48 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e8e8abd3750f96c3037ba9383c5fc60.pdf fa49508927f9b4d213f75d56c5c13a7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3240 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3036 Title A name given to the resource Uczta pogrzebowa w zwyczajach i wierzeniach ludowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.37-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Szromba-Rysowa UCZTA POGRZEBOWA W ZWYCZAJACH I WIERZENIACH LUDOWYCH Przyjęło się w naszej k u l t u r z e , że uczta wieńczy ważno w y ­ U c z t a pogrzebowa n a w s i polskiej nazywana jest „pogrzebi- darzenia w życiu człowieka, zaprasza się więc n a nią l u d z i , którym n a m i " , „pochówkiem", „pogrzebem", „pogrzybkiem", „strawą", najwięcej Stypa, zawdzięczamy i n a których n a m szczególnie zależy. kończąca uroczystości pogrzebowe, gromadziła wokół „obiadem", „cermem", „konsolacją", a w p r z y p a d k u pogrzebu k a w a l e r a l u b p a n n y n a w e t „ostatnim weselem" nieboszczyka". żano, że w uczcie tej bierze także udział dusza zmarłego. Wierzo­ W no, że „obfite ugoszczenie zebranych jest j a k b y n a k a r m i e n i e m niencja związana jest z zachodnimi terenami k r a j u , a m i a n o w i c i e : 13 Na l u b „weselem wspólnego stołu k r e w n y c h i przyjaciół zmarłego. D a w n i e j uwa­ ogół nie używana jest nazwa „stypa". o s t a t n i c h l a t a c h dochodzi nowe określenie, którego prowe­ samego zmarłego ' , potrzebującego jeszcze po śmierci p o k a r m u . „skórka", „przepijanie skórki", „wypitek za skórkę nieboszczy­ Źródła podają, że kiedyś duszy zmarłego rzucano ze stołu n a ka". ziemię nieco p o t r a w , później zastąpiono t e n zwyczaj pozosta­ nańskiem, iż „ p o pogrzebie piją z w y k l e w karczmie aż do wieczo­ w i a n i e m jednego wolnego miejsca p r z y stole i kieliszka wódki. r a , eo nazywają skórką (chleba?), którą k r e w n i zmarłego w y p r a ­ 1 1 2 1 4 Już j e d n a k w X I X w-. Oskar K o l b e r g zanotował w Poz­ Chleb i wódka odgrywały istotną rolę w różnych m o m e n t a c h wiają." obrzędów poprzedzających pochówek. Stawiano je p r z y zmarłym W y n i k i współczesnych badań etnograficznych wiążą tę nazwę w czasie „pustych n o c y " , poprzedzających z w y p i j a n i e m po pogrzebie k r e w n i i sąsiedzi pogrzeb, w a n o chlebem i wódką, co czasem nazywano o d zmarłego". kiedy to schodzili się n a m o d l i t w y . I c h również często­ „poczęstunkiem 15 Badacz t e n nie znajduje j e d n a k wyjaśnienia tego słowa. (nieboszczyka) określano „tanią" lub „drogą". a l k o h o l u , o d ilości którego skórkę jako „cienką" Pewne analogie 16 l u b „grubą", wykazuje bądź nazywanie K o l b e r g podaje, że n i e k i e d y wlewano zmarłemu biesiady „suchą", z małą ilością wódki. A l k o h o l bowiem i n t e ­ k i l k a k r o p e l wódki do u s t . P o k a r m dla zmarłego p r z y g o t o w y w a ­ gralnie związany jest z u c z t a m i , stanowiąc jej ważny, jeżeli nie no także w wigilię Bożego Narodzenia i Zaduszek najważniejszy składnik. Niegdyś a l k o h o l stanowił j e d y n y poczę­ 3 4 5 oraz w rocz­ nicę śmierci i w określonym zwyczajowo d n i u , l i c z o n y m o d d a t y stunek, którym raczono się w miejscowej karczmie. P i t o wówczas, śmierci. Wierzono, że w te właśnie d n i z m a r l i przybywają w od­ wspominając zasługi zmarłego. Nierzadko mówiono p r z y t y m : w i e d z i n y . W te d n i obowiązywało dawanie poczęstunku dziadom „wieczny pokój daj m u P a n i e " , „wypijmy na jego s p o k ó j " . p r o s z a l n y m mającym modlić się w i n t e n c j i zmarłego. D z i a d o m Pocieszając się bowiem po stracie nie zaniedbywano p r z y p i s y w a n o szczególną moc wypraszania zbawienia d l a grzesz­ zapijać k u pamięci n i e b o s z c z y k a " , nej duszy. I c h m o d l i t w a była pewnego rodzaju ekspiacją za. i życiodajne właściwości a l k o h o l u . Wszystkie większe wydarzenia, grzechy popełnione za życia, przez zmarłego. To w jego i m i e n i u w t y m również śmierć, dawały okazję do w y p i c i a ; r o d z i n a p o pogrzebie i w Dzień Zaduszny rozdawała u b o g i m chleb i grób, j a k pisze W i t o l d K u l a — i m p l i k u j e nie t y l k o parafię, ale l u b zapraszała i c h n a poczęstunek do d o m u . i bogatych gospodarzy można spotkać nawet właśnie o b i a d y d l a dziadów. 6 W testamentach legaty 1 7 na takie 7 wierząc w 19 karczmę". pokrzepiające „kolebka 20 Powyższe u w a g i dające pogląd n a ideę biesiadowania po śmierci uzupełnimy refleksjami ze współcześnie D a w n e obyczaje i wierzenia przetrwały w formie r e l i k t o w e j , 18 „dobrze badań terenowych w w y b r a n y c h wsiach prowadzonych Karpat Polskich. 21 t r u d n o na i c h podstawie odtworzyć i c h p i e r w o t n y kształt. I t a k Z j a w i s k i e m , które o d p o n a d d w u d z i e s t u l a t rysuje się z niezwykłą n a przykład zakaz spożywania pokarmów w czasie przechodze­ ostrością na naszej w s i , jest gromadzenie się p r z y wspólnym — gdzieniegdzie suto zastawionym — stole z o k a z j i , n i e będących dotąd przed­ po I I w o j n i e światowej, k r y j e w sobie treści związane z wiarą m i o t e m świętowania. D a w n e goszczenie się alkoholem w karczmie w s z k o d l i w y wpływ nieboszczyka było często jedyną formą wieńczenia takicłi wydarzeń r o d z i n n y c h , nia konduktu pogrzebowego, n o t o w a n y jeszcze na otoczenie. 8 S t y p a miała chronić zebranych „ o d s z k o d l i w y c h wpływów śmierci". 9 Ucztę pogrzebową uważa się powszechnie za pożegnanie bie­ j a k chrzest czy pogrzeb. Z końcem l a t pięćdziesiątych powszech­ nie przerodziło sie- w ucztowanie w d o m u , w ostatnich l a t a c h w re­ siadników ze zmarłym, któremu w ten sposób oddawano cześć. stauracji łub gospodzie (stypa). J a k o główny m o t y w zapraszania M o t y w e m spraszania gości i podejmowania icli posiłkiem jest też na chęć okazania i m wdzięczności za pomoc w czasie choroby i po­ i ugoszczenia r o d z i n y oraz kolegów z p r a c y , zjeżdżających do wsi grzebu, a zwłaszcza za niesienie t r u m n y n a cmentarz. nieraz z dalekiej odległości. Mówi się. też o chęci Jest więc gościnę po pogrzebie wysuwa się konieczność spotkania pocieszenia s t y p a t r a k t o w a n a j a k o pewnego r o d z a j u rewanż. „Uczta, pogrze­ i złączenia się w bólu z rodziną zmarłego. W t y m kontekście b o w a " już w swojej nazwie zawiera pewną ambiwalencję. Z jednej rozpatrywać też można dążenie do ożywienia domostwa przez s t r o n y biesiadnicy okazują s m u t e k i żal p o stracie bliskiej osoby, urządzenie s t y p y w tej izbie, w której leżał zmarły, a b y w t e n z d r u g i e j s y t u a c j a u c z t y jest sytuacją radości i święta. Toteż sposób ją „rozweselić", „zadomowić" i „nadać ż y c i a " — j a k zdarza się nieraz, że s t y p a przeradza się w pogodne biesiado­ określają t o mieszkańcy Łącka w Beskidzie Sądeckim. Podobną wanie zgodne z ideą rrczty j a k o t a k i e j . „Smutek i jedzenie n i e funkcję m a spełnić p o d a w a n y wówczas a l k o h o l . J e d n a k łatwe do dadzą się pogodzić — j a k pisze B a c h t i n — choć godzą się je­ przewidzenia s k u t k i jego nadużywania wywołują u w i e l u osób dzenie i śmierć. U c z t a zawsze święci zwycięstwo, t k w i to w samej kategoryczny sprzeciw wobec podawania na stypie wódki. Nie­ jej naturze... Biesiadny t r i u m f jest to t r i u m f życia n a d śmier­ którzy uważają za właściwe ograniczenie poczęstunku do symbo­ cią." licznego, t y l k o jednego kieliszka. 10 Stąd więc t a k łatwe przechodzenie n a stypie ze s m u t k u w wesołość, o c z y m wspomina, m . i n . K o l b e r g , pisząc o śpiewaniu „rozpasanych p i o s e n e k " „żałobnego". 12 11 a nawet tańczeniu przez wdowę tańca Współcześnie t r u d n o uzyskać informacje o p o t r a w a c h , które należało podać na uczcie pogrzebowej. nowych prowadzonych w Beskidzie Materiały z badań tere­ Sądeckim rzucają pewne 37 �światło, na archaiczną, znaną z l i t e r a t u r y , potrawę związaną ze chroniącego od bólu zębów, sprzyjała stypą i k u l t e m zmarłych. Była nią t z w . k a s z a . zwyczaju. 22 W Łącku jeszcze u t r z y m y w a n i u się tego w okresie międzywojennym podawano d z i a d o m , zwoływanym p o W y d a r z e n i a , z okazji których biesiadnicy gromadzą się p r z y stypie do d o m u , bryję z żytniej l u b jęczmiennej mąki, gotowaną wspólnym stole stanowią t e m a t prowadzonych rozmów. D o n i c h na wodzie i zalaną kwaśnym m l e k i e m , zwaną właśnie „kaszą". nawiązują wznoszone wów czas t o a s t y . Podczas s t y p y w c e n t r u m Potrawa t a uważana była za ubogie jedzenie, którego i n n y m u w a g i stoi osoba zmarłego. Mówi się o jego zaletach, chorobie, b i e s i a d n i k o m n a gościnie nie podawano. F a k t ten stoi w sprzecz­ ostatniej w o l i . D e k l a r u j e się przyjście z pomocą w gospodarstwie ności ze z n a n y m z l i t e r a t u r y stwierdzeniem o p r z y g o t o w y w a n i u i w y c h o w a n i u dzieci. W r a z z upływem godzin spędzonych p r z y dla dziadów najlepszego jedzenia, szczególnie lubianego przez stole zmienia się nastrój i p r z e d m i o t rozmów. T a k oddaje t o w y ­ Wspomnianą „kasze" warzono niegdyś również, ale powiedź m i e s z k a n k i Łącka: „na p o c o n t k u to placom, lamen- stawiano ją na stole obok chleba i w o d y , w noc z pierwszego n a t u j o m . . . b i a d a l i n a d n i m , ze po eo u m a r , jesce b y móg zyć, t a k o m drugiego listopada, wierząc, że dusze zmarłych członków r o d z i n y śmierć mioł... m y tys m u s i m y umrzeć... t a k sc t e n zol r o z b i j a l i . zmarłego. 23 7 przyjdą wówczas w odwiedziny do swego d o m u . W e wsiach Beski­ A p o t y m to sie j u s p o p i l i i śmiali s i e . ' ' d u Żywieckiego jeszcze po I I wojnie światowej zdarzało się, iż n a s t r o j u w d r u g i jest znamienne dla s t y p y . Jest ona b o w i e m , domownicy j a k pisze K o m o r o w s k a , zostawiali dla nich n a stole chleb, nóż i masło. Z B e s k i d u Sądeckiego pochodzą wiadomości, odnoszące się jednak 25 Przechodzenie z jednego „świadomą pochwałą życia w obliczu śmierci, s y m b o l e m i w y r a z e m w i a r y w jedność świata żywych do ubiegłego w i e k u , o zwoływaniu w Dzień Zaduszny dziadów i umarłych". proszalnych n a śniadanie l u b o b i a d . do refleksji n a d marnościami tego świata i koniecznością podzie­ 2 4 S t a l i o n i p o d kościołem 26 W czasie s t y p y zebrani są n a ogól rzadko skłonni l u b n a c m e n t a r z u oczekując n a zaproszenie. I m też rozdawano lenia losu żegnanego członka r o d z i n y . N a ogól f a k t t e n przesłania wówczas pszenne c h l e b k i , t z w . bochnacki. Zwyczaj t e n , związany i m chęć życia, z w s z y s t k i m i kłopotami i trudnościami oraz prze­ j e d n a k już t y l k o z pogrzebem zamożnych gospodarzy, utrzymał konanie o p r z e m i j a n i u nie t y l k o życia, ale i s m u t k u po stracie się w Łącku do ostatniej w o j n y . Częstowanie chlebem i wódką bliskiej osoby. D l a w i c i u mieszkańców współczesnej wsi jest to osób schodzących się n a modlitwę w przeddzień pogrzebu, p r a k ­ jeszcze jedna okazja do wyrażenia solidarności , w ty m w y p a d k u t y k o w a n o w B r e n n e j w Beskidzie Śląskim jeszcze po I I wojnie, z pogrążony mi w żałobie członkami rodziny, która urządzając 27 r r tłumaczy się chęcią podziękowania za przybycie i odmówienie stypę manifestuje obowiązujący m o d l i t w , p r z y c z y m w i a r a w moc zjedzonego wówczas chleba chowań. dziś wzór zwyczajowych za­ P R Z Y P I S Y 1 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921, s. 202 W . Szyszkowski, Pierwiastek łudoicy w poezji polskiej N.V i XVI w.; tenże, Zwyczaje świąteczne i obrzędowe, „ L u d " , t. 20, 1918, s. 205 L . M a l i c k i , Materiały do kultury społecznej górali śląskich, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t . 0, 1947, s. 119 O. K o l b e r g . Dzieła wszystkie t . 1 1 , W. Кв. Poznańskie, cz. 3, Kraków 1877, s. 105 Również Święta Wielkanocne związane są z k u l t e m zmar­ łych, zob. m . i n . S. D w o r a k o w s k i , Zwyczaje ludowe na Podlasiu nadnarwiariskim, Białystok 1030, s. 3 2 3 4 5 t z w . „ B o ż y O b i a d " . Z o b . m . i n . Fischer, op. c i t . , s. 393; O. K o l b e r g , Dzida wszystkie t . 10, W. Ks. Poznańskie, cz. 2, Kraków 1870, s. 218 6 S. F l i z a k , Dziadowskie obiady, „ L u d " , t . 35, 1937, s. 54 pisze: „ 1 k r o w a dziadom n a o b i a d " . 7 8 Fischer, op. c i t . . s. 321 n . 9 tamże, s. 392 M . B a c h t i n , Twórczość Franciszka Rabelais'ego średniowiecza i renesansu, Kraków 1975, s. 395 1 0 O. K o l b e r g , Kraków 1873, s. 9 a kultura Dzieła wszystkie t . 6, Krakowskie, cz. 2, O. K o l b e r g . Dzieła Kraków 1887, s. 133 wszystkie t . 20, Radomskie, cz. 1, 1 1 1 2 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 Z o b . J . B u r s z t a , Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe (w:) Kultura ludowa Wielkopolski, t . 3, Poznań 1967, s. 190; Fischer, op. cit., s. 378; A . Jaworczak, Wieś Dąbrowski, pow. Łańcut. Monografiu etnograficzna, Lwów 1930, s. 82; W . Jostowa, Zwyczaje pogrzebowe ludności polskiej Orawy, „Rocznik M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w K r a k o w i e " , R. 8 1983, s. 115; O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t . 3, Kujawy, cz. 1, Kraków 1867, s. 250; t . 10, W. Ks. Poznańskie, cz. 2, Kraków 1876, s. 7 9 ; t . 1 1 . W. Ks. Poznańskie, cz. 3, Kraków 1877, s. 5 2 ; t . 16, Lubelskie, cz. 1, Kraków 1883, 1 3 s. 133; A . Szyfer, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i War­ miaków, O l s z t y n 1975, s. 95 Z o b . m . i n . B u r s z t a , op. c i t . , s. 9 0 ; Z. Jasiewicz, Rodzina u^iejska na Ziemi Lubuskiej, Warszawa 1977, s. 5 2 ; Jostowa, op. c i t . , s. 115; R. K u k i e r , Kaszubi Pytowscy. Zarys monografii etnograficznej, G d y n i a 1968, s. 273 O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t . 10, op. c i t . , s. 222 Z o b . M a l i c k i , op. c i t . , s. 119; Jasiewicz, o p . c i t . , s. 52 Fischer, op. c i t . , s. 378 Z w r o t u ' t e g o używano n a stypie w Polkowicach na D o l n y m Śląsku przed k i l k u l a t y o c z y m w s p o m i n a uczestniczka tej u c z t y , pochodząca z B e s k i d u Żywieckiego (materiały własne). O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t . 16, op. c i t . , s. 113. Zob. też A . B r u c k n e r , Starożytna bitwa. Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne, O l s z t y n 1979, s. 88 W . K u l a , Doświadczenia i nadzieje (w:) Alkohol w kul­ turze i obyczaju, Warszawa 1972, s. 164 B a d a n i a prowadzono w Beskidzie Sądeckim. Śląskim i Ży­ w i e c k i m . Zebrane materiały znajdują się w A r c h i w u m P r a c o w n i Etnografii I H K M P A N w Krakowie. Por. Fischer, op. c i t . , w . 316 i 317; J . P. D e k o w s k i , Z ba­ dań nad pożywieniem ludu łowickiego, Łódź 1968, s. 146; S. D w o ­ r a k o w s k i , Kultura, społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad, Narwią, Białystok 1964, s. 25 Fischer, op. c i t . , s. 203 Materiały terenowe z Łącka zebrane przez dr K . Kwaśniewicz, A r c h i w u m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a ­ kowie, n r i n w . 1590 Materiały terenowo z Łącka zebrane przez d r A. Kowalską-Lewicką, A r c h i w u m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a ­ kowie, n r i n w . 1595 J . Komorowska., ,,Zwyczajność domowa" w wielkim mieście i jej związki ze strukturą rodziny (w:) Współczesne rodziny polskie w świetle aktualnych badań, Poznań 1976, s. 111 Por. J . Chalasiński. Młode pokolenie chłopów. R z y m 1946, t . 1, s. 64 2 4 2 5 2 6 2 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e92715d8bb7bdb9572167675ae894218.pdf 315bee4e685750298af8aae7433925ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3234 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3030 Title A name given to the resource Spis treści rocznika XXXIX 1985; Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA Rok X X X I X — 1985 Anacka-Łyjak Maria, Z drówki Biskupski k o l o n i i do O p o c z n a . motymów", Romuald, Malarstwo na Łemkowszczyżnie, Brykowski Ryszard, skiej, s. Chmielewski do d z i e j ó w „wę­ Z n r 1/2 ikonowe od X V do połowy X V I I I wieku s. 153 n r 3/4 rozważań nad architekturą cerkwi łemkow­ 137 n r 3/4 Witold, Inspiracje Chmielewski Chmielarski Przyczynek s. 119 Witold, Wacław, plastyczne Lucimiu, s. 23 n r 1/2 B o b r o w n i k a c h Będzińskich s. 59 n r 1/2 Przepowiednie l u c i m s k i e , s. Sztuka ludowa w Gołąb B a r b a r a , Późnobarokowy bernardyńskim, i działania s. obrazkowy w 37 n r 1/2 moralitet w d a w n y m karcerze 87 n r 1/2 Jackowski Aleksander, „Nikifor" Andrzeja B a n a c h a , s. 239 Jackowski Aleksander, Ryszarda Hlebowicza „Panorama . . Obrony . . n r 3/4 Wizny", s. 49 n r 1/2 J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , „ W s z y s t k o j e s t p i ę k n e , co m i się p o d o b a " . O r o b a c h z g r o c h u , m a k u , ryżu i słomy M a r i i P i e l u s z c z a k , Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa Jadwiga, wy­ s. 65 . Notatki o . r z e , s. 227 Kłosiewicz n r 3/4 D a n u t a , Obrzęd chu obrotowego, sobótkowy. Taniec w aspekcie symboliki r u ­ s. 67 n r 1/2 K r o h A n t o n i , Ł e m k o w s z c z y z n a w w i e r s z a c h J e r z e g o H a r a s y m o w i c z a , s. 245 Kroh n r 1/2 Nikifo­ Antoni, Problemy współczesnej k u l t u r y łemkowskiej M u z e u m w Z y n d r a n o w e j , s. 131 n r 3/4 Leszczycki Stanisław, F i z j o n o m i a p r z e d w o j e n n y c h w s i ł e m k o w s k i c h , s. 193 Leszczycki Stanisław, Niektóre n r 3/4 na przykładzie zagadnienia antropogeograficzne n r 3/4 Polskiej O r a w y , s. 99 n r 1/2 Ł o p a t k i e w i c z T a d e u s z , Ośrodki k a m i e n i a r s t w a l u d o w e g o n a Ł e m k o w s z c z y ż ­ nie Ś r o d k o w e j , s. 177 n r 3/4 O l ę d z k i J a c e k , Z n a k i i s t n i e n i a , s. 3 O lucimskim Reinfuss eksperymencie (dyskusja), Roman, M o i przyjaciele Sadowski Wojciech, s. 44 n r 1/2 Ł e m k o w i e , s. 211 n r 3/4 J a n Łabowski, r o l n i k Szanter Zofia, Cerkiew Szanter Zofia, s. n r 1/2 w Przysłopiu Osadnictwo z południa i m a l a r z , s. 217 n r 3/4 i j e j r e m o n t , s. 247 n r 3/4 w Beskidzie Niskim i Sądeckim. 187 n r 3/4 Wisłocki vSeweryn A., I w a n J u r i j e w i c z R u s e n k o , s. 210 Wisłocki A., P r z y c z y n e k Seweryn do b i o g r a f i i N i k i f o r a D r o w n i a k a n r 3/4 zwa­ nego „ K r y n i c k i m " , s. 219 n r 3/4 W o ł o w s k i J a c e k , W ł o d z i m i e r z N a u 2 n i u k , s. 67 W S P O M N I E N I A Jackowski Kroh Aleksander, Wacław Antoni, Wieruszewska Wojciech Maria, (1897—1984), s. Oleksy Prof, 122 P O Ś M I E R T N E S u ł k o w s k i (1927—1985), s. 121 . n r 1/2 (1903—1985), s. 123 n r 1/2 dr . n r 1/2 hab. Kazimiera Zawistowicz-Adamska, . n r 1/2 R O Ż N E L e s i e ń - P l a c h e c k a K r y s t y n a , B i u l e t y n Z a p i s ó w F o l k l o r u I S P A N n r 2, s. 86 Summary Резюме of articles n r 1/2 n r 1/2, 3/4 n r 1/2, 3/4 �POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XL • 1986 • Nr 1-2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W — N A R O D O W Y W A R IMIENIA S Z A W A — OSSOLIŃSKICH, K R A K Ó W — G D A Ń S K W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ — Ł Ó D Ź AKADEMII NAUK �C O N T E N T S Aleksander J a c k o w s k i Several t r u i s m s a n d reflexions on death, folk culture, and P h i l i p p e Aries K o n s t a n t y Gebert the way of considering its products M a n i n the A r t i c l e o f D e a t h . . . T o die before d e a t h Jan Twardowski Anna Kowalska-Lewicka Krzysztof Renik Zofia Szromba-Rysowa W r i t t e n i n a note-book F o l k images of death Contacts w i t h the dead. F o l k images F u n e r a l Feast i n F o l k Customs and B e l i e f Tomasz Gajda Jan Mitera Wojciech Sadowski F u n e r a l customs A letter on funeral customs Funerals i n the O r t h o d o x Church (on the example of the Gorzów 39 45 Jacek K o l b u s z e w s k i Sławomir Sikora Krzysztof K u b i a k Jacek K o l b u s z e w s k i Tadeusz Piersiak Stanisław B y l i n a Olga Goldberg-Mulkiewiez Ryszard T o m i c k i Polish funeral H y m n s C h u r c h y a r d . A n t h r o p h o l o g y of M e m o r y Photographs o f ,,the deceased". T o m b poems f r o m Polish cemetreiee Baroque a r t of good d y i n g Imago o f H e l l i n Medieval Poland ( X I V — X V ) . . . Jewish m o u r n i n g a n d funeral ceremonies The w a y to the a f t e r w o r l d . Some remarks a l o u t llio Aztec eschatology D y l i n g and d e a t h i n the t h o u g h t of the F a r E s t . . . 49 57 69 83 91 97 ЮЗ 109 115 Jacek 119 Jacek K r y g . . . . . 3 9 17 . 21 23 31 37 . . . . 47 EEVIEWS H a n n a Szewczyk Kolbuszewski, Wiersze z cmentarza O B I T U A E r NOTICE Aleksander J a c k o w s k i Józef Janos (1895—1985) 122 S u m m a r y of A r t i c l e s . Резюме 124 126 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e z , E w a Fryś-Pietraszkowa, A l e k s a n ­ der J a c k o w s k i (redaktor naczelny), E w a K o r u l s k a (sekretarz redakcji), A n n a K u n czyńska-Iracka, J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , J e r z y Łoziński, R o m a n R e i n f u s s (z-ca redaktora naczelnego) oraz: Z o f i a B i s i a k , J a d w i g a Jar.nuszkiewiczowa, H a n n a Szewczyk-Wierzbicka, Jan Swiderski. Redaktor Adres t e c h n i c z n y — Grażyna Miętus. Tłumaczenia — P i o t r P a s z k i e w i c z , l e n a I w i ń s k a (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). Redakcji: I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . Długa 28, 00-950 W a r s z a w a , 994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. Rękopisów n i e zamówionych 1 redakcja nie zwraca. Magda­ s k r . poczt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecbebbc366bb02ddb3d5d01df9da0f40.pdf c6e8421af11b55406996f19336645aeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3031 Title A name given to the resource Kilka truizmów i refleksji na temat śmierci, kultury ludowej i sposobu patrzenia na jej wytwory / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski KILKA T R U I Z M Ó W KULTURY Różno k u l t u r y LUDOWEJ I REFLEKSJI N A TEMAT Ś M I E R C I , I SPOSOBU w różny sposób lozpnvw i a l y się z problematyką PATRZENIA i N A JEJ W Y T W O R Y tw órcom. Posługują się narzędziami, które wykształciła i c h 7 śmierci, m n i e j l u b bardziej eksponując j a w życiu społecznym, d y s c y p l i n a , narzędziami ograniczonymi, choć w miarę p e w n y m i , czyniąc z niej wartość nadrzędni}, przywolywaną p r z y w i e l u podczas g d y sfera ludowej w i z j i śmierci p o w i n n a była być badana okazjach, l u b też spychając tę problematykę w sferę milczenia. w zupełnie i n n y sposób. P o d m i o t e m badań byłby wówczas nie Zależało to oczywiście od r e l i g i i , od światopoglądu, o d h i e r a r c h i i twórca, n i o warsztat, uznawanych wartości. świadomość o d b i o r c y , wpływająca Są k u l t u r y , wymienię t u przykładowo ludową, kulturę Me­ k s y k u , w których wyobrażenie śmierci towarzyszy zwyczajom, nie peregrynacjo m o t y w u , w z o r u , ale na wybór w z o r u , n a jego modyfikację. Należałoby jednak w t y m celu zogniskować zain­ teresowania n a k u l t u r z e duchowej a nie t y l k o m a t e r i a l n e j , obrzędom a nawet zabawom, nie mówiąc już o folklorze czy działać zespołowo, w r a m a c h i n s t y t u t u etnologii (który- n i g d y sztuce. Są inne. chociażby nasza, w której stosunek do śmierci nie powstał) a n i e rozpraszać t e m a t y k i badawczej jest m n i e j d e m o n s t r a c y j n y , chociaż i w n i e j znamię obocności i n s t y t u c j a c h . Należałoby t a k dobierać kadrę naukową i kształ­ po różnych eschatologicz­ tować p r o g r a m y , a b y móc wykorzystać doświadczenia i m e t o d y j o j do „scenografii" wykształcone przez socjo-lingwistów, socjologów, psychologów, wiejskiego pogrzebu czy jasełkowych wizerunków śmierci byłoby etnologów, zwłaszcza spod z n a k u Levi-Straussa, Bartliosa, Cail- sporym lois'a. Tymczasom śmierci daje się wyraźnie dostrzec. P r o b l e m a t y k a na jost oczywiście złożona i sprowadzenie uproszczeniom. Dlatogo warto zasygnalizować różne aspekty tej p r o b l e m a t y k i , i t o nie koniecznie bezpośrednio zwią­ w naszych badaniach p o w o j e n n y c h wystę­ powała tendencja przeciwstawna, rezygnacja z całościowej w i z j i zane z kulturą ludową, czasem t y l k o wskazać n a t o m a t y fascy­ k u l t u r y badanej g r u p y n a rzecz opisu poszczególnych dziedzin; nujące badacza k u l t u r y u nie dość jeszcze zbadane i opracowane. opisu, p r a w d a , coraz bardziej kompetentnego, ale też i zawę­ Dlaczego ? żonego. Oddzielnie zajmowano się rzeźbą, strojem, pieśnią, zainte­ obrzędem, magią. U t r u d n i a to dostrzeżenie całościowego obrazu resowania etnografów a n i w końcu X I X , a n i w X X w i e k u . O j e j k u l t u r y ludowej i n a palcach jednej ręki możnaby wyliczyć ba­ aspektach k u l t u r o w y c h pisano do niedawna niewiele i dopiero daczy widzących zjawiska szerzej, w i c h w z a j e m n y m powiązaniu. Problematyka śmierci nie wywoływała większego l a t a siedemdziesiąte zaowocowały ważnymi p r a c a m i wprowadza­ jącymi tę problematykę w obręb refleksji antropologicznej. K i e d y m o w a o sztuce l u d o w e j trzeba jeszcze powiedzieć 1 o j e d n y m . W badaniach interesowano się nią z p o z y c j i zewnętrz­ Także w Polsce dopiero od k i l k u l a t datuje się wyraźne zainte­ nego obserwatora. Wpłynął n a t o f a k t o d k r y w a n i a poszczegól­ resowanie tematyką eschatologiczną, i t o zarówno wśród badaczy n y c h dziedzin tej s z t u k i przez miłośników rekrutujących się l i t e r a t u r y , j u k i etnografów, folklorystów, psychologów, h i s t o ­ z ryków, filozofów. K a ż d y dostrzegał t o , co go frapowało, co uznał za w a r t e opisu. 2 Ukazało się też k i l k a książek poświęconych kręgu inteligencji m i e j s k i e j , artystów, historyków sztuki. p r z y g o t o w a n i u do śmierci. Zdaje się, że można nawet, podobnie T a k n p . M a t l a k o w s k i opisując b u d o w n i c t w o drewniane Podhala j a k n a Zachodzio, mówić o „renesansie śmierci". J e d n a k m i m o zapewne n i e zdawał sobie nawet t o środki masowego przekazu nie podejmują szerzoj t e m a t y k i z wiorzeń związanych z ogniskiom d o m o w y m , piecem, tragarzem. eschatologicznej. J a k się wydaje społeczeństwo również nie wy­ N a pewno zetknął się z magią ciesielską, ale t o już go p r z y p i s a n i u kazuje książki n i e interesowało. 3 nią zainteresowania, wyjąwszy t y l k o aspekt nadziei, z a w a r t y w znanoj ksiażee Moody'ogo Życie po życiu. Więcej u w a g i poświęca się cmentarzom, jako miejscom pamięci narodowej oraz konserwacji najbardziej reprezentacyjnych obiektów. 4 Ale sprawy z s y m b o l i k i p r o g u , Sztukę ludową przeważnie opisywano przez analogię do s z t u k i w a r s t w e l i t a r n y c h . N i o wychodzono więc o d społeczności wiejskiej, lecz interesując się tą społecznością wyodrębniano to już inna sprawa, wkraczająca w sferę p o l i t y k i . Współczesna zjawiska, które zaliczano t y l k o w t e d y do „sztuki", k i e d y kores­ cywilizacja pondowały z i n n y m i , u z n a w a n y m i za wartościowe zachodnia, nastawiona na życie doczesne, coraz bardziej w swoj istocie laicka, coraz bardziej tragiczna i pozba­ w i o n a nadziei u n i k a t e m a t y k i eschatologicznej. O śmierci się nie pisze, w miarę możności — nie myśli. Jeśli śmierć jest kresem wszystkiego — liczyć się może t y l k o t o , co w pamięci i n n y c h pozostanie po nas. I w t y m sensie śmierć wpływa n a nasze za­ chowania. estetycznie. Interesowano się t y m , co rezonowało ze świadomością badających, co już u m i a n o dostrzec i zakwalifikować j a k o rzecz wartą odno­ towania. H i s t o r i a „sztuki l u d o w e j " jest w istocie historią jej „od­ krywania", n a z y w a n i a j e j . Z j a w i s k a b o w i e m istniały, ale dopiero nazwane przez badacza „sztuką" zaczynały w t a k i m k o n ­ śmierć n i e była tekście funkcjonować. Kryteriów szukano b o w i e m nie w k u l t u r z e zjawiskiem p r z e m i l c z a n y m , s p y c h a n y m n a margines, otoczonym badanej g r u p y , lecz ustalano je a r b i t r a l n i e , zgodnie z przyjętą niechęcią i lękiem. W k u l t u r z e przenikniętej wiarą nieporównanie koncepcją, n p . s t y l u Tymczasem w dawnej k u l t u r z e ludowej (Grabowski). większą była rola i miejsce śmierci w codziennym życiu człowieka. Oczywiście, czym bardzjej pogłębiały się więzi między wsią Można sobie zadawać p y t a n i e , dlaczego w opracowaniach a m i a s t e m , c z y m bardziej „ w i e ś " dążyła do przyjęcia wzorów dotyczących k u l t u r y ludowej t a k niewiele mówi się n a t e n t e m a t . miejskich a „ m i a s t o " interesowało się w y r o b a m i chłopskimi — Dlaczego w opracowaniach s z t u k i ludowej ograniczano się do t y m szybszy stawał się proces alienacji poszczególnych dziedzin opisu przedmiotów, pomijając powołujące je do życia idee. A n i t z w . s z t u k i l u d o w e j , o d r y w a n i a i c h o d k u l t u r o w e g o podłoża. h i s t o r y c y s z t u k i , a n i etnografowie dokumentując n a g r o b k i czy Następowało sprzężenie z w r o t n e , rzecz nazwana „ s z t u k ą " była krzyże cmentarne nie wychodzą już j a k o t a k a p r o d u k o w a n a , przyspieszając poza inwentaryzacyjny opis i próby przyporządkowania obiektów poszczególnym w a r s z t a t o m proces rozbijania k u l t u r y l u d o w e j . M o l i e r o w s k i p a n J o u r d a i n nie t y l k o d o w i a d y - �wał się, że mówi prozą, a b odtąd już wiedział, żo p o w i n i e n nością, rodziną, własną kulturą, obyczajem. mówić prozą. T a k weszliśmy jednostka dojrzewała świadomie d o śmierci. Sprzyjał t e m u kie­ u* etap „Cepelii", co pomijając W t y m modelu wszelkie inne konsekwencjo waży również na sposobu- myślenia runek wziostu u u t n r y t e t u o sztuce l u d o w e j . T a przykład z inst»tiii<-h miesięcy si arszy, i у n i większy należało o!;az_\ w ae m u szacunek. W k u l t u r z e , - (•tnografku ió.-d on wiaz /. wiekiem. Czym k t o (z „Cepelii") opowiada w a u d y c j i radiowej o pisankach. Wspo­ przechowywanej m i n a o m o t y w a c h zdobniczych, technikach, m a g i i , zabawach s t o p n i u innowacyjności, bardziej przede w s z y s t k i m pamięciowo, o n i e w i e l k i m z p i s a n k a m i , „zapomina" t y l k o o t y m , k i e d y i dlaczego l a d je olastyczność, śmiałość myśli i działań, o d w r o t n i e niż w m o d e l u liczyło się doświadczenie niż zdobił, k i e d y i dokąd nosił w koszyczku święcone. Głupota? w spółczosny m , k i e d y t o dominująca, roli," odgrywa młodzież (por. Oczywiście, alo jest w t y m coś więcej M. sposób mówienia i myśle­ nia o sztuce ludowej. Mead ). 6 Trzecim c z y n n i k i e m wpływającym w poważny sposób n a F a k t e m jest, że tendencje laieyzo\\nnia współczesnych w y ­ tworów imitujących sztukę l u d o w a (bo t a k w istocie nalożaloby je nazwać) pomagają zapomnieć o t y m , co było i d e o w y m podło­ żem i k o n t e k s t e m a u t e n t y c z n e j s z t u k i , służącej przede w s z y s t k i m własnej społeczności. D o dosernant yzacji tej s z t u k i w powszech­ n y m odbiorze p r z y c z y n i a się leż zwracanie uwagi przede wszyst­ k i m na wartości dekoracyjne, estetyczne;. W t a k i e j s y t u a c j i obowiązkiem czasopisma naukowego jest t r o s k a o t o , a b y zjawiska a r t y s t y c z n e postrzogać w ich k u l t u r o ­ w y m kontekście. Stąd między i n n y m i , widoczne już od k i l k u l a t stosunek do śmierci była wiara k a t o l i c k a , wiara w życie poza­ grobowe, w i a r a zapewne głębsza niż t o m a miejsce współcześnie, wiara bez wahań (pamiętam radość mojej c i o t k i , żo wkrótce umrze i połączy się zo s w y m mężem), a jeśli nawet podszyta łę­ k i e m , to przecież była to ciągle w i a r a w to, że po śmierci e o ś jest, żo będzio jakaś f o r m a istnienia, że śmierć nie jest kresem ostatecznym. Śmierć była w t a k i m r o z u m i e n i u m o m e n t o m ostatniej próby. Można było umrzeć w grzechu i być skazanym n a męki, ważno więc było j a k się odchodzi, j a k p r z y g o t o w u j e do odejścia. D o śmiorci się dojrzewało. starania r o d a k c j i „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " o rozszerzenie kręgu podejmowanej tematyki o antropologiczną refleksję nad k u l turą, zwłaszcza nad t y m i jej obszarami, któro nazywa się kulturą, duchową, społeczną, ai i у styczną. Stąd też próba podjęcia te­ Umierał człowiek, którego imię do dziś przejmuje grozą l u d z i m a t y k i związanej ze śmiercią, dostrzeżenia jej rzeczywistego mogo p o k o l e n i a . Skończyło się k o n s y l i u m , do łóżka zbliżył się w y m i a r u w życiu i działaniu l u d z i , w poglądach i zaebowaniach, o r d y n a t o r k l i n i k i . Chory spojrzał na niego mądrymi, pięknymi obrzędach, twórczości. D o p i e r o patrząc z t a k i e j p o r s p e k t y w y oczami i uśmiochnął się. Może m i Pan powiedzieć prawdę dok­ ua sztukę ludową można dostrzec w j a k dużym s t o p n i u jest ona torze, ponieważ j a n i o formą einanacji k u l t u r y duchowej społeczności w i e j s k i e j , j a k silnio To k o n i e c ! N i e boję się umioraó... splatają się w n i e j : w i a r a , wiedza, ambicje grupowe i jednost­ kowe, praca i zabawa, p o t r z e b a wyróżnienia się i zostawienia, śladu po sobio. Może zeszyt t e n pomoże, przez z a w a r t y w n i m w i o r z ę, żeby coś było po śmierci. Umierał spokojnie, sprawiedliwość ziemska obeszła się z n i m łaskawie a w inną nie wierzył... materiał i i m p u l s y zwrócić uwagę na w y m i a r i głębię przeżyć duchowych ludu. Różno śmiorci: s p r a w i e d l i w a , w d o m u , z s a k r a m e n t a m i , * gromnicą, zgromadzoną rodziną. Śmierć grzesznika. Śmierć nie­ spodziewana. Obecność p r o b l o m a t y k i śmiorci w k u l t u r z e , podobnie zresztą j a k Inaczej reagujemy n a śmierć, która następuje po długim jej obecność w życiu człowieka nie m u s i się manifostować bez­ życiu i na śmierć „niesprawiedliwą", zabiorającą n p . młodego pośrednio. Jest i wpływa na różno działania, m i m o żo możemy jej poetę czy a k t o r a , po którym wielo jeszcze można było oczekiwać. nie dostrzegać rejestrując Pamiętam roakcję n a śmierć Nardellego, Jedlewskioj, Morela, t y l k o zewnętrzną siatkę, powiązań. Zwrócę w t y m miejscu uwagę na. znamienny fragment opowia­ Wojaczka, Gałczyńskiego... I zdziwienie, k i e d y - dania W i l l i a m a Goldinga. Mowa. w n i m o Szwajcarze ,,(...) który chłopiec jeszcze j a k o - przeczytałem o śmiorci K i p l i n g a . J a k to? t o on jeszcze t a k się przyzwyczaił do swój J u n g f r a u , żo przestał na nią patrzoć. żył? Śmierć ,,za późno" — P e t a i n . B o h a t e r I w o j n y , t r a g i c z n y A l o ona wciąż w y w i e r a na niego wpływ, gdyż joj p u n k t widzenia starzec, który w i o r z y l , że kolaborując z w r o g i e m ocali Francję. przeniknął go na stałe". J u n g f r a u — „góra k a m i e n i , r z u c o n y c h Żył jeszcze po wojnie wiole l a t w więzieniu, o k r y t y niesławą. j a k w żongloreo, b y zastygnąć w p o w i e t r z u i spojrzeć z w y s o k a " . Żył za długo... Otóż, rozwija swą myśl G o l d i n g „ N i k t , k t o żył (...) góry k a m i e n i (...) jej n i o b y ł o . " W obok tej n i e byłby t y m s a m y m człowiekiem, gdyby 5 k u l t u r z e ludowej n i e znajdziemy wielu bezpośrodnich śladów śmierci, alo nie jest możliwa r e k o n s t r u k c j a tej k u l t u r y a n i mówienie o świadomości człowieka- I w . uwzględnienia f a k t u „iż j e j p u n k t widzenia przeniknął go na stało." W k u l t u r z e ludowej śmierć wpisana jest w t r z y kręgi l u d z k i c h doświadczeń. Różne śmiorci... Niezwykły opis umierania Iwana llicza w „ M a l t ę " R i l k e g o ; samotność śmierci w B e r g m a n a „Krzykach i s z e p t a c h " , o k r u t n a i piękna „Ballada o N a r a y a m i e " , opowieść o miłości i śmierci w japońskim filmie a u t o r s t w a Y u i k i o M i s b i m a , Eros i Thanatos w „Brzezinie" W a j d y , śmierć na wojnie młodego żołnierza biegnącego w pierwszy bój Pierwszy, t o porządek p r z y r o d y , to c y k l życia, obumierania, śmierci i odradzania się drzew, łąk, pól. Żyjąc w symbiozie — w o p o w i a d a n i u L w a Tołstoja; dliiga, straszna śmierć dziedzica - w f i l m i e Tarkowskiego, sekwencja śmierci p t a k a w „Żywocie M a t e u s z a " Leszczyńskiego, (ta powieka powoli zakrywająca oko!), śmierć linoskoczka z przyrodą, obserwując ją codziennie, człowiek silniej odczuwa w „ L a S t r a d a " Felliniego, zaskakująca europejczyku sekwencja siebie j a k o cząstkę wszeclicalości. Przynależy do togo samego radosnej u c z t y żałobników w „Mondo C o n e " Jacopottiego. porządku, w którym życie i śmierć splecione są w jedno, śmierć rodzi życie, życie p r o w a d z i k u śmierci. Drugim kręgiem jest świadomość społeczna, T o zadziwiająco j a k wyraziście zachowały się w mojej pamię­ ci te właśnie sceny, że t a k je silnie przeżyłem i n a d a l wspominając świadomość togo, że jest się cząstką g r u p y , r o d z i n y , w s i , p a r a f i i , ojczyzny. przeżywam. Zresztą nie t y l k o te. P r z y p o m i n a m sobie doskonale „ s w o j e " J e d n o s t k a wychowywała się i żyła w świadomości tego, iż są śmiorci. Te pierwsze: k i e d y miałem 3 lata sprawy nadrzędne: ziemia, rodzina, ojcowizna, ojczyzna. S i l n i e j ­ kanarka, (leżał n a w z n a k ze s z t y w n y m i nóżkami sterczącymi do - widok martwego sza r o l a t r a d y c j i w życiu człowieka mocniej wiązała go ze społecz­ góry)- Pamięć zarejestrowała r to t a k wyraziście, że widzę to �i teraz, j a k na f o t o g r a f i i . Pochowałem go w ja,sno-zielonym p u ­ Właściwie cale życie pracuje się na i ę chwilę. N a tę oconę. d e l k u o d w o d y utlenionej f i r m y L . Spiess i s y n , przewiązanym Co powiedzą? Już w t e d y n i c się n i o da. w życiu naprawić. Osąd na krzyż czarną wstążką. Później był nie t a k już bolesny pogrzeb l u d z i — to też ślad, j a k i pozostawiamy po sobie, to też w y r o k . m y s z k i , znalezionej w lesie. Pogrzob b a b c i , w o j n a , z sotek zabi­ * t y c h jedna scena, której zapomnieć nie mogę, mój przyjaciel, z którym rozstałem się przed godziną, z matą okrągłą dziurką w środku czoła- W!n.ściwie nawet k r w j nie było.... Śmierci nie­ — śmierć j a k o wybawienie, od ciężaru życia, choroby. potrzebne, możliwe do uniknięcia, najbardziej gorzkie — śmierć j a k o ofiara, śmierć Jezusa. z włas­ nego w y b o r u , kiedy wydaje się, że tak łatwo można było i m za­ — śmierć w imię wielkiej sprawy -— męczenników, Ojca Kolbego, pobiec. Śmierci l u d z i , śinierc ' psów. ukochanego k o t a , to zdziwie­ K o r c z a k a , walczących za ojczyznę, i ginących z jej i m i o n i e m nie, że w momencie odejścia zwierzę szuka samotności. Przez na u s t a c h . doświadczenie cudzych śmiorci oswajamy się z myślą o nieuchron­ śmierć do której się dojrzewa, dochodzi i śmierć przedwczesna, ności własnego końca. ,,niesprawiedliwa". 1 Dojrzewamy. * N a pogrzebie mojego ojca, w u j trąca m n i e łokciem. ,,Wiesz, to już 84 młodszy ode m n i e ! " Uniknąć- śmierci? N a j a k długo? W n a s z e j współczesnej k u l t u r z e da się wyodrębnić cztery mode­ lowe postawy : !. Śmierć jest końcem wszystkiego, trzeba więc cieszyć się ży­ ciem, żyć pełną, piiorsią, zdobywać, mieć. ( W t a k i m ujęciu życie jest d o b r e m najwyższym.) Oszukać śmierć. Marzenie o t y m , jakże częste w bajkach, w folklorze. Oswoić śmierć, przygotować się do niej za życia. N a c m e n t a r z u para staruszków siedzi obok siebie naprzeciw gro­ bowca. Złotymi l i t e r a m i wpisane ich i m i o n a , nazwisko. T y l k o d.aty bra,kuje. Tnni, opowiada się o t y m anegdoty, ale znam i f a k t y , śpią w t r u m n i e . N a w s i , ale i w mieście n a wiele l a t przód spodziewaną śmiercią szyto sobie suknię do t r u m n y , szykowano garnitur. 2. Śmierć jest końcem życia. Zostaje tydko pamięć o człowieku, ślad jego działalności. Trzeba więc t a k żyć, t a k działać, a b y n a tę pamięć zasłużyć. 3. Śmierć jest końcom jednostkowej egzystencji, ale żyjemy w p o t o m s t w i e , jesteśmy częścią r o d z i n y , społeczności, n a r o d u , kultury. 4. Śmierć jost t y l k o granicą między życiem doczesnym a wiecz­ n y m . A b y na życie wieczno zasłuży ć trzeba żyć godnie. Źyó d l a r śmierci. ( W t a k i m ujęciu śmierć jest ostatecznym egzaminom, a wartością najwyższą — życie wieczne). * W k u l t u r z e l u d o w e j , przenikniętej wiarą, dominował ten właś­ Czy ktoś prześledził proces dojrzewania myśli o śmierci w życiu l u d z k i m , poczynając o d wyobrrżeń dziecięcych aż po u p r z y t o m ­ nienie sobie nieuchronności własnej śmierci? nie o s t a t n i model. Oczywiście, j a k t o przeważnie bywa, z m o d e l a m i są ono j a k na,jba,rdziej słuszne, tyło tyłko, żo nie zawszo sprawdzają się w życiu. Dominują postawy mieszano, w których można j e d n a k dopatrzeć się przewagi któregoś z modeli. Poza t y m w życiu postawy mogą się. zmieniać. K i e d y miałem 6—7 lat przerażała m n i e myśl o śmierci cieplnej * wszechświata. Dobrzo pamiętani ten strach, znacznie większy niż na. myśl o mojej śmierci. Cudowna moc w i a r y ! Życie ziemskie staje się etapem, przedsion­ k i e m do w iecznego. Czasem próby d l a chrześcijan, fazą oczyszcze­ nia, - dla wierzących w reinkarnację. Trzeba godnie żyć, a b y godnie umrzeć, aby zasłużyć na t o , co będzie, j a k zostaniemy N i e lubiłem i nie lubię rozstań, rozłąki. W każdej jest ziarno śmierci. ocenieni. Śmierć w e r y f i k u j e nasze życie. Czy istnieje silniejszy bodziec dla, życia- godziwego? Śmierć staje się nadzieją, skrzyw­ dzony, b i e d n y , poniżony Wiara, nadaje t a m zostanie nagrodzony. światu sens. Niesprawiedliwości, cierpienia zdają się czemuś służyć. Wszystko jest zapisane, wszystko służy Trzebiatów: stolarz, wyrabiający t r u m n y , siedzi przed swym zakładem, przechodzą, ludzie. Ósemka, m r u c z y , d w u n a s t k a , znów jakiemuś celowi, m y t y l k o o t y m nie w i e m y , ale wierzy my, że r niebo n i e jest t y l k o bezkresną otchłanią a śmierć kresem. ósemka. Obsługa śmierci jest t a k i m s a m y m zawodem j a k i n n e : * ksiądz, lekarz, pielęgniarka, reanimator, nosiciel zwłok, p r a c o w n i k k o s t n i c y , t r u m n i a r z , grabarz, kamieniarz, dozorca c m e n t a r n y . Umysł ludzki porządkuje. Cala działalność człowieka da się sprowadzić do tej r o l i porządkowania, c z y l i rozumienia, a co za t y m idzie i nazyA\ anią,. Rozpaczliwa chęć uwierzonia, że przocioż P a n i ! toż szkoda t a k i e dobre pantofle dawać. Zupełnie nowe, L e p i e j t a k i e , z t o k t u r y . Wyglądają t a k samo, a tańsze. istnieje porządok wszechświata, wieczna h a r m o n i a w której każda istota, zwłaszcza człowiek m a swój sens. T a k a n a i w n a nadzieja, że świat * jest czy mś na kształt w i e l k i e j układanki r „puzzle'', w której każdy fragment do czegoś przylega i t w o r z y sensowną konstrukcję, której nio r o z u m i e m y , t a k j a k częsteczka puzzlo iSmiore na pokaz. N i e c h wiedzą, że się n i o żałowało pieniędzy. nie rnoglabv zrozumieć, j a k i e miejsce zajmuje w całości i j a k t a T r u m n a dębowa, z ozdobami, k o r o n k a . . . Nagrobek... N i e c h wie­ całość wygląda. Myśląc o kimś, kogo już nie m a , oceniamy go j a k ­ r dzą... „Najlepiej jest, g d y jest t a k i j a k i n n e , m o d n y , ale jeszcze b y od końca, od tego j a k i m się stał. Chronologia życia odwraca piękniejszy, żeby widać, żo droższy..." O d w i e l u , w i e l u już l a t się. w t a k i e j ocenie. T o nie Szawel dojrzowa do togo b y się stać św. żegnając t y c h , co odeszli, m i m o woli myślę Pawiem, na m o i m pogrzebie? a i l u ludzi będzie chyba, przyjdzie, może zapłacze? Co k t o powio n a d trumną? czy będą, m n i e żałowali? lecz przez Pawła, możemy się cofnąć do początku. Inaczej cóż b y nas obchodził Szawel, M a r i a Magdalena, Ojciec K o l b e , Janusz K o r c z a k . . . 5 �* dzieje w i n n y m pomieszczeniu, reanimowana może wrócić. A l e niechętnie, ponieważ zwolniona z ziemskiej powłoki już chciałaby W k u l t u r z e ludowej idea śmierci obecna jest wszędzie. W i z e r u n e k iść t a m , dokąd w z y w a ją światłość pojawiająca się w t u n e l u . Ukrzyżowanego p r z y p o m i n a ! nieustannie, że właśnie przez mękę i śmierć ludzkość została o d k u p i o n a z grzechu Wspólczosny w a r i a n t a r c h e t y p u duszy, śmierci związany pierworodnego. jest ze sztafażem pozornie n a u k o w y m . J a k w „listach z n i e b a " K r z y ż zawsze p r z y w o d z i n a myśl śmierć. Jest j e j z n a k i e m . N a w e t pojawiają się nazwiska, przykłady. Gdzieś w K a n a d z i e , A u s t r a l i i . . . d l a niewierzących. w y p o w i e d z i lekarzy, reanimacje, a p a r a t u r a i świadectwa reani­ K u l t u r y , w których nośnikiem t r a d y c j i jest pamięć, kodują m o w a n y c h , cofniętych już z d r o g i . w m i t a c h , legendach, folklorze — wiedzę o świecie, swoją intuicję tej Bosseler Moody'ego jest najbardziej optymistyczną książką wiedzy. naszych l a t . Boicio się śmierci? Macie t u d o w o d y , s e t k i wspom­ T ę wiedzę — pamięć trzeba nieustannie odnawiać, przez n i e l i l u d z i , którzy nie chcieli wracać do życia, t a k i m już było powtarzanie, rytuał, uczestnictwo. W książkach wystarczy g d y dobrze. w i a d o m o co i gdzie jest. W k u l t u r z e w y s o k i e j , nastawionej n a * specjalizację, kontynuację i rozwój wiedzy cala społeczność n i e m u s i uczestniczyć w p o w t a r z a n i u t y c h samych treści. Coraz trudniej- rozdzielić, co jest nauką, co intuicją, doświad­ * czeniem „wewnętrznym". Granice się zacierają. Lewitacja istnieje? czy „dusza" w y c h o d z i z ciała? Czy wizje zapamiętane Śmierć „ l u d o w a " jest oswojona, nie b r a k w niej elementów k a r ­ przez l u d z i , o których pisze d r M o o d y , były i c h złudzeniem, nawału (w sensie B a c h t i n o w s k i m ) . Postać śmiorci w jasełkach, a może doświadczeniem ? O c z y m wówczas miałyby świadczyć 7 w widowiskach obrzędowych jest groteskowa, b a w i — ale i b u d z i Czy istnieje „przoczucie śmierci"? Czy są j e j z w i a s t u n y ? Można lęk. by Jest sprawiedliwa. N i e t a k j a k w życiu. W w i d o w i s k a c h jasełko­ w k u l t u r z e l u d o w e j : wycie psów, h u k a n i e sowy, k u k a n i e kukułki, w y c h karze złego H e r o d a , ścina m u głowę. W dziwne zachowania, tajemniczo postacie pojawiające się n a dro­ opowieściach, bajkach g r o m uderza z jasnego nieba i razi grzesznika. ( T a k też napisać całą rozprawę n a t e n t e m a t . Z w i a s t u n y śmierci dze. ginie B a l l a d y n a ) . T a „ l u d o w a " śmierć daje nadzieję, że niespra­ A przeczucie śmierci, które b u d z i w nocy matkę, g d y j e j wiedliwości ziemskie zostaną ukarane, źli pójdą do piekła, skrzyw­ dziecku zagraża niebezpieczeństwo ? Tego już się nie kwestionuje, dzeni i poniżeni do nieba. L u d o w a religijność zasadza się n a m i m o iż wciąż n i e wyjaśniono wierze w sprawiedliwość. Wrażliwość telepatyczna zwierząt też nie jest niższa niż l u d z i , * całkowicie zjawiska t e l e p a t i i . zapewne wyższa. W y s t a r c z y przypomnieć doświadczenie, prze­ prowadzone w Stanach Zjednoczonych z królicą, której małe wywieziono do A u s t r a l i i i t a m je w określonym czasie zabijano. 1 Współczesny „ l u d o w y " w a r i a n t nadziei, że po śmierci k l i n i c z n e j Otóż okazało się, że encefalograf m a t k i wykazywał w t y c h m o ­ „dusza" w y c h o d z i z ciała, krąży, może n a w e t widzioć, co się m e n t a c h gwałtowną zmianę. �Może więc niezadługo można będzie napisać o zwiastunach — F o r m y żałoby, nakazy i zakazy, s y m b o l i k a czynności. — E l i k s i r y życia. W i a r a w osiągnięcie doskonałości, zapewnia­ śmierci w aspekcie nie t y l k o f o l k l o r y s t y c z n y m ? jącej długotrwało życie (Matuzalemowe). — Topos przechytrzenia śmierci. — Zwyczaje T e m a t y , które mogłyby się znaleźć w t y m n u m e r z e : — K o n w e n c j a mów n a d g r o b n y c h . — Obecność s y m b o l i śmierci w życiu codziennym. — Wyobrażenia śmierci, nieba, piekła, czyśćca — — w snach. — Przeczucie śmierci. ryngrafy, Nekrologi. — Wypominki. — Model śmierci w l i t e r a t u r z e i sztuce r o m a n t y c z n e j , inspiracjo — Ostrzeżenia. — Amulety, związane z pogrzebem. K o n w e n c j a zachowań, w y ­ powiedzi. Zróżnicowanie k u l t u r o w e . ludowe i wtórny wpływ tego m o d e l u n a folklor 2 poł. X I X w . przedmioty i słowa zabezpieczające, chroniące przed śmiercią. — S y m b o l i k a b a r w związanych ze śmiercią w różnych okresach i kulturach. — Przywoływanie z zaświatów (np. s p i r y t y z m we wsiach na Śląsku Cieszyńskim). — G r o b y i k u r h a n y żołnierzy, powstańców — w pamięci miejsco­ wej ludności. — Z n a k i dawane żywym przez zmarłych. — Śmierć władcy. — Wierzenia w d u c h y pokutujące, straszące i sposoby i c h u w o l ­ — Cmentarz j a k o miejsce nienia o d mąk. ( F o l k l o r — a także prób}' naukowego wyjaśnie­ n i a zjawiska n p . przez prof. Stefana Manczarskiego). — Wierzenia dotyczące cmentarz}', duchów zmarłych, dusz po­ kutujących n a ziemi, demonów, wilkołaków i t p . pamięci narodowej boliczno. — Cmentarz j a k o tekst h i s t o r i i . Życie cmentarza o d założenia po kasację. — Śmierć pozorna. L e t a r g . — Cmentarz j a k o tekst k u l t u r y . S t r a t y f i k a c j a cmentarzy. Miejsce — Sobowtór. „lepsze" i „gorsze", g r o b y dzieci. — Ciało zmarłego w m a g i i . — Cmentarz j a k o „ w i t r y n a " . Prestiżowa f u n k c j a — R e k w i z y t y śmierci w m a g i i (up. sznur wisielca, pętla k a t a ) . — Wieńce j a k o rodzaj s z t u k i l u d o w e j . — R e l i k w i e . Cudy czynione za i c h sprawą. — A t a w i z m y w dekoracji grobów ( s y m b o l i k a — Modele śmierci „sprawiedliwego" i „grzesznika". ozdrowienia. — E l e m e n t y ludyczno w obchodzeniu świąt zmarłych (dawniej dzisiaj). — „Boże G r o b y " w kościołach. — Ostatnie słowa. Stereotyp zachowań, gestów. — Śmierć w czasach k a t a k l i z m u , — Zachowania związane ze śmiercią i wyprowadzeniem II. choinki, i — Zabiegi zmierzające do przywrócenia z d r o w i a . zegary, l u s t r a , ognia, jadło). — Śmierć bohatera. Legendy. Stereotypy. nania, nagrobków, uroczystości pogrzebowych, wieńców i t p . — Czaszka, kościotrup. — Cudowne i demonstracji p a t r i o t y c z n y c h , p o l i t y c z n y c h . G r o b y bohaterów, g r o b y s y m ­ okna, gromnice). Nocne (pożeg­ czuwanie. — Miejsce w społeczności zarazy. lokalnej człowieka, który śmierć (myśliwy, rzeźnik, r a k a r z , k a t ) . 2. P o g r z e b m ł o d e g o m ę ż c z y z n y z C z e r l e j n k a , 1935 r . O r s z a k p o d c z a s p o g r z e b u k a w a l e r a dziła d z i e w c z y n a mając u b o k u d w ó c h m ł o d y c h m ę ż c z y z n . F o t . nadesłał P. K u b i a k prowa­ zadaje �śmierć zwiorząt w świetle nakazów religii, e t y k i , (człowiek Chłop. >siигу. wznosi n o w y d o m , d l a dzieci, wnuków. Kiedyś i zwierzę w rodzinie chłopskiej. 0 c z y m w o l i m y nie wiedzieć — zostawiał po sobie męka zwierząt rzoźnych, starych k o n i , „obozy zagłady"' - — plony. ziemię, zadbaną, przygotowana, by rodzić * formy p t a c t w a , t r z o d y c h l j w n e j . — M a n i p u l a t o r z y śmierci: czarownik, szaman, lekarz (decydu­ jący, k i e d y przestaje reanimować, podtrzymywać p r z y życiu Wspomniałem Lurkę. Cóż t o był za człowiek! W rzeźbach wyra­ pacjenta). żał swoją wizję. „Dobroj N o w i n y " . Mówił w n i c h o B o g u , E w a n ­ _ Świadomość śmierci j a k o bodziec rozwoju, k u l t u r y . T o p o s y : „zdążyć przed śmiercią", „pozostawić ślad po sobie", „nie umrę cały". gelii. Uczył. Unaoczniał p r a w d y , któro uchodzą zazwyczaj uwa­ dze, n a w e t gorliwie wierzących. Iluż l u d z i , mówił m i , p a t r z y n a k r u c y f i k s i wie, żo Chrystus umarł za n i c h . Ale o n i tego nie czują, nie doceniają tej straszliwej męki, k i e d y P a n Jezus woła do Boga „Czemuś m n i e opuścił?" Więc wyrzeźbił mękę, t a k a b y każdego przeszedł dreszcz zgrozy. Nie bał się pokazać cielesności Zostawię coś po sobie... Żeby pamięć o m n i e pozostała. • Żeby wiedzieli... rodzina, dzieci, w n u k i . Zostawić coś co p r z e t r w a . Pamiętnik życia. Rzeźbę. Obraz. D o m . R y s z a r d K . b u d u j e sam jeden, z w i e l k i c h głazów wspaniały d o m n a d W i g r a m i . Już b u d u j e 9 l a t . Wkrótce zacznie kłaść b e l k i ścian. N i e miał w dzieciństwie d o m u . T e n m o m e n t odgrywa t u rolę, alo i d r u g i — stwor7.yć samemu coś niezwykłego, co p o ­ zostanie. Trzeci t o — sprawdzić się, przekroczyć granicę własnych możliwości. Józef L u r k a , rzeźbiarz, jeden z najlepszych n i e t y l k o w ra­ m a c h s z t u k i ludowej.sprzedawał niechętnie, ważne było d l a niego, b y zostawić p o sobie rzeźby. Władysław Chajec, w ostatnich l a t a c h życia n i e cbcia.ł niczego sprzedawać. N i e c h t o zostanie po m n i e tej męki, g r y m a s u bólu. Podobnie R o m a n Śledź, mękę, śmierć. S z t u k a kościelna n a ogół ilustruje t y l k o f a k t y z E w a n g e l i i , alo nie p r o w o k u j e do i c h osobistego przeżycia. Śmierć — u L u r k i , Śledzia, niektórych d a w n y c h świątkarzy — m a cały majestat grozy. W sztuce współczesnej z n a m t y l k o jeden przykład równie dramatycznego Ileż t a k i c h w y p o w i e d z i ? według dział tę długą sekwencję śmierci, zakończoną nagłą ciszą i czernią e k r a n u — która t r w a — k i l k a m i n u t ? kilkanaście sekund? — t o n nio zapomni tej sceny. * S z t u k a sakralna wzbudza w nas myśli o życiu w i e c z n y m , trans­ cendencji. W t y m sensie każde dzieło sztuki sakralnej wiąże się Dziesiątki... L e n a r t rzeźbi w dę­ b i n i e , to trwałe drewno, dłużej się zachowa. „Pasja gwoździ w żywe ciało, męki nie dającej się wytrzymać. K t o w i ­ L o k a r s t w a ? Panie, po co. J a już stary. Sprzedał m i dwie rzeźby, tają, niech wiedzą j a k i b y l i c h dziadek. ukazania O d k u p i e n i a . To f i l m Sw. M a t e u s z a " Passoliniego. Drastyczność krzyżowania, w b i j a n i a — mówił. Władysław Potoniec spokojnie zbliżał się do śmierci. reszta m u s i zostać, powiedział, d l a wnuków. Niech mnie pamię­ najciekawszy spośród żyjących rzeźbiarzy l u d o w y c h pokazujo z całą ekspresją Inni z eschatologią. wybierają * orzech, H l e b o w i c z — b e t o n , bo dłużej będzie trwał. Tworzą dzieła życia. J a k k t o u m i e i może. T a k i e , któro po człowieku pozostaną. Jeden z nich — sam b u d u j e z głazów m o s t , Śmierć por.ostawia o t w a r t y m p y t a n i e — co jest poza nią? poza n i e p r a w d o p o d o b n y , romański w s t y l u , i n n y r e m o n t u j e — s a m ! — kresom życia j e d n o s t k i . Odpowiedzi nie m a . Jest t y l k o w i a r a niszczejący pałac p o d Wałbrzychem. w t o , żc jest i m i a f o r m a życia, albo w-iara,, żo n i e m a niczego P R Z Y P I S Y N p . P b . Aries, Essais sur 1'histoire de la mort CII Occi­ dent iiu Moyen Аде й nos jours, Paris 1975 a zwłaszcza jego dzieło L'homme devant la mort, Paris 1977; E . M o r i n , L'liomme et la mort, Paris 1976; G. Gorer, Pornografia śmierci, „ T e k s t y " , 1979 n r 3; A . L . Strauss, Śmierć i umieranie. Postępowanie z człowiekiem umierającym, p o d r e d . L . Pearsona, Warszawa 1973; A . Toynbee, Człowiek июЬес śmierci, Warszawa 1973 W y d a n o cytowano już prace Gorora, Straussa, Toynbee'go, wyszła książka zbiorowa Sens choroby, sens śmierci, sens życia. W y d . „ Z n a k " , Kraków 1985 (wydanie drugie, zmienione); T . K i e lanowskiego, Rozmyślania o przemijaniu, Warszawa 1976; J . Kołbuszewskiego, Wiersze z cmentarza, W y d . P T L , W r o c l a w 19S5. Badania n a d cmentarzem j a k o testem k u l t u r y podjęto w K a t e ­ drze E t n o l o g i i U W ( K . K u b i a k , S. Sikora), w K r a k o w i e t e m a t e m 1 2 l pogrzebów zajął się w pracy magisterskiej J . Tomaszewski, w Białymstoku -— E . Szczukajtys; w Warszawie przez r o k pro­ wadził s e m i n a r i u m n a t e m a t śmierci i f o r m jej upamiętnienia R. Sulima. Zeszyt poświęciły problematyce śmierci „Teksty'', 1979 n r 3 i t d . Patrz też t , 26 „Etnografii P o l s k i e j " 1982 J e d n y m z przejawów tego były p r o t e s t y przeciw budowie H o s p i c j u m , D o m u U m i e r a n i a , n a j e d n y m z osiedli k r a k o w s k i c h . 3 Ważniejszo prace w y m i e n i a w c y t . książce J . Kolbuszewski, p a t r z także przypisy do ar. J . Kolbuszowskiogo i S. Sikory w t y m zeszycie „ P o l . Szt. L u d . " 4 W. Golding, Ruchomy cel, tłum. E . Pawełkiewicz. C y t . za „Literatura na Świecio", 1984 n r 11, s. 15 5 M . A t . w l . Toit tm-tsć i kultura. Stulium dyit-tum pokoleniowijo, P W N , Warszawą 1978, s. 102 i n . 6 między- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5dd7158111ff5ff7382c0e349e85cf7c.pdf 4483ed5db84c9551872fa968c877f92a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3237 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3033 Title A name given to the resource Skonać przed śmiercią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.17-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gebert, Konstanty Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Konstanty Gebert S K O N A Ć PRZED Ś M I E R C I Ą „ A n a cóż b y to nasza mądrość była, g d y b y p r z e d śmiercią skonać nie uczyła?" — pytał Z o r i a n w Królu-Duchu. t y l k o około ' 2 0 % zgonów należy do w y m i e n i o n y c h wyżej k a t e ­ Pytał re­ g o r i i . Ogromna większość l u d z i u m i e r a n a d a l z p o w o d u przewlek­ torycznie, rzecz j a s n a ; wątpić można czy mądrość nie zawierają­ łych chorób i — po p r o s t u — ze starości. U m i e r a n i o t a k i e nio ca t a k i e j n a u k i znalazłaby uznanie w jego oczach. M y zaś dziś znajduje j e d n a k p r a w i e wcale odbicia w sztuco masowej. nie t y l k o nio w i e m y , j a k można uczyć się k o n a n i a , ałe n i e rozu­ W niodalekiej jeszcze przoszłości było inaczej. K a r t y X I X - m i e m y toż, dlaczego konanie i śmierć t o nie t o samo. N i e u m i e m y -wiccznycli powieści obfitują w sceny u m i e r a n i a l u d z i s t a r y c h , już konać; dokonać, dokończyć żywota; zwłaszcza zaś nie prag­ czy złożonych chorobą. Sądzę, że prawio całkowita nieobecność n i e m y nawot, b y dokonanie t o miało być doskonale. Jest t y l k o t a k i c h scen w l i t e r a t u r z e współczesnej nie jest kwostią śmierć -— goły p r z e r y w n i k . Dlatego też skłonni jesteśmy p y t a n i e p a d k u . Skoro nasza k u l t u r a nie może już śmierci usensownić, bohatera Słowackiego przypisać r o m a n t y c z n e m u uniesieniu to m u s i ją uczynić przypadkową, niekonieczną. T y l k o przy­ wtedy pooty, a więc czemuś bądź niepoważnemu, bądź c h o r o b l i w e m u . p y t a n i e o j e j sens samo nio będzie miało sensu. T y l k o w t e d y T a k odtłumaczony p r a b l o m z n i k a z obszaru naszych zaintere­ przestanie być groźne. Śmierć t a k przedstawiona nie sowań, pozostawiając co najwyżej b y się do n i o j przygotować — skoro jost nagła. N i o u j a w n i a toż osad n i e p o k o j u , który już wymaga, łatwo dajo się zagłuszyć. D o czasu — aż cudza śmierć, bądź niczego o charakterze naszej egzystencji - groźba śmierci własnej, nie przerwą naszej obojętności, ją w o l a innego człowieka, a nie charakter naszoj i s t o t y . Wresz­ zaiste godnej nieśmiertelnych. skoro spowodowała cie — śmierć t a k a niesie ze sobą paradoksalną otuchę. Г о raz pierwszy uświadomiłem t o sobie g d y — j a k o młody Cóż b o w i e m w y n i k a z i n f o r m a c j i , że p a n K o w a l s k i wpadł psycholog — zajmowałem się psychoterapią psychoz. Myślenie o 17.30 p o d t r a m w a j na rogu Alej i Nowogo Światu, ponosząc i mówienie o śmiorci, lęk przed nią, jej wszechobecność, nale­ śmierć n a miejscu ? Otóż t o także — a możo przede w s z y s t k i m — żały do stałego zestawu objawów m o i c h pacjentów i stanowiły żo g d y b y znalazł się o n t a m minutę wczośniej czy minutę później, jeden z ważnych wskaźników i c h odmienności, i c h „wariactwa" g d y b y w ogóle tamtędy nie przochodził, bądź g d y b y t r a m w a j — w sensie e t y m o l o g i c z n y m tego słowa. N i e pamiętam już j a k jechał odrobinę szybciej l u b odrobinę wolniej się nazywał młody chłopak, sehizofrenik, który n a m o j e p y t a ­ żyłby n a d a l . Jego śmierć jest p r z y p a d k i e m , a nio koniecznością. n i e : „Dlaczogo t a k często myślisz o śmierci?", odparł: „ A dla­ A więc — o ilo u d a n a m się wystrzec przypadków, jesteśmy nie­ czego t y myślisz o niej t a k r z a d k o ? " Właśnie — dlaczego? śmiertelni. T y m s a m y m znajduje potwierdzonie naszo i n t u i c y j n e - to Kowalski Żyjemy w obrębie k u l t u r y p o d wieloma względami bezpre­ przeświadczenie o własnej nieśmiertelności, oparte n a zaufaniu cedensowej. Jedną z najbardziej niezwykłych j e j cech jest t o , do e m p i r i i . Doświadczenie b o w i e m uczy m n i e , że śmierć t o coś, że n i e \v\ tworzyła ona własnej eschatologii a t a , którą odziedzi­ co zdarza się wyłącznio i n n y m : j a sam wszak jeszcze a n i r a z u czyła, coraz gorzej przystajo do pozostałych k u l t u r y tej elemen­ nie umarłom... T tów. I n n y m i słowy — funkcjonują n a d a l podstawowe elementy chrześcijańskiej wizji życia pozagrobowego, chrześcijańskich rites de passage — locz i c h w y z n a w c y n i e mają już tej n i e w z r u ­ szonej pewności, że rytuały owe są właściwe, a w i z j a — p r a w d z i ­ wa. Treści religijne coraz m n i e j — zdawałoby się — znajdują odzwierciedlenia i potwierdzenia w ' i c h życiu. Dlaczego miałoby być inaczej z i c h śmiercią? listę paradoksów reagowania n a śmierć. długo jeszcze możnaby ciągnąć. było sobie p r a w o o b y w a t e l s t w a wo współczesnej refleksji n a d kulturą: śmierć jest w naszej k u l t u r z e nieobecna — stłumiona bądź z m i s t y f i k o w a n a — podobnie, j a k seks był nieobecny w dzie­ więtnastowiecznej k u l t u r z e mieszczańskiej. Nieobecność t a p r z y ­ biera postać ogromnej Mało tego. Każda k u l t u r a , j a k t w i e r d z i francuski a n t r o p o l o g , L o u i s - V i n c e n t Thomas, jest sposobem Ową Potwiordzają ono przeświadczenie, któro o d pewnego czasu zdo­ trafia się zamaskowanej przypadkowo. Paradoksy, przepaści, na którą na­ sprzeczności, nerwowy śmiech — oto reakcja człowieka który nagle w i d z i przepaść t a m , Nasza nie w y m y k a się spod tej prawidłowości i , choć j a w n i e gdzie nie p o w i n n o być niczego. Możnaby się zastanawiać n a d t y m , śmierć jest w niej nieobecna, t o zawiera ona przecioż zbiór prze­ czy nie istnieje wspólny powód t a k szczególnego podejścia do konań na t e m a t i s t o t y śmiorci, t y l e t y l k o , że wyrażony nie spraw seksu i śmierci właśnie w naszym kręgu wprost. A b y t o stwiordzić, w y s t a r c z y Być może część p r z y c z y n leży w t y m , że doświadczenie sek­ przyjrzeć się treściom sualno i doświadczenie u m i e r a n i a ujawniają k u l t u r y masowej w t y m zakresie. Śmierć nie jest w k u l t u r z e masowej nioobecna t a k , j a k jest ona nioobecna w naszych rozmowach i rozmyślaniach. Przeciw­ nie — s i a n o w i ona jeden z glównj-ch motywów p o p u l a r n e j po­ wieści czy f i l m u . Istnieją cało g a t u n k i — kryminały, t h r i l l e r y — zbudowane wokół n i e j j a k o wątku głównego. T y l e t y l k o , że jest to śmierć szczególna, nagła i — najczęściej — spowodowana czyimś a k t e m w o l i . Śmierć przedstawiona w różnych dziełach k u l t u r y masowej t o , przede w s z y s t k i m , m o r d e r s t w o , samobój­ stwo, śmierć w w y p a d k u l u b zawał serca. Z a w a l t e n spowodowany kulturowym. zasadniczą biolo- giczność naszej i s t o t y , nasze zakorzenienie w N a t u r z e , nieusu­ walną autotoliczność f i z j o l o g i i . Zauważmy b o w i e m , żo wszelkio inno przojawy naszej biologiczności — jedzenie, picie, oddycha­ nie, spanie, defekacja i t a k dalej dają się zinstrumentalizować j a k o czynności niezbędno d l a sprawnego f u n k c j o n o w a n i a ciała, j a k o w a r u n k i realizacji dalszych celów j a k i e człowiek — właści­ ciel ciała — sobie stawia. J e d y n i e śmierć i seks n i e dają się t a k zredukować. Idąc dalej t y m t r o p e m zauważmy, że cała złożona s t r u k t u r a jest często czyimś działaniom, a więc także śmierć taką można społecznych i n t e r a k c j i interpretować j a k o efekt a k t u czyjejś w o l i . I n n e rodzaje śmierci jest na zasadzie odroczenia nagrody. N i g d y p r a w i e nie jest t a k , w o m a w i a n y c h dziełach n i e występują p r a w i e wcale. że nagrodę społeczną — niezależnie od tego, j a k a jest j o j postać — Otóż, j a k w y n i k a ze s t a t y s t y k amerykańskich — a n i e m a p o w o d u sądzić, żo dane polskie bardzo b y się o d n i c h różniły — wewnątrz której się obracamy oparta o t r z y m u j e się n a t y c h m i a s t p o w y k o n a n i u czynności, za którą ona przysługuje. N i e p r z y p a d k o w o t r e n i n g tolerancji n a odro- 17 I �ćzenie n a g r o d y eoojalizaeji A i jest jednym z istotnycłi elementów procesu dziecka. tymczasem niezmiernie p r z y seks oferuje tym gratyfikację atrakcyjną... A natychmiastową tymczasem śmierć wziął i u m a r ł ! " Z a w a r t a w t y m z d a n i u agresja czytelna jest nawet g d y się n i e słyszy t o n u , w j a k i m było ono wypowiedziane. No ostrzega, że n a g r o d y odroczonej można się n i e doczekać... N i c t a k , b o jeśli m e d y c y n a walczy ze śmiercią, t o człowiek umiera­ więc dziwnego, że t y m dwóm a n a r c h i s t o m k n e b l u j e się usta. jący staje się... zdrajcą. Pozostaje n a t o m i a s t do wyjaśnienia f a k t , że — j a k się wydaje — Niewielu zapewne lekarzy zgodziłoby się z powyższym. nie sposób stłumić o b u n a raz. W tłumiącej seks epoce wiktoriań­ A jednak — czymże jest terapeutyczna zażartość, z jaką u t r z y ­ skiej śmierć była wszechobecna. Dziś — o d w r o t n i e . Mnożą się m u j e się p r z y życiu l u d z i nieraz po k i l k u śmierciach k l i n i c z n y c h , najbardziej n a w e t dosłowne podręczniki ars a m a n d i ; daremnie j a k n i e w y r a z e m osobistej r y w a l i z a c j i lekarza ze śmiercią, jego j e d n a k byś szukał t r a k t a t u ars m o r i e n d i . Zaś podręcznik t a k i wydaje osobistej z nią w a l k i , w której w o l a pacjenta n i e l i c z y się już się czymś niezbędnym. Póki zupełnie ? Zresztą, sprawę tę można zanalizować na innym żyjemy, unikając śmierci cudzej i n a w e t myśli o śmierci własnej, przykładzie — wystarczy przyjrzeć się t e m u , j a k pacjenci u m i e ­ jesteśmy bezpieczni. rający są — a raczej: n i e są — i n f o r m o w a n i o s w y m stanie. K o n a n i e kogoś bliskiego, czy zapowiedź naszego własnego krosu, rozbija jednak t o złudne poczucie i zo­ Także i t u n i e liczy się w o l a samego pacjenta, locz „interes te­ stawia nas bezradnych i przerażonych. Co począć wobec śmierci? r a p i i " , r o z p a t r y w a n y niezależnie o d n i e j . J a k się zachować ? Z badań w y n i k a dość jednoznacznie, że większość pacjentów N i e u s u w a l n y t r a g i z m śmierci pogłębia d o d a t k o w o f a k t , że chce móc uzyskać wiarygodną informację o s w y m stanie — jeśli j e d n o s t k a zostaje z niej w dużym s t o p n i u wywłaszczona. U m i e ­ tego zapragną. W polskiej m e d y c y n i e obowiązuje wszelako zasa­ r a m y najczęściej w s z p i t a l u — w miejscu które nie jest nasze, da, że pacjenta umierającego wolno informować o jego stanie i do którego reguł m u s i m y się dostosować. S z p i t a l narzuca n a m t y l k o w p r z y p a d k a c h wyjątkowych, w pozostałych zaś należy swój sposób postępowania — b a ! — nawet pozbawia nas wiedzy uchylać się o d odpowiedzi l u b wręcz kłamać. Co więcej — często 0 t y m , czy śmierć już jest b l i s k a . Otaczają nas ludzie, którzy k r y t y k u j e się, bezwzględnie j a k o b y obowiązującą n a Zachodzie szamoczą się między swą rozpaczą a lękiem, między próbą doroś- zasadę i n f o r m o w a n i a w s z y s t k i c h i w każdej s y t u a c j i , za j e j b r u ­ nięcia do wymogów dokonującego się a k t u , a skłonnością do talność i antyhumanistyczność. ucieczki w kłamstwo, chroniące i c h bardziej niż nas. Wreszcie — Takie postawienie sprawy — albo informować należy wszyst­ umieranie dokonuje się poza k o n t e k s t e m społecznym; t o ostatnie k i c h , albo nikogo — jest po p r o s t u n i e p o r o z u m i e n i e m . Pacjent wydarzenie w życiu człowioka pozbawione jest społecznie war­ m a prawo wiedzieć, j a k i jest jego stan, ale m a także p r a w o n i e tościowanych odniesień. P r z y j r z y j m y się konsekwencjom tego s t a n u rzeczy. „Medycyna wiedzieć — i t y l k o o n w i n i e n t u decydować. G d y lekarz podej­ m u j e tę decyzję za niego, t y m s a m y m t r a k t u j e sprawę jego u m i e ­ walczy ze śmiercią" — t o hasło wyraża istotę dominującej n a d a l ideologii medycznej. najpełniej Faktycz­ r a n i a j a k o mieszczącą się w obszarze s w y c h k o m p e t e n c j i , j a k o zagadnienie czysto medyczne, techniczne. Zaprzeczony zostaje n i e jest t a k , że począwszy o d przełomu połowy ubiegłego w i e k u , t y m s a m y m w y m i a r psychologiczny, n a u k i medyczne kroczą o d sukcesu do sukcesu w dzieło leczenia f i z y c z n y u m i e r a n i a . Znów jest t y l k o śmierć. N i e m a konania. 1 profilaktyki większości chorób; s t a t y s t y c z n a długość wydłużyła się znacznie; wreszcie u z n a w a n y c h za nieuleczalne życia — szereg stanów uprzednio obecnie n i e nastręcza społeczny, b a ! — Śmierć jest w r o g i e m lekarza, pacjent zaś — j e d y n i e meta­ terenem ich bitwy... większych W y d a j e się rzeczą oczywistą, że t r a k t o w a n i e pacjenta j a k o trudności t e r a p e u t y c z n y c h . I choć te sukcesy w walce z chorobą osoby w y m a g a , b y t o j e m u pozostawić decyzję, czy i k i e d y m a są imponujące, t o nie zmienia t o podstawowego się o n dowiedzieć p r a w d y o s w y m stanie. Jest t o możliwe j e d n a k jako przeciwnik, musi f a k t u : śmierć, zwy­ jedynie w t e d y , g d y między lekarzem a pacjentem wytworzą się cięstwo. Lekarze wyznający ideologię w a l k i ze śmiercią skazują stosunki oparte n a zaufaniu i szacunku. Jeżeli j o d n a k pacjent się n a serię n i e u s t a n n y c h klęsk. nieuchronnie odnieść ostateczne jest świadkiem — j a k t o się często zdarza — j a k n a jego szpitalnej N a t y m j e d n a k n i e koniec. S y t u a c j a pacjenta umierającego sali umierają i n n i pacjenci, którym lekarz mówił wszak, że w y ­ staje się, w kontekście „walki m e d y c y n y ze śmiercią", mocno zdrowieją — t o o t a k i c h stosunkach n i e m a m o w y . Przeciwnie — II. 18 i dwuznaczna. Jakże często zdarzyło m i się słyszeć z ust lekarzy t a k i e sformułowanie: „ J a go d w a razy reanimowałem, a o n m i 1. N a d trumną s t o i najbliższa r o d z i n a . G r a b i e , w o j . k r a k o w s k i e , 1931 r . F o t . w y k . f o t o g r a f K a r a ś z N i e p o ł o m i c , nadesłała Stanisława W i l k �I pacjent t r a c i zaufanie do swojego lekarza i pozostaje sam ze postrzegane j a k o wiarygodne przez m i l i o n y czytelników c z y l i s w o i m lękiem. Jego tragiczna bezradność wobec własnego umie­ że spełniają niezwykle istotną rolę, której t r a d y c y j n e eschato­ r a n i a zyskuje jeszcze jeden w y m i a r . logie nie są już w stanie spełnić w świecie, w którym sankcja W środowisku s z p i t a l n y m nio sposób uniknąć komunikatów n a t e m a t zbliżającej się śmierci — t y l e t y l k o , że k o m u n i k a t y te są maskowane. T a k więc, nagły wzrost czy spadek zaintereso­ w a n i a ze s t r o n y porsonolu często jost konsekwencją prognozy jego zgonu w niedalekiej przyszłości. W o b u p r z y p a d k a c h m a m y n a u k i zastąpiła, w dużym s t o p n i u , sankcję objawienia. Fenomen Moody'ego stosuje się do p r a w a wyłożonego przez C G . J u n g a w jego t r a k t a c i e o U F O — ludzie niegdyś w i d z i e l i n a niebie anioły a teraz — obce s t a t k i kosmiczne. Potrzeba pozostaje n i o n a ; jej zaspokojenie niezmie­ zaś przybierać może różne f o r m y . do czynienia z odreagowaniem przez personel swej bezradności, Większość pacjentów t e r m i n a l n y c h nie wie j e d n a k n a d a l czy t o przez nadmierną aktywność (zwłaszcza charakterystyczną n i c o M o o d y m , zaś księdza wzywać nie chce, gdyż oznaczałoby d l a personelu niższego, i g d y pacjent był l u b i a n y ) , czy t o przez t o przyznanie, że śmierć rzeczywiście jest tuż. I n n y c h rozmówców bierność — zaś właściwie nie mają; pozostaje więc jedynie samotna w a l k a . typową d l a lekarzy, przegrywających swą walkę ze śmiercią. T e n o s t a t n i sposób zachowania się b y w a często i n ­ I n n y m zbiorem sygnałów są informacje, podpowiadano przez współpacjentów. I n f o r m a c j o te mogą być — i najczęściej są — zupełnie fałszywe, w s y t u a c j i j e d n a k g d y pacjent odcięty jest przez swego lekarza o d źródła i n f o r m a c j i w i a r y g o d n y c h , odgry­ wają pewną rolę. Wreszcie, wskaźnikiem b y w a t u zachowanie się odwiedzających pacjenta jego najbliższych. W polskiej p r a k t y c e medycznej przyjęte jest i n f o r m o w a n i e r o d z i n y o stanie chorego, z równoczesnym zakazem i n f o r m o w a n i a go o t y m — d l a jego dobra. O w a niewypowiedziana wiedza ciąży n a d odwiedzającymi, sprawia, że zaczynają o n i unikać rozmów n a t e m a t jego s t a n u l u b — przeciwnie — ujawniają nieoczekiwany o p t y m i z m . Pacjent odczuwa zmianę, lecz n i e jost w stanie dowiedzieć się o j o j p r z y ­ czynia. W i e t y l k o , żo k o n t a k t z n i m staje się d l a najbliższych trudniejszy. pacjent, są więc różnorodne i niepewne. W s z y s t k i e j e d n a k wiążą się z osłabieniem jego k o n t a k t u z i n n y m i ludźmi, z u t r u d n i e n i e m k o m u n i k a c j i . Pacjent nie wie, j a k a jest tego p r z y c z y n a — choć może, w b r e w sobie, domyślać się j e j . T o , czego doświadcza n a poziomio społecznym, zbliżone jost do odrzucenia. N a poziomie — bezradność. N a poziomie metafizycznym wreszcie — niopowność i lęk. E m o c j a m i t y m i n i e m a się on z re­ guły z k i m dzielić — d l a większości jego p o t e n c j a l n y c h rozmów­ ców są one równio zagrażająco. Ze swą niewypowiedzianą śmiercią pacjent pozostaje więc sam. N i e p o w i n n a więc dziwić ogromna popularność książek R a y m u n d a Moody'ego, który w Życiu po życiu i Heflcksjach o życiu po życiu przedstawił eschatologię obdarzoną sankcją naukową. N i o m a sensu, w t y m miejscu, dyskutować n a t e m a t naukowej wiarygodności prac Moody'ego. W y s t a r c z y , że są tę zawdzięczamy w dużym s t o p n i u p i o n i e r s k i m p r a c o m E l i s a b e t h Kubler-Ross. F a k t , że psychologia zaczęła badać śmierć wzbudza j e d n a k a m b i w a l e n t n e uczucia. Z jednej b o w i e m s t r o n y jest t o w y r a z e m zainteresowania psychologii p o d s t a w o w y m i p r o b l e m a m i l u d z k i e j k o n d y c j i , nie­ zależnie o d — w t y m w y p a d k u o g r o m n y c h — trudności meto­ dologicznych, j a k i e wzbudza i c h badanie. Z drugiej j e d n a k nie sposób n i e zauważyć, że t y m s a m y m umieranie staje się domeną k o l e j n y c h speejalistów, po lekarzach i przedsiębiorcach pogrze­ b o w y c h . N i e w y k l u c z o n y m wydaje się t a k i rozwój wypadków który s p r a w i , że n a t e m a t śmiorci n i e będzie można wypowiadać się nie posiadając solidnego zaplecza naukowego, zaś samo zja­ wisko uznawane będzie za szczególny rodzaj stresu, budzącego reakcje psychologiczne. Już b o w i e m wygłasza się, na zjazdach t o w a r z y s t w p s y c h i a t r y c z n y c h , referaty n a t e m a t żałoby, już w z y w a Sygnały, j a k i o w związku ze s w o i m u m i e r a n i e m odbiera psychologicznym W psychologii w i a d o m o już trochę o psychologicznej d y n a ­ mice procesu u m i e r a n i a . Wiedzę t e r p r e t o w a n y przez pacjentów j a k o odrzucenie. umierających Psychopatologii się psychiatrów, b y m o d y f i k o w a l i w k i e r u n k u pożądanym przoz reakcje i c h lokarzy. T o j ostatniej sprawie poświęcimy poniżej nieco u w a g i . E l i s a b e t h Kubler-Ross jest autorką znanej koncepcji w myśl której większość umierających przechodzi przez kolejne, wyraźnie różniące się między sobą stadia r e a k c j i psychologicz­ n y c h , o d m o m e n t u dowiedzenia się, w t e n czy i n n y sposób, o t y m , że niebawem umrę — aż p o zgon. Stadia te, t o k o l e j n o : zaprzeczenie, agresja, targowanie się, rezygnacja i akceptacja. W a r t o pamiętać, że występują one w sposób c z y t e l n y j e d y n i e u osób, które nie doświadczają ostrego chronicznego bólu, bądź u których ból t e n jest p o d skuteczną kontrolą farmakologiczną. W a r t o także zauważyć, że u poszczególnych osób kolejność sta­ diów może być różna, niektóre stadia mogą nie wystąpić wcale, bądź też występować p o k i l k a razy. B a d a n i a k l i n i c z n e j e d n a k świadczą o t y m , że model t e n jest o d p o w i e d n i w z n a k o m i t e j większości przypadków. I I . 2. P o g r z e b A n d r z e j a Wąsika, 1940 r . F o t . nadesłała Elżbieta F i l i p e k z L u b l i n a 19 �N i e będziemy t u przedstawiać treści poszczególnych stadiów. t u r y , m i m o l i c z n y c h i różnorodnych zafałszowali, j a k i m i konanie, Książki Kubler-Ross znane są w Polsce, i do n i c h odsyłam Czy­ i śmierć zostały poddane. Ocalała w ,,ludowej t a n a t o p s y c h o l o g i i " t e l n i k a . W a r t o jodnak zastanowić się n a d k i l k o m a szczegółowymi Moody'ogo, t r a k t o w a n e j t u j a k o przykład pewnej sprawami. kulturowoj; ocalała także w samej W y d a j e się, że opisana przez amerykańską lekarkę d y n a m i k a — o d zaprzeczania akceptację prawdziwości i n f o r m a c j i o zagrożeniu, po samego zagrożenia — jest c h a r a k t e r y s t y c z n a nie możliwości naturze u m i e r a n i a , stwa­ rzającej szansę na dokonanio żywota w zgodzie ze sobą i światem. Jednakże, choćby nawet zniknęły opisane powyżej przeszkody i b a r i e r y , t o szansa t a pozostałaby szansą t y l k o , a równic byłaby t y l k o d l a u m i e r a n i a , lecz generalnie d l a w s z y s t k i c h procesów go­ daleką o d spełnienia. J a k k o l w i e k b y t o b o w i e m dziwacznio n i e dzenia się z nieuchronną stratą. Potwierdzają to badania n a d brzmiało, u m i e r a m y zawsze komuś. B y konanie miało sens, t o n ludźmi tracącymi w z r o k , a także niektóre kazuistyczne dane n a ktoś m u s i pozostać z n a m i w nieobojętnym dialogu. t e m a t zachowania się przyszłych samobójców przed p l a n o w a n y m Naturalnym targnięciem się n a własne życie. Więcej — w p o d o b n y sposób r o d z i n a , przyjaciele. zdajemy X I X - w i e c z n e j powieści. Jakże często n a j e j k a r t a c h można było się reagować n a stratę psychologiczną czy społoczną. Opisane przez Kubler-Ross stadia znakomicie oddają przebieg „rozmówcą" umierającego byli jego bliscy, Znów pragnę się odwołać do przykładu spotkać scenę u m i e r a n i a jakiegoś godnego starca, głowy r o d u . godzenia się z utratą czyjejś miłości. Ów w y m i a r ogólności sta­ Leżał n o w i d o d a t k o w e potwierdzenie wartości tego m o d e l u . w napięciu na jogo słowa. Napięcie t o zaś wynikało nie t y l k o Z drugiej s t r o n y , w a r t o zauważyć żo, m i m o pewnej różno­ na swym łożu otoczony najbliższymi, wyczekującymi z tego, że umierający mógł rozdysponować swój majątek między rodności i c h występowania u różnych l u d z i , stadia w tej k o l e j ­ zgromadzonych. Jogo podstaw'a leżała głębiej, w — być może ności, w j a k i e j opisała je badaczka, wynikają z siebie w sposób nie w pełni uświadamianej — stracie, jaką ponosiła cała grupa. logiczny i kolejno się warunkują. T a k więc można się spodziewać, Razom że w-ystąpienie całe jogo życiowo doświadczenie, s u m m a wiedzy, s t a d i u m akceptacji możliwe jest dopiero po z t y m starcem umierało przecież, ginęło bezpowrotnie przekonań, w y c z e r p a n i u się m o t y w a c j i do agresji czy rezygnacji ze stadiów mądrości zgromadzonych i doskonalonych przez dziesięciolecia wcześniejszych. Jeżeli t a k jest, to wszelka interwencja w psycho­ życia w świecie, który przecież był zasadniczo t a k i sam j a k świat logiczne funkcjonowanie umierającego byłaby niewskazana. t y c h , którzy pozostawali p r z y życiu. T a bezcenna wiedza ginęła; się inaczej. P s y c h i a t r a — k o n s u l t a n t słowa, j a k i e starzec wypowiadał n a łożu śmierci miały być jej jodnego z w i e l k i c h warszawskich s z p i t a l i opowiadał m i , że do podsumowaniem i przez t o były podwójnio cenne i ważne. Takżo l u d z i umierających jest w z y w a n y z reguły po t o , b y n a życzenie i d l a umierającego, sądzić można, oczekiwanio to było znaczące. Tymczasem dzieje ich l e k a r z y farmakologicznie osłabiać i c h agresję bądź w y d o b y ­ Oto jego śmierć n i o była już j o d n o s t k o w y m i p r z y p a d k o w y m wać i c h z rezygnacji. W o b u w y p a d k a c h m a m y do czynienia przerwaniem ciągu b a n a l n y c h zdarzeń. Nabierała w y m i a r u ogół- z k o n f l i k t e m między interesami personolu a p a c j e n t a : w t y m nogo, stawała się w y d a r z e n i o m i s t o t n y m d l a i n n y c h l u d z i . Świa­ d r u g i m j e d n a k m a m y do czynionia ze szczególnym lekeeważoniem domość t a k a , j a k sądzę, ułatwiała akceptację śmiorci i ułatwiała p r a w tego ostatniego. Jeśli b o w i e m agresywność pacjenta jest uczonio się k o n a n i a . zapewno poważnym u t r u d n i e n i e m w życiu oddziału i , być może, powinna dla ogólnego d o b r a być spacyfikowana, to pacjent w fazie rezygnacji n i e w a d z i n i k o m u . Przeciwnie — jest b i o r n y , obojętny, w y c o f a n y z otaczającego go świata. Lekarze są zdania, żo pacjent t a k i utracił wolę w a l k i z chorobą i nie współpracuje w t e r a p i i ; jest t o zapewne p r a w d a . I s t o t n e jest j e d n a k p r z y c z y n a , dla której t a k się dzieje. Opisałem wcześniej liczne b a r i e r y k o m u n i k a c y j n e , pojawia­ jące się dziś między umierającym a pozostającymi p r z y życiu. Zapewne nie n a j m n i o j ważną z n i c h jest t o , że s y t u a c j a t a k a j a k t a , zapewne dziś n i o mogłaby mieć miejsce. I mniejsza już, że w y m a g a ona sceny, n a której umierający byłby głównym pod­ m i o t e m , a n i e j e d n y m z przedmiotów, j a k dzieje się to n a szpital­ nej sali. Ważniejsze jest, że t r u d n o sobie wyobrazić, co u m i e r a ­ G d y zacząłem pracować j a k o psycholog w s z p i t a l u ogólnym, jący dziadek miałby dziś do powiodzenia swemu dorosłemu w n u ­ jedną z m o i c h pacjentek była sześćdziesięcioletnia prawie kobieta, k o w i . J a k i o treści miałby m u przokazać, b y obaj m i o l i pewność, umierająca że są one znaczące? Jaką wiedzę objawić, skoro jest t o wiedza z p o w o d u nieuleczalnego n o w o t w o r u , i świadoma swego stanu. Skierował m n i o do nioj j e j lekarz prowadzący, uskarżając się n a jej apatię i bierność. N a moje z innego, umierającego świata ? Umierający s t a r y człowiek jest nieporadne sam ze s w y m przeświadczeniem, że bagaż doświadczeń całego próby nawiązania z nią k o n t a k t u i poprawienia j e j n a s t r o j u , jogo życia jego w n u k o w i jest niepotrzebny, skoro świat, w którym odpowiedziała nieoczekiwanie p y t a n i e m : żyje w n u k , jest t a k i n n y o d dziadkowogo świata. S t a r y człowiek — Czy umarł p a n u kiedyś ktoś b l i s k i ? umrze nie wiodząc, że jest w błędzie, a g d y w n u k o d k r y j e to — Tak... — odpowiedziałem samo, toż będzie już za późno. zaskoczony — I co p a n w t o d y czuł? — pytała d a l e j — No... s m u t e k , żal, ból, byłem otępiały, — No zobojętniały... w i d z i p a n . T a k p a n zareagował n a śmierć jednej osoby. A m n i e u m i e r a cały świat. C h y b a m a m prawo być s m u t n a ? Sprawa t a wydaje się kluczowa. B y możliwą była akceptacja własnego odejścia, b y można było skonać przed śmiercią, trzeba b y umierający rozluźnił i zerwał więzy, łączące go ze światem żywych. Niegdyś n a to właśnie nastawione były wszystkie r y ­ tuały przejścia związane z u m i e r a n i e m . I c h celem było ułatwienie Gdzież więc wasza mądrość ? — spytałby Z o r i a n . W H o s p i c j u m p o d wezwaniom Św. K r z y s z t o f a p o d L o n d y ­ n e m , n a ścianie w i s i obraz, n a m a l o w a n y przez jednogo z pacjen­ tów n a krótko przed śmiercią. Przedstawia spokojne, l e k k o f a l u ­ jące morze. N a p i e r w s z y m planie widać kawałek brzegu a w głębi, p r a w i e n a l i n i i h o r y z o n t u , odpływającą coraz dałej małą łódkę z biabym żaglem. N a pokładzie samotna postać l u d z k a spogląda k u otwartemu morzu. świat. T e n sam pacjent, w k i l k a d n i p o przyjęciu go do H o s p i c j u m , p r z y t r z y m u j e umiorającogo w świecie żywych, które jest ośrodkiem t e r a p i i chronicznego bólu, narysował był j e d y n y m j a k i istnieje. Stąd rozpaczliwa, z góry skazana n a klęskę r y s u n e k , przedstawiający człowieka z powykręcanymi członkami, odejścia umiorającogo Dziś wszystko na t a m t e m , lepszy i ważniejszy w a l k a , jaką i m każe się ze śmiercią toczyć. Stąd i c h samotność — wgniecionego bo n i k t n i e chce słyszeć i c h rozpaczy. Stąd i c h odrzucenie — bo łóżka. Jego ręce w m o d l i t e w n y m geście wyciągają się w stronę podejrzewa się, i słusznie, że mogą chcieć przejść n a stronę wroga ogromnej s t r z y k a w k i ze środkiem przeciwbólowym. — śmierci. T a k więc wydaje przytłaczającą siłą w materac swego szpitalnego Jeżeli będziemy u m i e l i przejść drogę o d tego r y s u n k u do się, że „mądrość, która przed śmiercią skonać b y uczyła" n i e została całkowicie w y p a r t a z naszej k u l ­ tego obrazu, i jeżeli będziemy m i e l i d l a kogo obraz t a k i nama­ lować — w t e d y będziemy u m i o l i odpowiodzieć Z o r i a n o w i . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dda00e998ee5d759db4ba7034e180323.pdf 7d7c05efa3a0a14db0ec609a2cb62212 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4610 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Gier, Michał - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4282 Title A name given to the resource Michal Gier, rzeźbiarz ludowy z Rybnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;33-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski MICHAŁ GIER - RZEŹBIARZ LUDOWY Z RYBNEJ W k o ń c u X I X i na p o c z ą t k u X X w . w zachodniej części K r a k o w s k i e g o ż y ł a i t w o r z y ł a c a ł a p l e j a d a r z e ź ­ biarzy l u d o w y c h , z k t ó r y c h w i ę k s z o ś ć b y ł a do n i e d a w n a nieznana. B a d a n i a t e r e n o w e p r o w a d z o n e przez M u z e u m Etnograficzne w K r a k o w i e w c i ą g u k i l k u ostatnich l a t pozwoliły na odkrycie nazwisk w i e l u rzeźbiarzy i i c h p r a c . I t a k n a t e r e n i e p o w . o l k u s k i e g o d z i a ł a ł o 10 t w ó r ­ c ó w , w W a d o w i c k i e m 2 1 , w O ś w i ę c i m s k i e m 3, a w C h r z a n o w s k i e m 16 *. S p o ś r ó d n i c h w i e l u z a s ł u g u j e n a opracowanie, a m i ę d z y i n n y m i M i c h a ł Gier. Rzadko z d a r z a ł o się, b y w k i l k a d z i e s i ą t l a t po ś m i e r ­ ci l u d o w e g o rzeźbiarza jego prace znajdowano we wsiach k i l k u p o w i a t ó w , j a k t o m i a ł o i m a miejsce w w y p a d k u G i e r a . D o d a j m y jeszcze, ż e d o t y c h c z a s o d ­ n a l e z i o n o p r z e s z ł o 80 r z e ź b t e g o a r t y s t y s t a n o w i ą c y c h b a z ę m a t e r i a ł o w ą niniejszego opracowania. Niewiele w i e m y o życiu M i c h a ł a Giera, a te k i l k a szczegółów, które z a c h o w a ł a tradycja wiejska, w n i e w y ­ starczającym stopniu n a ś w i e t l a jego osobowość. Urodził s i ę o n 2.X.1853 r . w R y b n e j w p o w . k r a k o w s k i m i t a m t e ż u m a r ł 19.IV.1929 r . ; p o c h o w a n y z o s t a ł n a m i e j s c o ­ w y m , c m e n t a r z u n a koszt g m i n y . Jego g r o b u nie o p a t r z y ł nikt najprostszym nawet krzyżykiem, m i m o że Gier przez c a ł e ż y c i e k r z y ż e r z e ź b i ł . 2 T r u d n o dziś określić, w j a k i c h w a r u n k a c h przebie­ gały jego lata dziecinne i m ł o d o ś ć . W i a d o m o t y l k o , ż e był trzecim z kolei dzieckim w rodzinie, po n i m uro­ d z i ł o s i ę jeszcze d w o j e , o s t a t n i e — w 1863 r . O d t e g o m o m e n t u u r y w a j ą s i ę zapisy d o t y c z ą c e jego r o d z i c ó w , dlatego t e ż nie w i a d o m o , j a k d ł u g o p r z e b y w a ł M i c h a ł w d o m u s w e g o ojca. P r a w d o p o d o b n i e d o ś ć s z y b k o z a c z ą ł on wędrować o proszonym chlebie p o okolicznych wsiach. N a j w c z e ś n i e j s z a znana n a m data p o b y t u w i n ­ n e j m i e j s c o w o ś c i p r z y p a d a n a o k . ,1875 r . ( C z u ł ó w ) . M o ż ­ na p r z y p u s z c z a ć , ż e p r z y c z y n ą o p u s z c z e n i a d o m u b y ł o u p o ś l e d z e n i e fizyczne r z u t u j ą c e na stosunki rodzinne. F i z j o n o m i a a r t y s t y b y ł a s i l n i e zeszpecona n i e n a t u r a l n i e dużą, w y w i n i ę t ą do g ó r y w a r g ą , od k t ó r e j u z y s k a ł on przydomek „ M i c h a ł e k w a r g a t y " . B r z y d o t a jego m u s i a ł a b y ć znaczna, skoro wzdryga.no s i ę j e ś ć z m i s k i , k t ó r e j poprzednio u ż y w a ł „ M i c h a ł e k " . B u d o w a jego ciała nie odbiegała jednak od normy. M i m o , że nie b y ł wysokie­ go w z r o s t u , t o j e d n a k n i e b y ł p o k r ę c o n y , j a k p r ó b u j ą go o p i s y w a ć n i e k i e d y m i e s z k a ń c y w s i , w k t ó r y c h „ M i ­ c h a ł e k " b y w a ł . Jest t o o p i n i a n i e p r a w d z i w a . Trzeba w z i ą ć p o d u w a g ę , ż e c i , k t ó r z y z a p a m i ę t a l i Giera, w i ­ d y w a l i g o j u ż j a k o c z ł o w i e k a starszego. Z r e g u ł y , p o z a charakterystyczną wargą powodującą bełkotliwą wymo­ w ę , i n f o r m a t o r z y n i e p o t r a f i ą p o d a ć k o n k r e t n y c h cech jego w y g l ą d u , a szczególnie w a d . N i e k t ó r z y ludzie zna­ jący „Michałka" wyrażają się o n i m jako o człowieku n i e s p e ł n a rozumu, t w i e r d z ą c j e d n o c z e ś n i e , ż e m i m o swe­ go u b ó s t w a b y ł c z ł o w i e k i e m d o b r y m i u c z c i w y m . J a k o dowód upośledzenia umysłowego podają przystrajanie przez „ M i c h a ł k a " swego kapelusza p ę k a m i k o l o r o w y c h w s t ą ż e k oraz p o w o ł u j ą s i ę n a jego w y p o w i e d ź , ż e w y ­ b i e r a s i ę za W i s ł ę d o n a r z e c z o n e j ( R y b n a ) . W i e l u m i e s z ­ k a ń c ó w rodzinnej w s i r z e ź b i a r z a jest zdania, ż e b y ł o n w zasadzie z d r ó w , t y l k o „ b r a k o w a ł o m u s i ó d m e j k l e p k i " . U p o ś l e d z e n i e fizyczne i z w y k ł e klepanie biedy nie p o z b a w i a ł o go j e d n a k h u m o r u . O d l u d z i n i e s t r o n i ł n a ­ w e t w ó w c z a s , g d y śmieli się z jego n i e u m i e j ę t n e j g r y na „ o r g a n k a c h " czyli ustnej harmonijce. Z w y k ł przy t y m m a w i a ć : „ M i c h a ł g r a ł , P a n Jezus s i ę z n i e g o ś m i a ł " . G d y z a ś z w r a c a n o m u u w a g ę , ż e b y p o s z e d ł d o s z p i t a l a ze swą brzydką wargą, wówczas odpowiadał: „po Panu B o ­ gu n i e bede p o p r a w i a ł " . S t r o n i ł natomiast „Michałek" od pracy, ale wszyscy m u to w y b a c z a l i j a k o c z ł o w i e k o ­ w i , k t ó r e g o t r a k t o w a n o „z p r z y m r u ż e n i e m o k a " . P u n k ­ t e m honoru jego b y ł o o d w d z i ę c z a n i e s i ę t y m , k t ó r z y p r z y j m o w a l i go n a n o c l e g i d a w a l i s t r a w ę . W s w o i m p o ­ j ę c i u m ó g ł s i ę n a j w ł a ś c i w i e j o d w d z i ę c z y ć przez r z e ź b i e ­ n i e ś w i ę t y c h p a t r o n ó w , co c z y n i ł s z y b k o i z z a p a ł e m . Niekiedy dostawał z a m ó w i e n i a na rzeźby określonych p a t r o n ó w o d l u d z i , k t ó r z y p o s i a d a l i t a k i e same i m i o n a . Ale i w t y m w y p a d k u g ł ó w n y m wynagrodzeniem b y ł p o s i ł e k d a w a n y p r z e z p e w i e n o k r e s czasu i k ą t d o s p a ­ nia w k o m o r z e l u b stodole. W czasie d ł u g i c h l a t s w e g o ż y c i a z a p r z y j a ź n i ł s i ę „Michałek" prawdopodobnie tylko z jednym człowie- I I . 1. W s i e , w k t ó r y c h p r z e b y w a ł M i c h a ł G i e r . I — p o w . O ś w i ę c i m ; I I — p o w . C h r z a n ó w : 1) P ł a z a , 2) B a b i c e , 3) O l s z y n y , 4) Jainkowlice, 5) i K w a c z a ł a , 6) G r ó j e c , 7) A l w e r n i a , 8) P o r ę b a Ż e g o t y , 9) Z a l a s , 10) M ł y n k a ; I I I — p o w . W a d o w i c e : 1) S p y t k o w & c e , 2) Z y g o d o w i c e , 3) R y e z ó w , 4) P ó ł w i e ś , 5) Ł ą c z a n y , 6) T ł u c z a ń ; I V — p o w . K r a k ó w : 1) R y b n a , 2) P r z e g i n i a D u c h o w n a , 3) O z u ł ó w e k , 4) C z u ł ó w , 5) M n i i k ó w , 6) O l s z a n i c a . .3.3 �k i e m . B y ł n i m mieszkaniec wsi Grójec w powiecie chrzanowskim, niejaki S t a n i s ł a w Mirocha. P r z y j a ź ń ta oparta była na wspólnych zainteresowaniach, gdyż w s p o m n i a n y M i r o c h a , z z a w o d u stolarz, z p a s j ą r z e ź b i ł figurki r ó ż n y c h ś w i ę t y c h . W p r z e c i w i e ń s t w i e jednak do G i e r a n i e d a r o w y w a ł s w y c h r z e ź b , lecz s p r z e d a w a ł j e na o d p u s t a c h w K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j . N i e w y k l u ­ czone, ż e obaj r z e ź b i a r z e z n a l i s i ę o d d z i e c k a , g d y ż M i ­ r o c h a u r o d z i ł s i ę w R y b n e j ( w 1864 г.), a o ż e n i ł s i ę w Grójcu. Michał Gier był dość częstym gościem u Sta­ n i s ł a w a Mirochy. Często razem „ m a j s t r o w a l i przy f i ­ gurkach", wspólnie popijali w ó d k ę , kiedy indziej z n ó w M i r o c h a r z e ź b i ł , a G i e r w t y m czasie w y g r y w a ł n a h a r ­ m o n i j c e stale t ę s a m ą m e l o d i ę . M i e s z k a ń c y G r ó j c a w y ­ żej o c e n i a j ą prace r z e ź b i a r s k i e G i e r a n i ż f i g u r k i M i r o ­ chy, k t ó r y i c h z d a n i e m nie w y s i l a ł się na realistyczne wykonawstwo drobnych e l e m e n t ó w . 8 Na wstępie wspomniałem, że rzeźby i wiadomości 0 M i c h a l e Gierze znane s ą na obszarze k i l k u p o w i a t ó w . W pow. k r a k o w s k i m odnaleziono je w Rybnej, Przegini Duchownej, Czułowie, C z u ł ó w k u , M n i k o w i e i Olszanicy. W pow. chrzanowskim prace Giera z n a j d u j ą się (lub znajdowały) w Babicach, Grójcu, Kwaczale, Zalasiu, P ł a ­ zie, P o r ę b i e , A l w e r n i i , M ł y n e e , O l s z y n a c h i . T a n k o w i c a c h , natomiast w W a d o w i c k i e m — w Ł ą c z a n a c h , Tłuczani, Zygodowicach, P ó ł w s i , Ł ę g u (przys. Ryczowa), Ryczowie 1 Spytkowicach. Dotychczas odnaleziono prace rzeźbiarza w 22 wsiach. Nie są to zapewne wszystkie miejscowości, na­ l e ż y j e d n a k s ą d z i ć , ż e te w s i e , k t ó r y c h d o t e j p o r y n i e przebadano, nie w y k r a c z a j ą poza r a m y t r ó j k ą t a , k t ó r e g o p o ł u d n i o w y w i e r z c h o ł e k stanowi w i e ś Zygodowice, na w s c h o d z i e O l s z a n i c a , n a z a c h o d z i e z a ś P ł a z a ( i l . 1). N a o b r z e ż a c h tego t r ó j k ą t a n i e o d n a l e z i o n o a n i p r a c G i e r a , ani też wieści o n i m w tutejszej tradycji. W y m i e n i a n e w y ż e j w s i e oraz sam K r a k ó w o d w i e d z a n y od czasu do M i c h a ł G i e r . I I . 2. Koronacja I I . 3. Adoracja Matki Boskiej, czasu przez r z e ź b i a r z a , t o t e n ś w i a t , poza k t ó r y G i e r j a k s i ę zdaje nie w y c h o d z i ł w c i ą g u c a ł e g o swego ż y ­ cia. N i e w ą t p l i w i e m i e j s c e m , do k t ó r e g o s t a l e w r a c a ł ze s w o i c h w ę d r ó w e k , b y ł a r o d z i n n a R y b n a , gdzie t e ż do n i e d a w n a z a c h o w a ł o s i ę n a j w i ę c e j jego prac. Z informacji w y n i k a , że przed laty nie b y ł o t a m prawie domu, w k t ó r y m nie z n a j d o w a ł y b y się rzeźbione p r z e z n i e g o ś w i ą t k i , p o s t a c i e p a t r o n ó w , „ M a r y j k i " czy pasyjki. Interesujące byłoby wyjaśnienie, jak „Michałek" d o s z e d ł do u m i e j ę t n o ś c i r z e ź b i e n i a i zdobycia uznania dla s w y c h prac u m i e s z k a ń c ó w Rybnej i okolicznych wsi. W e d ł u g jednej, m a ł o prawdopodobnej informacji , był kiedyś w Rybnej rzeźbiarz nazwiskiem Balsamski, u k t ó r e g o G i e r m i a ł się u c z y ć . Niestety, n i k t w i ę c e j nie potwierdza istnienia Balsamskiego w e w s i i nie m a też takiego nazwiska w aktach p a r a f i a l n y c h . W i e l u ludzi jest n a t o m i a s t zdania, ż e G i e r „ m i a ł t a l e n t sam od sie­ bie". I t o chyba jest najprawdziwsze, podobnie jak i w i a d o m o ś ć , że b y ł on a n a l f a b e t ą . Ostatni fakt znajduje odzwierciedlenie w prawie z u p e ł n y m b r a k u podpisów, d a t czy i n s k r y p c j i n a r z e ź b a c h G i e r a . T o z a ś z k o l e i u t r u d n i a ustawienie jego prac w kolejności chronolo­ gicznej, a t y m s a m y m o c e n ę r o z w o j u t w ó r c z e g o r z e ź ­ biarza. 1 5 S ą d z ą c z i n f o r m a c j i terenowych spora ilość rzeźb po­ chodzi z p o c z ą t k u X X w . , n i e k t ó r e z l a t jeszcze p ó ź ­ niejszych, a t y l k o w k i l k u w y p a d k a c h m o ż n a cofnąć się do l a t 7 0 - t y c h czy 80-tych u b i e g ł e g o w i e k u . Z a s t a n a w i a j ą c a jest jedna p ł a s k o r z e ź b a M a t k i Bos­ k i e j z D z i e c i ą t k i e m z o k . 1883 г., k t ó r a p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m s t o i n a w y s o k i m p o z i o m i e ( i l . 6). T r z e b a przy t y m p a m i ę t a ć , że artysta m i a ł w ó w c z a s zaledwie 30 l a t . W e d ł u g i n f o r m a c j i w ł a ś c i c i e l k i , „ M i c h a ł e k " w y ­ k o n a ł p ł a s k o r z e ź b ę n a s p e c j a l n e z a m ó w i e n i e , co m o ż e j u ż ś w i a d c z y ć o rozgłosie, j a k i m się cieszył j a k o r z e ź ­ biarz. Przez k i l k a d z i e s i ą t lat p ł a s k o r z e ź b a w i s i a ł a na Matki Boskiej, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , 23 X 29,5 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . o b r a z z d r e w n i a n y m i r z e ź b a m i , p o l i c h r . , o k . 1875 г., 50 X 66,5 c m , C z u ł ó w , p o w . K r a k ó w . �M i c h a ł G i e r : I I . 4. Matka Boska z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , 17,5 X 33 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . I I . 5. Uciecz­ ka do Egiptu i Narodziny Jezusa, o b r a z z d r e w n i a n y m i r z e ź b a m i , p o l i o h r . , o k . 1875 г., 50,5 X 68 c m , C z u ł ó w ścianie nad k o m o d ą , a w i ę c na h o n o r o w y m miejscu. s z c z e g ó ł o w e g o o m ó w i e n i a j e j jeszcze w r ó c i m y . Do Z uzyskanych w i a d o m o ś c i oraz z z a r e j e s t r o w a n y c h w terenie prac M i c h a ł a G i e r a w y n i k a , że b y ł on r z e ź ­ biarzem niezwykle p ł o d n y m . Prawdopodobnie z o s t a w i ł po sobie s e t k i r ó ż n y c h r z e ź b , z czego j u ż t y l k o s t o s u n ­ k o w o n i e w i e l k a ilość p o z o s t a ł a na m i e j s c u . T w ó r c z o ś ć t a odznacza s i ę b o g a t ą t e m a t y k ą . S p o ś r ó d z n a n y c h r z e ź b pełnych i płaskorzeźb p r z e d s t a w i a j ą c y c h święte posta­ cie k o b i e c e w y m i e ń m y : 1) M a t k ę B o s k ą Różańcową, 2) M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m , 3) S e r c e M a t k i B o s k i e j , 4) ś w . B a r b a r ę , 5) ś w . Z o f i ę , 6) ś w . S a l o m e e , 7) ś w . T e ­ r e s ę , 8) ś w . M a g d a l e n ę , 9) ś w . R o z a l i ę , 10) ś w . K a t a r z y ­ n ę , 11) ś w . H e l e n ę . B Postacie ś w i ę t e m ę s k i e r e p r e z e n t o w a n e są przez na­ stępujące przedstawienia: 1) C h r y s t u s a Biczowanego, 2) C h r y s t u s a p r z y s ł u p i e , 3) C h r y s t u s a Z m a r t w y c h w s t a ­ ł e g o , 4) C h r y s t u s a F r a s o b l i w e g o , 5) C h r y s t u s a w O g r ó j ­ cu, 6) Serce Jezusa, 7) U k r z y ż o w a n e g o , 8) ś w . J a n a N e ­ p o m u c e n a , 9) ś w . A n t o n i e g o z D z i e c i ą t k i e m , 10) ś w . F l o ­ r i a n a , 11) ś w . K a z i m i e r z a , 12) ś w . J ó z e f a z D z i e c i ą t k i e m , 13) ś w . S t a n i s ł a w a , 14) ś w . J a c k a , 15) ś w . F r a n c i s z k a , 16) ś w . M i k o ł a j a , 17) ś w . J a k u b a , 18) z a k o n n i k a w ha­ bicie z t r ą b k ą . W grupowych przedstawieniach tematyka rzeźb ogra­ n i c z o n a j e s t d o : 1) Ś w i ę t e j R o d z i n y , 2) p a s y j e k z M a r i ą i J a n e m p o d k r z y ż e m , 3) ś w . I z y d o r a z a n i o ł k a m i i w o ­ ł a m i , 4) a n i o ł a z a b i j a j ą c e g o d i a b ł a , 5) s z o p k i . Jeśli chodzi o p ł a s k o r z e ź b y o charakterze p r z e w a ż ­ nie dużych obrazów, to w y s t ę p u j ą tu wyobrażenia: 1) S e r c a Jezusa, 2) S e r c a M a t k i B o s k i e j , 3) M a t k i B o s ­ k i e j 2. D z i e c i ą t k i e m , 4) M a t k i B o s k i e j Szkaplerznej, 5) M a t k i B o s k i e j K a l w a r y j s k i e j , 6) K o r o n a c j i M a t k i B o s ­ k i e j , 7) Ś w i ę t e j R o d z i n y , 8) ś w . J ó z e f a z D z i e c i ą t k i e m , 9) ś w . A n n y S a m o t r z e ć , 10) C h r y s t u s a B i c z o w a n e g o , 11) A d o r a c j i M a t k i B o s k i e j , 12) U c i e c z k i do E g i p t u i 13) N a r o d z i n Jezusa. Z zachowanej tradycji wiadomo również, że Gier r o b i ł niekiedy r z e ź b i o n e l a s k i i t a b a k i e r k i , a czasem w y ­ k o n y w a ł też w i z e r u n k i l u d z i ż y j ą c y c h (np. w a c h m i s t r z a austriackiego). N i e k t ó r z y starsi m i e s z k a ń c y Rybnej pa­ miętają, jak pewnego razu „Michałek" wyrzeźbił Żyda — w ł a ś c i c i e l a t a m t e j s z e j k a r c z m y . U k o ń c z o n ą r z e ź b ę za­ w i e s i ł na gałęzi drzewa. O b r a ż o n y karczmarz w n i ó s ł s k a r g ę d o s ą d u . W czasie r o z p r a w y s ę d z i a z a p y t a ł G i e r a , d l a c z e g o t o z r o b i ł , n a co „ M i c h a ł e k " m i a ł o d p o w i e d z i e ć : „ j a p a n a s ę d z i e g o tez w y ż n ę " . M o ż n a b y s i ę d o m y ś l a ć że p r z y c z y n ą powieszenia r z e ź b y k a r c z m a r z a na drzewie b y ł a c h ę ć o ś m i e s z e n i a g o za z ł e t r a k t o w a n i e osoby b i e d ­ nego r z e ź b i a r z a . G i e r l u b i ł r ó w n i e ż c z e r p a ć t e m a t y z o t a c z a j ą c e g o go ż y c i a , p r z y c z y m p o d p a t r z o n e sceny s z k i c o w a ł o ł ó w k i e m na papierze, w d o m u zaś p r z e n o s i ł je na d r e w n o . Jako p r z y k ł a d m o ż e posłużyć opowiadanie jednej z kobiet w Rybnej, która widziała Giera rysującego gospodynię dojącą k r o w ę oraz dziecko b a w i ą c e się lalką. Obie sceny przedstaw '\ p ó ź n i e j G i e r w postaci p ł a s k o r z e ź b . W Przegini Duchownej opowiadają podobną historię z rzeźnikiem zabijającym świnię. Surowcem, z którego „Michałek" w y k o n y w a ł swe prace, b y ł o d r e w n o lipowe, a jako n a r z ę d z i u ż y w a ł r ó ż ­ nego r o d z a j u p i ł e c z e k oraz d ł u t e k . Te ostatnie b y ł y n a j ­ prawdopodobniej w ł a s n e j lub kowalskiej roboty. N i m i to w ł a ś n i e r z e ź b i ł G i e r postacie ś w i ę t y c h w y s o k i e od 35 �12 c m d o o k . 1 m , w w i ę k s z o ś c i j e d n a k t r z y m a ł s i ę miaru w granicach należy zaliczyć stojącym W u Matkę jej wypadku pół stóp metra. Boską Do (ok. (kapliczka płaskorzeźb największych 1 m) w z Dzieciątkiem Przegini Duchownej). wielkość postaci i ich w skrzyneczce nie n a s t r ę c z a ł y G i e r o w i ci. W y d a j e formatu, nej się jak jednak, że np. wy­ rzeźb żadnych najwcześniejsze dwie płaskorzeźby oprawa trudnoś­ były z kapliczki małego w Ryb­ ( i l . 2, 4). W p ó ź n i e j s z y c h z a ś l a t a c h s t o s o w a ł o n p r z e ­ ważnie wymiary w i ę k s z e , takie, jakie m i a ł y obrazy p o w ­ szechnie s p o t y k a n e w Ze w z g l ę d u na wiejskich domach. wspomniane wyżej trudności usyste­ matyzowania chronologicznego większości prac Giera nie­ ł a t w o jest d o k o n a ć analizy jego drogi niewątpliwe, że musiał w tej kilku mierze prac bardziej pewne, Matki nej, jakichkolwiek dokładnie rok Boskiej o k . 1883 rzeźbić z 1875, dwie najwcześniejszych wyrzeźbił zrobioną ich w Gier z po Babicach (pewne 1890 ok. r.) 1881 św. Jana Czułowa jako dato­ wykonaną stanowić jest do lub płaskorzeźbę z kapliczki tylko w to, że św. nie Jana mieszkańcy r. w y r z e ź b i ł Nepomucena, metrowej Ryb­ przykłady figurkę Niektórzy R y b n e j s ą z d a n i a , ż e G i e r p r z e d 1890 nież figurę mniej grupie tej, z wyżej oraz r. odniesieniu jest Zygodowie prawdopodobnie prac brak W wspomnianą Dzieciątkiem mogą Jest dziecka, ale W prace г., d w i e m a ł e p ł a s k o r z e ź b y które artystycznej. określony czas p o w s t a n i a . zamieścić ok. od danych. najwcześniejszych można wane na on rów­ wysokości, stojącą w kapliczce przy moście. Bardziej jednak wiary­ godne s ą i n f o r m a c j e m ó w i ą c e , iż G i e r t ę f i g u r k ę jedynie poprawiał Zresztą i uzupełniał brakujące fragmenty. M . G i e r . H . 6. Matka Boska, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , ok. 1883 г., 56 X 78 c m , Z y g o d o w i c e , p o w . W a d o w i c e . I I . 7. Matka Boska, d r e w n o p o l i c h r . , w y s . o k . 45 c m , L ą c z a n y , p o w . W a d o w i c e . I I . 8. Matka Boska, drewno p o l i c h r . , w y s . 42 c m , P r z e g i n i a D u c h o w n a , p o w . K r a k ó w . I I . 9. Sw. Wojciech, d r e w n o p o l i c h r . , 1907 г., w y s . 57,5 c m , Ryczów, pow. Wadowice. 36 �r z e ź b a ta o d b i e g a s w o i m c h a r a k t e r e m o d p r a c w a n y c h przez „ M i c h a ł k a " . wykony­ Obie m a ł e p ł a s k o r z e ź b y m i e s z c z ą c e s i ę w e w n ę k a c h wspomnianej k a p l i c z k i s p r a w i a j ą w r a ż e n i e j a k b y spe­ cjalnie do n i c h b y ł y r o b i o n e . J e d n a z n i c h , p r z e d s t a w i a ­ j ą c a k o r o n a c j ę M a t k i B o s k i e j , m a w y m i a r y 23 x 29,5 c m ( i l . 2), d r u g a z a ś , z w y o b r a ż e n i e m M a t k i B o s k i e j z D z i e ­ c i ą t k i e m na r ę k u , m a 17,5 c m s z e r o k o ś c i i 33 c m w y s o ­ k o ś c i ( i l . 3). P r a c e te m a j ą c h a r a k t e r w y p u k ł e g o r e l i e f u i wykonane są w p ł y t k a c h d r e w n i a n y c h o g r u b o ś c i 2 cm. W obu d e s k a c h a u t o r p o d k r e ś l i ł o b r a m o w a n i e k r a w ę d z i przez z a c h o w a n i e w y p u k ł o ś c i w s t o s u n k u d o t ł a . C z e g o ś podobnego nie z n a j d u j e m y p ó ź n i e j w ż a d n y m ze z n a n y c h jego o b r a z ó w p ł a s k o r z e ź b i o n y c h , a t o d l a t e g o , ż e s p o s ó b ich w y k o n a n i a o d b i e g a o d w s p o m n i a n y c h m a ł y c h o b r a z ­ k ó w reliefowych. W s p ó l n y m i e l e m e n t a m i w obu obraz­ kach są podobne k o r o n y n a g ł o w i e M a t k i Boskiej i nad n i ą . M a j ą one k s z t a ł t p o d o b n y do m i t r y . J e s t t o z r e s z t ą typ korony, k t ó r y w r ó ż n y c h w e r s j a c h p o w t a r z a się i w innych pracach Giera. P r z y j m u j ą c , że w y m i e n i o n e obraz­ k i rzeźbił Gier w m ł o d y m w i e k u , w i d a ć , że nie m i a ł większych trudności, skoro p o s t a ć Chrystusa przedsta­ w i ł w p r o f i l u , z a ś B o g a O j c a w p e ł n y m s k r ę c i e a ż do frontalnego u k ł a d u t w a r z y . W p r z e c i w i e ń s t w i e do Ko­ ronacji, M a t k a Boska z D z i e c i ą t k i e m na drugiej p ł a s ­ korzeźbie ma charakter bardziej statyczny. Od góry i 7 b o k ó w jest otoczona d r a p e r i ą , na k t ó r e j p r y m i t y w n i e wykonane głębokie ż ł o b k o w a n i a m a j ą n a ś l a d o w a ć swo­ bodne u k ł a d a n i e s i ę t k a n i n y . kiej Płaskorzeźba przedstawiająca K o r o n a c j ę M a t k i Bos­ nie w y r ó ż n i a s i ę u j ę c i e m f o r m a l n y m a n i t e ż r o z ­ I I . 10. Sw. Józef drewno polichr., w i ą z a n i e m p l a s t y c z n y m , g d y ż tego r o d z a j u o b r a z k i m a ­ l o w a n e l u b r z e ź b i o n e przez l u d o w y c h t w ó r c ó w w y s t ę p o ­ w a ł y nieraz w X I X w., a poza t y m m a j ą swoje o d z w i e r ­ ciedlenie w l i c z n y c h o l e o d r u k a c h , na k t ó r y c h zapewne w z o r o w a ł się t a k ż e M i c h a ł Gier. Natomiast płaskorzeźba M a t k i Boskiej z D z i e c i ą t k i e m wykazuje p e w n ą i n w e n c j ę t w ó r c y , m i m o że źródło jej t k w i r ó w n i e ż w popularnych w X I X w. obrazach l u d o w y c h i oleodrukach z przedsta­ w i e n i e m M a t k i Boskiej Gidelskiej. Praca Giera jest w z o ­ r o w a n a na g ó r n e j części takiego obrazu z p o m i n i ę c i e m drugorzędnych szczegółów. Obie p ł a s k o r z e ź b y b y ł y kilkakrotnie przemalowane, s t ą d ustalenie p i e r w o t n y c h k o l o r ó w n a s t r ę c z a t r u d n o ś ­ c i . N a j p r a w d o p o d o b n i e j p o c z ą t k o w o b y ł y one m a l o w a n e farbami klejowymi. Do g r u p y n a j w c z e ś n i e j s z y c h — j a k powiedziano w y ­ żej — należą dwa obrazy z C z u ł o w a o w y m i a r a c h 50,5 x 68 c m ( i l . 5) o r a z 50 x 66,5 c m ( i l . 3) p o c h o d z ą c e z jednego d o m u , gdzie d a w n i e j b y ł y zawieszone na l i ­ s t w i e w r a z z o b r a z a m i o l e o d r u k o w y m i . Obecnie nie m a ­ j ą one j u ż r a m z e w n ę t r z n y c h ze s z k ł e m . J e d e n z t y c h obrazów zawiera dwa tematy w układzie strefowym, t j . U c i e c z k ę do E g i p t u i s c e n ę b e t l e j e m s k ą , d r u g i z a ś A d o ­ r a c j ę M a t k i Boskiej w otoczeniu uskrzydlonych g ł ó w e k aniołków z klęczącymi postaciami zakonnika i zakonni­ cy. W o b u t y c h obrazach — w y k o n a n y c h n i e w ą t p l i w i e w t y m s a m y m czasie m o ż n a dostrzec z a r ó w n o w i e l e cech w s p ó l n y c h , j a k i p e w n e o d r ę b n o ś c i . W obu — tło s t a n o w i m a l a t u r a na papierze n a k l e j o n y m na deski. W j e d n y m i d r u g i m o b r a z i e u ż y ł G i e r do m a l o w a n i a farb olejnych. Podobny jest r ó w n i e ż sposób kolorowej z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 48 c m , A l w e r n i a , p o w . C h r z a n ó w . o k . 1881 г., w y s . 40 c m , B a b i c e , p o w . C h r z a n ó w . I I . 12. M a t k o Boska p o l i c h r . , 1907 г., w y s . 37,5 c m , Z y g o d o w i e e . U . 11. Sw. Różańcowa, Jan (?), drewno �dekoracji figurek, a w d u ż y m stopniu też styl w y k o n a ­ nia. N i e z m i e r n i e c i e k a w y jest przede w s z y s t k i m obraz 0 p o d w ó j n e j t r e ś c i , ś w i a d c z ą c y o t w ó r c z y m sposobie r o z ­ w i ą z a n i a p r o b l e m ó w k o m p o z y c y j n y c h ( i i . 5). N i e z n a j d u ­ j e m y d o n i e g o ż a d n e j a n a l o g i i , co ś w i a d c z y ł o b y n a k o ­ rzyść inwencji twórczej M i c h a ł a Giera. M o ż n a sądzić, że k o m p o z y c j a tego obrazu b y ł a w c z e ś n i e j p r z e m y ś l a n a . Po­ t w i e r d z a to z a r ó w n o d w u c z ę ś c i o w a m a l a t u r a tła, jak 1 p o z i o m a p o p r z e c z k a d z i e l ą c a oba t e m a t y , k t ó r a z o s t a ł a w y k o r z y s t a n a j a k o p e w n e g o r o d z a j u z a d a s z e n i e n a d sce­ n ą n a r o d z i n Jezusa. R z e ź b i a r s k a t e c h n i k a t e g o o b r a z u n o s i jeszcze w s z e l k i e c e c h y p r y m i t y w i z m u ludowego, w k t ó r y m r u c h j e d n y c h p o s t a c i p r z e p l a t a s i ę ze s z t y w ­ nością innych. Nie ma t u dbałości o szczegóły anato­ m i c z n e , co w p ó ź n i e j s z y c h p r a c a c h t e g o a r t y s t y s t a n i e się r e g u ł ą . P r z y p u s z c z a m , ż e o p i s a n a scena b e t l e j e m s k a n i e b y ­ ła p i e r w s z ą tego r o d z a j u p r a c ą . W R y b n e j z a c h o w a ł o się r ó w n i e ż k i l k a f i g u r e k s z o p k o w y c h w y s . 9—14 o m , b a r ­ dzo p r y m i t y w n y c h , ale j e d n o c z e ś n i e p o d o b n y c h w w y ­ glądzie i technice w y k o n a n i a . G ł ó w n y nacisk położony w n i c h jest na d e k o r a c j ę m a l a r s k ą ' . W drugim z wymienionych obrazów — Adoracji Matki Boskiej ( i l . 3) — p r y m i t y w i z m r z e ź b i a r s k i a u t o ­ r a m n i e j s i ę u w y d a t n i a , co w y n i k a z a p e w n e z f a k t u w z o r o w a n i a tego o b r a z u na p o d o b n y m j u ż i s t n i e j ą c y m . Gier m i a ł istotnie takie m o ż l i w o ś c i , g d y ż tego rodzaju przedstawienia, b ę d ą c e k o m p o z y c j ą p ł a s k o r z e ź b na tle m a l o w a n y m , w y s t ę p o w a ł y w R y b n e j i okolicy znacznie w c z e ś n i e j . Inwencja Giera polegała w t y m w y p a d k u na u p r o s z c z e n i u d e k o r a c j i , czego p r z y c z y n ą b y ł y p r a w ­ dopodobnie jego s k r o m n e m o ż l i w o ś c i w a r s z t a t o w e i za­ 8 Michał Gier: I I . 14. Chrystus I I . 13. przed sób wiedzy r z e ź b i a r s k i e j posiadanej w o w y m czasie. Należy zwrócić u w a g ę , że technika w y k o n a n i a Adoracji s t a n o w i z a p o w i e d ź coraz szybciej r o z w i j a j ą c y c h się u m i e ­ jętności rzeźbiarskich, które w latach następnych u w i ­ d o c z n i ą s i ę w w i e l u r z e ź b a c h , p ł a s k o r z e ź b a c h czy k o m ­ pozycjach r z e ź b i a r s k o - m a l a r s k i c h . Niewątpliwie szczytowym osiągnięciem stanie się p ł a s k o r z e ź b a , k t ó r ą G i e r w y k o n a ł na z a m ó w i e n i e w Z y g o d o w i c a c h m a j ą c o k . 30 l a t . D o r z e ź b i e n i a p o s ł u ż y ł y m u z ł ą c z o n e na k o ł k i d w i e l i p o w e deski g r u b o ś c i 6 cm, z k t ó r y c h w y d o b y ł on mocno w y p u k ł ą postać Matki B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m n a r ę k u ( i l . 6). D u ż y f o r m a t o b r a ­ zu i g r u b o ś ć deski p o z w o l i ł y m u na r e a l i s t y c z n e p o ­ t r a k t o w a n i e t w a r z y przedstawionych osób. Z w r a c a j ą przy tym u w a g ę oczy, a z w ł a s z c z a m a ł e u s t a o w y r a ź n y m profilu, które znajdujemy również w później rzeźbionej postaci M a t k i Boskiej w Ł ą c z a n a c h . „ M i c h a ł e k " uwy­ d a t n i ł n i e t y l k o g a ł k i oczne, ale w y d o b y ł jeszcze o k r ą g ł y k s z t a ł t t ę c z ó w k i i ź r e n i c y . L e k k i e u w y p u k l e n i e oczu w i ­ doczne jest j u ż w n a j w c z e ś n i e j s z y c h jego p r a c a c h , m o ż ­ na j e d n a k p r z y p u s z c z a ć , ż e d o p i e r o w y k o n a w s t w o w d u ­ ż y m f o r m a c i e p o z w o l i ł o m u na opanowanie techniki i z e ź b i e n i a oczu, k t ó r e p ó ź n i e j n a w e t w n i e w i e l k i c h r z e ź ­ b a c h b ę d z i e j u ż stale u w y p u k l a ł . W a r t o t e ż z w r ó c i ć u w a ­ g ę na n i e m a l fotograficzne p o d o b i e ń s t w o t w a r z y m a t k i i d z i e c k a , z c z y m b ę d z i e m y s i ę s p o t y k a ć o d t e g o czasu w e w s z y s t k i c h r z e ź b a c h g r u p o w y c h . P o n a d t o na obu t w a ­ rzach nie u w i d a c z n i a się r ó ż n i c a w i e k u . W p ó ź n i e j s z y m o k r e s i e „ M i c h a ł e k " p o t r a f i ł sobie p o r a d z i ć z t y m p r o b ­ lemem n a d a j ą c dzieciom bardziej owalny kształt twarzy. Płaskorzeźba, o której mowa, była z całą pewnością w z o r o w a n a b ą d ź na j a k i e j ś d u ż e j r z e ź b i e k o ś c i e l n e j , b ą d ź Chrystus przed Piłatem, d r e w n o p o l i c h r . , p r z e d 1910 г., w y s . 24 o m , R y c z ó w , p o w . W a d o w i c e . Piłatem, d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 35 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . I I . 15. Matka Boska z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 27,5 c m , Z a l a s , p o w . C h r z a n ó w . �też na d u ż y m o b r a z i e o l e o d r u k o w y m . W n i o s e k t a k i n a ­ s u w a się n i e o d p a r c i e , j e ś l i z w r ó c i ć u w a g ę n a s p o s ó b w y ­ konania k o r o n na g ł o w i e M a r i i i D z i e c i ą t k a , j a k i na d e k o r a c j ę szat i k o r o n . N i e w ą t p l i w i e d u ż a p ł a s z c z y z n a o b i e k t u (56 x 78 c m ) d a w a ł a w i ę k s z ą s w o b o d ę t w ó r c y . W niektórych partiach p o k r y ł ją Gier swobodnym w y ­ p u k ł y m reliefem o wzorze g e o m e t r y c z n y m i r o ś l i n n y m , w innych zaś z a s t o s o w a ł relief w g ł ę b n y . Ten d r u g i j e d ­ nak m a z n a m i o n a p r y m i t y w i z m u , j a k b y b y ł w y k o n a n y n o ż e m . O w a swego r o d z a j u n i e k o n s e k w e n c j a ś w i a d c z y ­ łaby, że r z e ź b i a r z e k s p e r y m e n t o w a ł , s z u k a ł r ó ż n y c h ś r o d ­ k ó w dotychczas m u o b c y c h . R e l i e f o w e w y p u k ł e d e k o r o ­ w a n i e szat m o t y w a m i r o ś l i n n y m i i g e o m e t r y c z n y m i z n a j ­ d u j e m y jeszcze n a j e d n e j r z e ź b i e w y k o n a n e j k i l k a l u b kilkanaście lat później. Prawdopodobnie d u ż a praco­ chłonność p o w o d o w a ł a , że u n i k a ł tego sposobu dekoracji. P r z y k ł a d e m jej m o ż e b y ć r z e ź b a M a t k i Boskiej z k a p ­ l i c z k i w Ł ą c z a n a c h . Czas p o w s t a n i a r z e ź b y n i e j e s t b l i ­ żej o k r e ś l o n y . S t y l o w o w i ą ż e s i ę o n a z o p i s a n ą w y ż e j p ł a s k o r z e ź b ą ; ta sama jest p o w a ż n a , t r ó j k ą t n a w k s z t a ł ­ cie t w a r z i a n a l o g i c z n e o z d o b i e n i e w y p u k ł y m r e l i e f e m b r z e g ó w p ł a s z c z a i s p o d n i e j s z a t y ( i l . 7). H i e r a t y c z n ą p o ­ w a g ę p o d k r e ś l a d o d a t k o w o s z t y w n o ś ć postaci, k t ó r e j nie narusza l e k k i e s f a ł d o w a n i e d o l n e j p a r t i i s u k n i . R z e ź b a ta ze w z g l ę d u n a n i e w i e l k ą g r u b o ś ć d e s k i , z k t ó r e j j ą wykonano, i r ó w n o ścięty rewers jest j e d n o c z e ś n i e p r z y ­ kładem przejściowej formy pomiędzy płaskorzeźbą a rzeźbą pełną. Tę s a m ą formę ma rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z Przegini Duchownej, k t ó r a powstała p r a w d o p o d o b n i e n a p o c z ą t k u X X w . ( i l . 8), i i n n e . N i e sądzę jednak, b y G i e r c z ę s t o w y k o n y w a ł f r o n t a l n i e za­ komponowane, bardzo p ł a s k i e , l u ź n o s t o j ą c e r z e ź b y , k t ó ­ M i c h a ł G i e r : I I . 16. I I . 17. Sw. Rozalia, re k o n c e p c y j n i e w i ą z a ł y s i ę z u m i e s z c z a n i e m t a k i c h p r a c w r a m a c h i t w o r z e n i e m z n i c h o b r a z ó w ( i l . 26). Reliefowana p ł a s k o r z e ź b a M a t k i Boskiej z Dzieciąt­ k i e m ( i l . 6), b ę d ą c n i e w ą t p l i w i e d u ż y m o s i ą g n i ę c i e m t e c h ­ n i c z n y m Giera, nie otwiera jednak j a k i e g o ś nowego eta­ p u w jego twórczości. W y k a z u j e natomiast możliwości w y n i k a j ą c e z t a l e n t u a r t y s t y . Z tego samego m n i e j w i ę ­ cej c z a s u p o c h o d z i z B a b i c r z e ź b a ś w . J a n a (?), w y s o ­ k o ś c i 40 c m , k t ó r e j t e c h n i k a r z e ź b i a r s k a j e s t c h a r a k t e ­ r y s t y c z n a d l a p r z e w a ż a j ą c e j c z ę ś c i p r a c G i e r a ( i l . 11). T y p o w a jest m a ł a g ł o w a ś w i ę t e g o , w ł o s y zaznaczone d r o b n y m i c i ę c i a m i , g ę s t e , o s t r e ż ł o b k o w a n i e szat, n o i o c z y w i ś c i e h i e r a t y c z n o ś ć c a ł e j postaci. W r z e ź b i e tej w y b i j a s i ę s z c z e g ó l n i e b o g a t e s f a ł d o w a n i e szat o z r ó ż n i ­ c o w a n y m r y t m i e , co o b s e r w u j e m y r ó w n i e ż w f i g u r z e ś w . J ó z e f a z k a p l i c z k i w A l w e r n i i ( i l . 10). T e n o s t a t n i z a ­ c h o w u j ą c s p o k o j n ą p o s t a w ę jest znacznie m n i e j statycz­ n y od ś w . Jana. W dalszej t w ó r c z o ś c i G i e r a w i d o c z n e są okresy, w k t ó r y c h w y k o n y w a n e przez niego f i g u r k i p r z y p o m i n a j ą g i p s o w e ( i l . 9, 12). P o t e m z a ś j a k b y c o f a ł się w technicznych u m i e j ę t n o ś c i a c h , a w ó w c z a s rzeźby j e g o p r z y b i e r a j ą c h a r a k t e r t y p o w o l u d o w y , czego p r z y ­ k ł a d e m j e s t n i e w i e l k a (24 c m ) f i g u r k a C h r y s t u s a w c i e r ­ niowej koronie, odzianego w d ł u g ą s u k n i ę , stojącego p r z e d P i ł a t e m ( i l . 13). O s z c z ę d n o ś ć ś r o d k ó w w y r a z u w i ­ doczna jest s z c z e g ó l n i e w u k s z t a ł t o w a n i u w ł o s ó w , k t ó r e w b r e w swoim zwyczajom potraktował rzeźbiarz jako jed­ nolitą m a s ę . Wspomnianego Chrystusa w y k o n a ł Gier p r z e d 1910 r. w R y c z o w i e , n a t o m i a s t z n a c z n i e w c z e ś n i e j ­ sza f i g u r k a M a t k i B o s k i e j , w y s o k o ś c i z a l e d w i e 27,5 o m , z Jezusem s t o j ą c y m u jej stóp, prezentuje w y ż s z y po­ z i o m t e c h n i k i r z e ź b i a r s k i e j ( i l . 15). I n t e r e s u j ą c e j e s t t u Sw. Józef z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , 1907 г., w y s . 36,5 c m , Z y g o d o w i c e , p o w . W a d o w i c e . d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 46 c m , Ł ę g , p o w . W a d o w i c e . I I . 18. U c h w y t l a s k i z p o s t a c i ą ś w . J a k u ­ ba, d r e w n o , 1928 г., w y s . r z e ź b y 21 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . 17 39 �z a r ó w n o zachowanie symetrii u k ł a d u całej postaci M a t ­ k i Boskiej, j a k i jej szat, na k t ó r y c h f a ł d y z l e w e j s t r o ­ ny o d p o w i a d a j ą f a ł d o m z p r a w e j . O d p o w i e d n i o w y w a ­ żone proporcje p o w o d u j ą , że wzniesiona r ę k a Jezuska nie b u r z y zasadniczego u k ł a d u . I d e n t y c z n e p r z e d s t a w i e ­ nie M a t k i B o s k i e j ( w y s . 26 c m ) z J e z u s e m , r ó ż n i ą c e s i ę od w y ż e j o p i s a n e g o n i e c o t y l k o p r y m i t y w n i e j s z y m wy­ konaniem, znane jest r ó w n i e ż z Olszanicy, przy czym m o ż n a j e d a t o w a ć na k o n i e c X I X w . Z kapliczki w Przegini D u c h o w n e j znana jest taka sama k o m p o z y ­ c j a t e m a t u , p o d o b n i e w y k o n a n a w s z c z e g ó ł a c h , ale p o ­ s t a ć M a t k i B o s k i e j m a o k . 1 m w y s o k o ś c i . P r z y k ł a d y te ś w i a d c z ą , ż e G i e r l u b i ł w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a ć te s a m e t e m a t y bez z m i a n y u k ł a d u , p r o p o r c j i i s z c z e g ó ł ó w de­ k o r a c y j n y c h . N a d m i e ń m y jeszcze, ż e z R y b n e j z n a m y p o d o b n ą f i g u r k ę M a t k i B o s k i e j ( w y s . 65 c m ) , a l e bez Jezusa . R z e ź b a ta r ó ż n i się od w s p o m n i a n y c h p r e c y ­ zją wykonania, w szczególności — d o k ł a d n i e wycyzelo­ w a n ą t w a r z ą oraz m o c n o p o d k r e ś l o n ą s m u k ł o ś c i ą p o s t a ­ ci. Z w r a c a j ą przy t y m u w a g ę r ę c e , k t ó r e we w s z y s t k i c h o b i e k t a c h tego r o d z a j u s ą d u ż e i r a c z e j prymitywnie rzeźbione. 9 1 0 T r u d n o w y j a ś n i ć , j a k i e b y ł y p r z y c z y n y tego, ż e G i e r o s i ą g n ą w s z y d o j r z a ł o ś ć r z e ź b i a r s k ą w y k o n y w a ł co p e w i e n czas p r a c e d o s y ć p r y m i t y w n e . Z t r a d y c j i w i a d o m o , ż e n i e k i e d y r z e ź b i ł on w e d ł u g w z o r ó w c z e r p a n y c h z m a ­ łych lub dużych o b r a z ó w oleodrukowych, kiedy indziej zaś p r a c o w a ł tworząc z pamięci. M o ż n a przypuszczać, że to w ł a ś n i e p o w o d o w a ł o p o w s t a w a n i e z j e d n e j s t r o n y p o p r a w n y c h p o d w z g l ę d e m r z e m i e ś l n i c z y m , ale mało e f e k t o w n y c h f i g u r e k r ó ż n y c h ś w i ę t y c h ( i l . 12, 16), a z d r u ­ giej — r z e ź b o w i e l e bardziej i n t e r e s u j ą c y c h , k t ó r e n o ­ M i c h a ł G i e r : I I . 19. Serce Matki Boskiej, Ew. Zofia z córkami, drewno polichr., szą znamiona jego w ł a s n e g o stylu. F i g u r k i utrzymane w typie gipsowych ś w i ę t y c h p o w s t a w a ł y zapewne w ó w ­ czas, g d y r z e ź b i ł o n p o r a z p i e r w s z y j a k i ś t e m a t , p o t e m z a ś p r a c o w a ł bez p o d k ł a d u w z o r c o w e g o i w t e d y w ł a s n a fantazja p o d s u w a ł a m u r ó ż n e r o z w i ą z a n i a plastyczne. S t ą d też w ś r ó d serii p o d o b n y c h r z e ź b z n a j d u j e m y egzem­ plarze r ó ż n i ą c e się od i n n y c h pod w z g l ę d e m formalnym. Należy liczyć się z t y m , że gdy Gier osiągnął już w i e k starszy, w ó w c z a s precyzja w y k o n a n i a m o g ł a u n i e ­ go z a n i k a ć . N i e zawsze b y ł on w t e d y w stanie t r z ę s ą c ą się r ę k ą c i ą g n ą ć r ó w n e , d ł u g i e cięcia. Niestety, z n a j ­ późniejszego okresu znana jest w ł a ś c i w i e tylko jedna r z e ź b a . J e s t to l a s k a , k t ó r e j r ę k o j e ś ć s t a n o w i figurka ś w . J a k u b a ( i l . 18). Gier w y r z e ź b i ł ją dla m i e s z k a ń c a R y b n e j , J a k u b a K r a m a r c z y k a , w o s t a t n i m r o k u swego ż y c i a . S a m a f i g u r k a m a w y s o k o ś ć 21 c m . P r z e d s t a w i o n y święty ubrany jest w k a p o t ę i melonik, a pod p a c h ą t r z y m a k s i ą ż k ę . R z e ź b a jest dość p r y m i t y w n a i p o t w i e r ­ dza t o , co w y ż e j p o w i e d z i a n o o m o ż l i w o ś c i a c h u t r a t y precyzji w ostatnich latach życia rzeźbiarza. W ten s p o s ó b s t a r a ł e m się p r z e d s t a w i ć — w m i a r ę możliwości — najistotniejsze przejawy rozwoju t w ó r c z o ś ­ c i M i c h a ł a G i e r a . N i e d a w a ł o t o j e d n a k s p o s o b n o ś c i do omówienia wszystkich interesujących szczegółów jego sztuki rzeźbiarskiej. Najlepiej m o ż n a to uczynić analizu­ j ą c n i e k t ó r e t e m a t y w i e l o k r o t n i e przez a r t y s t ę p o w t a ­ rzane. S ą to r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e kobiece postacie ś w i ę t e , a przede w s z y s t k i m tzw. „ M a r y j k i " ( M a t k a Bos­ ka), postacie ś w i ę t e m ę s k i e z n a j c i e k a w s z y m ś w . Janem N e p o m u c e n e m n a czele, k r u c y f i k s y i p a s y j k i , a p o n a d t o różne przedstawienia w formie płaskorzeźb i obrazów. Podstawową cechą stylową „Maryjek" i innych d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 42 c m , C z u ł ó w e k , p o w . K r a k ó w . U . 20. w y s . o k . 30 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . I I . 2 1 . Sw. Kazimierz, drewno p o l i c h r . , w y s . o k . 45 c m , R y b n a . �ś w i ę t y c h niewiast r z e ź b i o n y c h przez G i e r a b y ł o w y d ł u ­ ż e n i e p o s t a c i , w k t ó r e j s t o s u n e k w i e l k o ś c i g ł o w y do c a ­ łości da s i ę w y r a z i ć u ł a m k i e m 1/7 l u b 1/8. R z a d z i e j n a ­ tomiast z d a r z a ł y s i ę f i g u r y p r z y s a d z i s t e ( i l . 19), w k t ó ­ rych p o w y ż s z e proporcje u j m u j e się s t o s u n k i e m liczbo­ w y m 6 — i , a w y j ą t k o w o 4,5—1 ( M a t k a B o s k a z n a l e z i o n a w Grójcu). P r a w i d ł o w e proporcje częściej widoczne są w p o s t a c i a c h m ę s k i c h . Bez w z g l ę d u j e d n a k n a p r o p o r c j e , dla p r a c G i e r a c h a r a k t e r y s t y c z n a j e s t n a o g ó ł z w a r t a k o m p o z y c j a b r y ł y , co w y s t ę p u j e s z c z e g ó l n i e m o c n o w rzeźbie ś w . Z o f i i z c ó r k a m i (Rybna). P r a c ę t ę n a l e ż y za­ liczyć do n a j b a r d z i e j u d a n y c h r z e ź b „ M i c h a ł k a " ( i l . 20). W y d ł u ż e n i a f i g u r y d o k o n y w a ł Gier przez silne p o d ­ niesienie s t a n u . W y s t ę p u j e t o s z c z e g ó l n i e w r z e ź b a c h p o ­ staci k o b i e t f o r m o w a n y c h s t a t y c z n i e z l e k k i m p r z e g i ę ­ c i e m i c h do t y ł u i u w y p u k l e n i e m w c e n t r a l n e j c z ę ś c i frontalnej. Najcelniejszym p r z y k ł a d e m takiego u j ę c i a jest rzeźba M a t k i Boskiej R ó ż a ń c o w e j p o c h o d z ą c e j z Ryczow a ( i l . 22) i f i g u r k a ś w . J a n a N e p o m u c e n a z R y b n e j (il. 24). Analizując sposób wykonania t w a r z y przez „Mi­ chałka", ł a t w o s t w i e r d z i ć , że s t o s o w a ł on k i l k a w a r i a n ­ tów dających odmienne efekty. W n i e k t ó r y c h twarzach m o ż n a s i ę d o p a t r y w a ć a n a l o g i i do p e w n y c h r z e ź b k o ś ­ c i e l n y c h ( i l . 8), n a j c z ę ś c i e j j e d n a k r y s y s ą w y r a z i s t e , z w ł a s z c z a nos i o c z y ( i l . 10). M i e w a ł G i e r o k r e s y , g d y o d s t ę p o w a ł od tej zasady i r z e ź b i ł t w a r z e o w y k r o j u o w a l n y m z p r z y m k n i ę t y m i o c z a m i ( n p . i l . 24). O b l i c z a te, m i m o w y r a ź n i e z a z n a c z o n y c h r y s ó w , s p r a w i a j ą w r a ­ ż e n i e m a r t w y c h . D o t e j g r u p y r z e ź b n a l e ż y Sw. Kazi­ mierz i Sw. Zofia z R y b n e j , Sw. Jan Nepomucen, Sw. Mikołaj o r a z Zakonnik z krzyżem i t r ą b k ą z kapliczki w K w a c z a l e . Czas i c h p o w s t a n i a j e s t n i e s t e t y nieznany. J e ś l i chodzi o p e w n e szczegóły, to w ś r ó d r z e ź b k i Boskiej i innych świętych zasadnicze r o z w i ą z a n i a . W j e d n y m z nich autor głowę stóp, rzeźbionej w postaci c h u s t ą drugim nakrytą. W takich r o n ą (Matka t ó w (Sw. Rozalia), Np. w Sw. pole do rzeźbie nieraz czały (wys. 50 c m ) ma głowę ko­ kwia­ się ściśle s c h e m a t ó w Boskiej włosy z Łączan długości Barbara z Przegini Duchownej długości 33 c m . W ł o s y te nie lub wiankiem z c m ) w ł o s y o s i ą g a j ą 38 c m d ł u g o ś c i , Matka (wys. ikono­ opadające dawały (wys. Boska 33,5 kaskadą 56 z Kwa- cm, 58 c m ; do głowę popisu rzeźbiarskiego Matki dwa okrywał nieraz aż pozostawiał przystrajał Barbara) trzymając Duże opadającą rozwiązaniu razach Boska, graficznych. włosy. zaś Mat­ niewiast widoczne są zaś św. 1908 r . ) — kryją całe plecy l u b z n a c z n ą i c h część, f a k t u r a w ł o s ó w jest d r o b n a i gęsta, a przeważnie także falista ( i l . 25). Tę ostatnią c e c h ę w y d o b y w a ł a r t y s t a przez r y t m poprzecznych w g ł ę ­ bień. Niekiedy chcąc nie dolny brzeg w ł o s ó w zapewne zaznaczyć pleców włosami wycinał poszczególne stanowiło jedną on w pasma. z cech zęby, Okrywa­ stylowych prac Giera. Niewykluczone, że przeniósł on ten z postaci krzyżem, która w s z y s t k i c h znanych p r z y p a d k a c h p o k r y t a jest jakby we św. Magdaleny płaszczem z gęstych Długie, do klęczącej pod element włosów. ramion doczne są r ó w n i e ż na sięgające sfalowane włosy większości rzeźb różnych postaci m ę s k i c h . W jednej z prac p r z e d s t a w i a j ą c e j Chry­ stusa p r z y s ł u p i e o z d o b i ł G i e r jego g ł o w ę w ł o s a m i , re okrywają barki, przy czym została powycinana w trójkątne Zdaje w się, że jedynie dolna krawędź wi­ świętych któ­ włosów zęby (rzeźba z Łączan). rzeźbach wyobrażających św. M i c h a ł G i e r : I I . 22. Matka Boska Różańcowa, d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 41 c m , R y c z ó w , p o w . W a d o w i c e . I I . 23. Zakonnik (?), d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 42 c m , K w a c z a ł a , p o w . Chrzanów. I I . 24. Sw. Jan Nepomucen, drewno p o l i c h r . , w y s . 45 c m ; I r z e ź b a •— X I X / X X w . , R y b n a ; I I r z e ź b a — Ł ą c z a n y , p o w . W a d o w i c e . �Jana odstępował „Michałek" od długich falistych sów. W większości s w y c h prac s t a r a ł się on tył rzeźby, stąd nie chusty ściętej ciach męskich bywał rodzaj dzimy w dbałość o włosy trójkątnie lub wyraźne czy p ó ł o k r ą g ł o . odpowiednikiem chust w rzeźb św. Jacka pokaza­ W tym p e l e r y n k i l u b szeroki k o ł n i e r z , ubiorach wło­ wykańczać posta­ miejscu który w i ­ i ś w . Jana Nepo­ mucena. Inny charakterystyczny szczegół k o s t i u m o l o g i c z n y to kołnierzyk pod szyją, k t ó r y w r z e ź b a c h kobiet jest czę­ sto z ą b k o w a n y . N i e k i e d y ( n p . w r z e ź b i e ś w . R o z a l i i z Ł ę ­ gu, i l . 17) j e s t o n d z i u r k o w a n y , co m a w a ć haft. O t y m , ż e Gier z w r a c a ł haftowaną, świadczą wszystkie św. Jana Nepomucena; ubrany, tem oraz rękawy ażurowym zapewne uwagę rzeźby na przedstawiające dół komży, w którą pokrywał rzeźbiarz p r z e d s t a w i o n y m przez wanie drewna. Niewykluczone, że w imito­ dekorację święty jest bogatym głębokie haf­ dziurko­ przypadku kołnie­ rzyków mógł Gier sięgnąć po wzory z kobiecych koszul noszonych rzeźbach ówcześnie, tym bardziej, m o ż n a by się d o p a t r y w a ć że w również niektórych innych ele­ m e n t ó w stroju ludowego. P r z e w a ż n i e t r z y m a ł się on j e d ­ nak s c h e m a t ó w obrazki bogato zebranie nadania 24), k i e d y są niekiedy wyciągnięcie element sztywną i ręki, wyłącznie spokojną postaci. U w i d a c z n i a się to św. Mikołaja których lub zwykle k o l a n a i t p . ( i i . 11, 17, zaś stanowią nie w przedstawieniach ( i l . 24), szaty wynikają r u c h u przez uzasadniony wyrzeźbionej mucena rzeźby kościelne więc wysunięcie indziej nie stąd Sute s f a ł d o w a n i a rzeźbie szat r ę k a m i , dekoracyjny, stawą kultowej, drapowane. z chęci 19, n a r z u c o n y c h przez o treści powaga i ś w . Jana jest po­ szczegól­ przez Nepo­ to jakby pozorowana. Osobną wiano, grupę stanowią rzeźb, których krucyfiksy i do t e j p o r y n i e pasyjki. r z e ź b i o n y jest j e d y n i e u k r z y ż o w a n y zaś pod U r z y ż o w a n y m stoi M a r i a dzy n i m i k l ę c z y ś w . M a g d a l e n a d u ż e ilości k r u c y f i k s ó w i to prawdopodobnie zachowane i pasyjek Chrystus, w drugich (więcej tych młodości. 42 mię­ wykonywał drugich) Analizując stwierdzić, że p r a w i e wszystkie r z e ź b y p o s t a c i n a l e ż ą c y c h do t e j s c e n y m a j ą f o r m ę I I . 25. S p o s ó b oma­ pierwszych ze ś w . J a n e m , a ( i l . 26). G i e r od wczesnej okazy m o ż n a W potraktowania włosów w stan- d a r y z o w a n ą . K i e d y ona p o w s t a ł a i na c z y m b y ł a w z o ­ r o w a n a , t r u d n o w tej c h w i l i dociec, t a k j a k nie m o ż n a się k u s i ć o p r ó b ę chronologicznego usystematyzowania k r u c y f i k s ó w i pasyjek. Odnosi się t y l k o w r a ż e n i e , że jed­ ne b y ł y s t a r a n n i e j r z e ź b i o n e , z w i ę k s z y m n a k ł a d e m c z a ­ su i p r a c y , i n n e z a ś p o p r o s t u s z y b c i e j . N i e w ą t p l i w i e G i e r p o ś w i ę c i ł w i ę c e j energii samej po­ staci U k r z y ż o w a n e g o w y d o b y w a j ą c w niej m u s k u l a t u r ę nóg, r ą k i brzucha. Mocno r o z b u d o w y w a ł r ó w n i e ż klat­ k ę p i e r s i o w ą z a r y s o w u j ą c ż e b r a ż ł o b k o w a n i a m i przecho­ d z ą c y m i t a k ż e przez plecy. C h a r a k t e r y s t y c z n y dla prac G i e r a jest. s i l n i e z a z n a c z o n y ł u k o d d z i e l a j ą c y miękką p a r t i ę b r z u c h a o d ż e b e r oraz s t a r a n n i e modelowana d r o b n a t w a r z o o s t r y c h r y s a c h ( i l . 27). Z p r a w e j s t r o n y przechylonej w t y m k i e r u n k u g ł o w y widoczny jest zaw­ sze j e d e n k o s m y k w ł o s ó w , p o d c z a s g d y r e s z t a w ł o s ó w z t y ł u g ł o w y jest pofalowana ( t e c h n i k ą o p i s a n ą w y ż e j ) . G ł o w ę otacza c i e r n i o w a k o r o n a , j a k b y z k i l k u w a ł k ó w , z n a b i t y m i kolcami. P e r i s o n i u m jest najczęściej dopa­ sowane do k s z t a ł t ó w ciała, udrapowane w k i e r u n k u p o ­ z i o m y m i z w i ą z a n e na p r a w y m b o k u w w ę z e ł , spod k t ó ­ rego s p ł y w a j ą aż do k o l a n bogato p o f a ł d o w a n e k o ń c e przepaski. Sporadycznie o d s t ę p o w a ł Gier od sztywnego raczej p o w t a r z a n i a r y t m u f a ł d na p e r i s o n i u m . P o ś w i a d ­ cza t o p r z y k ł a d Ukrzyżowanego z K w a c z a ł y , na k t ó r y m przepaska b i o d r o w a posiada z a r ó w n o w ę z e ł boczny, j a k i drugi na ś r o d k u w k s z t a ł c i e k o k a r d y z j e d n y m k o ń c e m opuszczonym w dół. W zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w k r z y ż jest w y k o n a n y z m i ę k k i e g o drewna, sporadycznie z a ś z d ę ­ bowego. K r z y ż osadzony jest — t a k j a k wszystkie inne rzeźby — w podstawce. W y s o k o ś ć k r z y ż a z p o d s t a w k ą b y w a r ó ż n a , o d 53 d o 93 c m . K o ń c e j e g o r a m i o n o z d a ­ biał artysta k u l k a m i l u b w y c i n a ł w kształcie trójliścia. N a p i s I N R I u m i e s z c z a ł G i e r na osobnej p ł y t c e o bardzo r ó ż n y c h f o r m a c h , zawsze j e d n a k przeniesionych z k o ś ­ cielnych k r z y ż y . D o t y c z y to r ó w n i e ż pasyjek, gdzie w y ­ sokość f i g u r e k u s t a w i o n y c h na podstawce nie przekra­ cza 29 c m . Z n a c z n i e m n i e j s z a j e s t t y l k o p o s t a ć ś w . M a g ­ daleny, k t ó r a k l ę c z y na j e d n y m l u b na obu kolanach. F i g u r k i M a r i i i ś w . J a n a u s t a w i o n e s ą s z t y w n o , ze w z r o ­ k i e m s k i e r o w a n y m w p r z e s t r z e ń i n i e m a j ą w sobie n i c rzeźbach Michała Giera. �M i c h a ł G i e r : I I . 26. Pasyjka, d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 64 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . d r e w n o ze ś l a d a m i p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 32,5 c m , R y b n a . z ekspresji b ó l u . W ł a ś c i w e p r o p o r c j e t y c h r z e ź b b y ł y na o g ó ł z a c h o w a n e , r y s y t w a r z y o r a z s z a t y m o d e l o w a n e m i ę k k o . R y t jest t u znacznie p ł y t s z y niż w p o z o s t a ł y c h r z e ź b a c h , co w y n i k a ł o z s i l n i e j s z e g o s y n t e t y z o w a n i a f o r ­ my. W trakcie omawiania twórczości M i c h a ł a Giera k i l ­ kakrotnie w s p o m i n a ł e m o p ł a s k o r z e ź b a c h j a k o o d r ę b n e j formie jego prac. I l o ś ć p ł a s k o r z e ź b , z a r ó w n o z a c h o w a ­ n y c h , j a k i tych, o k t ó r y c h w i e m y , ż e b y ł y , j e s t d a l e k o mniejsza o d ilości p e ł n y c h r z e ź b . N i e m n i e j , kilkanaście płaskorzeźb ś w i a d c z y , że ten rodzaj prac wcale nie sta­ nowił marginesu twórczości artysty. W s a m y m Ryczowie b y ł y co n a j m n i e j 4 p ł a s k o r z e ź b i o n e o b r a z y z p r z e d s t a ­ wieniami M a t k i B o s k i e j i Serca Jezusa, w P r z e g i n i s t w i e r d z o n o i c h 5, w C z u ł o w i e j e s t j e d n a p ł a s k o r z e ź b a (oprócz 2 o b r a z ó w opisanych w c z e ś n i e j ) , w k i l k u i n n y c h wsiach znajdujemy po j e d n y m t a k i m obrazie. Płaskorzeźby Giera dają się ująć w dwie grupy for­ malne. J e d n ą s t a n o w i ą prace w y k o n a n e w g r u b y m m a ­ teriale d r z e w n y m p o z w a l a j ą c y m na u z y s k i w a n i e bardzo w y p u k ł e g o l u b w k l ę s ł e g o r e l i e f u ( i l . 6), w d r u g i e j z a ś grupie mieszczą się prace o bardzo p ł y t k i m , nieraz p ł a s ­ k i m reliefie w y n i k a j ą c y m 0 grubości I I . 27. Ukrzyżowany, z surowca, k t ó r y m b y ł a kilkunastu milimetrów. By otrzymać deska większe p ł a s z c z y z n y , s t o s o w a ł G i e r d w i e d e s k i d o s t a w i o n e do s i e ­ bie i ł ą c z o n e k o ł e c z k a m i . Ł ą c z e n i e to b y ł o t a k ścisłe, że dziś jeszcze, kiedy deski się popaczyły i porozsychały, nie zawsze jest ono w i d o c z n e na p i e r w s z y r z u t oka. K o m p o z y c y j n i e p ł a s k o r z e ź b y s ą b a r d z o z w a r t e ( i l . 28, 30), bez w z g l ę d u na to, czy t e m a t pracy stanowiła n a p o s t a ć , czy w i ę c e j . W i d a ć t o m i ę d z y i n n y m i n a korzeźbie Annę z Przegini Samotrzeć konwencji, Wskazuje koracja zapewne Nie można Chrystusa 29). P r a c a ta ujęta. innej wypukłej z założenia ozdobienie natomiast tego powstała rzeźbie. sukni. De­ uboga, jej w sposób powiedzieć prawdopodobnie o w dysponował co w płasko­ ok. tym w ma­ Babicach 1900 „ M i c h a ł k a " jest najbardziej Rzeźbiarz św. znanej pierwotnego, Biczowanego z kapliczki 1 z wszystkich rzeźb rycznie na w s u k n i jest j e d n a k bardzo Gier przewidywał rzeźbie (il. mocno prawdopodobnie larski. przedstawiającej ta, u t r z y m a n a wzorowana to charakter rzeźbiarska wynikało którym była na Duchownej ( i l . 30). P r a c a jed­ płas­ r. suma­ wypadku g r u b y m m a t e r i a ł e m , ale p r a w d o p o d o b n i e ś w i a d o m i e zre- 43 �z y g n o w a ł z możliwości swobodnego w g ł ę b i a n i a się w t w o r z y w o i plastycznego w y d o b y c i a szczegółów. S w o i m z w y c z a j e m r e a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a ł g ł o w ę , ale b r y ł ę k o r p u s u p o z o s t a w i ł w zasadzie n i e r o z p r a c o w a n ą . P r z y k ł a d e m bardzo p ł a s k i e g o sposobu p o t r a k t o w a n i a p ł a s k o r z e ź b y jest M a t k a Boska Szkaplerzna znaleziona w R y c z o w i e ( i l . 31). A n a l o g i c z n e o b r a z y z n a n e s ą z k a ­ pliczek i d o m ó w p r y w a t n y c h C z u ł o w a , Ryczowa, S p y t k o ­ wic i Przegini Duchownej. Rzeźbiarskie wykonanie te­ go r o d z a j u p r a c o g r a n i c z a ł o s i ę p r z e d e , w s z y s t k i m d o wyprofilowania b r z e g ó w oraz bardzo p ł y t k i e g o wydo­ bycia reliefem w k l ę s ł y m i w y p u k ł y m tych e l e m e n t ó w , k t ó r e s k u t k i e m u p r o s z c z e ń nie z a t r a c a ł y realnego cha­ r a k t e r u . A u t o r z d a w a ł sobie s p r a w ę , ż e m o ż e w t e n s p o ­ s ó b p o t r a k t o w a ć p a l c e , r ę c e , w ł o s y czy n a w e t z a ł a m a ­ n i e szat. B a ł s i ę n a t o m i a s t , ż e n i e w y d o b ę d z i e w y p u k ­ ł o ś c i nosa i u s t oraz w k l ę s ł o ś c i o c z o d o ł ó w . S t ą d t e ż t e partie p o z o s t a w i a ł c a ł k o w i c i e p ł a s k i e , puste, z przezna­ c z e n i e m do u z u p e ł n i e n i a m a l a r s k i e g o . J e s t i n t e r e s u j ą c e , ż e t e n r o d z a j p ł a s k o r z e ź b o g r a n i c z a s i ę t y l k o do t r z e c h t e m a t ó w (tyle znamy), t j . r ó ż n y c h wersji M a t k i Boskiej, Serca Jezusa i ś w . J ó z e f a z D z i e c i ą t k i e m . M o ż n a b y przypuszczać, że w z o r e m dla tych prac b y ł y obrazy oleo­ d r u k o w e , co z k o l e i u t r u d n i a ł o u z y s k a n i e p e ł n e j p l a ­ stycznej f o r m y w y r a ż o n e j w m i a r ę m o ż l i w o ś c i r e a l i s t y c z ­ nie, do czego z r e s z t ą k o n s e k w e n t n i e G i e r d ą ż y ł . N i e m o ż n a jednak w y k l u c z a ć innego p i e r w o w z o r u t y c h ż e p r a c , j a k i m m o g ł y b y ć p o p u l a r n e za c z a s ó w G i e r a o b r a ­ zy M a t k i B o s k i e j C z ę s t o c h o w s k i e j z p ł a s k o m a l o w a n y m i t w a r z a m i M a r i i i Jezusa o d z i a n y c h w s z a t y z m a s y p l a ­ stycznej bogato r e l i e f o w a n i j . prac Osobnego o m ó w i e n i e Giera. T y l k o jedna M i c h a ł G i e r : I I . 28. Matka 1. 29. Chrystus przed 44 wymaga problem ze z n a n y c h r z e ź b Boska, Piłatem polichromii nie została p r z e z i c h a u t o r a p o m a l o w a n a . J e s t t o l a s k a ze ś w . J a ­ k u b e m ( i l . 18). S ą d z ę , ż e r z e ź b i a r z u c z y n i ł t o r o z m y ś l ­ nie, j a k o ż e f a r b a i t a k z o s t a ł a b y s z y b k o zniszczona w trakcie u ż y w a n i a l a s k i . Natomiast wszystkie inne p r a c e s ą p o l i c h r o m o w a n e l u b m a j ą n a sobie ś l a d y f a r b świadczących o ich d a w n y m z e w n ę t r z n y m wyglądzie. K w e s t i a , o k t ó r e j m o w a , nie ł a t w a jest do w y j a ś n i e n i a , albowiem w i e l u ludzi o b s e r w o w a ł o , j a k Gier strugał swo­ je r z e ź b y , ale n i k t nie m o ż e z c a ł ą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć , że w i d z i a ł , j a k on m a l o w a ł . Z d w u m i e j s c o w o ś c i (Czułów, Ryczów) posiadamy nawet informacje, jakoby kto inny m a l o w a ł surowe rzeźby Giera. Istnieje jednak w i e ­ le p r z e s ł a n e k i d r o b n y c h f a k t ó w , k t ó r e r a z e m z e s t a w i o ­ ne p o z w a l a j ą n a w y s n u c i e w ł a ś c i w e g o w n i o s k u . A oto one: n 1) j e d n a z m i e s z k a n e k R y b n e j ( K a t a r z y n a G a u d y n l a t 80) t w i e r d z i , ż e w i d z i a ł a u G i e r a p ę d z e l k i w ł a s n e j r o b o t y . P o n a d t o i n f o r m u j e , ż e c h o d z i ł o n do K r a k o w a po farby, g d y ż na w s i nie m o ż n a b y ł o i c h dostać. Z a k ł a d a ­ j ą c , ż e te dane są p r a w d z i w e , nie m u s i m y i c h k o m e n ­ tować; 2) p o w y ż e j s t w i e r d z i ł e m , ż e w s z y s t k i e p r a c e G i e r a są malowane. G d y b y p r z y j ą ć , że k t o i n n y je m a l o w a ł , w ó w c z a s w ś r ó d dużej ilości zachowanych rzeźb musia­ ł y b y się z n a l e ź ć p r z y n a j m n i e j pojedyncze egzemplarze nie malowane; 3) G i e r c z ę s t o p r z e b y w a ł u S t a n i s ł a w a Mirochy v/ G r ó j c u , k t ó r y — j a k t o s t w i e r d z o n o — z c a ł ą p e w ­ nością m a l o w a ł swoje f i g u r k i . R z e ź b y M i r o c h y są m a ­ lowane w odmienny sposób niż u Giera. G d y b y więc „ M i c h a ł e k " nie m a l o w a ł sam, w ó w c z a s przynajmniej n i e k t ó r e r z e ź b y n o s i ł y b y n a sobie ś l a d y p ę d z l a M i r o c h y . N a t o m i a s t nasza analiza p o l i c h r o m i i d o w o d z i , ż e nie w i - p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , w y m . o b r a z u : 30 X 44,5 c m , P r z e g i n i a D u c h o w n a w e w n ę c e k a p l i c z k i , p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , o k . 1900 г., B a b i c e . �dać nawet prób naśladownictwa stylu Mirochy przez Giera; 4) a n a l i z o w a n e p r a c e „ M i c h a ł k a " p o c h o d z ą z r ó ż n y c h wsi. M i m o rzuca się dzaj m a l o w a n i a . N i e to da w oczy się analogiczny styl i tego w y t ł u m a c z y ć ro­ tym, że autor r z e ź b w y k o n y w a ł j e w j e d n y m m i e j s c u ( t a m , gdzie w t y m czasie p r z e b y w a ł ) , a g d z i e i n d z i e j n o s i ł d o malo­ wania. J e ś l i b y zaś dekoracje m a l a r s k i e b y ł y d z i e ł e m n y c h l u d z i (co w y n i k a ł o b y ze stałych wówczas różnice m u s i a ł y b y być wędrówek in­ Giera), widoczne; 5) n i e k t ó r e p r a c e G i e r a b y ł y r z e ź b i o n e z m y ś l ą o m a ­ larskim wydobyciu pewnych szczegółów (il. 31). Jest wątpliwe, by r z e ź b i a r z m ó g ł p o z o s t a w i a ć o k r e ś l o n e m e n t y do w y k o ń c z e n i a malarskiego k o m u frag­ innemu. Sądzę, że na podstawie p o w y ż s z e g o w y w o d u m o ż e ­ my już twierdzić, że M i c h a ł Gier b ę d ą c rzeźbiarzem był jednocześnie m a l a r z e m swoich prac. N a t o m i a s t i n ­ formacje m ó w i ą c e o m a l o w a n i u przez i n n y c h d a d z ą s i ę w y t ł u m a c z y ć f a k t e m , i ż w i e l e r z e ź b n o s i n a sobie ś l a d y w t ó r n e g o m a l o w a n i a , co m o g ł o b y ć b ł ę d n i e i n t e r p r e t o ­ w a n e przez n i e k t ó r y c h i n f o r m a t o r ó w , j a k o b y G i e r r z e ź ­ bił, a k t o i n n y m a l o w a ł . P o m i m o to n i e w y k l u c z a m , że pojedyncze r z e ź b y m ó g ł m a l o w a ć k t o i n n y . W za­ kresie a n a l i z o w a n e g o m a t e r i a ł u u w a g a t a d o t y c z y t y l k o j e d n e j p ł a s k o r z e ź b y z n a l e z i o n e j w Z y g o d o w i c a c h ( i l . 6), k t ó r ą G i e r r o b i ł na specjalne z a m ó w i e n i e . W y k o n a ł j ą ze w s z y s t k i m i s z c z e g ó ł a m i p o d w z g l ę d e m r z e ź b i a r s k i m , ale p o l i c h r o m i a w y d a j e s i ę p r z e k r a c z a ć j e g o m o ż l i w o ś c i . Oględziny i sondy w y k a z a ł y , że d r e w n i a n a p o w i e r z c h n i a obrazu z o s t a ł a pokryta gruntem kredowym, odkryte p a r t i e c i a ł a p o c i ą g n i ę t o f a r b ą o l e j n ą , d o szat u ż y t o s r e b ­ ra i złota p ł a t k o w e g o p o ł o ż o n e g o na p u l m e n c i e , z a ś k o ­ rony w y k o n a n o t a k i m samym srebrem lazerowanym kraplakiem. Opisana technika dekoracji powierzchnio­ wej wymaga odpowiedniego p r z y g o t o w a n i a warsztatu, j a ­ k i m z całą p e w n o ś c i ą nie m ó g ł Gier d y s p o n o w a ć . 1 2 N o r m a l n i e stosowana przez G i e r a t e c h n i k a m a l a r s k a p o l e g a ł a na p o k r y c i u c a ł e j d r e w n i a n e j p o w i e r z c h n i k l e ­ j e m stolarskim, na k t ó r y n a k ł a d a ł on g r u n t olejny, a na­ stępnie m a l o w a ł f a r b ą olejną. W n i e k t ó r y c h rzeźbach tylna strona b y ł a bardzo cienko g r u n t o w a n a , a w p e w ­ nych miejscach w ogóle p o z b a w i o n a g r u n t u i m a l o w a ­ na w s p o s ó b o s z c z ę d n y . S p o r a d y c z n i e u ż y w a ł G i e r f a r b temperowych k ł a d z i o n y c h na cienki g r u n t k r e d o w y (il. 28, 30). N i e b y ł a o b c a r z e ź b i a r z o w i r ó w n i e ż l a z e r u n k o w a t e c h n i k a , co w i d a ć m . i n . n a r z e ź b i e Matki Boskiej z Dzieciątkiem z P r z e g i n i D u c h o w n e j ( i l . 8). R z a d k o j e d ­ n a k poza t w a r z a m i s t o s o w a ł t e n r o d z a j m a l o w a n i a , g d y ż — j a k m o ż n a s ą d z i ć — b y ł na ogół z w o l e n n i k i e m r ó w ­ nego n a k ł a d a n i a f a r b o z d e c y d o w a n y c h k o l o r a c h , bez światłocieni. S t ą d biele k o n t r a s t u j ą z b ł ę k i t e m , czerwie­ n i ą czy z i e l e n i ą . G a m a k o l o r y s t y c z n a p a l e t y G i e r a b y ł a raczej u b o g a i w a r u n k o w a n a b a r w a m i s p o t y k a n y m i n a j powszechniej. Z w y c z a j e m G i e r a b y ł o mocniejsze p o d ­ kreślenie farbą kształtu tych szczegółów, k t ó r e uprzed­ nio w y d o b y ł d ł u t e m , a t a k ż e o k o n t u r o w y w a n i e b r z e g ó w szat z ł o t ą f a r b ą . Najciekawsze efekty malarskie o d k r y w a m y jednak nie w r z e ź b a c h lecz w o b r a z a c h z p ł a s k o r z e ź b a m i p r z y ­ b i t y m i do t ł a . W e w s z y s t k i c h z n a n y c h przypadkach o b r a z y te z o s t a ł y w t ó r n i e p r z e m a l o w a n e w c a ł o ś c i l u b w c z ę ś c i Z m i e n i a ł o to w d u ż y m s t o p n i u p i e r w o t n e z a ­ łożenia kolorystyczne autora. W obrazie p r z e d s t a w i a j ą ­ cym s c e n ę U c i e c z k i do E g i p t u i N a r o d z i n Jezusa p a p i e ­ rowe tło w dolnej części z o s t a ł o przemalowane. T r ó j k ą ­ ty w g ó r n y c h rogach b y ł y srebrne, obecnie są c i e m n o ­ niebieskie. Szaty o s ó b d a w n i e j k o l o r u s r e b r n e g o i z i e ­ lonego p r z e m a l o w a n o n a pomarańczowo i czerwono ( i l . 5). W d r u g i m z o b r a z ó w , k t ó r e g o t e m a t e m j e s t A d o ­ r a c j a ( i l . 3), t ł o s t a n o w i c i e n k i k a r t o n . G i e r p o m a l o w a ł M i c h a ł G i e r : I I . 30. Sw. Anna Samotrzeć, płaskorzeźba, d r e w n o p o l i c h r . , w y m . 37 X 49 c m , P r z e g i n i a D u c h o w n a . j e na k o l o r c i e m n o g r a n a t o w y , obecnie m a ono b a r w ę u l t r a m a r y n y . Suknia M a t k i Boskiej b y ł a pierwotnie cy­ n o b r o w a , o b e c n i e r ó ż o w a , z a ś j e j szata w i e r z c h n i a i k u ­ l a z i e m s k a (obecnie g r a n a t o w e ) , na k t ó r e j stoi M a t k a B o s k a , oraz s u k i e n k a Jezusa (obecnie czerwona) b y ł y srebrne. Gier otoczył M a t k ę B o s k ą jedynie d e k o r a c j ą z g w i a z d e k , t e n z a ś , k t o obraz o d n a w i a ł , w z b o g a c i ł ca­ ł o ś ć o ż ó ł t ą a u r e o l ę ze z ł o t y m i p r o m i e n i a m i w o k ó ł g ł o ­ w y i całej postaci. Jak w i d a ć w i ę c , różnice kolorystycz­ ne p o m i ę d z y s t a n e m p i e r w o t n y m i o b e c n y m w o b u o b r a ­ z a c h s ą z n a c z n e . R ó w n i e ż o b r a z ze ś w . A n n ą S a m o t r z e ć ( i l . 30) z o s t a ł p r z e m a l o w a n y , parzy c z y m największych z m i a n k o l o r ó w d o k o n a n o n a szacie ś w i ę t e j , n a t o m i a s t f a r b a n a ł o ż o n a po raz d r u g i na dno s k r z y n k i p o o d p a d a ła o d s ł a n i a j ą c m a l a t u r ę tła z i e l o n ą w dolnej, a niebies­ k ą w g ó r n e j p o ł o w i e . N a tle n i e b i e s k i m są d w a zielone drzewka. Dekorację uzupełniającą stanowią czerwone i ż ó ł t e faliste p r o m i e n i e na c a ł e j p o w i e r z c h n i o b r a z u oraz ż ó ł t e k r o p k i ( w g r u p a c h po trzy) obok p n i drzew. D e k o r a c j a k r o p k o w a w i d o c z n a jest t a k ż e na s u k n i i z e w ­ nętrznej ramie. S u k n i ę podzielił Gier pod w z g l ę d e m ma­ l a r s k i m na trzy części. Ś r o d k o w a , zielona, oddziela b o k i o k a r m i n o w y m k o l o r z e , na k t ó r y c h d o d a t k o w y element zdobniczy s t a n o w i ą ł u k i z l i n i i c i ą g ł y c h oraz k r o p e k . W t r a k c i e o d n a w i a n i a o b r a z u m a l a r z d a ł na cokole n a ­ pis „S. A n n a " , k t ó r e g o p r z e d t e m nie b y ł o . N a j p r a w d o ­ p o d o b n i e j t a k ż e i n w o k a c j a do ś w . J ó z e f a , k t ó r ą z n a j d u ­ j e m y n a k a p l i c z c e ze S p y t k o w i c , p o c h o d z i z o k r e s u r e ­ nowacji malarskiej, gdyż — j a k przypuszczamy — Gier b y ł a n a l f a b e t ą . Nie m o ż n a w y k l u c z y ć , że w pewnych w y p a d k a c h m ó g ł o n d a w a ć n a p i s y n a t e j s a m e j zasadzie, j a k to c z y n i ł N i k i f o r K r y n i c k i na s w y c h obrazkach. Z t e ­ go rodzaju przerysowanymi prawdopodobnie literami ( s y m b o l M a r i i ) m a m y do czynienia na szkaplerzach obra­ z u p o c h o d z ą c e g o z R y c z o w a ( i l . 31). P o d o b n i e j e s t z n a ­ p i s e m I N R I na k a ż d y m k r z y ż u . 45 �Dokonana analiza prac M i c h a ł a Giera pozwala wnios­ k o w a ć n i e t y l k o o j e g o t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , ale t a k ­ ż e o j e g o o s o b o w o ś c i . Ż y c i e p o s t a w i ł o go n a n a j n i ż s z y m szczeblu w i e j s k i e j d r a b i n y s p o ł e c z n e j . N i e k o r z y s t n e w a ­ r u n k i m a t e r i a l n e nie p o z w o l i ł y m u na p o d n i e s i e n i e się na w y ż s z y s t o p i e ń w tej h i e r a r c h i i , b y ć m o ż e z r e s z t ą sam do tego nie d ą ż y ł . P e ł n a swoboda, n i e s k r ę p o w a n i e żadnymi konwenansami społecznymi i towarzyskimi od­ p o w i a d a ł y jego usposobieniu, t y m bardziej, że p o s i a d a ł on b o g a t ą w y o b r a ź n i ę . W y r a z e m tego jest szeroki w a c h ­ larz tematyczny i f o r m a l n y w y k o n a n y c h prac. Dzięki t w ó r c z e j w y o b r a ź n i nie z a p r z e s t a w a ł szukania n o w y c h f o r m . Na drodze ciągłych d o ś w i a d c z e ń r z e ź b i a r s k i c h do­ s z e d ł d o d u ż e j p e r f e k c j i r z e m i e ś l n i c z e j , co n i e w ą t p l i w i e o d p o w i a d a ł o odbiorcom jego sztuki. C z ę s t o j e d n a k od­ s t ę p o w a ł od u t a r t y c h s p o s o b ó w r z e ź b i e n i a , w r a c a j ą c po o k r e s a c h o d t w a r z a n i a z k o n k r e t n y c h w z o r ó w do k o m p o ­ nowania w e d ł u g swoich pojęć estetycznych. M i m o nie­ w ą t p l i w e j standaryzacji niektórych grup rzeźb, wszyst­ kie prace Giera utrzymane są w konwencji ludowej, a w większości widoczny jest t a k ż e w ł a s n y styl rzeźbiarza. M i c h a ł G i e r : I I . 31. Matka Boska Szkaplerzna, r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , pooz. X X w . , 5 0 X 6 0 c m , płasko­ Ryczów. P r z e w a ż a j ą c a część życia M i c h a ł a Giera p r z y p a d ł a na okres silnego z a p o t r z e b o w a n i a w s i na p r z e d m i o t y k u l ­ t u d e w o c y j n e g o . T e n f a k t d e t e r m i n o w a ł do p e w n e g o stopnia poczynania Giera, a j e d n o c z e ś n i e sprzyjał rozwo­ j o w i jego talentu. O g ó l n i e t w ó r c z o ś ć jego n a l e ż y ocenić pozytywnie, a z d ł u g i e g o ł a ń c u c h a poszczególnych prac można w y b r a ć rzeźby i płaskorzeźby o wysokich walo­ rach artystycznych. T r u d n o się p o k u s i ć o wskazanie miejsca, j a k i e z a j m u j e G i e r w szeregu X I X - w i e c z n y c h r z e ź b i a r z y r e g i o n u k r a k o w s k i e g o . B y ł o i c h w i e l u , ale do tej p o r y w i ę k s z o ś ć nie z o s t a ł a opracowana. R ó ż n o r o d n o ś ć f o r m i t e m a t ó w oraz t e c h n i k a r z e ź b i a r s k a p o z w a l a j ą j e d ­ nak p r z y p u s z c z a ć , że M i c h a ł Gier zajmie czołową pozy­ cję na liście t w ó r c ó w l u d o w y c h m i n i o n e g o stulecia. PRZYPISY 1 Z . S z e w c z y k , Badania terenowe Muzeum Etnograjicznego w Krakowie, „Rocznik M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , R. I I : 1967, s. 202—204; M . F r z e ź d z i e c k a , Sztuka i zwyczaje [ w : ] Ziemia chrzanowska i Jaworzno, K r a k ó w 1969, s. 399; o r a z w e d ł u g d a n y c h u z y s k a n y c h w czasie b a d a ń p r o w a d z o n y c h p r z e z M u z . E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e w 1968 i 1969 r. 2 W księdze urodzeń i chrztów w parafii Rybna o d n o t o w a n o , ż e „ M i c h a e l G i e r z ojca Jana i m a t k i M a ­ r i a n n y de T e k i e l a " u r o d z i ł s i ę 2.X.1853 r . i w t y m sa­ m y m d n i u z o s t a ł o c h r z c z o n y ( L i b . N a t . et B a p t , R y b n a I V , s. 132). N a t o m i a s t w k s i ę d z e z g o n ó w z a p i s a n o , ż e „Michał Gier, smendicuus, syn Jana i M a r i a n n y Tekieli z R y b n e j " z m a r ł n a p n e u m o n i ę w w i e k u 76 l a t w d n i u 19.IV.1929 r. P o g r z e b o d b y ł s i ę k i l k a d n i p ó ź n i e j ( L i b . D e f u n c , V , s. 272). 3 Niektóre rzeźby Stanisława Mirochy znajdują obecnie w M u z . E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e . się 4 Informacji tej udzielił niejaki Feluś lat 70 ( w 1965 г.), m i e s z k a n i e c R y b n e j , k t ó r y s ł y s z a ł to o d s w e ­ go d z i a d k a . 5 D z i a ł a ł n a t o m i a s t w 1. p o ł . X I X w . w Rybnej s n y c e r z K a s p e r z w a n y S z t u k ą , k t ó r e g o d z i e ł e m j e s t zes­ p ó ł 12 a p o s t o ł ó w , f i g u r w i e l k o ś c i o k . 1 m i p o s i a d a j ą ­ cych wszelkie z n a m i o n a l u d o w e j t w ó r c z o ś c i . Obecnie ca­ ły ten z e s p ó l z ł o ż o n y jest na s t r y c h u k o ś c i o ł a w R y b n e j , gdzie u l e g a p o w o l n e m u z n i s z c z e n i u . W ą t p l i w e j e s t , b y M i c h a ł G i e r m ó g ł z n a ć K a s p r a , k t ó r y n a p o c z ą t k u 2. p o ł . f X I X w. przebywał w Czernichowie nad Wisłą (por. J . Ł e p k o w s k i , Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, W a r s z a w a 1863, s. 15—16). W w i e l u wsiach stwierdzono, że p r y w a t n i kolek­ cjonerzy zebrali wiele d z i e s i ą t k ó w rzeźb w y k o n a n y c h p r z e z M . G i e r a . J a k d u ż o z n a j d u j e s i ę jeszcze w t e r e n i e , n i e c h ś w i a d c z y f a k t , iż t y l k o M u z . E t n o g r a f i c z n e w K r a ­ k o w i e w l a t a c h 1968—1969 z a k u p i ł o o d p r y w a t n y c h w ł a ś ­ cicieli lub o t r z y m a ł o w formie d a r o w i z n y 34 r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y Giera. 6 7 O b e c n i e f i g u r k i te s ą w p o s i a d a n i u k r a k o w s k i e ­ fotografika, H e n r y k a Hermanowicza. D w a t a k i e obrazy posiada K a z i m i e r z Ł ą c k i w Ryb­ nej n r 264, z t e g o j e d e n p r z e d s t a w i a K o r o n a c j ę M a t k i Boskiej, drugi zaś — A d o r a c j ę M a t k i Boskiej. Natomiast w Muz. E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e znajduje się po­ d o b n ą t e c h n i k ą w y k o n a n y o b r a z Święta Rodzina. go a r t . 8 9 R z e ź b a ta przed I w o j n ą ś w i a t o w ą z o s t a ł a prze­ niesiona do M n i k o w a , gdzie obecnie się znajduje. Również własność Henryka Hermanowicza. P o d o b n ą laskę, t y l k o z r ę k o j e ś c i ą w postaci św. Michała, m i a l u ż y w a ć Gier. l l ! 4 1 1 2 S o n d y w y k o n a ł a i o p i n i ę w y d a ł a art. plastyk mgr Zofia Peszat, k o n s e r w a t o r M u z . Etnograficznego w K r a k o w i e . Jeszcze n a p o c z ą t k u X X w . k r ą ż y l i po w s i a c h „ k o n s e r w a t o r z y " o d n a w i a j ą c y obrazy, k t ó r z y do­ konywali przemalówek, wstawiali do r a m brakujące szkła, nalepiali p a p i e r o w e ozdoby i t p . Obiekty ze zbiorów Muz. Etnograficznego w Krakowie - il. 2, 4, 6, 9, 12-19, 22, 24, 26, 31. Fot. Jacek Kubiena. Rys. autor. 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c782037602a14af29c400bf9e57b1b3.pdf ea49f0aa74ca56605db404d1a9a86a8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4608 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource film etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4280 Title A name given to the resource Film, czyli opowieść najprawdziwsza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;11-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski FILM, CZYLI OPOWIEŚĆ NAJPRAWDZIWSZA Nie doceniamy roli f i l m u w badaniach nad l u d o w ą kulturą artystyczną, wciąż bowiem widzimy film, zwła­ szcza d o k u m e n t a l n y , j a k o f a k t j e d n o r a z o w y , j a k o p r z y ­ padkowego, nie zawsze p o ż ą d a n e g o towarzysza d ł u g i e g o m e t r a ż u . Z r e s z t ą gdzie m o ż n a o k r e ś l o n y d o k u m e n t zo­ baczyć? Gdzie m o ż n a t a k z niego k o r z y s t a ć , j a k z k s i ą ż ­ k i czy m a t e r i a ł ó w n a u k o w y c h ? P r z e c i e ż n i e n a s p o r a ­ dycznych p r z e g l ą d a c h w r ó ż n y c h miastach kraju... N i e w y t w o r z y l i ś m y jeszcze n a w y k u k o r z y s t a n i a z f i l ­ m u j a k o d o k u m e n t u , nie m a m y c z y t n i k ó w filmowych w bibliotekach, pracowniach muzealnych, a nawet I n ­ s t y t u t u S z t u k i . I n s t y t u c j e te nie m a j ą z r e s z t ą s w o i c h specjalistycznych filmotek, s t ą d dotarcie do p o ż ą d a n e g o t y t u ł u nie jest ł a t w e . M o ż n a jednak b y ć p e w n y m , że w k r ó t c e s y t u a c j a z m i e n i s i ę r a d y k a l n i e za s p r a w ą n o ­ w y c h zdobyczy t e c h n i k i (videofony kasetowe) i u g r u n ­ towania się w ś w i a d o m o ś c i powszechnej roli f i l m u j a k o dokumentu naukowego, a nawet pozycji badawczej. D l a ­ tego w y d a j e s i ę s ł u s z n e dostrzec na t y c h ł a m a c h f i l m j a k o sojusznika. F i l m , k t ó r y niekiedy m ó w i w i ę c e j o sy­ tuacji k u l t u r o w e j niż a r t y k u ł , a w k a ż d y m razie m ó w i i n a c z e j , o g ó l n i e j , s p r z ę g a j ą c ze s o b ą r ó ż n e f a k t y , na pozór nieważne, a przecież tworzące klimat rzeczywi­ stości. Artykuł bowiem wyjaśnia, informuje o pewnym ciągu „ l i n i o w y m " faktów. Film, może b y ć „polifoniczny". A r t y k u ł daje o c e n ę — f i l m s y t u a c j ę , z k t ó r e j w i d z s a m w y c i ą g a w n i o s k i , c z a s e m b a r d z i e j n a w e t b o g a t e n i ż te, jakie m o ż e z a i n s p i r o w a ć tekst pisany. A przy t y m f i l m działa skrótem, kondensacją, każąc odbierać różne m y ­ śli, r ó ż n e aspekty z j a w i s k a j e d n o c z e ś n i e , t a k j a k to s i ę d z i e j e w ż y c i u , p o d c z a s g d y a r t y k u ł , n a w e t r e ­ portaż, atakuje różne elementy rzeczywistości po kolei. Nie przypadkiem p a d ł o t u słowo „reportaż". Bo f i l m d o k u m e n t a l n y b y w a często najbliższy technice re­ p o r t a ż u i c h y b a j e s t to f o r m a j u ż w y s o c e u k s z t a ł t o w a ­ na, podczas g d y f i l m j a k o p r o p o z y c j a spojrzenia na p e ­ w n ą d z i e d z i n ę s z t u k i czy n a w e t n a c z ł o w i e k a - t w ó r c ę , nie wypracował jeszcze koncepcji równie dojrzałej i atrakcyjnej. ł u b i ń s k i m i jego w y p r a w a c h w T a t r y . T w o r z y m y z su­ m y i n f o r m a c j i s w o j e w y o b r a ż e n i e , i m a g i n u j e m y sobie — a l e co? n a i l e t r a f n i e ? C z y g d y b y i s t n i a ł dokument f i l m o w y , n i e w n i ó s ł b y o n feotrefctury, p o g ł ę b i e n i a o b r a z u , k t ó r y n a m s i ę j a w i , g d y sobie w y o b r a ż a m y prze­ szłość? Oczywiście: Marek Nowakowski, Dymny, Głowacki, H i m m i l s b a c h — wszyscy oni dają dużo z aury folkloru p r z e d m i e ś ć , bazaru R ó ż y c k i e g o czy odpustu. A l e nasi w n u k o w i e b ę d ą m i e l i p e ł n i e j s z y o b r a z tego odpustu z f i l m ó w S k ó r z e w s k i e g o , H o f f m a n a czy G r a b o w s k i e g o , m i m o ż e l i t e r a t u r a m o ż e i m d a w a ć w i ę k s z e i i n n e sa­ tysfakcje estetyczne. S z a n u j m y w i ę c f i l m j a k o d o k u m e n t p o z n a w c z y , bo n i c g o n i e z a s t ą p i . I t w i e r d z ę , w s z y s t k i e te f i l m y , p r z e ­ l a t u j ą c e d z i ś bez ł a d u i s k ł a d u p r z e z e k r a n y , d o p i e r o za l a t i l e ś t a m s t a n ą s i ę n a p r a w d ę w a ż n e . B ę d ą n i e o c e ­ n i o n y m d o k u m e n t e m czasu m i n i o n e g o , t a k j a k j u ż t e r a z t a k i m d o k u m e n t e m s ą s e k w e n c j e k r ę c o n e w czasie p o ­ wstania warszawskiego. A więc dwa postulaty: 1 — te f i l m y n i e p o w i n n y u l e c z n i s z c z e n i u , o d k s z t a ł ­ ceniu, z w ł a s z c z a barwa, k t ó r a w dokumentach, o jakie n a m chodzi, gra r o l ę k a p i t a l n ą , a deformuje się prze­ r a ź l i w i e szybko. P r o b l e m k o n s e r w a c j i w y b r a n y c h f i l m ó w i zabezpieczenia p r z e d zniszczeniem m a t e r i a ł ó w k r ę c o ­ n y c h do k r o n i k f i l m o w y c h , t e l e w i z y j n y c h — jest w i ę c zadaniem wielkiej wagi; 2 •— p o w i n n i ś m y szerzej w y k o r z y s t y w a ć f i l m w d z i a ­ łalności filmowo-dokumentacyjnej. Podsuwać tematy, d b a ć o i c h r z e t e l n o ś ć i n f o r m a c y j n ą . Skoro nie m o ż e m y sami k r ę c i ć w terenie, zadbajmy o to, aby s t w o r z y ć k a ­ talog p r o p o n o w a n y c h t e m a t ó w , k t ó r e n a l e ż a ł o b y suge­ rować filmowcom. I t y m w wytwórniach, i t y m z te­ l e w i z j i , i a m a t o r o m , k t ó r z y k r ę c ą p r z e c i e ż c o r a z lepsze i ciekawsze filmy. Filmy, które na łamach z ostatnich 1 pozycji . omawiam, dotyczą naszego pisma. lat i należą W tematyki goszczącej większości pochodzą do bardziej reprezentatywnych Pomijam w t y m przeglądzie tematy z Kroniki N i e o g r a n i c z a m z r e s z t ą r o l i f i l m u do d o k u m e n t u , reportażu z rzeczywistości. M a m y filmy, które docierają do i s t o t y z j a w i s k a k u l t u r o w e g o i w y j a ś n i a j ą j e t a k , j a k nie czyni tego l i t e r a t u r a n a u k o w a . A dzieje s i ę to przez selekcję faktów, które w i d z i a n e u r u c h a m i a j ą w na­ szej w y o b r a ź n i b o d ź c e a n a l o g i c z n e do t y c h , k t ó r e d z i a ­ łają w rzeczywistej sytuacji. F i l m przy t y m d a ć m o ż e w i d z o w i obok treści poznawczych r ó w n i e ż i przeżycie artystyczne. Filmowej, W r e s z c i e s p r a w a r o l i f i l m u j a k o d o k u m e n t u czasu m i n i o n e g o . M a ł o o t y m m y ś l i m y , a rzecz j e s t w a ż n a , m o ż e i n a j w a ż n i e j s z a . F i l m dzieje s i ę n a naszych oczach, rejestruje zjawiska n a m współczesne. Nie doceniamy j e d n a k tego, ż e d a j e n a m n a j p e ł n i e j s z y o b r a z o b r z ę d u , o b y c z a j u , z j a w i s k k u l t u r y . A l e za l a t k i l k a d z i e s i ą t , b a , kilkanaście, tylko film pokaże, jak wyglądały w pięć­ d z i e s i ą t y c h czy s z e ś ć d z i e s i ą t y c h l a t a c h p i e l g r z y m k i do K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j czy C z ę s t o c h o w y . J a k i e b y ł y j a r m a r k i , odpusty, zabawy, j a k i b y ł rzeczywisty i c h k o ­ loryt. Proszę pomyśleć — m a m y m n ó s t w o przekazów p i ­ sanych, l i t e r a c k i c h np. o k o ń c u X I X w., c h o ć b y o Cha­ P i e r w s z ą g r u p ę s t a n o w i ą dokumenty, chciałoby się p o w i e d z i e ć — d o k u m e n t y autentyczne, j a k o że b y w a j ą r ó w n i e ż „ d o k u m e n t y " inscenizowane. D o k u m e n t w i e r n y , to t a k i , k t ó r y r e j e s t r u j e stan r z e c z y w i s t y , obraz k u l t u ­ ry, e l e m e n t ó w z a r ó w n o reliktowych, j a k nowych, w y ­ s t ę p u j ą c y c h w d a n y m czasie. J e s t p o d p a t r z e n i e m ż y c i a , wydarzenia — k t ó r e m a miejsce i k t ó r e r o z g r y w a się n i e s p r o w o k o w a n e p r z e z e k i p ę f i l m o w ą , a w i ę c bez j e j i n t e r w e n i u j ą c e g o u d z i a ł u . F i l m y takie — o d u ż e j randze poznawczej, nieocenione jako świadectwo historyczne p e w n y c h f o r m naszej o b y c z a j o w o ś c i i zarazem z r e a l i ­ zowane z d u ż ą k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą , to przede wszyst- 1 filmy telewizyjne oraz filmy instytucje naukowe, D o m y K u l t u r y i kręcone przez amatorów. M o ż e m n i e s p o t k a ć zarzut, że oceniam t u f i l m y wstałe w różnym rabasz t a k mi lecz nie o o j u ż dziś analizę spojrzenie gdyż filmy, swego czasie, nie t w o r z ą . twórczości na o których czasu. I że ani Makarczyński, tak To prawda, tego całokształt ale po­ Ka- chodzi czy i n n e g o reżysera, istniejącego dorobku, t u piszę, są przecież je ani dokumentem widzę. 11 �k i m Karuzela łowicka Hoffmana Studziannej G r a b o w s k i e g o , Jarmark i Skórzewskiego, Do cudów Hoffmana. Karuzela łowicka daje obraz o d p u s t u B o ż e g o C i a ł a w Ł o w i c z u . To nie j a k i ś a b s t r a k c y j n y obraz w e s e l ą c e g o się l u d u , u ś m i e c h n i ę t e g o , w s t r o j a c h j a k spod igły, nie r e k l a m o w y p l a k a t t u r y s t y c z n y , ale r e p o r t a ż d o k u m e n t u ­ j ą c y B o ż e C i a ł o w 1959 г., a w i ę c z k o b i e t a m i o d z i a ­ n y m i w l u d o w y strój, tyle że już w miejskich pantoflach, z t o r e b k ą , no i na rowerze, a n a w e t motocyklu. Rea­ l i z a t o r z y p u n k t u j ą t o w s z y s t k o , co i s t o t n e j e s t d l a t e g o w i d o w i s k a — t ł u m , stragany zalane różnokolorowymi gipsami, typy s p r z e d a w c ó w , k u p u j ą c y c h , zabawy i l i ­ muzyny turystów krajowych i zagranicznych, zwabio­ n y c h s ł a w ą o d p u s t u . I o n i n a l e ż ą p r z e c i e ż do o b r a z u t e ­ go z j a w i s k a . A w s z y s t k o t o p o d a n e d o w c i p n i e , z d o ­ s k o n a ł y m w y c z u c i e m czasu, bez z n u ż e n i a w i d z a . Z r e s z t ą tempo, r y t m f i l m u m a j ą t u znaczenie szczególne, szybki m o n t a ż ujęć stwarza bowiem f i l m o w y ekwiwalent ka­ lejdoskopowej zmienności wrażeń, jakich doznajemy w kolorowym zgiełku o d p u s t ó w i zabaw ludowych. D u ­ żą z a l e t ą f i l m u jest d o b r y kolor, szczególnie istotny przy t y m temacie, dobra fotografia, p o d k ł a d d ź w i ę k o w y . chologów, Jarmark cudów podejmuje temat podobny, mniej e t n o g r a f i c z n i e , za t o ze z n a k o m i t y m n e r w e m r e p o r t a żysty. Hoffman daje nie t y l e d o k u m e n t konkretnego j a r m a r k u czy o d p u s t u , co u o g ó l n i o n y w s w e j t y p o w o ś c i , a zarazem ś w i e t n i e podpatrzony ś w i a t s p r z e d a w c ó w - p s y - umiejących nim jak przykuć hipnotyzer uwagę nad widza, tłumem. Nasi sprzedawcy z MHD czy GS nie ryzykują, nie m ę c z ą s i ę , chcesz — t o k u p u j e s z , n i e — t o n i e . A t u , jarmarku sprzedaje głos, kiedy pakowe zrobić medaliki, dobroczyńcą, lub pokryć mistrz, efektowną za to na wie, pauzę. jest rozdaje, sobie w s z y s t k o bo on darmo, ryzykuje, „ c o k t o da", kiedy Rzuca w przez uśmiecha „groszami" biedne tłum chwil się za na podnieść — al- kilka aby łańcuszki, dzieci. Hoffman u m i e p r z e k a z a ć ten c u d o w n y ś w i a t b ł y s ­ kotek, ludzkich n a m i ę t n o ś c i i wirtuozerii, folklor przed­ mieścia, j a r m a r k u , odpustu. Dlaczego p i s z ę o t y m temacie. P o n i e w a ż jest to też pewien aspekt ludowej kultury artystycznej, klimat widowiska, j a k i m poza w s z y s t k i m i n n y m jest j a r ­ m a r k czy o d p u s t . I j e s t t u t e a t r , a w k a ż d y m r a z i e p e w n a jego p i e r w o t n a forma. Teatr, z k t ó r e g o wyrasta i S i e m i o n , i Zielona Gęś m i s t r z a I l d e f o n s a . T e a t r , w k t ó ­ r y m istnieje i scenariusz, i w y k o n a n i e , teatr u p r a w i a n y z dnia na dzień, coraz to udoskonalany, j a k n u m e r y w d a w n y c h t r u p a c h c y r k o w y c h , t r a d y c y j n e i stale w z b o ­ gacane w szczególe. I I . 1. K a d r z f i l m u Karuzela 12 nad F a s c y n u j ą c y s ą ci b e z i m i e n n i a k t o r z y — bo p r z e c i e ż to jest w s p ó ł c z e s n a estrada l u d o w a , to jest w i d o w i s k o , które ma swych bohaterów, które trzyma w napięciu, nie p o z w a l a o d e j ś ć , p ó k i o n i — s p r z e d a j ą c y m i k s t u r ę p r z e c i w o d c i s k o m , p ł y n n a p o r o s t w ł o s ó w czy c u d o w n e wynalazki u ł a t w i a j ą c e cerowanie skarpetek — póki o n i nie u c z y n i ą w a m tej n i e z w y k ł e j ł a s k i i nie pozwolą s k o r z y s t a ć z nadzwyczajnej okazji. To jest inny, odcho­ dzący ś w i a t : a k t o r ó w , m i s t r z ó w swego rzemiosła, psy­ c h o l o g ó w , u m i e j ą c y c h g r a ć na i n s t y n k t a c h t ł u m u , p o ­ k o n a ć nieufność i s k ą p s t w o wiejskich gospodyń, prze­ ciwnie — d a ć i m z ł u d n ą c h w i l ę nadziei, że robią z ł o t y interes. potem Do Studziannej jest rzetelnie p r z y g o t o w a n y m repor­ t a ż e m z j a r m a r k u i odpustu. Realizator kładzie w i ę k s z y nacisk na s z c z e g ó ł e t n o g r a f i c z n y , p o k a z u j e zanikające rzemiosła, ostatnie j u ż chyba pokolenie stolarzy, u m i e ­ jących tak toczyć kołowrotki. Grabowski, nazwisko nie­ docenione w ś r ó d twórców dokumentu, dał film bez zarzutu, ciekawy, p r a w d z i w y obraz w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y r e g i o n u o p o c z y ń s k i e g o , bez lukrowania „na ludowo", a za t o ze ś w i e t n y m w y d o b y c i e m f o l k l o r u j a r m a r c z n y c h sprzedawców. aktorów, panujących łowicka. ��Myślę, że warto takiego sprzedawcy codzień" i w swojej zrobić bardziej cudowności. pogłębiony Pokazać, „ s z t u c e " . Co m ó w i jaki portret jest o swoich tach? P o k a z a ć a k t o r s t w o tego h a n d l o w e g o „na klien­ procederu. A l e w r ó ć m y do f i l m ó w . D o d o k u m e n t u ż y c i a s z t u k i l u d o w e j w naszych dniach. T a k ą r z e t e l n ą , m ą d r z e p r z y ­ g o t o w a n ą relacją z Zalipia jest f i l m Witolda Żukow­ skiego p o w s t a ł y p r z y w s p ó ł u d z i a l e d r Z o f i i S z y f e l b e j n Kwiaty z Zalipia. F i l m pokazuje p i ę k n o m a l o w a n y c h d o m ó w , j u ż tych nielicznych, ostatnich. Pokazuje, dzięki czemu u d a ł o się z a c h o w a ć p r z y ż y c i u te n i e z w y k ł e m a ­ lowane zagrody, pokazuje rolę zapalonych artystek, t a ­ k i c h j a k C u r y ł o w a , i r o l ę o p i e k u n ó w tej s z t u k i , r o l ę k o n k u r s ó w , bez k t ó r y c h d a w n o b y j u ż t r a d y c j a za­ marła. F i l m jest p i ę k n y i smutny, t a k j a k smutne jest poczucie n i e u c h r o n n o ś c i ś m i e r c i . . . M o ż e c h c i a ł b y m w i ­ d z i e ć w n i m p e ł n i e j z a s i ę g tego m a l o w a n i a , b o jest w t y m coś urzekającego, że człowiek k w i a t a m i p i ę k n i e z d o b i n i e t y l k o s w o j ą b i a ł ą i z b ę i ś c i a n y d o m u , ale i s i o n k ę , o b o r ę , c h l e w , b u d ę psa. Ż e chce m i e ć t o s w o j e p i ę k n o wszędzie dokoła (nasuwa się l u ź n e skojarzenie, że k i e d y ś podniszczone d r z e w o r y t y ś w i ę t e przenoszono z izby do obory, p r z y p o m i n a stosunek do „ b y d e ł k a " , k t ó ­ r e m u legenda k a z a ł a m ó w i ć w noc wigilijną...). Chciałbym ponadto zobaczyć, j a k „sztuka ludowa" stała się ź r ó d ł e m utrzymania, j a k taż C u r y ł o w a z Z a l i ­ pia zdobi k r z y k l i w e i p r z e ł a d o w a n e o r n a m e n t y k ą gor­ sety, k t ó r e w y s y ł a do „ A m e r y k i " , j a k p r o d u k u j ą w e w s i 14 m a l o w a n k i d l a C e p e l i i , t e m i ł e jeszcze, a l e w ł a ś c i w i e już jakieś żałosne ślady dawnej i pięknej sztuki. Uwagi te n i e o b n i ż a j ą j e d n a k w a r t o ś c i f i l m u , ł a d n i e z r o b i o n e ­ go, d o ś ć w i e r n e g o w k o l o r z e . Inny film pokazujący współczesną rolę sztuki l u ­ d o w e j t o Świetlica w Kcyni. F i l m ogląda się z ochotą, j e s t s y m p a t y c z n y , p o k a z u j e ś w i e t l i c ę w m i a s t e c z k u , ale świetlicę j e d y n ą w swoim rodzaju. W i d z i m y t u razem l u d z i starych i m ł o d z i e ż , dzieci. W s z y s t k o w atmosferze „ o p o w i a d a ń b a b u n i " . W n u c z ę t a k o c h a j ą babcie i dziad­ k ó w , ci o c h o c z o p r z y w t ó r z e k a p e l i p o k a z u j ą dawne t a ń c e , u c z ą h a f t ó w , k o r o n e k — a m ł o d z i grzecznie u c z ą się d a w n y c h technik, i gdy się tak patrzy, prawie u w i e ­ rzyć m o ż n a , że j u t r o ci młodzi p r z e j m ą w i e d z ę i upo­ dobania starych i sztuka l u d o w a w K c y n i nie zaginie. N a eksport ł a d n y to obrazek, c h o ć w f a t a l n y m kolorze z r o b i o n y . G o r z e j , g d y chce s i ę n a p o d s t a w i e t a k i e g o f i l ­ m u z d a ć s o b i e s p r a w ę , j a k to j e s t n a p r a w d ę . Chodzi m i o to, ż e f i l m tego r o d z a j u m u s i b y ć j a ­ k i m ś dokumentem socjologicznym, dokumentem wiary­ g o d n y m , p o k a z u j ą c y m z a s i ę g zjawiska, jego u w i k ł a n i e w ż y c i e . P o d koniec f i l m u k a m e r a pokazuje j e d n a k obraz miasteczka. N i e w i e l e t a m w p r a w d z i e w i d a ć , ale jest miasto, a więc k i l k a , m o ż e k i l k a n a ś c i e tysięcy ludzi, las m a s z t ó w a n t e n o w y c h na dachach... N o i p o f i l m i e zaczynają n u r t o w a ć pytania: a jak to w y g l ą d a napra­ w d ę ? C z y t a k j e s t c o d z i e n n i e , czy t y l k o p r z e d o b i e k t y w k a m e r y sproszono t y c h w s z y s t k i c h m i ł y c h ludzi? K i m s ą ? S t a ł y m i g o ś ć m i czy a k t o r a m i o d g r y w a j ą c y m i z g ó r y napisany scenariusz? �25 �7 W że poprzednio mówi do wiedziałem, dzieje omawianym filmie ekipy że to realizatorów, reportaż niby zdjęte ukrytą sztuczność, niemożliwość nak filmowy. kamerą, tej nie czas Tu ukrywał, jako widz wszystko a przecież się czapki niewidki. Więc pytanie — załóżmy, że n a p r a w d ę świetlicy, ale co t o z n a c z y w jed­ tak to wygląda skali miasteczka? to m a rezonans s p o ł e c z n y , k u l t u r o w y ? O c z y w i ś c i e tu się czuje grali? I w nikt cały o filmowym jarzenie, u s t a w i e n i u p r o b l e m u , przez Jaki myślę skrót, sko­ aluzję. Chodzi m i o to, aby f i l m p o k a z y w a ł s y t u a c j ę rze­ c z y w i s t ą , a n i e m n i e j czy w i ę c e j u r o j o n ą . A K c y n i a j e s t tematem, istnieje t u przecież w ś r ó d grupy miejscowych dzit.łaczy w y j ą t k o w o g ł ę b o k i p a t r i o t y z m l o k a l n y , p r z y ­ w i ą z a n i e do m i e j s c o w e j , l u d o w e j t r a d y c j i . M a m y t u do c z y n i e n i a z r e g i o n a l i z m e m ze w s z y s t k i m i p l u s a m i i m i ­ n u s a m i tego z j a w i s k a . I na t y m t l e t r z e b a przecież w i d z i e ć Świetlicę w Kcyni. Twórca mieć filmu, podobnie też określony stosunek jak do dziennikarz, zjawisk powinien artystycznych, k t ó r e p o k a z u j e . W i e d z i e ć , co w a r t o p o p u l a r y z o w a ć i d l a ­ czego. Bo przecież dowe", jest o n i e w s z y s t k o , co n o s i e t y k i e t k ę artystycznie „ludowość" miłośników świeżej bę, obrazy, ludu hafty ludową jednak 16 jest w gdy „lu­ chodzi oczach wszystko, wielu co cenili wysoko d a w n ą wycinanki, te jako wartość przede tycznie d o j r z a ł a niej czy Niestety, piękne dlatego zwłaszcza że stworzyła „lu­ rzeź­ je dłoń pracującego. Sztukę nimy daty. swojszczyzny, dowe", tak j a k b y ś m y dojrzałe, wszystkim i piękna. Toteż w naszej dlatego, kulturze że jest musimy przykładać s a m e k r y t e r i a co d o k a ż d e j innej ce­ artys­ sztuki. A do co dopiero m ó w i ć , g d y chodzi o t w ó r c z o ś ć raczej amator­ s k ą , j a k ą s ą r z e ź b y i w y c i n a n k i K l a r y P r i l l o w e j , osoby dla K c y n i n i e z w y k l e z a s ł u ż o n e j . To, że uczy ona r z e ź b i ć i w y c i n a ć g r u p ę dzieci, jest f a k t e m i nic strasznego się przez to nie dzieje, zapewne m a to i swoje dobre strony. A l e , n a m i ł y B ó g , j a k m o ż n a p o k a z y w a ć te d o ś ć n i e p o ­ radne figurki z gliny jako „sztukę l u d o w ą nieskażoną w f o r m i e i t r e ś c i " ? (Czy z r e s z t ą w o g ó l e m o ż e c o ś t a ­ k i e g o d z i ś p o w s t a w a ć ? P r z e c i e ż t o b ę d ą a l b o k o p i e da­ w n y c h rzeczy, a l b o b ę d z i e to z n a c z y ł o , ż e z a c h o w a ł y się jeszcze n i e z m i e n i o n e d a w n e w a r u n k i e g z y s t e n c j i , k u l ­ tury...) Z w ł a s z c z a , że a n i w y c i n a n k i , a n i f i g u r k i P r i l l o ­ wej nie są „ d a w n ą s z t u k ą l u d o w ą " . Owszem, t w o r z y się na P a ł u k a c h pewna tradycja, k t ó r e j p u n k t e m w y j ś ­ c i a j e s t d z i a ł a l n o ś ć t w ó r c z a K l a r y P r i l l o w e j , ale n i e j e s t t o p r z e c i e ż t r a d y c j a l u d o w a . . . T o t e ż j e s t p r o b l e m , ale t r z e b a go d o s t r z e c i j a k o ś s i ę do n i e g o u s t o s u n k o w a ć . Z k o l e i p r z e j d ź m y do g r u p y f i l m ó w , k t ó r e m a j ą a m ­ bicje d o k u m e n t a l n o - o ś w i a t o w e i pełnią p o d o b n ą rolę, j a k ekspozycja muzealna, k t ó r a pokazuje obraz z a m i e r z ­ c h ł e j p r z e s z ł o ś c i . T y l e , że nie są to r e k o n s t r u k c j e archeologiczno-historyczne, a rodzaj d o k u m e n t u , o d t w a r z a ­ j ą c e g o w i d o w i s k o czy o b r z ę d z a c h o w a n y w p a m i ę c i s t a r ­ s z e g o p o k o l e n i a , a c z ę ś c i o w o n a w e t jeszcze ż y w y . S ą t o wszystko inscenizacje filmowe n a d z o r o w a n e przez specjalistów-etnografów, którzy są też p r z e w a ż n i e autora­ m i s c e n a r i u s z y . D o d a j m y t u jeszcze licentia poética rea­ lizatora, k t ó r y stara się o m o ż l i w i e d u ż ą efektowność u j ę ć , o m a l o w n i c z e t ł o — i j a s n e s i ę staje, ż e f i l m t a k i nie jest o d t w o r z e n i e m k o n k r e t n e g o , ż y w e g o w i d o w i s k a czy o b r z ę d u , a l e u ł a d z o n ą , n i e c o a b s t r a k c y j n ą j e g o w e r ­ sją sceniczną. T e r ó ż n e „ w e s e l a " t a k s i ę b o w i e m m a j ą do a u t e n ­ tycznych wesel j a k rzeczywista izba w i e j s k a do u m o w - �II. 7, 8. K a d r y Świetlica w z filmu Kcyni. 8 nej i z b y - m a k i e t y z e t n o g r a f i c z n e g o wesele ma obrzędowy, swoje cechy wypełniony cią. Wesele, to z a r a z e m zania s i ę " , to typowe, jednak miejsce, gdzie spotykają i gdzie i okazaja ujawniają wzorce zachowań, scenariusz zawsze nieco i n n ą różne wsi, starzy Prawdziwe i widowisko, warstwienia społecznego, i muzeum. tradycyjny konflikty, się treś­ do „poka­ ślady systemy się ludzie z roz­ ocen, miasta młodzi. A l e Wesele na Kurpiach, Wesele Łowickie czy We­ sele na Bukowinie — to w i d o w i s k a inscenizowane, to f o l k l o r t e a t r a l i z o w a n y , ż y c i e s p r o w a d z o n e do s t e r y l n e g o schematu o b r z ę d u . O ileż bardziej bogate poznawczo jest M a r i i D ą b r o w s k i e j Wesele na wsi; o i l e ż w i ę c e j m ó w i o l u d o w o - m l o d o p o l s k i e j k u l t u r z e Wesele Wyspiańskiego, tętniące życiem, konfliktami, spięciami. Przesadzam? T y l k o t r o c h ę , z d a j ę sobie p r z e c i e ż s p r a w ę z t e g o , ż e w i ­ d o w i s k a o ś w i a t o w o - d y d a k t y c z n e na t e m a t f o l k l o r u m a j ą s w ó j sens i w d z i ę c z n ą p u b l i c z n o ś ć , j a t y l k o t w i e r d z ę , ż e n i e m o g ą one z a s t ą p i ć a u t e n t y c z n e g o r e p o r t a ż u z „ ż y ­ w e g o " wesela, d o k u m e n t u kulturoznawczego, a nie t y l k o tradycyj no-f olklorystycznego. T a k i e g o a u t e n t y c z n e g o w e s e l a n i k t za nas n i e n a k r ę c i . C h y b a , ż e p o c z e k a m y a ż f o l k l o r y ś c i za l a t k i l k a d z i e s i ą t s p r ó b u j ą o d t w o r z y ć obraz dzisiejszych czasów... A w a r ­ to n a p r a w d ę . W e ź m y c h o c i a ż b y Podhale, to zderzenie kultur, współżycie form dawnych i nowych, relikty tra­ dycyjne i nowe nawarstwienia. Ot, c h o ć b y niedawne weselisko g ó r a l s k i e j c ó r y B i e r n a c i k ó w n e j z A n d r z e j e m Z i e l i ń s k i m , t y m ze „ S k a l d ó w " . P o n a d 200 o s ó b , s ł a w n e osobistości z f i l m u , estrady, i g ó r a l e . B i g - b i t i g ó r a l s k a muzyka. Przecież to też jest folklor, fascynująca zbitka różnych n a w a r s t w i e ń kultury, przegląd t y p ó w , sytuacji. W filmie natomiast inscenizującym przeszłość c h o d z i nas, n a i l e j e s t o n w i e r n y e t n o g r a f i c z n i e , co ob­ jest w n i m p r a w d ą , a co d o p o w i e d z e n i e m l u b w t r ę t e m r e a ­ l i z a t o r ó w . W o l ę w i ę c Wesele na Bukowinie od Wesela Łowickiego, p o n i e w a ż w p i e r w s z y m m a m jeszcze l u d z i , n a w y k ł y c h do n o s z e n i a g ó r a l s k i e g o s t r o j u , n i e j e d e n r a z uczestniczących w p r a w d z i w y c h weseliskach, w Ł o w i c ­ k i m natomiast czuje się j u ż „ m u n d u r k i " , z e s p ó ł prze­ brany w stroje, takie lokalne „ M a z o w s z e " , o d g r y w a j ą c e czyjś scenariusz. T a m , g d z i e t r a d y c j a l u d o w y c h w e s e l i s k j e s t jeszcze ż y w a , l u d z i e , z w ł a s z c z a starsze p o k o l e n i e , o d g r y w a j ą j e z w i e l k i m z a p a ł e m , w r ę c z z a p a m i ę t a n i e m , j a k b y to się d z i a ł o na serio. M o ż n a t o b y ł o o b s e r w o w a ć p r z e d r o ­ k i e m w K r a k o w s k i e m , gdzie inscenizowano z w i e l k ą troską o wierność etnograficzną takie widowiska. Cie­ k a w jestem, na ile o b e c n o ś ć k a m e r usztywnia n a s t r ó j , p r z y w o ł u j e do r z e c z y w i s t o ś c i , j a k ą jest gra. W a r t o to o b s e r w o w a ć . . . S ą d z ą c p o f i l m i e O tym jak dziadek od Jasinków w górach Tatrach skarbów szukał g ó r a l e są k a p i t a l n y m i , s a m o r o d n y m i a k t o r a m i . P r z e z c a ł y czas n i e m o g ł e m u w i e r z y ć , ż e to w s z y s t k o dzieje się o k r o k od reflektorów, terkoczącej kamery, kabli, realizatorów, tak naturalny b y ł dziadek — S t a n i s ł a w Stopka-Jasinek. Jeśli j u ż o t y m f i l m i e m o w a , to obok ś w i e t n y c h p o w i e ­ d z e ń i o b s e r w a c j i starego g a w ę d z i a r z a („Szczęście m u s i b y ć zarobione j a k nie s i e k i e r k ą to nogami") i zabawnej sytuacji w y j ś c i o w e j — szukanie zakopanego skarbu — całość okazała zdjęcia, głos „Wesela" się przydługa, — doskonałe. czy t e ż i n n e f i l m y pekt ludowej kultury Pasterska opowieść dokumentu i filmu ki z b y t r o z w l e k ł a . Z a to i охл 9TOJ>J ^Efiaiwfíjass ( n p . Zapusty Z. Bochenka) rejestrujące jakiś as­ Z. Raplewskiego czy stoją s t a n o w i j a k b y poszerzenie p r o g r a m u nograficznego na pograniczu oświatowego, poglądowego. Film działalności ta­ et­ muzeum. 17 �Są jednak i takie filmy, które zytę w — nie niego. muzeum czy widz idzie Jest to 0 sztuce, filmu, padkowego na do wystawie, muzeum, najczęściej ale wręcz zastępują odwracając ono stosowana przychodzi formuła sumę do filmu k t ó r y m u s i n a j p i e r w z j e d n a ć sobie p r z y ­ przecież widza, zaintrygować go, wciągnąć w t e m a t , z b l i ż y ć do p o k a z a n y c h d z i e ł i d a ć p e w n ą stawową wi­ sytuację pod­ informacji. O d czego z a l e ż y s u k c e s t a k i c h f i l m ó w Od zdolności p o z y s k a n i a w i d z a d l a t e m a t u (a w i ę c o d s t o p n i a a t r a k ­ cyjności o b i e k t ó w , k a d r ó w , z e s t a w i e ń , sposobu realizacji, k o m e n t a r z a ) i od p r a w i d ł o w e j i n f o r m a c j i . Pierwsze — jest t r u d n e , f i l m y o sztuce p r z e w a ż n i e są r o z w l e k ł e , n u d ­ ne, m ę c z ą c e , r ó w n i e s c h e m a t y c z n e j a k p i ł y k r a j o b r a z o w o - p r z y r o d n i c z e , z a c z y n a j ą c e się od s ł o ń c a , k t ó r e w s c h o ­ dzi (powoli, p o w o l i , p r z y w t ó r z e m u z y k i Czajkowskiego czy N o s k o w s k i e g o ) , a k o ń c z y z a c h o d e m t e g o słońca 1 westchnieniem ulgi widza. Drugi postulat — p r a w i d ­ ł o w e j i n f o r m a c j i — w zasadzie nie p o w i n i e n stwarzać problemów. I w d o k u m e n c i e o sztuce „ w i e l k i e j " nie s t w a r z a , g d y ż d o b r ą t r a d y c j ą naszej k i n e m a t o g r a f i i j e s t p r z y c i ą g a n i e do w s p ó ł p r a c y w y b i t n y c h specjalistów. A j a k j e s t w f i l m a c h o sztuce l u d o w e j z t y m p o ­ s t u l a t e m ? O Kwiatach z Zalipia już mówiłem. Filmem o ś w i ą t k a c h j e s t Frasobliwy. N i e j e s t e m e n t u z j a s t ą tego dzieła, p r z e s z k a d z a j ą m i w n i m ciągłe najazdy k a m e r ą , niewydobycie horyzontu pokazywanych rzeźb, zestawie­ n i e i c h b e z s e n s o w n e , n a zasadzie, ż e s ą i t a k i e , i t a k i e . . . zestawienie, k t ó r e nic nie m ó w i , bo r z e ź b y s ą z r ó ż n e g o czasu i w a r s z t a t u . Z e s t a w i e n i e n i e d o b r e o d s t r o n y f o r ­ malnej, p o n i e w a ż rzeźby w różnej skali wzajemnie się „niszczą". Film zycją jest pomyślany dobyć w pełni niezwykłej 18 ambitnie, na pewno p o ż y t e c z n ą , c h o ć zarzucam m u , że nie ekspresji ludowych jest po­ umiał wy­ rzeźb, nie p o t r a f i ł n a r z u c i ć przekonania, że to j e d n a z najbardziej oryginalnych i wybitnych pozycji w naszym dorobku a r t y s t y c z n y m . K o m e n t a r z grzeszy p e w n ą e g z a l t a c j ą , n i e ­ p o t r z e b n ą , bo n i e d o b r ą p o e t y c k o ś c i ą ( „ R ę k a pradziada, gdy nie s t a ł o jej siły, b y t r z y m a ć topór"...). T r u d n o m ó ­ w i ć p r z e c i e ż , ż e w t y c h r z e ź b a c h jest „ o b r a z s w o i c h cza­ s ó w " , bo to przesada. F i l m eksponuje zabytki z m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h w W a r s z a w i e i K r a k o w i e oraz z M u ­ zeum Miejskiego w Bochni (zbiory Fischera), obiekty rzer z y w i ś c i e n a l e ż ą c e do n a j l e p s z y c h . P i ę k n i e i p r a w d z i w i e k o ń c z y się f i l m wierszem ludowego poety Dionizego M a ­ liszewskiego o F r a s o b l i w y m . Nie z M a r y i się począł lecz z c z u ł o ś c i l u d z k i e j z bukowego drewna z biedy i troski. dłoni Polski Drzeworyt Ludowy. F i l m oparty o w y s t a w ę z o r g a n i z o w a n ą przez M u z e u m Etnograficzne w K r a k o w i e (1970 г.). E k s p o n a t y ś w i e t n e , d o s k o n a l e d o b r a n e i t o j e s t n a j w i ę k s z a w a r t o ś ć f i l m u , c a ł a r e s z t a n i e s t e t y gorsza... F i l m jest b o w i e m po p r o s t u n u d n y , o g l ą d a się go c i ę ż ­ ko, p i ę k n o d r z e w o r y t ó w nie d o c h o d z i do w i d z a , bo t e ż trzeba je u p r z e d n i o z n a ć , aby s m a k o w a ć detale, p o k a ­ zane w n a d m i a r z e , t a k że w c i ą g ł y m k a d r o w a n i u g u b i s i ę a r ć h i t e k t o n i k a c a ł o ś c i , a w i ę c t o , co j e s t w i e l k ą s i ł ą tych dzieł. Niestety w filmie w i d a ć t y l k o dobry smak realiza­ t o r ó w , gorzej z r z e t e l n o ś c i ą i n f o r m a c j i . Pokazuje się w i ę c d r z e w o r y t y w sytuacji n i e p r a w d z i w e j , powieszone na ś c i a n a c h o b o k o b r a z ó w na szkle, c h o ć p o p r z e d z a ł y p r z e c i e ż e t a p o b r a z ó w ( w e s z ł y one w ł a ś n i e w m i e j s c e d r z e w o r y t ó w z a s t ę p u j ą c je w i z e r u n k i e m bardziej b a r w ­ n y m , efektownym i t r w a ł y m ) . Później z n ó w w i d a ć drze­ w o r y t z a w i e s z o n y n a s k r z y n i l u d o w e j (!). P o co to? d l a jakiego efektu? �Komentarz napisany wiera p o w a ż n e worytów z błędy ładnie, kontrreformacją, o kołtrynach, twierdzi, że sem, jako że w niemieckich, w naszym znikome, jest drzeworyt to skoro rozwój od popularnych ślady w czy drzewory­ (łubok), rzeczywistości przytłaczającej o charakterze religijnym, odbi­ nonsen­ rosyjskich odbicia za­ drze­ informuje jest co j e s t o c z y w i s t y m francuskich bowiem tego, nieprawdziwie odróżnieniu drzeworycie z wiąże drzeworyt ludowy ciem ś w i a t a i p r z e ż y ć l u d u , tów cóż rzeczowe, np. są większości podejmujący wątki ikonograficzne powszechnie w y s t ę p u j ą c e . Szkoda, że w f i l m a c h o sztuce l u d o w e j nie w y k o ­ rzystuje się w i e d z y s p e c j a l i s t ó w , t a k j a k w filmach o sztuce „ u c z o n e j " . Szklane obrazki — chodzi t u o w s p ó ł c z e s n e m a l a r ­ s t w o na s z k l e , i n s p i r o w a n e l u d o w y m . I z n ó w f i l m z b u ­ dowany na doświadczeniach wystawy, zorganizowanej przez M u z e u m T a t r z a ń s k i e w Z a k o p a n e m . W i e l e ład­ n y c h o b r a z k ó w , ale p r z y t y m t e m a c i e c h y b a n i e t y l k o o to chodzi, nasuwa się b o w i e m p y t a n i e zasadnicze: k t o i p o co t e o b r a z k i d z i ś m a l u j e ? F i l m o d p o w i e d z i n i e daje, a szkoda... K o n t e k s t k u l t u r o w o - e k o n o m i c z n y w t a ­ k i m filmie w y d a j e się n i e z b ę d n y (choćby w k o m e n t a ­ rzu), inaczej g u b i się w ł a ś c i w a p e r s p e k t y w a , a p r z e c i e ż odmienne b y ł y m o t y w y , dla k t ó r y c h m a l o w a l i KietliczRayski, Skoczylas, M i k l a s z e w s k i , Roj-Ciaptakowa czy Jachimiak. Są z r e s z t ą w f i l m i e i i n n e miejsca niezbyt jasne, t r o c h ę sztuczne. I n s c e n i z a c j a m a l o w a n i a w sali m u z e ­ alnej, a potem m a l o w a n i e w kostiumie g ó r a l s k i m . Prze­ cież n i k t w k o s t i u m i e p a r a d n y m nie m a l u j e , n a w e t S a l ­ vador Dali! A l e u t a r ł a się sztampa, j a k z r e k l a m o w y c h turystycznych p l a k a t ó w , że w y c i n a n k a r k ę pokazuje się w izbie, w c z ó ł k u na g ł o w i e , w p e ł n e j g a l i o d ś w i ę t n e g o stroju, j a k b y to nie b y ł a praca, a ś w i ę t o — w i ę c f i l m też pokazuje m a l o w a n i e na szkle j a k o c e r e m o n i ę f o l k l o ­ rystyczną. Owszem, tak się robi na pokaz dla t u r y s t ó w , w s k a n s e n a c h czy n a p o k a z a c h s z t u k i l u d o w e j , ale p o co t o w filmie? Szkoda, że z d z i e ł a nie w y n i k a , j a k a jest perspek­ t y w a w s k r z e s z a n i a d z i ś t y c h s z k l a n y c h o b r a z k ó w , co s i ę dalej dzieje z t y m i d z i e ć m i z H a r e n d y . U c z ą się m a l o ­ w a ć , b a r d z o t o p i ę k n i e — a l e co d a l e j ? M a l u j ą p o s z k o ­ le, czy n i e ? A j e ś l i t a k , t o „ d l a s i e b i e " czy n a s p r z e d a ż ? Z n ó w t e m a t n i e w y k o r z y s t a n y , a p r z e c i e ż szkoda... F i l m robi wrażenie, jakby najpierw trochę dość przy­ p a d k o w y c h o b r a z k ó w s f o t o g r a f o w a n o , a p o t e m do t e g o d o r o b i o n o t e k s t y , b o j a k i n a c z e j w y t ł u m a c z y ć sobie b r a k w tej p a n o r a m i e t a k i c h n a z w i s k , j a k G a ł e k i P ł o n k o wa, bardzo s ł a b e pokazanie J a c h i m i a k a . Niestety, w i n a leży t u w s a m y m ujęciu tematu, w b r a k u ambitniejszej koncepcji scenariusza. O tym, że wiedza i postawienie p r o b l e m u nie m u s z ą umniejszać atrakcyjności filmu świadczą liczne tego p r z y k ł a d y . C h o ć b y Kolekcja M a r i i K w i a t k o w s k i e j , opo­ wieść rzeczowa i ł a d n a o zbiorze p o w o z ó w w Ł a ń c u c i e ze ś w i e t n ą m u z y k ą K i s i e l e w s k i e g o o r a z f a c h o w y m i a ż e p a t u j ą c y m w s w e j o s o b i s t e j n u c i e (ale w t y m p r z y ­ padku doskonale pasującej) komentarzem Waldorffa, c z y t a n y m przez niego samego. E f e k t d o s k o n a ł y . . . A z interesującej jazdy, dobry i przemyślanym w y Drewno nas rzetelny t e m a t y k i •— Karczmy film, o scenariuszu. i beton, dający rię i obraz w s p ó ł c z e s n y lu tutaj I w fachowym doskonały film atrakcyjnej i za­ komentarzu, problemo­ formie histo­ budownictwa góralskiego w sty­ podhalańskim. Film kusji mądry, o potrzebny, liczący budownictwie m e n t naszej k u l t u r y , a przy t y m ciekawy. No znów tak, ale się jako regionalnym, cenny głos jako z r o b i o n y bez s p o t y k a m y się t u z w dys­ doku­ k i e m S t a n i s ł a w a Grabowskiego, realizatora, k t ó r y zna — j a k w i d a ć — p r o b l e m y k u l t u r y ludowej i jej prze­ m i a n y w s p ó ł c z e s n e , k t ó r y u m i e k o r z y s t a ć z p o m o c y spe­ cjalisty wysokiej klasy (film oparty jest na m a t e r i a ł a c h n a u k o w y c h dra Tadeusza Chrzanowskiego). Bo nie w y ­ s t a r c z a z n a l e ź ć d o b r e g o k o n s u l t a n t a czy a u t o r a k o m e n ­ tarza, jeśli się nie u m i e w y k o r z y s t a ć jego wiedzy, jeśli się s t a w i a go w s y t u a c j i p r z y m u s o w e j , pokazuje j u ż go­ t o w y i t r u d n y do u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł . M ó w i ł e m na p o c z ą t k u o f i l m a c h , k t ó r e nie t y l k o i l u ­ s t r u j ą p r o b l e m , ale w y j a ś n i a j ą go n a w e t l e p i e j , n i ż to może uczynić literatura naukowa, ponieważ posługują się i n n y m i ś r o d k a m i . O filmach, k t ó r e są dziełami sztu­ k i s a m e w sobie, a p r z y t y m p o d s u w a j ą n a m t a k i e s y ­ tuacje, w k t ó r y c h rysuje się z ł o ż o n y , bogaty obraz zja­ wiska, tak że śledząc tok narracji sami wyciągamy wnioski, zaczynamy rozumieć pobudki emocjonalne, a w i ę c t o , co j e s t t a k w a ż n e w t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , co s t a n o w i j e j e s e n c j ę . C h c ę t u m ó w i ć o t r z e c h f i l ­ mach: K i d a w y , Karabasza i Ł o m n i c k i e g o . Opowieść najprawdziwsza o herodach, diabłach i dzia­ dach żyjących jeszcze na świecie jest dla mnie f i l m e m z n a k o m i t y m , opowiada o Janie Dormanie, dyrektorze T e a t r u Dzieci Z a g ł ę b i a w Będzinie, t w ó r c y i organiza­ torze d o r o c z n y c h p r z e g l ą d ó w z e s p o ł ó w h e r o d o w y c h na scenie s w o j e g o t e a t r u , o p o s z u k i w a n i u p r z e z n i e g o a u ­ t e n t y c z n y c h jeszcze g r u p , o d t w a r z a j ą c y c h te w i d o w i s k a ; p o k a z u j e z l u d o w e j t r a d y c j i w y r o s ł e z e s p o ł y na u l i c a c h centrum Katowic, rozbawione, dokazujące, wciągające w o g ó l n ą z a b a w ę statecznych obywateli miasta, a potem o d g r y w a j ą c e s w o j e k w e s t i e n a scenie; p o k a z u j e b o h a t e ­ r ó w widowiska „po cywilnemu", przy kieliszku zasłużo­ nej s t r a w y po w y s t ę p i e , w garderobie. zarzutu, Ale nazwis­ więcej, rzecz c a ł a że wciąga polega w na t y m , że film istotę samego faktu daje znacznie kulturowego, 19 �j a k i m s ą w i d o w i s k a h e r o d o w e z d e r z o n e ze w s p ó ł c z e s n ą cywilizacją, że ujawnia potrzebę gry, maski, kostiumu, istotną potrzebę transformacji artystycznej człowieka, k t ó r y cały r o k jest niczym, s p r a c o w a n y m starcem, a te­ raz, w c i ą g u t y c h k i l k u d n i j e s t k r ó l e m , Herodem, i d ź w i g a ze ś m i e r t e l n ą p o w a g ą b r z e m i ę s w e g o d o s t o j e ń ­ stwa, g o r z k ą ś w i a d o m o ś ć , że jest j u ż o s t a t n i m z „ d y n a ­ stii" wielkich Herodów. Czy f i l m jest dokumentem? pewno w i e r n y m przekazem I tak i nie. M e tego, j a k D o r m á n je zespoły, j a k i e są, j a k g r a j ą guje się mogłyby środkami w pewnej mierze, Dormanowi twierdzi, że film nigdy przebierańców, Dormán prawdziwszy. Bardzo innego rodzaju, imagłęb­ nie jeździ podoba sam do zjawiska. saniami się, Dormán szukać herodo­ chce n a k r ę c i ć film — ciu człowieka, ma on prawo cego chcieć j a k o artysta, k t ó r y w y w a r ł przecież w i e l k i wpływ kreacji na Dormana kształt twórczą całej wizję. oczywiście będzie ale imprezy, pokazać Wracając do swoje filmu ujęcie, Kidawy, nic j a k o w i d z a n i e o b c h o d z i , czy D o r m á n s a n i a m i i czy p i j e po ma lepszy, to swoje skrótem, swoją mnie cych rozwrzeszczanych dziewczyny, wciągane kłujących wbrew własnej 2 widłami woli w dal króla wać sobie całe życie tylko z wewnętrznej który mówi I to sztuka oto marzeniem z mimo Mistrzu zarazem i rekom­ jej mocy, zdolnej człowieka, potrzeby napotkane osoby, 1 o istocie sztuki przez diabłach Mówię twórczości o o wielkiej niezależnie wiedzą i o o d tego, czy studiami, czy filmu, o którym uznaniem i wdzięcznością, a nie u m i a ł e m Muzykantach amatorskiej, o mogę z taką Karabasza istocie przeżycia amatora. i dziadach żyjących po­ podporządko­ wyrosła. następnego najwyższym wyrazić. woli odchodzą­ Skowrońskiego, p o n i e w a ż p o k a z a ł t o , co c h c i a ł e m jasnością o królach, jest podbudowana problem tylko gonią­ najprawdziwsza w trzebie sztuki i utajonej filmie zabawę. Kidawa mówi pomyślałem Warneckiego diabłów ogólną o sztuce, k t ó r a W sceny uliczne, r e a k c j ę l u ­ przebierańców, П . 1 1 . K a d r z f i l m u Opowieść 20 w mówić Kidawa filmuje kapitalnie filmu, p e n s a t ą , k t ó r a n a d a j e sens ż y c i u . I p a t r z ą c n a będzie dużo. dzi na tę postać jeździ imprezie z góralami. uzasadnienie — jest wiem, Akcentując 0 świecie, k t ó r y się kończy, i o wielkiej roli sztuki w ż y ­ nie film cieszę, K i d a w a pokazuje to zakomicie na p r z y k ł a d z i e ostat­ niego Heroda, starca, k t ó r y w p r z y d ł u g i m , steranym p ł a s z c z u k r ó l e w s k i m , ze s k r z y p e c z k a m i w r ę k u b ł ą d z i po b r u z d a c h o ś n i e ż o n y c h p ó l , j a k K r ó l L i r , p e ł e n d u m ­ nej g o d n o ś c i w s w y m o s a m o t n i e n i u . choć czy s i ę z tego które Stwarza docierający źródła Kidawy nie sytuacje, t o , co w i d z i . ale szych p o k ł a d ó w , u j a w n i a j ą c y wych tworzy artystycznymi dokument ginowany na n a scenie. K i d a w a p o s ł u ­ filmowymi, b y ć , a nie t y l k o f i l m u j e środkami jest wyszuku­ T u dygresja — p r o s z ę z w r ó c i ć u w a g ę , ile w o l n o prze­ bierańcowi. Może pocałować, klepnąć, uszczypnąć każdą k o b i e t ę , od k t ó r e j po c y w i l n e m u d o s t a ł b y n i e c h y b n i e po t w a r z y , a t u t y l k o o g ó l n a r a d o ś ć (to s a m o m o ż n a z a u ­ w a ż y ć n a K r u p ó w k a c h czy n a G u b a ł ó w c e , g d z i e „ n i e ­ d ź w i e d z i o w i " ulicznego fotografa na w i ę c e j się pozwala n i ż k o m u k o l w i e k i n n e m u ) . B o p r z e b i e r a n i e c , to n i e „ c z ł o ­ w i e k " . O n j e s t n a i n n y c h p r a w a c h , n a l e ż y do i n n e j sfe­ ry. P o t ę ż n a jest w e w n ę t r z n a potrzeba gry w człowieku, p o t r z e b a t e a t r u , j a k a t k w i w nas w s z y s t k i c h , w naszej p o d ś w i a d o m o ś c i . T e a t r u j a k o sfery „ s a c r u m " , innego k o ­ deksu praw, w y z w o l e n i a z n o r m codzienności. jeszcze na świecie. �И. 12. K a d r z f i l m u Karabasz pokazuje właściwie niewiele, oto zajezd­ nia, starzy t r a m w a j a r z e p o w o l i i d ą na p r ó b ę , n i o s ą instrumenty. udziela wane Ukryta ostatnich kamera wskazówek, b r u z d a m i zmarszczek, lary na nosie... I pokazuje twarze próbę, film relacjonuje rów przy dyskusję kopalni Skupie­ tora — s y t u a c j ę konfliktową: ta w ostrej k o n f r o n t a c j i orkiestr, z uzdrowis­ k o w y c h m u s z l i k o n c e r t o w y c h , w ł a ś c i w i e o k r o p n a , ale o n i ruch dyrygenta j a k b y to b y ł a I ki i grają Dziewiąta ze frazę, śledzą wzruszeniem takim, Beethovena. to wszystko. I t u jest w ł a ś n i e cała w i e l k o ś ć Karabasza, mację że u m i a ł zmęczonych stów, i że czujemy w sprawy, s z t u k ę dostrzec życiem i pokazać starych tę sztu­ transfor­ robociarzy w t y m graniu wzruszenie arty­ wielkiej — i że jest ona nie w tandetnej me­ lodyjce, lecz w n i c h , w l u d z i a c h , a r t y s t a c h . Gdyby Karabasz wykonującą stu Haendla byłby Ale chce liczyłaby Karabasz udowodnić, nie pokazuje że ci ludzie muzyki, (ponieważ wcale nam znakomicie grają, k o n t r a s t m i ę d z y t y m , co m y — o b i e k t y w n i e , a t y m co c z u j ą oni — w powstawaniu dzieła, słyszy­ amator­ współuczestnicze­ satysfakcja ( p o z b a w i o n a jeszcze g o r y c z y , k t ó r ą nie prze­ grający. t o w ł a ś n i e jest i s t o t ą , sensem i p i ę k n e m , skiego u p r a w i a n i a s z t u k i . Ś w i a d o m o ś ć nia daje aktu twórczego wiedza i świa­ domość...). F i l m Karabasza t y k i , bez Jan larzu, a j e s t k r ó t k i , s k r o m n y , bez słowa komentarza. M ą d r y , piękny Łomnicki jest malarza, o k t ó r y m można Z sympatią rozumiałem nie m o g l i o własnym sposobie z ocenami a m a t o r ó w patrzyłem realistów. na zdenerwowanego jego racje, b y ł e m „lu­ interpretacji świa­ malarza, po jego stronie. Nie, o n i się d o g a d a ć , W r ó b e l m a swój w ł a s n y ś w i a t — tamci, też zresztą dobrzy jako malarze (zwłaszcza Sów­ ka i Gawlik, których obrazy w i d n i e j ą w tie f i l m u ) , z b y t silnie w tkwią dostrzec przez formie w innej konwencji, wartości nich systemu mamy więc kowanego artysty, A jest Wróbel malarskie, ocen. W prostej, powtórzony uparcie górnikiem, aby motyw walczącego do rozmów n a w y k ł y , więc odciąć się potrafił argument kolegów budził sztuce odmienne od nieco naiwnej dramatu o swoje kryty­ racje. salonowych dosadnie, c h o ć refleksję Wróbla przyjętego („Przysroł nie czasem mi!"). się już tylko jakość wykonania). ciwnie — akcentuje A dobrze to po p r o ­ dość dobry koncert, czyli w ł a ś c i w i e ż a d e n wówczas my pokazał orkiestrę amatorską czy Beethovena, nie p o w i e d z i e ć „ n a i w n y " , „ i n n y " , a w p e w n y m sensie i Melodia? taka z repertuaru d ę t y c h każdy Amato­ Wróbel z a c z ą ł m a l o w a ć . Pokazuje — s p r o w o k o w a n ą przez realiza­ oku­ dowy", malarza ogromnym, cyzelują Plastyków Paweł poryso­ druciane oto d y r y g e n t unosi p a ł e c z k ę . z przejęciem Klubie w i ę c o p o w i e ś c i ą o t w ó r c y , nie m ó w i , j a k i czemu W r ó b e l nie — i j u ż g r a j ą . D m ą w t r ą b y i t r ą b k i , f l e t y i o b o j e . to g r a j ą w „Wieczorek". dyrygent muzyków tu i ówdzie dęte Muzykanci. zrealizował właściwie reportaż ornamen­ film. o górniku — ma­ malarzach — amatorach, ponieważ F i l m , d o b r y w k o l o r z e , p o k a z u j e o b r a z y W r ó b l a ze z b i o r ó w M u z e u m w Z a b r z u . R e a k c j e samego m a l a r z a , to, co m ó w i o s o b i e i s w o j e j t w ó r c z o ś c i , c h o ć f o r m u ł o ­ w a n e w f e r w o r z e o s t r e j p o l e m i k i , o k r e ś l a go c h y b a c e l ­ niej, n i ż b y to m ó g ł u c z y n i ć niejeden komentarz. Ł o m ­ n i c k i niczego nie tuszuje, nie w m a w i a , ż e jego boha­ ter jest N i k i f o r e m , nie z a j m u j e r o l i a r b i t r a w t o c z ą c y m się sporze — u c z c i w i e i z s y m p a t i ą p r z e d s t a w i a z a r ó w ­ no W r ó b l a , j a k i jego o p o n e n t ó w . F i l m m a dobre t e m ­ po, m o n t a ż , z d j ę c i a , jest ż y c z l i w y , c i e p ł y i p r a w d z i w y . Paweł Wróbel kinematografii należy filmów do dosyć o twórcach licznych w naszej ludowych, naiwnych, „ i n n y c h " . S ł y s z y s i ę o s t a t n i o g ł o s y , ż e za d u ż o t y c h f i l - 21 �doskonale p o k a z a ł p i ę k n ą t w a r z tego w i e l k i e g o r z e ź b i a ­ rza, j e g o p r a c ę , ale r z e ź b y s p r o w a d z i ł do r o l i f i g u r e k , s t a t y s t ó w w w i e l k i m p r z e d s t a w i e n i u , k t ó r e sam w y m y ś ­ l i ł . B a r d z o t o b y ł o ł a d n e , n a g r o d z o n e za g r a n i c ą , i n i c dziwnego — K u d ł a jako typ w s p a n i a ł y , M a k a r c z y ń s k i ja­ k o r e ż y s e r b a r d z o s p r a w n y , ale p r a w d y t a m b y ł o n i e ­ w i e l e , a co g o r s z a z f i l m u w c a l e n i e w y n i k a ł o , ż e K u d ł a b y ł najlepszym l u d o w y m i n a i w n y m r z e ź b i a r z e m ostat­ niego ć w i e r ć w i e c z a . T e n sam r e ż y s e r d a ł natomiast d o s k o n a ł y p o r t r e t O c i e p k i w Spotkaniu z Teofilem Ociepką. F i l m bez z a ­ r z u t u , ś w i e t n i e p o m y ś l a n y , zaczyna się w tonacji czar­ n o - b i a ł e j . N a tle d y m ó w , z a p y l o n y c h h a ł d , jedzie na r o ­ w e r z e O c i e p k a . P r z y c h o d z i d o d o m u , b i e r z e p ę d z e l do r ę k i — i zaczyna się orgia k o l o r ó w , b u j n y ś w i a t Ociepk o w y c h d ż u n g l i i d z i w ó w . Bez s ł o w a , ś r o d k a m i f i l m o ­ w y m i p o k a z a ł M a k a r c z y ń s k i s w o j ą wizję malarza Ociep­ ki. Z filmów, jakie p o w s t a ł y ostatnio, w y r ó ż n i ł b y m M i ­ r o s ł a w y M a r c i n k i e w i c z Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry. Jest w t y m f i l m i e r z e t e l n o ś ć d o k u m e n t u i c i e p ł y s t o s u n e k do d z i w n y c h a r t y s t ó w . J e d n y m b y ł Heródek, rzeźbiarz najbardziej chyba p r y m i t y w n y , z upo­ rem ciosający klockowe anioły i święte figury, których n i k t poza n i m nie c h c i a ł o g l ą d a ć . D r u g i — to żyjąca w Z a w o i Dorota L a m p a r t , ostatnia malarka ludowa, gorzka, zaszczuta i n a w i e d z o n a , o ś l a d a c h d a w n e j p i ę k ­ ności w twarzy. M a r c i n k i e w i c z o w i e d o t a r l i do t y c h t w ó r c ó w w cza­ sie l e t n i e j w ę d r ó w k i p o k r a j u . M i e l i w ó w c z a s t y l k o a p a ­ rat fotograficzny. Za rok, gdy powrócili z k a m e r ą — He­ r ó d e k j u ż nie żył. A l e f i l m o n i m p o w s t a ł z t y c h w ł a ś ­ n i e m i g a w k o w y c h z d j ę ć i r z e ź b , ze ś l a d ó w j e g o ż y c i a , w o b e j ś c i u , izbie. 14 m ó w . M y ś l ę , ż e za d u ż o m o ż e b y ć t y l k o f i l m ó w s ł a b y c h , schematycznych, nic nie wnoszących. Sam oglądając z zawodowym przecież zaciekawieniem różne sylwetki t w ó r c ó w w t e l e w i z j i czy k i n i e — u m i e r a m c z ę s t o z n u ­ d ó w , bo i „ s z t u k a " sama nie zawsze w a r t a jest p o k a ­ z y w a n i a , i nic się w ł a ś c i w i e z f i l m u nie d o w i a d u j ę a n i 0 środowisku, ani o problemach twórczości. A j a k ż e czę­ sto c z u j ę f a ł s z , r e ż y s e r „ k u p u j e " bez z m r u ż e n i a o k a t o , co o p o w i a d a j ą d o m o r o ś l i a r t y ś c i , l u b s a m i c h s z m i n k u j e na „ ł z a w o " l u b na „ f o l k l o r y s t y c z n i e " . Po p r o s t u ł a t w y t e m a t , zawsze coś się da w y c i ą g n ą ć , a nie m a o b a w y , że się k t o ś p o ł a p i e w p r y m i t y w i z m i e takiego r e p o r t a ż u k a ­ merą. A l b o jeszcze g o r z e j — r o b i s i ę „ w e r n i s a ż " p o d j a b ł o ­ n i ą , p r z y w o z i a u t o b u s a m i t o w a r z y s t w o ze S p a t i f u czy Sarpu, d y s k u t u j e się obrazy ( o m a l że nie zapomniano przy okazji o гЛ'оу-bohaterze tego spektaklu), p o t e m wszyscy się r o z j e ż d ż a j ą zadowoleni, że b y ł o „ d r a c z n i e " , a d z i e w c z y n a - m a l a r k a zostaje z g o r y c z ą , z z a k ł ó c o n y m ż y c i e m , z poczuciem, że coś dla niej bardzo w a ż n e g o 1 i n t y m n e g o z o s t a ł o w y s t a w i o n e na pokaz, s k r y t y k o w a ­ ne. A l e r e p o r t a ż „ w ś r o d o w i s k u " s i ę p o d o b a ł , b y ł z a ­ bawny, niecodzienny ( m ó w i ę o r e p o r t a ż u T V Wernisaż pod jabłonią z r e a l i z o w a n y m przez E. Pacha). Z „ l u d o w y m i " m o ż n a r o b i ć w s z y s t k o , n i k t s i ę za n i ­ m i nie ujmie. Zakres i n g e r e n c j i realizatora jest t u znacz­ nie w i ę k s z y niż p r z y f i l m o w a n i u a r t y s t y - p l a s t y k a . W y o ­ b r a ż a m sobie, j a k i b y s i ę p o d n i ó s ł s z u m , g d y b y r e ż y s e r kręcąc film o Dunikowskim dowolnie pozestawiał różne jego r z e ź b y w c y k l e w y m y ś l o n e przez siebie, z r o b i ł z Brzemiennych i Ew m a l o w n i c z e k o m p o z y c j e á l a Miesz­ czanie w Calais. A l e w Kantyczce z drewna Makarczyński rzeźby K u d ł y p o t r a k t o w a ł w ten w ł a ś n i e sposób, 22 15 �23 ��Realizatorka eksponuje r z e ź b y na tle strumienia, u s t a w i o n e na k a m i e n i a c h , w zieleni. A j e d n a k t u m n i e ten zabieg nie razi, bo H e r ć d e k r o b i ł f i g u r k i d l a siebie, chciał, aby b y ł y w o k ó ł niego. „ W e s e l e j m i j a k na nie p a t r z ę " — m ó w i ł . T a k i e w i ę c u s y t u o w a n i e nie p o w o d u ­ j e f a ł s z u . M a u z a s a d n i e n i e n i e t y l k o estet3 czne, ale i r z e ­ czowe. H e r ó d e k m ó g ł j e t a k p o k a z y w a ć . Brak A Na u w a g ę z a s ł u g u j ą p i ę k n e zdjęcia, znakomicie do•brany p o d k ł a d muzyczny (Bach) s t w a r z a j ą c y nastrój szlachetnej p o w a g i — i w t y m n a s t r o j u odbiera się t y c h nawiedzonych, kalekich ludzi — dziwnych i prawdziwych a r t y s t ó w . Tekst t o w a r z y s z ą c y Jana B u j a k a ł a d n y i da­ j ą c y s p o r o i n f o r m a c j i . W o g ó l e f i l m w n o s i do naszej wiedzy o t y c h artystach istotne elementy, pokazuje np. drewutnię Herćdka, oklejoną zdjęciami z tygodników, z w i e l k ą r e p r o d u k c j ą Trójcy Rublowa... Dowiadujemy się też, ż e H e r ó d e k r z e ź b y swe m a l o w a ł m . i n . w ł a s n ą krwią.... Innego ludowego świątkarza, jednego już z ostat­ nich, Józefa Piłata, pokazuje Konstanty Gordon w im Nieoficjalni. tryptyku reżyserowi już dotrzeć nieżyjącego. I na A dobrze, że u d a ł o czas do starego się swo­ jeszcze rzeźbiarza, p o s t a ć to p i ę k n a , j a k b y przecież sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u lat... Pozostałe z FSO, postacie twórca sprawności a tryptyku, ciekawych nawet to linorytów, wiedzy nej, zafascynowany dawną kończy malarki uroczych o b r a z ó w czonej, to jednak o historią sylwetka na dużej Lada, amator technicznej ł e k do c i e n i o w a n i a k ł a d z i o n e j f a r b y ) , z mitologii. F i l m Jan tokarz o (wymyślił o wyobraźni Grecji, Leokadii szkle, a r t y s t k i świadomości dużej wa­ naiw­ tematami tym filmie pełniejszej pokazanych każdy z nich świat. I to trochę inny każdy tworzy Zdjęcia s ł a b e , k o l o r n i e d o b r y . F i l m bez Znacznie lepszy jest i n n y Kwiaty Hel-Enri. Film charakte­ stereotypowo. problem, inne inny z potrzeb. tempa. dokument tegoż pokazuje środo innych reżysera, najstarszą malarkę ś w i a t a , 9 9 - l e t n i ą obecnie H e l e n ę B e r l e w i , u r o d z o n ą i w y ­ c h o w a n ą w Warszawie, m a t k ę jednego z t w ó r c ó w awangardy ka (autora koncepcji Berlewiego. Hel-Enri ważnie kwiaty mniej zaczęła m a l o w a ć późno, w czy najlepsze bardziej p o k a z u j e m a t k ę i syna. H e l - E n r i opowiada w o czasie swej sztuce. rocznego i naszej sztuki Londynie). w już w stolicy (a w film rzy, że starczy jej ujęte), Warszawie, i bazuje później na o sobie. W c i ą ż Neuchátel po stracie syna przyjechać. dotrwać do niecodziennego jubileuszu. B ę d z i e on obchodzony w ryżu bardzo uroczyście wystawa wać etc). dla (wizyta Dobrze, że potomności naiwnego uroku Przegląd tę u Prezydenta Gordonowi udało nieprzeciętną się postać filmów chcę zakończyć mówiąc — wycinanki. Trzy Jeden komponujący z to po animowanych trzy za lasem zwłaszcza ściślej Stanisława ł o w i c k i c h w y k l e j a n e k ( k o d r ) , t o Za Władysława współczesna, Nehrebeckiego. K o d r a borem łowicka, j e s t z a w s z e t e m a t y c z n a . Jest czości, gdzie w y s t ę p u j ą różne na ko­ modlitwa, skie, e l e k t r y f i k a c j a zabawa, I I . 21. K a d r z f i l m u Za borem, za lasem... ilustracje oczepiny, to twór­ z życia — jazda zajęcia gospodar­ w s i , s k u p ż y w c a , n a u k a w szkole i t d . Nehrebecki idzie o k r o k lor. tańce podpatrują­ choć wozem, pozy­ a wycinanek ludowe, d r u g i — bardzo zabawny i ś w i e t n i e — pełną omówieniem sztuki ludowej, cy k o n w e n c j ę zacho­ i malarkę. cji, k t ó r e p o w s t a ł y z inspiracji Janika, Pa­ Republiki, jedyna dziedzina ludowej i znakomitym, rzadko spotykanym uwrażliwieniu wie­ swego obok m a l o w a n y c h kafli nieu- nie Bardzo Płonkowej, artystycznej temu jeszcze m a l u j e , aby na wysta­ miesięcy kiedyś sił i w z r o k u , ślicznie kilka do W a r s z a w y , ale mogła w Stuttgarcie, widziałem to, aby chce z o b a c z y ć powstał Berlewich Pa­ (prze­ abstrakcyjnie pp. naiwnej Hel-Enri Paryżu. Tęskni wierzy w obrazy urocza, m ą d r a , Film pobytu obrazach w y s t a w i a n y c h wach naszej mechanofaktury) — Henry­ ryżu. F i l m pokazuje p i ę k n i e jej dziś przeniesiona twórców, wisko, r F i l m zrealizowany jest bardzo t a k t o w n i e , pokazuje artystów dziwnych, nie z r o z u m i a n y c h przez otoczenie, żyjących nawet — j a k Dorota L a m p a r t — w swoistej izo­ l a c j i s p o ł e c z n e j . F i l m j e s t o k o n k r e t n y c h l u d z i a c h , ale i o czymś więcej, o potrzebie sztuki, o r ó ż n y c h jej ź r ó ­ dłach, o twórczości, która m a j ą c przymioty „ludowej", nie z o s t a ł a p r z e z ś r o d o w i s k o p r z y j ę t a i u z n a n a za s w o j ą . mi jednak w rystyki dalej, o ż y w i a te kodry, a robi �t o ze z n a k o m i t y m w y c z u c i e m s t y l u i p r z e d n i m p o c z u ­ ciem h u m o r u , F i l m toczy się w a r t k o , b r a w u r o w o , p r z y skocznych d ź w i ę k a c h kapeli — ś w i e t n y w p o m y ś l e i rea­ lizacji. B e z b ł ę d n y stylistycznie. P o m i n ą ł e m w t y m p r z e g l ą d z i e f i l m y , do k t ó r y c h n i e u d a ł o m i się teraz d o t r z e ć , n i e k t ó r e — j a k p a m i ę t a m — z a s ł u g i w a ł y na p e w n o na u w a g ę . A l e n a w e t z o m ó w i o ­ n y c h t u pozycji w y n i k a niezbicie, że f i l m s t a ł się po­ w a ż n y m naszym partnerem tak w dokumentacji, jak w popularyzacji twórczości ludowej i nieprofesjonalnej. T o t e ż dobrze by b y ł o , g d y b y z n a l a z ł on n a l e ż n e miejsce na ł a m a c h „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " . M o ż e w i ę c ten s z k i c d a p o c z ą t e k szerszej w y m i a n i e z d a ń n a t e m a t n a ­ szych f i l m ó w . PRZYPISY 1 P r a g n ę n a t y m m i e j s c u p o d z i ę k o w a ć p . doc. Z b i g ­ niewowi Czeczott-GawraKowi, którego niewzruszona w i a ­ r a w to, ż e f i l m o s z t u c e j e s t n a j w a ż n i e j s z ą r z e c z ą n a świecie, udzieliła się — c h o ć w części — i niżej podpisa­ nemu. Dzięki pomocy p. G a w r a k a m o g l i ś m y p r z e d y s k u ­ t o w a ć w zespole r e d a k c y j n y m o m a w i a n e t u f i l m y , a za dostarczenie k o p i i i zorganizowanie p r z e g l ą d u bardzo dziękuję W y t w ó r n i F i l m ó w Dokumentalnych w Warsza­ w i e ( s e r d e c z n o ś ć p. R e k ł a j t i s a z a s ł u g u j e na t y m w i ę k ­ szy m ó j p o d z i w , ż e o g l ą d a ł e m m a t e r i a ł f i l m o w y w c z a ­ sie r e m o n t u , p o w o d u j ą c t y m d o d a t k o w e i n i e m a ł e za­ mieszanie), W y t w ó r n i F i l m ó w O ś w i a t o w y c h w Ł o d z i oraz Centrali F i l m ó w O ś w i a t o w y c h (Filmos) w Warszawie. Na -szczególną uwagę zasługuje praca kamery, dobre kadry, kompozycja k l a t k i , bogactwo odcieni bieli, s z a r o ś c i i czerni; z a s ł u g a to Ryszarda Golca. 2 Kadry z fjlmów udostępniły: Wytwórnia Filmów Oświatowych w Łodzi — il. 2, 3, 5—10, 15, 16, 19, 20; Wytwórnia Filmów Doku­ mentalnych w Warszawie — il. 1, 4, 11-14, 17, 18; Studio Filmów Rysunkowych w Bielsku Białej — il. 21. Zestmvienie Tytuł filmu filmóiv realizacja scenariusz zdjęcia produkcja, rok mi­ nut taśma 1 Do Studziannej 2 Drewno i beton Anatol Fidek Janusz Czecz WFO WFO Ł ó d ź , 1960 Ł ó d ź , 1964 15 14 kolor. kolor. 3 Jerzy M r o ż e w s k i WFO Ł ó d ź , 1970 14 kolor. Stanisław Śliskowski Wacław Florkowski Władysław Forbert WFO Ł ó d ź , 1968 8 cz-biały W F D W - w a , 1966 W F D W - w a , 1958 8 12 cz-biały kolor. W F O Ł ó d ź , 1968 Zbigniew Sokalik W F D W - w a , 1958 Stanisław Niedbalski Antoni Staśkiewicz A n d r z e j W r ó b l e w s k i W F D W - w a , 1967 12 9 cz-biały kolor. 11 kolor. kolor. kolor. 4 5 6 7 8 S t a n i s ł a w Grabowski W a c ł a w Biliński S t a n i s ł a w Grabowski S t a n i s ł a w Grabow­ ski Mirosława Marcin­ D z i w n i a r t y ś c i po obu M i r o s ł a w a M a r c i n ­ kiewicz stronach Babiej G ó r y kiewicz Witold Żukowski Frasobliwy Halina Olędzka Witold Żukowski Jerzy H o f f m a n Jerzy H o f f m a n Jarmark cudów K a n t y c z k a z drewna Tadeusz M a k a r c z y ń ­ Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski ski Edward Pałczyński K a r c z m y i zajazdy Edward Pałczyński Jerzy H o f f m a n Karuzela łowicka Jerzy H o f f m a n Edward Skórzewski Edward Skórzewski Maria K w i a t k o w ­ ska K o n s t a n t y Gordon Zofia Szyfelbein Witold Żukowski K a z i m i e r z Karabasz Maria 13 Nieoficjalni 14 O p o w i e ś ć najpraw­ dziwsza o k r ó l a c h , d i a b ł a c h i dziadach ż y j ą c y c h jeszcze na świecie 15 O t y m j a k dziadek od Jasinków w górach T a t r a c h s k a r b ó w szu­ kał 16 P a w e ł W r ó b e l K o n s t a n t y Gordon Janusz K i d a w a 17 Polski d r z e w o r y t l u ­ dowy 18 Spotkanie z Teofilem Ociepką 19 Szlane obrazki 20 Ś w i e t l i c a w K c y n i Anna Micińska Grzegorz D u b o w s k i Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski Grzegorz D u b o w s k i Wanda Rollny 21 T r z y po t r z y 22 Wesele łowickie Stefan J a n i k Roman Woźniakow­ ski Józef Pitorak, Włodzimierz Boro­ wik Jerzy Gabryelski W ł a d y s ł a w Nehre­ becki 9 Kolekcja 10 K w i a t y H e l - E n r i 11 K w i a t y z Zalipia 12 Muzykanci 23 Wesele na nie Bukowi­ 24 Wesele na K u r p i a c h 25 Za borem za lasem 26 omawianych Kwiatkowska K o n s t a n t y Gordon Witold Żukowski W i k t o r Prejs Andrzej Walter WFO WFO Ł ó d ź , 1967 Ł ó d ź , 1963 10 10 K a z i m i e r z Karabasz WFD W - w a , 1960 9 cz-biały K o n s t a n t y Gordon Janusz K i d a w a Stanisław Niedbalski W i k t o r Prejs R y s z a r d Gole W F O Ł ó d ź , 1967 W F D W - w a , 1969 12 14 kolor. cz-biały K r y s t y n a Procner Irena K a m i e ń s k a Leszek K r z y ż a ń s k i W F D W w - a , 1969 21 cz-biały Jan Jan Edward Bryła Jerzy G o ś c i a k Jerzy M r o ż e w s k i W F D W - w a , 1971 11 kolor. WFO Ł ó d ź , 1970 20 kolor. Jerzy W F D W - w a , 1962 10 kolor. W i k t o r Prejs B o n a w e n t u r a Szredel Jan Tkaczyk Kazimierz Mucha WFO WFO Ł ó d ź , 1970 Ł ó d ź , 1968 10 10 kolor. kolor. S M F W - w a , 1965 W F O Ł ó d ź , 1961 10 21 kolor. kolor. Antoni Staśkiewicz W F D W - w a , 1958 14 kolor. Jerzy Stefanowski W F O Ł ó d ź , 1949/57 SFR, 1961 Bielsko-Biała. 26 cz-biały 10 kolor. Łomnicki Łomnicki Grzegorz Dubowski Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski Grzegorz D u b o w s k i Wanda Rollny Stefan J a n i k Roman Woźniakow­ ski Włodzimierz Boro­ wik Jerzy Gabryelski W ł a d y s ł a w Nehre­ becki Chluski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7af45bcffed93f8779c55f48211928e7.pdf 5c61a6fe5a29904ddf90d78846d70fa1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4614 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4286 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;60-62 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text srebrnych, biorców. punce mosiężnych Wprawdzie złotnicze, pozwalają ale dla szerokich sukience dziś już znajdują zatarte, kręgów się nieczytelne, udało się też ustalić, kim byli fundatorzy domie u w i e c z n i a ć swych długi dewocyjny kienki-wotum, z w i s k a czy mogli choćby nazwisk. Umieszczając tekst i d o k ł a d n ą przecież inicjały. podać także Natomiast strój su­ świa­ bowiem datę fundacji własne obu t ó w zdaje się w s k a z y w a ć , że b y l i to d u c h o w n i , m i e j s c o w y proboszcz i jego nie warsztatem. k i e n k i , t y m b a r d z i e j , że j a k się w y d a j e nie c h c i e l i tak od­ cztery n a p o d j ę c i e p r ó b y ł ą c z e n i a tego z a b y t k u z j a ­ kimś konkretnym Nie i in.) na Obecnie znaczenie i z szuflad w Jednak straciła znajduje zakrystii, z u w a g i na a się już na dalszy zabytkową ną wartość obiektu, należałoby ciwszym su- w na­ obrazu, wotan- sukienka nie rozwiązaniem oszklonej dla gablocie, którego ją zapewne wikary. byłoby swe jej i użytkowe obrazie, los ale nie prze­ w jednej jest pewny. dydaktyczno-historycz- go z a c h o w a ć , a umieszczenie zawieszonej wykonano, najlepiej lub p r z e k a z a n i e do m u z e u m d i e c e z j a l n e g o w czy najwłaś­ sukienki w pobliżu ostateczności państwowego. PRZYPISY 1 Z a b y t e k t e n u j a w n i o n y z o s t a ł w r o k u 1968 w c z a ­ sie p r a c r e d a k c y j n y c h , zob. R. B r y k o w s k i , Powiat par­ czewski, „ K a t . zab. szt. w P o l s c e " , W a r s z a w a 1970, t. ñ, z. 14, s. 8, f i g . 46. W y s o k o ś ć s u k i e n k i : 135 c m . T r e ś ć tego n a p i s u jest n a s t ę p u j ą c a : „ O M A T K O * M I Ł O S I E R D Z I A * / O B R O N O * G R Z E S Z O C I C H */ R A TUI * NAS * PRZIŚMIERCI * /NEDZNIH * K O N A l C I H */ N I E D A I N A M * W I E C Z N I E * / Z G I N O C * N I E WIPUSCZAI */ N A S * ZOPIEKI * /ABISMICIE * C H W A L I L I * */ * N A W I E K I * /* 1740 20 * a p r i i s / / . R. B r y k o w s k i , I . G a l i c k a , H . S y g i e t y ń s k a , Powiat 2 3 lipnowski, „ K a t . zab. szt. t. 1 1 , z. 9, s. 38, f i g . 147. w Polsce", Warszawa 1969, 4 T . C h r z a n o w s k i , M . K o r n e c k i , Wota srebrne. Z ba­ dań nad sztuką sarmatyzmu w Polsce, „Biuletyn HS", R. X X X I I , 1970, n r 2, s. 213. 5 O podrzędności warsztatu ś w i a d c z y też przytoczo­ ny w y ż e j tekst dewocyjnego napisu, k t ó r y w y d a j e się b y ć p o p r o s t u „ o d m a l o w a n y m " , i to z l i c z n y m i b ł ę d a m i , przez nie u m i e j ą c e g o c z y t a ć r z e m i e ś l n i k a z dostarczo­ nego m u w z o r u . Fot.: Jerzy Langda — il. 1; К o N za okres IV - VI Kwiecień 3 i 4 I V i t a o z y ł y slię w N a ł ę c z o ­ wie obrady towarzystw regionalnych z terenu w o j . lubelskiego. Otwarto wystawy sztuki ludowej Lubel­ s z c z y z n y oiraz d o r o b k u w y d a w n i c z e ­ go m i ł o ś n i k ó w t e g o r e g i o n u . 5 I V rozstrzygnięta w Łysem, p o w . K a l n o , k o n k u r s ma p a l m y w i e l ­ k a n o c n e i ciasto o b r z ę d o w e . Z p o ­ w i a t ó w : Kolno, O s t r o ł ę k a , Przasnysz n a d e s ł a n o 191 p a l m (od 187 o s ó b ) i 337 s z t u k w y r o b ó w z c i a s t a (ad 63 o s ó b ) . P r z y z n a n o n a g r o d y M i n . K u l t u r y i Sztuki, Tow. Z i e m i K o l neńskiej, W R N w Białymstoku, PRN w Kolnie, Ostrołęce i Przasnyszu. Otwarto wystawę pokonkursową. 6 I V z m a r ł a Ruta Koetsch, opie­ kunka sztuki ludowej Słowińców. Z a ł o ż y ł a ona zespól hafciarski w Klukach, pow. Słupsk, i opiekowała się skansenem, j a k i m stała się jej r o d z i n n a zagroda w tej w s i . 6 I V nastąpiło w Płocku roz­ s t r z y g n i ę c i e k o n k u r s u nia t r a d y c y j n e plecionkarstwo ludowe w o j . war­ s z a w s k i e g o . 22 t w ó r c ó w n a d e s ł a ł o 63 prace; k o n k u r s z o r g a n i z o w a ł o Muz. Mazowieckie w P ł o c k u i Wydział Kultury P W R N w Warszawie. 6 I V r o z s t r z y g n i ę t o ' k o n k u r s na sztukę l u d o w ą pow. gostyńskiego. Przyznano nagrody M i n . Kultury i Sztuki, W R N w Warszawie, Cepelii. Pokonkursową wystawę otwarto 9 V 60 К 1971 w g o s t y ń s k i m P D K . B y ł a to naj­ większa z dotychczasowych w y s t a w sztuki tego regionu, z a w i e r a ł a ponad 160 e k s p o n a t ó w s p o ś r ó d 375 n a d e s ł a ­ nych na konkurs. Pokazano t k a n i n ę , pająki, kwiaty, wycinanki, koronki, haft, rzeźbę, plecionki, kwiaty i stroje. 17—18IV o d b y ł się w oleskim PDK I Wojewódzki Przegląd Wiej­ skich Zespołów Folklorystycznych. Wzięło w n i m udział 8 zespołów i indywidualni itwórcy ludowi z Opolszczyzny — nafdiarki, pisankarki, rzeźbiarze. 26IV r o z p o c z ą ł się na Z a m k u Książąt Pomorskich w Szczecinie zorganizowany przez C e p e l i ę i W D K pokaz tkanin: kilimów, gobelinów, b i e ż n i k ó w . Tego samego dnia o t w a r ­ to n a Z a m k u w y s t a w ę p r a c t w ó r ­ ców ludowych i plastyków-amatorów. Pokazano m . i n . eksponaty z zakresu garncarstwa, r z e ź b y i haf­ tu. R o z s t r z y g n i ę t o konkurs na ozdo­ by i serwetki z terenu pow. R a w a Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne we W r o ­ cławiu zorganizowało w y s t a w ę ob­ rzędowej plastyki ludowej. Zgroma­ d z o n o p o n a d 500 p i s a n e k i k r a s z a ­ n e k o r a z oik. 150 p a l m z p o ł u d n i o ­ wych i wschodnich województw k r a j u , a t a k ż e w y k o n a n y c h przez a r t y s t ó w p r z y b y ł y c h z okolic L w o ­ wa, S t a n i s ł a w o w a , Wilna. Na wy­ stawie z n a l a z ł y się też chochoły, ba­ r a n k i i k o g u t y ze s ł o m y o r a z f i ­ g u r k i z ciasta. Otwarto w Warszawie w y s t a w ę rzeźb w d r e w n i e Tomasza Ligasa z Krościenka, pow. Nowy Targ. E k s p o z y c j ę w siedzibie Tow. Przy­ jaciół Sztuk P i ę k n y c h zorganizował Z w i ą z e k P o d h a l a n . W ś r ó d 40 p r a c przeważały rzeźby o tematyce reli­ gijnej. Rozstrzygnięto ogólnopolski kon­ kurs rzeźby w drewnie, korzenioplastyki i malarstwa zorganizowany dla p r a c o w n i k ó w l e ś n y c h 1 p r z e m y ­ słu drzewnego. W dziale rzeźby pierwszą nagrodę zdobył Ludwik Oleks z Zielonej G ó r y . W y r ó ż n i o n e prace pokazano w PDK w Haj­ nówce. Podczas p r z e g l ą d u p l a s t y k i a m a ­ torskiej w Augustowie rozstrzygnię­ to k o n k u r s n a p i s a n k i regionalne. Nagrodzone pisanki w e s z ł y w skład ekspozycji Muz. Ziemi Augustow­ skiej. P a ń s t w o w e Muzeum w BielskuBiałej: wystawa pn. „Zdobnictwo ludowe na G ó r n y m Ś l ą s k u w latach 1945-—1970", eksponaty pochodzą m. in. z m u z e ó w w Zabrzu, Byto­ m i u i Cieszynie. M u z e u m Etnograficzne w K r a ­ kowie: wystawa młodych rzeźbiarzy ludowych, zorganizowana przy w s p ó ł p r a c y Stow. T w ó r c ó w Ludo­ wych i Z M W w Kielcach. �Muzeum Okręgowe w Opolu: wystawa pn. „ T r a d y c y j n e p i e r n i k a r stwo na Ś l ą s k u " . otwarto w y s t a w ę prac malarek ludowych. zalipiańskich f Muzeum w Nowym Sączu: wy­ stawa malairsltwa N i k i f o r a i p a m i ą ­ tek po n i m . WDK w Olsztynie: wystawa twórczości ludowej, pamiątkarstwa i plastyki amatorskiej Olsztyna i pow. olsztyńskiego. K o n i n : wystawa prac t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w z terenu W i e l ­ kopolskiego Z a g ł ę b i a . PDK w Turku: wystawa rzeźby Zdzisława Staszalka z Brudzewa, pow. T u r e k . K l u b M P i K w Kielcach: wysta­ wa sztuki ludowej i rzemiosła arty­ stycznego, zorganizowana przy współudziale Cepelii. Klub Strażaka w Nieszawie: wystawa współczesnej sztuki ludo­ wej woj. bydgoskiego. Skierniewice: ludowej z terenu wystawa powiatu. sztuki Galeria „Papilio" w Nowym T a r g u : w y s t a w a m a l a r s t w a n a szkle K a t a r z y n y Bainaś. Powstał Podhalański Oddział Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowych z siedzibą w N o w y m Targu. 23 V M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u n i u gościło t w ó r c ó w ludowych, uczestników kiermaszu p a m i ą t k a r ­ skiego. Po o m ó w i e n i u przywiezio­ nych przez mich prac nastąpiło otwarcie kiermaszu oraz ogłoszenie konkursu na p a m i ą t k ę regionalną. Występował Zespół Pieśni i Tańca „Pałuki". Rozstrzygnięto konkurs zorgani­ z o w a n y przez M u z e u m Z a g ł ę b i a K o ­ n i ń s k i e g o dla t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w z terenu p o w i a t ó w : kol­ skiego, k o n i ń s k i e g o , t u r e c k i e g o i s ł u ­ peckiego. P i e r w s z ą n a g r o d ę zdobył za s w e r z e ź b y Z d z i s ł a w Staszak z Brudzewa, pow. Turek. 129 V o t w a r t o w k o n i ń s k i m P D K wystawę pokonkursową. R o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s dla m ł o ­ dych t w ó r c ó w ludowych Lubelsz­ czyzny, zorganizowany przez M u ­ zeum Okręgowe w Lublinie, Stowa­ rzyszenie Twórców Ludowych i Z M W . P i e r w s z e n a g r o d y z d o b y l i : za rzeźby — Józef Kula z Abramowa, pow. L u b a r t ó w , i Teresa Cękała z Sobislk, p o w . Ł u k ó w ; za - t k a c t w o — Krystyna Osik z Sułoszyna, pow. Lubartów. W konkursie wzięło u d z i a ł 25 o s ó b , n a d s y ł a j ą c 126 p r a c . Pokonkursową wystawę otwarto 28 V . 29 V r o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s n a r z e ź b ę l u d o w ą p o w . sierpeckiego-. Maj 2 V rozstrzygnięto konkurs „Do t a ń c a li ś p i e w a n i a p i ę k n i e z a p r a s z a ­ m y " . W i m p r e z i e w z i ę ł o u d z i a ł 11 z e s p o ł ó w i 19 u c z e s t n i k ó w i n d y w i ­ d u a l n y c h . L a u r e a t a m i z o s t a ł y zespo­ ły z Czermina, p o w . G o s t y n i n ; z K a ­ dzidła, pow. Ostrołęka; z Sannik, pow. Gostynin; z W i e l g o ł a s u , pow. Mińsk Mazowiecki. 6 V otwarto w warszawskim Do­ m u Chłopa w y s t a w ę pn. „Współczes­ na sztuka l u d o w a Lubelszczyzny". E k s p o z y c j a o b e j m o w a ł a r z e ź b ę , ce­ ramikę, kowalstwo artystyczne, tkactwo, plecionkarstwo, malarstwo, wycinanki, pisanki, bukiety. Wysta­ wę przygotowało Muzeum Okręgo­ we w L u b l i n i e ; b y ł a ona j u ż u d o ­ s t ę p n i a n a z w i e d z a j ą c y m w 12 m i a ­ stach w k r a j u a t a k ż e w Debreczynie i L w o w i e . 7 V w Galerii TPSP w Warsza­ wie otwarto w y s t a w ę prac E d w a r d a Sutora z Nowego Targu, r z e ź b i a r z a -prymitywisty. W y s t a w ę zorganizo­ wało Muzeum Tatrzańskie w Zako­ panem i Cepelia. W j e d n y m z n a j ­ bliższych numerów o m ó w i m y ob­ szernie s y l w e t k ę i t w ó r c z o ś ć E d w a r ­ da Sutoria. 18 V o t w a r t o w p a r y s k i e j ga­ leria „ S e r a p h i m e " w y s t a w ę p o l s k i e j sztuki naiwnej — pokazano m. in. prace N i k i f o r a , K a r u l a k a , C z a j k o w ­ skiego, S k r ę t o W i c z a , K o ł a c z a , S u r o wiaka, Zegadły, Larnęckiego, Ociep­ ki, M a r i i Wojtowicz i M a r i i Korsak. 22 i 23 V , p o d c z a s a ł a t u k r a j o ­ znawczego w Zalipiu, zorganizowa­ no k o n k u r s n a m a l o w a n i e c h a t i 30 V o t w a r t o w M u z e u m w S i e ­ radzu pokonkursową w y s t a w ę pn. „Sztuka ludowa powiatu łaskiego". W k o n k u r s i e b r a ł y u d z i a ł 23 o s o b y z 18 w s i , n a d s y ł a j ą c o k . 130 e k s p o ­ n a t ó w z zakresu zdobnictwa, k o w a l ­ stwa, tkactwa. Powiatowy Komitet Kultury i Sztuki w Brzozowie, Muzeum w P r z e m y ś l u i Cepelia ogłosiły k o n ­ k u r s ma l u d o w e kowalstwo arty­ styczne w s i rzeszowskiej. Rozstrzygnięto konkurs na pi­ s a n k i i k r a s z a n k i , o g ł o s z o n y przez Muzeum Regionalne w Szczecinku i tamtejszy W y d z i a ł K u l t u r y PPRN. 34 o s o b y z w o j . k o s z a l i ń s k i e g o i b y d ­ goskiego n a d e s ł a ł y ok. 200 prac. Pierwszą nagrodę zdobyła Maria Soohan z S u l i k o w a , p o w . Szczecinek. M u z e u m Regionalne w wystawa pn. „ K u r p i o w s k i e w o tradycyjnie". Łomży: pieczy­ M u z e u m Regionalne w Żywcu: wystawa pn. „Dawne i współczesne budownictwo Żywiecczyzny". Muzeum Ziemi Zawkrzańskiej w M ł a w i e : wystawia r z e ź b y F r a n ­ ciszka, Tomasza i Teofila B ł a ż e j c z y ­ k ó w oraz i c h trzech s y n ó w z Ż u r o ­ mina. Muzeum w Kwidzynie: wystawa pn. „ S z t u k a l u d o w a i k u l t u r a ma­ terialna Dolnego Powiśla". M u z e u m Regionalne w M y ś l e n i ­ cach: p o k o n k u r s o w a w y s t a w a cera­ miki. W D K w Rzeszowie: p o k o n k u r ­ sowa w y s t a w a pn. „Szachy". Poka­ zano rzeźby-figury szachowe 90 twórców ludowych i plastyków-amatorów. W D K we W r o c ł a w i u : wystawa prac p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w z woj. lubelskiego, przygotowana przez W D K w Lublinie. Pokazano m . in. prace M a r t y M i c h a ł o w s k i e j . WDK w Koszalinie: wystawa sztuki ludowej Pomorza Gdańskiego, zorganizowana przez W D K w G d a ń ­ s k u . E k s p o z y c j a o b j ę ł a o k . 600 p r a c , g ł ó w n i e z Kaszub, Powiśla i K o clewia. Szczecin: w y s t a w a t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h i a m a t o r ó w z tamtejszego WDK. Pokazano rzeźbę, garncar­ stwo, t k a n i n y , haft, m e t a l o p l a s t y k ę . P D K w Wejherowie: haftu kaszubskiego. wystawa P D K w Łobezie: wystawa rzeź­ by Zygmunta Skrętowicza z Worowa. 'Kraśnik Lubelski: wystawa sztuki ludowej, w t y m — pokon­ k u r s o w a ekspozycja pisanek z pow. janowskiego i kraśnickiego. Chmielno: kaszubskiej. wystawa ceramiki K l u b M P i K w Zakopanem: w y ­ stawa -podhalańskiej twórczości l u ­ d o w e j podczas sejmiku zakopiań­ skich s t o w a r z y s z e ń kulturalnych. W i e j s k i D K w Zaleskiern, pow. Słupsk: wystawa malarstwa N i k i ­ fora. Osieczna, p o w . S t a r o g a r d G d a ń ­ ski: w y s t a w a prac t w ó r c ó w ludo­ w y c h Koiciewia podczas „ j a r m a r k u kultury". Kutno: wystawa rzeźby Jana Gajewskiego. ludowej Krapkowice, M i ń s k Mazowiecki, Choszczno, W ę g o r z e w o , Stąporków (pow. K o ń s k i e ) , L u b a n i e (pow. A l e k ­ s a n d r ó w Kujawski): w y s t a w y regio­ nalnej sztuki ludowej i plastyki amatorskiej. W Bydgoszczy otwarto woje­ w ó d z k i salom w y s t a w o w y p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w Towarzystwa Przyjaciół Sztuki. Czerwiec 1 V I otwarto w Domu Kultury w Iłży w y s t a w ę ceramiki dziecięcej z o i r g a n i z o w a n ą przez C e p e l i ę . Zespo­ ły m ł o d z i e ż o w e p r a c o w a ł y pod k i e ­ r u n k i e m nestora iłżeckiej ceramiki ludowej Wincentego Kitowskiego. 5 V I M u z e u m Etnograficzne w Krakowie oraz Pracownia Doku­ mentacji Polskiej Sztuki Ludowej IS P A N z o r g a n i z o w a ł y k o n f e r e n c j ę poświęconą definicji pojęcia „twór­ c a l u d o w y " . D y s k u t o w a n o p o j ę c i e to z a r ó w n o w dziedzinie sztuki ludo­ wej, jak i literatury. Referat w s t ę p ­ n y w y g ł o s i ł prof, dr R o m a n R e i n ­ fuss. 61 �Redakcja „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" patronowała wystawie „Dawna rzeźba ludowa w fotografii Jana Świderskiego", która została otwar­ ta 6 V I w k l u b i e P A X - u w Rado­ m i u , a n a s t ę p n i e , 22 V I , p r z e n i e s i o n a do k l u l b u P A X - u w K i e l c a c h . J a n Ś w i d e r s k i p o k a z a ł 50 fotogramów d r e w n i a n y c h ś w i ą t k ó w w plenenza. go", „ S z t u k a l u d o w a w e w s p ó ł c z e s ­ n y m w n ę t r z u " oraz — w M u z e u m Mazowieckim — „Szituka ludowa M a z o w s z a " . W y s t ę p o w a ł y 22 z e s p o ł y regionalne i kapele z całego kraju, 'trwał kiermasz w y r o b ó w ludowych. O d b y ł się pokaz m o d y w y k o r z y s t u ­ jącej motywy ubioru i sztuki l u ­ dowej. 6 VI rozstrzygięto konkurs dla •twórców ludowych Kujaw, który ogłosiły w kwietniu Wydział K u l ­ t u r y P P R N w Bydgoszczy i M u z e ­ um Kujawskie we Włocławku. W d n i a c h 24—27 V I o d b y w a ł y eię D n i F o l k l o r u P o g ó r z a Dymowskiego. O t w a r t o w D y n o w i e p o k o n ­ kursową wystawę „Ludowe kowal­ stwo artystyczne w s i rzeszowskiej". Występowały zespoły regionalne i kapele, o d b y ł się j a r m a r k w y r o b ó w ludowych. 7 V I rozstrzygnięto konkurs na m a l a t u r ę chat zalipiańskidh i deko­ rację w n ę t r z chat. 8 V I r o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s na współczesną sztukę ludową Kujaw. Przyznano nlagrody w działach: rzeźby, haftu, kowalstwa, zdobnic­ twa wnętrz, garncarstwa, malarstwa — u f u n d o w a n e przez M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz Wydział -Kultury P W R N . 25 V I O t w a r t o w y s t a w ę p o ­ konkursową; m i a ł a ona charakter retrospektywny, gdyż zgromadzono też najciekawsze prace z l a t ubieg­ łych. Podczas D n i Ż y w c a (9—13 V I ) otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej re­ gionu, a t a k ż e w M u z e u m Ziemi Żywieckiej w y s t a w ę pn. „Budow­ nictwo dawniej i dziś". O d b y ł się kiermasz w y r o b ó w ludowych. W d n i a c h 10—13 V I t r w a ł y D n i Folkloru i Sztuki L u d o w e j Dolnego Śląska. W L u b a n i u otworzono w y ­ stawę rzeźb i mebli Jarosława Furg a ł y z Polwicy, pow. O ł a w a . Prace te p o k a z a n o n a s t ę p n i e w e W r o c ł a ­ w i u . W L u b a n i u o d b y ł się też w o ­ jewódzki przegląd zespołów folklo­ r y s t y c z n y c h o r a z sesja n a u k o w a , n a której referat wygłosił prof, dr A d o l f Nasz. W d n i a c h 11—13 V I o d b y w a ł y się Dni Folkloru Opoczyńskiego. Występowały kapele ludowe i śpie­ wacy oraz zespoły regionalne. Otwarto w y s t a w y : wycinanek i haf­ t ó w o p o c z y ń s k i c h (zbiory T. Szwed o w i c z a ) , w y r o b ó w sp-mii c e p e l i o w ­ skiej „Opoezmianka" i r z e ź b y ludo­ wej. W Szczecinie t r w a ł y w d n i a c h 14—24 V I D n i B u ł g a r s k i e j Sztuki Ludowej. Na Z a m k u K s i ą ż ą t Po­ morskich otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej i rękodzieła artystycznego oraz w y s t a w ę i k o n b u ł g a r s k i c h . V Ogólnopolski Festiwal Folk­ lorystyczny odbył się w Płocku w d n i a c h 18 — 20 V I . O t w a r t o w y s t a ­ wy: „Tradycyjna kultura ludowa w fotografii Stefana Deptuszewskie- €2 Olsztyńskie Dni Folkloru trwały w d n i a c h 24—27 V I . N a z a m k u w Reszlu o t w a r t o w y s t a w ę t w ó r c z o ś c i ludowej i p a m i ą t k a r s k i e j ; pokazano p o n a d 700 p r a c 167 a u t o r ó w ( w t y m 48 r z e ź b i a r z y ) . W y d a n o k a t a l o g w y ­ stawy z tekstem Hieronima Skurpskiego. W Reszlu o d b y ł się też j a r ­ mark w y r o b ó w ludowych. W olsztyńskim W D K otwarto wojewódzką wystawę twórczości a m a t o r s k i e j , g d z i e 62 a u t o r ó w po­ k a z a ł o p o n a d 100 p r a c . M o ż n a t e ż było słuchać gry kapel ludowych, w t y m — grupy cymbailistów. W d n i a c h 24—26 V I o d b y ł y s i ę V S a b a ł o w e Bajania — k o n k u r s ga­ wędziarzy i instrumentalistów ludo­ wych w Bukowinie Tatrzańskiej, pow. N o w y T a r g . Podczas D n i Z i e m i Nowotarskiej t r w a ł a też w tamtej­ s z y m P D K w y s t a w a p.m. „ K u l t u r a m a t e r i a l n a Podhala i jej t w ó r c y " , na k t ó r e j pokazano m . i n . : obrazy na szkle, irzeźby w d r e w n i e , prace kowalskie, instrumenty ludowe. W y ­ stępowały zespoły pieśni i tańca, o d b y ł się kiermasz w y r o b ó w regio­ nalnych. W Pucku otwarto w y s t a w ę ka­ szubskiej s z t u k i l u d o w e j z p o w i a ­ tów puckiego i wejherowskiego. Następnie ekspozycję przeniesiono do D o m u R y b a k a w e W ł a d y s ł a w o ­ wie, a j u ż w l i p c u — do P D K w Wejherowie. W ramiach Kieleckiego F e s t i w a ­ l u Kulturalnego otwarto wystawy p o w i a t o w e : w e W ł o s z c z o w e j — 167 prac t w ó r c ó w ludowych; w Przy­ susze t r z y — 1) w y c i n a n e k i p a j ą ­ k ó w , 2) t k a i o t w a l u d o w e g o , 3) „ F o l ­ klor w fotograf i i " ; w Jedlińsku, pow. Radom, — prac t w ó r c ó w l u ­ dowych. O d b y ł y się powiatowe prze­ glądy zespołów regionalnych, kapel i śpiewaków. Odbył się w G d a ń s k u konkurs dla młodych twórców ludowych zorganizowany przez s t u d e n c k i k l u b „Pcmorania" przy Zrzeszeniu K a - szubiSko-PoimorsIkim. W y s t a w ę prac konkursowych otwarto w Łączy ńskiej Hucie, pow. Kartuzy. W Bydgoszczy kontynuowano „przeglądy powiatów". Twórcy lu­ d o w i i armatorzy z p o w i a t ó w : A l e k ­ s a n d r ó w K u j a w s k i , Świecie, Szubin, Ż n i n p r z e d s t a w i a l i s w e p r a c e w sa­ lonach w y s t a w o w y c h Bydgoszczy. W y s t a w y 'regionalnej s z t u k i l u ­ dowej o d b y ł y się w : Aleksandrowie K u j a w s k i m , Ciechanowie, Chrzano­ wie, Ostrołęce i P u ł t u s k u . Woj'ewódzklie p r z e g l ą d y plastyki amatorskiej o d b y ł y się w : B i a ł y m ­ stoku, Koszalinie, Lublinie, Pozna­ niu i — kielecki — w Radomiu. M u z e u m N a r o d o w e w Szczecinie oraz Klub Morski w Gdyni: wysta­ w y plastyki amatorskiej marynarzy i rybaków. Muzeum w Sieradzu: pokonkur­ sowa w y s t a w a prac z zakresu zdob­ nictwa i tkactwa regionu łaskiego. Muzeum w Nowym Sączu: wy­ s t a w a p r a c N i k i f o r a i p a m i ą t e k po nim. M u z e u m Regionalne w Krasnymstawie: wystawa tkanin ludo­ wych z terenu k i l k u p o w i a t ó w L u ­ belszczyzny. B W A w O l s z t y n i e : w y s t a w a p.n. „Polski drzeworyt ludowy" zorgani­ zowana przy w s p ó ł p r a c y Muz. Etno­ graficznego w Krakowie. W D K w Opolu: wystawa czości plastyków-amatorów w ó d z t w zachodnich. twór­ woje­ Salon B W A w Zielonej Górze: w y s t a w a p.n. „ S z t u k a l u d o w a U k r a ­ ińskiej SRR". D o m Chłopa w Warszawie: w y ­ stawa p.n. „Białostockie wyploty, siwaki i torajki". IRawa Mazowiecka. Brzeziny, T o m a s z ó w M a z o w i e c k i : w y s t a w a po­ k o n k u r s o w a w y c i n a n e k i ozdób pa­ pierowych regionu. Skarszewy: wystawa twórczości ludowej Kaszub i Kocłewia. Biblioteka Publiczna w Malbor­ k u : wystawa rzeźby ludowej W i l ­ h e l m a K u j a w s k i e g o ze S z t u m u . G r u d z i ą d z : w y s t a w a prac rzeź­ b i a r z a l u d o w e g o E d w i n a Raszastra. W Ciechanowcu, pow. Siemia­ tycze, otwarto' M u z e u m Rolnictwa i m . Krzysztofa K l u k a , a na zamku w Golubiu-Dobrzyniu —• M u z e u m Regionalne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/574454eb1be5fe68d268931440828c72.pdf 8b14273e81d04872553055e8ac7a3128 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4615 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4287 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;63-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES A n t o n i K r o h — T H E PRESENT S I T U A T I O N REGARDS P O D H A L E R E G I O N A L COSTUMES AS T h e Polish people have been interested i n the regio­ n a l eos t u r n e s o f t h e P o d h a l e h i g h l i a n d e r s f o r a t l e a s t a h u n d r e d years. D u r i n g this p e r i o d t h e economy and culture of the Podhale region have undergone a long and interesting e v o l u t i o n . A b o v e a l l , t h e f u n c t i o n o f t h e c o s t u m e s has c h a n g e d . T h e Old r e g i o n a l clothes h a v e n o w became a costume w o r n for various ceremonies, f a m i l y events, c h u r c h and s t a t e occasions. T h e r e are. t w o f u n d a m e n t a l r e a s o n s f o r dressing i n the P o d h a l e regional costume, namely, the desire to emphasize the fact o f being a h i g h l a n d e r and the splendour o f t h e occasion. T h e Change i n t h e f u n c t i o n o f t h e r e g i o n a l c o s t u m e a n d also t h e c h a n g e i n t h e e c o n o m i c s i t u a t i o n o f t h e Podhale region, p a r t i c u l a r l y the growling prosperity of t h e p e o p l e a n d t h e t o u r i s t a n d h e a l t h v a l u e s of t h e region, are the m a i n reasons for t h e change i n the w a y of d r e s s i n g i n t h i s r e g i o n . T h e c o s t u m e h a s b e e n e n r i c h e d by m o r e o r n a m e n t s a n d n e w decorative m o t i f s have been added. A t the same t i m e , t h e people of t h e Podhale r e g i o n h a v e a d o p t e d a s p e c i f i c w a y o f d r e s s i n g t h a t c o u l d be d e s c r i b e d as t h e m o d e r n r e g i o n a l c o s t u m e o f P o d h a l e . T h e s t r o n g i n f l u e n c e o f s p o r t s c l o t h e s c a n b e c l e a r l y seen h e r e a n d a l s o t h e k i n d o f Clothes w o r n b y v i s i t i n g t o u ­ rists. I t is a t y p i c a l t h i n g t h a t t h e highlanders practically alii use k n a p s a c k s , a h a b i t w h i c h i s n o t ' o n l y 'due t o p r a c ­ tical considerations. A l e k s a n d e r STORY J a c k o w s k i — F I L M , OR T H E T R U E Of late, r e v i e w s of f i l m s on nan-'professional and f o l k a r t h a v e s h o w n t h a t t h e f i l m has become a r e v e a l i n g and irreplaceable cognitive document. As a "polyphonic", condensed a u d i o - v i s u a l r e c o r d o f events o f t h e present, p e n e t r a t i n g t o t h e v e r y n u c l e u s 'of t h e c u l t u r a l p h e n o ­ m e n a b e i n g s t u d i e d , i t is n o t o n l y a n i n s p i r i n g s c i e n t i f i c i l l u s t r a t i o n b u t also a specific k i n d o f p o l e m i c reflection. T h e f i l m i s also a n e x c e l l e n t e x t e n s i o n o f t h e a c t i v i t y of m u s e u m s , f o r i t c a n g i v e a s y n t h e t i c r e c o n s t r u c t i o n o f p a s t c u l t u r a l p h e n o m e n a . That i s w h y i t i s i m p o r t a n t to c o l l e c t a n d s a f e g u a r d f i l m m a t e r i a l s , t e l e v i s i o n c h r o ­ nicles a n d to develop t h e m a k i n g of s c i e n t i f i c a l l y correct b u t a t t r a c t i v e f i l m d o c u m e n t a t i o n of t h e c u l t u r a l b e h a ­ v i o u r o f our society. The author of the article, w h o sharply attacks u n ­ reliable information, sugary picutres of realities, lack of t a c t t o w a r d s n o n - p r o f e s s i o n a l a r t i s t s от d i s l o y a l t y t o his a r t i s t i c e f f o r t s i n P o l i s h f i l m s , does h o w e v e r f i n d i n his c r i t i c a l review s o m e w o r k s w i t h a n e x p e r t c o m m e n ­ tary, ambitious screenplays and interesting artistic f o r m Karuzela łowicka ( Ł o w i c z R o u n d a b o u t ) , Do Studziannej ( T o S t u d z i a n i n a ) , Jarmark cudów ( M i r a c l e Bazaar), Kwia­ ty z Zalipia ( F l o w e r s f r o m Z a l i p i e ) , Drewno i beton ( W o o d a n d C o n c r e t e ) , Opowieść najprawdziwsza o hero­ dach, diabłach i dziadach żyjących jeszcze na świecie ( T h e T r u e S t o r y of t h e H e r o d s , D e v i l ' s a n d S o u l s s t i l l L i v i n g i n t h i s W o r l d , Muzykanici (Musicians), Paweł Wróbel). N o r b e r t L i p p ó c z у — TRAVELS IN HUNGARY IN SEARCH OF F O L K P A I N T I N G S O N GLASS T h e p i c t u r e s c o l l e c t e d b y t h e a u t h o r dm t h e T o k a y foothills w e r e n o t painted i n H u n g a r y ; n o trace o f native a r t o f t h i s t y p e has b e e n f o u n d t h e r e so f a r . M o s t p r o b a b l y t h e y c o m e f r o m t h e b o r d e r zones o f A u s t r i a and Bohemia, from the vicinity of Pohofi, Hojna Voda a n d S a n d l . T h e y a r e n o t so m u c h l i k e f o l k a r t as the ones i n t h e P o d h a l e ' r e g i o n . T h e a u t h o r , a f t e r o t h e r r e s e ­ a r c h e r s , c l a s s i f i e s t h e m as " f a c t o r y - m a d e " . T h e y are anonymous works. T h e p i c t u r e s w e r e s u p p l i e d to t h e H u n g a r i a n m a r k e t by T y r o l e s e pedlars. I t is also possible t h a t t h e y w e r e p a i n t e d b y a n a r t i s a n n a m e d J ó z e f Samper, w h o came to s e t t l e i n H u n g a r y ( n o w s o u t h e r n Slovakia) from a g l a s s w o r k s at H o j n a V o d a . Jerzy C z a j k o w s k i — SCULPTOR FROM RYBNA MICHAŁ GIER — FOLK The author of this article introduces Michał Gier (1853—1929). H i s w o r k s ' i n c l u d e d w h o l e a n d bas r e l i e f s c u l p t u r e s a n d a r t i c l e s o f e v e r y d a y use — w a l k i n g s t i c k s a n d s n u f f - b o x e s . T h e s u b j e c t s o f his s c u l p t u r e s a r e v e r y v a r i e d . T h e r e a r e i m a g e s o f s a i n t s a n d scenes f r o m l i f e . G i e r d i d his sculptures i n l i n d e n w o o d using tools he m a d e h i m s e l f . T h e h e i g h t o f his s c u l p t u r e s w a s f r o m 12 c m t o o n e m e t r e . A l l o f t h e m a r e i n p o l y c h r o m e . T h e author distinguishes a group of Ms earliest w o r k s w h i c h b e a r t h e f e a t u r e s o f p r i m i i t i v i s m ( f i g . 1—5) a n d d e m o n s t r a t e s i n his l a t e r w o r k s t h e d e v e l o p m e n t of t h e a r t i s t ' s s k i l l . H i s b e s t w o r k i n t h i s g r o u p i s t h e bas r e l i e f s h o w i n g t h e M a d o n n a amd C h i l d ( f i g . 6). D r a w l i n g a t t e n t i o n -to t h e v a r i e d degree o f d n d i v i d u a l l i t y i n t h e w o r k s o f G i e r , t h e a u t h o r expresses t h e o p i n i o n t h a t ithe m o s t o r i g i n a l a n d i n t e r e s t i n g w o r k s a r e those w h i c h t h e a u t h o r d i d W i t h o u t the a i d o f p r i n t e d p i c t u r e s as a s o u r c e o f i n s p i r a t i o n . B o ż e n a К u г а 1 — THE OLDEST PAINTED OF T H E P O D H A L E REGION COFFERS T h e a u t h o r e s s w r i t e s of t h e p a i n t e d c o f f e r s t o b e f o u n d i n the area south west of N o w y T a r g and here a n d there i n n e i g h b o u r i n g regions. T h e coffers are the products of g u i l d artisans, most p r o b a b l y they o r i g i n a t e d from N o w y Targ. T h e outside facings of t h e coffers are d i v i d e d into rectangles a n d squares, sometimes w i t h the t o p c o m e r s c u t o f f ( f i g . 4). T h e o r n a m e n t a l m o t i f s o n t h e o u t s i d e f a d i n g s a r e c u p - s h a p e d f l o w e r s i n p r o f i l e o r seem f r o m above and bunches of flowers. The flower ornamentation on the m a i n surfaces takes t h e f o r m o f bouquets, m o s t l y i n vases. T h e s i d e s u r f a c e s a r e u s u a l l y o r n a m e n t e d w i t h g e o m e t r i c a l p a t t e r n s ( f i g . 8). T h e ' o r n a m e n t a t i o n c l e a r l y s h o w s t h e i n f l u e n c e of t h e " o f f i c i a l " a r t o f t h e r e n n a i s s a m c e p e r i o d , a n d to a s m a l l e r e x t e n t , a l s o t h a t o f t h e B a r o q u e o r Rococoo p e r i o d s . T h e c o f f e r s w i t h p a i n t e d ornameinitaitiom m o s t r e s e m b l i n g t h e p a t t e r n s o f t h e E n l i g h t e n m e n t p e r i o d can be r e g a r d e d as t h e o l d e s t . Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a -MAKERS COMPETITION — CRACOW CRIB- F o r n e a r l y t h i r t y years n o w , competitions for the best n a t i v i t y c r i b h a v e been organized every year i n C r a c o w a n d i t is the c o m p e t i t i o n s t h a t have k e p t t h i s tradlition alive. A c e r t a i n t y p e of n a t i v i t y crib p r e v a i l s , w h i c h has o u s t e d a l l t h e o t h e r t r a d i t i o n a l ones. I t is an a r c h i t e c t u r a l structure, the essential feature of w h i c h is i t s i m i t a t i o n o f t h e a r c h i t e c t u r e o f o l d C r a c o w . T h e a u t h o r e s s has g i v e n s o m e c o n s i d e r a t i o n t o t h e m a t t e r o f describing t h i s creative w o r k and its role f o r t h e c r i b - m a k e r s t h e m s e l v e s . She q u o t e s t h e s t a t e ­ m e n t s o f some o f t h e m . O n l y some o f t h e m consider t h e m s e l v e s t o b e f o l k a r t i s t s . O t h e r s stress t h e i r i n t i m a t e a t t i t u d e t o w a r d s the n a t i v i t y cribs w h i c h they w o r k on for several months, d e v o t i n g a l l t h e i r spare t i m e to i t . 63 �РЕЗЮМЕ А н т о н и К р о х — ПОДГАЛЬСКИЙ НАРЯД СТОЯЩЕЕ ВРЕМЯ В НА­ ю т с я т а к и м н а р о д н ы м х а р а к т е р о м к а к подгальские. Автор статьи, вслед за другими исследователями, н а з ы в а е т и х „ ф а б р и ч н ы м и " . К а р т и н ы эти анонимны. Одеждой горцев окрестностей Закопане польская общественность интересуется по крайней мере лет сто. В т е ч е н и е этого в р е м е н и э к о н о м и к а и к у л ь т у р а Подгалья прошли длинный и интересный путь SBOл ю ц и и . Это, в частности, н а ш л о свое в ы р а ж е н и е в эволюции подгальского наряда. В В е н г р и ю к а р т и н ы н а с т е к л е д о с т а в л я л и стран­ с т в у ю щ и е к у п ц ы . Н е и с к л ю ч е н о , что их выполнял Ю з е ф А м п е р , р е м е с л е н н и к и з Х о й н о й Воды, рабо­ т а в ш и й т а м н а з а в о д е и п е р е с е л и в ш и й с я затем в Венгоию (теперь Ю ж н а я Словакия). П р е ж д е всего изменилась ф у н к ц и я наряда. Из повседневной одежды подгальский наряд превратил­ ся в костюм, употребляемый в р а з л и ч н ы х торжест­ венных случаях, как наприм. семейные, религиозные и государственные праздники. По двум основным причинам наряжаются ж и т е л и Подгалья в свои ре­ гиональные костюмы: чтобы подчеркнуть свою при­ надлежность к „горской" общественности, чтобы от­ метить торжественность данного момента. Е ж и Ч а й к о в с к и — М И Х А Л ГЕР — НАРОДНЫЙ СКУЛЬПТОР ИЗ МЕСТНОСТИ РЫБНА Изменение функции наряда, а т а к ж е изменение экономического положения Подгалья, в особенности возросшая зажиточность населения и туристско-курортный характер района, — таковы главные при­ чины изменения внешнего вида подгальского костю­ ма. Б о г а ч е с т а л и у к р а ш е н и я , о р н а м е н т и к а , п р и б а в и ­ лись новые декоративные мотивы. Одновременно среди населения Подгалья в ы р а ­ ботался своеобразный стиль одеваться, который м о ж ­ но б ы л о б ы о п р е д е л и т ь , к а к с о в р е м е н н ы й п о д г а л ь ­ ский наряд. Наблюдается большое влияние спортив­ ной и туристской о д е ж д ы . Т и п и ч н ы м я в л е н и е м стало массовое употребление рюкзаков, что не следует объяснять только практическими соображениями. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ДОСТОВЕРНЫЙ ДОКУМЕНТ ФИЛЬМ — САМЫЙ Последние обзоры фильмов, посвященных непро­ фессиональному и народному искусствам, свидетель­ ствуют о том, ч т о в н а ш и д н и ф и л ь м с т а л з а м е ч а ­ тельнейшим и незаменимым познавательным доку­ ментом. Б у д у ч и „полифонической", сжатой аудиови­ зуальной записью современных событий, проникая в самую сущность рассматриваемых к у л ь т у р н ы х ф е ­ номенов, ф и л ь м я в л я е т с я не т о л ь к о в д о х н о в л я ю щ е й научной и л л ю с т р а ц и е й , но и своеобразной п о л е м и ­ ческой рефлексией. К р о м е того ф и л ь м прекрасно дополняет д е я т е л ь н о с т ь музеев, ибо м о ж е т создавать синтезирующие реконструкции культурных явлений прошлого. В связи с этим очень в а ж н о собирать и бережно хранить киноматериалы и телехроники, обогащая таким образом научно-достоверную и вме­ сте с тем и н т е р е с н е й ш у ю к и н о д о к у м е н т а ц и ю куль­ турной ж и з н и нашей общественности. Автор статьи резко выступает против недобро­ совестной информации, возмущается слащаво-лаки­ рованными реалиями, бестактностью по отношению к художнику-непрофессионалу, нелояльным отноше­ нием к его т в о р ч е с к и м д о с т и ж е н и я м . О д н а к о н а р я д у с этим отмечает произведения, о т л и ч а ю щ и е с я про­ фессиональным комментарием, превосходным сцена­ рием и увлекательной художественной формой. К ним например относятся: Ловицкая карусель, В Студзяную, Ярмарка чудес, Цветы из Залипья, Дерево и бетон, Повествование о Иродах, ч е р т я х и д е д а х , которые все е щ е водятся на свете, М у з ы к а н т ы , Па­ вел Врубель. Н о р б е р т Л и п п у ч и — СТРАНСТВОВАНИЯ ПО ВЕНГРИИ В ПОИСКАХ КАРТИН НА СТЕКЛЕ НА­ РОДНЫХ МАСТЕРОВ Картины, собранные автором на Токайском пред­ горье, невенгерского происхождения; в Венгрии до сих пор не о б н а р у ж е н о следов этого вида т в о р ­ чества. Вернее всего им з а н и м а л и с ь на границе А в ­ стрии и Чехии, в окрестностях Похожа, Хойной Воды и Сандля. Описываемые картины не отлича- 64 А в т о р с т а т ь и з н а к о м и т ч и т а т е л я с неизвестным д о с и х п о р с к у л ь п т о р о м , М и х а л о м Г е р о м (1853—1929). Его т в о р ч е с т в о о х в а т ы в а е т р а в н о полные скульпту­ р ы , к а к и б а р е л ь е ф ы , а т а к ж е п р е д м е т ы повседнев­ ного б ы т а — п а л к и и т а б а к е р к и . Т е м а т и к а работ Г е р а б о г а т а и р а з н о о б р а з н а : есть среди них изобра­ ж е н и я с в я т ы х , есть р а з л и ч н ы е сцены из окружаю­ щ е й ж и з н и . Д л я с в о и х с к у л ь п т у р Гер употреблял л и п о в о е д е р е в о , п о л ь з у я с ь и н с т р у м е н т а м и собствен­ н о г о и з д е л и я . Р а з м е р ы е г о с к у л ь п т у р д о с т и г а ю т от 12 с м д о 1 м . В с е о н и п о л и х р о м и р о в а н ы . А в т о р с т а т ь и в ы д е л и л группу самых ранних ра­ бот с к у л ь п т о р а , к о т о р ы е н о с я т е щ е отпечаток п р и ­ митивизма ( и л л . 1—5), и о т м е ч а е т , ч т о его б о л е е поздние работы свидетельствуют о развитии худо­ ж е с т в е н н о г о д а р о в а н и я . Л у ч ш е й из этих работ я в л я ­ ется б а р е л ь е ф , и з о б р а ж а ю щ и й Матерь Божию с мла­ д е н ц е м ( и л л . 6). О т м е ч а я , ч т о с к у л ь п т у р ы Гера в различной сте­ пени индивидуализированы, а в т о р статьи считает, ч т о с а м ы м и и н т е р е с н ы м и я в л я ю т с я его о р и г и н а л ь н ы е п р о и з в е д е н и я , а н е т е , в к о т о р ы х он поднимает те­ матику олеографии. В о ж е н а К у р а л ь — СТАРИННЫЕ ПОДГАЛЬСКИЕ СУНДУКИ РАСПИСНЫЕ В статье описаны сундуки, встречающиеся в рай­ о н е н а ю г и ю г о - з а п а д от Н о в о г о Т а р г а . И з р е д к а м о ж н о в с т р е т и т ь п о д о б н ы й сундук и где-нибудь в соседнем р а й о н е . С у н д у к и эти я в л я ю т с я изделиями ц е х о в о г о р е м е с л а и в е р н е е всего изготовлялись сун­ дучниками в Новом Тарге. Лицевые стенки сундуков, д е л я т с я на п р я м о ­ угольники и квадраты, иной раз со срезанными в е р х н и м и н а у г о л ь н и к а м и ( и л л . 4). Н а л и ц е в ы х с т е н ­ ках выступают следующие декоративные мотивы: ц в е т о ч н ы е ч а ш е ч к и , представленные целиком или в п р о ф и л ь , б у к е т ы ц в е т о в . Ф л е р о н ы на основном де­ коративном ф о н е имеют обычно форму цветочных букетов в к у в ш и н а х . Б о к о в ы е ж е стенки сундуков у к р а ш а ю т г е о м е т р и ч е с к и е у з о р ы ( и л л . 8). В декоре замечается влияние официального ис­ к у с с т в а , п р е ж д е всего в р е м е н В о з р о ж д е н и я , (самые ранние), р е ж е — барокко или рококо. Э в а Ф ры сь - П е т р а ш к ов а — КРАКОВСКИЕ КУКОЛЬНИКИ И КОНКУРС ВЕРТЕПОВ В К р а к о в е у ж е о к о л о 30 л е т п р о в о д я т с я к о н к у р ­ сы л у ч ш и х вертепов. Именно благодаря конкурсам т р а д и ц и я эта в с е е щ е с о х р а н я е т с я , п р и ч е м в о з н и к определенный тип вертепов, который вытеснил дру­ гие; это с л о ж н а я архитектоническая композиция, основной чертой которой является связь с архитек­ турой старого К р а к о в а : . Автор статьи приводит ряд высказываний ку­ к о л ь н и к о в , п ы т а я с ь на этом основании определить и х т в о р ч е с т в о и его р о л ь в ж и з н и создателей в е р ­ тепов. И з п р и в е д е н н ы х в ы с к а з ы в а н и й следует, что только известная часть кукольников причисляет себя к н а р о д н ы м мастерам, многие ж е из них под­ ч е р к и в а ю т свое личное отношение к вертепам, соз­ данию которых они в течение ряда месяцев посвя­ щ а ю т свой досуг. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN w y d a w a n e przez ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN BIULETYN HISTORU SZTUKI, kwartalnik, p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 48 z ł , r o c z n a — 96 z ł . POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 s t r . d u ż e g o formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a — 72 z ł . PAMIĘTNIK 100 i l u s t r a c j i . T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około C e n a 18 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 str. d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y n u t o w e , C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a <— 72 z ł . Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a r e g u l a r n i e j e d y n i e w prenu­ meracie. WARUNKI „FOLSKIEJ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y n a p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e s ą w t e r m i n i e do d n i a 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres p r e n u m e r a t y . P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy indywidualni m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto PKO nr 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . T o w a r o w a 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ ratę wyłącznie za pośrednictwem Oddziałów i Delegatur „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e z ł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 40%> d r o ż s z a o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e na o k r e s y p ó ł r o c z n e i r o c z ­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, w a r o w a 28 — n a u p r z e d n i o z g ł o s z o n e z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za n i e m p o c z t o w y m . T e l . 20-95-26. A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w Pałacu i Nauki w Warszawie. CKPiW ul. To­ zalicze­ Ośrodek Kultury I n d e k s 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wroclaw, Oddział w War­ szawie 1972. Nakład: 1800 +* 135 egz. Objętość: 9,50 ark. wyd.: 8,00 ark. druk. Papier: ilustr. I I I kl„ 120 gram., A l . Karton: biały, I I I ki., 220 gram., BI. Oddano do składania 4.XI.1971. Podpisano do druku 14.VI.1972. Wydrukowano w czerwcu 1972. Cena 18,— zł. Zakłady Graficzne „Tamka" - Zakład nr 2, Warszawa, Zam. 707. A-84 ul. Podchorążych 39. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/457272c39910a1b4971a0ce31e1494f6.pdf 03174fd384c66396468b14f751a9b6b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4612 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource szopka krakowska - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4284 Title A name given to the resource Szopkarze krakowscy a konkursy szopek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;57-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś-Pietraszkowa SZOPKARZE KRAKOWSCY A KONKURSY SZOPEK Różnego rodzaju stosowanych form konkursy dową w naszym kraju. ganizowania gólnych blisko 30-letnią zaczyna systematycznie zostały działaczy i brzyckim cieszą przez dostarczają pod grupę z dania na imprezy i rynku co r o k u wana jest d o s ł o w n i e szeniu w prasie szopki a dorównują zainteresowanie w t y m kierunku Sprawy Zainteresowanie te b y ł y oglą­ krakowskiego często realizo­ budzi przez ich twórców przede żeby pracują podkreślają w p r a w d z i e dość silnie, że nie o nagrodzie (np. „ m n i e nie zależy i płynących z niej korzy­ n a p i e r w s z y m m i e j s c u , ale t o b y ł o w y k o n a n e , a n i e b o h o m a z " — SP), j e d n a k względy te m a j ą spore znaczenie. Powodem od k o n k u r s ó w k i l k u d o s k o n a ł y c h ki — już człowiek r u ­ n a d szopkami cały rok. z myślą ich nie o t r z y m a ł y dziewali. odstąpienia t w ó r c ó w b y ł o , ż e szop­ t a k w y s o k i e j l o k a t y , j a k s i ę spo­ Przyjemność publiczności i satysfakcję stawie. wielu wystawę, zapamiętuje daje Działalność silnie zarówno często reakcje zasłyszane uwagi i artystyczna przy­ krakowskie będą konkursy. Wprawdzie utrzyma rozmów idących wniosków, rozmówcom nie było raźną niechęcią. codziennie widzów, wiąże się bardzo nawet, że wspomnieć, czy r o b i l i b y konkursów, przyjmowane Tylko z sześciu jeden się zdecydowanie istnieć przeprowa­ do w y s n u w a n i a warto pytanie, szopkar- dopóki n i e w i e l k a ilość jednak słucha określenia. się dopóty, nie u p o w a ż n i a gdyby powiedział sądzić aplauz i na w y ­ nawet szopkarzy stwo dzonych konkursu szopkarzy z konkursami. Można wane grupa podczas obserwuje sobie do­ omawiane-. wszystkim Toteż odwiedza i zgromadzonej traci po j e d n y m l u b d w ó c h j u ż szerzej ściach krewnego wykonanym wieczory dłuższe potrzebą, się sierpień, gu t o w a r z y s k i m i w zakładzie pracy, j a k r ó w n i e ż te c h w i l i — j u ż po o g ł o ­ a większość Szopkarze pracują tak silną — „kończy zanikiem s i ę podczas wystawy, wrzesień, innych, z nich znana nagroda oraz j e j o d d ź w i ę k w ś r ó d r o d z i n y , w k r ę ­ przyciągają czy wielu n a czele, do k o n k u r s u scenerii w ostatniej szopkarzy, wystąpieniach. Do- t e r m i n u konkursu. Dlatego t e ż rzadko debiutantów świadczonych rodzi efektownej lub pokonkursowej naukowców, nowych uczestników К znajomego ta zaini­ Konkursy przystępuje wpływem w naj­ Jerzym Krakowie. z nich decyzja drem stopniowym w powodzeniem ogół na przez M u ­ Sewerynem wówczas niewielu Naj­ na s w ą konkursy krakowskich tradycji Tadeuszem już bezpośrednim szopkarza; akcje. u jeden sza" ( F S ) . N i e k t ó r z y się pytanie, organizowane k i l k u n a s t u do k i l k u d z i e s i ę c i u Stosunkowo poszcze­ K r a k o w a . K o n k u r s y te kolędowniczych się dużym Nasuwa długotrwałe krakowską, i prof, d r e m zwyczajów dla d o o b s e r w a c j i ze w z g l ę d u miłośników zaniepokojonych od takie Historyczne miasta cjowane także or­ tradycję szopkę dopodobnie Istnieje przy t y m tendencja współczesną dziedzin ludowej plastyki. piękniejszą najczęściej że — j a k m ó w i ł ich możliwie bogatszego m a t e r i a ł u do lu­ nad jakie rezultaty p r z y n o s z ą zeum należą sztuką opieki „nie daleko że zada­ nadal szopki, było z wy­ zapytanych w y ­ odstąpię, będę robił s z o p k i , m n i e n a g r o d a n i e i m p o n u j e " (SP), ale i t e n w i ę ­ kilkunastu lat biorą cej udział w konkursach, m i m o że nie wszyscy z nich mogą z d o b n i c t w o w m e t a l u czy k o r z e n i o p l a s t y k a . I n n i w t a k i e j liczyć na zajęcie p i e r w s z y c h miejsc. Jakie skła­ twórców, niają którzy od kilku czy i c h do systematycznej pracy u d z i a ł w k o n k u r s a c h daje i m z a d o w o l e n i e . Głównym potrzeba motywem twórcza, działalności a działalności także dla niektórych i szopkarzy. Ilustrują szopkarzy wiedź: pory „chcę jeszcze ślę, (ZG). karstwem nym' dobra dodatkowy wysuwany miastem: jestem cham charakteryzuje i myślę, Zaczynam szopka, jak pracę kończę że nie m o ż n a zajmowania pokazać, i my­ — czasu, związek wypo­ ż e do tej argument jest „chcę człowieka, d u ż o " ( SP). A m b i c j e szopkę m i się nie udało. ale j u ż t a k m a ł o Jako pracy dobrą widzę zmienić" s i ę szop- uczuciowy z rodzin­ że ja też coś K r a k o w i a n i n e m " (SG), „ K r a k u s potrafię, jestem i ko­ s i ę w z a b y t k a c h " (SP). Praca nad szopką, wciąga i kowują pochłania jej plany trwająca bez na ogół k i l k a reszty. życiowe Szopkarze miesięcy, podporząd­ swoje, a częściowo — mimo na tę pra­ cę n i e j e d n o k r o t n i e u r l o p w y p o c z y n k o w y l u b s p o r ą część. Najlepiej pracuje więc przeważnie zmęczenia bym Wykonywana myśli twórcy konstrukcyjne pracy zawodową wieczorem („siadam i w spokoju, i aktualnie do tego lub zawodowej, a stopnia, dekoracyjne nawet stwo stało się u większości nocą, nad szopką na n o w o s i ę n a r o d z i ł " — SP), zdarza rana. i pracą się w samotności późnym szopka mimo i jak­ s i ę , ż e a ż do skupia że najlepsze nasuwają czasami jego się we śnie. moich rozmówców, uwagę inne ulubione rzeźba, malarstwo, wolny czas n p . n a sensie niemniej zajęcia, w i celowości nie trzeba wymagają t y m zakresie których ności, warto więc konsekwentnie preferuje 4 prawie wszystkie średnich i możliwość warunki małe, szopkarz natomiast m a szopki, nie p o z w a l a j ą argument do względu stanowi o konkursach, konkursu nagrody. wodzeniem, szopki i w N i e jest więc grupie to zresztą przez po p a r u eksponatu. one na osobno pomysły dość dawno dopominają podczas skutecznie to szopkarze, niądze wyda się wcześniej a praw­ kursie n i e zostaje" dyplomy — SP), a t a k ż e gdyż sy­ z po­ go. s i ę bez­ uczestnictwa czy p ó ź n i e j ze przy­ zaniechano Druga sprawa, o k t ó r ą Szopkar- żeby grupy stosowany konkursach swoją postulat, nowość, jury szopki też do usta­ mają dzielić każdej znalezienie przecież bądź powtarzano był już niegdyś jednak istniały świąteczną, kilkakrotnie także że i dawniej, gdy do k o l ę d o w a n i a , na w i e l k o ś ć taki fakt, na to t e ż ograniczona i kosztownego zgłoszone szopek znajdują artystycznie i wykonane z ogrom­ nasuwa Toteż stem dla których trudności pod choinką znawać wśród prze­ rozdzielane s ą wielkiego tradycję. trud­ szopki duże, które Spore nie było propozycji, przytoczyć. S ą d na zakup przeznaczone wiania i większych mieszkaniowe, finansowe, bądź Dodatkowy uczest­ Wysuwano uszczerbkiem pracy. Nie każdy wykonania dużej czasu. mowy z formatów, doskonałe nakładem między nagrody małych się r ó w n i e ż ilość przekonywać, modyfikacji. t y m miejscu wszystkim z lalkami , nym omawianych nikogo nie n a s u w a ł o b y je na albo wędkarstwo. wiele konkretnych uwag wprowadzenie konkursowy de odmiennego organizowania w zasadzie pewnych jak metaloplastyka, j e d n a k , a b y d a ł y one p e ł n ą s a t y s f a k c j ę nikom, amatora s p r z e c i w ó w — i swojej rodziny, przeznaczają a O konkursów przyjemność i pasjonuje najpełniej zrobić ż e to b ę d z i e braki, a poświęcenia, jak tej to za­ na sytuacji zajęliby się działalnością artystyczną rodzaju, jest „ja robię z okropną przy­ z z a d o w o l e n i e m " (SG), „ t o d u ż a c h o ć [[...] t r z e b a twórcze artystycznej rekreacyjne wypoczynek" (ZG), „to pociąga poświęciłby przeznaczyliby 3 znaczenie notowane u r y w k i wypowiedzi: jemnością, motywy n a d s z o p k a m i , czy czasu i n i c po ewentualnie („pie­ kon­ jakieś 57 �medale lub odznaki pamiątkowe, szopkarzom najlepszym wędkarze organizują wydaje się są bowiem one sobie szopkarzom na które nadawano i najwytrwalszym, ogół niskie i by „nawet architektury Celowe również ślając nagród, nie stanowią minimalny szopki krakowskiej; często dość szopka, a złośliwymi wieża m u c h o m o r , nie nież w pewnych innych grody po­ wej, można byłoby z które wystąpiłyby Wiele stroju, w przebiega latach miejskich, Konkursy laty specjalnie do tradycyjne szopki się ta 5 dla dzieci, wieloletnich niem uczestników symetryczna wieżowa, swej i duże szopki, stwierdzić się z zarówno kukiełkami. w świadomości Jest to ich staniolami. W „jak najwięcej gółów drobnych, które przypomniałyby Kraków". zumieniu pewne o ostatnio umiejętne zawierać wymienionej różnice. Podczas inni cechy gdy zestawienie chitektury, dla na miejscu Do to przedstawiało najchętniej tury należą riackiego, wawelskiej dy i attyka w tym a nie wykorzystywanych krakowskiej obronnych Kraków, od katedry i innych sukiennic, itp. fragmenty Dążenie zakresie wieże do powoduje szukanie ma­ arka­ murów również neogotycki kościół św. Józefa nifratrów, stem. lub W szopka też w jednym z na nie P o d g ó r z u , szpital związanych konkursów wzorowana wiedeńskiej ogóle 6 w nagrodzona znacznym katedry. Mimo stopniu tego na wadzanie przez ambicję elementów innych Stąd nali znawcy i miłośnicy szkiców, jących fotografii, jego zdecydowanie budynków, uznaniu jak za również szopki ponadto, kowskiej są rzeźbione z że własnoręcznie ogół takiej perspektywy wej, jak i organizacyjno-gospodarczej. Proponowano pre­ i dyskusje innych krajach, historii ułatwić swym członkom metalowe sprzedaż szów i na temat kleje, pełni pozornie problem. W ich dla fabryczny albo barwne zakładać Sprawa szopek wykonawców szopki dekorować młodzieżowy. galerii n i u i z n i e c h ę c a do p r a c y n a d K l u b szopkarzy rządu, nie j u ż nie trudności jące wydaje w jakiej ten większej związane się, jak sferze temat niechętnie ze oni są dosyć odnoszą bowiem szące i m patrzyć SP), jako do s i ę za na twórca twórca spotkaniami i w określają być ogół i część kolekcjonerzy przyno­ („trzeba wczuć twórcą to raczej przedstawia­ się wszyscy się, ludowym" — zaszeregowanie, do świątkarzy wiejskich. większości niewykształconych jako rozmów­ (ZG), „to jest a r t y z m swoisty, w ł a s n y dosko­ na autorzy odczuwają przykre się na odnosząc twórczość Poglądy szopkarstwa Pewna tym rozwią­ Interesu­ w prasie, nawet ujmę. za­ zasadzie tę Na określenia zwłaszcza zgadzają ludowy i rzemieślników nie która mieszka­ twórczością. twórców ludowych interes, czy szopka, umieszczają. niewłaściwe, i n n i j e d n a k nie nazwę kilku swoją ją pewnego rodzaju ców uważa nie dzieł; zróżnicowane. się lub świetlicę aktywności sami działania hobby, często u ż y w a n e g o je powinny istnieje. Szopkarze nadal i n d y w i d u a l n i e zują nie następną. j e d n a k , poza przejawia — stanowi muzea Żaden własnych w folie strony zwiedzających kolekcjonerów, i mógłby wystaw-kierma- przekonaniu cieszyć Polsce drugiej organizowanie błaha, społeczeństwu, w z sezonu turystycznego. sprzedanych, istotny a w itp. K l u b zaopatrzenie odpowiednie szopek poprzez w szopkarstwa architektury, dzaj s z t u k i " to jej kulturalno-oświato­ wykorzystanych modeli jest w szopkarzy chyba jakiś kierunku określają zupełnie budownictwa t e k t u r y , to t r z e b a k o c h a ć , m i e ć z a m i ł o w a n i e , inaczej to szopka nie wyjdzie" najlepiej odrębny czy chęć ro­ ludzi archi­ mieć, (SG). konkretnych sporadycznie elementem wykonane dziedzinie lekcje abstrakcyjnych. Wszyscy u w a ­ nieodłącznym w potrzebę nich, jednak pojawiających w konkursach konstrukcji żają się zarówno Historycznego odczuwa konkretne roz­ koniec „to i widokówek Sprzeciwiają Muzeum pod Postawę starego K r a k o w a , albumów zabytki. z bardzo powstał w wypowiedzi: stanowi nie wielu wystroju jest na dyrekcji widzi działalności taki szopkarzy kontak­ przeszkodę wpro­ twórców dotychczas szopkarzy. np. przypadków, warunek związku z architekturą krakowską ściśle przestrzegany, a mia­ została rodzaju np. Bo­ z tym Klub wzajemnym w r ó c i ł a do d o m u z w y s t a w y , z a b i e r a m i e j s c e w tu nowego inspiracji klubu. we minimalnych stanowiły rów­ środowisko­ się (SP). w mniej wartościowych budynkach krakowskich, jak które trudności i ich „to przypomina chciałby architek­ czegoś przyczyny Wielu i (m. in. bardziej przejawach zawiści szopkarzy inicjatywy instytucji ar­ kościoła barbakanu, z „ta ro­ zacho­ kościołów, pokazania r. Krakowa. klub bohomaz" motywów dawna 1969 m. szcze­ chodzi się własnego prywatnych fragmentów pierwszym woju archi­ W trzeba towarzyskich, służyć wanie ogólnego charakteru zabytkowego budownictwa — „żeby szukać porozumieniu kilku- zarysowują jednych kopiowanych stawiają zda­ wielopoziomowa, różnobarwnymi powinna przed odmiany konkursów. budowla oklejona tekturze jak już wyraźnie utrwaliły prze­ losy. Obecnie zdominowała Cechy szopki k r a k o w s k i e j się na ich nowej że zainte­ organizatorów Krakowie konkurs . na­ oni, spadek odbija na w powstania odmiana Uważają samych wpłynąć na s z o p k a r z e do się p e w i e n niekorzystnie przyczyniły kilkunastu że również strony i może budowanej można, ze co konkursów pracy, tów konkurs. zaznacza konkursami drogą zakładami mecenasów. przywiązują resowania biegu w roli jakim ostatnich zwiększyć krakowskimi uwagi w i władz wydatnie dużymi surowo, szopkę"). Być może tu właśnie, jak Na­ te oceniają porównaniami Eiffla", e k w i w a l e n t w stosunku do w k ł a d u pracy i kosztów. rozumienia inne ostrzej n a w e t n i e j e d n o k r o t n i e niż s ą d k o n k u r s o w y , o k r e ­ funduszu medale". zwiększenie gdyż szopki figurki, PRZYPISY kra­ najlepiej 1 zestaw tych mo drzewa i ubrane w gałganki. postaci stale się p o w i ę k s z a . zaleceń sądu konkursowego niewielu Zdzisławem szopki Dudzikiem z kukiełkami, bić t a k ą szopkę w nie za pomocą niż niewielu Malikiem również lalek poruszających skomplikowanych robienie Szopkarze Janem Natomiast szopkarzy ma przyszłości. Niektórych czej k o n s t r u o w a n i e dzeń i prostych bardzo i wykonuje zamiar zro­ intryguje się na mi­ poza ra­ automatycz­ elektrycznych kukiełek uważnie Tematyczny urzą­ patykach. krytycznie obserwują N p . w 1968 r . p r z y s t ą p i ł o d o k o n k u r s u 37 d e b i u ­ t a n t ó w , w 1969 — 18, w 1970 — 17. W i ę k s z o ś ć s t a n o w i ł y w ś r ó d n i c h d z i e c i i m ł o d z i e ż do 18 l a t . 2 E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , kursów szopek krakowskich, 1968, s. 150 i n a s t . konkurentów. tektoniczne że 58 po czy pewnym Niektóre dekoracyjne czasie udane r o z w i ą z a n i a przejmują wchodzą one do na tego stałe archi­ stopnia, w skład pięć bud.", lat kon­ R. X X I I : 3 Informacji udzielili: Z. Dudzik ( u r . w 1920 r . ) r e k w i z y t o r t e a t r a l n y , S t a n i s ł a w G u ń k i e w i c z (1895) p r a c . u m y s ł . — ob. e m e r y t , Z . G r a b a r s k i (1912) m e c h a n i k , St. F i j a ł (1896) p r a c . u m y s ł . — ob. e m e r y t , St. P a c z y ń s k i (1923) ś l u s a r z , B . P i ą c i k (1936) ślusarz-metaloplastyk, F . S a d o w s k i (1932) ś l u s a r z . 4 dzieła Dwadzieścia „ P o l . Szt. R. R e i n f u s s , s. 28—29. 5 6 Szopki T a m ż e , s. 27. E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , krakowskie, op. c i t . , s. Kraków 154. 1958, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57bad21967b9e03cb5a847fe4960f9c7.pdf 43bfbaab8f6a2e2b4de670e54737cf9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4617 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4288 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Ksawery Piwocki S t y l w sztuce t a k ż e ludowej 67 S t a n i s ł a w Błaszczyk L u d o w a rzeźba kultowa w Wielkopolsce, cz. I . 69 Teresa J a b ł o ń s k a Tradycja gotycka w polskiej r z e ź b i e ludowej . 83 Marek Arpad K o w a l s k i M a m e r t P i ó r k o — r z e ź b i a r z lubuski . 97 Leon J o ń c z y k E d w a r d Sutor — r z e ź b i a r z świeckiej prawdy . 101 Jan Setkowicz Jan 105 Pakosz •— r z e ź b i a r z ludowy . . . z Jeziorzan . RECENZJE Aleksander Jackowski Jacek Olędzki, kurpiowskiej Kultura artystyczna ludności 110 MATERIAŁY Jan K u r k i e w i c z L u d o w i r z e ź b i a r z e beskidzcy 113 Mikołaj Mazurek Życiorys 122 WSPOMNIENIA własny POŚMIERTNE Od Redakcji: Zygmunt S k r ę t o w i c z , Józef Piłat, Jan KRONIKA SUMMARY 123 124 OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Na Lamęcki okładce: 126 127 Król (fragment), drewno. W y k . Jan Wojtarowicz. Fot. Jan K u r k i e w i c z N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Pieta, drewno. W y k . Jan Fot. Jan K u r k i e w i c z Ficoń. Wieprz, pow. Żywiec. �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVI • 1 972 . polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A Z A K Ł A D NARODOWY IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , K R A K Ó W G D A Ń S K WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man ReinfuSiS (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d graficzny — Ja­ dwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31 32 71, w e w n . 20 l u b 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ababa00a47556ba47f19d58bad8144f1.pdf 594c3292b1ab9b9835232fa2c939d37e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource styl ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4289 Title A name given to the resource Styl także w sztuce ludowej / / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;67-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki STYL W SZTUCE TAKŻE LUDOWEJ Każdy pisujący o sztuce usiłuje wielość j e j o b j a w ó w , form i znaczeń ujarzmić przez stworzenie siatki pojęć jednoczących je, sprowadzających j e do mniejszej ilości określonych cech, skatalogowanych form, uzyskanych przez porównanie indywidualnych do ogólnych czy w s p ó l ­ nych, występujących w szerszym zespole dzieł sztuki. Po­ stępuje tak, jak biolog i n t e r p o l u j ą c y k a ż d y kszitałt życia organicznego w siatkę Linneusza czy j a k ą ś i n n ą , mimo niezmierzonego bogactwa form życia i chwiejności p o ­ działów, które zawsze pozostają wobec niego czymś ze­ wnętrznym, narzuconym rzeczywistości przez nasz po­ rządkujący umysł. W szparadh 'tej siatki pozostają zawsze luki, niedomówienia, k r y j ą się w y p a d k i n i e d o o k r e ś l o n e i wątpliwe, a mimo to 'trudno wyrzec s i ę jej użycia, choć można podważać jej zasadność. T a k i m i t e r m i n a m i jedno­ czącymi objawy sztoki s ą pojęcia s t y l ó w historycznych. Ostatnio walczy się z i c h ciasnotą, ale m i m o t o nie można w y r u g o w a ć ich z języka n a u k i o sztuce, w k t ó r y m nadal pełnią p o d s t a w o w ą rdlę p o r z ą d k u j ą c ą mnogość faktów. Nie tu miejsce na -rozważania n a temat filozoficznych podstaw tych trudności, k t ó r e Huizinga p o r ó w n u j e do sporów średniowiecznych n o m i n a l i s t ó w z realistami w sćholastyczinych szkołach. P i s a ł e m o t y m w posłowiu swej książki o teorii historii sztuki Alojzego Biegła. W y ­ starczy, gdy powiem o moŻJliwośoi dwojakiego podejścia do definicji stylu. J e d n ą z najstarszych podaje Buffon w Discours sur le style z r o k u 1753: „ Ł e style n'est que l'ordre et le mouvement qu'on m e t dans ses p e n s é e s " . Opiera się t u jeszcze na retoryce Cycerona, k t ó r y zaleca użycie konwencjonalnych t r o p ó w w y m o w y d l a w y r a ż e n i a przede wszystkim swego indywidualnego kunsztu. O i l e dobrze rozumiem Buf fana, akcent k ł a d z i e on na w ł a s n e myśli, którym p o d p o r z ą d k o w a n y jest ł a d formy. W w i e k później Viollet le Due w Dictionnaire raísonné de l'architecture... (1875) pisze na stronie 477: „Les styles sont les caracteres, o u i font distinguer entre elles les écoles, les époques" i w o l a ł b y m ó w i ć nie o stylach, lecz o for­ mach: greckiej, gotyckiej ozy r o m a ń s k i e j . „ C e s t dans une oeuvire d'art l a manifestation d'un ideal sur un principe" — pisze dalej — a w i ę c styl to ogólna zasada, od której przechodzi się do szczegółu, to zasada w y k l u ­ czająca dowolność i i n d y w i d u a l n ą fantazję. S t y l jest j a k krew dla ciała (s. 480), bez k t ó r e j organizm nie m ó g ł b y istnieć. S t y l jest t y m dla dzieła sztuki, czym gramatyka dla języka, kto m ó w i niegramaitycznie, n i e zna j ę z y k a Każdy styl posiada w i ę c s w ą g r a m a t y k ę f o r m i zadaniem historyka sztuki jest j e j ustalenie i skodyfikowanie. Albo dzieło jest stylowe i wtedy jest dziełem sztuki, albo nie i wówczas nie może ono p o s i a d a ć j a k i e j k o l w i e k w a r ­ tości. Bezstylowość w t y m ujęciu jest z b r o d n i ą . Wyeho warny jeszcze na barokowym rozmachu Buffon akceptuj; indywidualizm wypowiedzi, j a k i p o s ł u g u j e się konwencja stylową dla swych i n d y w i d u a l n y c h potrzeb — V i o l l e t le Due, romantyczny wielbiciel gotyku, ale wychowany w rygorach pseudoklasyeyzmu, przesycony ponadto jesz­ cze historycyzmem X I X w., ma s k ł o n n o ś ć do budowania k a n o n ó w stylowych, k t ó r y c h przekroczenie d y s k w a l i f i k u j ą artystę. Pisząc l a t temu czterdzieści o „stylu l u d o w y m " usi­ ł o w a ł e m z e s t a w i ć „ g r a m a t y k ę f o r m " dla ludowej t w ó r ­ czości plastycznej, p o d a ć „cechy" dla niej charaktery­ styczne, wydedukowane z formalnej analizy jej dzieł. R ó w n o c z e ś n i e jednak u s i ł o w a ł e m połączyć te r o z w a ż a ­ n i a i klasyfikacje z hipotetycznym „ ś w i a t o p o g l ą d e m " t w ó r c y ludowego, k t ó r e g o odbiciem m i a ł a b y ć u ż y t a prze­ zeń farma stylowa. W ten sposób p o z o s t a w i a ł e m o t w a r t ą f u r t k ę dla i n d y w i d u u m artysty, k t ó r y — j a k tego chciał Buffon — mógł s z u k a ć w ł a s n e j myśli w konwencji za­ stanych form. Bardziej rygorystyczny w swych r o z w a ż a ­ niach na podobny temat jest Józef Grabowski, uczony znawca t y l u dziedzin ludowej sztuki. Posiada on gotowy „ k a n o n " ludowego stylu i p r z y k ł a d a go do poszczególnych dzieł — tak, j a k p o s t u l o w a ł to ongiś Viollet le Due. D o d a ć do tego trzeba, ż e ze „stylem l u d o w y m " rzecz komplikuje się jeszcze przez ito, iż przecież a r t y ś c i l u d o w i nie posiadali a n i n i e p o s i a d a j ą ż a d n e g o u ś w i a d o m i o n e g o czy p o d ś w i a d o m i e użytego kanonu stylowego i w ogóle pojęcie formy stylowej jest ;im n a j z u p e ł n i e j obce. Widać to najlepiej, gdy obserwuje s i ę „ l u d o w e n a ś l a d o w n i c t w a " f o r m stylowych, n p . r z e ź b gotyckich. Pozostają z nich w ł a ś c i w i e najogólniejsze schematy kompozycyjne czy i k o ­ nograficzne, niekiedy j a k i e ś dalekie wspomnienie „stylo­ wego detalu" w rzucie f a ł d ó w szaty Madonny itp., i naj­ częściej bez dodatkowej w s k a z ó w k i nie m o g l i b y ś m y dojść do „ s t y l o w e g o " pierwowzoru. Mieczysław Porębski zajmując się „metajęzykiem" k r y t y k i artystycznej wskazuje na jego n i e a d e k w a t n o ś ć w stosunku do zjawisk plastyki. Rzeczywiście nasz zmysł wzroku — a na n i m o p i e r a j ą s i ę nasze analizy form dzieła — dostarcza takiego bogactwa w r a ż e ń i i c h niuan­ sów, że ż a d e n język za n i m i n i e nadążai. Wystarczy w s p o m n i e ć o u b ó s t w i e o k r e ś l e ń kolorów, gdzie jeden t e r m i n ma z d a w a ć s p r a w ę z rzeczy w e w r a ż e n i u zupełnie r ó ż n y c h . Więc t a k ż e s f o r m u ł o w a n i e k a n o n ó w styloznawczych musi n a s t r ę c z a ć piramidalne trudności. A n i „ p ł a s kość p r z e d s t a w i e ń " , a n i „ s y m e t r i a u k ł a d u " , ani „geometryzacja czy rytmizacja" form n i e m o g ą b y ć (jeśli po­ p r z e s t a l i b y ś m y na tych terminach) w y r ó ż n i k a m i „ludo­ wego stytlu" — pojęcia te bowiem o b e j m u j ą ogromne obszary sztuki dawnej i w s p ó ł c z e s n e j , nie mające nic w s p ó l n e g o ze s z t u k ą l u d o w ą w Polsce X I X w . „ P ł a s k o ś ć " złotych t e ł bizantyjskich mozaik, w k t ó ­ r y c h postacie ś w i ę t y c h z a n u r z a j ą się w nieskończonej atmosferze promiennych o b s z a r ó w n i e b i a ń s k i e j Jerozoli­ my, jest czymś i n n y m n i ż „płaskość" o b r a z ó w n p . M o n ­ driana, k t ó r y w s i a t k ę p r z e c i n a j ą c y c h się poziomów i pio­ n ó w usiłuje złowić — wedle jego monografisty Jaffégo — rygorystyczne pojęcie k a l w i ń s k i e g o u k ł a d u wszechrzeczy ziemskich i duchowych. W y n i k a j ą c a po prostu z techniki cięcia złożonego w e dwoje papieru symetria leluji k u r ­ piowskiej jest czymś i n n y m n i ż „ h e r a l d y c z n y s t y l " przed­ s t a w i e ń sumeryjskieh czy assyryjskich, choć t u i t a m w y s t ę p u j e t e n sam m o t y w „ d r z e w a życia". R y t m i k a k a nelur klasycznych kolumn i pilast.rów, ciągnąca wzrok od poziomu stylobatu do poziomów b e l k o w a ń jest czymś i n ­ n y m n i ż (rytmika r ó w n o l e g ł y c h nacięć klocka drewna p a r t i i w ł o s ó w ludowego ś w i ą t k a . W pierwszym w y - 67 �P r z y k ł a d y , jakie tu podaję, m a j ą na celu wskazanie, że sam katalog gramatyki i f o r m jest zbyt ubogi i nie­ wystarczający, by mógł służyć interpretacji dzieła sztu­ k i , że bez równoczesnej analizy sensu f o r m y — u ż y t e terminy takiej gramatyki są wieloznaczne i w ł a ś c i w i e puste. Nie w y s t ę p u j ę więc przeciwko samemu u ż y w a n i u o k r e ś l e ń stylowych i formalnych, bez nich nie m o ż n a się obejść. W humanistyce jednak sam schemat siatki podziałów stylowych, sam kanon f o r m w y d e d u k o w a n y ć h z .porównania dzieł sztuki danego artysty, grupy, k r ę g u regionalnego czy wreszcie danej epoki i klasy społecznej t w ó r c y nie wystarczy, j a k t o bywa w naukach biologicz­ nych czy geologicznych. Jest się zmuszonym p y t a ć o zna­ czenie, o sens użytej f o r m u ł y stylowej, jej w a r t o ś ć infor­ m a c y j n ą , ideową czy i n n ą . Inaczej należy m i e r z y ć odskok form ludowych od oficjalnego stylu epoki we Francji, a inaczej np. w Macedonii. Przychodzi oczywiście zaraz dalsze pytanie, na czym w ł a ś c i w i e m o ż e m y oprzeć odczy­ tywanie sensu formy stylowej: czy t y l k o na i n t u i c j i ba­ dacza? Katalog stylowych m o t y w ó w dekoracyjnych u ż y ­ wanych w meblarstwie X V I I I w. pozwala znawcy na datowanie niemal b e z b ł ę d n i e danego obiektu w ramach już nie dziesięcioleci, lecz pięcioleci; to samo mutatis mutandis dotyczy np. możliwości datowania p a s i a k ó w łowickich wedle katalogu szerokości p a s ó w i przede wszystkim u ż y t y c h b a r w i k ó w i ich kombinacji. S t ą d p ł y ­ nie w ł a ś n i e uzasadniona t ę s k n o t a badaczy do poszukiwa­ nia tego rodzaju pewnych danych. A l e co robić z odczy­ tywaniem „sensów"? tego m o t y w u do k u l t u r y ludowej w Polsce. M ó w i ą c w i ę c 0 i n t u i c j i mam na myśli nie czystą dowolność, lecz umie­ j ę t n o ś ć dostrzeżenia poza „ g r a m a t y c z n ą f o r m ą s t y l o w ą " — jej sensu, jej znaczeń, u w a r u n k o w a n y c h k u l t u r ą ś r o ­ dowiska artysty. B ł ę d e m wydaje m i się z a r ó w n o poprze­ stawanie na katalogu f o r m stylowych i ich w y g l ą d ó w , j a k — z drugiej strony — na „ e t n o g r a f i c z n y m " zestawia­ n i u k u l t u r o w y c h o b j a w ó w i zjawisk bez w n i k a n i a w sens u ż y t y c h ś r o d k ó w formalnych. W sztuce renesansowej i barokowej wszystkie formy, przedmioty i postacie w c h o ­ dzą we wzajemne kontakty ze sobą i — co w a ż n i e j s z e — z p r z e s t r z e n i ą , w jakiej są zanurzone; jest to w i ę c sztu­ ka — m o ż n a rzec — dialektyczna, s z u k a j ą c a w tych re­ lacjach racjonalnych u z a s a d n i e ń więzi wzajemnych całej rzeczywistości ś w i a t a . W sztuce p r y m i t y w n e j k a ż d a for­ ma jest izolowana, istnieje sama dla siebie, a racjonalny związek f o r m zanurzonych w universum z a s t ą p i o n y jest poprzez u k ł a d y , odczuwane przez nas jako dekoracyjne. B y ł b y m s k ł o n n y i n t e r p r e t o w a ć tein f a k t jako w y n i k a j ą c y z w i a r y w wyższy, mistyczny, a nie racjonalny p o r z ą ­ dek rzeczy. Ś w i a t p o r z ą d k u j e nie p o r z ą d e k natury, lecz r ó ż n e sztuczne kanony czy schematy dekoracyjne. Wska­ zuje na t a k i sens i n t e r p r e t a c j i m i n . rezultat uzyskany przez s z t u k ę w s p ó ł c z e s n ą , k t ó r a r o z b i ł a racjonalny układ p o w i ą z a ń f o r m wtopionych w p r z e s t r z e ń , ale straciwszy p r y m i t y w n ą n a d z i e j ę „wyższego p o r z ą d k u " (dekoracyjne­ go) demonstruje coraz bardziej w z m a g a j ą c y się chaos wzajemnych o d n i e s i e ń form. P o j a w i a j ą c a się tak często dzisiaj tendencja izolacji p r z e d m i o t ó w i f o r m ma więc c a ł k i e m i n n y sens i inne znaczenie niż w sztuce p r y m i ­ t y w n e j czy ludowej, c h o ć m ó w i się o „ w p ł y w i e " p r y m i t y ­ w u na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę . Chodzi m i t u o ponowne uka­ zanie, że sama gramatyka czysto formalnych czy „stylo­ w y c h " o b j a w ó w sztuki nie nioże b y ć ostatecznym celem b a d a ń i k o n t a k t ó w ze s z t u k ą . Wbrew p o c z ą t k o w y m w r a ż e n i o m z u p e ł n e j dowolności tego rodzaju interpretacji, sprawa nie jest przecież zu­ pełnie beznadziejna, tzn. nie jest zdana jedynie na sa­ m o w o l n ą i n t u i c j ę badacza. J a f f é t ł u m a c z ą c sens miondrianowskiego „ s t y l u " opiera się nie t y l k o na wypowiedziach samego artysty, ale t a k ż e na osobistej jego znajomości, na p e ł n y m poznaniu ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m rodziła się sztuka Mondriana. Interpretacja z n a c z e ń mezopotamskiego „stylu heraldycznego" daje się u z a s a d n i ć znajomością mitologii sumeryjskiej czy b a b i l o ń s k i e j i p o d e p r z e ć Wie­ dzą o podobnych u k ł a d a c h formalnych w innych k u l t u ­ rach; sens l e l u j i i powstanie tej f a r m y stylowej jest do w y j a ś n i e n i a z a r ó w n o poprzez znajomość wypowiedzi ży­ jących wycinankarek, j a k i w i e d z ę o drogach penetracji U w a g i moje m a j ą na celu u ś w i a d o m i e n i e , że jakkol­ w i e k badania „ s t y l o z n a w o z e " s ą potrzebne, a nawet ko­ nieczne dla uzyskania m a t e r i a ł u do dalszych rozważań 1 interpretacji, to tak t y l k o j a k konieczne są studia nad społeczną f u n k c j ą sztuki i jej społecznym uwarun­ kowaniem w k a ż d e j gromadzie ludzkiej i w danym cza­ sie. S ą to jednak dopiero d z i a ł a n i a w s t ę p n e , przygoto­ wawcze, jeśli interpretacja nie ma b y ć czystą intuicją. Jest dobrym p r a w e m k a ż d e g o badacza poprzestać nieja­ ko na w s t ę p n y c h stadiach naukowej analizy i dlatego wszystkie — nawet c z ą s t k o w e — odcinki drogi wiodą do Rzymu poznania naukowego. J e d n a k ż e wydaje m i się rzeczą n i e d o b r ą , gdy t a k i badacz nie zdaje sobie sprawy z całości d o c i e k a ń i usiłuje a b s o l u t y z o w a ć swoje racje i c z ą s t k o w e zdobycze. padku idzie o czysto intelektualne u ś w i a d o m i e n i e widzo­ w i r o l i podpory w konstrukcji budowli, w drugim — o zamienienie świata materii w d e k o r a c y j n ą e k p r e s j ę zna­ ku, eliminującą ś w i ą t k a ze ś w i a t a p e ł n e g o p r z y p a d k ó w i przenoszącego go do bajkowej krainy hieratycznego do­ stojeństwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4e581c653acbf1d812a619379072715.pdf 75d9ef7b3406d98df711ac010a887f95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2900 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2704 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (3). Ludzie tajgi, ludzie rena, ludzie... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002, t.56, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.60-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text E T N O L O G W PODRÓŻY JERZY S. an Nuur, ku granicy z Rosją, a ściśle z południowosyberyjską Tuwą. Ta ziemia nosiła niegdyś nazwę Kraju Urianchajskiego. Była obszarem rywalizacji Rosji i Chin na tym odcinku ich wielkiej gry o hegemonię w Azji, gdzie szło o przeciągnięcie Mongolii z osi azja­ tyckiej na europejską. Granice nigdy nie były tu jasne — stąd m.in. wzięła się wielość mylących nazw, nada­ wanym mieszkańcom leśno-stepowego pogranicza przez Mongołów, Rosjan i Chińczyków: Urianchaj, Sojot, Tuwa (w miejscowej wymowie Tucha), Ujgur, Caatan. Właśnie pod tą ostatnią, mongolską nazwą, oznaczającą „ludzi rena", są dziś najlepiej znani, choć sami przyjmują ją niechętnie. Caatanowie nie są bo­ wiem ludem mongolskim, lecz tureckim: to rodowici Tuwijczycy, którzy ze swej ojczyzny uciekli do Mongo­ lii całkiem niedawno, bo dopiero przed półwiekiem. (3) WASILEWSKI Etnolog w podróży Ludzie tajgi, ludzie rena, ludzie... i. „... W szamańskiej jurcie panuje mrok. Jakaś skulona postać - może to żona, a może miody pomocnik szamana — trzyma ponad stłumionymi płomieniami ogniska masyw­ ny krąg jego bębna. On sam siedzi nieco w głębi, za sobą mając figurki bóstw domowego ołtarzyka. Oczy przy­ mknięte, (...) słychać ciche mruczenie modlitwy. Nagle podnosi się, chwyta bęben, uderza weń na próbę - nie, dźwięk nie jest jeszcze odpowiednio donośny, cały dzień padał deszcz i skóra na obręczy zupełnie zwiłgotniała, trze­ ba ją długo suszyć. Siedzący po obu stronach obserwują go w napięciu..."'. Kiedy przed ćwierćwieczem tymi słowami zaczyna­ łem swoje studium szamanizmu, nie miałem nadziei, że scenę taką zobaczę kiedyś na własne oczy. Za dużo zmieniło się od czasów Feliksa Kona i innych autorów z przełomu XIX i XX wieku, na relacjach których opie­ rałem swe opisy. W syberyjsko-mongolskim pasie tajgi i stepu pojawił się system, który zmtótł albo zmodyfiko­ wał archaiczne sposoby bytowania, zamieniał szałasy, namioty i jurty na drewniane baraki i domki, pasterzy przerabiał na kolchoźników-traktorzystów, a szamanów likwidował. Tymczasem na początku X X I wieku po­ wtarza się przed moimi oczami prastary obraz: szamań­ ski seans, odbywający się w ciasnym szałasie dla grupki pasterzy. Szaman wygląda tak samo jak wtedy: ma identyczny kostium, tak samo kiwa się i mruczy, po­ dobnie na początku jego córka dosusza nad ogniem bę­ ben - bo dzisiaj padało tak samo jak wtedy; nic dziw­ nego, Sajany Wschodnie to góry, w których stale pada. Tuwijczycy-Caatanowie z północnej Mongolii zato­ czyli pełny krąg - powrócili do wypasu reniferów, do życia w jurtach i szałasach, a także do szamanizmu. Jesteśmy na obrzeżach Kotliny Darchackiej, która zawsze nosiła miano krainy szamanów. Przepływa tu rzeka Sziszchid, która dalej będzie się nazywać Jenisej - to już prawie koniec świata, a my pojedziemy konno jeszcze dalej, na północ od ostatniej stałej osady Cagai Mało kto pamięta, że do 1944 roku istniało takie państwo jak Republika Tuwy — pseudoniepodległy bu­ for między ZSRR a Mongolią - będące poniekąd ob­ szarem interesów dwóch dalekowschodnich konku­ rentów, Chin i Japonii. Niepodległość to była zaiste symboliczna - sprowadzała się do własnych znaczków pocztowych (trójkąty i romby, przedstawiające paste­ rzy i dojarki przy owcach, krowach i wielbłądach). Kiedy pod koniec wojny Stalin ostatecznie przyłączył Tuwę do ZSRR, zaczął się głód i wcielenia do armii. Pasterze ze znaczków zaczęli uciekać przez granicę, a najłatwiej było to zrobić małym grupkom hodowców reniferów, którzy już wcześniej penetrowali górskie po­ granicze. Po paru latach przymusowych powrotów i powta­ rzanych ucieczek kilkuset Tuwijczykom pozwolono zo­ stać w Mongolii, w 1956 roku przyznano obywatel­ stwo, a później rozpoczęto politykę adaptacji, która przerodziła się w akulturację czy wręcz asymilację. Ko­ czowniczych pasterzy osiedlono, część z nich przemie­ niono w rybaków i pracowników technicznych kombi­ natu rybnego, przy czym warto przypomnieć, że ani oni, ani Mongołowie w zasadzie nie łowili i nie jedli dotąd ryb. Leśna kultura była czymś wstydliwym dla postępo­ wej władzy, a już szczególnym kamieniem obrazy był dla niej pierwotny szamanizm. Pewnie dlatego niechętnie pozwalano cudzoziemskim badaczom odwiedzać te okolice, czego sami doświadczyliśmy, przyjeżdżając tu z ekspedycją PAN przed ćwierćwieczem. Wygoniły nas oskarżenia, że jesteśmy agentami wywiadu pracującymi za japońskie pieniądze i podejrzliwość stróżów, widzą­ cych nas w nocy przy świecach - najwidoczniej w ukry­ ciu wywoływaliśmy szpiegowskie negatywy filmowe. Wydarzenia lat 90. zmieniły nie do poznania men­ talność lokalnych decydentów. Ten przygraniczny ob­ szar otworzył się nie tylko dla badaczy i turystów, ale dla wszystkich fortunnych i niefortunnych konsekwen­ cji przeobrażeń systemowych. Kombinat rybny naresz­ cie zbankrutował (skoro nikt nie jadł ryb), kołchoz re­ niferowy rozwiązano, zdążywszy przed prywatyzacją 60 �jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY �Jeny S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY 6. Sujaan w seansie szamańskim. Fot L e c h Mróz 7. N a wpół n i e w i d o m a C e n d wróży z 41 k a m i e n i . Fot. Lech Mróz 8. Początek szamańskiego seansu. G a n d z o r i g przed wyobrażeniami d u c h ó w opiekuńczych. Fot. Jerzy S. Wasilewski 62 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY wyrżnąć więcej niż połowę stada, znikły środki na dofi­ nansowanie hodowli, na budowę domów i zagród, na pomoc weterynaryjną, na szkolnictwo. W tych warunkach zaczyna się nieuchronny regres do tradycji jako jedynej możliwej formy przetrwania. Do życia znów muszą wystarczyć kryte podziurawio­ nym brezentem szałasy, niewielkie - po 20-40 sztuk na rodzinę - stada reniferów, skromne produkty tajgi ja­ ko dodatkowe źródło utrzymania. I ledwie zachowane szczątki własnej kultury - tradycji, duchowości, sza­ manizmu. 2. W mroku szałasu, tuż przed północą, czekamy na początek seansu. Niespełna 50-letni Gandzorig to naj­ młodszy wiekiem i stażem, ale i najaktywniejszy z czwórki caatańskich szamanów. Powoli rozkłada strój, buty z nogawicami, opaskę z czarnymi piórami. Wszystko wygląda jak na dawnych rycinach, choć spo­ rządzone zostało dopiero przed trzema laty: rzeczy przechowywane są we wnętrzu dużego, głębokiego bębna (badacz nie może nie zauważyć z satysfakcją, że to typ prawidłowo „południowosajański" wg klasyfika­ cji Prokofiewej), strój z przodu imituje zbroję (poziome paski napierśnika), z tyłu obwieszony jest długimi wstążkami, z wyróżniającym się grubym wężem. Asy­ stująca w całym seansie córka musi jeszcze poprzyszywać ostatnie żelazne przywieszki, które za każdym ra­ zem przed seansem trzeba z niewiadomych powodów zamocować na nowo. Na honorowym miejscu, na­ przeciw wejścia, rozwiesza półmetrowy pas, obwieszo­ ny szmatkami i figurkami z materiału i skórek. To sza­ mańskie świętości - ongony. Przygotował je starszy brat szamana Gost, sam do niedawna regularnie prak­ tykujący; spotkanie z tą znakomitością miejscowego szamanizmu odłóżmy na później. Dochodzi północ. Córka zapala świeczkę i ustawia ja za zasłoną łóżka, co daje znakomity efekt scenogra­ ficzny. Zapada cisza, wszystkich ogarnia nastrój sku­ pienia. Oprócz nas jest para młodych małżonków, któ­ ra po cichu, w języku tuwijskim wyjaśnia powód swo­ jego przybycia - zgadujemy, że chodzi o ich bezdzietność. Teraz ja powinienem przedstawić nasze życzenie - proszę, by udał się nam pobyt tu, byśmy pracowali z powodzeniem i pomyślnie wrócili do domu. Czuję się jak kolejny numer w długim szeregu europejskich ba­ daczy Syberii, podróżników, zesłańców, którzy tak sa­ mo wyrażoną motywacją musieli maskować czczą cie­ kawość, która przywiodła ich tam, gdzie odbędzie się szamańskie misterium. renów. Oprócz mąki, ryżu, konserw i herbaty w ce­ głach są jeszcze podarunki: latarki, świece, liny do wiązania renów, a przydałoby się też więcej lekarstw, buty dla dzieci, brezent na pokrycie szałasów... Jest październik, trzytysięczniki Sajanów na hory­ zoncie pokrył już śnieg, a temperatury — zwłaszcza no­ cą - są mocno ujemne. Konie płoszą się stąpając po zlodzonych strumieniach, ale za to nie grzęzną w „czarnej wodzie", która latem utrudnia poruszanie się po tajdze. Z pokonywanych żmudnie przełęczy roz­ ciągają się widoki na zastygły, zamrożony pejzaż. A n i śladu człowieka - kilometry pożółkłej modrzewiowej tajgi, pokrywającej kopulaste szczyty i rozległe pustacie suchych, trawiastych dolin. Nawet meteoryt tun­ guski nie zrobiłby tu wrażenia. Tajga ma jeszcze jeden kolor - czarny. To nie tylko efekt naturalnego czernienia kory modrzewia, nazywa­ nego tu trafnie „czarnym drzewem". W wielu miej­ scach widać martwe pogorzeliska - ślady po lokalnych pożarach od pioruna. Nasi przewodnicy wzorowo za­ bezpieczają pozostałości po ognisku, starannie okłada­ jąc je taflami lodu z zamarzniętego strumienia. Nic dziwnego - do walki z pożarem jest tu tylko jeden śro­ dek: zamawia się interwencję człowieka, który posiada magiczny kamień dzada, a jego wystawienie na powie­ trze sprowadza natychmiast deszcz. Szczególny to przedmiot - pochodzi z żołądka jelenia, jest więc spetryfikowaną kulką zlizywanej sierści, zupełnie jak cza­ rodziejski kamień bezoar w średniowiecznej tradycji europejskiej. Skądinąd, za magiczną akcję przeciwpożarową pła­ cą łokalne władze. Z rzadka napotykamy znaki ludzkiej obecności: owon — sterta gałęzi z owiniętymi pasemkami włosów, wyrwanych z grzywy konia albo rena i śladami drob­ nych ofiar dla duchów tych miejsc; chadag - niebieska szarfa zawieszona na gałęzi na znak, że gdzieś w pobli­ żu zostały złożone na ziemi ludzkie zwłoki; końska czaszka przybita do drzewa, by nadal rodziły się dobre wierzchowce. Tu i ówdzie widać, że niektóre szamanistyczne praktyki i wierzenia trwają nadal. Mijamy drzewa sza­ mańskie, obwieszone wstążkami, przed które przycho­ dzą z ofiarą ci, którzy mieli szamana w rodzinie. Widzi­ my renifery z kolorowymi wstążkami u szyi: to zwierzę­ ta poświęcone, wyłączone z najcięższej eksploatacji, których nie wołno dosiadać kobietom. Wstążki - takie same jak te, które wiszą na honorowym miejscu w sza­ łasie, jako domowe świętości - są siedliskiem duchów opiekuńczych rodziny, a reny są ich nosicielami. Napotykamy na swej drodze samotnego jeźdźca z niewielkim ładunkiem. Wygląda dziwnie, jakby prze­ nosił się tylko z częścią swego majątku. Wyjaśni się to, kiedy dotrzemy do obozu, z którego wyjechał. Wszyscy szykują się do jutrzejszych wspólnych przenosin na no­ we miejsce, w pobliże zimowych pastwisk. Dzień przekoczowania musi być astrologicznie pomyślny dla 3. W drogę po krainie Caatanów wyruszyliśmy w osiem koni: nasza czwórka (po dwóch badaczy pol­ skich i mongolskich), dwóch przewodników i dwa ko­ nie juczne, obładowane jedzeniem dla nas i dla na­ szych gospodarzy, tak by nie zmuszać ich do zabijania 63 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY wszystkich - niełatwo go ustalić dla kilkunastu rodzin tego obozu. Prawie to się udaje, ale dla jednej rodziny jest to wciąż dzień niedobry. Pozostaje tylko rozwiąza­ nie magiczne: trzeba innego dnia upozorować wyjazd, wysyłając przedstawiciela, a wtedy resztę rodziny moż­ na będzie niby nigdy nic przyłączyć do pozostałych. Będziemy tu nocować. Jak zawsze gdy mieszkamy w czyimś szałasie, nie wolno nam wrzucić do ognia ani kawałka papieru - byłaby to obraza domowego ogni­ ska, powodująca u wszystkich wysypkę na twarzy. Mo­ żemy tylko bezradnie patrzeć, jak gospodynie wyrzuca­ ją na zewnątrz nasze czyste opakowania, które bez śla­ du spłonęłyby w ogniu. Tym przykrzejszy to widok, że w tych surowych warunkach będą zaśmiecać tajgę przez długie lata. Nieprzezwyciężalny konflikt postaw, racji i wartości Wschodu i Zachodu - równie może uzasadnionych, ale wzajemnie się wykluczających. A gdy wreszcie kładziemy się spać, gospodarz zdej­ muje ze ściany ongony - wstążki, małe futerka, żelazne przywieszki i figurki. Tłumaczy, że to dlatego, by duchy nie męczyły nas nocą, powodując złe sny. 4. Gandzorig nakłada kostium, okurzając każdą jego część tlącą się gałązką wonnej tui (arc) i samemu wdy­ chając dym. Próbuje bębna, najpierw cicho, spokoj­ nie, twarzą do ognia pośrodku, a potem - odwróciwszy się tyłem do nas - zwraca się ku ongonom. Stojąc prze­ ważnie w tej pozycji będzie tańczył przez kilka godzin seansu. Po kilku - sześciu, ośmiu - wstępnych minutach za­ czynają się regularne uderzenia w bęben. Dwa rytmy będą rozbrzmiewać praktycznie bez przerwy, na prze­ mian, w długich sekwencjach: szybkie serie jednostaj­ nych uderzeń, po 160-180 na minutę - typowy transowy rytm szamański - oraz rytm parzysty: podwójne ude­ rzenia, naśladujące tętent konia. I tak niezmordowa­ nie przez ponad dwie godziny - kiedy ręka zmęczy się uderzeniami w jednym rytmie, Gandzorig przechodzi na drugie tempo. Nuci coś cicho, głosem zmienionym, nienaturalnie płaczliwym. Słowa są nieczytelne, a on sam nazajutrz nie będzie nam mógł ani chciał nic wy­ jaśnić. Czasem pokrzykuje, kuli się, zagarniającymi ru­ chami łapie coś do otwartego z jednej strony bębna. Świszczy i chrapie, jakby leciał w powietrzu jako ptak i rumak zarazem. Ten pozaziemski lot oddaje też bie­ giem w miejscu, dynamicznymi poruszeniami ciała, skokami obunóż. Po kwadransie od wejścia w trans przysiada na mniej niż minutę, a córka podaje mu faj­ kę. Podczas następnych króciutkich przerw, w takich samych odstępach, łyknie herbaty albo zaciągnie się papierosem. się i kręcąc szybko tułowiem w obie strony nie zacze­ pił długimi wstęgami o rurę komina. O n sam nie kon­ troluje swych ruchów, bo wstępuje w niego najwyższy ongon, o którym wiadomo tylko to, że jest kobietą. Jeden z widzów przywiązuje szamanowi do pleców białą wstęgę - cha&ag, dar mający zjednać życzliwość ongona. Może teraz odbędzie się rozmowa z duchem, z której wyniknie wróżba dla zgromadzonych? Nie, Gandzorig rzadko odwołuje się do tego sposobu. Prze­ ważnie wróży z położenia rzuconej kołatki do bębna. Rzuca ją każdemu ze zgromadzonych dwukrotnie: za pierwszym razem trzeba ją złapać w dłonie i oddać, mówiąc „wróżba!" (torog!) i kierując uchwyt w jego stronę; za drugim - nie dotykając, złapać w podołek ubioru, a on spojrzawszy na ułożenie pałki w dłuższych słowach zapewnia o pomyślnym wyniku. Ongon opuszcza ciało szamana, a jednocześnie koń­ czy się lot jego duszy. Obecni komentują, że teraz sza­ man „schodzi na ziemię". Powoli uspokaja się, sam zdejmuje strój, choć mocno się przy tym zatacza. Jeden z mężczyzn zrobi mu krótki masaż, a syn wyprowadza go - rozebranego i rozgrzanego - na dwór, skąd wróci po paru minutach zupełnie odświeżony. Mówi, że nie chciał nas — cudzoziemców - męczyć zbyt długim sean­ sem, który może trwać pięć godzin. Kiedy odchodzimy do swojego namiotu, jest prawie trzecia nad ranem. 5. Dzień w szałasie zaczyna się zawsze tak samo - od przygotowania herbaty. Także i dziś budzi nas znajomy stukot: gospodyni zdziera stalowym dłutem sprasowa­ ne na cegłę liście, trzymane w skórzanym worku, po­ tem rozbija je na proszek w drewnianej stępce. Roz­ grzewamy się nią, przemarznięci mimo ciepłych śpiwo­ rów i słuchamy, co mówią gospodarze: a to że dzieciom było w nocy tak gorąco, że wyszły spać na zewnątrz, na ziemi, a to że oni sami nigdy nie potrafiliby zasnąć w łóżku, w izbie, w mieście. No i że trzeba zabierać się do uboju. Zabijanie renifera zaczyna się od uwiązania psów. Mała, ledwie pięcioletnia Budzeń o wiecznie zdziwio­ nej twarzy i jej starszy brat przywiązują do drzew parę kudłaczy, jeszcze pokrytych porannym szronem, żeby nie przeszkadzały. Gospodarz odprowadził już wybraną sztukę kilka metrów od stada. Ma ze sobą siekierę i długi bagnet własnej roboty - nieforemny kawałek że­ laza w drewnianej pochwie. Posyła jeszcze córeczkę po swój przyboczny nóż, ten z przywieszką z kła dzika, któ­ ry zawsze nosi u pasa, a teraz niby to przez zapomnie­ nie zostawił w szałasie. Kiedy mała z nim wróci, będzie już po wszystkim. Uderzony obuchem topora w głowę ren zwali się na ziemię, by dostać bagnetem w szyję głę­ bokie pchnięcie, skierowane w stronę serca. Leżąc na boku kopie nogami, naciskany stopniowo od zadu przez chłopaka, a ciemna, gęsta krew spływa do misy. Mija sporo ponad pół godziny niezmordowanego tańca, szaman wyraźnie traci panowanie nad ruchami; zaraz upadnie na plecy, ale siedzący nieopodal męż­ czyźni złapią go, ratując przed potłuczeniem o żelazo piecyka. Teraz, trzeba szczególnie uważać, by miotając Mała patrzy, jak obaj mężczyźni rozrzynają skórę: zaczynając od pęcin zdzierają ją, przecinają powłoki 64 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY brzuszne, wyrzucają napełniony żołądek, odcinają wą­ trobę i dają wszystkim zgromadzonym po kawałku cie­ płego, słodkawego i nieco twardego mięsa. Psy spokoj­ nie czekają na swoją porcję gorszych wnętrzności. Nie minie pół godziny, a na belkach składziku leży podzie­ lone na części mięso całego renifera, a żebra i serce go­ tują się do szybkiego zjedzenia. Decyzja o jego zabiciu nie przyszła łatwo. Stado nie ma nawet 30 sztuk, ale żona gospodarza jest bardzo słaba, miała niedawno poronienie, mięso powinno ją wzmocnić. Na pytanie, kiedy ostatnio zabijał rena, go­ spodarz wybucha gniewem. O n rozumie, że zmniejsza­ nie mizernego stada prowadzi donikąd, ale przecież muszą mieć co jeść. tugrików (prawie pięć dolarów), a do tego będzie tro­ chę mięsa. Kiedy spadnie taki śnieg, że nawet renifery będą się zapadać po brzuch, założy prymitywne narty własnej roboty - długie, szerokie i ciężkie modrzewio­ we deski z rzemieniami, do których spodów przylepił świeżo zdartą skórę renifera. To urodzeni ludzie tajgi, i właśnie takim mianem - tajgynchyn - Caatanowie sami siebie nazywają naj­ chętniej. Przed wyjazdem mieszkańcy obozu idą pożegnać się ze świętą górą, której podziękują za pomyślnie spędzo­ ną tu jesień. Nam nie wolno uczestniczyć w tym krót­ kim obrzędzie, ale po powrocie pokażą nam dziwne ka­ myki, które stamtąd przynieśli. Gładkie, regularne, okrągłe, z jasnobrązowymi słojami, leżą tam podobno rozrzucone jakby w kamiennych misach. Góra lubi, gdy się je ze sobą zabiera, ale trzeba zostawić jej coś w zamian, choćby kawałek białego materiału. Ale złym ludziom daje swe kamyki niechętnie — tylko te najmniejsze. To jest pierwszy wielki problem tych ludzi, dylemat - bić reny czy też nie bić. One stanowią podstawę ich utrzymania i nieprzypadkowo zapisane jest to już w mongolskiej nazwie grupy. Kilkusetosobowa spo­ łeczność caatańska ze swą specyficzną kulturą prze­ trwa pod warunkiem, że nie wybije do końca stada re­ niferów. Ich pogłowie od lat się zmniejsza, licząc obec­ nie ok. 700 sztuk, a brak świeżej krwi skazuje na chów wsobny i wszystkie jego negatywne konsekwencje. A na dodatek stada są osłabione rabunkowym ob­ cinaniem poroża. Odrastające corocznie rogi renifera są wiosną jeszcze miękkie, bo obficie ukrwione, i w ta­ kim stanie - podobnie jak słynne panty syberyjskiego jelenia plamistego - od wieków wykorzystywane w chińskiej, a od niedawna także w europejskiej me­ dycynie. Z początkiem lata pojawiają się zatem w oko­ licy chińscy kupcy, którzy nie pogardzą też niedźwie­ dzimi skórami i niektórymi produktami tajgi, np. grzy­ bami, a w zamian dają pieniądze, szybko przekładające się na wódkę. W tych warunkach pojawia się pokusa ponownego ścinania rogów odrastających jesienią, co wyjątkowo osłabia zwierzęta, prowadzi do zakażeń i degeneracji poroża. W efekcie coraz więcej jest w sta­ dach takich zmarniałych sztuk - nasz Święty Mikołaj wstydziłby się użyć ich w swoim zaprzęgu. My pojedziemy swoją drogą. Stromymi podejściami osiągamy przełęcze tylko po to, by mozolnie sprowa­ dzać płoszące się konie na dół. Przemierzamy kotliny zasłane skalnym rumoszem, miejsca tak dzikie i odlud­ ne, że jeśli gdzieś w Mongolii miałby żyć almas - tutej­ sza wersja yeti - to właśnie tutaj. Ale nasi gospodarze - choć opowiadają legendy o ałmasie - to nie wierzą w jego obecność. Bardziej boją się niedźwiedzia, który potrafi być śmiertelnie niebezpieczny — zwłaszcza jeśli lato nie obfitowało w jagody i mrówki, a on jest teraz głodny i nie może zasnąć na zimę. Słuchamy opowieści człowieka, któremu całą rodzinę uśmiercił taki właśnie wygłodniały osobnik. Wróciwszy z żoną do szałasu, gdzie zostawili małe dziecko pod opie­ ką babki, zastali pogryzione zwłoki obojga, rzucone wraz ze sprzętami domowymi na środek szałasu, do ognia, tak jakby niedźwiedź chciał wszystko spalić, zacierając ślady swego napadu. Widząc to żona dostała ataku serca; przeżyła go, ale nie wyszła z depresji, która po dwóch la­ tach cierpień doprowadziła ją do samobójstwa. Mężczy­ zna, który odtąd żyje samotnie, prosi nas na koniec spo­ tkania o wpisanie się do zeszytu, w którym gromadzi na­ zwiska wszystkich, którzy go odwiedzili. Dopiero po dłuższym pobycie zdradzono nam, że w powszechnym przekonaniu nieszczęście to musiał spowodować jakiś czarny szaman z Tuwy, który z nie­ znanych powodów nasłał niedźwiedzia. Bo przecież nie ma wytłumaczenia dla faktu, że zwierzę przeszło obojętnie obok innych, bliższych szałasów i że dokona­ ło tak przemyślnej napaści. Wszyscy to niby rozumieją, ale tak jakoś się składa­ ło, że w każdej odwiedzanej grupie szałasów natrafiali­ śmy na świeże mięso, a na głowach reniferów widać było krwawiące rany na miejscu rogów. 6. Czy łaskawy Czytelnik pamięta tytułową postać sy­ beryjskiego myśliwego z filmu Akiry Kurosawy, czło­ wieka natury imieniem Dersu Uzała? Grał go Maksym Bułduk, aktor właśnie z Tuwy - krainy pasterzy leżącej trzy tysiące kilometrów na zachód od miejsca akcji. Teraz już mnie nie dziwi, że z fenomenalną naturalno­ ścią wcielił się w postać człowieka tajgi. Caatanowie są mistrzami polowania. Młodzian ze strzelbą, który pogwizdując jedzie obok nas na renife­ rze, potrafi błyskawicznie zestrzelić siedzącą na gałęzi popielicę i w trakcie jazdy ściągnąć z niej lśniące, czar­ ne futerko. Śmieje się, bo jest ono warte pięć tysięcy 7. Szczerze podziwiam dawnych badaczy, którym uda­ ło się zebrać tyle materiałów na temat ezoterycznego szamanizmu. Umieli pokonać bariery obcości i dystans nieufności, potrafili zrozumieć enigmatyczne symbole, zrekonstruować panteon, nakreślić model świata. 65 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W P O D R Ó Ż Y Wśród Caatanów nie uda m i się tego zrobić. Tutejszy szamanizm pozostanie dla mnie nieprzenikniony. Nie umiem nawet odpowiedzieć na pytanie, na ile szama­ ni odmawiając odpowiedzi ukrywają to, co musi być tabuizowane, na ile zaś dbają o aurę tajemniczości, tak potrzebną z komercyjnego punktu widzenia, a do tego maskują swoją niepełną znajomość tradycji. Gandzorig nie pozwala się fotografować w czasie se­ ansu (i ogranicza do czterech liczbę zdjęć, które może­ my mu zrobić nazajutrz), nie chce rozmawiać o żad­ nych szczegółach kunsztu - o inicjacji, przebiegu na­ uki czy śpiewanych tekstach. Mówi, że te pieśni same do niego przychodzą, że poza seansem wcale ich nie zna. Trochę boi się gniewu duchów, a jeszcze bardziej starszego brata, Gosta. wał ją jednego rena), zaczęła lekko uderzać weń pałką i cicho nucić. Podrygiwała, obracała się raz i drugi, ryt­ micznie kręciła głową, tak że trzęsły się zasłaniające twarz frędzle. Ale wiek ma swoje prawa; Sujaan już nie wykonała obrzędu w pełnej postaci. Skończyła szybko, kropiąc herbatą przed szałasem i przez jego górny otwór - dla okolicznych duchów. Jej córka, dobroduszna niewidoma Cend, urządza prawdziwy seans szamański tylko raz na kwartał, ale chętnie powróży, czy uda się nam podróż powrotna. Wróżbę odczytuje z 41 kamieni, które rozkłada kolej­ no na kupki - tak jak to robią wróżbici w całej Azji Centralnej. Bierze je w dłonie i w modlitewnym geście przykłada na długą chwilę do twarzy, potem po wielo­ kroć rozkłada je w kupki (w trzech rzędach, po trzy kupki w każdym), zgarnia ponownie i znów układa. Padają słowa przepowiedni: „wasze nogi są lekkie, po drodze nie ma nic złego, osobisty los każdego z was jest pomyślny", tyle że - jak na końcu wyczytuje - wraca­ jąc, powinniśmy unikać samotnej jurty, inaczej bo­ wiem czeka nas „mała przeszkoda". Jej syn, patrzący na przebieg wróżby i układ kamieni, potwierdza tę prze­ strogę. Gost niedawno przestał być szamanem - podejrze­ wam, że stracił wiarę, widząc jak ten kunszt pospoli­ cieje. Jest surowy, małomówny. Jeszcze przed paroma laty miał opinię „czarnego szamana" - takiego, który potrafi zaszkodzić nieprzyjaciołom, u którego można zamówić nawet śmiercionośny urok. „Ongon już do niego nie przychodzi" - zdradza jego siostra. O n sam nie chce o tym mówić; potępia szerzącą się wśród Mongołów komercjalizację szamanizmu w wersji po­ pularnej. Po latach nielegalnego szamanienia, które przypłacił więzieniem, ma za duży respekt wobec du­ chów, by brać do ręki bęben, skoro nie wierzy już w skuteczność tego działania. A my, niebaczni wróżby, wstąpiliśmy w drodze po­ wrotnej na obiad do jakiejś samotnej jurty. I rzeczywi­ ście, w parę godzin później, tuż przed wjazdem do mia­ sta, nasz gazik zatrzymuje milicja. Wychodzi na jaw, że kierowca jeździ bez prawa jazdy. Okazuje się też, że gdybyśmy byli tu trochę wcześniej, oszczędzilibyśmy sobie sporo kłopotów. Nestorką caatańskich szamanów jest 98-letnia Sujaan. Wprawdzie nadal jeszcze nawleka igłę bez okula­ rów, ale nie jest już w stanie - jak przed paroma laty odbywać kilkugodzinnych seansów szamańskich, wy­ magających ustawicznego tańczenia, ekstatycznych podskoków, bicia w bęben, śpiewu i recytacji tekstów. „Moja głowa już nic nie pamięta, zapomniałam wszyst­ kie modlitwy". Wróżby mogą być mniej lub bardziej przyziemne, ale szamański seans nie ma - wbrew pozorom - cha­ rakteru wyłącznie usługowego. Ku mojemu zaskocze­ niu rysuje się taka oto prawidłowość, rządzącą prakty­ ką starych caatańskich szamanów. Żaden z nich nie szamanił na zamówienie, lecz jedynie w ściśle określo­ nych dniach, kilka razy w roku. Nawet chorzy, przy­ chodzący po wyleczenie, musieli podobno czekać na ów dzień - seans w ich intencji może się zresztą odbyć pod ich nieobecność. Córka Gandzoriga w tajemnicy przed ojcem objaśnia, że kiedy przychodzą do niego duchy, to pytają, dlaczego je wzywał i mogą go ukarać za przywoływanie ich z błahego powodu. Ale przed dwoma laty widok wiekowej Sujaan w starym prawie jak ona sama kostiumie, przygotowu­ jącej się do szamańskiego seansu - to było dla mnie spotkanie z innym światem. Czapka-pióropusz, długi chałat z brzękadłami, nogawice z naszytymi wyobraże­ niami ptasich szponów, wielki bęben z zatartym wy­ obrażeniem n i to sylwetki ludzkiej, n i to drzewa - mu­ siały gdzieś w ukryciu przetrwać minione lata. Starowinka z pomocą synowej z czcią okadziła wszystkie części kostiumu i bęben, a na ongony pryskała gałęzią jałowca, zanurzoną w ofiarnej herbacie z mlekiem. Z drewnianego pudelka wyjęła drumlę - żelazny i n strumencik, który po przyłożeniu do ust, szarpany za języczek, wydaje cichy, wibrujący dźwięk. Głos instru­ mentu umożliwia duchom podróżowanie na dużą od­ ległość, kiedy więc przybył duch główny, „pan ongonów", można było odczytać wróżbę. Rzucona na zie­ mię drumla padła języczkiem do góry, i to nawet dwu­ krotnie. To był dobry znak. Wiadomości te przeczą mojemu dotychczasowemu wyobrażeniu o szamanizmie jako praktyce interwen­ cyjnej, nastawionej na doraźną pomoc zgłaszającemu się z potrzebą duchową, psychiczną czy niedyspozycją fizyczną. Nie potrafię ich ostatecznie zweryfikować godzę się z myślą, że przy intensywnych badaniach w małej społeczności, gdzie liczba rozmówców jest nie­ wielka i każdy przedstawia swój własny, powikłany los, trudno o pewne, sprawdzone uogólnienia. Nie będzie efektownych tez, diagnoz na temat trendów, łatwych generalizacji. Cend, Gost, Sandżin, Bajaraa, Ganbat i inni to konkretne osoby, prezentujące swoje indywi­ dualne doświadczenia, wiedzę i opinie, a także niewie- Szamanka wstała, wzięła do ręki duży bęben, zro­ biony dla niej, gdy jeszcze była młodą kobietą (koszto­ 66 l �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY dzę, zapomnienie i zwątpienie, które dokładają się tyl­ ko do moich pytań i wątpliwości. 8. Ludzi tajgi nie jest wielu. Renifery hoduje w górach niespełna 40 rodzin, kilkanaście przechodzi stopniowo na pasterstwo w stylu mongolskim: schodzą do Kotli­ ny, gdzie zamiast chorowitych renów hodują odpor­ niejsze bydło i owce, przenoszą się z szałasów do cie­ płych, wojłokowych jurt. Młodzi biorą za żony mon­ golskie dziewczyny. Dopływ nowej krwi cieszy rodzi­ ców, ale prawda jest taka, że synowe tylko czekają, kie­ dy będą mogły wrócić z mężami do swoich. Oglądamy zdjęcia z niedawnego wesela takiej mie­ szanej pary, jednocześnie prowadząc etnograficzny wy­ wiad. Odbywa się ono w szałasie, świeżo postawionym dla pary młodej, ale ceremonie są żywcem wzięte z mongolskiej jurty i generalnie zapożyczone z tamtej kultury. Dziewczyna wjeżdża konno na biały wojłok, rozścielony przed wejściem, gdzie matka męża wita ją kropiąc mleko. Podstawowym daniem uczty jest mięso baranie, którego konkretne porcje podawane są w zgodzie z ceremonialnym kodem, określającym kto co dostaje. Symboliczny sprawdzian dziewczyny pole­ ga na tym, że musi samodzielnie przygotować „herba­ tę panny młodej": rozpalić ogień, utłuc herbatę w stępce, przyrządzić ją z mlekiem, masłem i solą, a potem rozdać wszystkim gościom. W kulminującym momencie dostaje do rąk sznur, który gwarantuje po­ myślność domostwa, stanowiąc „wodze jurty", a tu jest sztucznie doczepiony do szałasu. I tak, krok po kroku, dokonuje się proces, w którego efekcie Caatanowie nie tylko mówią po mongolsku, ale też przechodzą na mongolski język symboliczny. I to jest drugi wielki problem Caatanów - zachowa­ nie odrębności językowej i własnej etnicznej tożsamo­ ści. Nie mając kontaktu z Tuwą, przechodzą powoli, na­ wet w gronie rodziny, na mongolski - język szkoły i ofi­ cjalnej komunikacji. Nie ma wśród nich elity, autoryte­ tów, liderów, którzy dbaliby o utrzymanie resztek trady­ cji i samoidentyfikacji. Słabnie świadomość etnicznej odrębności. Wiedzą, że są Tuwijczykami, ale przecież prawdziwi Tuwa są tam, za granicą; kiedy samych siebie nazywają „ludźmi tajgi", to w ten sposób, bez używania nazw etnicznych, przeciwstawiają się wszystkim żyjącym w Kotlinie „ludziom rzeki", golynchyn. Pozrywały się związki z krewniakami w Tuwie. O d dziesięciu lat nie ma kontaktów lokalnych, granica jest szczelnie zamknięta. Zaprzestano akcji wymienia­ nia reniferów, ustał dopływ nowej krwi, a dotyczy to tak samo zwierząt, jak ludzi. Górskie, przygraniczne odludzia to nie są okolice bezpieczne. Zdarzają się wy­ prawy rabunkowe spoza kordonu - zdesperowani pokołchozowi pasterze, pozostawieni sami sobie, muszą jakoś zdobywać konie i bydło. A parę lat temu mówi­ ło się po cichu (wtajemniczeni powoływali się nawet na raporty amerykańskiego Departamentu Stanu), że przez Tuwę idzie przemyt rosyjskiej broni do muzuł­ mańskich Ujgurów w chińskim Sinkiangu. Mimo że reny wymagają pastwisk górskich, bo w dolinach chorują, a do tego częściej padają łupem wilków, tutejsze strategie przetrwania siłą rzeczy spro­ wadzają ludzi tajgi na dół. Coraz silniej będzie działać obecność zachodnich turystów, docierających tu cza­ sem za sprawą biur podróży z Ułan-Bator, a nie wszy­ scy z nich mają czas na długą drogę w góry. Niekiedy przybywa jakaś zagraniczna akcja charytatywna z żyw­ nością. Świat zaczyna rozumieć, że konieczna jest choćby skromna pomoc, by ta mała grupka ludzi swą odmiennością nadal wzbogacała paletę jego barw. Nie trzeba przecież wiele - trochę mąki, by nie zabijali re­ nów, brezent na szałasy, by nie uciekali do jurt i drew­ nianych domków w osadach, weterynaryjne wsparcie w odbudowie stada. Może, paradoksalnie, to właśnie przybysze z ze­ wnątrz - badacze, podróżnicy, turyści - są ostatnią szansą łudzi tajgi na zachowanie własnej kultury? Któż inny przekona Caatanów, że opłaca się zachować nie­ które elementy dotychczasowego stylu życia — szałasy, reny, szamanizm? I kto - działając w drugą stronę - za­ niesie w świat Zachodu komunikat, że skoro już mamy taki kaprys, by zobaczyć ludzi idących ścieżką kultury tak trudną i odmienną od naszej, to wszyscy powinni­ śmy ich w tym wesprzeć. Przypisy 1 J. S. Wasilewski, Podróże do piekieł riach, Warszawa 1979, s. 5 67 Rzecz o szamańskich miste­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac92c27e697d53fc0df7738e25781565.pdf baec19a7a48cf2c029e1d33250aecf1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2897 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2701 Title A name given to the resource Jest to jakoby klejnot korony jego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.39-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I to klejnot kunsztownie oprawiony. Wystawa Jacka Sempolińskiego w Zachęcie jest ukoronowaniem je­ go dotychczasowej twórczości. Nie była pomyślana jako pokaz retrospektywny, ale jako prezentacja dorob­ ku artysty w jego głównych węzłach i przekrojach, roz­ rzuconych chronologicznie, ze szczególnym uwzględnie­ niem rysunków i obrazów z ostatnich lat. Znalazły się tam obiekty pozyskane ze zbiorów muzealnych i - co ważniejsze - te wydobyte z pracowni i z domu, a więc rzadko lub w ogóle nieoglądane. W sumie zgromadzono siedemset prac, prawdziwe bogactwo, na nowo odkryte „Skarby Sezamu". Przestrzenna aranżacja ekspozycji oszałamiająca i zrealizowana z wielkim rozmachem - sa­ ma w sobie jest imponującą instalacją, dziełem sztuki wystawienniczej, ale ani nie przyćmiewa, ani nie przeja­ skrawia samych dzieł, lecz w pełnym blasku wydobywa ich walory plastyczne i wewnętrzny sens, wytycza etapy drogi. Pokryte obrazami powierzchnie ścian, stelaże, ekrany, gabloty, kulisy tworzą osobliwą inscenizację te­ atru wyobraźni jednego malarza. W tym olśniewającym spektaklu zawarty jest przemyślnie rozpisany scenariusz twórczości Sempolińskiego, i to on jest najważniejszy. Scenariusz niejako odwrócony. Jeśli bowiem przyjmie­ my Alfę i Omegę za punkty graniczne, metaforycznie zamykające czas i przestrzeń, to tu, na trakcie wiodącym przez sale Zachęty, relacje zostały odwrócone: Omega stała się początkiem, Alfa zaś końcem tego traktu. W pierwszej sali, imienia Narutowicza, uwagę widza przykuwają od razu trzy ogromne, pionowe kadry płócien malowanych w różnych latach (autoportrety i czaszki), zwarte bloki obrazów wielobarwnych i monochromatycz­ nych, utrzymanych w tonacji ciemnych błękitów i fiole­ tów. Tam też, w prześwitach masywnych obramień, wiszą wcześniejsze i późne płótna malowane obustronnie oraz takie, które zostały podziurawione, rozszarpane przez ar­ tystę w momencie zmagania się z oporną materią i z sa­ mym sobą, w chwili furoru. Przy samym progu wita nas jak to się dzisiaj mówi - osobliwe „logo", symboliczny znak, gmerk twórcy - milczący, obwiedziony prostym konturem autoportret bez rysów, z prawą dłonią odci­ śniętą na pustej twarzy, podpisany „Ja". W Sali Matejkowskiej widza czeka wyjątkowe doznanie: oto wydaje się, że wchodzi do wnętrza świątyni, do katedry z pnący­ mi się ku górze filarami zbudowanymi z obrazów. Na ścia­ nach przesuwają się podwójne rzędy rysunków: zlepy, sze­ regi, ciągi pięknych pejzaży z Janowca i ekspresyjnych fi­ gur rozłożonych też w gablotach przykrytych odblaskową folią, która nieco spopiela ich barwy (ale skutecznie chroni przed kurzem). W następnym pomieszczeniu znajduje się znowu przyścienny blok obrazów i rysunków oraz długa, ustawiona ukośnie rampa, po której „wędru­ ją" wirujące, koliste zjawy Schizofrenii. Centralna oś kompozycyjna tej sali skonstruowana jest z luźno zacze­ pionych autoportretów i wizerunków innego człowieka, malowanych na transparentnej, groszkowanej folii; te sil­ nie zdeformowane głowy chwieją się, poruszają w prze­ strzeni, przezroczyście nakładają na siebie, stając się jed- WYDARZENIA ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Jest to jakoby klejnot korony jego* nym „podwójnym" portretem. Ideą takiej aranżacji było stworzenie „rzeczywistości poza rzeczywistością", przywo­ łanie zjawisk z przeszłości organicznie związanej z teraź­ niejszością, sfery przepływu zdarzeń, na którą nakładają się różne czasy, ponieważ to, co było, jest tak samo obec­ ne i ważne jak życie „tu i teraz". Jednak wizualny efekt te­ go fragmentu wystawy zdaje się aż nadto wysmakowany, nazbyt błyskotliwie rozjarzony mieniącym się światłem, przypominającym dekoracje świąteczne, jakie widuje się w miastach np. przed Bożym Narodzeniem. W przedostatniej sali rozmieszczono płótna Jacka malowane w okresie jego dojrzałej młodości (między 1964 a 1970 rokiem), bardziej niż inne spokojne i po­ godne, emanujące wewnętrznym blaskiem, nasycone ciepłym kolorem, obrazy jakby szczęśliwe, „zachwycone" światem: jakieś łąki, rzeki, widoki ze Studzienicznej i Mąchocic, studia światła i mroku, sylwety barokowego kościoła wrośniętego w zbocze wąwozu, martwe natury z brytfanną, koszem i jabłkami leżącymi na domowym stole. Rzeczy widywane w dniu powszednim, drobiny piękna wyłowione z potocznego bytowania. I wreszcie w ostatniej, małej „niszy" znalazły miejsce obrazy wypeł­ nione ciszą wspomnień, odnalezione jak cienie dawnych lat - dwie jeszcze nieśmiałe i „niewinne" martwe natury z 1955 roku, jedna z dominantą fioletu, druga z kontra­ stami czerni, szarości i zieleni, eksponowane na wysta­ wach Arsenału w Warszawie i Berlinie. Ten debiut Sem­ polińskiego został tu skonfrontowany z późniejszymi kompozycjami: błękitną, okaleczoną Mocą Przeznacze­ nia Verdiego (1977) i mrocznymi, nokturnowymi stu- * Tytuł recenzji jesr cyratem z rozprawy Cypriana Norwida O Ju­ liuszu Sbwackim. Lekcja V I , z 1860 roku. A me stesso. Wystawa malarstwa Jacka Sempolińskiego, kurator Gabriela Swirek, projekt ekspozycji Violetta Damięcka i Żaneta Govenlock, Państwowa Galeria Sztuki Zachęta, 10 września-20 paź­ dziernika 2002. Red. katalogu, Marzena Guzowska, proj. graf. Wojciech Freudenreich i Jan Bokiewicz. Redakcja składa podziękowanie Działowi Dokumentacji Galerii Zachęra za udosrępnienic fotografii z ekspozycji wystawy. W grudniu wysrawa Jacka Sempolińskiego została orwarta w Muzeum Narodowym w Poznaniu: A me stesso. Wystawa malar­ stwa Jacka Sempolińskiego, kuraror-Dyrektor M N w Poznaniu Woj­ ciech Suchocki. Proj. ekspozycji: Eugeniusz Matejko. Muzeum Na­ rodowe w Poznaniu, 1 grudnia 2002-12 stycznia 2003 [przyp. red.] �Aleksandra Melbechowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO diami Wisły płynącej nieopodal Męćmierza (1979, 1988, 1989). I tak to koło się zamyka. Scenografia wystawy i strumienie świateł odkrywają i wydobywają urodę, plastykę, kolor, niepowtarzalny charakter i znaczenie dzieł Sempolińskiego. Ukośne smugi blasku wyjawiają fakturę płócien, folii, papieru, które „falują", mienią się, tracą plaskość, nabierają kon­ systencji żywej materii, uwiarygodniają bogactwo barw, nerwowy dukt linii, wypukłość farby budującej formę. Z różnych miejsc ekspozycji wyłaniają się obrazy podda­ ne siłom od nas potężniejszym: groby, czaszki, krucyfik­ sy, te dawniejsze tworzone od lat sześćdziesiątych i te najnowsze, zwrócone ku człowiekowi, gwałtownie poru­ szone, porażające nasiloną ekspresją, naznaczone stygmatem „pierwotnego niepokoju". Czasem Jacek powra­ ca do starych obrazów, przekształca je, dopełnia lub po­ krywa nowymi kompozycjami, wzmacniając w ten spo­ sób dwoistość ich treści, podwójne znaczenia. Wśród wielu znakomitych dzieł zdarza się czasem i taki obraz, który wydaje się nieco „obsunięty" (a może celowo antyestetyczny?), jak owoc złych dni: matowy, głuchy w kolorze, z „zaciętą" lub „niedomkniętą" formą wymy­ kającą się spod pędzla. Wszelako w tym wszystkim, co Sempoliński maluje, tkwi paraboliczna wykładnia myśli i doznań, która - jak mówił Norwid - wyraża „dramat życia prawdę wyrabiający". Zwłaszcza w ostatnich pra­ cach objawia się wyraźnie to „spotkanie" z własną duszą, ekstremalne napięcie, namiętne poszukiwanie universum, które pozwala mu „Wypłynąć na głębię" (Łukasz, 5, 4). ki właśnie Chrystus jest jego własnym, najbliższym Jezu­ sem, Bogiem wcielonym, który zstąpił na ziemię, stał się człowiekiem i cierpiał jak człowiek. W cyklach eksponowanych rysunków wybijają się charakterystyczne dla ręki Sempolińskiego wibracje, paroksyzmy, pulsacje widoczne w sposobie prowadzenia kre­ ski oraz dwoistość lub wielokrotność przenikających się plam i linii. W zwartych szeregach przesuwają się różne motywy niczym ruchliwe kadry sekwencji filmowej, rozwi­ jają się długie wątki jak nić Ariadny prowadząca przez la­ birynt życia. Wszystkie te studia mogą być postrzegane ja­ ko jedność w wielości, bowiem niezależnie od ich tema­ tów i treści wyobrażone postacie scalają się najczęściej w jedną syntetyczną figurę, w jeden, bardzo osobisty ar­ chetyp tworzony przez współczesnego malarza. Oprócz świętych osób znajdują się tam nagie, jakby zetlałe istoty widziane za grobu, oplecione giętką linią skręconą jak zwoje śmiertelnego całunu, i enigmatyczne akty młodego mężczyzny, sportowca, koszykarza (?) zwanego Dalekim (Der Ferne), który biega, skacze, wiruje, obraca się wokół własnej osi. W ten sposób w jednej ikonicznej przestrzeni Eros spotyka się z Thanatosem. Na wiele z tych figur Ja­ cek nakłada jak kalkę zarys kształtu własnego ciała; sam się w nich odkrywa, ujawnia. Każdy jego obraz, rysunek (a także tekst) jest wysyłanym do nas sygnałem, wyzna­ niem, w którym powiada: „taki jestem, tyle mogę unieść z mojego życia". Przyjaciele i bliscy znajomi znający silę twórczą Jacka Sempolińskiego i jej wewnętrzne znaczenia, powitali wystawę w Zachęcie ze zrozumieniem, entuzja­ zmem i zachwytem. Dla widzów mniej zorientowanych ekspozycja ta jest konfrontacją z tym, czego nie znają i o czym nie wiedzą; ci mogą poddać się jedynie własne­ mu wrażeniu, smakowi i wrażliwości, zaakceptować ją lub nie. Wszelako artysta pozostawił odbiorcy wskazówkę: ty­ tułowe motto wystawy — a me stesso, które oznajmia: „je­ stem malarzem, tworzę, i czynię to dla samego siebie". Łatwo zauważyć, że od niedawna w twórczości Sem­ polińskiego pojawiają się często tematy i treści kontrower­ syjne, prowokacyjne, być może dlatego, że uprawia on malarstwo napełnione niepewnością, udręką, melancho­ lią, sztukę „doświadczenia ujemnego", której dawali świa­ dectwo również inni artyści i pisarze XX wieku. Obsesyj­ ne wątki zderzają się ze sobą, są sprzeczne, na przykład kult ciała a zarazem wstręt, jaki odczuwa się do odstręcza­ jących cech fizyczności (o czym mówił w wywiadzie pra­ sowym we wrześniu tego roku). Jacek jest skłonny do przekraczania granic, norm utrwalonych w tradycji, a na­ wet tabu. W jego ikonosferze wstyd zmaga się z bezwsty­ dem, tak jak w najdawniejszym objawionym źródle - bi­ blijnym podaniu o drzewie wiadomości dobrego i złego, 0 grzechu pierworodnym. Nagość jest wszechobecna (ale bez epatującego dreszczyku czy trywialności); odsłonięty jest człowiek, nawet natura bywa obnażona, sprowadzona do jej pierwotnego stanu, podstawowej substancji Ziemi, a nie przystrojona śliczną szatą roślinną, jaka ozdabia ty­ siące pejzaży malowanych w różnych epokach. W po­ szczególnych cyklach przykuwają uwagę czyjeś portrety 1 własne wizerunki, z których opada maska skrywająca bezbronność człowieka, procesy starzenia, zmiany fizycz­ nej i psychicznej kondycji. Wszystko to jest odkryte, odna­ lezione po drugiej stronie lustra w twarzy sobowtóra. Ar­ tysta rozbiera świętego Jana, swego Anioła Stróża, rysuje też — wbrew tradycji ikonograficznej - postać Ukrzyżowa­ nego w jego całkowitej cielesności, odartego z szat, bo ta­ 40 W chaosie, zamęcie naszych czasów, w pogoni za władzą, pieniądzem, konsumpcją, chęcią użycia, degra­ dują się myśli i uczucia, pryncypia stają się pustymi for­ mułami, powierzchownym odniesieniem do tego, co kie­ dyś nazywano wartościami. „Jak to przykro, że słowo «wartości», którego używa się dziś tak chętnie nie tylko w pisaniu o sztuce, ale i w całym polskim życiu społecz­ nym, jest słowem najbardziej sprostytuowanym i wytar­ tym [...]. Drugie słowo całkiem starte na proch: "tole­ rancja*. [Ludzie], którzy nie wierzą w to, co podają, że wierzą [...], ciągle kogoś osądzają i odsądzają od czci i wiary, a ci, którzy podają, że kochają sztukę, nieraz wca­ le jej nie zauważają" - pisała Małgorzata Baranowska w piśmie „Pokaz" (2000, nr 30/31). Mówiąc o idei i ma­ terii, transcendencji i egzystencji, zwykło się przywoły­ wać platońskie kategorie Piękna, Dobra i Prawdy, poję­ cia znane od wieków, które, rzecz jasna, istnieją w świe­ cie ducha, ale powtarzane bezmyślnie, do znudzenia, funkcjonują obecnie jak słowa-klucze (lub może lepiej: wytrychy). Nadużywane, dziś już nieco zużyły się, zblakły, zwietrzały, weszły w obieg stereotypu, banalnego wy- �Aleksandra Melbechowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO Książka ta jest intelektualnym i duchowym autoportre­ tem artysty, malarza i myśliciela zarazem, a także swoistą autokreacją. Autor obraca się w kręgu myślenia filozoficz­ nego, analizuje pojęcia bytu i losu, absolutu, imperatywu twórczości (która jest otchłanią), daje wyraz swoim za­ chwytom dla autentycznego artyzmu, uczuciom smutku i obrzydzenia do zgiełku i bezładu współczesnego życia, komercji, pozorów, obłudy, standardów estetycznych, ta­ nich efektów i naśladownictwa, do dyktatu ideologii i programów. Dużo pisze o własnym procesie twórczym (który klarownie przylega do jego słowa). jaśniania tego, co często na wyrost nazywamy wartościa­ mi. O znaczeniu platońskich pojęć w zderzeniu z rzeczy­ wistością przekornie i sarkastycznie pisała w jednym z ostatnich wierszy Mądra Pani - Wisława Szymborska. Z przyczyn niejasnych, w okolicznościach nieznanych Byt Idealny przestał sobie wystarczać. Mógł przecież trwać i trwać bez końca, ociosany z ciemności, wykuty z jasności, w swoich sennych nad światem ogrodach. Czemu, u licha, zaczął szukać wrażeń w złym towarzystwie materii. Jest rzeczą zadziwiającą, jak na przestrzeni 43 lat, od 1958 do 2001 roku, Sempoliński konsekwentnie utrzy­ Na co mu naśladowcy muje jednolity ton i ten sam tok rozumowania i odczu­ niewydarzeni, pechowi, wania, jak nie zmienia poglądów i prowadzi swój długi, bez widoków na wieczność? podzielony na cząstki wywód, czystą „kadencją linearną". Od młodości do dziś. Jest malarzem pełnym zwątpień Mądrość kulawa z cierniem wbitym w piętę? i wahań, a równocześnie człowiekiem rzadkiej stałości Harmonia rozrywana przekonań. Jedną z wyróżniających cech jego pisarstwa przez wzburzone wody jest trudna do przecenienia umiejętność stawiania naj­ Piękno ważniejszych pytań dotyczących twórczości ludzkiej, jej z niepowabnymi w środku jelitami niezbywalnej „konieczności godzenia świata rzeczy i świa­ i Dobro ta idei". Zadaje pytania, na które odpowiada, i takie, któ­ - po co z cieniem, rych nie sposób wyjaśnić, gdyż - jak mówi Gombrowicz jeśli go wcześniej nie miało? „nie ma takiego wyjaśnienia, które by nie było zaciemnie­ Musiał być jakiś powód, niem"; niech więc pozostaną tajemnicą. Unika katego­ choćby i drobny z pozoru, rycznych sądów, różne kwestie rozważa alternatywnie, ale tego nie zdradzi nawet Prawda Naga w „zawieszeniu", pozostawiając sobie i czytelnikowi mar­ zajęta przetrząsaniem gines swobody, bo wszystko może być „tak albo tak". Za­ ziemskiej garderoby. stanawia go myśl i bezmyślność sztuki, jej źródła, suwe­ [...] renność, funkcje poznawcze, prawda i ułuda, zwycięstwa Platon, czyli dlaczego z tomiku Chwila i kryzysy, styk z rzeczywistością, „skłócona spoistość" zja­ wisk, spojrzenie na krajobraz, relacje między poezją a ma­ Cóż więc pozostaje artyście, który chce być uczci­ larstwem, a także dzieje koloryzmu, narodziny abstrakcji wy? Może nie słuchać cudzych głosów, omijać obce i ułomności ruchów awangardowych, od których się od­ tropy, zaufać swemu ego razem z jego „tajemniczym od­ cina. Drąży odwieczne antynomie tworzenia, ich przyczy­ chyleniem", akceptować własną tożsamość, ujawniać ny i okoliczności, pyta, czym dla artysty jest sztuka i czy prawdę i utajoną energię, zdać się na siebie (chociaż to wierzący może być artystą. Mówi o sprawach kariery i sła­ najtrudniejsze). Tak właśnie usiłuje postępować Jacek wy, postawie odbiorców, zadaniach i znaczeniu krytyki. Sempoliński: wydrążył w sobie źródło i z niego czerpie. Jest to rozległy repertuar. Do tego dochodzą analizy arty­ Nie ulega, jest „osobny", dokonuje samooczyszczenia zmu szczególnie cenionych mistrzów: renesansowych, w samotnym akcie twórczości, bo „sztuka naładowana barokowych, dziewiętnastowiecznych i tych, którzy żyli jest pierwiastkami samotności i samowystarczalności, później. Tradycję traktuje wybiórczo; niektóre jej wy­ znajduje swoje zadowolenie i swoją rację bytu w sobie znaczniki przyjmuje, inne odrzuca. Pilnie wpatruje się samej" (Witold Gombrowicz, Dziennik J 953). w cudze obrazy, docieka ich znaczeń i ocenia walory czy­ Osiem miesięcy przed inauguracją wystawy w Zachę­ sto plastyczne, bo sam jest poszukiwaczem formy. cie ukazała się książka Sempolińskiego Władztwo i służba. Cóż widzi oko malarza w obrazach Tycjana? Na jego Tak więc rok ten nadszedł jak chwila spełnienia, zbierania płótnach „barw przeważnie nie rozróżniamy. Są one przeplonu z tego, co zasiał. Pokaźny tom wydany staraniem macerowane; dotknięcia pędzla, strugi farby tak skompli­ Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, opracowany kowane i tak nawarstwione na sobie, że tworzą, w miej­ przez Małgorzatę Kitowską-Łysiak, zawiera 89 tekstów pi­ sce układanki, jeden wspólny ton. Do tego stopnia, że sanych na zamówienie (z wyjątkiem ostatniego artykułu odnosimy czasem wrażenie, iż obrazy artysty malowane Zwątpienie). Są to studia o sztuce dawnej i współczesnej, są dwoma czy trzema zaledwie kolorami. Farba staje się wspomnienia (w tym wiele o wystawie w Arsenale), obra­ zy odwiedzanych miast (Wenecji, Toledo, Amsterdamu), płynna, przelewa się z końca w koniec płótna, nie tworzy przedmiotów, a sama za to staje się jakby przedmiotem. wywiady z krytykami, wypowiedzi o sobie i innych: daw­ Czasem lekkim, czasem ciężkim, przejrzystym czy twar­ nych mistrzach, żyjących i zmarłych twórcach, znajomych dym i masywnym [...]. W dziełach Tycjana z późnego i przyjaciołach, którym zawsze oddaje sprawiedliwość. 7 41 �Aleksandra Melbeehowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO okresu życia obcujemy z furią barwy, lecz jaki kolor nam się narzuca głównie - trudno dociec. Artysta używa ma­ sy kolorów, lecz rozmazuje je i kontrastuje, tak iż zdają się tchnieniem, a nie pigmentem". O wielkim mistrzu z A i x Sempoliński pisze: „Cezanne wgłębiał się w samą zasadę natury |i] katorżniczą pracą wygnał szczęście prostego patrzenia z malarstwa". Przytacza też jego credo, że „teo­ retyzowanie o sztuce bez palety w ręce wiedzie na ma­ nowce" i cytuje słowa Józefa Czapskiego: „Kto ujrzał raz z bliska wymęczoną plamę Cezanne'a, która jest samym światłem i przestrzenią, ten zrozumie, czym w istocie jest malarstwo". Tycjan i Cezanne - pisze dalej Sempoliński - „są istotnymi nowatorami, przywracają sztuce jej uni­ wersalne znaczenie, usiłują zmieścić w jednym dziele często jest to dzieło całego życia - wszystko, co jest w sztuce rozproszone, cały świat z jego pełnymi wymiara­ mi i prawami. Dzieło takie posiada tę harmonię i dosko­ nałość, dzięki której Tycjan i Cezanne mogą istnieć obok siebie nie przegrodzeni historią, gromadzi w sobie takie bogactwo elementów i stanowi takie źródło inspiracji, że całe pokolenia artystów mogą je sobie przyswajać". A Jean Dubuffet? Autor sądzi, że tego artystę wyróż­ niała zawsze świeżość wizji, lecz „ostatni rok pracy, rok śmierci, zaowocował cudownymi, całkiem „prywatnymi" obrazami pełnymi polotu i swobody. Zawsze poruszający jest ów ostatni okres twórczości artysty - wtedy powstają dzieła najbardziej wolne, głębokie, otwarte na nieskoń­ czoność. Zawsze tak się dzieje, ilekroć mamy do czynienia z twórczością prawdziwą [...]. Dubuffet ostatnimi obraza­ mi sprawia radość przekraczania nie tylko własnego życia, ale i pokonywania zatrutego powietrza sztuki". Sempoliń­ ski pisze o tym z całym przekonaniem, bowiem fascynuje go syndrom starczej twórczości, owa potężna erupcja mi­ strzostwa późnych lat, przewyższająca nawet dotychczaso­ we osiągnięcia, nagłe wzniesienie się na szczyty, tajemni­ czy stygmat nadany wielu wybitnym twórcom u kresu drogi. Na stronach omawianej książki przewijają się też zamyślenia nad ingenium Fra Angelica, Masaccia, Ghirlandaia, Leonarda, Rafaela, Michała Anioła, Veronesego, Tintoretta, El Greca, Goi, Velasqueza, Moneta, Renoira, van Gogha, Picassa, Mondriana, van Doesburga, Wolsa, Pollocka i wielu innych. Równocześnie Sempoliński mó­ wi o najnowszych trendach artystycznych, ich gwałtow­ nych przyspieszeniach i zawirowaniach. Sam będąc peda­ gogiem, z zainteresowaniem i zrozumieniem odnosi się do sztuki „młodych gniewnych" (często kontrowersyjnej, skandalizującej), jeśli tylko wynika ona z autentycznej pa­ sji, ma cechy innowacyjne lub wnosi coś istotnego do my­ ślenia o człowieku i życiu współczesnym. Niespełna pół wieku temu Giuseppe Tomasi di Lampedusa napisał Wykłady o Stendhalu opublikowane nie­ dawno we fragmentach na łamach „Zeszytów Literac­ kich" (2002, nr 3), w tłumaczeniu Michała Bristigera. Autor Lamparta poświęcił swój esej analizie stylu pisarza — niezrównanej oszczędności środków w przekazywaniu słowem ludzkich dramatów i namiętności. „Jego genial­ ne nadawanie lekkości, usuwanie wszystkiego, co nad­ 42 mierne, jego «utrzymywanie się w temacie» graniczy nie­ mal z cudem. Znany jest powszechnie następujący przy­ kład. Kiedy Fabrycemu udaje się wreszcie, po niezliczo­ nych próbach i intrygach, wtargnąć do pokoju Klelii, konsekwencje tego zwycięstwa są przedstawiane pięcio­ ma słowami: Aucune resistance ne fut opposee (Nie napo­ tkał oporu). Cudowna powściągliwość, osiągająca naj­ wyższy efekt artystyczny. Wyobraźcie sobie, jakie mgławi­ ce przymiotników puściłby tu w ruch Wiktor Hugo [...]. Styl tak suchy, że aż wydawać się może łatwy, jest odwrot­ nie, owocem pracowitych poszukiwań i nieustannego trudu eliminacji; taki styl przede wszystkim wymaga u swych podstaw niezwykłej obfitości idei [...], ponieważ gdyby tu doszło do choćby minimalnego braku witalnej materii, byłoby to od razu widoczne [...]. Stendhal napa­ wał się tedy swym własnym, doświadczeniem życiowym, trawił je długo, wraz z należącymi doń zmysłowymi za­ chciankami, wraz z niezliczoną ilością anegdot, które mu opowiadano i na które był tak lasy. Lecz rozkoszując się nimi powtórnie, od razu poddawał je krytyce psycholo­ gicznej i estetycznej, traktowanej zawsze jako eliminowa­ nie; aż pozostawił tylko to, co esencjonalne [...]"• Otóż Jacek Sempoliński tak posługuje się słowem, jakby był późnym wnukiem, duchowym uczniem Stendhala. Stylistyka jego pięknych „miniatur" o sztuce jest prosta, skupiona, zwięzła, lapidarna, a myśl formułowa­ na precyzyjnie, bez żadnego „przegadania" czy pseudoliterackiej kokieterii. Często wprowadza dygresje, ale unika rozwlekłych dywagacji zacierających główny wą­ tek. Niekiedy nagle „ucina sprawę" pozostawiając ją za zasłoną, w zawieszeniu; dąży do „esencji" w postrzega­ niu zjawisk i rozpoznawaniu idei, świadomie wybiera treściwą i sugestywną „małomówność". Szczególnie lu­ bi i podziwia Stendhala, a sam władając piórem tak wprawnie i rozważnie, może czuć się uprawniony do po­ winowactwa z powściągliwą frazą tego pisarza. Władz­ two i służba to książka bezcenna dla tych wszystkich, których sztuka naprawdę obchodzi - „miłośników", ar­ tystów, a zwłaszcza dla młodzieży szukającej swych dróg. Jak już było powiedziane, rok 2002 stał się dla Jac­ ka czasem szczególnym - porą przypływu. W zabiegach l u d z k i c h jest przypływ i odpływ: Pora przypływu stosownie schwytana W i e d z i e do szczęścia; k t o o n ę opuszcza, T e n podróż życia po m i e l i z n a c h z biedą M u s i odbywać. Myśmy teraz właśnie N a t a k wezbrane wypłynęli morze: Trzeba n a m z f a l i przyjaznej korzystać, Inaczej okręt nasz zginie. W i l l i a m Szekspir, Julius? Cezar (przełożył Józef Paszkowski) Człowiek przeznaczony jest do tego, by szedł na­ przód. Wierzymy, że Jacek Sempoliński nadal będzie unosił się na fali przypływu jak młody mistrz surfingu, lub - mówiąc bardziej metaforycznie - jak okręt płyną­ cy przez morze namiętności do Góry Ocalenia. �Aleksandra Melbechouska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO �Aleksandra Me&echouiska-Luty • ]EST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO 7 4. Jacek Sempoliński, Ja, olej, węgiel, p ł ó t n o , 1999 5. Jacek Sempoliński, A u t o p o r t r e t / A . R . , a k r y l , folia, 1999 6. Jacek Sempoliński, Czaszka, olej, p ł ó t n o , 1990 7- Jacek Sempoliński, Z a m e k w J a n o w c u , pastel, papier, 2000 44 �Aleksandra Melbechowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO 8. Jacek Sempoliński, D e r Ferne, pastel, papier, 2002 9. Jacek Sempoliński, Ukrzyżowany u Św. A n n y Ferne, pastel, papier, 2001 10. Jacek Sempoliński, Zza g r o b u , pastel, papier, 2002 1 1 . Jacek Sempoliński, Zza g r o b u , pastel, papier, 2002. F o t . 4 - 1 1 Jerzy Sabara 45 �Aleksandra Melbechmka-Luty * JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO 1 . O k ł a d k a książki A l k s a n d r a Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa, Wydawnictwo Naukowe P W N . P r o j . graf. M i c h a ł Piekarski 2. B o ż e n a Żółtowska i A l e k s a n d e r Jackowski, C e n t r u m S z t u k i Współczesnej w Warszawie, listopad 2002. Fot. Sergo K u r u l i s z f i l i 3. A d a m Ferency, Bożena Żółtowska i A l e k s a n d e r Jackowski, M i c h a ł Jagiełło, Krzysztof Czyżewski, C e n t r u m S z t u k i Współczesnej w Warszawie, listopad 2002. F o t . Sergo Kuruliszfili 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64ec407f29f2fe9cef92d68bf2569f6b.pdf 1e81741ef9f01fdf994d84b80219d48b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2896 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2700 Title A name given to the resource Starorzecze. Książę. Telefony. Zegar / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.33-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M Książę A N T O N I K R O H inisterstwo Spraw Wewnętrznych Biuro „C" Tajne! Informator o nielegalnych antypaństwo­ wych organizacjach i bandach zbrojnych działa­ jących w Polsce Ludowej w latach 1944-1956. Warszawa 1964- (Wznowienie: Wydawnictwo RETRO, Lublin 1993). W dziale Organizacje młodzieżowe (w tym klerykalne) wymienione są, pośród wielu innych, takie oto sprzysiężenia: Bracia Atomy; Chór Walki z Komuni­ zmem; Eskadra Wyzwolicieli Ziemi Kieleckiej z Komu­ nizmu; Młoda Gwardia Przeciwko Komunizmowi; Szajka Krajowa; Banda Czerwonego Byka; Kochaj Ry­ zyko; Mściwy Sęp; Tajna Organizacja Patyków; Tajna Organizacja Wynalazców i Odkrywców. Obok podano liczbę członków (od kilku do kilkudziesięciu), ich wiek (12-16 lat), środowisko (najczęściej paczka szkolna, podwórkowa, przyjaciele z rozwiązanej w 1949 roku drużyny harcerskiej albo nawet zuchowej, ministran­ ci). Data powstania, data rozbicia, nazwiska, pseudo­ nimy, zastosowane środki. Skóra cierpnie. Starorzecze Książę. Telefony. Zegar Te ruiny to było nasze królestwo. Walały się tam książki, połamane meble, kafelki o najwymyślniejszych kształtach i kolorach, wspaniałych do gry w klasy. Kie­ dyś Zbyszek wygrzebał w gruzach pudło, wyściełane granatowym aksamitem, pełne dziwnych szybek. Oglądając pod światło, można było dojrzeć górskie krajobrazy, jakieś tajemnicze zamki, panów w śmiesz­ nych mundurach z rogatymi czapkami, konie biorące przeszkody, a nawet rozebrane kobiety. Wejście ma­ skował fortepian bez wieka i przednich nóg, przysypa­ ny śniegiem; można było siąść na teczce i zjechać niby z górki po obnażonych strunach. Zjazd był wprawdzie króciutki, ale za to wspaniale hałaśliwy. Aby dostać się do piwnicy, należało przeczołgać się pod fortepianem, dorosły nie był w stanie tego dokonać, ani nawet się domyślić, że jest tu jakieś wejście. I lekko się robi na sercu, że nie znalazła się na tej l i ­ ście Polska Partia Podziemna (PPP), która działała w Warszawie na Bielanach w styczniu i lutym 1953 ro­ ku pod moim przywództwem. Mężczyzna rośnie, krzepnie, poważnieje, jest ogromnie spostrzegawczy, ma świetną pamięć, dużo czyta, rozgląda się bystro po okolicy, chłonie i analizu­ je fakty, stawia zasadnicze kwestie, staje się odpowie­ dzialny za siebie i innych - aż nadchodzi dzień, w któ­ rym koniecznie, teraz, zaraz, natychmiast, musi doko­ nać czegoś wielkiego. W krótkim, zwartym przemówieniu, starannie do­ bierając słowa, zarysowałem plan działania, a także ce­ le organizacji oraz jej strukturę. Ja miałem tytuł księ­ cia, Waldek i Marcin zostali hetmanami, Zbyszek i Stasiek atamanami. (Uprzejmie dziękuję p. Henryko­ wi Sienkiewiczowi za inspirację). Zbyszek trochę sar­ kał. Obiecałem szybki awans, jeśli zasłuży. Plan był jasny: rozrzucić ulotki, opanować Spół­ dzielnię Pracy „Metalowiec" na Słodowcu, aby miał nam kto naprawiać zdobyczne samochody i broń, za­ jąć lotnisko na Chomiczówce, następnie Belweder, stamtąd wydamy odezwę do narodu, a później się zo­ baczy. Dysponowaliśmy gumową drukarenką, którą Sta­ siek dostał na Gwiazdkę. Mianowałem go więc atamanem-redaktorem. W niedzielę był z rodzicami na Tra­ sie W-Z, jeździli ruchomymi schodami, tato spotkał kolegę i mruknął „Stalinie skurwysynie zabierz schody oddaj świnie", kolega się ośmiał, mama fuknęła, żeby byli cicho. To by się nadawało na ulotkę. Ze mną było podobnie. Niemało czynników złożyło się na powstanie Pol­ skiej Partii Podziemnej: lektura zakazanej książki Ka­ mienie na szaniec, piosenka O, mamo, otrzyj oczy, Z uśmiechem do mnie mów, ta krew, co z piersi broczy, to za nasz, za nasz Lwów, fotografia uśmiechniętego chło­ paczka w harcerskim mundurku, dźwigającego torbę powstańczej poczty, przedwojenna powieść dla mło­ dzieży Zdzich szuka ojca o małym warszawiaku, który podróżując z wielkimi przygodami przez Gdynię, Oslo (gdzie wyciągnął ze stawu tonącego chłopca, przypad­ kiem królewicza), Laponię, wyrwał z łap bolszewickich ukochanego tatusia; lecz bezpośrednim impulsem by­ ło opowiadanie w „Płomyczku", jak to nadwiślański pastuszek z okolic Połańca uratował życie Tadeuszowi Kościuszce, za co otrzymał pierścień z napisem „Oyczyzna - Obrońcy Swemu". Pierścień był za duży, zsu­ wał się z palca. - Nie myślałem, że i dzieci będę nim nagradzać - powiedział wzruszony Naczelnik. - Nie, „Precz ze Stalinem" lepsze, mniej literek. - Ale tamto jest do wiersza, łatwiej zapamiętać. - Nasza partia nie będzie używać brzydkich słów, to niegodne Polaka. Co innego do kogoś na ulicy, co in­ nego na piśmie. Przecież jak rozrzucimy ulotki w szko­ le, to pierwszaki się dorwą. - Papier jest, mamy zeszyty, każdy niech da po jed­ nym. Pastuszek z czy tanki miał dziesięć lat, ja niecałe dziesięć i pół, niepodobna było zwlekać. Zebranie organizacyjne Polskiej Partii Podziemnej odbyło się w piwnicy spalonego domu przy ulicy Ka­ sprowicza róg Babickiej. 33 �Antoni Kro/i • KSIĄŻĘ. TELEFONY. Z E G A R - Nie ma na co czekać. Zbyszek zwędził ojcu teatralną lornetkę, niezbędną do obserwacji lotniska. Przyznałem mu stopień hetma­ na. Ojciec odkrył brak lornetki, ale Zbyszek nie wydał nikogo. Może dlatego, że ojciec o nic nie pytał, tylko nakrzyczał i lornetkę odebrał. Mniej więcej wtedy wybuchła w naszej szkole moda na miecze i szable, wpinane w klapy marynarek. Ta moda, przyznaję z żalem, nie zrodziła się w szeregach PPP choć wyrastała z tego samego ideowego pnia. Na szpilkę nasadzało się dwa skrawki kolorowej izolacji, ściągniętej zębami z kabla telefonicznego, to był miecz. Zakrzywiona szpilka z plastikową klingą prze­ istaczała się w szablę. Wszyscy mężczyźni z młodszych klas (może i ze starszych, nie umiem powiedzieć) mie­ li takie odznaki. Nauczyciele pieklili się, zabraniali, odbierali, robiliśmy nowe, aż ni z tego, n i z owego mo­ da przeminęła. lecz zjednoczenie Polski w 1918 roku, dowiedziałem się znacznie później. Podobnie było z wielkim budyn­ kiem, który za moich czasów, zaopatrzony w wielką ta­ blicę, nosił dumną nazwę Dom Młodzieży im. Feliksa Dzierżyńskiego; dopiero potem się dowiedziałem, że był to słynny „Nasz Dom" Janusza Korczaka. Sytuacja mnie przerosła. Chodziłem markotny, czu­ łem się jak w labiryncie. Nic mnie nie cieszyło. Starałem się być jak najdłużej w domu, zaszywałem się w swój ulu­ biony kąt za szafą i popłakiwałem. Któregoś dnia zasną­ łem tam, zwinięty w kłębek; wyczerpany, sterany życiem. Mama wróciła z pracy jak zwykle, czyli późnym wie­ czorem. Rozebrała mnie, położyła do łóżka. Następnego dnia była niedziela. Mama kazała zmie­ rzyć temperaturę. Miałem kilka kresek więcej. Ku mo­ jemu zdumieniu i wielkiej radości nie wsadziła z po­ wrotem do łóżka, lecz zaproponowała wspólny spacer. Świeciło słońce, mróz przyjemnie szczypał w policz­ ki. Zaraz za pętlą tramwajową, pośród rzadkiej sośniny, wyłaniały się świeże mury, otoczone rusztowaniami. - Nie wiesz synku, co tu budują? - Szpital. Tutaj pracują ci, którzy walczyli o Polskę. - Ze co? - No, więźniowie. Więźniowie budują ten szpital. Pilnują ich strażnicy z pepeszami i psami. Chłopaki chodzą popatrzeć. - A skąd wiesz, że oni walczyli o Polskę? - No, jak to? A za co wsadzono by ich do więzienia? - Może to kryminaliści. - Co to znaczy kryminaliści? - No, złodzieje, bandyci, rabusie... - Za to też wsadzają do więzienia? Spojrzała na mnie uważnie. - Nie wiedziałeś o tym? - Nie. Czytałem tylko o ludziach, którzy w więzie­ niach cierpieli za Polskę. Żołnierze walczą o wolność, a jak nie polegną, to potem siedzą, a siepacze ich siepią. Jak się mówi, siepią czy siepają? W Lasku Bielańskim było pustawo. Wtedy rosły tam jeszcze kilkusetletnie dęby o wspaniale powykrę­ canych konarach, ale za to u wejścia nie było tablicy, że to rezerwat, resztka Puszczy Mazowieckiej w środku miasta, unikat na skalę europejską. Minęliśmy skocz­ nię narciarską, przyprószoną świeżym śniegiem. Prze­ szedł ksiądz w czarnej sutannie; machał rękami, wy­ glądał jak wielka wrona. Mama opowiadała o ptakach, drzewach. Potem zeszło na niedźwiedzie, które śpią przez całą zimę, ssąc łapę. Bardzo lubią miód. Obsadzenie spółdzielni Metalowiec nie postępowa­ ło, atmosfera robiła się coraz bardziej paskudna. Doły partyjne drwiły ze mnie, co absolutnie nie powinno mieć miejsca. W dodatku Waldek uznał, że styczeń jest najlepszy na powstanie, czego dowodzi nazwa po­ wstanie styczniowe. Nauczył nas kujawiaczka o drze­ wach w świętokrzyskim lesie, które z czułością witają partyzantów. I tylko stare wiekowe modrzewie wiedzą, czego żadne inne drzewo nie wie. Pamiętają bowiem rok krwawych zamieci, sześćdziesiąty trzeci. Postawił wniosek, by „sześćdziesiąty trzeci" zamienić na „pięć­ dziesiąty trzeci", a PPP będzie miała hymn. Tylko z po­ wstaniem trzeba się pospieszyć, bo do końca stycznia zostało niewiele czasu. Zwlekałem, nie mógł tego znieść, przyszedł do mnie do domu na zasadniczą rozmowę. - Jak masz na imię, miły kawalerze? - spytała Babcia. - Waldek. Ze też pa­ ni tak od razu poznała, że nie jestem żonaty. Babcia była wyższa ponad takie impertynencje. Co ta głupia Mniszkówna narobiła - mruknęła - teraz co drugi to Waldek. Nie miałem wyjścia - obiecałem, że zredaguję ma­ nifest, a u Mamy w biurze skombinuję tusz do stempli. I oto stanąłem przed najtrudniejszym problemem: jak sformułować cele i zadania? Nie chciałem narażać kolegów na niebezpieczeństwo, póki nie nabędę głę­ bokiego przeświadczenia, że ulotka spełni swoje zada­ nie, to znaczy porwie tłumy. Prosta uczciwość wyma­ gała, by żądając od żołnierzy najwyższej ofiary, dać im przekonującą, szlachetną ideologię. Dni galopowały, doły partyjne sarkały coraz natar­ czywiej. Dowiedziałem się z poufnych źródeł, że Wal­ dek proponował zdegradować mnie do stopnia atamana, a księciem mianować kogoś odpowiedniejszego. Moja partia stawała się przedmiotem kpin i złośliwo­ ści, różne plugawe przezwiska wykrzykiwano na mój widok od ulicy Podczaszyńskiego aż po aleję Zjedno­ czenia. O tym, że nazwa tej ulicy nie upamiętniała zjednoczenia PPR z PPS, co uważałem za oczywistość, Staliśmy na skarpie, słuchając kościelnej sygnatur­ ki. Woda w Wiśle była granatowa, prawie czarna. Spływała kra. Wrony krążyły, przysiadały na lodowych brylach, płynęły, kiwając śmiesznie ogonami, by po chwili poderwać się do lotu. Zrobiło mi się jakoś dziw­ nie miękko i ciepło, rozpłakałem się i zacząłem bezład­ nie opowiadać o Polskiej Partii Podziemnej, o strachu, który siadł na mnie i nie chce odfrunąć, o tym, jak mi­ ło i trudno być księciem. 34 �Antoni Kroh * KSIĄŻĘ. TELEFONY. ZEGAR Spojrzałem na Mamę i urwałem, bo była jakaś dziwna. - Chodź - powiedziała - pokażę ci coś ciekawego. Obejrzeliśmy grób Staszica, domek Wołodyjowskie­ go, bramę, o którą Zagłoba rozbił pustą flaszę. - Wiesz, kto to był Stanisław Staszic? - Wiem, był postępowy. - No, dobrze. A więcej? - Co więcej? To nie wystarczy? Dała spokój Staszicowi i zaczęła mówić urywanymi zdaniami. - Widzisz, synku, dobry dowódca... no... czy wiesz, dlaczego upadło powstanie styczniowe? A dlaczego nie powiodło się listopadowe? Bo było nieprzemyśla­ ne. Musisz sobie zdać sprawę, że Polska Partia Pod­ ziemna nie ma szans na zwycięstwo, żadnych szans. Ja ci niczego nie zabraniam, przecież jesteś duży i sam musisz decydować; ale bądź nie tylko odważny, bądź przede wszystkim mądry. Rozwiąż tę swoją partię. Zrób to dla Polski. 1 marca 1953. Wstałem, zjadłem śniadanie, dosta­ łem cztery plus z matmy, było zimno, Babcia śpiewała przy pruciu swetra, poszłem spać. 2 marca 1953. Wsta­ łem, padał śnieg z deszczem, zapomniałem zeszytu z polaka, pani powiedziała, że mam dziurawą głowę, wróciłem do domu. Babcia mnie posłała po chleb, jak wróciłem, to powiedziała, że mnie to tylko po śmierć posłać. Zrobiła nam kolację, po kolacji czytała Potop, prosiliśmy, żeby czytała dalej, ale nie czytała, poszłem spać. 3 marca 1953. Nasza klasa idzie pojutrze do te­ atru na Królową Śniegu, a ja nie, bo przeczytałem w ga­ zecie, że Stalin ciężko chory. Mama trochę zesztywniała. - To znaczy, że... że ty uważasz... że nie wypada iść do teatru, ponieważ Stalin jest ciężko chory? Roześmiałem się. - A skąd. Tylko że jak Stalin kipnie, to teatry poza­ mykają i dwa złote za bilet przepadną. Sprawdziło się co do joty. Czemuż miałbym się nie pochwalić, że ja jeden z całej klasy to przewidziałem. Na pętli wsiedliśmy w piętnastkę, jechaliśmy do śródmieścia, do cukierni. - Czemu w każdym tramwaju jest napis „Nie pluć"? Czy to znaczy, że wszyscy plują? Czy Mamusia nie plu­ je w tramwaju, bo tak jest napisane? Mamusiu, a jesz­ cze niedawno w tramwajach były skrzynki z gazetami, „Sami bierzemy, sami płacimy", czemu je pozdejmowa­ no? Ludzie nie brali czy nie płacili? Zjadłem dwa wielkie ciastka i obiecałem, że odłożę konspirację na później. W poniedziałek zwołałem odprawę. Powiedziałem (jak mi Mama poradziła), że z Komendy Głównej przy­ szedł rozkaz demobilizacji. Mamy na pewien czas za­ niechać wszelkiej działalności. Zakonspirować się i czekać na rozkazy, bez rozkazu nie wolno nawet kiw­ nąć palcem w bucie. Spocznij. - Jak nie chcesz, to łaski bez, możesz do nas nie na­ leżeć - oświadczył Waldek. - Ale my będziemy wal­ czyć dalej. - Jesteś w wojsku! - krzyknąłem. - Obowiązuje cię posłuszeństwo! Jak nie, zostaniesz rozstrzelany. - Mam to w nosie! - Ale mordę ci przedtem skują i zrobią z nosa pę­ dzel. Nie wiesz, jak wyglądają sądy wojenne? Nie pamiętam, czy akurat to poskutkowało, ale par­ tia przestała istnieć. Straciłem jednak czterech najbliższych kolegów. N i k t nie chciał się ze mną bawić. Byłem ośmieszony, skompromitowany, beznadziejnie samotny. - Niedługo wyjedziesz w góry. A teraz pisz pamiętnik. Dostałem na ten cel obłędną kwotę, nie pamiętam ile. Kupiłem przewspaniały pamiętnik, z grzbietem przewleczonym wstążeczką i bukietem czerwonych róż na okładce. - N o jak, piszesz? - spytała po paru tygodniach. - Piszę. - A możesz m i pokazać? - Proszę. Telefony Na początku okupacji firma telefoniczna z Berlina otworzyła filię w Warszawie. Na założenie telefonu czekało się kilka dni, kosztowało stosunkowo niewie­ le. Instalował, kto mógł. Niemcom chyba wtedy ro­ zum odebrało - przecież gdyby nie telefony, konspira­ cja z pewnością nie byłaby tak skuteczna. Firma zgar­ nęła furę pieniędzy, ale jednocześnie położyła ogrom­ ne zasługi dla polskiego państwa podziemnego. Wskaź­ nik aparatów telefonicznych w przeliczeniu na tysiąc mieszkańców Warszawy w dniu wybuchu powstania osiągnięto ponownie dopiero na początku lat siedem­ dziesiątych. Mieliśmy w mieszkaniu telefon, więc żyję. Podobnie jak wielu warszawiaków. Mama opowiadała, jak latem czterdziestego drugie­ go roku, mniej więcej na miesiąc przed moim urodze­ niem, umówiła się z kimś na mieście. Już była w drzwiach, kiedy ten ktoś zadzwonił żeby odłożyć spo­ tkanie, bo na rogu Chełmskiej i Czerniakowskiej śnie­ życa. Niech Mama nie wychodzi, bo się przeziębi. Śnie­ życa w środku lata, taki był język tamtych rozmów te­ lefonicznych. Mama odbierała wiadomości dla Stryja Tadeusza, żeby wziął trzy najsolidniejsze rakiety oraz tuzin piłek cytrynowych i w piątek o siódmej był na kortach, albo że jest zaproszony na spływ kajakowy, wiosła własne, zbiórka tam, gdzie zawsze, względnie że­ by upiekł czekoladowy tort z migdałami, dodając do ciasta siedem deko rodzynków i dwanaście ziarenek pieprzu. - Cóż za dziecinada, przecież to na kilometr pachnie szyfrem! Jeszcze rozumiem tort z pieprzem, ale jaki cymbał wymyślił te rakiety, przecież korty są nur fur Deutsche! - irytowała się Mama. Tadeusz tłumaczył, że nic na to nie poradzi - u nich w „Parasolu" panuje 35 �Antoni Kroh • KSIĄŻĘ. TELEFONY. ZEGAR zabobon, że im głupsze albo śmieszniejsze hasło, tym le­ piej akcja się powiedzie. Zresztą to nie zabobon, tylko najszczersza prawda, sprawdzona doświadczalnie. W ciągu pierwszych kilkunastu lat Polski Ludowej nie mieliśmy telefonu, ponie-waż nie mieliśmy samo­ dzielnego mieszkania. Skoro tylko dostaliśmy nakaz na nowe mieszkanie, Mama złożyła wniosek. Był to formularz, z którego wy­ nikało, że wnioskodawca chce rozmawiać z domu przez telefon i gotów jest za to płacić. Czyli nic nie wynika­ ło. Ważniejsze były załączniki, zwane podkładkami, dziś pogardliwie kwitami. One dawały odpowiedź na pytanie, kim jest wnioskodawca. Mama zgromadziła, co się dało: redakcja zapewniała, że musi się ze swoją pracownicą we dnie i w nocy komunikować; lekarz że babcia miewa ataki i niedobrze jest wzywać pogotowie z ulicznego automatu, bo tymczasem może umrzeć. Nawet Komenda Hufca Mokotów Zachód Związku Harcerstwa Polskiego łgała w żywe oczy na całą stronę A4, że bez telefonicznych kontaktów ze mną po prostu nie da sobie rady, kończąc tradycyjnym: Czuwaj! In­ nych załączników nie pamiętam, ale było ich ogółem kilkanaście. Odpowiedzieli stereotypowo, że zainstalu­ ją, jak będą mieli moce przerobowe, kable, aparaty i numery, czyli najwcześniej za lat dziesięć. N o i dobrze - nikt się przecież nie spodziewał, że od razu. Chodziło jedynie o zajęcie miejsca w kolejce. zarejestrowany na niego, miał obowiązek to zgłosić. Te­ lefon wyłączano i zabierano, całkowicie zgodnie z pra­ wem. Zona była bezsilna. Mogła złożyć podanie i cze­ kać od nowa, niekiedy kilkanaście lat. Czasem mąż ro­ bił żonie tę pożegnalną złośliwość, czasem nie. Gdy abonent przenosił się do wieczności, rodzina nie zgłaszała tego faktu w urzędzie, słusznie obawiając się utraty telefonu. Warszawska książka telefoniczna pełna była nazwisk osób zmarłych, które regularnie płaciły rachunki. Ministerstwo Łączności świetnie o tym wiedziało, a chcąc uporządkować kartotekę, co jakiś czas ogłaszało tak zwaną amnestię telefoniczną. Okazywało się, że trzydzieści, czterdzieści procent te­ lefonów mieszkaniowych wymagało aktualizacji da­ nych. Niektórzy bali się wychylić, nie ufali w szczerość intencji ministerstwa. Mama figurowała w spisie abo­ nentów jako Zofia Krok, znajomi radzili jej siedzieć ci­ cho, bo przy tak dobrej okazji mogą zabrać telefon. Ostatnia taka amnestia była w lipcu dziewięćdziesiąte­ go roku. Można było wtedy (za opłatą) przerejestrować aparat z poprzednika na siebie bez nieprzyjem­ nych konsekwencji. Termin płatności rachunku wynosił siedem dni, za­ liczek nie przyjmowano, więc po sezonie urlopowym następował sezon podań o ponowne przyłączenie tele­ fonu do sieci (oraz sezon felietonów gazetowych na ten temat). Ale nie dotyczyło to ludzi wybitnych. Przynajmniej niektórych. Na początku lat sześćdzie­ siątych pracowałem u pana Wańkowicza, który miał powody sądzić, że jego telefon jest na podsłuchu. Ktoś mu poradził, żeby przestał płacić rachunek. Jeśli na­ prawdę podsłuchują, telefonu nie wyłączą. Gdy się z nim rozstawałem, był dłużny urzędowi telefonów większą sumę, twardo nie płacił, a urząd znosił to z anielską cierpliwością. Telefon był wtedy dobrem bardziej upragnionym niż samochód. Gazety zachodziły w głowę, komu jest po­ trzebniejszy: lekarzowi, profesorowi uniwersytetu, pu­ blicyście, a może zasłużonemu emerytowi? (Emeryci dzielili się na zasłużonych i resztę.) Pewien pan się przechwalał w towarzystwie, że zobaczył monterów na swojej klatce schodowej, wyskoczył po pół litra, zapro­ sił i spytał przymilnie, czy nie mogliby przy okazji zało­ żyć również u niego? Odpowiedzieli, że owszem, ale styki należy posmarować, żeby nie śniedziały. - Ależ rozumiem, oczywiście, jestem na to przygotowany! Za­ instalowali na poczekaniu, następnego dnia zgodnie z instrukcją poszedł do urzędu, wywołał panią Hanecz­ kę i uiścił. Pani Haneczka przełożyła wniosek z jedne­ go pudełka do drugiego. Pan potoczył dumnie wzro­ kiem, sprawdzając wrażenie, jakie uczynił, a gdy od­ szedł, ktoś ze słuchaczy westchnął: cóż za wodolejca... Wyprowadzając się z Warszawy, zgłosiłem rezygnację z telefonu. Dostałem zaświadczenie, że w nowym miej­ scu zamieszkania należy mi się poza kolejką. Tam obej­ rzeli dokument z wyraźnym zainteresowaniem, po czym zafrasowali się stanem moich władz umysłowych. Drogi panie, tu nie Warszawa. Złóż pan podanie i cze­ kaj pan spokojnie. Złożyłem, z grubym plikiem załącz­ ników, między innymi z wydawnictwa Iskry (tłumaczy­ łem dla nich książkę). Urzędniczka przejrzała papiery, zerknęła na mnie uważnie. - Naprawdę pracuje pan w Iskrach? A może pan załatwić „Sztukę kochania" Wisłockiej? - Mogę spróbować. Opowiadam o tym znajomemu, a ten obrzuca mnie takim samym spojrze­ niem jak panienka z okienka i mówi: to załatw dwa eg­ zemplarze. Zona narzeka, że mnie ciągle nie ma w do­ mu, dam jej, niech choć sobie poczyta. Osoba, której przydzielono telefon, nazywała się urzędowo abonentem. Aparat i kabel w mieszkaniu był własnością Urzędu. Aparatów w wolnym handlu nie było. Podobnie wtyczek. Telefon był zamontowany na stałe; abonent nie mógł go wyłączyć, jeśli np. przyszła mu ochota porządnie się wyspać. Co jakiś czas przypo­ minano, że ogłoszenia prasowe: Zamienię mieszkanie, superkomfort (to znaczy gaz, łazienka i kaloryfery), te­ lefon... są niezgodne z prawem, bo abonent opuszczają­ cy mieszkanie zobowiązany jest zgłosić ten fakt w urzę­ dzie telekomunikacyjnym; pozostawienie aparatu jest wykroczeniem i podlega karze. Jeśli na przykład mąż po rozwodzie wyprowadzał się z mieszkania, a telefon był Mama mieszkała na Muranowie. Obok było przed­ szkole, które chciano rozbudować, więc zaproponowa­ no jej przeprowadzkę. Postawiła warunek: telefon. Ależ oczywiście! Załatwimy! Przenieśli Mamę na Mo­ kotów, obiecali telefon w ciągu miesiąca, czekała spo­ kojnie, a gdy miesiąc minął, okazało się, że termin też 36 �Antoni Kroh * KSIĄŻĘ. TELEFONY. ZEGAR minął, za późno na pretensje i reklamacje. Urząd Tele­ fonów na Muranowie twierdził, że wszystkie papiery przesłał na Mokotów, na Mokotowie powiedzieli, że obietnice złożone przez Muranów ich nie wiążą, a tele­ fonu nie dadzą, bo nie mają. Ale trzeba trafu, zbliżały się wybory. Usłuchałem rady przyjaciela, który młodość spędził w radzieckim Lwowie i o komunizmie wiedział więcej niż my, siadłem do maszyny i wystukałem pismo do komisji wyborczej: Niedługo wszyscy pójdą głoso­ wać na kandydatów Frontu Jedności Narodu. W kraju zapanuje radosna atmosfera. Ja niestety na wybory nie pójdę, nie mogę cieszyć się wraz z całym społeczeń­ stwem, gdyż zostałam oszukana... po czym następował opis sprawy. Na oryginale podrobiłem podpis Mamy, kopię schowałem. Minęły trzy dni. Siedzimy z Mamą, rozmawiamy, aż tu puk puk, komisja. Sumitują się od progu, pytają, czy Mama łaskawie znajdzie czas, aby ju­ tro wpuścić monterów. Mama uprzejma, choć nieco zdezorientowana. Komisja wychodzi, kłaniając się, przepraszając za najście. Wyciągam pismo. Mama czy­ ta. Odkłada i mówi z podziwem: - Ty idioto. wtedy nie chodził. Pomyślałam, że go schowam i od­ dam pani dziedziczce, jak się kiedy, co daj Boże, spo­ tkamy, przecie my razem niejedno przeszły, pani dzie­ dziczka dla mnie jak rodzina, wiem, że to jedyna rzecz, jaką pani miała, wychodząc za pana dziedzica, sama pani dziedziczka kiedyś przy stole mówiła, że przyje­ chała do Serebryszcz w jednym paltocie i z ciotczynym zegarem pod pachą. - Proszę, niech Hańdzia nie mó­ wi do mnie „pani dziedziczko". — Dziękuję, chwalić Boga, nie narzekam. Mamy murowany dom, obejście, elektryku, wodociąg, z indykami robota świątek i pią­ tek, nie było kiedy tego zegara odwozić, ale zawezwali mnie tu do Warszawy po linii przodujących drobiarzy, mają mi wręczać dyplom pochwalny, mówię do męża, odwiedzę panią dziedziczkę, powspominamy dawne dzieje. A co pan dziedzic, uchował się? Zdrowy? A dzieci? Panicz Felcio podobnież na wojnie zginął? A to kto, wnuczek? Czyj on? Panny Zosi? Boże, jaki podobny! Przepraszam, trochę brudny, gołębie po nim chodziły. Wypchałam go sianem jeszcze w Serebrysz­ czach, jak jechalimy na zachód, żeby nie dzwonił po drodze. Pomyślałam, że i tak nic z niego nie będzie, to wyniosłam na strych, nie był mi padchadziaszczy, bo tej wiosny kupiłam nowe meble, a dla pani dziedziczki to zawsze pamiątka. Zegar Gdy Babcia wychodziła za Dziadka Felicjana w 1909 roku, Ciotka Bobińska z Piotrkowa dała jej ten zegar na szczęście, bo sama dostała go w ślubnym pre­ zencie od swojej ciotki. Czyli zegar jest w naszej rodzi­ nie od ponad stu lat. Ciemnowiśniowa, profilowana szafka, ozdobne mosiężne haczyki. Grube, nierówno walcowane szkło, biała tarcza, na niej rzymskie cyfry, pośrodku staroświeckie litery LE ROI a PARIS. Teraz jest mój. Co jakiś czas reguluję według niego timer w komputerze, który się spóźnia mniej więcej pół mi­ nuty na miesiąc, a stary zegar idzie dokładnie. - To może następnym razem przywiezie mi Hańdzia indyka? Tylko żeby był oskubany i wypatroszony. Czę­ sto są te zjazdy w Warszawie? Mama wróciła z pracy późnym wieczorem. Obejrza­ ła zegar, uśmiechnęła się, wyjęła źdźbło zza tarczy. - Ciekawe, czy to naprawdę serebryskie siano. Przetarła szafkę, powiesiła zegar na haku, który tkwił od poprzednich lokatorów. Dostaliśmy nakaz na nowe mieszkanie. Mama za­ niosła zegar do naprawy, żeby go nie przewozić z inny­ mi rzeczami i odebrać już po przeprowadzce. Stary ze­ garmistrz rozrzewnił się. - Chyba wszystko w nim dobre, tylko mechanizm brudny. Sprężyna pęknięta, trzeba wymienić. Takiej sprężyny, jak była przedtem, żeby nakręcać co dwa ty­ godnie, nie dorobię, nie mam z czego. Zgadza się pani, żeby co tydzień? Jeszcze pochodzi, ale niech go pani daje do czyszczenia mniej więcej co dziesięć lat, tylko żeby to robił fachowiec. Bardzo panią proszę (tu poca­ łował mamę w rękę, przekrzywił głowę i zrobił słodką minę z przedwojennych filmów), niechże go pani nie oddaje do naprawy byle komu. Niechże się pani do­ brze nim opiekuje, jak dzieckiem, żeby nas wszystkich przeżył. Dziękuję, że mi pani zaufała, dla mnie ta robo­ ta to święto. Wisiał w Serebryszczach w stołowym. Gdy rodzinę wyganiano, tykał sobie wesoło jak zwykle. W parę lat po wojnie n i z tego, n i z owego odwie­ dziła nas w Warszawie Hańdzia, pokojówka. Jak nas odnalazła, nie wiem. Wpadła, wrzasnęła „dzień do­ bry". Babcia, która właśnie kładła pasjansa, wzdrygnę­ ła się, uniosła ręce niczym Piotr Skarga na obrazie, rozczapierzyła wyschnięte, powykręcane palce: Wszel­ ki duch Pana Boga chwali! Hańdzia usiadła z impe­ tem, krzyknęła, że nie będzie jeść ani pić (choć nikt nie zdążył jej zaproponować), śpieszy się, wpadła tylko na chwilkę. Mieszka na ziemiach odzyskanych, świet­ nie jej się powodzi, ma dobrego niepijącego męża i ho­ dowlę indyków. - A pani jak się miewa, pani dziedzicz­ ko. Jak pani astma? Toż niezdrowo tyle palić. - Proszę, niech Hańdzia nie nazywa mnie panią dziedziczką. Kiedyś pani dziedziczka nie była taka nerwowa, ale cóż, nie dziwota. - Niechże Hańdzia mówi ciszej. Przywiozłam zegar, może pani dziedziczce humor po­ prawi. Zdjęłam go ze ściany jak Niemcy uciekli, bol­ szewicy jeszcze nie weszli, a ludzie brali co popadło. Już Babcia umarła, ktoś starym zwyczajem zatrzymał zegar, tarczę zasłonił czarną chustką. Parę lat później Zosia wyszła za mąż. W Warszawie odbył się ślub, Piotr wrócił do Anglii, a Zosia złożyła podanie o paszport emigracyjny. Musiała załączyć za­ świadczenie o wymeldowaniu, taki był wymóg. Na paszport czekała parę miesięcy, na skutki wymeldowa- 7 37 �Antoni Kroh • KSIĄŻE. T E L E F O N . Z E G A R nia niecałe dwa tygodnie; przyszło pisemko z kwate­ runku, że wedle norm zasiedlenia jeden pokój w na­ szym lokalu to pustostan, więc żebyśmy go w terminie siedmiu dni opróżnili, bo na ten pokój, z używalnością kuchni i łazienki, urząd wyda nakaz komuś innemu. Podstawa prawna taka i taka. Poniżej rytualne strasze­ nie paragrafami, pieczątka, podpis. Okoliczność, że Zosia wciąż z nami mieszkała, dla urzędu kwaterunko­ wego nie miała znaczenia. Można było zapobiec kataklizmowi, składając poda­ nie o zamianę mieszkania na dwa mniejsze. Mama przeniosła się do kawalerki na Muranów, ja do kawa­ lerki na Mokotów, Zosia wyjechała. Wkrótce wyprowadziłem się z Warszawy. Minął jakiś czas, wpadłem do Mamy, patrzę, zegar stoi. Pchnąłem wahadło, idzie. Wpadłem następnym razem, znowu stoi. - Zepsuty? - Nie, czemu? Zatrzymałam. Nie chcę, żeby się zu­ żywał. Zeby trybiki się nie wytarły, zanim będzie wisiał u któregoś z twoich dzieci. Żachnąłem się. Pchnąłem wahadło. Ruszył. Wysze­ dłem na miasto, wróciłem po godzinie. Stał. Zabrałem go, gdy likwidowaliśmy mieszkanie zmar­ łej Mamy. Przy okazji starannie go obejrzałem. Mecha­ nizm był zakurzony, w szafce pełno drobnych dziurek. Właściciel eleganckiego zakładu przy głównej ulicy oglądał zegar z lekkim obrzydzeniem. - Szmelc, nie warto naprawiać. Reperacja będzie kosztować (cena), a zegar nie jest wart więcej, niż (ce­ na znacznie niższa od poprzedniej). Ostatecznie mogę go kupić na części. No, dałbym za niego ewentualnie... Bo ja wiem... (Poprzednio wymieniona cena plus dzie­ sięć procent, w sumie równowartość dwóch takich so­ bie obiadów). Zaniosłem zegar sto metrów dalej, do innego zakła­ du. Ściany niemalowane od lat. Goła, zakurzona ża­ rówka zwisała na drucie z sufitu. Przytulna bida. Na jednej ścianie emblemat klubu sportowego Czarni Lwów i pożółkły wycinek z gazety, oprawiony w ramki. Na drugiej Pan Jezus, kalendarz z panoramą Tatr, dy­ plom mistrzowski. Pudełka, pudełeczka, przegródki, szufladki. Starszy pan się rozpromienił. Stary zegar, a w tak znakomitym stanie. Wyczyścić, nic więcej. - Ile to będzie kosztować? - Panie, ta co się pan boisz. Taż portek panu przez głowę nie zdejmę. 38 No i dobrze. Tydzień nie minął, znajomi konserwa­ torzy wymordowali drewnojady, uzupełnili ubytki w zdobieniach, pan zegarmistrz zrobił swoje. Powiesi­ łem zegar nad łóżkiem. Nadszedł rok 1999, reforma służby zdrowia. Pięć godzin, potem jeszcze cztery i jeszcze dwie spędziłem w ZUS; trzeba było się dowiedzieć, jaka jest różnica między artystą a twórcą i co to jest pozarolniczą dzia­ łalność gospodarcza, bo z notki w gazecie wynikało, że akurat to uprawiam. Dostałem bezpłatną broszurkę uświadamiającą. Mam smykałkę do języków obcych, ale n i cholery nie mogłem zrozumieć. Ostatecznie wy­ czytałem, że miesiąc w miesiąc mam im zanosić czter­ dzieści procent moich zarobków, ale nie mniej niż. Owo „nie mniej niż" znaczyło, po skrupulatnych obli­ czeniach, że ZUS ma prawo do stu dwudziestu, stu trzydziestu procent moich ówczesnych apanaży. - Jak nie, to sprawa sądowa i komornik - wyjaśniła urzęd­ niczka, wręczając mi drugą bezpłatną broszurkę uświa­ damiającą. - W kasie chorych powiedziano co innego. - W kasie chorych się nie znają. Pewnie byłem opryskliwy, bo czekając przed okien­ kiem przeczytałem w gazecie list czytelniczki, która pytała, czy komornik miał prawo wyjąć jej córeczce z uszu złote kolczyki, prezent od sąsiadki z okazji pierwszej komunii. I czy pomocnik komornika miał prawo wystawić rachunek 120 zł za trzymanie dziecka, które się wyrywało, a kolczyki wycenić na 90 zł, choć kosztowały znacznie drożej. Redakcja wyjaśniła, że owszem, miał takie prawo, lecz na wszelki wypadek powinien wypowiedzieć się w tej sprawie Rzecznik Praw Obywatelskich. Potem gazety pisały o przekrę­ tach z komputeryzacją ZUS, że nie wiadomo, gdzie się podziało ileś tam milionów, prezes przysięgał w telewi­ zorze, że wszystko jest w najlepszym porządku, ale po paru dniach nie był prezesem, przy czym jedni mówili to, a drudzy sio. Miał zostać dyrektorem przedsiębior­ stwa Totalizator Sportowy, gazety dowcipkowały, że niebawem państwo będzie musiało dopłacać do totka, ale ostatecznie zaczepił się gdzie indziej. Wpadłem w figlarny nastrój, bo wyobraziłem sobie komornika, rozglądającego się po moim mieszkaniu. Ale się nachapie! Jak to dobrze, że nie jestem chciwy ani dziedzicznie obciążony. Trzeba będzie tylko wy­ nieść zegar. Ale chwilowo niech wisi, może i mnie przeżyje. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a656f523942139dbb4fbc3a7720a968a.pdf 2aac87b9d48d7122eb940fbf8bff80a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2898 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2702 Title A name given to the resource Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.47-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof; Jagiełło, Michał; Żółtowska, Bożena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 listopada bieżącego roku w Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie miała miejsce pro­ mocja nowej książki Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa. Poniżej zamieszczamy relację z tego spotkania. Wypowiedzi Bożeny Żółtowskiej, Michała Jagiełły, Krzysztofa Czy­ żewskiego, Aleksandra Jackowskiego, przepla­ tane były fragmentami z książki Jackowskiego, które odczytał Adam Ferency. KRZYSZTOF CZYŻEWSKI MICHAŁ BOŻENA Michał Jagiełło: - M i l i Państwo, jesteśmy na spo­ tkaniu z pisarzem, mistrzem polskiego słowa. Spotyka­ my się okazji wydania książki, która jest dojrzałym owocem co najmniej półwiecznego obcowania z tym, co nazywamy sztuką ludową. Książka ukazała się dzię­ ki łaskawości Wydawnictwa Naukowego P W N i dla­ tego w imieniu Autora i wszystkich zebranych serdecz­ nie witam panią redaktor Bożenę Żółtowską. Bożena Żółtowska: - Proszę Państwa, bardzo prze­ praszam za mój głos, ale właśnie zaczęłam chorować; jednak nie mogłam sobie odmówić tej przyjemności, żeby tu przybyć, zobaczyć Państwa, ale tak naprawdę to przede wszystkim Autora, bo to dla wydawnictwa zaszczyt, kiedy spotyka taką osobowość. W życiu wy­ dawcy jest tak, że są tak zwane chwile rozmów z auto­ rem: jedne są bardzo długie, jedne są takie błyskawicz­ ne. Długie „chwile" to — godziny rozmów, ustaleń, dys­ kusji w bólach, kłótniach..., ale najpiękniejsze są chwile prawdziwe, takie błyski - kiedy wydawca pod­ chodzi do autora, mówi jedno zdanie, autor mówi dru­ gie, i odbywa się coś w rodzaju iluminacji - wydawca wie, że nie trzeba wielu słów, że ta książka będzie świetna, choć ukaże się za rok, półtora, a może dwa. I tak było właśnie w czasie mojego spotkania z prof. Jackowskim. Powiedziałam jedno zdanie, a Profesor powiedział drugie i ja już wiedziałam, że kupuję coś wspaniałego i dzisiaj wobec Państwa bardzo serdecznie Panu Profesorowi dziękuję. - Dziękujemy bardzo. Michał Jagiełło: - Książka ukazała się dzięki finan­ sowej pomocy Ministerstwa Kultury, nie bez osobiste­ go udziału obecnego tu na sali pana wiceministra Ma­ cieja Klimczaka. Dziękujemy bardzo i witamy z należ­ nym szacunkiem. Pomocy finansowej udzieliło też ABB-Centrum I T - dziękujemy. Szczególne podzięko­ wanie należy się panu Michałowi Piekarskiemu za opracowanie graficzne. JAGIEŁŁO ŻÓŁTOWSKA Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa w żaden rodzaj chłopomaństwa, nawet go góralomania nie chwyciła. Wielkim walorem tej księgi jest to, że już w słowie wstępnym odkrytym tekstem Autor mó­ wi: Nie poszukujemy jakiejś mitycznej rdzenności, bo to nie ma sensu. Ale jeszcze mniej sensu ma wytyka­ nie, co w danym stroju, który dany region lub czasem nawet cala Polska, z takich czy innych powodów uwa­ ża za kwintesencję polskości, jest „obcego". Ważna jest harmonijnie złączona czy raczej orga­ nicznie zrośnięta całość, czyli pewien rodzaj „swojskości" powstały z elementów rodzimych i napływowych. Ważne też, że na samym wstępie tej książki mamy i Zyda, i Cygana - Roma. Jest to wręcz symboliczne, bo w ten czytelny sposób Autor mówi nam o fascynu­ jących relacjach rozgrywających się w obszarze dawnej kultury chłopskiej szeroko rozumianej. I na zakończe­ nie zasygnalizujmy związki Pana Aleksandra z periody­ kiem „Polska Sztuka Ludowa". Trzeba podziękować nieprzypadkowemu przypad­ kowi, który spowodował, źe Pan Aleksander podjął się kiedyś redagowania „Polskiej Sztuki Ludowej" i tak głęboko wszedł w zagadnienie, nie od strony liczenia, ile rąbków ma haft w halce czy w innych „wnętrzno­ ściach" damskiego stroju, tylko od strony egzystencjal­ nej i psychologii twórczej. Krzysztof Czyżewski: - Proszę Państwa, ci, którzy znają Aleksandra Jackowskiego, wiedzą o jego prze­ wrotnym, ironicznym charakterze. Uprzytamniam to sobie teraz, rozważając, co też za zamysł mógł się kryć w wyznaczeniu mnie jako tego człowieka, który ma Państwu parę słów powiedzieć o książce Polska Sztuka Ludowa. Pewnie pomyślał sobie, że szykuje się jakaś wielka pompa z udziałem zacnego grona osób i trzeba zrobić coś, żeby nie było tak profesjonalnie i doskona­ le, a zatem przydałby się jakiś amator, który wobec l u ­ dzi o wielkiej kompetencji przybyłych tutaj, odważy się coś o tej książce i o jej autorze powiedzieć. Pociesza Panie Profesorze, Panie Aleksandrze, Aleksandrze Drogi, Świątku nasz najwspanialszy, który sam siebie wyrzezałeś, sam siebie poniekąd stwotzyłeś, mądrą ob­ serwacją tego, co początkowo, jak rozumiem, było dla Ciebie egzotyką, bo nie pochodzisz przecież z przaśnego ludu. Dodajmy, że Pan Aleksander bite pół wieku jest głęboko zanurzony w fenomenie zwanym sztuką ludową, a przecież - na szczęście nigdy nie popadł 47 �Aleksandra Jackowskiego POLSKA SZTUKA L U D O W A mnie jedynie myśl, że w uszach nas obu słowo „ama­ tor" nie brzmi źle, że kryją się za nim bliskie nam obu treści, stanowiące istotne odniesienie również do tej pasji życiowej, jaką dla Aleksandra Jackowskiego stalą się twórczość ludowa. Przyznam się Państwu, że szukałem takiej ścieżki dojścia do tej książki, która biegnie przez osobę jej au­ tora, jego los. Sam mnie do tego upoważnił, ucząc, że każde dzieło jest nierozerwalnie związane z człowie­ kiem, który je tworzy, i właściwie to, co ciekawe, naj­ bardziej fascynujące, często kryje się w tym, kto za tym dziełem stoi. Ta książka jest, między innymi, znakomi­ tym przewodnikiem ku ludziom, amatorom, których losy i dzieła są tutaj opisane. Na jej kartach wizerunek wyrzeźbionego lub namalowanego Chrystusa domyka się w pełnię dopiero z wizerunkiem twórcy ludowego nakreślonym przez Autora. Otóż zastanawiałem się co sprawiło, że Aleksander Jackowski, arystokrata i z pochodzenia, i z ducha, za­ kochany w kulturze wysokiej, do dzisiaj ceniący wła­ ściwie tylko arcydzieła, zajmował się przez tyle lat swo­ jego życia sztuką ludową, sztuką naiwną, Art Brut, sztuką z pogranicza tego, co zawodowe i amatorskie, sztuką z pogranicza tego, co zdrowe i nienormalne, co przekracza (a tym samym poszerza) normy przyjęte społecznie czy kulturowo, co ma odwagę wyrażać emocję, czasami mocniej reagującą na kołysankę i proste słowo, niż na to, co intelekt podsuwał jako dzieło o doskonałej formie i złożoności. Może takim momentem pierwszym było jego doświadczenie Sybe­ rii, na którą został zesłany w czasie wojny, jego „pierw­ sza męska przygoda". C i z Państwa, którzy znają książ­ kę biograficzną Aleksandra Jackowskiego pt. Na skró­ ty pamiętają niewątpliwie ten rozdział poświęcony Sy­ berii. Myślę, że rzadko kto w polskiej tradycji tak pisał 0 Syberii, to znaczy tak pięknie, z takim zauroczeniem przyrodą, miejscem, ludźmi. Ow zesłaniec był już wte­ dy człowiekiem, jakim go znamy dzisiaj, znajdującym w każdej sytuacji życiowej i w każdym czasie piękno 1 dobro. Odkrył tam dla siebie świat ludzi prostych, ży­ jących w harmonii z naturą, surowych, dających sobie radę z trudnymi warunkami życia i z trudnym losem, jaki ich spotkał. To wtedy ten polski „paniczyk" zdobył inną perspektywę spojrzenia na życie, do której przyj­ dzie mu później powracać. Może warto też wspomnieć jeszcze wcześniejsze wy­ darzenie, a mianowicie wystawę zorganizowaną w 1937 roku przez Polski Instytut Propagandy o pol­ skiej sztuce ludowej, autorstwa Józefa Grabowskiego, tego który był jego poprzednikiem jako redaktor „Pol­ skiej Sztuki Ludowej". Wystawa koncentrowała się głównie na sztuce huculskiej, ale dla niego była od­ krywcza w tym sensie, że ujawniała bliskość ze sztuką nowoczesną, która w swych awangardowych poszuki­ waniach czerpała przecież z żywiołu ludowości. No a potem przyszedł czas powojenny, rok 1952, kiedy - tak jak to już tutaj wspominano - został redak­ 48 torem naczelnym pisma „Polska Sztuka Ludowa". Zresztą stało się tak dlatego, że Józef Grabowski przy­ gotował właśnie znakomity, ważny dla samego Alek­ sandra Jackowskiego, numer poświęcony świątkom, za co go zwolniono, bo nie mieściło się to w restrykcyj­ nych kanonach socrealizmu. Na szczęście nowemu re­ daktorowi udało się wywalczyć miejsce dla tematów religijnych w piśmie i przynajmniej w tym względzie kontynuować linię poprzednika. Wyobrażam sobie, że w tamtym okresie był jeszcze nie do końca przekona­ ny, co ma robić, traktujący tę swoją nową posadę ra­ czej jako coś tymczasowego. Był przecież krytykiem sztuki, pisał o sztuce nowoczesnej, o wystawie „Arse­ nał", pisał o teatrze, i to go chyba bardziej fascynowa­ ło w tamtym okresie. Z wykształcenia nie był etnogra­ fem, lecz socjologiem kultury, uczniem profesora Ossowskiego, co sprawiło, że na zjawisko ludowości patrzył inaczej niż badacze terenowi, pochłonięci jedy­ nie rejestrowaniem śladów ginących tradycji. Był taki epizod w życiu Aleksandra Jackowskiego wspólnej podróży z profesorem Romanem Reinfussem przez Bieszczady, kiedy doświadczył ziemi spalonej wojną na pograniczu polsko-ukraińskim, spustoszonej akcją „Wisła", ziemi spalonych cerkwi i całych osad ludzkich, niszczonych pięknych obiektów sztuki ludo­ wej. I kiedy teraz patrzę na taką fotografię autorstwa Andrzeja Różyckiego zamieszczoną w książce i przed­ stawiającą bieszczadzką kapliczkę, no to nie jest to fo­ tografia, która miałaby pokazywać piękno sztuki ludo­ wej, prawda? To jest fotografia, która pokazuje piętno historii, a więc pewien kontekst, myślę że duchem bli­ ski tego doświadczenia wędrówki przez Bieszczady z wczesnych lat pięćdziesiątych. Zwracam uwagę, że polska sztuka ludowa przedstawiana w tej książce ma swój kontekst, zanurzona jest w pewnej rzeczywistości. Nie bez powodu, myślę, pojawiają się też w niej na przykład cytaty z książki Tadeusza Różewicza pt. Mat­ ka odchodzi, pokazujące bardzo surowe, dramatyczne, tragiczne oblicze wsi, wsi zacofanej, głodnej, biednej. Więc to nie jest książka-album do oglądania, z piękny­ mi ilustracjami sztuki ludowej. Taka jest również, ale na tym nie poprzestaje. O d zawsze starał się poszerzyć granice pojmowania kultury ludowej. Nas, młodszych czytelników „Kontekstów", oswojonych ze spotyka­ niem na ich łamach postaci takich jak Grotowski, Derrida czy Debuffet, zadziwić może fakt, że owo po­ szerzanie zaczęło się od wyprawy świeżo upieczonego redaktora do Gliwic i przygotowania numeru poświę­ conego kulturze artystycznej górników. Rozumiał po­ trzebę dokumentowania kultury, która ginie, ale jed­ nocześnie interesowała go ta, która żyje, zmienia się i rozwija. Jeszcze jedno ważne spotkanie z tamtego okresu warto wspomnieć, a mianowicie z Tadeuszem Sygietyńskim. W latach formowania się Mazowsza podróżo­ wali wspólnie po wioskach, szukając starych pieśni, głównie po ziemi opoczyńskiej i Kurpiach. To spotka- �Aleksandra Jackowskiego POLSKA SZTUKA nie z tradycyjnym światem wsi było dla Aleksandra Jackowskiego chyba podobnym doświadczeniem do tego, jakie stało się udziałem Kandinskyego, który w okresie po pierwszej wojnie światowej dostał polece­ nie wyjazdu do Guberni Nadwołżańskiej, żeby zdokumentować sztukę ludową. I nagle ten mieszczuch, wy­ chowany w Moskwie i dojrzewający w Monachium, odkrył niezwykłe bogactwo, kunszt, artyzm sztuki l u ­ dowej, co w jakiś sposób też zaważyło na jego dalszej twórczej drodze. Nie bez powodu Jackowski przywołu­ je ten przypadek Kandisky'ego w swojej ostatniej książce, odnajdując w nim korespondencję do własnej linii losu, kierującej go ku odkrywaniu wsi kurpiow­ skich jeszcze w dużej mierze zanurzonych w żywiole kultury tradycyjnej. WDOWA turowe pogranicza, chodzi z zachwytem na wybitne koncerty muzyki poważnej, czyta i ogląda wybitne dzieła kultury wysokiej. I wcale nie ma w tym - jak za­ uważył na początku Michał Jagiełło - sprzeczności. Natomiast coś się wydarzyło na jego drodze życiowej, co kieruje jego ręką pisarza i co każe mu tworzyć ko­ lejne książki o kulturze ludowej z imperatywu, który wyjawił w pierwszym zdaniu umieszczonym na skrzy­ dełku albumu pt. Sztuka zwana naiwną: „Poznałem wielu niezwykłych ludzi. O nich właśnie piszę w tej książce". Oczywiście tę książkę, o której dzisiaj mówimy, można przeczytać jako rzecz o polskiej sztuce ludowej po prostu, napisaną może nie tak profesjonalnie, jak by etnograf napisał (w tej kwestii autor uczciwie odsy­ ła czytelnika do monografii pt. Sztuka ludowa w Polsce autorstwa Pokropka, Fryś-Pietraszkowej i Kunczyńskiej-Irackiej), za to napisaną pięknym, żywym, kolo­ rowym, poetyckim językiem, i ilustrowaną znakomicie dobranymi fotografiami. Zupełnie jednak osobną ja­ kość stanowią wplecione tu i ówdzie wspaniałe portre­ ty ludzi. Ja myślę, proszę Państwa, że jesteśmy w ogóle świadkami narodzenia się jakiejś osobnej, mistrzow­ skiej formy literackiej autorstwa Aleksandra Jackow­ skiego, którą śledzę poprzez kolejne numery „Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty" (tam jest taki dział „Por­ trety", a osobno także teksty poświęcone tym, którzy odeszli), którą odnajdywałem w książce Sztuka zwana naiwną, no i oczywiście odnalazłem też w książce naj­ nowszej. Forma, o której mówię, to kunsztowny por­ tret osobowy i artystyczny twórcy, szkicowany lekko i celnie, niby reką mistrza Kulisiewicza, zwięzły, kry­ tyczny, bez emfazy, acz czuły, z ironią, acz intymny, władający erudycją tak, że nie przesłania prostoty opo­ wieści, a przede wszystkim ciepły bliskością drugiej osoby. Znak firmowy Jackowskiego jest tu równie roz­ poznawalny jak firmy portretowej Witkacego. Ale w dalszym ciągu to nie to było chyba najważ­ niejszym dotknięciem przez niego materii sztuki ludo­ wej. Te podróże z Sygietyńskim to były jeszcze wypra­ wy estety, który szukał starych pieśni i zachwycał się pięknem tradycyjnych strojów, ujawniającym się naj­ bardziej w kościele, gdy kobiety rozsiadały się na drew­ nianych ławach, rozłożyste jak płatki kwiatów. Decy­ dujący moment, jak się domyślam, nadszedł nieco później. Gdzieś w okolicach roku 1955 Aleksander Jackowski dostaje list od swojej przyjaciółki Jadwigi Jarnuszkiewiczowej z Krynicy, przebywającej tam na urlopie, nawołujący, aby koniecznie tam przyjechał i poznał Nikifora. Jedzie i spotyka wielkiego talentu artystę naiwnego, ale przede wszystkim jest to spotka­ nie z człowiekiem, odkrycie świata sztuki poprzez los człowieka i poznanie jego naturalnego środowiska. I myślę, że ta ścieżka, która tym wyjazdem i spotka­ niem z Nikiforem została zainicjowana, może najbar­ dziej zaważyła na sposobie podejścia przez Aleksandra Jackowskiego do tego, co jest tematem tej książki, czy­ li polskiej sztuki ludowej. Mam bowiem poczucie, że wszystkie następne lata przynosiły coraz bardziej po­ głębiające się przyjaźnie z ludźmi, z twórcami ludowy­ mi, z ich światem, z ich losem wpisanym w pejzaż i h i ­ storię, i z ich dziełem zanurzonym w całości świata, w którym żyli. Wydaje mi się, że poprzez doświadcze­ nie moich własnych wypraw na wieś ku ludziom, tych odbywanych z Gardzienicami i później, potrafię zrozu­ mieć ten rodzaj przygody i zafascynowania, który się wtedy Aleksandrowi Jackowskiemu wydarzył. Wiem, że takie spotkania nie mogą być jednorazowe, jeżeli są prawdziwe, że domagają się kontynuacji, pewnej wier­ ności, pracy włożonej w to, żeby je uwierzytelnić, żeby dać im świadectwo. To nie jest to samo co zobaczenie pięknej rzeźby w muzeum czy spektaklu w teatrze. I tak sobie myślę, że ta jego praca w dziedzinie redago­ wania pisma „Polska Sztuka Ludowa", tworzenie ta­ kich książek jak ta ostatnio napisana, są efektem wła­ śnie tego wydarzenia w jego życiu. Bo ja wcale nie je­ stem przekonany, że sztuka ludowa to jest to, co este­ ta Aleksander Jackowski ceni najbardziej. Do dzisiaj, równocześnie z podróżowaniem na wieś i na różne kul­ Można również tę książkę przeczytać jako głos w de­ bacie o kulturze w ogóle, o kondycji współczesnego człowieka, jego tęsknotach i dążeniach. Aleksander Jackowski dokonał w Polsce rzeczy niezwykłej, a mia­ nowicie wprowadził - był jednym z tych, którzy wpro­ wadzili - sztukę ludową do współczesnej refleksji o kulturze, do współczesnej praktyki poszukiwań arty­ stycznych i kulturowych. Dopisując do tytułu pisma „Polska Sztuka Ludowa" jego drugi człon „Konteksty", niebywale rozszerzył granice obszaru swoich pasji. Znakomicie wykorzystał szansę spojrzenia z innej per­ spektywy na świat współczesny, bo nie tylko świat wsi oglądał przez ten pryzmat, także miasto, historię, awangardowe trendy w sztuce, wielokulturowość, idee filozoficzne i poszukiwania antropologiczne. Myślę, że właśnie na skutek tego od lat podejmowanego wysiłku inaczej dziś brzmi dla nas hasło „książka o polskiej sztuce ludowej", a inaczej hasło „książka o polskiej sztuce ludowej napisana przez Aleksandra Jackow­ skiego", że to już jest jakaś odrębna jakość, swoiście 49 �Aleksandra Jackowskiego POLSKA SZTUKA L U D O W A zagospodarowany obszar inności. Fakt, że dzisiaj spo­ tykamy się w tak wielodyscyplinarnym, zróżnicowa­ nym gronie, że do dzisiaj „Konteksty" spotykają auto­ rów z tak różnych dziedzin i konfraterni, jest czymś niebywałym, prawdziwym fenomenem, który się nam współcześnie w Polsce wydarzył. Ta książka nie jest opowieścią o kulturze, która nale­ ży do przeszłości, którą należy zdokumentować i za­ mknąć w jakimś skansenie przed wymarciem. Takie zja­ wisko Aleksander Jackowski oczywiście też rejestruje. A jednocześnie wyczuwa pewien nurt podskórny, który jest żywotny, powiązany czułkami z człowiekiem współ­ czesnym, jego tęsknotami i dążeniami. „Fascynowała mnie - pisał w książce Na skróty - już nie sama uroda ludowych rzeźb, błiska sztuce współczesnej, lecz pełnia kultury, jej jednorodność, zdawać by się mogło, niczym nie zakłócona. Pejzaż, w którym wieś czy zagroda stawa­ ły się jego dopełnieniem... Mowa, gwara, sposób ak­ centowania słów. Dopiero na tym tłe w pełni istniała pieśń, muzyka związana z obrzędowością, z czasem świę­ tym i czasem zabawy." Ktoś powie - to muzyka przeszło­ ści; ktoś inny - wyzwanie przyszłości, bo też czeka nas w kulturze proces poszukiwania autentycznego miejsca, nowego, całościowego dla naszego bytowania. O tym wszystkim jest ta książka Aleksandra Jac­ kowskiego, „bogoroba", który życie strawił na poszuki­ waniu imienia Innego, i odnajdywał je nie tyle może w obrazku na szkle zawieszonym nad drzwiami, ile w samej twórczej pasji człowieka. Michał Jagiełło: - Ta znakomita księga to taki bar­ dzo specjałny monolog dialogizowany. Odnoszę wraże­ nie, że Autor cały czas ze sobą rozmawia, czasem ze so­ bą dyskutuje. Z jednej strony mówi: - dawna sztuka łudowa była emanacją chłopskiej kułtury. Ale za chwiłę, dopowiada: dawna chłopska kultura to był kosmos, ale to nieprawda, że ten kosmos był nieprzenikliwy, bo do tego świata z innych światów docierali nie tylko Ży­ dzi i Cyganie, ale czasem także na przykład druciarze, Łemkowie czy Słowacy. I dałej: a to ludzie szli na piel­ grzymki, a to dwór oddziaływał, a to jarmark, a to sztu­ ka czy twórczość plebejska. Słowem dodatkową warto­ ścią tej prozy jest właśnie ten autorski dialog. Jest to książka niesłychanie optymistyczna, że po pierwsze ukazuje jak fantastyczny wymiar ma to, co nazywamy umownie kulturą ludową. To jest książka i historyczna, i współczesna zarazem. Książka formal­ nie rzecz biorąc o sztuce ludowej, ale faktycznie o sprawach głębszych. Jest to książka z jednej strony niezwykle pocieszająca, że oto człowiek ułomny, jak naprzykład Wójciak - Herodek, sypiający gdzieś w obórce, jest tak obdarowany talentem, i zarazem dla człowieka średnio uzdolnionego jest to książka przera­ żająca, bo zadaje sobie pytanie, czy koniecznie trzeba być innym, odmieńcem, schizofrenikiem, żeby być wy­ bitnym artystą? Słowem, można sobie zadawać bardzo wiele bardzo trudnych pytań. Gospodarzu faktyczny, nareszcie oddajemy C i głos. 50 Aleksander Jackowski: - Czy trzeba być schizofre­ nikiem, by stworzyć interesujące dzieła sztuki? Nie, ale faktem jest, że izolacja psychiczna, którą przynosi cho­ roba, pozwala tworzyć inaczej, niż to można zobaczyć dokoła, samodzielnie. Czasem bardzo ciekawie. Tak, osobno, samodzielnie rzeźbią bądź malują ludzie z róż­ nych powodów oderwani od swego środowiska, zaczy­ nający tworzyć w dojrzałych latach, nie znający wzo­ rów lub niezdolni je powtórzyć. Właśnie to zjawisko zainteresowało mnie, gdy zetknąłem się z rzeźbą ludo­ wą, gdy zetknąłem się z obrazami Nikifora, Ociepki. Zauważyłem wówczas z niemałym zdumieniem, że fa­ scynujące dzieła sztuki powstają w dwóch krańcowych sytuacjach - kiedy się nic nie wie i jest nieświadomym narzędziem potrzeb twórczych, a także kiedy się świa­ domie rezygnuje ze swej wiedzy, by znaleźć swoją dro­ gę. Do tego momentu pasjonowała mnie sztuka „wiel­ ka", Rembrandt, Velasquez, Vermeer, Bosch, Manet ale później zaczęła interesować także sztuka zwana nieprofesjonalną, ludową, samorodną. W niej obser­ wowałem wyraźny związek dzieła z biografią twórcy, znacznie bardziej wyrazisty i bezpośredni niż w przy­ padku artystów kształconych.. Dałem temu wyraz w książce Sztuka zwana naiwną, a także w obecnej książce tam, gdzie zajmuję się pograniczem sztuki l u ­ dowej i art brut, а więc w malarstwie i rzeźbie. Zainte­ resowanie tym pograniczem było początkiem moich zainteresowań sztuką ludową - i co istotne kulturą lu­ dową. Zjawisko to zainteresowało mnie już podczas studiów socjologicznych, nieocenionych dla mnie kontaktów z profesorem Stanisławem Ossowskim. Później udało m i się zbliżyć do zagadnień wsi, badać zjawisko kanonu w tak zwanej sztuce ludowej. Czter­ dzieści kilka lat redagowałem pismo „Połska Sztuka Ludowa", jeździłem po wsiach, poznawałem muzea, uczestniczyłem w organizacji konkursów, wystaw. Pisa­ łem o sztuce zwłaszcza ludowej i samorodnej. Dlatego z radością przyjąłem propozycję Państwowego Wydaw­ nictwa Naukowego napisania książki o sztuce ludowej. Ale oni oczekiwali pracy naukowej, ja przyjąłem kon­ wencję bliższą esejowi, i to nie tyłko dlatego, że chcia­ łem, by można ją było względnie przyjemnie czytać, ale i ze świadomości złożoności samej materii, zmityzowanej, niejednorodnej. Już sama nazwa sugeruje różne możliwości jej rozumienia. Fikcja i rzeczywistość. Poję­ cie tworzone przez miłośników swojszczyzny, etnogra­ fów, artystów. Zmienne, zależne także od świadomości obserwatorów. Jak je opisać? Jak wyznaczyć granice pojęcia. W istocie jedyna rozsądna definicja zakłada, że sztuką łudową jest to, co ogół etnografów za nią uważa, oczywiście w danym czasie. Umowne są człony samej nazwy: polska czy w Polsce? A jeśli tak, to jakiej, każdej? Sztuka? Co rozumiemy pod tym pojęciem. Lu­ dowa. Znów określenie niejasne, wieloznaczne. Chciałoby się w tym miejscu powiedzieć: póki nie py­ tasz, wiem. Więc w tej książce starałem się nie zada­ wać zbyt wiełu pytań, choć mogą być bardzo interesu- �Aleksandra Jackowskiego POLSKA S Z T U K A L U D O W A ło, z tym że wojnę wolałbym z tego rejestru wykreślić. Wszystko kształtowało moją osobowość. Kontakt z kulturą ludową też dał mi bardzo dużo. Dał też po­ czucie skromności i świadomość tego, że ciekawy czło­ wiek to nie tylko taki człowiek, który ma skończony uniwersytet. To tyle, a teraz proszę, jeżeli Państwo ma­ ją jakieś pytanie, to z chęcią odpowiem. jące w książce o micie sztuki ludowej. Micie bardzo ważnym zwłaszcza w pierwszych trzydziestych latach ubiegłego wieku. Warto taką książkę napisać. Chciałbym Państwu jeszcze o jednym powiedzieć, o tym, co mnie niejako fizycznie zbliżyło do sytuacji rolnika uzależnionego od losów natury, zbliżyło do łu­ dzi żyjących w oddali od miast, od cywilizacji. Było to niezawinione przeze mnie spotkanie na dalekiej Sybe­ rii z niezwykłymi starcami - Ostjakami, z wolną jesz­ cze od ludzkiej ingerencji przyrodą. Miałem tam szczę­ ście zobaczyć w czasie 50-stopniowego mrozu jedno­ czesny widok trzech słońc, a także inne niepojęte dla mnie zjawiska optyczne. I wielką zorzę polarną, ogar­ niającą całą kopułę nieba, wielobarwną, poruszającą się jak krąg monstrualnej machiny teatralnej. Las... samotność w przestrzeni groźnej i niezwykłej. Może dziś jeszcze istnieje taka w Kanadzie, bo obawiam się że Rosjanie wytrzebili już najpiękniejsze partie tajgi. A w tej tajdze myśliwi, rybacy. Starzy, jako że młodych wytępiono. I ci starcy, gdy nieumiejętnie zwalone drze­ wo zmiażdżyło mi kostkę u nogi, a gorączka zżerała or­ ganizm sprowadzili mi ukrywającego się w lasach sza­ mana. Jedenaście lat go ukrywali, ale mnie zawierzyli. Uśpił mnie, złożył razem siedem części kostki, owinął sadłem niedźwiedzim, łupkami i pokazał na palcach, sześć tygodni i będziesz zdrów. Byłem. Chodzę normal­ nie. Ale lekarz w wojsku, do którego się później dosta­ łem, nie chciał uwierzyć, że miałem strzaskaną kostkę. Dopiero pod rentgenem przekonał się, zaklął, zapytał, kto mi składał, bo może jest w Europie jeden chirurg, który tak by mógł zrobić. Odpowiedziałem - szaman. No tak, powiedział ten już tysiące kości składał. Ale dlaczego szamana sprowadzili starcy? Dlaczego nie ba­ li się tego zrobić? Chyba dlatego, że miałem do nich szacunek, w odróżnieniu od Rosjan. Kobiety całowa­ łem w ręce. Wzbraniały się. Andrzej Bieńkowski: - Mam może nie tyle pyta­ nie, ale historię, chyba doyczącą Ciebie, Aleksandrze, która się dopiero parę lat temu zamknęła. Mianowi­ cie, nie wiedziałem o tym, że jeździłeś z Sygietyńskim w Opoczyńskie. Dzisiaj się tego dowiedziałem. Otóż w 95 roku pojechałem śladami wiejskich skrzypków, i pojechałem do wsi Stok, gdzie żył słynny skrzypek Bubka, miał pseudonim Sroka. Rozmawiałem z jego rodziną, i opowieść była niezwykła. Mianowicie, że przyjechał tam kiedyś pan Sygietyński z takimi innymi panami, i „te inne pany" miały uroczne oczy. Ten Bub­ ka strasznie się spodobał Sygietyńskiemu, i Sygietyński wziął go do Warszawy. Ale był tam inny pan - to jest autentyczna proszę Państwa historia - który miał te uroczne oczy i w czasie jego przesłuchania w Warsza­ wie, ktoś mu zadał urok. I ten Bubka stracił możliwość gry. Wrócił potem do wsi Stok, cała kariera mu prze­ padła przez zawiść jednego pana, co miał uroczne oczy. Aleksander Jackowski: - Obawiam się, że ten skrzypek przesadził. Jeśli miałem uroczne oczy, to chy­ ba tylko wtedy, gdy mi się jakaś dziewczyna strasznie podobała. Ale i tak nic z tego nie mogło wyniknąć, ja­ ko że moja córka, etnografka (ta, której dedykuję książkę) zajmowała się na studiach urocznymi oczami, ale przede wszystkim odczynianiem uroków. Transkrypcja i opracowanie Danuta Benedyktowicz To byli wspaniali ludzie, którzy mieli własną kultu­ rę, głębokie przemyślenia, bo jak się jest samemu w le­ sie, w przyrodzie, to się inaczej człowiek kształtuje niż wtedy kiedy jest w zgiełku. I to jest to, co mnie w znacznym stopniu stworzyło. Dlatego jestem wdzięczny losowi za wszystko, co mnie w życiu spotka­ 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f14a44ac204a4095ca2cee572d58e9ee.pdf 5461500a8bf7ad2ad92bd954ec6fe818 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6619 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6189 Title A name given to the resource Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz pierwszy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.248 ( mapa nr 35) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part I: From courtship to civil marriage l Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 35 Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz pierwszy Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 45. Kto zapraszał gości weselnych? Jak go nazywano? Kto mu zlecał zapraszanie? Obchodził wieś pieszo? Objeżdżał konno ? Jak był ubrany — podać szczegół ubrania który określał funkcję takiego proszacza ? na przykład: bukiet kwiatów, rózga? itp. Czy funkcję tę pełnił „rajek"? lub starosta? Marszałek? 47. Czy zdarza się, że zapraszać chodzi para narzeczonych? Czy jest to forma zwyczajowa, czy była i daw­ niej? Może zależało to od stopnia zamożności? 48. Czy obecnie praktykowany dawniej zwyczaj wysyłania spraszaca utrzymywał się? Jeśli tak, co się zmieniło? W ubiorze, sposobie, oracji itp. 49. Jeśli w.w. zwyczaj zanikł - opisać kto i jak zaprasza teraz?: A. Młoda para? B. Sama młoda lub z druhną? C. Młoda z drużbą i druhną? D. Młody z drużbą i druhną? E. Drużbowie? F. Rodzice młodych? G. Czy osoby zapraszające były (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed domem, czy w izbie? �Objaśnienia znaków: Zapraszali: 1 — „prosac"; 2 — drużbowie; 3 — drużba; 4 — druhny; 5 — drużbo­ wie i druhny w towarzystwie innych osób; 6 — dzieci; 7 — rodzice lub ktoś z rodziny; 8 — brak infor­ macji; 9 — brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 547: Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby po raz pierwszy), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (na mapie zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3176b7f2b10e028e0d47c1d84d95db83.pdf 3bdb441234f9cf6c32aa2cb520f16c7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2904 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2708 Title A name given to the resource Karnawały - święta, zabawy, widowiska / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.98-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudzik, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text dopiero następującą po niej niedzielę Quadragesima. Cztery dni dodano w Vłl wieku w miejsce wliczanych wcześniej do ogólnego rachunku wielkopostnych nie­ dziel - by w ten sposób zachować przepisową liczbę czterdziestu dni postu. W akcie opata Georgiusa ter­ min camelevare określałby więc wtorek poprzedzający Popielec - bo dopiero w następnych wiekach mięso­ pust rozciągał się stopniowo, głównie z powodów go­ spodarczych, także na poprzedzające wtorek dni, aż do Tłustego Czwartku włącznie. W kontekście kalenda­ rza liturgicznego można jeszcze wspomnieć o trzytygo­ dniowym „przedpościu", wprowadzonym przejściowo w Kościele przez papieża Grzegorza I Wielkiego (ok. 540-604), a złagodzonym przez Innocentego I V w 1248, w wyniku czego już przed Wielkim Postem, a więc jeszcze w karnawale, obowiązywało wiernych poniechanie potraw mięsnych. Camefevare oznaczało­ by więc wtedy nie tylko przygotowanie, wigilię postu, ale już sam fakt aktywnego poszczenia. KARNAWAŁY W K U L T U R Z E WOJCIECH DUDZIK 3 Karnawały - święta, zabawy, widowiska 4 G dyby świat, jaki jest, był najlepszym ze światów, ludzie nie potrzebowaliby karnawału. Tak daw­ niej, jak i dzisiaj, świat jednak mało kogo zado­ wala (ł). Ludzie chcą go więc zmienić. Czasami im się to udaje poprzez rewolucję. Jeśli nie chcą lub nie mogą wzniecić rewolty, zmieniają świat „na niby", wywracając go okresowo do góry nogami. Ich czynem jest karnawał. Historia karnawału europejskiego zaczyna się naj­ pewniej w chrześcijańskim średniowieczu. Historia udo­ kumentowana - na pewno. Najstarsza wzmianka, jaką dotąd udało się odnaleźć uczonym, pochodzi z roku 965 (a więc jeszcze sprzed chrztu Mieszka, kiedy w Polsce mało kto w ogóle umiał pisać) z Włoch. Słowo „karna­ wał" wystąpiło w akcie wydanym przez opata Georgiusa z Subacio (w Lacjum) na określenie terminu wypełnie­ nia powinności czynszowych, rozłożonych na trzy raty: unum in Nativitatem Domini et alium in Camelewre [podkr. W. D.], tertium in Sanctum Pascha. Musiała to już być wówczas dobrze ugruntowana w kalendarzu data, skoro występowała jako równoważna największym świę­ tom: Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Godna odnoto­ wania i zainteresowania jest w tym kontekście także ran­ ga świąteczna owego terminu. Samo słowo camelevare jest w etymologicznym kształtowaniu się pojęcia „karna­ wał" formą niejako pośrednią i pochodzi od łacińskiego carnekvamen (camem ievare) oraz camisprivium, co ozna­ cza usunięcie (z jadłospisu) mięsa. Karnawał to zatem nic innego jak wigilia Wielkiego Postu, przygotowanie do powszechnej wstrzemięźliwości, także cielesnej, bo łacińskie caro to nie tylko „mięso", ale również „ciało". Rymował na ten temat w Krakowie około roku 1622 warto wspomnieć na marginesie - autor Maszkar miesopustrrych., Stanisław Serafin Jagodyński: Etymologia wydaje się jednoznaczna. Dalsze prze­ kształcenia - bez wchodzenia w filologiczne szczegóły - przyniosły najpierw zmianę końcówki, z camelevare na camelevale, a potem uproszczenie do camevale. Z włoskiego termin trafił najpierw, w X V I wieku, do Francji, a stamtąd do innych części Europy i innych ję­ zyków. W angielskim na przykład słowo carnival poja­ wiło się w 1550, w niemieckim (Kameval) w 1699 ro­ ku, w polskim bardzo wcześnie, bo już w połowie X V I wieku, ale na zasadzie incydentalnego przytoczenia włoskiego terminu - w znanej Komedyi o mięsopuście: Po łacinie carnis p r i v i , Iż już nie j e ś ć , j e d n o ryby, A po włosku karnawały, 1 C o się z mięsem pożegnały. Później zaś, we właściwym spolszczeniu, dopiero w końcu X V I I I wieku. We wszystkich językach istnia­ ły wcześniej, oczywiście, rodzime odpowiedniki łaciń­ skiego terminu wyjściowego - bo istniało przecież sa­ mo święto. Niemieckiego słowa Fastnacht , poświad­ czonego od początku X I I I wieku, używa się na przy­ kład w wielu rejonach południowo-zachodnich Nie­ miec i północnej Szwajcarii do dzisiaj, podobnie jak we Francji careme-prenant. Najstarsza polska forma mięsopust - będąca słowotwórczo także łacińską kal­ ką - odeszła już w zapomnienie, ale synonimiczne za­ pusty (według Lindego „zapuszczać" = zaczynać post ) bywają jeszcze na wsi używane. Co ważne, mięsopust występował w polszczyźnie od początku w takim sa­ mym, kalendarzowym znaczeniu, jak we Włoszech (i w innych krajach). W dawnych księgach sądowych i ziemskich zachowało się wiele wzmianek o terminie spłaty długów „na mięsopusty"; najwcześniejsze po­ chodzą z drugiej dekady X V wieku. Była to więc i w Polsce niewątpliwie ważna i wyrazista w cyklu rocz­ nym data. 6 7 W mięsopust mięso ludzkie nabarziej pustuje, K i e d y się ciało z c i a ł e m łączyć usiłuje. 5 2 W X wieku - powracając do dokumentu z Subacio - przedwielkanocny post ustalony był już w Kościele (od dawna, bo od I V wieku) na 40 dni, a za jego po­ czątek uważano Środę Popielcową, a nie, jak dawniej, 8 98 �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA �Wnjócch Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA 3. Postacie karnawału tyrolskiego w Imst ( A u s t r i a ) . 4. Karnawałowy „spływ" p o t o k i e m , tzw. B a c h - n a - F a h r e n , w S c h r a m b e r g u w górach S z w a r c w a l d u (płd.-zach. Niemcy). 5. D o r o c z n e „odkurzanie masek" w Ś w i ę t o O b j a w i e n i a Pańskiego, 6. stycznia. R o t t w e i l (płd.-zach. N i e m c y ) . 100 �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA, Omawiane dotąd ślady - zarówno obce, jak i pol­ skie - dotyczą na razie jedynie czasu, lokalizacji kalen­ darzowej zapustnych świąt. By dowiedzieć się czego­ kolwiek o formie ich obchodów, trzeba sięgnąć do in­ nych źródeł, na przykład do średniowiecznych postyl­ li. Między innymi w Bibliotece Jagiellońskiej i w Bi­ bliotece oo. Paulinów na Jasnej Górze zachowało się kilka kazań przeznaczonych na ostatnią niedzielę przed Popielcem (czyli Dominica Quinquagesima), któ­ re można uznać za pierwsze - pośrednie - opisy karna­ wału w Polsce. Streszczenie jednego z takich „opi­ sów" - nie najwcześniejszego, ale dosyć rozbudowane­ go i ciekawego - nieznanego kaznodziei, z łacińskiej homilii przepisanej w roku 1464 przez Piotra z Miłosłowia, przytaczam za Jerzym Wolnym: 9 W* prothema autor kazania przedstawia słuchaczom na­ strój, jaki panuje wśród ludzi w ostatnich dniach karnawału, tuż przed Popielcem. Duchownym wypomina, że skracają nabożeństwa; rzemieślnikom, że opuszczają warsztaty pracy i w pożądliwościach swoich służą ciału i diabłu, a przez to sprowadzają wielu ludzi do rozmaitych upadków. W tym cza­ sie diabeł-artysta usidla tysiącami pokus. Śpiew rozmaitych pieśni, obżarstwo przy stole, grzeszne zabawy, którym towa­ rzyszą zabójstwa, kłótnie, pijaństwo, oto kalejdoskop wyda­ rzeń, które dzieją się na ułicach, w karczmach pod wodzą diabła i jego sług, flecistów, cytrzystów, błaznów i śpiewaków. W drugiej części kazania [...] autor przeprowadza porów­ nanie między zwyczajami kościelnymi przy sprowadzeniu re­ likwii świętego do nowego miejsca kultu a zwyczajami kar- nawałowymi. W praktyce kościelnej najpierw ogłaszają imię świętego, następnie fundują nowemu patronowi kościół, konsekrują ku jego czci wzniesione ołtarze, malują obraz i desygnują kapłanów, kantorów i kaznodziejów, aby w officjach liturgicznych śpiewali i czytali jego cuda. Podobnie się dzieje w ostatnie dni karnawałowe na cześć bożka karnawa­ łu, Carnisprivium. Jego imię, Carnisprivium, oznacza utratę życia wiecznego z powodu przyjemności cielesnych. Jego świątynią jest każdy dom, w którym odbywają się uczty kar­ nawałowe; ołtarzem, na którym składają ofiary temu bożko­ wi, jest brzuch i ciało każdego człowieka, uczestniczącego w zabawach karnawałowych; obrazem jest przewrotna ko­ bieta. Owa niewiasta ubrana w kolorowe szaty z koroną na głowie i berłem w ręce siedzi na wozie, który ciągną cztery lwy, oznaczające cztery słabości rozbawionych ludzi, miano­ wicie: niepamięć na Boga, niewdzięczność za dobrodziejstwa boże, wzgardę dla przykazań bożych, pychę. Za przykładem tej niewiasty mężczyźni przebierają się w kolorowe szaty nie­ wiast i odwrotnie. Owa niewiasta trzyma w ręce pawia. Ow bóg Carnisprivium ma także własne sługi, kapłanów i lewi­ tów, są nimi błazny, fleciści, igrce itd. Cuda, które sprawia ów bóg, są przeciwne cudom Chrystusa. 10 Opis zapustnych uciech jest tu jeszcze bardzo ogól­ ny i nie zlokalizowany geograficznie (istnieją jednak również źródła odsyłające do konkretu historycznego, np. statuty synodalne biskupa poznańskiego Andrzeja Łaskarza z 1420 roku nakazują proboszczom, by napo­ minali mężczyzn, iż nie powinni przebierać się w szaty niewieście ), zbliżony za to do innych europejskich przekazów i wyobrażeń, ze znanym, o blisko sto lat późniejszym, obrazem Bruegla włącznie. Nie miejsce tu na dokładne studia historyczne i porównawcze. Warto jednak zwrócić uwagę, że w cytowanym opisie występują wszystkie najbardziej charakterystyczne ce­ chy karnawału: folgowanie sobie w jedzeniu i piciu, tańce, muzyka, rozwiązłość seksualna (czyli zabawy), pochody przebierańców przemierzające miasta, wy­ stawne uczty (czyli widowiska), mężczyźni przebierają­ cy się za niewiasty i odwrotnie, kolorowe szaty itp. (czyli role), wreszcie zaś oddawanie czci - w przeno­ śnym, całościowym rozumieniu - bożkowi karnawału (czyli święto). Jak wszędzie w Europie, także te pierw­ sze polskie źródła przynoszą opisy niejako a rebours: przedstawiają zachowania postrzegane przez kazno­ dziejów jako negatywne i grzeszne (należy się więc ich wystrzegać) albo zawierają zakazy wykonywania kar­ nawałowych praktyk (np. przebierania się). Ich kon­ tekst jest zatem kontekstem teologicznym. Nieprzy­ padkowo też pierwsze wizerunki błaznów (tj. sług boż­ ka Carnisprivium) znaleźć można nie gdzie indziej jak w starych psałterzach - jako iluminacje inicjalne psal­ mu 53, zaczynającego się od słów Non est Deus: 11 Obsceniczny malunek na karnawałowym kostiumie z Rottweil (płd.-zach. Niemcy), XIX wiek. Obecnie w zbiorach Herrenkramersclier Fundus w Rottweil. 101 Mówi głupi w swoim sercu: «Nie ma Boga». Oni są zepsuci, ohydne rzeczy popełniają, nie ma takiego, co dobrze czyni. 12 �Wojciech Dudzik * KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA lendarz liturgiczny, bez którego karnawał w ogóle jest nie do pomyślenia. W sposób najbardziej radykalny i zwięzły rekapituluje te poglądy Dietz-Riidiger Moser w swoich Jedenastu tezach o karnawale , czuję się więc zwolniony z bardziej szczegółowego referowania tej koncepcji. Nie jest też moim zamiarem relacjonowanie dość burzliwych dyskusji religioznawców, etnografów i folklorystów toczonych w Europie (szczególnie w Niemczech i we Francji), głównie w latach osiem­ dziesiątych, na temat wiarygodności i zasadności tych teorii. Chcę natomiast zwrócić uwagę na istnienie wielu koncepcji dotyczących pochodzenia, kategorii i form karnawału, o czym w Polsce ze względu na brak tłumaczeń i poważniejszego jak dotąd zainteresowania tematem na ogół się nie pamięta. Oprócz wymienio­ nych można przecież jeszcze przypomnieć dziewiętna­ stowieczne teorie, zbudowane na fundamentach Herderowskiej interpretacji pojęcia Voiksgeist i niemieckiej mitologii braci Grimm, traktujące karnawał jako prze­ jaw ludowej magii agrarnej i wegetacyjnej czy współ­ czesne koncepcje karnawału jako pozostałości jakiejś prehistorycznej religii, praktykowanej w całym świecie indoeuropejskim lub inaczej - jako zespołu obrzędów uświęcających powrót wiosny względnie wiosenne uwolnienie dusz. Żywo dyskutowane w Niemczech były też prace Hansa Mosera, sytuujące karnawał wy­ łącznie w kręgu świeckich świąt mieszczańskich oraz teza Emmanuela Le Roy Ladurie'go o nierównościach społeczno-ekonomicznych i związanych z nimi rebelianckich nastrojach ludu jako podłożu karnawału, oparta na przykładzie francuskiego miasta Romans. To tylko wybrane przykłady; pełniejszy przegląd naj­ ważniejszych stanowisk teoretycznych pióra szwajcar­ skiej autorki, Suzanne Chappaz-Wirthner publikuje­ my w tym zeszycie „Kontekstów". 15 16 Współczesna w a l u t a karnawałowa z R o t t e n b u r g a n a d N e c k a r e m w płd.-zach. N i e m c z e c h . Z b i o r y W o j c i e c h a Dudzika. Można więc uznać - do czego zmierzał dotychcza­ sowy historyczny wywód - że podłoże pierwszych teo­ rii o pogańskim pochodzeniu karnawału jest podłożem teologicznym. Mówię o podłożu teologicznym, gdyż teorie łączące genezę zwyczajów karnawałowych z czasami przed­ chrześcijańskimi, uznające za koronny argument for­ malne podobieństwa do np. rzymskich Satumaliów czy Luperkaliów, oparte były na tym łatwo tłumaczą­ cym wszystko przeciwstawieniu: chrześcijańskiego do­ bra i pogańskiego zła. Pogański musiał być więc także wartościowany negatywnie bożek karnawału, Carnisprivium, z cytowanego wyżej piętnastowiecznego ka­ zania, a tym samym cały karnawał i wszystkie jego ob­ rzędy - jako pozostałości dawnego, gorszego świata. Ten rozpowszechniony pogląd dominuje po dzień dzisiejszy - i chociaż teologiczny kontekst jego źródeł uległ zatarciu, to tradycyjne, diachroniczne widzenie historii ciągle go tatwo uzasadnia. W ostatnim czasie coraz więcej stronników zyskuje jednak teoria przeciwstawna: uznająca karnawał za święto chrześcijańskie sensu stńcto. Kościół przez wieki przyzwalał przecież - głoszą jej zwolennicy - na insce­ nizowanie diabelskiego świata karnawału, ba, sam przejawiał aktywność w tych inscenizacjach , by zy­ skać lepszy punkt odniesienia dla swych nauk moral­ nych. Dopiero w ciągu X V wieku (z tego czasu pocho­ dzi większość zachowanych źródeł), w epoce napięć re­ ligijnych, które doprowadziły do rozłamu w Kościele, problematyka świąt i zabaw stała się żywo dyskutowa­ na przez teologów, czego efektem było usztywnienie negatywnego stanowiska wobec karnawału. Warto jed­ nak pamiętać, że Kościół katolicki tolerował cały czas, również w następnych wiekach, zapustne rozrywki, na­ tomiast protestanci jednoznacznie je potępili i potępia­ ją do dnia dzisiejszego. W celu uzyskania bardziej przekonujących dowodów zwolennicy teorii o chrześci­ jańskim pochodzeniu karnawału przeprowadzają do­ głębne analizy tych fragmentów Pisma Świętego, które od wieków przeznaczane były na niedzielę zapustną, powołują się na idee wyrażone w Państwie Bożym św. Augustyna i , oczywiście, studiują wszechstronnie ka­ 13 14 102 17 18 19 20 21 Tymczasem u nas karnawał bywa jak dotąd tradycyj­ nie przedmiotem zainteresowania etnografów, dostrze­ gających w nim przede wszystkim pogańskie przeżytki i relikty magicznych praktyk wegetacyjnych (co wywo­ dzi się w pewnym sensie jeszcze z ideologii romantycz­ nej) , opisujących - wzorem Oskara Kolberga i Zygmun­ ta Glogera - współczesne pozostałości ginących coraz szyb­ ciej ludowych obrzędów karnawałowych , oraz pośred­ nio - od czasu opublikowania polskich przekładów Problemów poetyki Dostojewskiego (1970) i Twórczości Franciszka Rabelais'go... (1975) Michaiła Bachtina - literaturoznawców, zafascynowanych sformułowaną w tych dziełach teorią karnawalizacji (a nie karnawału!). Po­ między etnografią i literaturoznawstwem istota karna­ wału gubi się zaś mniej więcej tak samo, jak pomiędzy wspomnianymi wyżej dwoma nurtami europejskiej folk­ lorystyki, gdzie przerzucanie się cytatami z Biblii oraz spory o podłożu teologiczno-liturgicznym przesłaniają dawną i współczesną praktykę społeczną, więcej się tam bowiem dyskutuje o tym, co miałoby się dziać w głowach ludzi niż o tym, co rzeczywiście działo/dzieje się - i dlaczego! - na ulicach i placach. 22 23 �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA Etnografia, ze swoim wąskim, opisowym podej­ ściem, także nie umie zobaczyć w karnawale czegoś więcej niż wiejskich obrzędów z cyklu dorocznego; zo­ rientowane „bachtinologicznie" literaturoznawstwo traktuje z kolei pojęcie karnawału zbyt szeroko, jako synonim każdego masowego święta spontanicznego, zdeformalizowanego, radosnego, aktywnego współbycia ludzi ze sobą - używając przy tym zręcznego termi­ nu „świat na opak" najczęściej (choć nie zawsze zdając sobie z tego sprawę) w ogólnym znaczeniu Turnerowskiej antystruktury , a nie tylko jako nazwy general­ nej zasady rządzącej karnawałowymi manifestacjami. 24 Refleksja nad karnawałem może być tymczasem po­ ważną refleksją nad społeczeństwem, które okresowo inscenizuje swe zbiorowe zachowania, dowodząc w ten sposób, że wszystko mogłoby się toczyć trochę inaczej. Powinna też prowokować do stawiania pytań, w jaki sposób to okresowe wywracanie „na opak" codzien­ nych zachowań oddziałuje na porządek społeczny i świadomość uczestników wydarzeń. Interesujący ka­ talog takich pytań zestawił przywoływany powyżej Norbert Schindler: Czy r a d y k a l n a rzeczywistość karnawału, b ę d ą c a s w o i s t y m „wentylem społecznym" l u b też rodzajem „rytuału r e b e l i i " , służy jedynie samostabilizacji porządku społecznego? Czy wysuwające się n a pierwszy p l a n podważanie wszelkich h i e ­ r a r c h i i , które ta rzeczywistość preferuje, jest więc t y l k o radykalnością pozorną, uzyskanym ex negative d o w o d e m n a t o , że świat t a k i , j a k i jest, jest w porządku? Czy może j e d n a k w przeżytej u t o p i i „świata n a o p a k " tkwią również jakieś u k r y w a n e i t ł u m i o n e n a co dzień doświadczenia, które są możliwym p o t e n c j a ł e m z m i a n i które w Ś r o d ę Popielcową b y n a j m n i e j nie przeminą? Jak ścisły jest związek karnawału z rewoltą społeczną, ujawniający się w niektórych przypad­ k a c h z t a k uderzającą siłą i skąd ta potrzeba, b y o d czasu d o czasu wszystko wywrócić d o góry nogami? J a k i m społecznym i h i s t o r y c z n y m u w a r u n k o w a n i o m podporządkowane jest t o okresowe p o f o l g o w a n i e potrzebie k o n t e s t a c j i i n a ile jest o n o w stanie p o k o n a ć owe u w a r u n k o w a n i a i t y m s a m y m wznieść się p o n a d piękny, ale złudny pozór karnawałowej w o l n o ś c i ? 25 Można do tego dołączyć następne: jakie konse­ kwencje dla życia społecznego w danym kraju ma obecność bądź nieobecność idei i praktyk karnawału? Czym tłumaczyć wzrastające w ostatnich latach na świecie zainteresowanie czynnym praktykowaniem tra­ dycji karnawałowych (niedostrzegalne może w Polsce, gdzie stopniowo wygasają ostatnie autentyczne obrzę­ dy, podtrzymywane gdzieniegdzie przez etnografów i animatorów kultury lokalnej w formie przeglądów czy konkursów , ale na przykład na terenach szwabsko-alemańskich w Niemczech stale rośnie liczba oddolnie powoływanych stowarzyszeń karnawałowych, nawiązu­ jących do lokalnych tradycji i bardzo aktywnych w zorganizowany sposób - w ostatkowe dni na ulicach niemal wszystkich katolickich, a czasami nawet i pro­ testanckich, miasteczek i wsi )? Czy niezmienność 26 27 103 i podobieństwo głównych motywów, form zachowań i postaci karnawałowych, choć pod różnymi szeroko­ ściami geograficznymi wypełnianych różnymi treścia­ mi, należy tłumaczyć tylko wspólną genezą, czy uni­ wersalnością funkcji kulturowej karnawału? Czy owa funkcja rzeczywiście przez wieki nie ulegała zmianie? Może to tylko formy zastygły w przedziwny sposób, a funkcje podlegały zmianie? Czy istnieje zależność po­ między stopniem zinstytucjonalizowania i sformalizo­ wania kultury a bogactwem i intensywnością karnawa­ łu? Dlaczego wreszcie współczesna Polska - choć prze­ cież nieprotestancka! - nie jest krajem karnawało­ wym? O tym, że nie zawsze tak było, przekonują nas choćby dawne opisy literackie, w których wszakże zwraca uwagę rozdzielność stanowa staropolskich kar­ nawałów: chłopi chodzili z kozą albo niedźwiedziem, a w karczmie baby skakały na wysoki len, szlachta pę­ dziła od dworu do dworu kuligiem, arystokracja zaś urządzała reduty i maskarady. Niezależnie od tych róż­ nic, w dzisiejszej Polsce karnawał ewidentnie - by tak się wyrazić - „zdziecinniał" i został sprowadzony do to­ warzyskiej potańcówki przy pączkach... Samo postawienie tych wszystkich pytań obrazuje już wagę refleksji „karnawałologicznej" i konieczność przekroczenia przez nią dotychczasowych ram teolo­ gicznych, etnograficznych czy literaturoznawczych. W obliczu wymienionych kwestii drugorzędna staje się genetyczna opozycja: pogańskie-chrześcijańskie. Można by za to stworzyć rodzaj kontinuum świąt kar­ nawałowych od uroczystości ku czci egipskiej bogini Izydy, poprzez greckie Dionizje, rzymskie Bachanalia, Saturnalia i Luperkalia, średniowieczne Święta Głup­ ców, wreszcie zaś właściwe zapusty, po niektóre współ­ czesne święta skamawalizowane - pod warunkiem, że powtarzają się regularnie w dorocznym cyklu i mają strukturę święta, a nie po prostu masowej imprezy roz­ rywkowej - i badać je tymi samymi narzędziami, a wte­ dy mielibyśmy może szansę dowiedzieć się czegoś waż­ nego o nas i o naszej kulturze. Wydaje się, że w cało­ ściowym badaniu karnawału najbardziej przydatny byłby aparat pojęciowy wywodzący się z teorii święta (m.in. Durkheim, Eliade, Caillois), teorii zabawy (m.in. Huizinga, Caillois, Schechner) i teorii wido­ wisk (m.in. Schechner, Turner). Ale tylko łącznie! Karnawał jest bowiem zjawiskiem totalnym, wykra­ czającym poza granice każdej z nich. Człowiek karna­ wału - karnawałowicz - to przecież równocześnie ho­ mo festivus, homo ludens i homo theatralis. Trzeba więc sięgnąć po nowe perspektywy, by uchwycić całą tę zło­ żoność - w zakresie działań, ich skutków społecznych i funkcji kulturowych. Trzeba wyjść poza dotychczaso­ we ujęcia etnograficzne i folklorystyczne, by w przy­ szłości nie tylko stawiać nowe pytania, ale także pró­ bować na nie odpowiadać. Nie sposób rozwijać tu szerzej przedstawionego po­ wyżej stanowiska. Autor tych słów ma zresztą zamiar �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY -ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA uczynić to w innym miejscu. Dość powiedzieć, że ten punkt widzenia towarzyszy! powoływaniu w 1999 roku w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszaw­ skiego konwersatorium pod nazwą „Karnawały w kul­ turze". Prezentowany obecnie w „Kontekstach" blok materiałów, zebranych pod tym samym wspólnym ty­ tułem, jest próbą pierwszego podsumowania trzylet­ niej pracy seminaryjnej oraz wskazania przykładowych - bo, rzecz jasna, nie wszystkich - problemów, jakie zajmowały uwagę uczestników cotygodniowych spot­ kań. Większość publikowanych na dalszych stronach tekstów została dobrana w ten sposób, by ukazywały możliwie szerokie zjawiska na konkretnych przykła­ dach, by odnosiły się do funkcjonujących w nauce ujęć teoretycznych oraz by - przede wszystkim - wyko­ rzystywały nowe perspektywy badawcze, mogące i n ­ spirować do dalszych studiów. 11 Zob. ibidem, s. 86, przyp. 38 12 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych (Biblia Tysiąclecia), wyd. IV, Poznań-Warszawa 1989, s. 616 13 Por. Jacques Heers, Święta głupców i karnawały, przeł. Grażyna Majcher, Warszawa 1995 14 w 1983 r o J ; misja ewangelicka we Fryburgu Bryzgowijskim wy­ u drukowała i rozkolportowała wśród mieszkańców dwieście tysięcy ulotek z hasłem „Karneval - nein danke". Informację podaję za: Dietz-Riidiger Moser, Ein Babylon der verkehrten Welt, liber Idee, System und Gestaltung der Fastnachtsbrauche (w:) Fas(t)nocht in Geschichte, Kunst und Literatur, hrsg. von Horst Sund, Konstanz 1984, s. 12 15 Zob. w tym numerze „Kontekstów". 16 Najważniejsze wypowiedzi w tej dyskusji zestawia Norbert Schin­ dler w swoim polemicznym artykule Kameval, Kirche und die verkehrte Welt. Zur Funktion der Lachkultur im 16. ]ahrhundert, „Jahrbuch fur Volkskunde" nr 7/1984 17 Por. np. Wilhelm Mannhardt, Wold- und Feldkulte (1875). 18 Pot. Claude Gaignebet, Le carnaval: essai de mythologie populaire, 19 Pot. Hans Moset, Stadtische Fasnacht des Mitteialters^ Tubingen 2 0 Pot. Emmanuel Le Roy Ladurie, Le Carnaval de Romans: de la 2 1 Jest to fragment książki Le Turc, le Fol et le Dragon, op. cit. Por. przyp. 1 Paris 1974 Przypisy 1 1967 Cyt. za: Suzanne Chappaz-Wirthnet, Le Turc, le Fol et le Dragon. Figures du carnaval haut-valaisan, Ncuchatel-Paris 1995, Przekład fragmentu pt. Z dziejów badań nad karnawałem s. 4- Chandeleur au Mercredi des Cendres 1579-1580, Paris 1979 w tym zeszycie „Kontekstów". 2 2 2 Maszkary mięsopustne у powszechne... (w:) Karol Badecki, Literatu­ ra mieszczańska w Polsce w XVII wieku. Monografia bibliograficzna, rańcach zapustnych na północno-zachodnim i słowem wstępnym Aleksandra Brucknera, Lwów-Warszawa-Kra- wyraz w praktykowaniu karnawałowych obrzędów. przy okazji hipoteza wywodząca znaczenie polskiego słowa „za­ pust" z botaniki lasu nie wydaje się jednak przekonująca. 2 3 Por. Werner Mezger, Narrenidee und Fastnachtsbrauch: Studien zum wicz i Edward Kasperski, Warszawa 1983. Osratnio ukazał się tak­ 1991. W polskim przekładzie ukazał się fragment tej książki pt. że wartościowy tom Teoria kamawalizacji. Konteksty i interpretacje, Obyczaje karnawałowe i filozofia błazeństwa, przeł. Wojciech D u ­ pod red. Andrzeja Stoffa i Anny Skubaczewskiej-Pniewskiej, To­ dzik, „Dialog" nr 3/2001 Komedyja o mięsopuście ruń 2000 (w:) Teatr polskiego renesatisu. Antologia, 2 4 oprać. Julian Lewański, Warszawa 1988, s. 111 6 Fasten = post, Nacht = noc, zatem Fastnacht to „noc przed po­ 2 5 Norbert Schindler, Kameval, Kirche und die verkehrte Welt, op. cir., 2 6 Np. Regionalny Przegląd Zespołów Przebierańców Zapustnych s. 9-10 Por. Samuel Bogumił Linde, Słownik języka polskiego, wyd. III fotooffsetowe, t. V I , Warszawa 1951, s. 867 8 „Mazowieckie Zapusty" w Ciechanowskiem albo Kujawskie Za­ Por. Sfowntk staropolski, red. nacz. Stanisław Urbańczyk, t. IV, pusty we Włocławku. Wrocław-Warszawa-Kraków 1963-1965, s. 249 ('mięsopusty') oraz 2 7 t. XI, Kraków 1997, s. 176 ('zapust'). 9 Według statystyk w latach siedemdziesiątych w południowo-zachodniej części Niemiec działało 350 stowarzyszeń (Narrenzunfte), Zob. Jerzy Wolny, Materiały do historii wagantów w Polsce średnio­ w końcu lat osiemdziesiątych - ok. 600, a dzisiaj co najmniej 1200! wiecznej, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej" R. XIX, nr 1-2/1969 Por. Werner Mezger, Dos grofle Buch der schwabisch-alemannischen oraz Maria Kowalczykówna, Tańce i zabawy w świetle rękopisów śre­ Fasnet. Urspriinge, Entwicklungen und Erscheinungsformen organisier- dniowiecznych Biblioteki Jagiellońskiej, „Biuletyn Biblioteki Jagiel­ ter Narretei in Sudwestdeutschland, Srurrgarr 1999, s. 42 lońskiej" R. XXXIV-XXXV, nr 1-2/1984-1985 10 Por. Victor Turner, The Ritual Process: Structure and Anti-structu­ re, New York 1969 stem", wigilia postu. Źródłosłów jest więc taki sam jak w łacinie. 7 Wybór i zesrawienie prac bachtinologicznych zgromadzono w to­ mie Bachtin. Dialog - język — literatura, red. Eugeniusz Czapleje- Fordeben des Mitteialters in der europdischen Festkultur, Konsranz 5 Warszawa badań i klasyczną europejską literarurę przedmioru. Posrawiona Niedziela Quadragesima pozostała przy rym w świadomości wier­ nych jako tzw. stare zapusty, co do dzisiaj znajduje gdzieniegdzie 4 Mazowszu, 1999 z inreresującym rozdziałem wsrępnym przywołującym sran ków 1925, s. 192 3 Z nowszych prac warto wymienić opartą na badaniach tereno­ wych książkę Tadeusza Baraniuka Prześmiewanie świata. O przebie­ Wg: Jerzy Wolny, op. cit., s. 84-85. Rękopis w Bibliotece oo. Pau­ linów w Częstochowie. 104 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b12e93bf6016bd9fc1eb409fed62f9bc.pdf 1bc370917668543313805b74745b98ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource etnologia - metody metoda retrogresywna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2068 Title A name given to the resource Etnologiczne i etnograficzne aspekty metody retrogresywnej / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 83, 1999 ZYGMUNT KI.ODNICKI Zakład [tnologii LniIVersytet SI'lsh Filia IVCieszynie ETNOLOGICZNE I ETNOGRAFICZNE ASPEKTY METODY RETROGRESYWNEJ "Obserwacje dzia/aI1 ludzi mogą być dokonywane albo tylko dla zdobycia informacji o ich aktualnych zachowaniach, bez próby odkrycia w tych zachowaniach śladów przesz/ości. i w ten sposób są źródłem o tzw. teraźniejszości. albo też w celu wzbogacenia naszego poznania przesz/ości". Jerzy Topolski. Metodologia his/arii, s. 266. Jednym z celów, jakie stawia sobie często etnolog, jest odtworzenie historii, \\ tym również genezy elementów (cech) kulturowych. Stosowane przy tym metody badawcze są powszechnie znane (Metody"., 1981). Wyjątek stanowi metoda retrogresywna, którą posługują się niekiedy historycy, archeologowie, językoznawcy i, chyba naj rzadziej, etnologowie. Ma ona często charakter interdyscyplinarny i wymaga sięgania do różnego rodzaju źródeł, co utrudnia sprawne posługiwanie się nią (zob. Topolski, 1984, s. 397-399). Konieczność stosowania metody retrogresywnej sformułował w 1789 roku Jan Potocki ,.w szkicach, poświęconych historii powszechnej i poszukiwaniom historycznym nad Sarmacją" (Gajek, 1954, s. 256). W 84 lata później myśl tę podjął historyk, Tadeusz Wojciechowski w książce Chrobacya. Rozbiór staro::ytności słowiańskich. Znaczenie "metody odwrotnej", jak nazwał ją autor wymienionej pracy, dla bada6 etnogenetycznych podkreślił Józef Gajek w swoim odczycie wygłoszonym na XXVIII Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1953 roku we Wrocławiu (Gajek, 1954, s, 242-256). Jednakże niejasne zasady stosowania tej metody sprawiają, że osiągnięte tą drogą wyniki budzą wątpliwości. Przed paru laty Marian Pokropek, podczas dyskusj i nad pierwszym szkicem zasad stosowania metody retrogresywnej (Kłodnicki, 1992, s, 21-30), uznał ją za część metodyetnogeograficznej. Wyszedł przy tym ze słusznego założenia, że aspekt geograficzny charakteryzuje zarówno wnioskowanie stricte etnologiczne(MoszYllski. 1929, 1937, 1958, 1962; Pokropek, 1981; Kłodnicki, 1994), jak i interdyscyplinarną metodę retrogresywną (Wojciechowski, 1873; Gajek, 1954; Klodnicki, 1992). Biorąc jednak pod uwagę istotne różnice między obie- �48 ma metodami. jak i tradycję ich rozróżniania, zostanę przy dotychczas stosowanych nazwach. W poniższym al1ykule przedstawiam propozycje badawcze sformułowane po raz pierwszy w książce Tradycyjne rybolówstwo !;rrjdlądowe w Polsce. Zarys historii !)posobów, narzędzi i urządzeń rybackich w .vwietle f11e'o(~vretrof!;re$ywnej (Wrocław 1992). Rozważania będą egzempl ifikowane głównie przykładami zaczerpniętymi ze wspomnianej pracy. W ostatnich latach miałem możliwość przedstawienia zasad posługiwania się metodą retrogresywną na kilku konferencjach (Cieszyn, Praga, Bratysława). Uwagi dyskutantów pozwoliły na dokonanie pewnych korekt, co sprawiło, że przedstawiany tu pogląd częściowo różni się od tego z opracowania z 1992 roku. II Przystępując do próby zarysowania historii form rybołówstwa na ziemiach polskich przeprowadziłem etnograficzne badania terenowe w wiciu miejscowościach w Polsce, dokonałem kwerendy muzealnej, wyekscerpowałem materiały z literatury etnograficznej i zapoznałem się z ważniejszymi opracowaniami, głównie o charakterze syntetycznym, z zakresu archeologii i historii (Kłodnicki. 1992). W obrębie pierwszej z dyscyplin wciąż brakuje syntetycznego opracowania rybołówstwa lub choćby tylko narzędzi i urządzeó rybackich w dorzeczu Odry i Wisły oraz na innych wodach zlewiska Bałtyku. Opracowania historyków natomiast budzą wątpliwości natury metodologicznej, zwłaszcza jeśli idzie o sposoby wnioskowania z nazw spotykanych w źródłach o kształcie. wielkości. technice wykonania, sposobach połowu, a nawet i wydajności dawnego sprzętu rybackiego. Ponadto przedstawiciele obu dyscyplin posługują się często terminami o niejasnej konotacji. III Artefakty na ogół nie są określone od strony funkcji; nawet w miarę kompletne przedmioty odkryte przez archeologów nie dają się najczęściej jednoznacznie określić, jeśli idzie o ich przeznaczenie. Do rzadkości należą przypadki, kiedy badaczowi przychodzi z pomocą kontekst kulturowy. Jeśli na przykład na stanowiskach kultury maglemoskiej odkryto współwystępowanie szczątków szczupaków i resztek narzędzi kolnych z zadziorami (Clark,1957, s. 62), to funkcja tych narzędzi jest czytelna. Najczęściej jednak archeolog jest zdany na wiedzę pozaźródłową; sięga do źródeł historycznych pisanych i ikonograficznych, qęściej do źródeł etnograficznych i opracowal1 etnologicznych. Ponieważ stosunkowo rzadko zdarza się, że historycy i etnologowie wypowiedzieli się już na temat historii danego narzędzia czy urządzenia, zatem archeologowie zdani są na samodzielne szukanie "analogii" między artefaktami ze stanowisk archeologicznych, a tymi, które udokumentowali etnografowie �49 badający kulturę ludową XIX i XX wieku bądź wzmiankami ze źródeł historycznychl. Efek.tem wykorzystywania owych analogii są krótkie rozdziały poświęcone wczesnośredniowiecznemu rybołówstwu w monografiach Józefa Kostrzewskiego (ł 962) i Witolda Hensla (1987) lub części prac zbiorowych napisane przez Józefa Bursztę (1970) i Zofię DembiJlską (1978) czy hasła autorstwa Andrzeja Zbierskiego (1970) i Zofii Hilczer-Kurnatowskiej (1972) w słownikach. Łatwiej nam zaakceptować te konstatacje, które mają oparcie w materiale kopalnym; a więc gdy archeologowie czy historycy piszą o posługiwaniu się w określonym czasie i miejscu narzędziami kolnymi i haczykowatymi. Jednocześnie zdajemy sobie sprawę z tego, że stwierdzenia archeologów w rodzaju: łapanie ryb rękami, głuszenie pod lodem czy kamieniem, łapanie pętlą, są bądź zaczerpnięte z opracowall etnogral~c7.nych lub etnologicznych bądź nawet własnych, a więc \vspółc:z;esnych obserwacji! Takie stwierdzenia, jak przypisanie wczesnośredniowiecznym rybakom znajomości sieci stawnych i ciągnionych (znaleziono niewielkie szczątki siatki, pływaki i grzęzy oraz kleszczki do wyrobu sieci), to efekt niepewnej interpretacj i źródeł archeologicznych, etnograficznych, jak i historycznych pisanych, o czym niżej. IV Okres od XIII do połowy XIX wieku oświetlają głównie źródła pisane. Zawierają one niekiedy informacje o własności wód i prawie połowu ryb oraz nazwy sprzętu i urządzeJl rybackich. Nazwy są podane zrazu po łacinie, później po polsku i nierzadko po niemiecku. Większość tych określeJl (polskich, niekiedy też iliemieckich) odnajdujemy w polskim nazewnictwie gwarowym kOJlca XIX i w XX wieku. Przed położeniem znaku równości między dwudziestowiecznymi nazwami gwarowymi i odpowiadającymi im narzędziami, a tymi, które znamy ze źródeł pisanych z przypisaniem im tych samych konotacji, powstrzymujemy się z powodu wieloznaczności części określel1 gwarowych. Ta niejednoznaczność widoczna jest dopiero na większych obszarach, w poszczególnych miejscowościach bowiem nazwy mają na ogół jednoznaczne konotacje (mapa 1)2. I O niehezpie<.:l.eristwaeh stosowania analogii etnograticznyeh i historycznych wyplywających z niedoslatków metodologicznych pisywano wielokrotnie. Ciekawe przemyślenia na ten temat i zestawinB<' literallJr<; przedmiotu Inajdzie czytelnik IVartykule A. Posern-Zielińskit::go i J.OstoiZagórskiego. Ul/o/aRiel/li. il1/erpretllcia i analogie etnograjic=ne w postępowaniu hadawczym archeologii i Im/his/arii ... Slavia ;\ntiqua·'. l. 4. 1977. s. 39-71. , Inaczej mówi,jC: la sama luh oardzo podoona nazwa w cl.<;ści obszaru Polski określa jedno. a gdzie: ind/iej - drugie nam;dzie. I tak np. nazwy ..klonia··, ..klomla"' i pokrewne. spotykane często IVźródlaeh hisloryemych. omaczają w XX wieku w/oki. obie odmiany kłoń ramowatych oraz róine odmiany kłoni pałąkowatych (Klodnicki. I992. mapa 2. s. 22. s. 174-192). Nazwy ..brodnia·· . ..zabrodnia'· ... bródka·· omaczają nic uszlywnione klonie ramolVatc. klonię sanie, sieć oplątującą. malą sicć lll<ltnio\Vąi włok (Klodnicki.1992. mapa 3. s. 23). azwami ..sieć"' i ,.siatka" naz)wano podryw\..i. Idoki. sieci skr/clowe, sieci oplątujące i sieci matniowe; mniej wicłoznacz- �50 W XX wieku kilkakrotnie podejmowano próby odtworzenia historii rybołówstwa, w tym także metod i narzędzi połowu, w Polsce średniowiecznej i w wiekach późniejszych. W kolejności chronologicznej wymiei'lIny prace Bolesława Śląskiego (1909,1917,1930), Stefana Chmielewskiego (1960,1964, 1965), Stefana GórzYllskiego (1964) i Wojciecha Szczygielskiego (1967). Autorzy objaśniali tenniny spotykane w źródłach pisanych poprzez współczesne słownictwo gwarowe i odpowiadające mu konotacje: "Podstawą do interpretacji dawnych źródeł pisanych odnoszących się do techniki rybackiej są - prócz ( ... ) materiałów etnograficznych O. Kolberga i materiałów z zakresu słownictwa gwarowego W. Prackiego - informacje uzyskane przez autora ( ... ) w drodze bezpośrednich wywiadów z terenu" - pisal Stefan Chmielewski w artykule o rybołówstwie Wielkopolski (1960, s. 282). v Sumując uwagi dotyczące weryfikowania źródel przez archeologów i historyków należy podkreślić niejasność stosowanej przez nich metody odwoływania się do analogii etnograficznych1. U podstaw tego postc;powania należy się domyślać założell ewolucjonistycznych oraz przekonania o ciągłości osadniczej i kulturowej na badanym obszarze. Żywione przy tym przekonanie, że do niedawna tu i ówdzie można było spotkać relikty z poprzednich okresów historycznych, jest słuszne. Gdzież jednak kryterium pozwalające archeologowi czy historykowi "przenoszenie" tego czy innego elementu kulturowego w przeszłość? Kryterium "szczególnej archaiczności" takiego elementu może tu mieć walor pomocniczy, lecz przecież nie rozstrzygający. VI Współpraca wspomnianych dyscyplin z etnologią może przebiegać na dwóch płaszczyznach. Szukając "analogii", historycy kultury materialnej mogą sięgać do analiz, które doprowadziły etnologów do konstatacji w zakresie historii badanych wytworów kulturowych. Ustalenie przez etnologa tego co na danym obszarze jest dawne, co późniejsze, a co nąjnowsze, pozwala na wstępną weryfikację analogii. Jednym ze sposobów, w jaki etnologowie odtwarząją historię poszczególnych wytworów kulturowych, jest metoda etnogeograficzna. W wielu przypadkach mOżna jej z powodzeniem użyć analizując mapy ilustrujące różne elementy kulturowe w Polsce. Prostym przykładem może być wnioskowanie ne były nazw)' .. \\Iok·· ... włók" oznaczaj<jcc IV polskich gwarach ,\loki i si<:ci malniowc (Kłodni\:ki'! 992. mapa 4. s, 24). Różne konotacje mialy t<:ż na/wy .. wi<;<:i<:r/..... wi<;<:illn:k" (Klodnicki 1992. mapa 5. s. 25) ... koza" i ..wata" (Klodnicki.1992. s. 21) . .' O metodzie retrogresywnej \\'spomina J, Topolski w Jldoi/o/agii Itis/orii ()'Jl!4. s. 397-399). podając i analizując dwa przykłady posłużenia się ni" pm.:!. historykl'm, �51 o genezie człapu nów (rodzaj kłoni). Otóż zasięg tego rodzaju narzędzia ograniczał się w XX wieku do miejscowości nad jeziorami w dorzeczu dolnej Wisły i wsi nadwiślallskich. si<;gając do okolic Soka oraz wsi nad dolnym Bugiem (Klodnicki. 1992. mapa 17. s. 186). Tego rodzaju zwarte i niewielkie zasięgi, obejmujące głównie północno-zachodnią lub północną Polskę, charakteryzują na ogól wytwory kultury materialnej późnego zachodniego pochodzenia. Przypuszczenie to potwierdza nazwa gwarowa "szechnit", używana w niektórych \vsiach ziemi chełmillskiej na określenie tego narzędzia, a pochodząca zapewne z któregoś zjęzyków germallskich. Metoda etnogeograliczna przynosi tym pewniejsze wyniki, im większy obszar obejmują mapy. Weźmy jako przykład głuszenie ryb pod lodem. Sposób ten jeszcze w pierwszej połowie XX wieku był pospolicie stosowany w Polsce (Kłodnicki. 1992. mapa 6. s. 112) ... Połów ręką - pisał Kazimierz Moszyński (1929, s. 66) - praktykuje się tu i ówdzie we wszystkich krajach słowiańskich". Informacjc zestawione przez Artura Haberlandta (1926, s. 318) świadczą o praktykowaniu tej formy łapania ryb w Bośni i Hercegowinie, Czarnogórze, południowej Ro~ji, Czechach, Spreewaldzie, a także w Harzu i w Brandenburgii. Do tej listy dodajmy jeszcze Węgry (Szilagyi, 1981). Trudno przypuścić, że tak prymitywna i malo wydajna metoda połowu szerzyła się dopiero w czasach nam współczesnych, gdy ryb było coraz mniej. Etnolog nie ma zatem wątpliwości. że ta forma połowu znana była w "odległych czasach przedhistorycznych" (MoszYllski, 1962, s. 80). Cóż jednak ma począć archeolog czy historyk, gdy nie znajdzie stosownych konstatacji etnologicznych? Nie jest to pytanie retoryczne, niewiele jest bowiem prac etnologicznych, w których autorzy wypowiedzieli się na temat historii tych czy innych elementów kulturowych. Poza tym historyk kultury materialnej ma prawo wątpić w wyniki osiągnięte przez etnologa. Wówczas pozostaje metoda retrogresywna. VII Wspomniano już o książce Tadeusza Wojciechowskiego Chrobacya (1873), pora więc przypomnieć naj istotniejsze założenia i propozycje badawcze jej autora. T. Wojciechowski. szukając "ciągłości genealogicznej" ("tożsamości etnograficznej") mi<;dzy Małopolską a wspomnianą przez Konstantyna Porfirogenetę Chrobacją. wychodzi od tego ,.co jeszcze dziś istnieje". Formułując to inaczej pisał: ,.Podstawą i punktem wyjścia badall etnograficzno-historycznych są wyłącznic rakta do dziś dnia materialnie trwające". Zasada postępowania badawc.zego: od faktów pewnych do mniej pewnych, od współczesnych do dawnych ograniczona jest warunkiem .,zrównania" - bada się fakty istniejące współcześnie. które można by nawiązać do wiadomości starożytnych. Z czterech dyscyplin, które Wojciechowski uważał za etnograficzne, to jest archeologii. antropologii. etnografii i językoznawstwa, tylko ostatnia na początku drugiej polowy XIX wieku mogła poszczycić się poważnymi osiągnięciami �52 i na niej autor głównie się oparł. W następnych dziesięcioleciach etnologia wypracowała' metody pozwalające na przedstawianie ciągów chronologicznych w wymiarach czasu względnego. Tym bardziej więc można dziś realizować postulaty badawcze T. Wojciechowskiego. Aktualność jego poglądów stwierdził w referacie wygłoszonym w roku 1953 Józef Gajek (1954). Zapewne brak wskazówek metodycznych sprawił, że mimo upływu kilkudziesięciu lat badacze historii kultury nie podjęli tych propozycji badawczych na szerszą skalę. VIII Przygotowując przed paru laty pracę o tradycyjnym rybołówstwie śródlądowym w Polsce, podjąłem próbę zdefiniowania zasad postępowania badawczego w obrębie metody retrogresywnej (Kłodnicki, 1992. s. 28-29). Poniższe propozycje są uwagami etnologa stosującego w swej pracy metodę etnogeograficzną. l. Zasada zgodności zasięgów apelatywów: jeśli etymologicznie bliskie lub tożsame nazwy znane nam z dawniejszych dokumentów historycznych i słownictwa gwarowego z XX wieku pochodzą z tego samego obszaru, to bliżej nieokreślone narzędzie czy urządzenie wzmiankowane w źródle pisanym prawdopodobnie jest genetycznie tożsame ze swym określonym gwarowo odpowiednikiem etnograficznym. Warunkiem posłużenia się tą zasadą jest jednoznaczność nazwy gwarowej na obszarze badanym przez etnologa. 2. Zasada zgodności zasięgów desygnatów: odnalezienie przez archeologów w warstwach wczesnośredniowiecznych artefaktu, znanego również z badań etnografic:z;nych na tym samym mniej więcej obszarze, pozwala wnioskować, że dane narzędzie prawdopodobnie było tu znane także w późnym średniowieczu i w dobie nowożytnej. Zasada ta odnosi się także do źródeł historycznych pisanych i ikonograficznych, jeśli te pozwalają stwierdzić występowanie określonego desygnatu w okolicy, w której etnolog udokumentował używanie tego narzędzia czy urządzenia w XX wieku. 3. Wymóg posługiwania się terminami systematycznymi o jasnej, ściśle zdefiniowanej konotacji. 4. Ograniczenie: metodę retrogresywną można stosować wyłącznie dla obszarów i okresów, dla których stwierdzono ciągłość osadniczą i kulturową4. Zasady te, dodajmy, przez niektórych badaczy od dawna były intuicyjnie stosowane. Wydaje się jednak, że należało je wyraźnie sprecyzować, aby uniknąć nieporozumiel1. 4 1. Topolski (1984. s. 398-399) przypomniał, jak to "na podstawie wiadomości z XVI i XVII w. K. POlkański staral się zrekonstruować średniowieczne stosunki w dziedzinie bartnictwa w Puszczy Kurpiowskiej. Przyj'l' on. że to. co przekazały źródła z XVI-XVII w .. w jakiejś części obrazuje stan wcześniejszy. W tym przypadku zastosowanie melody by/o chybione. bowiem bartnictwo w Puszczy Kurpiowskiej. jak wykazały późniejsze badania. ma stosunkowo późną metrykę. za.~ dawne z\\ yczaje bartne przyniesione tam były przez nowych osadników. W tym przypadku nie zostały spelnione założenia melOdy retrogresywnej". �53 Już tylko dla porządku warto przypomnieć powszechnie znaną zasadę kontekstu: stanowisko archeologiczne, źródło pisane lub ikonograficzne, w którym znajdujemy interesującą nas nazwę czy artefakt, często pozwala na przynajmniej częściowe określenie funkcji badanego artefaktu, niekiedy także wnioskować o rozmiarach, a także o okolicznościach i sposobie posługiwania się danym narzędziem czy urządzen iem". IX Jako przykład stosowania metody retrogresywnej może posłużyć próba odpowiedzi na pytanie o dawność wierszy sercowej (rodzaj pułapki zastawianej na ryby) w dorzeczu Wisły i Odry. Jeszcze w połowie XX wieku narzędziem tym posługiwano się często na znacznych obszarach Polski (Kłodnicki, I 992, mapa J 2, s. 160). W dorzeczu Wisły, wyjąwszy tylko jej górny bieg i górskie części jej karpackich dopływów, nazywano je "wierszami", "wieraszkami" i podobnie. Zwróćmy także uwagę na jednoznaczność tej nazwy (w obrębie narzędzi rybackich); określa się nią koszowatą pułapkę z "sercem" (sercami), 0. wejściem zjednej strony. To, jak i zwarty zasięg tego apelatywu w dorzeczu Wisty, pozwala nam przypuszczać, że nazwy tego typu, spotykane w źródłach historycznych pochodzących z tego obszaru od co najmniej 1380 roku6, mają dawne pochodzenie. Szczątki wierszy znaleziono także na wczesnośredniowiecznych stanowiskach archeologicznych w Opolu i w Gdańsku, a bardzo dokładny rysunek wierszy sercowej jest w pracy M. Schubarta Princżpatus Silesiae Oelsnensis, wydanej w roku 1738 i reprodukowanej w książce W. Szczygielskiego (1967, il. 23, s. 76). Analiza tego rysunku według zasady kontekstu, upewnia nas, że chodzi tu o wierszę - narzędzie rybackie. Zestawienie tych danych z informacją o występowaniu wierszy w dorzeczu Wisły i Odry w XX wieku pozwala posłużyć się zasadą zgodności zasięgów desygnatów. , Należy przy Iym pami.,:tać. ż.e wzgl.,:dnie często dawne narzędzia czy urządzenia były wielofunkcyjne. np. w niektórych przynajmniej okolicach Polski sieci jednowarstwowe służyły nie tylko do połowu ryb. ale i do chwytania ptactwa i drobniejszej zwierzyny. Znalezienie stępy wśród wielu łusek prosa na średniowiecznym siano wisku na Ostrówku w Opolu, niewątpliwie świadczy o tym. że narz.,:dzia tego (tam i wtedy) używano do obtłukiwania prosa. Badania etnograficzne Leona Popicia i Kazimierza .Jagieły dowiodły. że w różnych okolicach Polski i Europy w stępach kruszono lakże bryłki soli. zmiękczano skóry w trakcie garbowania oraz tluczono praną bieliznę. Jednakże nic znaleziono takiej miejscowości. czy nawet okolicy, w której stęp używano by do wszystkich wspomnianych cełów. b W pewnym dokulllencie wielkopolskim z roku 1266 K. Moszyński (ł 962. s. 183) znalazł zapis ..wyzcha·· i po poprawicniu go na .,wyrscha" objaśnił: ..To rodzaj dobrze nam znanej samołówki. dziś jeszcze zwanej wirsza lub wiersza". W XX wieku zasięg tej nazwy nie obejmuje Wielkopolski (Klodnicki. 1992. mapa 12). co stawia tę poprawkę. a w ślad za tym i interpretację, pod znakiem zapytania. �54 Zatem posłużenie się metodą retrogresywną pozwolilo nologię tego narzędzia na ziemiach Polski: niewątpliwie się co najmniej od połowy średniowiecza. nam stwierdzić chrowierszą posługiwano x Trafność powyższego wniosku można skontrolować metodą etnogeograficzną, a więc posługując się wyłącznie danymi etnograficznymi. Otóż na wielkich obszarach Europy (A. Haberlandt,1926, s. 326), w tym także na Słowiallszczyźnie, do początków XX wieku, a w niektórych okolicach jeszcze do niedawna, łowiono ryby wierszami sercowatymi. Ogromny zasięg tego prymitywnego wytworu kulturowego świadczy o jego dawności. Także "nazwa wierszy - pisał K. MoszYl1ski (1929, s. 79) - jest ogólnosłowiallską. Mamy tu więc przed sobą narzędzie rybackie niezawodnie znane Słowianom już w zamierzchłej przeszłości. Nazwa wierszy nie jest wprawdzie zupełnie jasna pod względem etymologicznym, bądź co bądź jednak jest prawie na pewno wyrazem słowial1skim". Jak widać, wniosek, uzyskany wcześniej metodą retrogresywną, potwierdził się. Natomiast wynik otrzymany metodą etnogeograficzną pozwala nawet na ustalenie terminus quo ante: obecność nazwy typu wiersza (i odpowiadającego jej desygnatu) u wszystkich Słowian świadczy o tym, że wierszą pos/ugiwano się już przed przerwaniem łączności językowej między Słowiallszczyzną południową i północną. XI Metoda retrogresywna wymaga posługiwania się źródłami różnego rodzaju, ale z natury rzeczy nadaje się do badania swego rodzaju "zrównall" tego. co było, z tym, co przetrwało w kulturze badanego obszaru. Jest metodą względnie pewną, ale "statyczną". Inaczej jest z metodą etnogeograficzną, ta pozwala na uchwycenie dynamiki zmian kulturowych w kategoriach chronologii względnej (MoszYl1ski, 1929, 1937, 1958, 1962: Pokropek, 1981: Kłodnicki, 1994), a w przypadku uwzględnienia całych kompleksów cech kulturowych pozwala na dosyć ścisłe wnioskowanie. Tak więc obie metody uzupełniają się, a jednocześnie w pewnym zakresie pozwalają na obustronną kontrolę wniosków. W obu metodach punktem wyjścia są dane etnograficzne, których na szczęście nie brakuje, i które po większej części są już zmapowane (Po/ski atlas etnograjiczny, At/as języka i ku/tury ludowej Wie/kopo/ski. At/as der pommerschen Vo/kskunde. At/as der deutschen Vo/kskunde. Etl1ohrafickj; at/as Slovenska i inne). Tu leży klucz do sprawdzenia przynajmniej niektórych, wciąż jeszcze niejasnych czy niepewnych kwestii z przeszłości. �55 BIHLlOGRi\FIA IDI der df'lIISchf'1l lo/kskllndf'. red, I L Harmjanz i E, Riihr. z, 1-6, Nowa seria. reo, M, Zenoer. z, \-7 (od z, 4 wespół z G, Wicgelmannem, Coxem i Ci, (iroher-GIUek), 193ó-1939 1958-1979 ,11/iI,1 H, L ,UH If t. 1-6. i .I, l3urszta, 1979-19X I ,///lIS jl,':l'ka i kll/lltrl' /lIdoWl!j Wie/kopo/ski. red, Z, Sohierajski Wroeht\1 .. Warszalla - KrakólI. l. 7. red. Z. Sohiera.iski. Wrociaw .- Warszawa - Kraków. 1992 l. X-9. red. Z. Sohierajski. Poznań. 1994-19% l3urszta J. 1958' f:lI/llIra \l'si ,~rc'dnioH'iecl1ej. w: Hisloria chłopów po/skich. t. I. Częstochowa, Chl1liekllski 1960 S, !?l'hO/lllI'.V/lI'O. 325, Lk.lp/o{t/acjll 1964 11': f.:lI//lIrct /lIdOlHl Wie/kopo/ski. red. J. Burszla. /iI.wilt' i wód. \\I: Lwys hislorii gospodarstwa t. I, Poznań, s, 227- wiejskiego w Polsce. t. I, WarszalVa. s. 364-385, l.'rolll l/II! fli.l/on' oj Fresh-waler Fisheries in Poland. w: łi'esh-waler Fisheries of f'o/alld .\'/ 'I UI11110/Oj.[orum('onvcl1/lIs in f'%nia MCMLXI'. rcd. T. l3ackiel, CraCOlI. s. 5-1.\. 19ó5 Clark J, Ci. D, 1957 Dembiilska 1964 LlIropa pr::edhislorvcllll, Podslawy gospodarc::e. Warszawa, M, Lksf)foalilcja Iwid. II: flis/oria kll/IIII)! materialnej Po/ski w:::mysie, t. l. WrocławWarS/,alla - Krakc'm - Gdailsk. s. 112-117, Gajek J. 1954 (iór l)ński 19(,4 Ilaherlanot 1926 MelOda rf'lrogrl!slwna w elnograj!i skie/ ... 1,uo" t. 41, cz, I. s, 242-256. polskiej. Pr:::yc:::ynekdo hislorii etnografii po/- S, /.IIITS hislorii rl'ho/rhl'slwa w dawnej Polsce, Warszawa. i\. Uie l'O/ksllill1liche KlIllllr LlIropas in i/wer geschicl7l/ichen Ln/wickfung, slrier/e /(;/kerkllll</e. reo, Ci, Buschan. t. 2. cz. 2. Stuttgart. s, 305-658, Iknsel W, 1987 SIOll'iwis:::cclla l1'cc'sno,{:redniowil'c::na. Z{/)~Vskll/llwy malerialne), w: I/Iu- wyd. 4, War- s/a\'",!. Hilczcr-KurnatollSka 1972 Z, !?\'ho/ól1'st\l'O, II: Mil/Y s/o\l'nik WarSlawa. s, 339-340. kil/I liry dawnych Słowian. red, L Leeicjewicz, Kaiser K. .11/0.1' der /)()IIIIIIf'rschf'n t'o/kl'kllllde, Greirswald. 193ó Kłodnieki Z. hw/rnjne rriJo/llwstll'o ,{:ród/qdowe w f'o/see. /.(//ys hislorii sposobów, narzędzi i 1992 IIr:::ąd:::elirl'huckich II' ,I'wiel/e melody relrogre5vwnej. Wrocław, 1994 f'r:::es/r:::enue IIkcie :/awisk kulturowych (Z my,{:/q a "Karcie kuliurowe) rzeki "Y, .. Rzek j" I. 3. s, 45-ó5, Kostrzellsk i .I. 1962 ":lIhllm />rllfJo/ska. \lyd. 3. Warszawa, .\/l'fOilL 1981 \'losz)l\ski 1929 ,I/dodl'l'/u%gii. reo, L Z, Smlc. cz. I. Warszawa, K, f.:1I/lllm /111/011'11 S/OIl'illu. cz. I: Ku/11Ira materialna. Kraków, �56 Niektóre pr:::yc::ynyzró:':nicowania ku/tury ludowej w Po/sc£'.. .1,ud Słowiański" 1937 t. 4, s. 63-1 17. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii pows::echnej i eln%Rii. Wrocław - Kraków - War- O sposobach badania kU/lury materialnej Pras/owiano Wrocław - Kraków - War- szawa. 1962 szawa. M. Pokropek 1981 Metoda etnogeografic::na, w: Melodyeln%gii. 61-85. rcd. E. Z. Szulc. cz. I. Warszawa s. PAL:' 1964-1981 Po/ski at/as etnografic::ny. rcd . .I. Gajek. z. 1-6. Warszawa. Pracki W. 1908 Gwara s'/esińska. "Lud" Szczygielski 1967 Szilagyi t. 14. s. 90-127. W. Zarys d:::iejówrybactwa śródlądowego w Polsce. Warszawa. M. 1965 £ine primitive Fischfangsmethode t. 14, z. 3-4. s. 385-393. und illre /'erhreilllng in ł;lIropa ... Acta Ethno- graphica" Ślaski R. 1909 Pr::ywi/eje dawnego cechu Iybackiego IV Wars::ml'ie. "Pracc Filologicznc" t. 7. s. 69-92. 1917 1930 Topolski .I. 1984 Melod%gia Wojciechowski 1873 historii. wyd. 3. Warszawa. T. Chrobacya. Ro::biór slaro:':ytności słowiańskich. Zbierski A. 1970 Zygmunt Rybo/ówstwo i rybołówcy na WWe dawniej a d::i.\'.Warszawa. Słownik rybacko-:':eg/arski i s::kutniczy •. .slavia Occidentalis" t. 9. s. 142-291. Kraków. Rybołówstwo. w: Slownik slaro:':ytno.\:cis/owiańskich. 4. Wrocław - Warszawa - Kraków. s. 617-620. red. G. Labuda i Z. Stieber. t. Klodnicki ETHNOLOGICAL AND ETHNOGRAPHIC ASPECTS OF THE RETROGRESSIVE METHOD (Summary) The author presents a retrogressive method as an interdisciplinary one which allows for drawing concłusions about the genesis of certain cultural clements. Also. he delines thc principles of using it in the study of arti tacts. I. The principlc of agreement of appellative ranges. If etymologically similar or identical names known from past historical documents and from 20th century dialecls originate from the same area. then a certain closely unspecified tool or equipmcnt menlioned in a written source is probably genetically identical with its dialectically delined ethnographic equivalent. 2. The principle of agreement of indicators ranges. If archeologists discover in the early medieval layers an artifact. known also from ethnographic studies. in more or less the same area. then it is possible to conclude that a given tool might have been also used in late Medieval Ages or in modern ages. The same principle applies to written historical or iconographical sources. if they provide evidence allowing to conclude about the occurrence of a certain designation in a given area in. which the ethnographer documented the use of this tool or equipment in the 201h century. �57 3. The requirement to use systematic terms and notions with a clearly and well-defined connotation. 4. I.imitations: the retrogressivc method might he employed only in studying areas or periods for whidl sdtlclllent and cultural continuity has been confirmed. The author claims that the rctrogressive method is limited in that it does not allow to draw suf!ieient conclusions ahout cultural changes: therefore, he suggests that the obtained results be monitored by applying in the study the same materials an ethnographic method in which conclusions \\ould he dra\\ n on Ihe basis of spatial distribulion of cultural elements. or � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b833920d58b8befa2e85c3a86462d174.pdf c8bd3ce4200eed89a43919c0ff7a8de5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1473 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource bursztyniarstwo Chętnik, Adam (1885-1967) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1362 Title A name given to the resource Wkład naukowy doc.dr Adama Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa i jego działalność w Muzeum Ziemii PAN w Warszawie / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.217-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Duczmal-Pacowska, Halina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 58, HALINA DUCZMAL-PACOWSKA WKŁAD NAUKOWY DOC. DR ADAMA CHĘTNIKA W DZIEDZINIE BURSZTYNIARSTWA I JEGO DZIALALNOŚC W MUZEUM ZIEMI PAN W WARSZAWIE 1 Z doc. A. Chętnikiem zetknęłam się kilkakrotnie w latach 1962-1966. Był to okres, w którym nie pracował on już stale w Muzeum Ziemi Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, a jedynie załatwiał różne sprawy związane z wystawą bursztynów i Działem Historii Nauk Geologicznych i z tych względów bywał w Muzeum dość częstym gościem. Wtedy to właśnie nadarzały się okazje do ożywionych rozmów, w których uczestniczyłam jako słuchacz chłonący z zainteresowaniem nieznane mi fakiy z historii bursztyniarstwa w Polsce. Były to rozmowy niezapomniane nie tylko ze względu na treść, tak wiele wnoszącą, ale także sposób, w jaki wyrażał się Docent, nacechowany zamiłowaniem do pracy, zapałem, ujawniający niewyczerpaną skarbnicę wiadomości i bogate doświadczenie terenowca. Tak oto poznałam bliżej doc. Chętnika. I choć rozmowy nasze były fragmentaryczne, może nietypowe, pozwoliły mi jednak skon'kretyzować we własnej świadomości pogląd na sylwetkę człowieka, który - nie tylko moim zdaniem - zasługuje na miano wielkiego. Dzięki bezpośrednim spotkaniom z doc. Chętnikiem oraz poznaniu odpowiednich dokumentów archiwalnych zachowanych w Muzeum Ziemi PAN, mogę stwierdzić, że skupiał on w sobie wiele zalet nie tylko wielkiego człowieka, lecz przede wszystkim wybitnego uczonego. To m. in. jest powodem, dla którego warto znać jego życie i działalność. Biografie takich właśnie ludzi spełniają bowiem specjalną funkcję stanowią wzorce postaw społecznych. 1 Odczyt wygłoszony na XLVII Walnym Zgromadzeniu Pol.s\kiego Towarzystwa Ludozna:w'czego i SesJi Naukowej PTL w Ostrołęce w dniu 16 czerwca li!}I712 r. poświęconej działalności naukowej i społecznej doc. dr Adama Chętnika. �218 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA Z bogatego dorobku naukowego doc. Chętnika zajmiemy się tu tylko fragmentem dotyczącym bursztyniarstwa. Doc. A. Chętnik jest jednym z pierwszych twórców nauki o bursztynie w Polsce, torującym drogę zaproponowanemu dla tej nauki terminowi "jantarnictwo" zamiast "bursztyniarstwa" i popularyzującym słowo "jantar". Wkład A. Chętnika do nauki o jantarnictwie już w pewnym stopniu charakteryzuje liczba ponad 30 prac napisanych na ten temat, a więc najwięcej w Polsce. Wśród około 230 prac wymienionych w wykazie jego dorobku, prace o jantarnictwie stanowią zatem poważny procent. Zważywszy zaś, że bursztyn jest osobliwością wymagającą nadal pionierskich poszukiwań i żmudnych badań, wartość tej dziedziny dorobku A. Chętnika wzrasta niepomiernie. Ponad 17 pozycji - to rozprawy naukowe, powstale - to prace popularnonaukowe, artykuły i notatki. Ich tematyka dotyczy ogólnie muzealnktwa jantarów (14 prac, w tym kilka scenariuszy wystaw i przewodników po wystawach), kopalnictwa, przemysłu, obróbki i wyrobów z jantaru (10 prac), historii jantarnictwa i ogólnych problemów (9 prac), słownictwa z zakresu jantarnictwa i bi'bliografii (2 prace). Drukiem ukazało się zaledwie 18 pozycji, pozostałe znajdują się w postaci rękopiśmiennej lub maszynopisów i oczekują wydania. Koronnym dziełem w zakresie jantarnictwa jest niewątpliwie praca habilitacyjna Chętnika o przemyśle bursztynial'skim na Kurpiach, pierwsza w Polsce habilitacja na temat roli jantaru (1946). Wśród jego prac rękopiśmiennych na szczególną uwagę zasluguje praca o roboczym tytule Bursztyn w muzeach polskich, obejmująca 126 stron rękopisu i zaopatrzona w mapę występowania jantaru na ziemiach polskich. Jest to kopalnia wiadomości nie tylko dla muzeologa, ale także dla historyka. Analityczny, bardzo szczegółowy opis eksponatów pozwala z łatwością odtworzyć ówczesne bursztynowe zasoby muzealne. Była to niewątpliwie praca pionierska; posiada ona zresztą do dziś wartość nieprzemijającą i zasługuje na opublikowanie w formie, w jakiej się znajduje w rękopisie, z ewentualnymi uzupełnieniami rekonesansu i aktualnych danych w przypisach. Będzie to zarówno kompendium wiedzy o bursztynie w muzeach polskich, jak też źródło do dalszych poszukiwań i opracowań naukowych. Z materiałów tych wykorzystana została dotychczas jedynie wspomniana mapa, którą do dziś eksponuje się z niewielkimi zmianami na zainicjowanej jeszcze przez niego wystawie bursztynów w Muzeum Ziemi PAN w Warszawie. Ze względu na osobliwość, jaką w skali kraju jest bursztyn i z uwagi na wzrost zainteresowań wyrobami z bursztynu na świecie, a także bursztynem naturalnym, jak również ze względu na rozwój turystyki i nasilenie wycieczek za- �\Vkla.d n.aukowy granicznych w kraju, doc. d,. A. ellętn/ka należałoby jak w d2Wrl,11tW 21.f1 bu,.sztyn.w,.sfwa najszybciej ów rękopis wydać drukiem. W Barcelonie działa Międzynarodowe Towarzystwo Przyjaciół Muzeów Swiata (Amigos de los Museos deI Mundo), które z pewnością jest zainteresowane posiadaniem takiej pracy w swoich zbiorach. Jednym z zadań tego Towarzystwa jest bowiem informowanie swych członków o ciekawszych zbiorach na świecie, popularyzowanie ich w skali światowej. Do rękopisów Chętnika, które zasługują na uwagę i opublikowanie. należy także Słownilc jantarnictwa. Obok naukowych terminów słownik ten zawiera terminologię ludową, gromadzoną przez Chętnika od 1936 1'. Część materiału autor przygotował do druku pt. Słownik różnych odmian jantarów, lecz nie opublikował jej. Obecnie całość zbioru powinna być uzupełniona według aktualnego stanu badań, podzielona na część alfabetyczmj i problemową oraz zaopatrzona w odpowiedniki terminologiczne w językach obcych. Słownik taki, pierwszy w Polsce, stanowiłby pomocnicze źródło w pracy naukowo..Jbadawczej zarówno etnografów, jak i filologów, geografów, a także geologów. Wśród pozostalych rękopisów również przewodniki po wystawie doc. A. Chętnika na uwagę zasługują bursztynów w Muzeum Ziemi, których trzykrotne wersje, z racji trzykrotnego organizowania wystawo bursztynie w Muzeum Ziemi, mają wymowę historyczną. Ukazują one dobitnie wklad pionierski i inicjatorski Chętnika w obecny układ wystawy o bursztynie w Muzeum Ziemi i ujawniają ewolucję przewodnich w zakresie wystawiennictwa bursztynu w Muzeum. \Varto blikować je wraz ze wstępem historycznym jako niezbędne współczesnego przewodnika wystawy o bursztynie myśli autora byłoby opuuzupełnienie w Muzeum Ziemi. Wypada tutaj podkreślić rolę, jaką doc. Chętnik odegrał w rozwoju Muzeum Ziemi w Warszawie. W związku z tym pozwolę sobie zacytować wstępnie kilka opinii, wyjaśniających przyczyny nawiązania kontaktu z doc. Chętnikiem przez Muzeum Ziemi. Oto prof. dr Stanisław Małkowski, twórca Muzeum Ziemi, w opinii o dzialalności A. Chętnika pisze: "Docent Adam Chętnik nie jest geologiem. Znalazł się on wśród pracowników Muzeum Ziemi jako najlepszy w Polsce znawca naszego bursztyniarstwa i wybitny organizator muzealnictwa regionalnego [...] W dziedzinie bursztyniarstwa jest niezastąpiony, nie tylko jako znawca zakresu i różnych faz rozwoju kopalnictwa, obróbki i przemysłu tego minerału, ale także jego znaczenia w zwyczajach i sztuce ludowej [...] Nadto, jako obznajomiony doskonale z metodami współczesnego muzealnictwa oraz ze zbiorami bursztynów w większości naszych �2:30 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA muzeów, Docent Chętnik jest predysponowany do lego, aby dokonał (poza wystawą) opracowań fundamentalnych dla dalszych badań w dziedzinie naszego bursztyniarstwa [...] Nie jest przypadkiem, że Docent Chętnik znalazł się w gronie pracowników naukowych Muzeum Ziemi i odgrywa wśród nich poważną rolę. Nauki a Ziemi, ze względu na charakter swej tematyki, posiadają szerokie pogranicze z innymi grupami nauk [...] Docent Chętnik, specjalista etnograf, w uprawianej od dawna przez sieobie dziedzinie bursztyniarstwa, reprezentuje kierunek wybitnie antropogeograficzny. W tym jest istotna przyczyna związku jego prac bursztyniarskich z zadaniami i programem prac Muzeum Ziemi [...] W zakresie bursztynoznawstwa jest niewątpliwie najwybitniejszym naszym specjalistą" 2. Dla uzupełnienia tej charakterystyki warto przytoczyć fragment opinii prof. dr Włodzimierza Antoniewieza, zamieszczonej we wniosku o nadanie doc. Chętnikowi tytułu profesora nadzwyczajnego w dniu 10 czerwca 1954 r.: "Docent Chętnik nie jest geologiem i już nim nie zostanie, ale prace jego o bursztynie są dobrym drogowskazem dla geologicznych badań terenowych nad wychodniami bursztynu nad Narwią. I w tym leży właśnie poważny wkład poszukiwań Docenta Chęlnika do kwerend geologicznych". Doc Chętnik zjawił się w Muzeum Ziemi w dniu 27 stycznia 1950 r. na posiedzeniu naukowym, na którym wygłosił referat o bursztynie i jego kopalnictwie w Polsce 3. Na tymże posiedzeniu prof. dr Roman Kozlowski zwrócił uwagę na znaczenie naukowe badań bUl'sztynu w Polsce podkreślając, że nikt w Polsce do tego czasu, oprócz doc. Chętnika, systematycznych badań w tym zakresie nie prowadził. Doc. Chętnik zaproponował wówczas, by w Muzeum Ziemi stworzyć Komisję czuwającą nad eksploatacją bursztynu i nalegał na uwzględnienie w programach szkolnych uświadamiania młodzieży oznaczeniu bursztynu, zwłaszcza w szkołach położonych na terenach bursztynonośnych. Wniosek ten poparł prof. Kozłowski stwierdzając, że należałoby utworzyć ośrodek prac naukowych nad bursztynem, któryby prowadził odpowiednią dokumentację. Uznał on Muzeum Ziemi za placówkę predysponowaną do sprawowania kontroli badań ośrodka. Na tle referatu i dyskusji prof. dr Antonina Halicka stwierdziła podsumowująco, że " ... sprawa bursztynu dojrzała obecnie do tego, by postawić ją organizacyjnie w należyty sposób". I tak się zaczęło z bursztynami, wystawą i Działem Bursztyniarskim w Muzeum Ziemi. Zanim doc. Chętnik zjawił się w Muzeum Ziemi ze swym wspaniałym referatem, miał już za sobą wieloletnie prace w zakresie jantarnietwa. Ar.chiwum Muzeum Ziemi PAN w Warszawie, sygn. 1, 1954. Referat został opublikQwany w "WiadomQŚCi&ch Muzeum s.437-446. 2 3 Ziemi" 1951, z. 2, �Wkład naUlo01vy doc. dr A. Chętni/ca tv dzied.?ini.e bW's'!tynia7'stwa 221 Poszukiwania bursztynu zaczął bowiem od 1909 r., jak o tym nadmienia w artykule Ze wspomnień o moim jantarnictwie, 1909-1956 i załączniku do ankiety Muzeum Ziemi w 1954 r. pt. Moje prace muzealne (zibiory Archiwum Muzeum Ziemi). Miał już wtedy poza sobą wieloletnie poszukiwania bursztynów na ziemi kurpiowskiej, bogate własne zbiory, rekonesans kolekcji bursztynowych za granicą (piotrogród w 1911 r., Konstantynopol, Smyrna. Skatania w latach 1926-1927), zorganizowanie i otwarcie Muzeum Kurpiowskiego nad Narwią (1927), prezesurę i kierowanie "Spółką Bursztyniarską" eksploatującą jantary w dorzeczu Narwi (1922-1923). pomoc w zorganizowaniu Muzeum w Lomży i Ostrołęce, kierowanie od 1933 r. stacją naukowo-badawczą Towarzystwa Naukowego Płockiego w Nowogrodzie, utworzenie Skansenu Kurpiowskiego w 1939 r. (spalonego w czasie drugiej wojny światowej), zorganizowanie działu ozdób bursztynowych dla Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach pod Warszawą w latach 1947-1949, wykłady zlecone na Uniwersytecie Poznańskim w zakresie etnografii i sztuki kurpiowskiej, w tym i bursztyniarstwa; tu należy podkreślić, że tematyka ta była po raz pierwszy w Polsce wykładana na uniwersytecie. Miał Chętnik w swym dorobku wówczas, gdy zjawił się w Muzeum Ziemi, także liczne artykuły na temat jantarnictwa w Polsce, publikowane w czasopismach "Ziemia", "Orli Lot", "Oświata Polska", .,GoŚĆ Puszczański", "Goniec Pograniczny", "Życie i Praca" ponadto liczne wzmianki na temat bursztynu w zbiorowych pracach monograficznych o Mazowszu i Kurpiach, pracę Bursztyn na Kurpiach opublikowaną w czasopiśmie "Służba Nauce" w 1933 r. i oczywiście wspomnianą poprzednio pracę habilitacyjną. W dorobku swym miał także już wtedy dwa referaty naukowe na temat bursztynów, mianowicie w 1926 r. referat wygłoszony w Towarzystwie Naukowym Warszawskim, gdzie mówił o Narwi, Kurpiowszczyźnie i bursztynach, oraz w 1927 r. referat na Kongresie Słowiańskim Geografów i Etnografów w Warszawie pt. O bursztyniarstwie na Kurpiach, drukowany w "Roczniku Geograficznym" w tymże 1927 r. Krótki przegląd dotychczasowych publikacji w Polsce na temat bursztynu, opracowany w Muzeum Ziemi przez mgr Teresę Pietrzak 4 wykazuje, jak poważną pozycję zajmują tu prace Chętnika i sygnalizuje jego trwały wkład w tej dziedzinie do nauki polskiej. Chociaż niejeden autor usiłował już podsumować jego zasługi w różnych dziedzinach, że wspomnę o pracy Natalii Czechowicwwej opublikowanej w "Literaturze Ludowej" w 1961 r.5, czy o pracy Mariana Pokropka zamieszczonej 4 T. Pietrzak, Bursztyn baltycki w piśmiennictwie polskim 1534-1967. Warszawa 1972. 5 N. Czechowiczowa, Adam Chętnik. "Literatura Ludowa" 1961, nr 4-6, s. 23-27. �222 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA w "Roczniku Białostockim" w 1965 r.6, względnie o opracowaniach Kazimierza Staszewskiego i Teresy Różyckiej publikowanych w czasopiśmie "Ziemia" w 1967 r.7, wkład naukowy doc. A. Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa i muzealnictwa mineralogicznego nadal jest stosunkowo mało znany. Wkład ten, na tle przedstawionych rozwazan, można podsumować, uwypuklając następujące fakty jako jego zasługi dla nauki: 1. Stworzenie podstaw do systematycznego gromadzenia materiałów z zakresu wiedzy o bursztynie w Polsce poprzez prace terenowe i źródłowe, opracowania bibliograficzne, terminologiczne i in. 2. Wprowadzenie do muzealnictwa polskiego bursztynów jako pozycji trwałej, wyróżniającej muzealnictwo oryginalnością i wylącznością zbiorów, stworzenie podwalin dla wystawiennictwa bursztynów w Muzeum Ziemi w Warszawie, Łomży i w innych ośrodkach muzealnych. 3. Upowszechnienie wiedzy i problemów związanych z bursztynem w Polsce. 4. Zgromadzenie danych dotyczących terminologii z zakresu bursztyniarstwa. 5. Opracowanie pierwszych w Polsce przewodników po wystawie bursztynów w Muzeum Ziemi w Warszawie i scenariuszy działów bursztyniarskich w innych muzeach P?lskich wraz z kompendium wiedzy o bursztynach w muzeach polskich w postaci rekonesansu tych muzeów oraz analiz historyczno-statystycznych i etnograficzno-geograficznych tych zbiorów. 6. Zainicjowanie wykładów uniwersyteckich w Polsce w zakresie bursztyniarstwa. 7. Opracowanie pierwszych w Polsce oryginalnych map dotyczących następujących zagadnień jantarnictwa: a) występowanie jantaru w Polsce (1953-1954), b) jantar i jantarnictwo w dorzeczu Narwi od polowy XVIII do polowy XIX wieku, c) eksploatacja polskiego jantaru wraz z warsztatami obróbki ręcznej od czasów naj dawniejszych do współczesnych (około 1954 r.), d) jantar i jantarnictwo w muzeach i zbiorach Polski (1952-1954), e) ważniejsze ośrodki przemysłu i handlu jantarowego w Europie w różnych okresach, od czasów naj dawniejszych do obecnych (1953-1954). Czynami i pracą doc. A. Chętnik wystawił sobie już za życia pomnik, na którym pamięć ludzka samoczynnie wypisuje stale horacjuszowski 6 M. Pokropek, Adam Chętnik i jego zasługi dla regionu kurpiowskiego. ,.Rocznik Białostocki" 1965 (wyd. 1966), t. 6, s. 1'1-25. 7 K. Staszewski, Adam Chętnik. "Ziemia" 19{i7. s. 258-261; T. Różycka, Bibliografia prac Adama Chętnika, tamże. s. 2,61-26li. �Wkład naukowy do('. dr A. Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa 223 napis: "Non omnis moriar". Żyje on bowiem nadal wśród nas w pracach pozostawionych i rozwijających się, których był inicjatorem. Żyje też nadal w Muzeum Ziemi, dla którego stworzył piękną l SWlatowej już dziś sławy wystawę bursztynów. Wiele zmieniło się od chwili, gdy jako twórca wystawy zrezygnował z kierownictwa Działem Bursztyniarskim. Sporo eksponatów zostało uzupełnionych lub wymienionych, ale układ wystawy i poruszane w niej zagadnienia zmieniły się nieznacznie w stosunku do scenariuszy i przewodników trzech pierwszych wystaw bursztyniarskich, opracowanych przez niego dla Muzeum Ziemi w latach 1951, 1955 i 1958. Nie zostały wprawdzie, niestety, wydrukowane pierwsze wersje przewodników po wystawie bursztynowej w Muzeum Ziemi, lecz ich rękopisy i maszynopisy istnieją, świadcząc wymownie a pionierskim wkładzie uczonego w tym zakresie. Gdy przypada mi w udziale objaśnianie zwiedzających salę bursztynową w Muzeum Ziemi PAN, nieodmiennie wprowadzam zachwyconych słuchaczy w zaczarowany świat "Złota Północy" słowami o życiu i zasługach tego niezwykłego człowieka i uczonego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a12bb448e27ab10b07dd5c86a4ac8601.pdf 8e2197b5a687660729b2790117c51568 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource garncarstwo - zwyczaje i obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1360 Title A name given to the resource Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.181-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. ~B, 1974 orONIZJUSZ CZUBALA ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA GARNCARZY POLSKICH Garncarstwo odegrało w historii człowieka niepoślednią rolę. Jeszcze do dziś wykopaliska ceramiczne stanowią jedno z głównych źródeł wiedzy o człowieku z przeszłości. One też w znacznym stopniu pozwalają rekonstruować poziom życia materialnego i obyczajowego z najdalszej nawet przeszłości, poznawać upodobania estetyczne oraz stopień rozwoju kultury społecznej i umysłowej pierwotnego człowieka. Że zaś ten archaiczny zawód wyodrębnił się w osobną gałąź rzemiosła dość wcześnie, a przy tym przekazywany był zwykle z ojca na syna -co niewątpliwie łączyło się z powstaniem określonej tradycji - można sądzić, iż od najdawniejszych czasów istniały związane z tym rzemiosłem zwyczaje zawodowe, obrzędy i praktyki magiczne. Potwierdzają to zresztą wykopaliska archeologiczne, dostarczające pokaźną ilość ceramicznych przedmiotów i figurek związanych z magicznymi praktykami pierwotnego człowieka. O reliktach tych praktyk, łączących się (przez produkcję owych przed~ miotów) z zawodem garncarskim, pisze Tadeusz Seweryn: "Włodyński i Kern, ostatni ludowi garncarze w Krakowie w końcu XIX wieku, byli ostatnimi wytwórcami wielce osobliwych, starodawnych krakowskich pamiątek emausowo-rękawkowych, a mianowicie glinianych, terrakotowych dzwonków [...] Ważny był jednak w nich nie kształt, ale dźwięk ~ tępy, głuchy. Dzięki niemu utrzymywał się przez długie lata zwyczaj obdarowywania dzieci dzwonkami. Zarówno bowiem w miastach, jak i we wsiach wierzono, że dzwonek sprowadza na wiosnę wesele i zdrowie [...] Dzwonki gliniane były znane także w innych stronach Polski, różniły się od siebie tylko kształtem, techniką wyrobu i zdobnictwem" 1. T. Seweryn, Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów, obrzędów, magii i leSztuka Ludowa" 1957, nr 2, -s. 3; tenże, [w:] Polskie zabawki ludowe, Wan,zawa 1960, s. 34. 1 gend. "Polska �182 DIONIZJUSZ CZUBALA Podobną funkcję magiczną spełniały grzechotki gliniane wykonywane w XIX wieku w Starej Soli. "Otrzymywać je miały dzieci od swych babek na Wielkanoc i obowiązywane były »zatykać do uszu baranom i krowom w oborze«. Grzechotki te pełniły tę samą funkcję magiczną, co krakowskie dzwonki emausowe - grzechotaniem miały odpędzać "złe" od zwierząt domowych, domu i ludzi" 2. wierzeniach związanych bezpośrednio z rzemiosłem garncarskim skąpo informuje Włodzimierz Hołubowicz 3. Nigdzie więcej, a ile mi wiadomo, nie zarejestrowano ani zwyczajów, ani też żadnych magicznych praktyk garncarzy. Tymczasem, jak wynika z kilkuletnich badań w terenie, w pamięci garncarzy przetrwało do dziś wiele ciekawego materiału z zakresu kultury duchowej tej grupy zawodowej. pieśniach i bajkach pisalem już na innym miejscu 4. W niniejszym artykule chciałbym przedstawić garść zwyczajów, obrzędów i wierzeń przekazanych w drodze wywiadu przez - w wielu ośrodkach często ostatnich - przedstawicieli tego zamierzchłego zawodu. Badaniami objęte zostało blisko 80 procent ośrodków garncarskich w Polsce. Jest to wystarczająco dużo, aby traktować zebrany materiał jako sumę tej gałęzi folkloru garncarzy, o której zamierzamy pisać. ° ° ZWYCZAJE Zwyczaje garncarskie, z grubsza rzecz biorąc, dotyczą trzech zasadniczych spraw. Są to: nauka zawodu, wędrówki czeladnicze i praca w warsztacie. Podstawowe zasady terminowania określały statuty cechowe. W wielu jednak drobiazgowych sprawach opierano się często na niepisanej, lokalnej tradycji. W rezultacie stwierdzamy dużą rozmaitość w sposobach przyjmowania ucznia do nauki zawodu, określania jego obowiązków, rodzaju i wysokości odpłatności, wreszcie czasu trwania nauki od początku aż po wyzwoliny. Ibidem, s. 4. W. Holubowicz, Garncarstwo wiejskie zachodnich te~enólt' Białorusi. Toruń 1950, s. 2032. Zdaniem autora garncarze wierzą, iż garnki mogą być urzeczone przez ,;złe oko". Przeciw urokom stosują następujące praktyki: naczynia skrapiają słoną wodą, oprowadzają wokół nich ·nadpaloną "koczergę", to jest drewnianą laskę do wyciągania garnków, przerzucają przez da'ch świński gnój lub oddają do gliny mocz. Gdy naczynia pękają w piecu, mówią, że w nie piorun bije. 4 D. Czubala, Ludowa bajka garncarzy polskich, [w:] Między dawnymi a nowymi laty ... Studia folklorystyczne. Red. R. Górski i J. Krzyżanowski. WI'ocla\\'Warszawa-Kraków 1970, s. 271-298; tenże, Ludowe piosenki garncarzy, [w:] Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne. Red. R. Górski i J. K1'Zyżanowski. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 139-215. 2 3 �Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich 183 W Iłży majster przyjmował do nauki chłopców w wieku od 18 do 20 lat 5. Przez pierwsze dwa tygodnie uczeń był poddawany próbie cierpliwości i sprawności. Nosił wodę ze studni, dźwigał na plecach różne ciężary, słowem był "sprawdzany". Jeśli nie wytrwał i uciekł z warsztatu, ojciec wzywany do cechu płacił karę ("musiał postawić garniec czy kwartę wódki" 6), syn przyrzekał poprawę i wracał do majstra. W początkowej fazie nauki świeży adept garncarskiego rzemiosła często bywał wystawiany na pośmiewisko. Wykorzystując jego naiwność i niewiedzę, czyniono zeń dbiekt czasem przykrych dla delikwenta żartów. Najbardziej powszechną zabawą było posyłanie ucznia do innego warsztatu po coś, co nie istnieje. Tam z punktu orientowano się w czym rzecz i albo na miejscu dawano przybyszowi nauczkę, albo posyłano go dalej w beznadziejną wędrówkę za niczym. W Mławie na przykład wyprawiano ucznia po "rękawice do wyjmowania garnków z pieca" 7. Przybyłego smarowano wówczas gliną i dotkliwie bito we wstydliwą część ciała. W Łomży posyłano ucznia po "wydrę" i "wypich", co znaczyło, iż miano go wydrzeć za uszy i wypchnąć za drzwi B. Nauka trwała zwykle trzy lata. Faktycznie znacznie krócej, bo w pierwszych latach używano ucznia do posług domowych. "Uczeń przez okres jednego roku - wspomina jeden z informatorów - to tylko śmieci wynosił dla majstrowy. W drugim roku od uprawy gliny zaczynał, a dopiero w trzecim dopuszczany był za koło" 9. Majster, zainteresowany posiadaniem niekosztownego pomocnika, wcale się nie spieszył z edukacją powierzonych mu uczniów 10. Co bardziej przedsiębiorczy z nich sami próbowali posiąść umiejętność toczenia. Jeden z garncarzy wspomina: "Downi była tako zazdroś ." uni chcieli zeby robić, zeby skorzystać. Nieraz tom płakoł, a som sie broł do roboty. Ja ino chciał, niech uni pokozą, jak ciągnąć, a późni tom sie som naucył" H. Ucznia obowiązywały pewne zakazy. W Mławie podano, że nie wolno mu było nosić długich spodni i krawatu 12. W Łowiczu mistrzowie i czeladnicy nosili w warsztacie czapki, uczeń musiał chodzić z gołą głową 1~. , PodaŁ Wincenty Kitowski, ur. w ,1893 r. Iłża. (Wszystkie materiały, na których opiera się autor niniejszej pracy, pochodzą z jego własnych zapisów terenowych z lat 1966-1972). Por. Maria Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do zawodu w świetle polskich statutów cechowych. "Studia z Dziejów Rzemiosła i Przemysłu" 1966 t. 6, s. 84. li Podał Wincenty Kitowski. 7 PodaŁ Stefan Dąbkiewicz, ur. w 1·917,Mława. 3 Podał Paweł Borawski, ur. w 1905 r. Budy Mikołajka, pow. Lomża. " Podał Zygmunt Wyganowski, ur. w 1921, Augustów. lU M. Kwapieniowa, op. cit., s. 90. II Podał Tomasz Knapik, ur. w 1000 r., Zalas, pow. Chrzanów. 12 Podał Stefan Dąbkiewicz. 1:1 Podał Franciszek Jezier.ski, ur. w 1901 r., Łowicz. �DIONIZJUSZ CZUBALA W Nowym Sączu i Kołaczycach istniał zakaz palenia przez uczniów tytoniu 14. W Krakowie uczell. nie śmiał wchodzić do gospody, w której siedzieli mistrzowie 15. W Dąbrowie nad Czarną i Jaksonku, do czasu ukończenia nauki, zakazywano uczniowi mieszkać z żoną 16. Wielu informatorów wspomina też o powinnościach kościelnych uczniów takich, jak noszenie chorągwi, palenie świec i innych usługach. Za złe sprawowanie mógł być uczeń karany przez mistrza. W Łowiczu podano, iż krnąbrni uczniowie mogli brać bizuny 17, że batog, przechowywany w skrzynce cechowej, lub wiszący u mistrza na ścianie, pokazywano uczniowi, a nawet podsuwano do wąchania. Przejście progu edukacji, jaką dla ucznia byly wyzwoliny, połączone było - jak świadczą księgi cechowe - ze składaniem do kasy cechowej opłaty i urządzeniem "wyszynku". Nowo kreowany czeladnik otrzymywał zaświadczenie potwierdzające odbycie terminu i uprawniające do podejmowania pracy zarobkowej i wędrówki po innych warsztatach. Grono "młodszych braci cechowych" nadawało mu tak zwany "przemianek" 18. W pamięci informatorów nie dochował się zwyczaj "przemianku". Jedyne, co jeszcze pamiętają starzy garncarze, to wnoszenie opłaty i wędrówki czeladnicze. Ostatni z wymienionych zwyczajów znany jest na terenie całego kraju, szczególnie wśród garncarzy miejskich. Ta kiedyś obowiązująca praktyka znana była jeszcze w latach międzywojennych. Wśród żyjących garncarzy wielu ma za sobą czeladnicze "rajzy", "cajtowanie" lub "chodzenie za giszyngiem", jak nazywa się owe wędrówki. Wedle informacji ustnej wędrówka trwala tyleż co nauka zawodu, to jest trzy lata 19. Czeladnik zwany "wędrusem" lub "rajzerem" stawał przed garncarnią i stukając kijem podróżnym dawał znać majstrowi czy też czeladnikowi o swoim przybyciu. Kiedy majster ukazał się w drzwiach "wędrus" przekazywał mu pozdrowienie, zwane z niemiecka "gruzem garncarskim" od majstrów, u których ostatnio przebywał, a następnie prosił a pracę lub zapomogę na dalszą drogę 20. Wedle innej relacji przybysz wchodził do garncarni, brał od mistrza lub czeladnika fartuch, zasiadał za kręgiem i wykonywał naczynie, dając tym dowód, iż należy do garncarskiej pro14 Podał Paweł Płaziak, UL w 1928 r., Kolaczyce, puw. Jasto, zamieszkały w Starym Sqczu. ,; Podal Włady.sław Główka, UL w 19'27 1'., Kraków. 16 J. P. Dekowski, O ostatnim ośrodku garncal'stwa w OpoczYliskiem. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 7, Lublin 1'948/49, s. 3:33. 17 Podal Franciszek Jezierski. Por. też IVI. Kwapieniowa, op. cit., s. 87-11B. ,e. M. Kwapieniowa, op. cit., s. 99-101. '9 Podał Franciszek Jezienski. ~o Podał Antoni Badowski, ur. w 1919 r., lV[ogielnica, pow. Grójec. �ZWljC'.:I1}CJ o[JI·,:f;ri.l} ; l1J1el',zcnia garncar:z1./ polskich fesji. Majster raczył go wówczas posiłkiem albo wódką, po czym wręczał datek pieniężny na dalszą drogę lub zatrzymywał w swoim warsztacie 21. Garncarz Franciszek Jezierski pamięta, iż w Łowiczu obowiązywała uchwała cechowa określająca wysokość wsparcia pieniężnego, nakazująca przenocowanie przez majstra lub opłacenie przybyszowi noclegu gdzie indziej. Z relacji wynika, że zwyczaj przyjmowania czeladników wędrownych w tym mieście był następujący: "Przybyły otrzymywał od starszego cechu glejtę czyli cechę i z tą cechą obchodził warsztaty, a jak była praca to zostawał. Od mistrza dostawał dwa złote, od czeladnika jeden złoty jak nie zostawał. Kiedy odchodził z miasta, zwracał cechę. Miał prócz tego papiery, taką książeczkę, że nie mógł się podszyć za czeladnika garncarskiego" 22. Niektórzy z garncarzy twierdzą, iż wielu wędrujących żerowało na tym zwyczaju, toteż określenie "rajzer" miało znaczenie pejoratywne i często oznaczało wydrwigrosza, lenia i pijaka 23. Prawdopodobnie też, aby się ustrzec przed oszustami, mieli garncarze z pewnych ośrodków umówione hasło i tylko ci, co je znali, byli przyjmowani i wspomagani przez mistrza 24. Wędrówki czeladników są stałym tematem pieśni, bajek, anegdot i wspomnień garncarskich. Równie częstym motywem utworów garncarskich jest praca w warsztacie. Urozmaicano ją sobie śpiewami, żartami i kawałami. Do moczki wrzucano sobie wzajemnie żaby, do pniaka lano wodę, do świstawek sypano sadze, do gliny len, a do zalewajki wrzucano kulki z gliny. Był zwyczaj, iż za pozostawienie niedokończonej pracy na kręgu obowiązy·wało okupienie się wódką 25. Często też starano się odwołać za wszelką cenę toczącego naczynie od warsztatu, aby postawił kieliszek wódki 26. '1 Podał Miecl.ys!aw Byks, UL w W2!J l'., Mława. " Poda! Franciszek Jel.ierski. 'J "Przed pierwszą wojną, kiedy było dużo garncarzy, spotykało się wielu czeladników, co chodzili za pracą. Chodzili od jednego do drugiego majstra. U drugiego mógł się więcej nauczyć. Nieraz chodzili bardzo daleko. Byli i tacy, co chodzili tylko za giszyngiem, bo nie dlciało im się robić i własnej roboty zakładać. to korzY6tali z majstrów. Jak majstel' go nie chciał, to musiał mu dać jeść i parę groszy". Podał Władysław Jakrzewski, ur. w 1894 r., Gostynin. ~4 "Niektórzy wędrowni czeladnicy mieli papier, drudzy nie, ale znali haslo" podał Stanisław Piotrowski, ur. w 19'02 r., Mszczonów. "Było hasło, ale pod jaką nazwą, to nie wiem; ojciec mówił o tym haśle" - podał Wacław Gajewski, ur. w 1908 r., Budki Żelechowskie k/Mszczonowa. Istnienie ha,sła potwierdza także garncarz Wincenty Naglewski z Tuliszkowa, ur. w 1900 1'. Nie pamięta go jednak, podaje natomiast hasło młynarskie: "Przyszed czeladnik do młyna, położył laske koło dyszla i wchodzi do góry: - Limsic - mówi czeladnik. - Kusic - odpowIada majster. - Klapersic - mówią razem i się witają". 25 Podali Franciszek Jezierski i Henryk Bombot, ur., w 1905 r., Ciemne k/Radzymina; Jan Lenarcik, ur. w 1895 r., Siewierz. "i Podał Antoni Badowski. �DIONIZJUSZ CZUBALA Jeden z informatorów potwierdził, w oparciu o wspomnienia nieżyjącego już ojca, stosowanie - jeszcze na początku naszego wieku kary za przewinienia, jaką było wypędzenie czeladnika z miasta 27. Ciekawym zwyczajem było tak zwane zastawianie. Kiedy ktoś obcy wszedł do warsztatu i wiedziony ciekawością zbliżył się do toczącego na kole garncarza, inni odcinali mu drogę powrotu deską, ławą czy drągiem. Na desce ustawiano naczynie, do którego "odcięty" musiał złożyć okup pieniężny przeznaczony na zakup wódki 2B. Wreszcie na Mazowszu zarejestrowałem zwyczaj zwany "lizganem". W garncarniach starego typu przerywano pracę z nadejściem mrozów i wracano do niej dopiero wiosną. Były jednak warsztaty, w których pracowano także zimą. W tych pracowniach przejście z sezonu letniego w zimowy obchodzono uroczyście. "Lizgan - podaje informator z Przasnysza - zimowy sezon, zaczynał się 29 września. Przychodził wtedy majster i musiał zapalić lampę i przy niej robili już do Wielkanocy. Lizgan,wypadał na św. Michała. Kiedy zapalił światło, stawiał litr wódki, gęś i pohulali sobie, jak to we zwyczaju. Wszędzie to było na Mazowszu" 29. OBRZĘDY SŁownik folkloru polskiego okreśła obrzędy jako "ceremonie związane z kultem, zespoły określonych i zachowanych przez tradycję czynności, gestów i słów stanowiących stronę zewnętrzną uroczystości wierzeniowych oraz aktów społeczno-prawnych" 30. Jan Stanisław Bystroń - prócz własnego określenia - dzieli je na doroczne i rodzinne 31. I definicja Slownika i podział Bystronia mogą mieć pełne zastosowanie przy rozpatrywaniu obrzędów garncarskich. Nie są one bowiem na tle obyczajowości ludowej zjawiskami osobliwymi, lecz stanowią jej część składową, a wyróżniają się wśród nich jedynie szczegółami wynikającymi z odrębności zawodowej garncarzy. Jednym z elementów obrzędowości garncarzy jest uroczyste obchodzenie dnia cechowego patrona. Trzeba przy tym zaznaczyć, iż nie we wszystTenże. Podal Franciszek Jeziel,ski. Zwyczaj ten praktykowano i w innych zawodach. Wśród rybaków oplatano gościa siecią, a w hutach szkla stosowano tzw. "sznurowanie", które polegało na tym, iż "obcą w hucie osobę hutnicy zamykali w pierścieniu z masy szklanej, albo wyeiągali z niej przed tą osobą rurkę czasami kilkudziesięciu metrów długości, którą dzielono potem na kawałki i wręczano w darze, co było aluzją do poczęstunku". Zob. Adolf Dygacz, Z badalI, nad pieśnią ludową hutników polskich. "Opolski Rocznik Muzealny" (Kraków) 1:966,t. 2, s. 287. 29 Podał Bronisław Prymais, ur. w 1907 r., Nowe Miasto n/PiUcą; zamieszkały w Przasnyszu. 30 Słownik folkloru polskiego. Red. J. Krzyżanowski. Warszawa 1965, s. 2'75. ;l} J. S. Bystroń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 170. 27 26 �Zwyczaje, olJr"ętly ; wierzenia garncarzy polsktch 187 kich ośrodka<:h był to ten sam patron. Najczęściej, być może za przykładem garncarzy krakowskich. przybierano za opiekunów cechu Adama i Ewę. Aż w 16 ośrodkach Polski południowej świętowano więc w dniu 24 grudnia, tj. w wigilię Bożego Narodzenia 32. Poza tym tylko garncarz z Pożarowa wymienił Adama i Ewę jako patronów cechu 33, a garncarz z Wilna informował, że prawdopodobnie tamtejsi garncarze świętowali 24 grudnia 34. Uroczystość zaczynała się od wysłuchania w kościele mszy (często byla to msza żałobna za zmarłych mistrzów tego rzemiosła), po czym garncarze udawali się do cechmistrza, gdzie po naradach podejmowano ważne decyzje na cały przyszły rok. W pamięci Marii Korusiewiczowej z Siewierza przetrwał następujący obraz obrządku: "W święto garcarze szli do kościoła. Mieli swoje sukno, brali swoje świece przez siebie lane. Stawali ze świecami w kwadracie kolo sukna. Sukno było białe i czarne. Na nim na środku stal krzyż. Ksiądz na początku mówił, że to msza za dusze zmarłych garcarzy ... To było zawsze na roratach i tylko oni mieli prawo do mszy, no bo Adam też był gal'carzem" 35. Inny informator uzupełnia tę relację. Święto garncarskie nazywa "świętem ziemi Ewy" lub "świętem ziemi garncarskiej" i dodaje: "Potem z kościola wyszli, przychodzili stale do starszego cechu, było wybrane dwóch - jeden starszy, drugi podstarszy cechu. A więc przychodzili do starszego cechu, tam sobie przynosili wódki, wypili sobie po jednemu czy po dwa, zjedli śledzia ... kiełbasy nie było wolno wtenczas, bo to był post ... w tą wigilię uradzili sobie aż na cały rok - będziemy tak robić, będziemy to robić, damy na msze i tak sobie żyli wspólnie. Później jeden do drugiego chodzili" 36. Rzadziej wymienia się jako patronkę garncarzy św. Barbarę 37. W powszechnej świadomości jest to patronka górników. A wiadomo, iż patronowała ona także zawodom wodnym, a czym wspominali Rej 38 i Klo- 32 Kraków. Chrzanów, Zalas pow. Chrzanów, Sławków pow. Olkusz, Radłów, Tarnów. Andrychów. Wadowice, Milówka pow. Żywiec, Maniowy pow. Nowy Targ, Stary SqCZ, Szczekociny. Siewierz, Stnlmień pow. Cieszyn, Bidaczów pow. Biłgoraj. :13 Podał Mieczysław .Jankowiak, Pożarowo pow. Szamotuły. :l~ Podali Aleksander Iwaszkiewicz, ur. w 1908 r., Piotrogród, wychowany w Wilnie. zamieszkały w Giżycku. oraz Helena IwO':>zkiewicz, ur. w 1900 r., Wilno, zamieszkala \"l GiŻ~'ckLl. :I, Podała Maria Korusiewicz, LII'.w 1917 r., Siewierz. :If; Podal Stanislaw Koru:S'iewicz, ur. w 1900 L, Siewierz. Opis uroczystości kościelnych związanych z" świętem garncarskim, które odbywały .się kiedyś w dniu Adama i Ewy w Kl'alwwie, podają też Adam Chmiel, Garncarze krakowscy, [w:] Józef Czech, Kalendarz lcrakowski, I·9011.s. 43 oraz Juliusz Kostysz, Z dziejów krakowskiego garncarstwa .. ,Polska Sztuka Ludowa" 1951, R. V: 1951, ·nr 1-2, 'S. 6--11. :11 Iłża, Lagów, Dąbrowa nad Czarną pow. Opoczno, Płock, Brodła pow. Chrzanów, Kromolów pow. Zawiercie. :l8 M. Rej, Zwierciadlo. Wyd. J. Czubek i J. Łoś, t. 1, Kraków 1914, s. 193. �DIUN IZ,JUSZ CZ U BA LA nowicz 39 i że jeszcze w XIX wieku czczona byla przez rybaków wiślańskich w Warszawie 40. Garncarze z Iłży, którym patronowała św. Bal'bara, tłumaczą jej wybór na opiekunkę swego rzemiosła tym, że glinę do toczenia naczyń dobywano tutaj z głębokich studzien przypominających szyby górnicze 41. "Barbara to patronka garcarzy i na Barbare było święto garcarskie - mówiła jedna z informatorek. - Jak kto siedział przy warsztacie, wstawali ubrudzeni i szli do kościoła. W to święto szli i nikt sie nie śmioł" 42. W pamiętniku nieżyjącego już Stanisława Pastuszkiewicza 43 i w relacji Wincentego Kitowskiego z Iłży mamy wiadomość o "świetle" cechowym (świecach) i garncarskiej chorągwi w kościele, o zbieraniu po mszy datków na wdowy po garncarzach i o uroczystym zebraniu, jakie w tym dniu miało miejsce. W dawno wymarłym ośrodku garncarskim w Ćmielowie święto garncarskie - wedle informacji naj starszych pracowników tamtejszych Zakładów Porcelany - obchodzono 5 sierpnia. Nazywano je "świętem Snieżnej". "Na ten dzień zamawiano w kościele mszę, specjalnie dla garncarzy. Mężczyźni przez całą mszę świecili świece. Po mszy szli z całymi rodzinami nad rzekę lub do lasu. Brali z sobą jedzenie, piwo i wódkę. Do samego wieczoru bawili się na wolnym powietrzu" H. Cechowe święto patrona miało więc wszędzie podobny przebieg. Część pierwsza, mniej lub bardziej uroczysta, odbywała się w kościele. Uczestniczyli w niej nie tylko mistrzowie, ale i czeladź oraz rodziny garncarskie. Po złożeniu datków na wdowy, czy będących w potrzebie podupadłych na zdrowiu braci, zaczynała się poza kościołem część druga, świecka - najczęściej w domu cechmistrza, gdzie po obradach następował poczęstunek i braterski toast. W ośrodkach, w których garncarze nie mieli osobnego cechu, ale wchodzili do cechu "wspólniackiego", czy inaczej "wielkiego", świętowali razem z innymi rzemieślnikami, najczęściej w dzień św. Józefa. Po wsiach, gdzie organizacja cechowa nie istniała, nie obchodzono święta garncarskiego. Wyjątkowo zdarzało się przestrzeganie w wiejskich ośrodkach tej tradycji. Działo się to, jak się zdaje, pod wpływem sąsiedztwa silnie oddziałującego ośrodka miejskiego 45. Fakt, źe garncarze obchodzili swe święto zawodowe, nie jest sam w so:<9 eLa niej S. F. Klonowicz, przypadającymi, FUli, to jelit spuszczani.( Chełmno 1862, s. 87. <I' Ł. GołębiO'.'!ski, Lud Ii/atków Wisłą i inszemirzekami polski, jego zwyczaje, zabobony. Warszawa 18:10, ,5. 275. Podali Wincenty Kitowski oraz Stefania Ciepielewska, ur. w 1893 r., Iłża. 42 Podala Stefania Ciepielewska. 43 Stanisław Pastuszkiewkz, Garncarstwo w Hży w piel'wszej polowie XX wieku. Pamiętnik napisany w roku 1960, złożony w maszynQpisie w Muzeum Swiętokrzyskim w Kielcach. 44 Podała Zdzisława Fiolik, ur. w 19,28 r., Ćmielów pow. Opatów. 4J W Budkach Zelechowskkh obchodzono świQto garncarskie na św. Antoniego, 41 �Z1.l.'yc:::aje, obrzędy 1, wierzenia garncar:zy polskich 189 bie niczym szczególnym. Świętowali przecież i inni rzemieślnicy. Ciekawe jest w tym obrzędzie zjawisko nasycenia go związanymi z zawodem akcesoriami. Znamiennym przykładem mogą być tutaj uroczystości świętojańskie. W Ćmielowie miały one formę osobliwą: do ogniska rzucali garncarze bryły mokrej gliny i z kształtów, jakie przybrały one w ogniu, wróżyli, jakie naczynia znajdą w danym sezonie najliczniejszych nabywców, a więc z czego będzie największy dochód 46. W dzień Matki Boskiej Gromnicznej odbywało się w cechu uroczyste lanie świec. Cech dysponował własnym woskiem, ściąganym z braci czy to za karę, czy też jako datki z okazji wyzwolin itd. Praktyka lania świec przetrwała bardzo długo. Wielu żyjących garncarzy nie tylko pamięta tę uroczystość, ale posiada umiejętność lania wosku i potrafi opisać jej przebieg. Odbywała się ona u cechmistrza, a towarzyszyły jej pieśni kościelne 47. Czasem uczestniczyły w niej kobiety, a w kilku miejscowościach jak ze wspomnień wynika - one właśnie nadawały jej główny ton 48. Innym świętem kościelnym, z którym łączył się kolejny obrzęd garncarski, był Popielec. W ten dzień obnoszono po wsi żur oraz rozbijano w wesołej kompanii gliniane naczynia. Tłuczenie garnków w wielu okolicach powtarza się w okresie półpościa. Znacznie większy, niż inni mieszkańcy wsi i miasteczek, udział w tym obrzędzie mieli garncarze. Na tę okoliczność przez cały rak odkładano wybrakowane garnki i dzbany. W odpowiedniej chwili napełniano je popiołem i rzucano za przechodniami, rozbijano a drzwi, a nawet ciskano do sieni czy izb 49. Na temat tych zabaw krąży wśród garncarzy wiele anegdot i opowieści. Obrzęd ten zwą niektórzy świętem garkotłuka i wiążą z zawodem garncarskim. Władysław Królikowski z Radzymina tak je wspomina: "Garki rzucali na półpoście - to było święto garkotłuka, święto tłuczenia garków. Najpierw to poszło od garcarzy, bo od półpostu, jak się krowy zaczęły cielić, robił się sezon garncarski. Garncarze, z uciechy że będą mieli zbyt na garki, tym biciem garków zadawalali się i cieszyli" 50. O rozbijaniu naczyń przez garncarzy w celach magicznych mówimy w innym miejscu tej pracy. Rezurekcjom wielkanocnym towarzyszyły w niektórych miejscowościach prawdziwe koncerty na rozmaitych świstawkach glinianych. W Malogoszczy jeszcze w okresie międzywojennym "gwizdali i kukali" na rezupodobnie jak w rx>bliskim M~czonowie. Podali Bronisław Gajewski, ur. w 1913 r., Budki Żelechowskie oraz Wacław Gajewski, ur. w 1908 r., Budki Żelechowskiie. 4fj Podała Zdzisława Fiolik. 47 Podali Wincenty Kitowski oraz Stanisław N.iedbał, ur. w 1894 r., Siewierz. 4:1 Podał Stanisław KOI'l1Siewicz. 49 Podali: Piotr Dziuba, ur. w 1896 r., Rudno pow. Chrzanów; Tadeusz Wyszomirnki, ur. w 1'919 r., Budy Grudzie pow. Ostrów Maz.; Wincenty Naglewski, ur. w 1900 r., Tuliszków. 50 Podał Władysław Królikowski, ur. w 1887 r., Radzymin. �190 DIONIZ.JUSZ CZUBALA rekcjach i pasterce. Praktyki te ustały wówczas, gdy rzemiosło garncarskie w tym mieście zupełnie zamarło 51. Podobne praktyki zarejestrował kronikarz żywiecki, który odnotował, że ,.... z piszczałkami [...] zarówno kupnymi jak i wykonanymi przez siebie, wypadało każdemu chłopcu iść na pasterkę, tj. pierwszą mszę w dzień Bożego Narodzenia. by wziąć udział w osobliwym ptasim koncercie" 52. W okresie wiosny obchodzono uroczyście wiele świąt wywodzących się z pradawnych praktyk. Owe maiki, gaiki czy kurczarze, którymi witano wiosnę i starano się o zapewnienie urodzajów, mają swoją wersję garncarską. W Burzeninie kolo Sieradza, dużym kiedyś ośrodku garncarskim, obchodzono kurczarza z krzakiem czy galęzią z drzewa ustrojoną wyrobami z gliny. "Inni tego nie robili, tylko garcarze [...J Ojciec chodził tylko do siostry" 53 - podała Jadwiga Grala. W żadnym z ośrodków poza Burzeninem nie natknąlem się na podobny obrzęd. Warto wspomnieć jeszcze o wróżbach wigilijnych. W całym kraju znane jest wśród ludu przekonanie, iż jeśli dzień ten jest zamglony - rok będzie mleczny, jeśli wieczór gwiezdny - rok będzie obfity w jajka. Garncarze przykładali do tych wróżb dużą wagę. Rok mleczny oznaczał dla nich większy popyt na garnki, a więc i większy zysk 54. W badaniach terenowych zarejestrowaliśmy kilka interesujących obrzędów a charakterze rodzinnym. Łączą się one z praktykami magicznymi -dawniej dopelnianymi przez babki odbierające poród, a później rodziców chrzestnych, jak obnoszenie noworod'ka po izbie czy kładzenie go na progu. Trzeba tu wymienić znane w środowiskach garncarzy podkładanie gliny pod chłopca - aby został garncarzem, a pod dziewczynkę - aby dostała za męża garncarza. Glinę kładło się pod niecki, w których przed chrztem kąpano dziecko, lub pod poduszkę niesionego do chrztu niemowlęcia 55. W kilku ośrodkach zachowała się pamięć o darach, jakie składali garncarze żeniącemu się synowi lub wydającej się za mąż córce garncarskiej. "Jeśli żenił garcarz syna - wspomina informatorka z Iłży - to prosił SI Podali: Franciszek NieznanowSl'ki, ur. w 1909 r., Małogoszcz pow. Jędrzejów: Teofil Nowakowski, ur. w 1903 r., Małogoszcz; Michał Zborowski, ur. w 19'05 r., Małogosz,cz. 02 Dziejopis żywiecki. Wyd. S. Szczotka, t. 1, Zywie<: 1;937. s. 31; w podobny sposób myśliwi .na Kurpiach, używając broni palnej. dawali .swoiste koncerty na rezurekcjach wielkanoc·nych. Zob. Adam Chętnik, Zycie puszczańskie Kurpiów, Wal'Szawa 1'971, s. 1-58. Por. też Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki. Oprac. R. Pollak. Warszawa 19171, s. 37. • 5,3 Podała Jadwiga Grala, ur. w 1lH2 r., Burzenin pow. Sieradz. 54 Podali: Albin Korwacki, ur. 1925 r., Poniechówek pow. Nowy Dwór Mazowiecki, zamieszkały w Owczarkach pow. Grudziądz: Eugeniusz Cuban. ur. w 1917 r .. Szczekociny pow. Włoszezowa. 55 Podali: Janina Bojda, ur. w 1951 r., Aksmanice pow. Przemyśl oraz Jan Bojda, ur. w 1,910 r., Aksmanice pow. Przemyśl. �Zwyczaje, ob1'zędy i wie"zenia garncarzy polskich 191 innych na wesele. Każdy garcarz dawał młodemu piec garków [...] a jak sie córka żeniła, to żony sie zbierały i kupowały jej całą wyprawę" 56. Inny informator zapewnia, że i dziewczętom wstępującym w związek małżeński dawano w prezencie piec garnków 57. Uroczyście obchodzono też pogrzeby. Inna rzecz, że udział w pochówku majstra lub członków jego rodziny nakazywały statuty, nakładające na opieszałych dość znaczne kary. Na pogrzeb zwoływano się puszczając w obieg znak cechowy ~8. W kościele uczestnicy obrzędu palili cechOWe świece, a po pogrzebie radzili mistrzowie nad sposobami pomocy dla wdowy i dzieci po zmarłym. WIERZENIA Ważnym czynnikiem życia obyczajowego garncarzy są także wierzenia. .folkloru polskiego określa je jako " ...poglądy i przekonania o występowaniu w przyrodzie i życiu ludzkim zjawisk nadprzyrodzonych. Gdy poglądy te zgodne są z zasadami wyznawanej na danym terytorium religii, mówimy o wierzeniach religijnych; w razie niezgodności stosuje się nazwę wierzeń magicznych, przesądów lub zabobonów [...] Cechą znamienną wierzenia jest jego strona praktyczna; wierzeniu towarzyszy zazwyczaj jakaś wskazówka, co należy zrobić, by osiągnąć jakiś wynik realny ..." 59 Tak sformułowaną definicję należy uzupełnić klasyfikacją wierzeń. Próby ich systematyki są dość liczne. Propozy·cje Oskara Kolberga i innych dawniejszych badaczy nie wytrzymały próby czasu, przeto i w tej materii odwołujemy się do Slownika. Uwzględnia on następujące grupy wierzeń: kosmogoniczne, demonologiczne, przyrodnicze, medycynę ludową, wierzenia zawodowe, wierzenia związane z przyjmowaniem niezwykłych uzdolnień psychicznych (czarownicy, wiedźmy) i wreszcie wierzenia dotyczące przewidywań przyszłości 60. Wśród wierzeń zawodowych - bo te nas w pracy będą interesować wymienia Slownik: rolnicze i hodowlane, myśliwskie, rybacko-żeglarskie, górnicze, wojskowe i złodziejskie 61. Pominięte zostały - jak się okazuje - wierzenia rzemieślnicze, a przecież które jak które, ale te właśnie Slownik i6 Podala Stefania Ciepielewska. Warto dodać, że "piec garnków", tj. wszystkie naczynia wypalone jednorazowo w piecu, wart był w poł<Jwie XIX w. około 20-30 rubli. a więc stanowił stosunkowo dużą sumę pieniędzy. ;7 Podal Wincenty Kitowski. ", "Jak umaI' kro, to jeździeł jeden na koniu z cechą i wolał przed oknem: Cechu prosi na cmentarz". Podała Stefania Ciepiełewska. ;9 Slownik folkloTU polskiego ... s. 436. tiu Tamże, s. 437. 61 Tamże. �192 DIONIZJUSZ CZUBALA winny się były znaleźć w klasie wierzeń zawodowych. Fakt ten nie wyklucza przecież przydatności przedstawionego schematu przy analizie wierzeń związanych z garncarstwem, bowiem wiele spośród nich stanowi odmianę wierzeń chłopskich, dla ktorych (głównie) klasyfikację tę stworzono. Garncarz, kiedy siadał za kręgiem, zaczynał pracę od przeżegnania koła. W niektórych ośrodkach (w Iłży na przykład) - jak wspomina Wincenty Kitowski - "garncarz jak zaczynał pracę, to ... siadał za kołem, kopnął je trzy razy nogą, po czym wołał: Pal! Pal! Pal cię diable! I razem z kopaniem zaczynał" 62. Bajki, anegdoty, a nade wszystko przysłowia garncarzy świadczą, iż złe moce traktowano jako realną siłę, od której zależało, czy wynik pracy będzie pomyślny, czy też nie. Toteż tak żegnanie kola, jak i przytoczone zaklęcie mialy odpędzać diabła od warsztatu. Szczególną troskę a przepędzenie złego wykazywano wówczas, kiedy uczeń przystępowal do pierwszych prób toczenia. Obowiązany byl on nie tylko wykonać znak 'krzyża, ale także przeprosić majstra i majstrową oraz pocalować ich w rękę. Majstrowa kropiła wtedy święconą wodą kolo, "żeby diabel poszed" 63, a uczeń, ubezpieczony przeciw złym mocom kropidłem, mógł zaczynać robotę. W niektórych garncarniach zarówno mistrzowie jak i czeladnicy nikomu nie pozwalali siadać za swoim kołem, obawiając się, iż po takim fakcie będzie im "diabel robotę psul" 64. Nie pozwalano też bawić się kręgiem, ani obracać nim bez potrzeby. Dzieci i uczniów straszono: "Tylko nie ruszać kółka, bo was diabeł pokręci!" 65 Wiele z tych zakazów mogla wynikać z obawy przed zepsuciem, czy rozregulowaniem kręgu przez niewtajemniczonych, ale na pewno nie tylko a to chodziło. Józef Bański, wspominając swe lata terminowania, tak mówił: "Kiedy ukończyli robotę, to kolo znaczyli i coś pod nosem mruczeli tak, że jak by my ruszyli, to by sie coś stalo". "Jak sie nie udawało i psuło przy toczeniu, to mówili: Chyba ci diabel wsiad na kolo" 66. Kończąc swój dzień pracy garncarz czynił znak krzyża, żegnal kolo lub rysowal na nim krzyż. Powszechnie stosowaną praktyką bylo wyciskanie kantem dloni krzyża na kawałku gliny rzuconej na kolo, aby diabeł nie 'kręcił nim w nocy lub by w inny sposób nie szkodził garncarzowi. Sporo praktyk i wierzeń magicznych towarzyszyło momentowi ładowaPodal Wincenty Kitowski. Podał Józef Bański, ur. 19110 r., Mstów pow. Częstochowa. G4 Podal Józef Bański. 65 Podała Marianna Bańska, ur. w 1'922 r., Mstów pow. Częstochowa. 66 Podal Jan Reczkowsiki, ur. w 1009 L, Gogol6w pow. Strzyżów, zamieszkały w Nowym Targu. 62 63 �Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskf.ch 193 nia garnków do pieca i rozpalaniu ognia. Podstawową czynnosclą było i tym razem przeżegnanie się przed wejściem do pieca znakiem krzyża. Wedle jednych miałO' to zapewnić pomoc i opiekę boską, wedle innych odegnać i zabezpieczyć piec przed urokami. Wiara w uroki, lub inaczej w "niedobre oczy", które wszystko potrafią zepsuć, jest wśród garncarzy powszechna. Jeśli złymi oczyma spojrzy ktoś na toczenie, na garnki przygotowane do pieca, czy też na załadowany do wypału piec, cała praca idzie na marne - garnki pokrzywią się lub popękają, zlezie z nich polewa, albo się stopią 67. Byli i tacy, co wierzyli, że złe spojrzenie powoduje u garncarza ból głowy, 'ból ręki albo omdlenie 68. Urok mógł rzucić człowiek obcy (najczęściej kobieta) zwykle nieświadom mocy swych oczu, a więc nieświadom tego, że powoduje szkodę. Inny rodzaj uroków pochodzi natomiast od czarowników, owczarzy czy sowizdrzałów. Ci - w przekonaniu wielu starych garncarzy - mogli spowodować zawalenie się pieca 69, zmniejszenie mocy ognia, przedłużenie procesu wypału itd. Przed urokami i czarami broniono się rozmaicie. W Chałupkach na przykład brał garncarz garść gliny, wchodził z nią do pieca i rzucał na trzy strony 711. Informator z Przyrawa pamięta, że pierwszy garnek wnosił garncarz do pieca tyłem, starając się zasłonić 'Sobą wejście tak, aby nikt nie sięgnął w głąb wzrokiem 71. W Białobłotach żegnał garncarz piec, a następnie obchodził go wokoło 72, w Szczekocinach żegnano znakiem krzyża pierwszy wstawiony do pieca garnek 73, w Kleszczelach, przed układaniem garnków sypano do pieca sól na krzyż 74, w Baranowie sól sypano tylko do pierwszego garnka 7". Układanie naczyń w piecu obowiązkowo należało zakończyć w ciągu jednego dnia. Podczas tej czynności nie wolno było zamiatać obejścia, ani m Podali: Jadwiga Grabowska, Płock; Władysław Krystkiewicz, Myszyniec; Mieczysław Byks, Mława; Andrzej Ancutko, Luka ,pow. Hajnówka; Franciszek Kwiatkowski, Laskarzew; Józef MatY'siak, Glinne pow. Luków; Helena Szymanek, Baranów n/Wieprzem pow. Puławy; Władysław Luterek, Przyrów pow. Częstochowa; Władysław Kozakiewicz, Lódź; StanilSław Nowakowiski, Małogoszcz pow. Jędrzejów. ~g Podała Janina Romanowska, ur. w 1923 r., Pistyń, ZSRR, zamieszkała w Bolesławcu. GO Podali: Henryk Bombot i Wojciech Piwońsk~, ur. w 1882 r., Sobków pow. Jędrzejów; Stanisław Seweryński, ur. w 1902 r., Odrowąż pow. Końskie . • n Podał Józef Głuszek, Ul". w 1905 r., Chatupki 'pow. Kielce . • 1 Podał Józef Bański . •" Podał Czesław Popławski, ur. w 19,:W r., Dziewiń pow. Pleszew. 73 Podał FeIiks Fabiański, ur. w 1009 1"., Szczekociny . • 4 Podała Anna Sołościukiewicz, ur .• v 1925 r., Kleszczele pow. Hajnówka . • 5 Podali: Janina Dąbrosz, ur. 1915 1'., i Bolesław Dąbrosz, ur. w 1912 r., Baranów n/Wieprzem. 13 - Lud. tom LVIII �DIONIZJUSZ CZUBALA nawet dotykać miotły 76. Garncarz odkładał ładowanie, jeśli przeszła mu drogę kdbieta lub kot 77. I przy ładowaniu, i przy paleniu niechętnie widziano niewczesnych gości, którzy spojrzeniami mogli spowodować nieszczęście. Jeśli się zdarzyło, że zjawiła się w nieodpowieclniej chwili kobieta lub ktoś obcy, który patrząc na pracę garncarza zadziwił się - piec z góry uważano za stracony 78. Wielu garncarzy wypraszało obecnych z sąsiedztwa pieca, zasłaniało piec, a nawet paliło nocą, aby uchronić się od niepożądanych świadków. "Niektórzy to tak się bali niepowodzenia, że kładli świńskie łajno na piec, i to miało uroki odegnać" 79, inni wokoło mazali piec łajnem, a jeszcze inni wiązali sobie u koszuli czerwone wstążki 80. Nawet gdy ktoś obcy przechodził w dużej odległości, garncarz na wszelki wypadek spluwał, aby odsunąć uroki. "Jak ktoś przyszed do domu, gdy palili piec i chciał co pożyczyć - nie pożyczyli; natomiast jak przyszed kupić, to za byle cenę sprzedali, bo to przynosiło szczęście" 81. Ogień należało zażec od pierwszej zapałki, w przeciwnym wypadku czekało garncarza niepowodzenie. W ogień rzucano na krzyż święcone palmy wielkanocne lub wianki. Niektórzy garncarze okadzali piec dymem z wianków, aby palenie miało pomyślny przebieg. Modlono się też przy rozpalaniu o szczęśliwy wypał lub (dotyczy garncarzy posiadających piece polowe), by deszcz nie padał, bo woda mogłaby zniszczyć garnki. Tak oto zabobony przeplatały się z wierzeniami religijnymi. Właściwie w procesie produkowania naczyń nie było czynności, której by nie towarzyszyły mające zapewnić powodzenie przesądy. Bowiem nawet polewę przygotowywano nie byle gdzie i nie byle jak, lecz zgodnie z pewnym rytuałem. Garncarz siadał z niecką na progu izby i - jak wspominają dziś - "... mieszało się tak w tej niecce [...] ze cztery godziny i choćby kto umierał w środku, nie puszczało się, bo jakby przepuścił, to sie mogło polić i sie nie wypaliło. Trzeba było zaczynać wszystko od początku" 82. Także w momencie wyjazdu na targ i w chwili rozpoczynania handlu nie zapominano a praktykach, które miały zapewnić szczęśliwą drogę i dobry utarg. "Jak my na jarmak jechali, to obszed naokoło wóz i sie 76 Podała Cecylia Chmiel, ur. w 1'92:6 r., Andrychów, zamieszkała w Wadowicach. 77 Podał Kazimierz Ais, Sulejów. 7B Podali: Jan Nagrodkiewic:z, Jedlanka klIlży; Helena Szymańska, Baranów n!Wieprzem; Joanna Bizoń, Andrychów; Maciej Tracz, Dębina pow. Bochnia; Jan Reczkowski, Nowy Targ. 79 Podała Stefania Ciepielewska . •eI' Podał Roman Sokołowski, ur. w 19(}2r., Mrzygłód pow. Sanok. Bl Podała Cecylia Chmiel. .~~Podał Wincenty Kitowski. �Zwyczaje, ohrręd-y i 'wieJ'z·enia. garncarzy polskich 195 przeżegnoł" - podano w Jedlance 8~. "Przed wyjazdem na jarmak kadziło sie wóz dookoła, brało sie jałowiec i wosk, żeby ino dymiło" - informowano w Kołaczycach 84, a w Rudzie Kameralnej mówiono, iż wóz okadzało się paląc banię wybraną z gniazda os. Jeżeli w drodze ktoś przeszedł przed wozem, przeleciał zając lub czarny kot, zwykle zawracano z towarem, mniemając iż targ i tak by się nie powiódł. W Małogoszczy po takim fakcie garncarz rozbijał garnek i dopiero jechał dalej 85. Bano się zwłaszcza kobiet, toteż przyspieszano końmi, aby ich nie przepuścić przez drogę lub silą je zatrzymywano. "Jak przechodziła baba, jak my jechali z garkami - mówił Teofil Nowakowski z Małogoszczy - to my z ojcem nie dali przejść. Wróć sie! - My wołali. To ona na to, że to nie prawda, ale musiała sie wrócić" 86. Inny garncarz z głębokim przekonaniem ("toć sie jeździ tyle lat, to sie wie") wywodził: "Jak kobieta idzie po wade czy z wodą, to trzeba jechać, aby jej nie przepuścić, bo jak ona przejdzie drogę koniowi, to dobrze nie dojedzie [...] Niektóra wie, to stanie aż przejadę. Jak tylko diabeł przeniósł babę przed koniem, to musi być nieszczęście. A miałem już takie trafunki - to potem koło mi pęknie, na południe zajadę ..." 87 Niektórzy garncal'ze obawiają się tylko kobiety z pustymi wiadrami: "Jak kobieta przejdzie z pustym wiadrem, to już się nie utarguje, a jak . z pełnym, to będę miał utarg" --- mówił na przykład Michał Napp z Oławy 88. Zapewniano sobie powodzenie w sprzedaży naczyń pamiętając, aby pierwszego garnka nie podarować, ani nie oddać na kredyt, ale choćby za niższą cenę sprzedać. Jeśli się zdarzyło, iż pierwszy kupujący miał szczęśliwą rękę, targ szedł jak z płatka; gorzej gdy trafiła się osoba "niezręczna". Garcarz Wyganowski z Augustowa opowiadał: "Jest taka kobieta, daje dużo utargować, ale był czas, że jak przyjdzie pierwsza, nic się nie sprzeda. To ja jej wolałem na końcu darmo dać wazon, jak ona ma u mnie kupić. Wolę - jak ona podchodzi - nie sprzedać. Kiedyś miałem 500-600 sztuk wazonów i ona przyszła do mnie pierwsza. Kupiła wtedy dwie doniczki i dzieżkę do mleka .., i to był cały mój targ. A oJciec w tym czasie utargował na stare pieniądze ponad dwadzieścia tysięcy złotych. Kilkakrotnie zbadałem rękę tej kobiety ...". 89 Niektórzy wierzą "3 Podała Agnieszka Bednarczy.kowa, ur. w 1911 r., Jedlanka k/Il:ży. ."~Podał Stefan Gajda, ur. w 1905 r., Kolaczyce pow. Jasio. r..i "Jak kto na rynek wióz garki, a kto mu przeszed, to już nie będzie targu; garcarz wtedy potluk garnek i to pomogło" -- podał Teofil Nowakow.ski. ."6 Podał Teofil Nowakowski. ", Podal Tadeusz Wyszomil'ski. Po" Podal Michał Napp, m. w 1908 1' •• Kuty, ZSRR, zamieszkały w Oławie. Si Podał Zygmunt Wyganowski. to �196 DIONIZJUSZ CZUBALA też, że targ skończy się na niczym, jeśli pierwszy kupujący długo tatguje, a w końcu rozmyśli się 90. W rozmaity sposób walczono z konkurentami. Aby przyciągnąć ludzi do siebie, gwizdano i grano na fujarkach i okarynach, chodzono po naczyniach i podrzucano je w górę, uderzano batem, albo też wołano, że zostały utoczone z "gliny wybranej spod śliwki" 91, a nawet posuwano się do straszenia klientów perspektywą niepowodzenia, jakie ich czeka w wyniku zakupienia naczyń u konkurenta. Mówiono na przykład: "Jak będziesz od niego garki brał, to ci będzie krowa krwią doić" 92. O ciekawym zabiegu, mającym ustrzec garncarza przed kradzieżą garnków, mówił informator z Rumii. Przyjechawszy na targ garncarz "wyjął braczny garnek, rozbił na bruku i zapowiedział: która mi skradnie garnek, to będzie siedem lat po swojej wsi bez koszuli biegać" 93. Widocznie kradzież garnków była częstym zjawiskiem, skoro także informator z Przyrowa 94 opowiadał, że baby pod kieckami miewały specjalne haczyki. Przykucając między rozstawionymi naczyniami, sprytnie nadziewały na nie garnki i uchodziły nie płacąc za towar. Kobiety w wielu okolicach wierzyły, że więcej śmietany będzie w garnkach utoczonych z resztek gliny, tzw. obrywecek. Garncarze wykorzystywali to przekonanie żądając za takie garnki znacznie większej niż za inne zapłaty 95. Osobna sprawa to leczenie gliną. Po wsiach do dziś stosuje się leczenie zwierząt okładami z gliny. Garncarze uchodzili w tej dziedzinie za specjalistów, lepiej niż inni znali walory glin tłustych i chudych, glin kopanych w głębokich szyba~h, czy glin lasowanych. Wyrobioną glinę garncarską zmieszaną z octem, spirytusem, kwaśnym mlekiem czy moczem, przykładano na opuchliznę, zwichnięcia, złamania, a nawet na rany. Szczególnie skutecznym miał być ślik czy ślikier. W leczeniu ludzi ślik bywał stosowany na złamania i opuchnięcia, na rany, oparzenia i wrzody, a nawet jako środek przeciw zakażeniu, jadowi żmii i wściekliźnie. Prócz gliny przyrządzanej "na mokro", w garncarskim lecznictwie stosowano też glinę suchą oraz tlenki metali używane do polewy. Miało to być skuteczne przeciw liszajom, egzemom i innym chorobom skórnym. Na choroby żołądka i nerek zalecano picie płynu, który otrzymywano po wytrąceniu się osadu z wody rozmieszanej ze specjalną gliną, na choroby przeziębieniowe stosowano gliniane bańki, a reumatyzm leczono wygrze90 "Jak przydzie kto, targuje 'Si e, targuje, i nie kupi, i odchodzi, to nieroz nic sie juz nie sprzeda" - podał Teofil Nowakowski. 91 POdal Bolesław Dąbrosz. n Podal Wacław Serweciński, Ulr. w 1914 r., Wola Będkowska, zamieszkaly w Wieruszowie. 93 Podal Włodzimierz Jełak, ur. w Mirze, ZSRR, zamieszkały w Rumii k/Gdyni. 94 Podał Władysław Luterek, ur. w 1897 r., Przyrów pow. Częstochowa. 95 Podał Jan Stefański, ur. w 19'12r., Radłów pow. Tarnów. �Zwyczaje, obrzęcly i. wierzenia garncarzy polskich 1!l7 wając chorego w piecu garncarskim po wybraniu zeń wypalonych naczyń. Garncarskim lecznictwem nie zajmowano się dotąd, trudno więc orzec, ile w nim magii, a ile ludowej terapii wynikającej z wielowiekowych doświadczeń. ZAKOŃCZENIE Szczupłe ramy artykułu nie dozwalają na wyczerpujące omówienie zagadnienia. Poprzestajemy na tym, co w chwili obecnej wydaje się najważniejsze, to jest na opisie materiału obyczajowego, który - jak cała zresztą kultura duchowa garncarzy - był badaczom prawie zupełnie nieznany. W rezultacie ogólnych przemian kulturowych oraz ideowych, a także \'1 wyniku upadku tradycyjnego garncarstwa zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z tym zawodem idą szybko w zapomnienie i każdy następny rok oznacza zmniejszoną szansę ich zapisu .. Starzy garncarze wymierają, młodzi patrzą na dawne praktyki z właściwym naszemu wiekowi racjonalizmem i sceptycyzmem, toteż pośpiech w dalszym zbieraniu i publikowaniu materiałów jest sprawą oczywistą. Do odległych dziś czasów należą te okresy, kiedy istniały sprzyjające kultywowaniu folkloru garncarskiego czynniki takie, jak zwarte zasiedlanie przez rzemieślników tej specjalności całych prawie wsi czy ulic w miastach (za czym szła pewna utrwalająca się izolacja obyczajowa środowiska), czy przekazywanie zawodu z ojca na syna, które gwarantowało ciągłość tradycji. Już bowiem na przełomie XIX i XX wieku, w wielu rejonach nawet wcześniej, rzemiosło garncarskie przestało być popłatne, młodzi niechętnie je podejmowali i w rezultacie duże skupiska garncarzy poczęły zanikać. Razem z ich upadkiem nastąpił zmierzch organizacji cechowej, która powagą swą przyczyniała się kiedyś do utrwalania obowiązujących w środowisku norm obyczajowych. W kąt poszły statuty cechowe, zanika także ustna tradycja regulująca życie cechowe, i to tak dalece, że to, co dziś jesteśmy w stanie zapisać stanowi ledwie fragmenty obrazu czy okruchy życia obyczajowego garncarzy. To jedna refleksja. Druga dotyczy funkcji elementów tego życia. W odróżnieniu od pl'zysłów, piosenek i anegdot, które zachowały swoją funkcję językową czy rozrywkową - wierzenia, obrzędy i zwyczaje w praktyce życiowej zdecydowanej większości informatorów żadnej określonej funkcji dziś nie spełniają, i to jest dalszy powód, że odchodzą one w zapomnienie. Dziś, wobec niewielkiej liczby starych garncarzy-informatorów, niepodobna już mówić o zasięgu oddziaływania któregoś z dawnych obrzędów, zwyczajów czy wierzeń. Można natomiast, i to wydaje się celowe, podjąć próbę porównania zachowanego materiału z odpowiednimi dzia- �198 DIONIZJUSZ CZUBALA lam i folkloru chłopskiego czy l'zemieślniczego dla ustalenia, w jakim stopniu obyczajowość garncarska jest oryginalna, a w jakim stanowi przetworzenie elementów obyczajowych innych grup zawodowych czy środowiskowych. Bo że zjawisko to ma w folklorze garncarskim miejsce nietrudno dostrzec. DIONIZJUSZ CZUBALA THE CUSTOMS, RITES AND BELIEFS (S um ITI a r OF POLISH POTTEHS y) In the materials gathered by the author in o'ler a hundred po\.ters· centers in Poland the customs, rites and beliefs of the potters occupy an important place. Heretofore not recol'ded by investigators except for W. Holubowicz' insignificant remarks, there is a very interesting folklore material wOlthy of further, more thorough study. In the article a series of customs connected with learning the trade and the wanderings of apprentices is presented. The regional pecularitieo; such as lizgan, i.e., the winter work season in M<:1zoviaand the practices that go along with it, are al'5o described. The rites recorded by the author are connected with the potters' holiday with the patron -saint·s of the profession and with church holidays. In cit'des where a larger number of potters wereconcentrated, they were celebrated with pomp similar to such family rituals as the birth of a child, a wedding or the funeral of a member of the guild. The religious beliefs were numel'OUS, Old potlel\o; recall a ~eries or magic practices that went along with the tUI'ning and the baking of a pot fOl' the purpose of assuring good results, Many measures were taken before leaving for the market, on the road and at the bazaar to assure a good trade turnovel'. The more interesting phenomena indude curing diseases \\'ith cIa:,' or metJ[ oxides used in making the enamel. The material described in the article is only partially the original material of professional potters, We are dealing to a large extent with the customs. rites and beliefs adapted to their own needs whLch were taken from the cu,toms of the peasants or other craftsmen, The definition of the ,range ol' these borrowing, and a study of the methods of adapting them Cclll produce many interesting conclusions in the future, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0dd066eeef0770ed862b44162c0acc7.pdf 63c6911cb927a73086e0c9e03edac155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1477 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1366 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.355-372 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. l N M E M o R l A M Lud, t. 58, 1974 ADOLF NASZ 6 VIII 1916-7 IV 1973 W dniu 7 kwietnia 197':3 r. zmarł we Wrocławiu docent dr Adolf Jan Nasz, kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu 'Wrocławskiego, wiceprezes Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz prezes Oddziału Wrocławskiego P.olskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W os,obie docenta Adolfa Nasza etnografia polska i wrocławskie środowisko naukowe straciły zasłużonego badacza kultury ludowej, szczególnie zafas,cynowanego etnograficzną problematyką Sląska, wychowawcę licznej kadry młodych etnografów, Docent Adolf Nasz urodził się dnia 6 sierpnia 1'9,16 1', w Ustrontu $ląskim w rodzinie inteligenckiej. Tam też uczęszczał do szkoły ,podstawowej, a następnie do gimnazjum. klasycznego im. A. Ossuchowskiego w Cieszynie, które ukończył w m34 r. W latach 19;34-W39 studiował archeologię i etnologię na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Pracę magister,ską pt. Prehistoryczne żarna na ziemiach �356 in memoriam ukończył w 1!}3'9 r., jednal,że wybuch drugiej wojny światowej uniemożliwił mu zdanie egzaminu dyplomowego, który złożył dopiero w 1945 r. W czasie okupacji, ze względu na grożące mu aresztowanie, Adoll' Nasz opuścił Kraków i przez 3 lata przebywał w Tarnowie, gdzie był zatrudniDny jako pracownik fizyczny w kawiarni. W siel-pniu 1943 r. powrócił dD Krakowa i tutaj aż do wyzwolenia uczęszczał na wykł:-:dy konspiracyjnego Uniwersytetu J,lgiellońs],iego 0I',1Z przygotowywał pracę doktorską. Bezpośrednio po wyzwoleniu Kmkowa \V 1945 l'. został zaangażowany jako asystent do Muzeum Archeologicznego w Krakowie: równocześnie pracował w charakterze asystenta w Katedl'zl~ AI'C:!lcologii Przedhistorycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. W styczniu 194r; r. przcni")sl sil:; do Wrocławia i objął stanowisko starszego asystenta w Zakladzie Prehi3tol'ii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz asystenta, a następnie kustosza w Muzeum Prehistorycznym we Wroclawiu. W maju 194(; 1'. doktoryzował się u prulc:iora K. MO-'iz~'riskiego na Wydziale Filozo(icznym Uniwersytetu JagielloliskieWl w Krakowie na l)oc1stawie pracy z pogranicza archeologii i etnografii pl. Metoda rckonstrnkcji palcoetnolopolskich gicznej tv archeologii na pl'zykladzie przedhistoryc,znych żaren. W Zakładzie Prehistorii Uniwersytclu vVroclawskiego docent Ado1l' Nasz pracowa.l clo września HJ50 'r. VI tym okresie jeg.o zainteresowania badawcze dotyczyly głównie archeologii Śląska oraz zagadnień metodycznych z zakre~u ,walizy problemów o charakterze genetyczno-historycznym w etnologii. Opublikował wtedy kilka artykułów poświęconych wynikom, prowadz·onych w pierws/.yc!l latach )Xl wojnie, badal1. archeologicznych na Dolnym Śląsku. Opracował tcż pierwszą obszel'l1iejsz,j monografię wykopalisk archeologicznych na Ostrówku \"1 Opolu, wydaną już w 1948 r. W pracy tej (Opole) przeprowadził wnikliwą analizę, tendencyjnie nie publikowanych dotychczas prawie zupełnie przez l,aukę niemiccką materiałów archeologicznych, źródeł historycznych onn danych etnograficznych, wyku7.Ując, że staropolska kultura śląska okresu wczesnośredniowiecznego reprezentowała wysoki PDziom rozwoju techniki, rolnictw:J, rzemi,osla i osadnictwa miejskiego. Rozpatrując wykopaliska opolsll:ie na tle kultury ludowej Słowian zwrócił uwagę na proces cofania .się ku wschDdowi zasięgów pewnych zjawisk etnogr<lficzny<:!l. które \V czasach przedhistorycznych występowały również i w Opolu, W pl'<1ca<:hz tego okresu szczególną uwagę zwracał Adolf Nasz na konieczność ściślejszej wsprjipracy archeologii z etnografią, W Żarnach wczesnodziejowych (Ul50 r.) oraz w Etnograficznych aspektach badań archeologicznych w Po~sce (1'931 r.) omówił obs/ernie z,l!!;adnienie metody rekonstrukcji paleoetnologicznej w archeologii. wskawjąc na istnienie "w dzisiejszej kulturze ludowej form arch<liczno-przeżytkow'ychsię.~ającv<:h swymi początkami zamierzchłej nieraz przeszłości". Szczególnic ta ostatnia praca była szcroko wykorzystywana. Od 1950 r. docent Adolf Nasz związał się już na stałe z etnografią przechodząc z Zakładu Prehistorii do Zakładu Etnologii, przekształconego w 1952 1'. W Katedrę Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Pełnił tam początkowo funkcjf) adiunkta, a następnie od 19,51 r. zastępcy profesora i kierownika katedry. W 1954 r. został mianowany docentem. Po reorganizacji etnogr:Jfii wrocławskiej w 1960 r. i utworzeniu dwóch katedr etnograficznych w Uniwersytecie vVr-llclawskim docent AdoU Nasz został kierownikiem Kateelry Etnografii Polski i pełnił tę funkcję do 1969 r" tj. do ponownego połączenia obu l<ateclr w Katedn) Etnogl-afii. P.owtórnie kierownictwo Katedry Etnografii objął docent Adol[ Nasz z dniem 1 paf.dziernika ,1972 r. Po przejściu clo pracy w etnografii (1950 r.) zainteresow:mia naukowo-badawcze AcloHa Nasza skoncentrowaly się przede wszystkim na e1nografii Sląska. Już w 1951 1', zorganiZQwał pierwsze na .szerszq skalę zakwjone etnograficzne badania �In memoriam 3rJ7 terenowe n~l Dolnym Ś!<lskll i Opolszczyźnie, które byly systematycznie kontynuowane. Badania te cln(yczyly dwóch gYJwnych problemów, a mianowicie: tradycyjnej kult Liry IlI<!i/wej Śląsl\a ~Jl'<łZmechanizmu przemian kult:urow'>-społecznych zachodzących na wsi śląskiej. Badania nad tradycyjną kulturą ludową Śląska podyktowane byly koniC1;ZI1ościąszybkiej rejestn:cji i dokumentacji wielu zanikających zjawisk kulturowych, na które przedwojenna etnografia niemiecka często nie zwracała uwagi ze w/.ględów natury politycznej (ich polski, względnie ogólnoslowiar',s,ki charakter). W ramo.'~h tak zo.kmjonych prac przepr{)wadzono pod kierunkiem docenta Adolfa Nasza badania powierzchniowe obejmujące stosunkowo dużą ilość miejscowości. W centrum uwagi znalazło się budownictwo, sztuka ludowa, rzemio-!;ło, luwiecl wo i ryi)n!t")stwo oraz obrzędowość doroczna i rodzinna. Do badałl nad budownictwem wie.hkim Opolszczy:t.ny pl'Owadzony·ch w latach 1953~1962 zaangażowal doc('nt AdoII' Ni\sZ do w:o,pólpracy oprócz etnografów również i a1"chitektów. Byly to picl'II'sze IV skali ~)gólno.polskiej badania etnog-rafieznc, w czasie których sPorz~ldz()no tak pełni! dokumentację techniczną według wzorów :)r-ciJitekt<lI1icznyeh i etnograficzną kilkudziesi(;ciu nieistniejqcych już obecnie zabyikowych obiektów :.I1'Chilcktul'y ludowej. Z materialów t.y-ch niejednokrotnie korzystały urzędy kon.serwatol'skic. Polski Atlas Etnograji.czny oraz Muzeum Wsi Opolskiej. Nie mniej cenny zbiór materi;t!ów inwentar,YzcłcyjnyciJ zgromad7.ono pod kierunkiem docenta Ad{)ll'a Nasz:l z zak~·e.su ;;ztuki ludowej Dolnego Śląska i Opo!;zczyzny, na który sldada sit; kilk;H!ziesiLlt barwnych pl,u'.sz, rysunków, szkiców, fotografii z różnych dziedzin plaslyki ludowej (meb!ar~twa, zdo':mictwn w metalu, ceramiki, drobnych form archilcktul'y !-'akl'allll'j). S!')oro miejsca w badaniach terenowych poświęcono również i z;mikajqc('l1lu jt.l~ w bl:\c:h pięćddesiątych tradycyjnccmu rZ2miosłu ludowemu. pl·zl'))]'owac!za.l;lc szcz':~gót()wq inwentaryzację istnic.i'lcych jes·7.cze wal'5zta«,W l;edn~łI'!-'kich, ko!-'z.vkarskicl), g~n'ncCll'skich, j({)walskirh, !wlodziejskich i innych. Dokol1<mo 1"J\vnież l'C'jestl'acji wielu cie.kawych zwyczajów i obrzędów wsi śląskiej. Wvniki t.\'C:h bad~ll'1 ('z(:~ściow(' opui>likował docent Adolf Ni1sZ w kilku artykułach. Nawi;I,.ująC <Ill w('.~c.~niejszych zaintere30wań zwracal w swoich pracach uwagę n:l rekonst rukcję p;'OCl'SlI przemian, jakim uleg~da w ('i~lgu wieków ku1tm'a wsi ślq,ki'.'.i j<lk r'Jwnież i 11<1pochodzenie, w sensie geograficznym i etnicznym, jej poszczcg"lnych c1cllwnt(J\\l oraz na mechanizm jej ogólnych przemian. Przy czym, jak np. w pr~t<:.\'pl. WptyiV .i:tąs/u)-(użyciciej Tlibieży leśnej na dynamikę procesów etIl'JfJralic.:nych, lI(].cow;lclilial elniczno-i,ultuI'Owq oraz historyczną lączność S!<l~ka z pozoslałnl1i ziemi<Jmi Pol-ski, lIzewnGt.rzniającq się w kulturze ludowej tego;: region LI. R()wnoil'"il' I. w.\·szczcgólnion'l wyi.cj problem,tlylGl docenta AdnHa Nasza żywo interesowały WSI>ółczc.slle pn~emiany kulturowo-społeczne zachodzące we wsi śląskiej. Pod jego ki(~rllnki('m ośrodek wrocławski, jak·o jeden z picrw,szych w Pol~ce, rozpoczq! badani;) nad procesem adaptucji i integracji kulturowo-społecznej imigrantów oraz nad kunsekwencjami t.y,ch zjawi'sk w poszczególnych dziedzinaeh l<u1tury wsi śląs·kiej. Prmvadzono tutaj badania zarówno typu powierzchniowegn nad wybranymi zagadnieniami kultury ludowej (np. nad -pożywieniem, obrzędowością doroczn:j i rodzinn'l, wiplJldzial;lJ1iern społeczno-gospodarczym), jak i badania int.ensywne w poszczególnych wsiach zmiet'zające do monograficznego op~'acowania tej problematyid. Wzrasiaj;lca st.ale industrializacja Dolnego Ślą.sl;a zwróc.iła również llwagt; docenta AdoHa Nasza na zagadni2nie wpływu tychże procesów na przeobrażenia I;trul<tury spokczno-z:nvodowej wsi dolnośląskiej oraz jej postęp kulturowy. Pod jego kierunkiem prowad;r,ono więc badania nad tą problematyką w ośrodku prze-o mysi u samo:'hoc1owC'go IV rejonie ,Jelcza oraz w lubiJlski!11. z~JglębjL: miedziowym. Na odrębną wzmiankę zasluguje udzial docenta Adolfa Nasza w pracach Za- �358 In memoriam kładu Polskiego Atlasu Etnograficznego IHKM PAN we Wrocławiu (w latach 19531195·6 był również pracownikiem tego Zakładu). Uczestniczył on w opracowaniu kilku ma;p wydrukowanych w lposzczególnych zeszytach PAE oraz opublikował syntetyczny szkk poświęoony narzędziom żniwnym w Polsce. Duże osiągnięda posiadał docent Adolf Nasz w redakcji prac naukowych z zakresu etnografii. Był ,redaktorem niektórych tomów takich serii, jak: "Archiwum Etnograficzne", "Biblioteka Etnografii Polskiej", "Studia Societatis Scientiarum Torunensi5", "Prace i Materiały Etnografi,czne" oraz kilku prac etnograficznych opublikowany'ch w wydawnictwach Instytutu Śląskiego w Opolu. Docent Adolf Nasz był wybitnym pedagogiem, wychowawcą i przyjacielem młodzieży. Mając na uwadze zaspokojenie najbardziej palących potrzeb w zakresie przygotowania i właściwego zatrudnienia młodej kadry etnografów na terenie Śląska, poświęcał dużo czasu pracy dydaktycznej. Już w 1!J50 r. z jego inicjatywy zostają wznowione po krótkiej przerwie studia etnograficzne na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie do ostatnich chwil swego żyda prowad:>:ił wykłady i seminaria. W latach 1957-1969 wykładał również w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu. Ogółem w Uniwersytecie Wrocławskim pod kierunkiem docenta AdoIra Nasza przygotowały prace magisterskie 42 osoby, zaś w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu ponad 30 osób. Na podkreślenie z'asługuje duży wkład pracy i poważne osiągnięcia docenta Adolfa Nasza w dziedzinie ksztaŁcenia młodej ]<;adry naukowej. Służyły temu ,celowi liczne konsultacje i dyskusje naukowe, które organizował dla doktorantów oraz młodych pracowników Katedry, jak również i angażowanie ich w kierowane przez niego badania terenowe. Uzyskiwane w trakcie powyższych badań materiały umożliwiały młodym pracownikom przygotowywanie rozpraw naukowych oraz prac magisterskich i doktorskich. Zainteresowania badawcze swych wychowanków koncentrował docent Adolf Nasz przede wszystkim na etnografii Śląska, aby zbliżyć ich do aktualnej problematyki etnograficzno-6ocjologicznej regionu, w którym większość z nich znalazła zatrudnienie, zajmując niejednokrotnie odpowiedzialne stanowiska. W latach 196()~1'973 docent Adolf Nasz promował 7 dokto·rów. Już będąc ciężko chorym, do ostatnich dni żywo interesował się postępami prac doktorskich i udzielał doktorantom konsultacji. Śmierć nie pozwoliła mu doprowadzić do końca kilku pozostałych prac doktorskich. Za osiągnięcia w kształceniu kadry naukowej docent Adolf Nasz uzyskał w 1972 1'. nagrodę Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego II stopnia. Adolf Nasz rozwijał żywą działalność naukowo-społeczną i poza katedr~ uniwersytecką. Szczególnie serdecznie zaangażowany był w prace PoIsJ<icgo Towarzystwa Ludoznawczego. Z jego inicjatywy założono we Wr'Ocławiu w 1950 r. Oddział Wrocławski PTL. W 1.9'53 r. docent Adolf Nasz jako Prezes Oddziału zorganizował we Wrocławiu XXIII Walne Zgromadzenie członków PTL, na którym on i jego współpracownicy wygłosili referaty naukowe przedstawiające pierwsze wyniki badań terenowy'ch prowadzony'ch na Dolnym Śląsku. Również położył duże zasługi przy przeniesieniu w H~5'3 r. do Wrocławia .siedziby Zarządu Głównego PTL wraz z dużym księgozbiorem tegoż Towarzystwa. Docent Adolf Nasz pełnił w Zarządzie Głównym PTL odpowiedzialne funkcje, a to: zastępcy sekretarza generalnego (Hl5319'5,6) i ostatnio wiceprezesa. WSipółpracował też aktywnie z wieloma innymi instytucjami naukowymi na terenie Śląska, szczególnym zaś zainteresowaniem darzył śłąskie placówki muzealne, udzielając licznych konsultacji naukowych ich pracownikom, z których wielu było jego wychowankami. Żywe kontakty naukovve łączyły go z Instytutem Śląskim w Opolu, z ramienia którego kierował etnograficznymi badaniami terenowymi na obszarze Śląska Opohkiego. Docpnt Adolf Nasz b~'ł także �359 In memoriam postacią znaną w kręgu śląski·ch działaczy regional.istów, z którymi wielokrotnie współpracował w zakresie szkolenia etnogr,aficznego, znajdując zawsze czas na liczne konsultacje. Przedwczesna śmierć uniemożliwiła docentowi Adolfowi Naszowi zrealizowanie szeroko planowanych przez niego prac naukowo-badawczych, które zmierzały do możliwie pełnego przedstawienia przemian zachodzących we współczesnej kulturze ludowej Śląska. Docenta Adolfa Nasza, znanego nie tylko najbliższym współpracownikom z zawsze życzliwej i zaangażowanej postawy wobec wszelkich spraw, będzie nam brakowalo. l takim pozostanie w naszej pamięci. Henryka BIBLIOGRAFIA PRAC ADOLFA Wesolowska NASZA 1947 Wyniki polskich badmi archeologicznych na Ostrowiu szyty Wrocławskie" 1'947, nr 2, s. 125-.;1'28. Zamierzchle dzieje góry Sobótki. [w:1 Przewodnik stycznego, Wrocław 1947, s. 11-24. 1948 Opole. Biblioteka Archeologiczna, t. 1, Wrocław 1'948. Wenedowie u Tacyta ·i Ptolomeusza. Problem Tumskim we Wrocławiu. Polskiego Towarzystwa starszeństwa źródel. "ZeTury- "Archeologia" 1948, t. 2, s. 178-184. 1949 Newoodkryty kościól romański w Sobótce. "Z Otchłani Wieków" 1949, t. 18, z. 911'0, s. 147-151. 1950 Zarna wczesnodziejowe, Wrocław 1950. 1951 Etnograficzne aspekty badań archeologicznych w Polsce. "Archeologia" 1951, t. 3, s. 28--47. 1958 Dawny dolnośląski DziaŁalność strój ludowy. Pol.~kiego Towa1"Zystwa "Rocznik Wrocławski" Ludoznawczego 1958, t. 2, s. 1159-188. w ostatnim prac naukowo-badawczych i wydawniczych. "Lud" dziesięcioleciu w za- 1'958, t. 43, s. 33-48. Mapy dotyczące narzędzi żniwnych w Polsce. [w:] Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt próbny, Wrocław 195'8, mapy 8, 10, 11 (wespół z J. Pawłowską). WpŁyw śląsko-Iużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. Śląski Kwartalnik Historyczny "Sobótka" 19'58, t. 1'3, nr 3, 05.3,65-403. 1959 Z bada11 nad dolnośląską sztuką ludową. "Rocznik Wrocławski" 1959-1960, t. 3-4, s. 32.3-371. 1960 Narzędzia żniwne UJ Polsce. "Etnografia Polska" 1'9UO,t. 3, s. 309-327. 1964 Les migrations de populati.ons et leurs consequances cu-lturelles. "La Pologne au VII C<Jngres International des Sciences Antropologiques et Ethnologiques", Wrocław 1964, s. 171-184. Niektóre zagadnienia związane z kosą żniwną i sierpem do żniw. [w:1 Polski Atlas kresie �360 In z. 1, Warszawa Etnograficzny, men~oriam 1964, mapy 27, 28, 29, :lO (wespół z J. Pawłowską). 1965 sierpów. [w:] Polski spół z J. Pawłowską). Typy Wypieranie sierpów przez kosy z. 2, Warszawa graficzny, Z badań Atlas nad procesem żniwne i XX w. w XIX lOG;;' mapa (ia (we- [w:] Pols/ei Atlas Etno- 1:965, mapa 69 (wespół z .J. Pawlowsk<!). i integracji spoleczno-kulturowej Opolski" 1005, nr 4'44, :5. 9-2G. adaptacji "Kwartalnik Opolszczyźnie. z. 2, Warszawa Etnograficzny, imigrantów na 1969 Tradycyjna kultura opolski Współczesne ich - wsi powiatu opolskiego pl'zemiany dalszych kulturowo-spoleczne [w:] Regionalne badań. i jej wspólczesne relikty. Iw:1 Powiat Opole 1969, s. 41-71, szkice monograficzne, we wsi badania opolskiej naukowe, oraz Katowice perspektyu:y 1969. s. 198- 212. 1970 'Katedra Etnografii i dydaktyczna. t. Polski 20, Wieś dolnośląska, Przemiany "Prace Uniwersytetu w pierwszym Wroclaw 1970, kulturowo-społecznelue i Materialy W1'ocl,awskiego 25-leciu wsi Etnograficzne", PRL). "Prace (praca lWllkrJll'o-badau:c:rL i Malcrii.Jły EtnDgra[icznc". S. 3fH-374. po drugiej II'O:illic światolcej. t. 20, Wieś do!noMqska, Wl'Oclaw UHa. s. 9dolnośląskiej 52. 1971 Kilka uwag o leulturze ludowej graficznych w tyrn regionie. Opols,zczllznU oraz nULla/num [w:] Ogólnopo!sk~t Kon.rcrcn~ja stallir' baciai; etn~' Muzeólc i Parkólc Opole 22-24 IX 1970. Opole 1971, s. l:6-104. Etnograficznych, W druku Relacje z podróży Etnograficzne", naukowej t. 1. 1. Sriezniewskiego po Slqsku ... ['race i Materiały 27, Wieś śląska 10 1840 r. Zc·,tawi/a JÓZEF 28 II If. \V('Sololl's/;u LIGĘZl\ 1910--24 )ClI 1972 Nagł~ odejście docenta Józefa Ligęzy w dniu :!ł grudnia Ul72 1'. p')~~r;lż."l<J w żałosnej zadumie środowiska naukowe i kulturalne wielu regionów, a zwlasz::;ć'l Sląska, gdzie znany był najbardziej i ccniony za swą działalnoś:: naukmvq oraz aktywny udział we wszystkich niemal grupach spolecznych. Z żalem wiec żc~nali go górni'Cy, rolnicy, przedstawiciele stowarzyszeń .społeczno-kulturalnych i instytucji nau~owych oraz szeroka publiczność. Był popularnym organizatorem spoleczneg:) życia kulturalnego i naukowego. Wielkie zaslugi położyl w kształtowaniu in'ilytu{:jonalnych form śląskiej humanistyki. Byl szczerym p,ltriotą, prawdziwym de'll')' kratą i naukowcem, który potrafił realizować na oodzień zgodność gloszonyc:1 prze'!. siebie idei z własną praktyką. Humanizm w~pólczesny byl wyznacznikipJl) j(-'~..\',) życia. Jako naukowiec-etnograf i działacz .społeczny należał do jedno,tek <) \\'vjąlkowej o,;obowo.ści, wyróżni<l.i'lCej siC; w pejzażu kulturalnym Katowice i \\':l.ic\\'(;(lz- �In mcnnor!am 361 twa, toteż jego odejście stworzyło widoc:ćI1ą lul\c~ w życiu kulturalnym i naukowym Śląska - zabraklo człowieka świetnie znającego kulturę ludu śląskieg~, jego specyfikę hiiitoryczn'l, zaangażowanego w jego potrzeby. Józef Ligęza urodził się 2ll lutego uno r. w Piaskach pod Kl'a!({)wcm jako syn nauczyciela i późniejiizego pracownika Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Jana Ligęzy, gorącego patriot,v i badacza historii regionalnej. W roku 1928 ukończył gimnazjum w Krakowie, następnie w lata'ch 1928--1932 studiował historię, etnografię i geografię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytdu Jagiellońskiego, uzyskując 19:J2 r. stopiel1 magistra filozofii w zakresie historii. W czasie studiów P;'o\\'adzi l badania terenowe w ramach Seminar,ium Etnologii i EtnograHi Słowian UJ, l,ierowanego przez prof. Kazimierza Moszyńskiego. Byly 1"0 badania, z których materiały IV\"korzystano do opracowywanego przez tę kJtedrę Atlasu /ell/turu ludowej UJ Polsce. Ligęza wyrastał więc w klimacie racjonalnego zainteresowania polską kultu:'q ludową i badaniami słowiańskimi w Dkresie dwudziestolecia międzywojennego, kiedy to dawną spuściznę materiałową zaczęto weryfikować i systematyzować wec!lug kryteriów nowej melodolDgii naukowej, Monografie, uogólnienia, syntezy, a także sprawy podniesienia poziomu war,sztatu naukowego historyka i etnografa należały do zasadniczych treści dyskutowanych w środowisku uniwersyteckim Krakowa, Wiele z ówczesnych wskazań metodyczny'ch zrealizował Ligęza w swojej późniejszej praktyce badawczej. Nie obce mu były również aktualne wówczas hasła integracji kulturowej P015ki, szczególnie postulaty pracy w rejonach "kresowych". W ł !l~4 r. Ligl,~Zilpl'zeniósł się na Górny Sląsk do Chorzowa, gdzie został wyIV �362 In memoriam kładowcą historii w miejscowym gimnazjum. Jednocześnie w tym samym roku podjął się na zlecenie Polskiej Akademii Umiejętności wraz z muzykologiem, Stefanem Marianem Stoińskim, opra~owania i wydania wielkiego zbioru pieśni śląski~h zgromadzonych w archiwum Akademii oraz w zbiorach miejscowych folklorystów. Była to kontynuacja rozpoczętego przez Jana Slo Bystronia dzieła publikowania ślą.skich pieśni ludowych. W roku 1938 wyszedł drugi tom pl. Pieśni ludowe z pols1ciego Sląska, a w 1939 r. zeszyt pierwszy trzeciego tomu pod tym samym tytułem. Wojna przerwała druk ,całości. W 1939 r. Ligęza wziął udział w badaniach terenowych pierwszej etnograficznej ekspedycji na Sląsku, zorganizowanej przez Polską Akademię Umiejętności. Prace te zakreśliły krąg jego zainteresowań naukowych, zapoznały dokładniej z treścią śląs~iej kultury ludowej, a także z systematyką i klasyfikacją pieśni. Dały mu też okazję do wykorzystania wskazówek metodycznych prof. K. Moszyńskiego oraz prof. J. Slo Bystronia dotyczących badań nad folklorem. Zetknięcie się z terenem i z tak zasobnym materiałem wpłynęło na rozwój twórczej działalnoś'ci J. Ligęzy. W lata~h drugiej wojny światowej, nie powiększając źródeł poprzez badania terenowe, prowadził studia i rQzważania teoretyczne nad stanem folklorystyki w łonie poLskiej etnografii. Okres okupacji spędził w Krakowie pracując w przygodnym zawodzie. Tuż po wyzwoleniu 5 marca 1945 r. wraca na Sląsk. Tutaj obejmuje funkcję zastępcy naczelnika Wydziału Kultury i Sztuki w Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach, gdzie pracuje do 1952 r. Następnie przechodzi na stanowisko wicedyrektora Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, a w roku 1963 zostaje mianowany jego naczelnym dyrektorem i kieruje nim do 24 grudnia 1'972 r. Równolegle z podstawową pracą w Urzędzie WojeWódzkim, w Muzeum oraz Sląskim Instytude Naukowym, prowadzi szeroką działalność .społeczną, głównie inspiracyjną on~anizacyjną· W działaniu tym gromadzi obserwacje, weryfikuje naukQwe wnioski. W latach 1945.J1952 ze wzmożoną energią przystępuje do reaktywowania życia kulturalnego w powierzonym mu rejonie. Uruchamia teatry, muzea, szkolnictwo artystyczne, społeczny ruch kulturalny (związki śpiewacze, teatr <Jmatorski. ogniska plastyczne, wystawy). Jest tym, który pierwszy chyba w Pols.ce Ludowej, bo już w 1'947 r., organizuje w Katowicach wystawę plastyków amat<Jrów i akcję tę w latach później,szych nie tylko utrzymuje, ale i poszerza. Przyczynia się do rozwoju radia i prasy. Z pracą tą związane są jego ówczesne artykuły w śląskiej prasie codziennej ("Trybuna Robotnicza", "Dziennik Zachodni", "Trybuna Opolska") oraz kulturalnej ("Ognisko", "Muzyka", "Radio i Swiat", "Odra"). Często trudni się publi:cystyką radiową, współpracuje z całym środowiskiem lmlturalnym Katowic. Kontakty te utrzymywał do ostatniej chwili. Cechą jego osobowości była &tała aktywność na polu etnograficznym. Zawsze .i.Qdentyfikował się z zawodem etnografa i z tej pozycji działa? Toteż będąc w latach 1945-1948 członkiem Komisji Etnograficznej Instytutu Śląskiego w Katowicach brał udział w pierw5zej powQjennej naukowej eks.pedycji etnograficznej zorganizowanej w 1'[)46 r. przez PAU w Krakowie i kierowanej przez prof. M. Gładysza. Ekspedycja ta objęła swoją penetr-acją cały obszar Sląska Opolskiego. Wynikiem tych poszukiwań oraz badańprzedwojennY'ch było opracowanie pn. Lud w zbiorowej publikacji wydanej przez Instytut Sląski w Kat<Jwicach w roku 1948 pl. Sląsk, ziemia i ludzie, w którym przedstawił zarys kultury lud()wej \V nowym metody'cznie ujęciu. przy wykorzystaniu warsztatu naukowego historyka. Publikował również na łamach prasy i periodyków artykuły o potrzebie badania ludowej kultury materialnej i folkloru na Śląsku. �In memoriam 363 W latach od 1950 do 1955 organizuje na zlecenie Pal'istwowego Instytutu Sztuki w Warsz,l\vic akcjt; zbierania folkloru. Uczestni·czy w niej pod jego kierownictwem kilkuosobowy zesp()ł folklorystów (m. in. Jan Tacina, Stanisław Wallis, Adolf Dygacz, Józef Ma,i-chr7,ak). Objęto nią ,cały Sląsk, a w jej wyniku zebrano 10961 pieśni. Materiały z tej akcji weszły w skład archiwum Państwowego Instytutu Sztuki, a jednocześnie stały .się podstawą do naukowych opracowań i zbiorów publikowanych przez śląskich folklorystów. W redakcji Józefa Ligęzy i Adolfa Dygacza ukazał .się tom Pieśni ludowe Śląska Opolskiego. Obok tych prac powstały artykuły publikowane w periodykach fachowych, dotyczące ,problematyki śląskiego folkloru: Prace badawcze nad folklorem muzycznym Sląska, Kilka uwag o muzycznym folklorze górniczym, Mu.zyczny folklor Sląska i in. W tym samym czasie wespół z dyrektorem Polskiego Radia, redaktorem Koftą, w ramach regionalnego programu "Radiowa czelodka" ogłasza i przeprowadza konkursy na pieśni, opowiadania oraz sztuki teatralne. Pierwszy taki konkurs odbył się w 1953 r. pod nazwą "Zbieramy s,tare i nowe pieśni ludowe", drugi w 1954 r. pl. "Zbieramy bery, bojki i gadki śląskie". W wyniku tych hmkursów Polskie Radio w Katowicach uzyskało zbiór liczący 3812G pieśni od 1620 uczestników. Zbiór ten wykor7,ystywany był stale w następnych latach w regionalnych programach Polskiego Radia. Za przykładem Katowic poszła rozgłośnia Polskiego Radia we Wroclawiu organizując podobne konkursy. W r. 1958 Ligęza publikuje artykuł metodyczny pl. Uwagi a etnograficznych badaniach folkloru muzycznego, w którym określa dorobek etnografii polskiej w tym zakresie oraz zgłasza własne propozycje metodologiczne, będące efektem długotrwałej praktyki badawczej w dziedzinie folkloru (integralne ujmowanie folkloru, interdyscyplinarne sposoby badania oraz stosunek do praktyki wokalnej). Artykułem tym, jak i całą dalszą pracą badawczą, określa i poszerza zakres i funkcję folkloru w etnografii. D'lŻy do poszerzenia kompetencji etnografa przy badaniu folkloru, ukonkretnia nową problematykę. W latach późniejszych bardzo pozytywnie ocenia zasadnicze tendencje zawarte w podręczniku Anny Czekanowskiej Etnografia muzyczna. W okresie oc! 1957 do 196:3 1'. jest jednym z najaktywniejiSzych działaczy reaktywujących Śląski Instytut Naukowy w KatDwicach. Kieruje jego merytoryczną i realizatorską pracą w zakresie rozwoju śląskiej humanistyki, jako jego wicedyrektor. Do 1972 pełni funkcję członka Rady Naukowej Instytutów w Katowicach i Opolu, jest jednocześnie kierownikiem Pracowni Etnograficznej i iprzewodni·czącym Komisji Etnograficznej Śląskiego Instytutu Naukowego w Katowicach. Jego zasługą było 7,wią7,anie z Instytutem ludzi luźno parających się naukową humanistyką na Górnym Śląsku, uzyskanie praw naukowych i wydawniczych Instytutu. Zapoczątkował m. in. serię monograficzną miast i rejonów śląskich (Ziemia rybnicko-wodzislawslca, redakcja, wstęp). W ramach Instytutu prowadzi wraz z luźno współpracującym zespołem badania nad wybranymi dziedzinami folkloru, kulturą grup zawodowych, wkładem kultury ludowej w kulturę ogólnonarodową. Tworzy zespół realizatorski do spraw skansenu, w łonie którego kieruje pracami nad dokumentacją terenową całego śląskiego drewnianego budownictwa, nad .stworzeniem ostatecznej koncepcji Muzeum Wsi Górnośląskiej, jego merytorycznego programu, planów urbanistycznych i projektów inwestycyjnych. Do ostatnich dni sprawował fachową opiekę nad realizacją Muzeum. Równolegle w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu w latach 1952-1972 rozwijał podstawową i naukową d7,iałalność muzeów Górnośląskiego Okręgu. Jego zasługą jest ich wzrost ilościowy . .Jako :przewodniczący Komisji Zakupu Zabytków kładł �364 In memorIam silny akcent na wzrost wartości i ilości zbiorów w poszczególnych działach i muzeach, (w niektórych z nich zwiększono w tym czasie zbiory o ok. 100"/0). Przeprowadził decentralizację muzealnictwa górnośląskiego utrzymując merytoryczną spoistość Okręgu. Przyczynił się w zasadniczym stopniu do zmiany tradycyjnego modelu wystawiennictwa i uwspółcześnienia sposobu funkcjonowania instytucji. Uzyskuje dla muzeów prawa wydawnicze i kieruje naukowo tymi wydawnictwami. W przedmowie do pierwszego tomu "Roczników Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu" określa -cel, zakres i funkcję tych wydawnictw. Sam jest autorem dwóch zeszytów tej serii, pełni funkcje redaktorskie, konsultacyjne i inspiracyjne przy 2H zeszytach. Wydaje opinie i pisze recenzje dla wydawnictw muzeów w Zabrzu (,.Kroniki miasta Zabrza"), Gliwicach ("Zeszyty Gliwickie"), Cieszynie ("Pamiętnik Cieszyński") i Częstochowie ("Rocznik Muzeum w Częstochowie"). Pod jego kierownictwem prowadzi się systematyczne badania zespołowe nad współczesnym stanem tradycyjnej kultury na Górnym Śląsku. W wyniku jego starań i pomocy przebadano zespołowo prawie cały Śląsk, zgodnie z aktualnymi rejonami ekonomicznymi: GOP, ROW, CzOP, Tarnogórskie, Pszczyr'Jskie, Zagłębie Dąbrowskie w czasie od 1959 do 1968 r. Były to badania typu skróconej monografii, a materiały, zezwalające śledzić problematykę współczesnych przemian, wzbogaciły archiwa muzeów; zezwoliły onc na podjęcie racjonalnej polityki zbieraczej, eskpozycyjnej i badawczej muzeów Górnośląskiego Okręgu. \v tym czasie Ligęza był również inicjatorem wielu konkursów na ludow'l i amatorską twórczość artystyczną, jakie organizowano w muzeach. Był wieloletnim kierownikiem i twórcą Zespołu Etnograficznego, skupiającego wszystkich etnografów pracujących w muzeach śląskich. Z jego aktywnym udziałem odbyły się 102 zebrania tego zespołu. Należal również do najaktywniejszych członków śl'lskiego odd:t.ialu Polskiego' Towarzystwa Ludoznawczego (wieloletni prezes oddziału). W latach 50-tych i ostatnich prowadził naukową działalność dydaktyczn'l na Uniwersytecie Śląskim (wykłady z etnografii i folkloru), był recenzentem i konsult,mtem wielu prac doktorskich i magisterskich na uniwersytetach; .Jagie[[oriskim. Pozn::u1skim. Wrocławskim, w Wyższej Szkole Pedagogicznej i Śląskim Inst.vtucie· Naukowym w Ka1owicach. OtaczClł opieką naukową ruch folklorysl.vczny na Ś]'lskU Cic'.zyriskim. służąc fachową pomocą w ich dział;;lności Iw!tur,l!nej, badawczej wydawniczej (Płyniesz Olzo. t. 1-3, Cieszyn 197()~-1972). W uznaniu dorobku naukowego został w 196:3 1'. mi'lnowany docentem. Indywidualne zainteresowania Józefa Ligęzy obejmowały f{)l\\lor wiejski i wspókzesnych grup zawodowych, ze szczególnym uwzględnieniem grupy górniczej. W badaniu tych ostatnich jest jednym z pierwszych w Polsce inicjatorów (1'947 r.). Przyczynia się do powstania Muzeum Górniczego w Sosnowcu oraz wydawnictwa Życiorysy górników. Folklor traktuje jako element immanentnie związany z całokształtem kultury, stąd jego badania i prace dotyczą w równym stopniu kultury materialnej i społecznej Górnego Śląska. Odznaczał się szczegółową jej znaj{)moś'cią Interesowała go wielość faktologii kulturowej. przemiany kultury w czasie i przeslrzeni, przenikanie społeczne jej elementów etc. Z ważniejszych prac opublikowanych w tym czasie, reprezentacyjnych dla jego zainteresowań, wymienić należy: Pieśni ludowe ze Sląska, t. 3, z. 2 (opracowanie z F. Rylingiem); Literatura górnicza. Zarys kultury górniczej (z M. Żywirską); Sladami tradycji; Podania górnicze z Górnego Sląska; Kultura ludowa (rejonu tarnogórskiego); Zarys kultury ludowej przemian rejonu bytomskiego; opowieści Pracami ludowych Formy i treści kultury ludowej; Główne kierunTd i in. tymi cloe.. J. Ligęza nie tylko realizuje postawiony przez siehie cel 'l,ba- �365 in me'ifwriam dania i przedstawienia treści kultury grup zawodowych na Górnym Śląsku, ale i ustala prawidłowości przemian kultury wiejskiej w robotniczą, żywotność tradycyjnych elementów i narastanie nowych w warunkach zanikania rolniczej siły kulturotwórczej. Ważną cechą tych publikacji jest ich wkład w zweryfikowanie dotychczasowych poglądów na treść tej kul tury i jej braki, a często również i przerostów nadziei. Mimo iż folklor, jego treści, a także wartości są tutaj przewodnim punktem zainteresowania, wyraźnie zostal spenetrowany i przedstawiony całokształt górnośląskiej kultury, tak chłopskiej jak i robotniczej. Zrealizowany został również postulat zintegrowanego badania i przedstawienia kultury ludowej. Dziś napisanie syntezy tradycyjnej i współczesnej kultury ludowej Górnego Śląska jest realne, a wniesiony l)l'zez doc. J. Ligęzę dorobek będzie podstawowym. \iVielkie ułatwienie poznawcze maj,! dziś nie tylko etnografowie, folkloryści, ale i wszyscy praktycy współczesnej działalności kulturalnej. Powyższym publikacjom towarzyszą liczne artykuły tyczące kultury ludowej i aktualnego życia kulturalnego na Śląsku, oglaszane na łamach prasy codziennej ("Trybuna Robotnicza", "Dziennik Zachodni"), periodyków fachowych ("Muzyka", "Polska Szuka Ludowa", "Literatura Ludowa", "Zaranie Śląskie", "Studia FolIdorystyczne" i in.), oraz w wydawnictwach okazjonalnych ("XX-lecie PRL", "XXV-lecie PRL", rocznice związków śpiewaczych, zakładów pracy). Ligęza śledzi pilnie literaturę fachową i życie naukowe w kraju, pisze wspomnienia, recenzje, sprawozdania . .Jego biblioteka, bogata w wydawnictwa Silesiaca, obejmuje wszystkie aktualnie ukazujące się na rynku interesujące go pozycje. Szczególną uwagą darzy rozprawy metodyczne. Równoważnym i stalym nurtem dzialalności J. Ligęzy była - jak już wspomniano - aktywna, szeroka praca kulturalna i ,społeczna. PrzyspoJ"lył nią sobie wiele popularności i powszechnego szacunku na Górnym Śląsku. Głównym jego dążeniem było zapoznanie ogółu z ludową kulturą Śląska, podtrzymywanie i aktywizowanie śląskiej tradycji kulturowej oraz co cenił sobie najbardziej kształtowanie u szerokiej społeczności aktywnego uczestnictwa indywidualnego w kulturze (Rola ruchu spolecznego w życiu kulturalnym województwa 19(5). Stąd już od r. [H45 Ligęza intensywnie katowickiego w latach 1945- działa w śląskich towarzystwach regionalnych: reaktywuje Związek Śląskich Kół Śpiewaczych, a będąc jego wieloletnim prezesem pracuje nad poszerzeniem ich społecznego zasięgu oraz wzbogaceniem i uwspółcześnieniem repertuaru; był członkiem zarządu Towarzystwa Teatrów Ludowych, wiceprezesem Towarzystwa Miłośników Bytomia, kierownikiem sekcji Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Katowic, wieloletnim członkiem Komisji Ocen Etnograficznych CPLiA w Katowicach, członkiem Rady Naukowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Był jednocześnie członkiem Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich oraz Frontu Jedności Narodu. Praca w towarzystwach społecznych włączyła go do udziału w wielu przedsięwzięciach kulturalnych o zasięgu wojewódzkim i krajowym. Pełnił również funkcję organizatora i jurora różnych konkursów, przeglądów i festiwali przeprowadzanych w województwie w zakresie folkloru i sztuki ludowej. Tej dziedzinie działalności poświęcił bardzo dużą ilość czasu (większość niedziel, godzin popoJl.ldniowych i wieczorów). Współpracował na codzień z radiem, prasą, telewizją i filmem. Szczególną uwagą otaczał młodzież. W pracy z nią zawsze zajmował postawę człowieka otwartego, życzliwego, spolegliwego dla innych, tym zjednywał ,sobie ludzi do skutecznej współpracy. Był zawsze inicjatorem, a jak zaszła potrzeba, to i realizatorem. Obce mu było bierne uczestnictwo. Zasięg swego społecznego oddziaływania zwiększał naukowymi i publicystycznymi artykułami, omawiającymi problematykę życia kulturalnego na Śląsku. �366 In memoriam Intensywność pracy naukowej, zawodowej i społecznej zużywala jednak silO', których nie oszczędzał. W uznaniu zasług w dziedzinie rozwoju życia kulturalnego i naukowego na Śląsku został odznaczony: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Zasłużonego w Rozwoju Województwa Katowickiego, Złotą Odznaką za Zasługi w Ochronie Zabytków, Medalem X-lecia PRL; był laureatem Nagrody Wojewódzkiej oraz innych wyróżnień. W zakresie naukowym sukcesy badawcze doc. J. Ligęzy, jak i zespołu, którym kierował, bądź z którym w,spółpracował, warunkowane były jego programową postępowością i nonkonformizmem. Postawa ta, poparta intensywną pracą własną w poczynaniach naukowych i życiu ,codziennym, zjednywała mu autorytet oraz przynosiła efekty. Tradycję czy to naukową, ,czy kulturową, dzielił na ży'Ciowo aktywną i przeszłą. Do każdej miał inny stosunek. Afirmował podstawowe zasady współczesnej ,metodologii: przyczynowość, zmienność w czasie i przestrzeni, zmiany ilości w jakość, opozycyjność zjawisk. Ujawniał to w dyskusjach dotyczących całokształtu kultury, w rozważaniach metodologicznych, jak i w pracach publikowanych. Etnografię uważał za naukę historyczną. Stąd folklor uznawał jako integralną część kultury. Dotychczasową systematykę folkloru i kultury traktował wyłącznie jako ułatwienie robocze, lecz nie jedyne. Dlatego między innymi przy analizie folkloru tak dużą wagę przywiązywał do kryterium reałiów, a mutacje wątkowe, warianty, uważał często pod względem wartości naukowej za utwory równorzędne z wątkami podstawowymi (Literatura górnicza, Tradycja jako źródło Officina Ferraria). Interesował ,się bliżej .strukturalizmem, jego możliwościami rozwiąZali diachronii. Mimo atrakcyjności tej metody dla strony muzycznej pieśni, widział jej trudności w szerszych zastosowaniach. Śledził prace J. Piageta, R. Jacobsona, C. Levi-Straussa. R. Caillois, J. Mukarovskyego, R. Barthesa, L. Bielawskiego i innych. W twórczości bieżącej, preferując potrzeby użyteczności .społecznej i naukowej, widział w pracach nad kulturą ludową, zwłaszcza Śląska, konieczność pogłębienia .szczegółowego obrazu kultury poprzez opracowania materiałowe i uogólnienia na szczeblu empirii. Cały szereg publikacji w jego dorobku wiąże się z tą postawą, Obok folkloru i sztuki ludowej interesowały go treść i funkcjonowanie kultury jako całości. Stąd jego drugi nurt publikacji: monografie kulturowe mikrorejonów w ujęciu historycznym oraz 'cel życiowy w tym zakresie: zarys kultury ludowej Górnego Śląska, jako wynik działań zespołowych. Dzielił kulturę na wytwory i zachowania; kulturę ludową widział szerzej, jako "kulturę pracy". W ostatnim przypadku zgadzał się z wynikami badań niemieckiego folklorysty, prof. Gerharda Heilfurtha z Marburga. Tendencja ta uwidoczniDna została w jego pracach: Kultura ludowa (rejonu tarnogórskiego), bądź Formy i treści kultury ludowej. Nosił się z zamiarem rozwinięcia tego tematu. Do osobistych, życiowych i naukowych osiągnięć J. Ligęzy należą wyniki badail nad problematyką zmiany kulturowej, ujawnioną po zapocz<ltkowaniu i rozwinięciu badań nad kulturą grup zawodowych (górniczą i hutniczą). Były to lata HJ47-1950. W tym czasie etnografia polska ograniczała się w .istotnym stopniu do badań kultury chłopskiej, umiejscowionej jednoznacznie na wsi. Przekroczenie tych granic w ówczesnych warunkach badawczych wymagało wiele twórczego wysiłku, którego zakres prześledzić można w publikacjach Ligęzy poświęconych tej problematyce. Metodycznie prace te, oparte o warsztat naukowy historyka .i etnografa, cechuje zmienność schematu opracowania oraz indywidualizacja sposobu przedstawienia materiału. Szczegółowy obraz wkładu doc. J. Ligęzy do badań problematyki zmiany, metodologii badań folkloru l etnografii, jak i wartość poznawcza jego prac, mimo licznych �367 In memoriam recenzji, nic zostaly jeszcze szerzej rozpoznane. Zrobić to powinni kontynuatorzy tych badaó. Ściślejszej oceny będzie w przyszłości wymagać także jego inspiracyjna rola i wkład w rozwój śląskiej humanistyki oraz społecznego życia kulturalnego. Doc. Ligęza uosabiał współczesny wzorzec etnografa praktyka, folklorysty, muzeologa, którego wnikliwe ;poznanie przydać może wiele walorów ·pracy młodszego pokolenia. W środowisku etnografów był zawsze tym, który myślał kategoriami całej polskiej i śląskiej etnografii oraz ślą;sk.iej kultury ludowej. Skupiwszy wokół swej QSOby zespół pracujących na Śląsku etnografów i folklorystów włożył wiele pr.acy w podniesienie kwalifikacji zawodowych tego zespołu. W o.stalnim czasie no.sił .się z zamiarem napisania syntezy folkloru górniczego w oparciu o dotychczasowe publikowane opracowania. Pragnął dokonać szerokiej analizy struktury i kulturowej wartości tego folkloru. Nagła śmierć przeszkodziła realizacji tego zamierzenia. Odszedł w ,pełni .sił twórczych, gdy w oparciu o pozyskaną bazę materiałową, długoletnie doświadczenie i przemyślenia oraz pierwsze uogólnienia mógł dokonać podsumowania ważnego rozdziału swego pracowitego życia naukowego. Eugeniusz BIBLIOGRAFIA PRAC JOZEFA Jaworski LIGĘZY' 1938 Dzieje archiwów Pieśni ludowe śląskich pieśni z polskiego "Śpiewak" 1938, nr 5, s. 65-67. t. 2, oprac. wspólnie z Stefanem M. Stoińskim, ludowych. Śląska, Kraków 1938. 1939 Pieśni ludowe z po/.skiego Śląska, t. :3, z. 1, oprac. wspólnie z S. M. Stoińskim, Kra- ków 1939. 1947 Jan Fojcik. "Zaranie 1947, s. 222-223. Śląskie" "Odra" 1947, nr 14, s. 7. W trójkącie ](raków-Poznali-Wl'Oclaw. "Zaranie Śląskie" 1948 Lud. [w:] Śląsk, ziemia i ludzie, Katowice 1'94ll,s. 1'67-209. Spojrzenie wgłąb izby śląskiej. 1947, .s. 36-37. 1949 Festiwal muzyki Na marrrinesie ludowej na Śląsku. "Zyciorysów "Odra" 1949, nr 44/206. gÓ1'1lików". "Odra" 1949, nr 461208. 1950 Pieśli ludowa Beskidu Zywieckiego. "Poradnik Muzyczny" 1950, m' 4, s. 14-15. 1951 Muzyczny folklor Śląska. "Muzyka" H)-51, nr 12, s. 39-42. • Wykaz zawiera ważnicjsze opracowania. Nie obejmuje zwłaszcza artykułów publikowanych w prasie w lalach 19~5--1952, wystąpień radiowych i telewizyjnych, przygotowanych referatów oraz zawartości prywatnego archiwum, w którym znajdują się opracowania i materiały dotyczące £;l'lskiej kultury ludowej. J. Ligęza nie pozostawił bibliografii swoich prac, odszedł niespodziewanie zostawiając swój warsztat, \V tym archiwunl, w stanie roboczym. Dodatkową trudność stanowi tu ogółnie znana jego skromność. rzadko bowiem wskazywał na swojc osiągnięcia. Stąd podana w spisie liczba 89 publikacji może być nieścisla. �3t;8 In memoriam 1952 Kilka o muzycznym uwag folklorze "Polska górniczym. Sztuka Ludowa" 19'52, nr 3, s. 131-133. 1953 Przyspieszyć badania nad strojem Dod. Tygodniowy opolskim. do "Trybuny Opol- skiej" 1953, nr 19, s. 2. 1954 Pieśni ludowe ŚląSka Opolskiego. Czesław Hernas, [w:] "Sobótka" Oprac. z Adolfem Dygaczem. 1955, nr 1-2, s. 277-281. Kraków 1954, Rec.: 1955 Folklor [w:] Po X latach muzyczny. województwo stalinogrodzkie, Slalinogród 19'55, "Lud" 1956, s. 349-353. 1956 Przegląd prac nad t. 43, s. 464-471. folklorem muzycznym Śląska 1V latach 1945-1955. kultury ludowej rejonu bytomskiego. [w:] Dziewięć wieków Bytomia. Praca zbiorowa pod red. Franciszka RY5zki. Stalinogród 1956, s. 315-339. Rec.: Magdalena Meysner-Rostworowska, [w:] "Lud" 1960, t. 46, s. 451-453. Zarys 1957 "Dziennik Zachodni" 1957, nr 94, s. 4. [Rec.:] Ligoń S., Bery i bojki śląskie. Katou;ice 1957, ss. 305. "Trybuna Literacka" 1957, nr 5, s. 4. Muzea [woj. katowickiego]. "Przemiany" 1957, nr 1, s. fl. Stanislaw Wallis, etnograf Górnego Śląska. "Zaranie Śląskie" 1957, z. 1-2, s. 96-103. Gody wiosenne. 1958 Ludowa" 1953, nr 2-3, s. 43-51. Rec.: Maria Adamczyk, [w:] "Przegląd Zachodni" 1960, nr 2, s. 410-412; Krzysztof Kwaśniewski, [w:] "Roczniki Etnografii Śląskiej" 1963, t. 2, s. 283-285; Milan Kudelka,[w:] "Slezsky Sbornik" 1960, C. 3, s. 410-412. O pracach nad folklorem muzycznym powiatu opolskiego. "Etnografia Polska" 195B, t. 1, s. 232-239. Stanislaw Wallis folklorysta Górnego Śląska. "Literatura Ludowa" 1958, nr 2-3, Fragmenty Ludowa epickiej literatura gÓ1'niczej. "Literatura poezji górnicza, Katowice 1958. s. 20-24. XXXIII Walny Zjazd 1958. "Zaranie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Cieszyn 19-21 IX Śląskie" 1958, s. 1:36-137. 1959 Kultura grupy 92. [Hec.:] Śląskie górniczej. Próba chamkterystyki. pie.~ni powsta1!CZe 1919-1921. 1958, ss. 79. "Zaranie 1960 Drugie pięćdziesięciolecie [Rec.:] Gladysz "Zaranie Zebral i oprac. Śląskie" 1959, Adolf Dygacz, z. l, 5. 83- Katowice Ślą'lkie" 1959, z. 1, s. 135-136. śpiewaków Mieczyslaw, Kultura śląskich. "Życie ludu śląskiego. Śpiew" 1960, nr lO, s. 13. [w:1 Górny Śląsk, Poznań "Zaranie Śląskie" 1960, z. 1, 1959, Ziemie staropolskie, t. 5, cz. I, s. 453-522. s. 136-141. IHec.:1 Niewiarowski Marian, 60 lat kopalni węgla kamiennego "Wujek", Katowice 1959. "Zaranie Śląskie" HJ50, z. 2, s.. '313~315. Niezrównany Jan Fojci/c [w:] Księga pamiątkowa jubileuszowego zjazdu śpiewaków śląskich 1V roku 1960. Pod red. Jnna Fojcika i Józefa Ligęzy, Katowice �In tnemoriam 1!)60. Słowo wstępne, tamż.e, ~. V-VIr. Rcc.: Piotr Świerc, [w:] "Kwartalnik Opolski" ]9(;0, nr 4, s. 137-191. Spralcozdanie z Walnego Ze1J1'Ull:i.a Instytnt.//. Śląskiego ILl Opol//.. "Zaranie Śląskie" I DuO, z. 2, s. 332. SLqska technika szuka towal'zyshNI. "Nowa KulLlIl'::\" 1!)(;O, nr '!!J, 6. 5. Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru 1J1uzyczneoo. "Etnografia Polska" 1960, t. :3, s. 279-20:1. Zwierciadło spraw śląskich. Rozmawiała Monika W:1l'uerl,ka. ,.Trybuna Ludu" 1960, nr 53, s. 4. 1961 Kultnra lndowa Opolszczyznll. "Biuletyn Nauczyciela Opolskiego" (Opole) 1961, nr 1--2, s. 40-51. [Rec.:] Kultura l'udowa Wielkopolski. Pod red. Józefa Burszty, t. 1. Poznań 1960. "Zaranie Śląskie" ·lOGI, nr 4, S. 117:I-H7(j, Ocalić pieśni od zapomnienia! Niełatwe zadanie foll;lorystów (na. Górnym Śląsku). "Dziennik Zachodni" 1961, nr 121, s. :3-4. Pieśni ludowe ze ŚLąska, t. 3, z. 2, oprac. wspólnie z Franciszkiem Rylingiem, Katowice 1961. Rec.: Piotr ŚWierc, [w:] "Zaranie Śląskie" 1962, z. 2, s. 485-487. Ta dyskusja jest pożądana. "Dziemnik Z:lchorlni" 19Gl, 111" 2:14. s. 3--4. 1962 Jak zwiększ'Yć szanse IWllumist'yki (śLąski.ej). "Dziennik Zachodni" 1962, nr 86, s. 3. IRce.:] "Roczniki Etnogl"Of'ii Śląskiej". Pod red. Leszka ftmana. n. 1, Wrocław 1961, ss. 1.17. "Zaranie Śląskie" 19H2, z. 4, s. U30-g3Z. 1963 Bytomski ośrodek etnurgafic,:ny. "Życ'le Bytoms.kie·· 196:3,nr 34, s. 3. Dygacz Adolf, Lig(;zn .JÓzef, Wilczek Stanislaw, W reda.kcj; "Poglądów" o Zespole Pieśni i Taltea "Sl·ąsk". Rozmawia Tadeusz Kijonka. "Poglądy" 1963, nr 7, s. 10-11, ilustr. Przedmowa. [w:] IV[I/z('a na Górnym ,śląsku w XIX i XX w. "Rocznik Muzeum Górnoślf1skiego w Bytomiu". Pod red. .J. Ligęzv. Historia, z. 1, Bytom 1963, s.5-7. Pr.::edmowa. rw:J A. Morawiec, Towarzl-Jstwo Spiewacze ,.Echo·· Łaziska Górne (pow. tysb). Zarys dzialalności 1913-1%3, Łaziska Górne 1963. Przysłowia górnicze. "Rocznil<i Etnogrnhi Śląskiej" 1'9fi3, t. 2.6. 7-29. Ruch śpiewaczy czynnikiem wychowania muzycznego. [w:] 50 lat w służbie pieśni. Wydanie jubileuszowe chóru mieszanegu "Ogniwo" przy Par1Stwowej Filharmonii Śląskiej w Katowicach, Katowice 196:~. Zespól etnografów Górnośląs1deyo Okręgu Muzealnego. Komunikat Muzeum Górnośląskieg,l, Bytom 19(J:~. 1964 Muzea Iw woj. katowickim] w slużbie Polski Ludowej. Wypowiedzi: Józef Llgęzn, T ,1Il1wik Dubid i inni. R()Zm;.lwin: Stnnislrl\v Wilczek. "Poglądy" 1964, nr 12, s. 4-5. Zarys kultury gÓ1·niczej. Oprac. wspólne z Marią Żywirską. Katowice 1964, mapa, ilustr. Rec.: Edward Pietras7.ek, Wieś a kultura górnicza. "Wieś Współczesna" 19(j~, nr 2, s. 147-14B; tcgoż. rec. [w:] "Etnografia PoLska" 1966, t. 10, s. 554-560; Stanislaw Wilczek, [w:] "Poglądy" 1964, nr 23, s. !G. 1965 Działalno,~ć oświato lila muzeów [woj. katowickiego] w dwudziestoleciu, "Zaranie 24 - Lud, tom LVIII �:rj"() nlemoriam In Śląskie" 1965, z. 1, s. 2{)l-2-12. żywy. Rozmawiała: Maria Podolska. "Trybuna Robotnicza" 1965. nr lBO, s. 5, portret. [Rec.:] Gładysz Antoni, Skarby ciemności, Warszawa 1965, ss. 240. górnictwie dawnym i współczesnym. "Poglądy" 1965, nr 11, s. 1H. Ochrona dóbr kultmy. Muzea, zabytki. Województwo katowickie 1945-19(J5. Prac~l zbiorowa por! reel. Józefa Ligęzy. "Rocznik Muzeum Górnośląskiego IV B.\'lomiu" 1965, z. 2, iluoStr., tabl. fRec.:] Józef Ondrusz, Śląskie opowieści ludowe. Z ust ludu ślqskiego zapisa/... Osh'awa 1963. "Zaranie Śląskie" 1965, 7.. :3, s. 781.-782. Folklor ciqgle ° Rola. t'uchu spolecznego w "Biuletyn 1945-1965. życiu kultumlnym Śląskiego województwa Instytutu katowickiego Naulwwego" (Katowice) latacll Ul nr 1965. 52. s.5-2e. Tradycja jako źródło Officina Roździeńskim, autorze Wrocław 1965. ponda, [Re<:.:] "Zeszyty ków Ziemi Fen'aria. "Officina Gliwickie". [Rocznik] Gliwickiej, [w:] Roździeńsciana. z Ferraria" Katowice Muzeum 1963, l612 w Gliwicach, 1; 1964, 1l1' o Walentym Stanisława Ros- Sttldia Poel red. r. Towarzystwo 2. "Zaranie n1' Miłośni- Śląskie" 1965. z. la, s. 421-422. 1966 Główne kie1'1mki przemian opowieści ludowych ... Literatura Ludowa" nr '1-11. l!lfif]. s. 53-66. Kultura łudowa fRec.:] Śląska, Opole 19B(l. Górnego Lampa Józef, Bajki 196~ z. 2, s. 370-372. Rozwój kultuminy (woj. warzystwa ilustr. Rozwoju i podania, zebra/. .. Wroclaw katowickiego) Ziem T'J'adycje górni.cze. "Górnik" w latach Zachodnich 196:'. 1945-196.1. na rok 1967", "Zaranie Śląskie" ,.Kalendarz śląski ToKatowice 19GG. ,s. :17-G1. 19(J(i, nr 23, s. 1-2. 1967 idą. "Kalenelarz ślą's·ki Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich na rok 1~6B". Katowice 19G7, s. 165-168, Jlus!!'. fRee.:] Hlltka Jerzy, Srodowisko robotników Jabt'ycznych Hut.y "Zgoda". I w: I Ma- Gody teriały do historii załóg .fabt"ycznych w Polsce poludnioll:ej, 70. "Zaranie Śląskie" 19G7, z. :~,s. 603-605. Muzea województwa katowickiego. [w:] Województwo wej, Katowice Podania Praca Rodowód 191ifi, w Polsce katowickie S. 7- Ludo- 1967, s. 461-464. górnicze rejonu bytomskiego. [w:] Trad·.lJcje górnictwa pieśni Tradycyjna Mrozka. Bytom H167, illts!r. powstaJ1.czych. [w:] "Zeszyty Gli,vickie" ziemi bytomskie}. pod red. Henryka SZowo wstępne. s. W1'OclulI' [w: J Ludowe warstwa zdobnictwo Officina Fen'aria. JW Górnym "Roczniki z. 5, s. 77-96. Katowice 1~(i7. s. ;'··7. Etnografii Śląskiej" 1~G7. 1. :L 1967, Śląsku, 27-38. Węzłowe problemy w Bytomiu, muzealnictwa katoll'ickiego. Komunikat Muzeum Górnośląskiego Bytom 1967. 1968 o kultut'ze. Wypowiedzi: Józef Bytomskie" 1968, nr 24, s. 3, portret. Rozmowa Siadami tradycji. St'udia skiego w Bytomiu" nad fol/dorem. 1968, z. 3, Etnografia. Kwielniewski. górniczym. ,."')zet' Ligęz<J i inni. Ż~'cie "Rocznik Muzeum Górnoślą- �371 In 1ne'morlarn. 1969 ludowa. Iw:1 Tarnowskie Góry. Zarys rozwoju powiatu. Henrvka Rechowicza, Katowice 1969, s. 505-522. Słowo wstępne. Iw:] Szt'uka starożytnego Meksyku, Poznań-Bytom Kultura UllO Kulw Praca 1969, 5. pod red. 5. I w: I Katowickie. Rozwój województwa ·1.V Polsce L·udowej. Praca pod Henryka Rechowicza, Warszawa uno, s. 201-231. Słowo H:stępne. Iw: I Ziemia ·l'!llmicko-wodzislawska. Praca pod red. Józefa Ligęzy, Katowice !!)70. s. V-VII. ra. [·Pri. 1971 Nim narodzilu ~]l. się Pie.~ni z uh'rew powst(l1teze powstali i plehi.scytll, pieśni .. Iw:1 lHaqazyn i plebiscytu. [w:] bytomski, W }Jięr'dziesiątą Bytom 1971, 1'Oc.znicę powstali s. 187·śląskich Katowice 1971, s. :Mill-:J711. 19i2 Alcuns opowieści wspomnieniowych. [w:] Red. Ryszard Górski, wa-Krak6w-Gdańsk 1972, s. 155-170. .follclor·ystyczne. Dzialalność Śląskiego Instytutu Z zagadnieli Julian twórczości Krzyżynowski, ludowej, Studia Wrocław-Warsza- w zakresie badali nad kulturą ludową Śląskiej" ]'f172, l. 4, s. 222-·229. Śląska. ..Rocznik Muzeum Górnośląskiego w BytoNaukowego (1957-1967) .. ,Roczniki Etnografii Podania f!Ól'nicz!' z Górnego miu" 1!J72, z. :i. E/.noQraj'ia. 1973 za gadką. :100 podań, bajek i anegdot z Gól'nego Sląska. Zebrał opracował wspólnie z Dorotc] Simonicles ... Katowice 1-9n. W druku Folklor. Iw:] Informator o kulturze i sztuce ludowej w województwie katowickim. Wyd. Muzeum Gómośląskim w Bytomiu i Śląski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawc:7.ego w Katowicach. Formy i treści kultury ludowej. [w:] Monografia Katow·ic. Wyd. "Arkady". O recepcji folkloru górniczego. [w:] Ludowość dawniej i dziś. Studia folklorystyczne. Red. Ryszard Górski, Julian Krzyżanowski, Wl'oclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 197:3, s. 169-183. Gadka Zestawił E. Jaworski SULO HALTSONEN Dnia 4 marca 1!1n 1'. zmarł wybitny i zasłużony llCZQny fiński, etnograf-folklor.\'s ta, b.vly wicedvrektol' Biblioteki Uniwel'syteckiej w Helsinkach, prof. dr Sulo Haltsonen. Śmierć uczonego w sile wieku boleśnie zaskoczyła licznych jego przyj3ciól. Autol' wielu prac naukowych, m.in. ogłaszanych w polskich wydawnictwach etnograficznych, zasłużył .się jako historyk etnografii fiń.skiej. Niektóre prace poświęcił literaturze pol&lciej i pisarzom - Orzeszkowej i Sienkiewiczowi. .Jeszcze przed drugą wojną światową, znany w wielu ośrodkach Polski, którą często odwiedzał, pomagał swoim przyjaciołom ułatwiając kontakty z nauką fińską, zwłaszcza przy poznawaniu prac drukowanych w tak trudnym dla Polaków języku. �3.72 In memoriam W okresie wojny serdecznie opiekował I>ię Polakami przebywającymi w Finlandii. W uznaniu zasług Polskie Towarzystwo Ludoznawcze powołało ~o na swego członka honorowego. Smierć prof. Sulo Hallsonena jest niepowetowaną li\:ratą (Hil nauk humaniIOtycznych, a dla Polski poza tym utratą prawdziwego przy jaciela. Maria Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67c4be9fee0f0e7421970bcb9e1e816a.pdf 51bd96bd59caa61ae487880ec978f4f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1478 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1367 Title A name given to the resource Varia,indeksy,spisy treści / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.373-408 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. V A A I R Lud, t. 58, 1974 NA.JWAŻNIE,JSZE NABYTKI I3lIJLIOTEKf POLSKIEGO ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA LATA 1972-1973 (BEZ CZASOPISM) IM. ,r. CZEKANOWSKlEGO ATLASY ETNOGRAFICZNE ATLAS DER DEUTSCHEN VOLKSKUNDE, Neue Folge, Marburg, Lieferung 1 1958 r., Lieferung 2 - 1959 r., Lieferung 3 - 1962 r., Lieferung 4 - 1965 r. ATLAS DER SCHWEIZERISCHEN VOLKSKUNDE, Basel, Erster Teil: 6 Lieferung 1961 r., 7 Lieferung 1968 r., Zweiter Teil: 6 Lieferung 1963 r., 7 Lieferung - 1971 r. WEISS RICHARD, Einfiihrung in den Atlas der schweizerischen Volkskunde, Basel 1950, s. 110. bSTERREICHISCHER VOLKSKUNDEATLAS, Wien, 2 Lieferung -- 1965 r., 3 Lieferung - 1968 r., 4 Lieferung - 1971 r. BIBLIOGRAFIE BIBLIOGRAFIA Argentina de historia, La Plata, t. 1 - 1960, s. 132, t. 2 - 1961, s. 168. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques vol. 4 - 1969, Sofia 1971, s. 394, vol. 5 1970, Sofia 1972, s. 440. INTERNATIONAL, Bibliography oJ Social and Cultural Anthropology, London t. 11 - 1965, t. 12 - 1966, t. 13 - 1967, t. 14 - 1968, t. 15 - 1969. KUBOV A MILADA, Bibliografia slovenskej etnografie a folkloristiky za roky 1960-1969, Bratislava 1971, s. 194. KYJOVSKA BOZENA, Lidova kultura na jizni, jihovychodni a jihozapadni Morave. Soupis literatury, Brno 1968, s. 46. LEXIKON der VOlker und Kulturen von Dr. Waldemar Stohr. Band 1-3, Braunschweig 1972, s. 154, 156, 18B. MATERIALY k retrospektivni bibliografii ceske etnografie a folkloristiky. Red. R. JeNl.bek. Tom 1 - A. Jerabkova, Soupis bibliografii ceske a slovenske etnografie a folkloristiky vydanych v letech 1945-1963, Brno 1965, s. 69. Tom 2 J. Rousova, Soupis D<lrodopisnych pi'ispevku v casopise Vlasteneckeho spolku mu- �374 Varia sejniho v Olomouci, Brno 1966, s. 52. Tom 3 - B. Bogatyrjova 1916-1967, Brno 1968, s. 45. OSTERREICHISCHE volkskundliche Bibliographie 1970-1971, s. 178, 138. PACIFIC Islands and Trust Territories a select s. 171. PLOMLEY N. ,T. B., An Annotated Bibliography London 1969, s. 143. Benes, Bibliografie fUr das Jahr bibliography, praci G. P. 1969, Wien Wa:;hington 1971. 1968. of t.he Tasmanian Aborigines, OGÓLNE ANNIVERSARY contributions to Anthropology. Twelve essays, Leiden 1970, s. 161. ANTROPOLOGISTS in the field edited by Jongmans D. G., Gutkind P. C. W., Assen 1967, s. 277. ANTROPOLOGICESKAJA rekonst.rukcija i problemy paleoet.nografii, Moskva Hl?:!, s. 190. ARBEIT und Gerat in volkskundlicher Dokumentation. Tagungsbericht del' Kommision fUr Arbeits- und Gerateforschung der Deutschen Gesellschaft. fUr VolksImnde. Schleswig 5-8 April 1967. Herausgegcben von Wilhelm Hansen, Munster J 969, s. 275. BARTH FREDRIK, Models of Social Organization, London 1%6, s. :\2. BROMLEJ JU. V., Etnos i etnografija, Moskva 1973, s. 280. CEBOKSAROV N. N. Ceboksarova L A., Narody, rasy, kultury, Moskva 1971, s. 255. ESSAYS on the Verbal and Visual Arts. Proceedings of the 1966 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Editor ,June Helm, Washington J967, s. 215. FOLKLORISTIKE si folklor, Kiśinev 1970, s. 16!. FORM of Symbolic Action. Proceedings of the 1969 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Editor R. F. Spencer, Washington 1969, s. 233. HISTORYand Social Anthropology. Edited by I. M. Lewis, London J968, s. :J07. ITOGI polevych rabot Instituta Etnografii v 1970 godu, Moskva 1971, s. 178. KINSHIP Studies in the Morgan Centennial Year. Edited by Priscilla Reining. Washington 1972, s. 190. THE LIMITS of Integration: Ethnicity and Nationalism in modern Europe. Edited by Oriol Pi-Sunyer, Amherst 1971, s. 187. LONGACRE WILLIAM A., Archeology as Anthropology. A Case Study, Tucson J 970, s. 57. MAN AND CATTLE. Proceedings of a Symposium on Domestication at the Royal Anthropological Institute 24-26 May 19(jO. Edited by A. E. Mourant and F. E. Zellner, London 1963, s. 166. MEAD MARGARET, L'anthropologie comme science humaine, Paris 1971, s. 270. MIGRATIONS and Anthropology. Proceedings of t.he 1970 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Editor R. F. Spencer. Seattle and London, 1970. PANOFF MICHEL, Bronisław Malinowski, Paris 1972, s. 157. PANOFF MICHEL ET FRANCOISE. L'ethnologue et son om bre, Paris 1968, s. 192. PROBLEMY etnografi i antropologii v svcte naucnogo naslegija F. Ęngelsa, MoSk\"3 1972, s. 180. �37;) Varia SKALN l KOV A OLGA. FO.JTIK KAREL, K teorii etnografie soucasnosti, Praha 1971, s. 79. SOCIALIZATION: the Approach from Social Anthropology, London 1970, Edited by Mayer Philip. London 1970, s. 352. STIGLMA YR ENGELBERT. Ganzheitliche Ethnologie. Ethnologie ais integrale Kultu rwissenschaft. W ien 1970, s. 21:3. STUDIA Ethnographica et Folkluristica in honorem Bela Gunda. Red. J. SzabadJalvi, Z. Ujvary. Mi.iveltseg es hagyomany t. 13-14, Debrecen 1971, s. 755. STUDIES in Kinship and Marriage. Edited by 1. Schapera. London 1963, s. 113. SZUR L. A.. K beregam Novogo Sveta. Iz neopub1ikovannyeh zapisok russkich putesestvennikov nacala XIX veka, Moskva 1971, s. 285. TILL W., Schuh- und Fussformige Anhi.inger und Amulette, Mi.inchen 1971, s. 171. VOLKSKULTUR und Geschichte. Feslgabe fill' .Josef Di.inninger zum 65. Geburtstag, Berlin 1970, s. 694. VOLKSKUNDE. Faklen und Analysen. Festgabe fill' Leopold Schmidt zum 60. Geburtstag. Herausgegeben von Klaus Beitl, Wien 1972, s. 524. ETNOGRAFIA SŁOWIAŃSKA BANDARCYK V. K .. Gistoryja belaruskoj BEREZOVSKLT 1. I'., Ukrainska narodna savietskoj etnagrafii, Minsk 1972, s. 164. tvorCist (20-30 roki XX st.), Kiiv 197:3, s. 150. CEPENKOV MARKO K., Makcdomki narodni umotvorbi vo deset knigi, Skopje 1972. CESKOSLOVENSKA vlastiveda, t. :3 --- Lidova kultura, Praha 1968, s. 78:3. DOBSINSKY PAVOL, Prostonarodnć slovcnske povesti, t:. l, 2, Bratislava 1966, s. 4:37.471. DOBSINSKY PAVOL, Prostonarodne slovenske povesti. Vyber, Bratislava 1969. Hradiśte 1966, o vojne, Brno s. 26:3. I'ROLEC VACLAV, Vinohradnicke stavby na Slovclcku, Uherske s. 55. HAVLIKOVA CECILIE, Katalog textovych variant lidovych pisni lDti8 HOLECZYOV A ELENA, V:vsivka v oblasti Trnavy, Bratislava 1968, s. 170. HYCKO JAN, Źatevne a mlatobne naradie, Martin 197:3, s. 210. \8TORICESKI.JE pE'sni XVIlI veka, Leningrad 1971, s. 354. TVANCAN IV AN. Narodni plescvi Dalmacije t. 1 Od Konavala do Korcule, Zagreb 197:3, s. :1l4. KAHOUNOV A EMA, Ludove vinohradnicke stavby a lisy, Bratislava 1959, s. 118. KLANICA Z.. Velkomoravske ['emesło, Liberec 1972, s. 60. KLEMENCIĆ lVIARIJA. Biblioteka in publikaeije Slovenske Akademije Znanosti in Umetnosti v letih 1952-1971, Ljubljana 197:~, s. 298. KORZUN L P.. Preodolenie razlicij mezdu gorodom i derevnej v bytu i kulture. Tstoriko-elnograficcskojc issledovanie po materiałam BSSR, Minsk 1972, s. 159. KOV ACEVICOV A SOŃA, Schreiber Bedrich, Volksplastiken, Bratislava 1971, s. 31. il. 10J. KRAVCOV N. L, Problemy slavjanskogo folklora, Moskva 1972, s. 359. KUNZ LUDVIK. ~,id()V~1v.Yklenkova plastika, Brno 1972, s. nlb. ID, i!. 58. MAKAHOV A T. J., Polivnaja kcramika v drevnej Rusi, Moskva 1972, s. 20, tab!. VIII. �376 Varia MJARTAN JAN, Ludo'll': J'yb,lrstvo na (~eskoslovCll~kom PomoJ'avi, Uhcrskć Hra· diSte 1967, s. 115. lVIOZEJKO Z., Pesennaja kultura be!orusskogo Polesja. Seło TOllcZ, Minsk 1971, s. 136. NIKOLSKIJ N. M.. Proischoi.denie i istorija Iw1<lrtlsskllj ,'vad('hlwj ollr,iadnosŁi. Mimk 1956, s. 272. ORGANCIEVA CVETANKA, Osvrt 'lrz izuellvalljata lIa nas!allll\"lI1jeŁu i razvilolwt na juznoslovcnskata epika do InO godina. Skopje lnn. s. J J 9. PAJTONDZIEV GANCO, Makedonski narodni ora, Skopje JH7:l, s. :355. PANTELIC NIKOLA, Nakit i kićenje u XIX i XX 'leku, Beograd Hnl, s. J 18. PROBLEM I na blgarskija I:olklor. Dokladi i izsicdvanija, Sofij,l 1972, s. 427. RISTOVSKI BLAZE, Gorgija M. l'l.llevski i ncgovit,· klli;;j<:i .,Samovila Makedonska" i "Mal{edonska pe:-CJ1arka·'.Skopje 197:3, s. 80. RAD XVII Kongresu saveza udruzenja folklorista Jugoslavije-Porec 1970, Zagreb J 972. s. 586. ROZDESTVENSKAJA S. E., ZiliSce rabocich gorJwvskoj oblasti (XIX-XX 'Iv.). Etnografiecskij oeerk, Moskva 19'72, s. 154. RUSSKAJA narodnaja proza. Russkij Folklor t. 13, Leningrad 1972, s. :1I6. SAlVIOJLOVICZ V. P., Ukrainske narodne zitlo, Kiiv 1972, s. 24, tab!. SCHEUFLER VLADIMIR, Lidovć hrncirstvi v ceskych zcmich, Praha Un2, s. 222. SLAVISTIKA. Narodopis. Red. Jan lV!jartan, Bratislava 1970, s. :r~8. SLAVJANSKIJ i balkamkij folklor, Moskva 197], s. 250. TEODOROV E. K.. Drevnnt.rakijsko nasledstvo v Balgarskija [0111.101', So[ija lWI:!, 5. 301. TRAERUP BIRTHE. Ea,t Macedonian Folk Songs. Contemporary Traditional Material from Male~evo, Pijanec and the Hazlog District. Copenhagen UJ70, s. 242. URBANCOV A VIERA. PociaU~y slovl'l1skcj etnografie, Bralislava 1970, s. 385. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA EunOPA BUCSAN ANDREI, Specificul dansului popular Rom£mesc, Bucuresti ]971, s. 45:l. CHITIMIA 1. C.. Folcloristi ~;i foldoristica Romanescii, BlIcuresti 1968, s. 404. DROST DIETRICH, Wegweiser dUH'h Gcschichte und Ausstellungen. Museum fiir Volkerkunde zu Leipzig, Leipzig 1971, s. 108. DUTU ALEXANDRU, Cartile de intelepciullc in cultura rom;ll1a, Bucuresti 1972, s, 167. DUTU A, Les livres de sagesse dans la culture roumaine. Introdudion ,l l'histoire des mentalites sud-est europeennes, Bucarest 197 J, s. Hl]. EESTI kalapi.iiigiriistad (Estonskijc orudija rybnoj łovli), Tallinn ] 970, s. 16, iI. 48. ETNOLOGICESKIJE issledovanija ;w rubjezom. Kriticeskije occrki, Moskva 1973, s. 230. FALQUE EDITH, Voyage et Tradition. Approche sociologiquc d'un sous-groupe Tsigane Les ManoLlches, Paris Enl, ~. 259. F£L EDIT AND HOFER TAMAS, Proper Peasants. Traditional Life in a Hungarian Village, Chicago 1969, s. 440. FOCHI ADRIAN, Rechen:hes comparees de Folklore sud-esl EUrOpel'll, Bucaresl 1972, i. 339. �Varia 377 FdDERMA YR FRANZ, Zur Gesanglichen Stimmgebung in der aussereuropaischen Musik. Ein Beitrag zur Methodik del' vergleiehenden Musikwissenschaft. Band 1, 2, Wien 1971, s. 188, il. 134. FRIDOLIN A., BENTZON W., The Launeddas. A Sardinian folk-music instrument. Vol. 1,2, Copenhagen 1969, s. 158,160. I\. GARLAND of Rue. Lithuanian Folksongs of Love and Betrothal. Collected and edited by Kenneth Peacock, Ottawa 1971, s. 60. DIE GESCHICHTE del' Volkskunst in Ungarn. Ausstellung des Ungarischen Ethnographischen Museums April-September 1971, Budapest 1971, s. 14, il. 40. GRAKOV, B. N., Skify. Naueno-populjarnyj oeerk, Moskva 1971, s. 166, tabl. 28. GUSTAVSSON ANDERS, Kyrktagningsseden i Sverige (mit einer deutschen zusammenfassung), Lund 1972, s. 339. HAU S und Hof in dsterreichs Landschaft, Wien 1973, s. 242. HUGGER PAUL, Hirtenleben und Hirtenkultur im Waadtlander Jura, Basel 1972, s. 273. IVANOV A .J. V., Severnaja Albanija v XIX-nacale XX v., Obscestvennaja zizń, Moskva 1973, s. 256. IZ KULTURNOGO naselenija narodov Rossii. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 28, Leningrad 1972, s. 301. JEANSSON GABRIELLE, VALERI RENEE, Viken, aldre bebyggelse och miljo. Engl. summary. Lund 1972, s. 95. KALOJEV B. A., Materialnaja kultura i prikladnoje iskusstvo Osetin, Moskva 197:l, s. 145. MIKUŚEV A. K., Epiceskije formy Korni folklora, Leningrad 1973, s. 253. MINNHAGEN MONIKA, Bodens bostad. En studie rorande boningsHingans form, funktion och fOrandring i sydostra Skane. Deutsches Ref., Lund 1973, s. 161. NEUMANN SIEGFRIED, Mecklemburgische Volksmarchen, Berlin 1971, s. 360. ORTUTA y GYULA, Hungarian Folklore. Essays, Budapest 1972, s. 430. ROSSEL SVEN HAKON, Den Litteraere Vise i Folketraditionen, Kobenhavn 1971, s. 268. SELSKI.JE poselenija Pribaltiki (XIII-XX v.), Moskva 1971, s. 249. STORA NILS, Burial Customs of the Skolt Lapps. FF Communications No. 210, Helsinki 1971, s. 323. SYME RONALD, Danubian Papers, Bucharest 1971, s. 252. SZALONTAI BARNABAS, Keramia a Nyirbatori paraszti haztartasban (Kerarnik im Bauernhaushalt von Nyirbator), Debrecen 1960, s. 241. TARA BIRSEL. Red. Nicolae Dunare, Bueuresti 1972, s. 474. TRApCEA T. N., Milin J., Limba slava veche si Slavona (Texte si glosar), Timisoara 1971, s. 270. VULcANESCU ROMULUS, Coloana Cerului, Bueuresti 1972, s. 268. WOLFRAM RICHARD, Die Jahresfeuer, Wien 1972, s. 96. ZEREBCOV L. N., Chozjajstvo, kultura i byt udorskich Korni v XVIII - na cale XX v., Moskva 1972, s. 124. AZJA ABRAIVIZON C. M., Kirgizy i ich etnogenetieeskije i istoriko-kulturnyje svjazi, Leningrad 1971, s. 401. BERNOVA A. A., Nasclenie Malych Zondskich Ostrovov. (Istoriko-etnografieeskoje issledovanie), Moskva 1972, s. 153. �378 Varia CUISENIER JEAN, Economie et parente essai sur Ie;; affinites dc structure entre systeme eeonomique et systeme de parente, Lille 1971, s. 862. DOURNES Jacques. Coordonnees. Structures .Tiirai familiales et sociales. Travax et Memoires de l'Institut d'Ethnologic t. 77, Paris 1972, s. :{2:;. DŹARYLGASINOVA R. Ś., Drevnije kogurescy. (K etnicesl{Qj istorii Korejcev). Moskva 1972, s. 200. ETNICESKAJA istorija narodov Azii, Moskva 1072, ;;. i!J!. FISCHER EBERHARD, Shah Haku, Kunsttractitionen in Nordindicn. Stalllmcskunst, Volkskunst, klassische Kunst, Boblingen 1972, s. 04. I<'RIEDL ERIKA, Trklger medialer Begabung im Hindllkusch und Karakorum. Acta Ethnologica et Linguistica nr 8, Wien 1!J65, s. 127. GAFUROV B. G., Tadziki. Drevnejsaja, drevnaja, i srednevdwvaja istorija, Moskva 1972, s. 657. KA,JMARAZOV G. Ś., Ocerki istorii kultury narodov Dagestana. Ot vremeni prisojedinenija k Rossii do nasi ch dniej, Moskva 1971. s. 472. KULTURA narodov zarubie~noj Azii. Sbornik Muzcja Antropologii i Etnografii t. 29, Leningrad 1973, s. 241. KUMEKOV BUŁAT E., Goslldarstvo kimakol' IX-Xl VI'. po arabskim istornikam, Ałma-Ata 1972, s. 154. LARICEV V. E., Paleolit severnoj, ccntralnoj i vostornoj A;:ii. Cast 2 A;:ija i problema lokalnych kultur (issledovanija i idei), Novosibirsk 1972, s. 412. LEBEDEV A. A., Demograficeskije problemy Iordanii, Moskva 1972, s. 98. MONOGAROVA L. F., Prcobrazovanija v bytu i kultUfe pripamirskich narodnostej, Moskva 1972, s. 172. MUCHAMEDOVA R. G., Tatary-Miśari. Istoriko-etnografićcskojc issledovanie, Moskva 1972, s. 246. OCERKI po istorii chozjajstva narodov Srednej Azii i Kazachstana. Trudy Jllstituta Etnografii im. N. N. lVIikłucho-Makłaja. N. S. t. 913, Lenim'.rad 1!l7:), ;;. 2(jO. OKLADNIKOV A. P., Centralnoaziatskij orag piervobytnogo iskusstva, Novosibirsk 1972, s. 75. RELIGIOZNY.TE predstavlenija i obriady narodov Sibiri v XIX -- nat'ale XX veka. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 27, Leningrad 1971, s. 299. ROMANOVA A. V., Murejeva A. N., Folklor Evenkov Jakutii, Leningrad 1971, s. 329. SCHUBERT JOHANNES, Paralipomena Mongolica. Wissenschal'tliche Notizen tiber Land Leute und Lebensweise in der Mongolischen Volksrcpublik, Berlin 1971, s. J24, tabI. 16. SOVREMIENNAJA kultura i byt narodov Dagestana, Moskva 1971, s. 2:l7. STIGLMA YR ENGELBERT. Fodermayr Franz, The BarelaBhilala and their Songs of Creation. Musical Analysis of tl:e Songs. Acta Ethnologica et Lingui;;tica nr 20, Wicn 1970, s. 246. SUSANKO M., Dungane (istoriko-etnografire~kij ocerk). FrUll'l.C 1971, s. :W5 TER-SARKTS.JANC A. E., Sovrernicllnaja sernja 11 Arrnjan. Po 11latl'l'ialarn sebkicll raju[JOv Arrnjanskoj SSR, Moskva Hl72, s. 204. VASILEVSKIJ R. S., Proischozdenije i drevniaja l\Ultura Korjakov. Novosibirsk 1971, s. 250. VOSTROV V. V., Kauanova X. A., Materialnaja kultura kazaclJskogo naroda na sovremiennom etapie, Alma-Ata 1972, s. 271. WENINGER MARGARETHE, Physisch-anthl'opologische Untersuchungen an ('inigen SHimmen Zcntralindiens. Acta Ethnologica et Linguist.ka lll' 3, Wicn 1952, s. 156. �Varia 37!J Ar"HYKA ASAMOA ANSA, Die C;psellschartlichen Verhaltnisse del' Ewc-Bevolkerung in SUdost-Ghana, Berlin 1971, s. 227, tabl. XVI. BOSER-SAIUVAXEVANlS RENEE, Textilhandwl'rk in West-Afrika, Basel 1972, s. ~4. tab!. :J1. CAJ'HON .JEAN, Comlllllnautes villageoises Bwa. Mali -Haute Volta. Tome 1. Memoires dl' l'Institut d'Ethnologie t. 9, Paris 197:~,s. :380. EKHOLM KA,TSA, Power and Prestige. The Rise and Fall of the Kongo Kingdom, Upp:-;ala 1972. s. 19li. FERCHIOU SOPHIE, Techniques et societes. Excmple de la fabrication des chćchias en Tunisie, Paris 1971, s. 2:jfl. HIBEHTH .JOHN. The Gbaya. Studia Etllnographica Upsaliensia t. :J7, Uppsala 1973. s. 93. HONEA KENNETH HOWARD, A Contribution to the History of the Hamitic Peoples of Africa. Acta Ethnologica et Linguistica nr 5, Wien 1958, s. 1U9. .rUILLCHA T BERNARD, Les bases de l'organisation sociale chez les Mouktele (Nord-Cameroun). Structures Iignagcres et mariage, Paris 1971, s. 271. PRINS A. H. ,1., Sailing from Larnu. A Study of Ma!'itime Culture in Islamic East Africa, Assen 1965, s. :320. SCHOENAKER SmONIUS, Dil' ideoIogischen Hintergri.inde im GemeinschaHsleben der Pogoro. Ada Ethnologica et Linguistica nr 7, Wien 1965, s. 176. STIRNIMANN HANS, Nguni und Ngoni. Eine Kulturgeschichtliche Studie. Acta Ethnologica et Linguistica nr fi. Wien 196:3.s. 192. SUNDSTROM LAHS. Ecology Clnd Symbiosis Niger Water Folie Studia Ethno~raphica Upsalicnsia t. :35, Uppsala Hl72, s. 176. THAUSING GERTRUD, Sein und Werden. Versuch einer Ganzheitsschau del' Heligion des 1'llaraonenreiclles. Acta Ethnologica et Linguistica nr 23, Wien 1971, s. 298. AMERYKA ALLIANCE ill Eskimo Society. Edited by Lee Guemple, Washington 1972, s. 131. ANTHROl'OLOG y of tllc Numa . .John Wesley Powell's Manuscripts on the Numie Peoples of Western North America 1863-1380. Editors Don D. Fowler and Catherine S. Fo\\'lcr, Washington 1~171,~. :31)7. BASSO KEITH H.. Western Apache Witchcraft. Anthropological Papers of the Ulli\'('!'sity of Arizona t. 15, Tucson 1969, :;. 75. BERZIN A M. ,JA., Formirovanije etniceskogo sostava naselenija Kanady. (Etnostaliccskoje isslcdovanije), Moskva 1971, s. 193. BHATFIELD MAITLAND, The Changing Pattern of Hopi Agriculture. Hoyal Anthropoloc;it'al Institute Occasional Paper nr 30, London 1971, s. 66. BRODA DE CASAS .JOHANNA, The Mexican Calender as Compared to Other Me~oamcril"an Systems. I\da Ethnologica et Linguistica nl' 15, Wien 1969, s. 105. CARVALHO-NETO PAULO DE, History of Iberoamerican Folklore. Mestizo Cultures. Ooslerllout 1969, s. 262. CRUMRINE LYNNE SCOGGINS, Ceremonial Exchange as a mechanism in tribal integratioll among tile Mayos of Northwest Mexico. Anthropological Papl)rS of the Univl'rsily of Arizona nr 14, Tucson 1969, S, 52. �380 Varia FEDOROV A S. G., Russkoje naselcnije Aljaski i Kalifornii. Konec XVIII vcka 1867 g., Moskva 1971, s. 269. FURST PETER T., The Parching of the Maize: An Essay on the Survival of Huichol Ritual. Acta Ethnologica et Linguistica nr H, Wien 1968, s. 42. HILL JAMES N., Broken k Pueblo. Prehistoric Social Organization in the American Southwest. Anthropological Papers of the University of Arizona t. 18, Tucson 1970, s. 150. KLYMASZ ROBERT B., Folk narrative among Ukrainian-Canadians in Western Canada, Ottawa 1973, s. 133. KREUTZINGER HELGA, The Picture of Krio LiCe Freetown 1!JOO-192U. Acta Ethnologica et Linguistica nr 11, Wien 1968, s. 1UO. KROEBER A. L., More Mohave Myths. Anthropological Records t. 27, Berkeley 1972, s. 160. LAGUNA FREDERICA, Under Mount Saint Elias. The Historyand Culture of the Yakutat Tlingit. Part 1-3, Smithsonian Contributions to Anthropology vol. 7. Washington 1972, s. 1395. LONG ELEANOR, "The Maid" and "The Hangman". Myth and Tradition in a Popular Ballad. Folklore Studies t. 21, Berkeley 1971, s. 170. LUKESCH ANTON, Mythos und Leben del' Kayapo. Acta Ethnologica et Linguistica nr 12, Wien 1968, s. 316. MUNK BENTON GABRIELE, Mexikanische Lyrik aus fri.ihgcschichtlichen Zeiten: Acta Ethnologica et Linguistica nr 10, Wien 1967, s. 83. NORTH American Indians. A Comprehensive Annotated Bibliography for the secondary Teacher, Tempe 1973, s. 123. PERKOWSKI JAN L., Vampirs, dwarves, and witches among the Ontario Kashubs, Ottawa 1972, s. 85. ROBE STANLEY L., Mexican Tales and Legends from Veracruz. Introduction. Classification, and Notes. Folklore Studies t. 2~1,Berkeley 1971, s. 161. ROGERS EDWARD S., The Quest for Food and Furs. The Mistassini Cree, 19531954. Ottawa 1973, s. 83. STUART W. B., Gambling music of the coast Salish Indians, Ottawa 1972, s. 114. THOMPSON JUDY, Preliminary study of traditional Kutchin clothing in Museums, Ottawa 1972, s. 92. TREMBLAY M.-A., Laplante M., Famille et parente en Acadie. Ottawa 1971, s. 174. WATSON LAWRENCE C., Self and Ideal in a Guajiro Life History. Acta Ethnologica et Linguistica nr 21, Wien 1970, s. 112. WEAVER SALLY M., Medicine and Politics among the Grand River Iroquois. A Study of the Non-Conservatives. Ottawa 1972, s. 182. AUSTRALIA I OCEANIA BERNDT CATHERINE H., Women's changing ceremonies in Northern Australia, Paris 1950, s. 84. BERNDT RONALD M., Berndt Catherine H., Sexual Behavior in Wcstern Arnhcm Land, New York 1951, s. 247, tabl. 24. FIRTH RAYMOND, Maude Honor, Tikopia String Figures. London 1970, s. 64. FIRTH R., SPILLIUS J., A Study in Ritual Modification. The Work of the Gods in Tikopia in 1929 and 1952, London 1963, s. 31. �381 Valia GLADWIN THOMAS, SARASON SEYMOUR B.. Truk: Man in Paradise, New York 1953, s. 65l. PANOFF MICHEL, La terre et l'organisation sociale en Polynesie, Paris 1970, s. 286. STAGL JUSTIN, Del' Geschlechtsantagonismus in Melanesien. Acta Ethnologica et Lingistica nr 22. Wien 1971, s. 109. SYSTEME des Titres, Electifs ou Hereditaires dans les Nouvelles-Hebrides Centrales d'Efate aux iles Shepherd. Memoires de L'Institut D'Ethnologie t. 10, Paris 1973, s. 491. Zestawiła J. Gerlach-Klodnicka ��INDEKS BeiU R. 135 Bckjarova Olga :l:J8 Benes Bohuslav 251-254, Acipayamli Orhan :338 Adascalitea Vasil :~:H) Al bisetti C. \;3,1 Alcksandl'(wa V. A. 211:; Allmaycr F. Fazio 2911 Angelova Rosica :3:39 Ankermann B. 281 Antonievii' Dragoslav :3:38 Antoniewicz Włodzimierz 220 Armon Witold :11!l,:35·1 Arnott Margaret L. 27~) Assarodobraj Nina 114 Ast Hiltraud 289 Astor Gerhard 286 Aufenanger Heinrich 286 Austen L. 292 Avguśtin Cena 29!l Baer Gprhard 282 Bako Ferenc 210 Bąk Stanislaw :W7, :119. :':'17 Baldus H. 138 Banasević Nikolaj :302 Barabas .J. 276 Baraniuk Tadeusz :352 Baranowski Władysław :354 Barjaktarović~ Mirko R. 87-98, Bartosz Adam :)31 Bas Angelos 298 Bastian Adolf 281 Batky Z. D6 Baudouin de Courtenay .J. 99 Baumann H. 211 Baumer Iso 287 Bausinger Hermann 237-241 Bazielich B. 251 Bednarik R. 2117 OSOBOWY 276, 3:32, 335, :3:39 Berg Gosta 280 Bernsdorf W. 139, 146 Biasutti R. 292 I3icevski Trpko 3:38 Bielecka Elżbieta 352 Bieńkowski Wiesław 107 Biernacka Maria ;308, 319 Bierzanówna J. 112 Birket Smith K. 292 Birou A. 138 Blaszczyk Stanislaw 1M, 307, 319, 330- 332, 354 296, :5:32 Bobióska Celina 111 B0dker L. 1:32, 13:3 Bohdanowicz Janusz 199-21li Bohusz Ksawery 112 Bolog Valeriu L. 285 Bondarcyk V. K. :332, 334, 337 Bonomo G. 291 Brain J. P. 263 Branicki Konstanty 226 Bratanić B. 275, 276, :33:3 Brencz Andrzej 249-251, :302-:305 Bringeus Nils-Arvid 75, 244, 276, Brodard F. X. 287 I3romlej J. V. 294 Bronzini G. B. 290 Brożek Ludwik 250 BrUckner A. lllI. 136 Brudner L. A. 268 Bruhl L. L. 95 Bruk S. J. :334, 337 Brzanov Michajło 338 278 �38·l Brzeziński Jacek a51 13ucewicz Krystyna :l52 Buhler Th. 287 BukureStlijev Michail 338 Burlasova S. :3:35 Burszla Józef 151, 152, 294, :107, :lO8, :\09, :H9, 332-335, 337 Burzyński Jacek 351 Buttitta A. 291, 292 Byhan A. 211 Bystro!'l J. S. 186 Cabej E. 93 Ćajkanović V. 95, 96 Caramella S. 290 Caratini R. 138 Carollo Vincenzo 291, 293 Caso Alfonso 249 Cazeneuve J. 134, 142 Centlivres M. i P. 266 Chętnik Adam 190, 217-223, 349 Childe V. G. 292 Chlebana Milowan ~3()4 Chmiel Adam 187 Chmielowski Stanisław :.1l9 Chorvat Kristof 304 Chybiński Adolf 351 Cienciała Anna 348 Cinciała A. 250 Cinti J. 138 Cirese Alberto M. 275, 290, 291 Cistov K. V. 3:32, :334, 337 Clark J. G. D. 83, 214 Cocchiara Giuseppe 290, 291, 292 Collaer Paul 291 Coon Carleton S. 177 Czabiaruk A. J. 77 Czacki Tadeusz 120 Czaj Joanna 352 Czambel S. 101 Czech Józef 187 Czechowiczowa N. 221 Czerwiński M. 167 Czubala Dionizjusz 181-198 Danachair C. O. 276 Danglova O. 335 Daniel R. 250 D'Anna Giuseppe 290 Davidson D. S. 292 Dc)browski K 1:1:) Dekowski Jan 184, :WS Dias J. 275 Dimitrijević S. 90 Dimovski Michajlo :::lB Djordjevi<:: D. 8(). DO, nu Dobrowolski K. 1511 Domaradzki T. :>48 Donini A. 94 Donkov L. J. :lO5 Dopierała Włodzimierz :152 Drljaca D. 299 Drobnjaković B. 74 Drummond .J. 244 Duczmal-l'acowska Halina 217-22:3 Dudziak Wojciech :151 Dukov L. 335 Dulczewski Z. 5 Dumezil G. 292 Duvignaud J. l:3() DziQgiel Leszek 41-72 Dzimrevski Borivoj :338 Dygacz AdoH 181i Echanove C. A. 1:38 Ega!'dt Brita 280 Egloff W, 288 Ehrenreich P. 281 Ek Sven B. 75 Eliade Mircea 29:3 Ember M, 262 Emrich D. B. 290 Engels Fryderyk 124 Erben Karel Jaromi!' 294 Erich O. A. 135 Erixon Sigurd l:n, 274, 275, Fadyszak Barbara :1.')2 Fairchild H. P. 1:18 Falkowski J. 208 Fava!'a Albert 291 F'eneherg Rupert 289 Fen ton AłexLllld('r 279 Fierla G. 251 Filipovi{: M. S. 8B, 8n Findeisen p, 29D Firlh R. 292 Fischer A. 208 Fischer-Harrichauser Herman Fosler George 166 277 286 �38t; Franko Andrew G. 249 Frankowska Maria 307, 308, 309, 319 Freed S. A. 263 Freedman Robert L. 278 Fried J. 137 Frikel Protasio 282 Frobenius L. 292 Frolec Vaclav 338 Frorian Gereald 338 Fryś-Pietraszkowa Ewa 319 Gaal Karoly 279 Gajek Józef 77, 208, 209 Galanti Carmela 292 Galton 262 Gamerith Anni 279 Gandev Christo 294 Gasparikova V. 335 Gawęcki Marek 2!!4 28(j Gencov S. 96 Gennep A. van 132 Georgijeva Ivanicka 296 Gergelewicz E. 110 Gerstner-Hirzel E. 287 Getz L. 15 Gieburowski Wacław ;151 Glasenapp H. von 139 GIoger Z. 136 Gładysz M. 3:32 Gładyszowa M. 3:15 Głębiński S. 110 Głowacka Joanna 352 Godlewski A. L. 308, :11!J Gołębiowski Ł. 18!! Gotti Ettore L. 292 Gramsci A. 161 Granlund J. 276 Grabner F. 281 Grbić S. 89 Greenwood D.. J. 2(j8 Gremaud Henri 288 Gross D. R. 265 Grubeł-Myskula M. 32l Gschwend M. 288 Gunda B. 136, 276 Haberlandt Arthur 74, LI!}, 210 Haer Ernst 28(; Hahn E. 292 Hahn Frib: 278 Hajduk .Tanina 251 25ti 25 - Lud, tom LVIII Halicka Antonina 220 Haltsonen Sulo 371-372 Harajda Helena 351 Hartmann Robert 281 Hartog Joseph 286 Haselberger Herta 283 Hauser A. 244, 292 Hawthorn H. B. 292 Heilfurth G. 146, 258, 276 Heim Walter 287 Heine-Geldern Robert 211, 281 Henslowa Maria 260-262 Heraklit 263 Hermann Adolf R. 284 Hernas Czesław 107 Herodot 93 Heroldowa I. 335. Heymann Jerzy 149-158 Himmelheber Hans 283 Hirny B. 15 Hirschberg W. 134 Hobley C. W. 94 Hochfeld J. 146 Hofer T. 335 Hoffman-Krayer E. 137 Holzknecht Karl 285 Hołubowicz Włodzimierz 182 Hoops J. 135 Horak Jifi 294 Hrebinczyszyn J. 15 Hultkrantz A. 131, 132, 133, 275 Hvarfner Harald 278, 280 Itman Leszek 307, 319 Jaczewski T. 227 Janicka Urszula 351 Januszkiewicz Bolesław 159-169, 277-281 Jardas I. 91 Jasiczek H. 250 Jasiewicz Zbigniew 308 Jaster J. 227 Jastrzębski Józef 308 .Jaworska Bronisława. Zob. Kopczyńska-Jaworska Bronisława .Jaworski Eugeniusz 319, 360-371 .Jeannert Alain 288 .Jegglc Utz 241 .Tdski Konstantyn 22ti .Jensen A. E. 292 .Jei-abek R. 276, 335 �380 Jerabkova A. 335 Jezierska Renata 289-·293 Jezierski F. S. 115 Jeż-Jarecki Władysław :319 Jostowa Wanda 308 .JUrgens Hans W. 284 Kadłubiec D. 249, 250, 251 Ka1eciak Piotr 307, 319 Kamieński Łucjan 351 Kamiński M. 1. 352 Kamocki Janusz 319 Kantor Ryszard 351 Karadzić Vuk Stefanović 87, 92, 301 Karaś M. 347 Kasprzykowski Zbigniew 352 Kauffmann Hans E. 284 Keesing F. M. 166 Kej10va Viera 304 Kempers A. J. B. 275 Kempers B. 276 Kettmann G. 299, 300 Kirchhoff Paul 281 Kitowski Wincenty 183 Klimaszewska J. 309 Klimova-Rychnova Dagmar 297 K10nowicz S. F. 188 K10ska Gerhard 237-241 Klucki L. 250 Kłodnicki Zygmunt 73-85, 334 K10skowska A. 271 Knecht Sigrid 285 Knezević S. 89, 91 Kobela Detlcv 299, :301 Kobiela D. 299 Kolberg Oskar 294, :337, 347 Koleva Elena 295, 304 Koleva Tatiana A. 297, 338 Kołłątaj Hugo 108, 113, 118, 119-127 Komisel Emilia 338 Komorovsky Jan 294 Konitzky Gustav A. 281 Konig R. 138 Kopczyńska-Jaworska ' Bronisława 151, 270-274, 277, 307-317, :319, 321-:330, :3:35 Korta A. 111 Korzeniowski Jacek 352 Korzoń Tadeusz 114 Korytko Emil 303 Kossina Gustaf 73 Kostic L. 302 Ko:;tov S. 2US Kostrzcw:;ki J. 214 Kostrzewski Jakub lHi Kostysz Juliusz 187 J(ovacevicova Sonia 271;, :3:)4 Kovalikova E. 304 Kovaru V. 335 Kowalska-Lewicka Anna 260-262, 277, 278, 307 Kozłowski E. 252 Kozłowski Roman 220 Kozyr-Kowalski St. 153 Krakowski P. 165 Kramai'il~ J. 335 Kraśko Wincenty 348 Krasnowolski Andrzej 35:3 Kretzenbacher Leopold 289 Kristek Igor 304 Kroeber A. L. 134 Królikowska E. 329 Krupiński Jędrzej 116 Krzanowska Romana 319 Krzanowski Andrzej 309 Krzyżanowski Julian 117, 136 Kryłacz J. 15 Kubiak H. 347 Kuczyóski Antoni 308 Kula Marein 309 Kulbakin S. M. lal Kulisić S. 90 Kurek Jan 352 Kurjaković M. 91 Kusielewicz E. 348 Kutrzeba-Pojnarowa Anna :307, :;09, 319, 3:30-3:32 Kutzelnigg Artur 288 Kuzyk K. 14 Kuźniewski Ignacy :J08 Kwapieniowa Maria 183 Kwaśniewicz W. 151 Kwaśniewski Krzysztof 1:37, 258-259 Kwiek Marek :J51 Kwilecki A. 5, (j, 27 Laade W. 284 Laan K. 137 Lafontain Leopold 116 Lancaster C. S. 264 Lange Ch. H. 276 �Lang-ReitsH\tter M. 2811 Lanlprnari Vittorio 2!J2 Laviosa Zambotti P. 292 Leach M. 137 L"ch .J'·)zcf 308, :n!l Lchr-Spławir"Jski Tadeus/. !HI-I0:' Leiner Maria 289 Leroi-Gourhan A. 138 Lescak M. 335 Leśnodorski B. 112, 115 Lew Stefan 308, 319 Lewowicki Jerzy 321-325 Ligęza Józef 255, 256-258, 360-371 Linette Bogusław 251-254, 308, 319, 350 Lipióski A. 153 Lisakowski Jarosław 351 Lissa Z. 159, 163 Lockwood W. G. 268 Loffler Fritz 299 Logan Michael H. 286 Lorane W. 162 Lorentz F. 99, 100 Lovretić J. 91 Lozar-Podlogar Helena 297, 303 Lurati Ottavis 288 Luschan F. 281 Lutz G. 276 Ładosz J. 153 Łapski O. 14 Łopuszaóski Bolesław 319 Łoś J. lal, 103 Macaj S. 89 Maciejowski W. A. 112 Mackenscn L. 137 Magnuco E. 292 Makarovi6 Gorazd 298 Makarovi6 Marya 298 Malicki Longin 308, 319 Malinowski B. 94, 167, 292 Małecki Mieczysław 10:~ Małkowska Krystyna :i09 Małkowski Stanisław 219 Mancias Jorge 249 Manni Eugenio 292 Marchwiński M. 110 Marczak Krystyna 308, 319 Maresch Gerhard 289 Mariateglli Jose Carlos 249 Marino S. Salomone 289, 291 Marinov Vassil 279 Markus Michal 278, 296, 304 Masny Ewa 353 Mauss 164 May Mark A. 270 Megas Giorgio 292 Meinardus Otto 283, 285 Mentuch A. 15 Michalek J. 335 Mićević L. 90 Mieder Wolfgang 287 Mikkola J. J. 99 Mili6ević M. 88 Miller E. S. 265 Milosavljević S. 89 Mjartan Jim 304 Mockli von Seggern M. 286 Mokłowski K. 208 Moniak Andrzej 352 Moser Dietz-Rudiger 287 Mostny G. 133 Moszyński Kazimierz 74, 103, 151, 207, 337 Mrakovcić V. 91 Mrozówna E. 102 MucchieIli A. i R. 138 Muh1mann W. E. 139, 146 Muller E. W. 146 Muller Iso 287 Murdock George P. 263, 270 Musiat Zygmunt 299, 300 Musielak Krystyna 352 Musinka M. 335 Muszkieta Salomea 350 Muszyński J. 14 Nahodil Otokar 159, 161-J 62, 164 Narr Roland 241 Naruszewicz Adam 118 Nasz Adolf 307, 355-360 Nedić Vladan 301 Nedo P. 299, 332 Neymanova Zofia 319 Niederle L. 95, 101, 208 Niederer Arnold 287 Niedźwiedziński Przemysław 308 Nigra Constantino 291 Nikolic V. 90 Nitsch Kazimierz 99-105 �388 Nolle W. 134 Nordland Odd 280 Norsander Goran 280 Novak Anka 299 Novak Vilko 208, 303 Nowakowski Tadeusz 351 Nowotny Paweł 299, 300 Nyrkowski S. 252 Obst Marian 350 Oelmann F. 214 Oleszezuk Anna I. 353 Olińska Barbara 352 Ondrusz J. 250 Opałek Kazimierz 110, 111, 113 Optołowiez Janusz 308 Ordon E. 348 Ortutay G. 290 Osil1ski A. 138 Ossowski S. 146 bstereng Borehgrevink A. B. 280 Pagliaro Antonio 292 Paladi Kovacs Attila 77 Palm H. 199 Paluehowska-Targońska Anna 352 Pandolfi F. 290 Pankiw W. 15 Pantelić Nikola 296 PantH: Miroslav 302 Paprocka W. 335 Paradowska Maria 225-236, 309 Park G. K. 267 Pasek Jan Ch. 190 Pastuszkiewiez Stanisław 188 Pauli Elisabeth 78 Pavicić-Surnjić M. 90 Pawałowski Jan 247-249 Pawlak Danuta 350-351 Pawliczek Jerzy 353 Pawlikowski J. G. 165 Pawłowska Jadwiga 319 Peeueh G. 15 Penkala Danuta 352 Penusliski Kiril 92, 339 Person B. A. 277 Perzyna L. 116 Peseva-Popova R. 335 Peseva Raina 296 Petrei BertI 289 Petrova E. 208 Petrovski Blaze 3:38 Peukert Herbert 246 Picasso 165 Piegza Karol 251 Pietkiewicz Kazimierz :\08, :W) Pietraszek E. 151 Pietrzak Teresa 221 Pikelis A. M. 171 Pillova Drahomira 304 Pinnov Heinz-Jurgen 282 Piramowicz Zofia 349 Pisutova Irena 304 Pitre Giuseppe 289 Pittioni Richard 289 Plettenburg H. W. M. 275 Podolak Jan 293, 332, 335, :3:38 PodoHlkova Katarzyna 3:35, :n8 Poirier J. 133 Pokropek Marian 222 Polański Jarosław 13, 15 Polivka J. 294 Poloczkowa Barbara 171-189 Polonec Andrej 304 Ponente Nello 290 Poniatowski S. 211 Poniatowski Z. 139 Popowska J. 15 Popvasileva Aleksandra :3:37 Posern-Zielińska Mirosława 262-269 Posern-Zieliński Aleksander 167, 281-284, :308, 309, :319 Potieehin I. I. 135 Pourova-Volbraehtova L. 335 Pranda A. 334 Preuss K. Th. 281 Prus-Wiśniowski Tadeusz :l08, :319 Prvulović B. 89 Przybył Grażyna :35:3 Pszezółkowska-Simiczijew .Janina 107-129 Putilov Boris N. 297, :n2 Radomski B. 1:39 Radziejowski Janus7. :35:, Rakić R. D. 335 Ramovs Mirko 30:3 Ramseyer RudoH .r. ~~HH Hiink Gustaw 27!) Hasmussen H. 27(; Redfield H. ](ifJ �389 HeinfllSs Homan 308, 321 RcinilHi Anna Maria 285 Rej M. 187 Resner Gerald 28(; Rhamm Karl 73, 208 Rigoli Aurelio 291, 292 Ristcski Milan 3:38 Ristovski Blaze :l:32, :3:39 Rivet P. 138 Robek A. 335 Rohan-Csermak G. de 275 Romano Ruggiero 248 Romano S. F. 290 Romer Bela 279 Rossi-Taibbi Giuseppe 292 Rost F. 100 Rozwadowski J. 103 Różycka Teresa 222 Rudnicka-Kruszewska Hanna Rygiel Bruno 250 Ryszkowski K. F. 116 Siemiradzki .T. 227 Sicwiera Kazimierz 35:3 Simiczijew Kole 246-247, 301-302, 339 Simonides Dorota 254-259, 320 Skalnik P. 335 Skalnikova Olga 296 Slobin M. 266 Sławski Franciszek 80 Smereka M. 15 Smidt R. R. 93 Smith Kaj Birket 94 Smolarski M. 110 Smoleński W. 115, 116 Sobierajski Z. 334 Sobisiak Walerian 243-246, 286-289, 301 Sobolevski A. A. 101 351 Salih Abdulhac 3:38 Salwa Wojciech 352 Samochwałenka E. 14 Sarkany M. 335 Sauer O. 292 Sawaniuk M. 15 Scaglin R. 263 Schelbert Leo 287 Scheuermeier Paul 77, 199 Schier Bruno 74, 199 Schleicher August 99 Schmidt Leopold 73, 74, 75 Schneeweis Emil 9:3. 239 Schneider A. 136 Schober Manfred 299, 301 Schrader O. 135 Schreiber A. 277 Schwartz N. B. 2G4-265 Segui Antonio 165 Seitz Georg J. 282 Sejourne Laurette 249 Seler E. 281 Seligman E. R. A. 1:l8 Selmowicz Krystyna 339-347, 349-354 Septunov Mich{ljlović 339 Seweryn Tadeusz 181, 319 Seyda Bronisław llfi Shils E. 159 SocMii Pavol 304 Soja Henryk 352 Sorokin A. P. 164 Spirovska Leopasova 338 Sramkova M. 335 Staeblin Martin 287 Stalmach P. 250 Staszczak Zofia 131-148, 242-243, Staszewski Kazimierz 222 Staszic Stanisław 111, 118 Steinen K. 281 Stelmachowska Bożena 352 Sterly J. 285, 286 Stieber Zdzisław 103 Stigum H. 133 Stika Jarosłav 295 Stoklund Bjarne 280 Stohr W. 134 Striibin Eduard 287 Suboczowa Maria 209, 307, 319 Suchodolski B. 118, 163 Sulińska Jolanta 353 Sulitka A. 335 Sumner William Graham 270 Surzyński Józef 351 Svobodova V. 335 Swanton 263-264 Szabó B. 276 Szabó Matyas 280 Szacki Jerzy 159, 160 Szczepallska Maria 351 Szczepański J. 146, 147, 160 335- 298- 274-277 �390 Szczotka S. 190 Szeluka J. 15 Szendrey Z. i A. 136 Szolnoky Lajos 210 Szromba-Rysowa Zofia 353 Sztolcman Jan 225-236 Szyjkowski M. 110 Szymiczek J. 250 Szymik W. 251 Symes D. G. 267 Śreniowski S. 112 Świętochowski A. 112 Taczanowski Władysław 226, 228 Tagini Jacques 287 Tarko Medard 293-298, 321, 347-348 Taryo Obayashi 284 Tessmann Gunter 281 Teuteberg Hans-Jurgen 243, 279 Theodorson A. G. 138 Thomas W. L. 171 Thurnwald R. 292 Tiby 0.291 Tischner H. 134 Todorov D. 335 Todorova- Vasileva M. 335 Tokarew S. A. 275 Tomeś J. 335 Tomicki Ryszard 353 Toschi P. 290, 292 Tozi Niko 339 Tracz Marek 352 Traczyński Edward 352 Traerup Birthe 246-247 Triimpy Hans 287 Trypućko J. 348 Tumangelov Boris 297, 334, 335 Tyszka A. 154-156 Uplegger Helga 283 Usak J. 335 Uusivirt Hilkk 279 Vakarelski Christo 77, 294, 334 Valeri Renee 279 Vancik F. 335 Vanovicova S. 335 Vafeka Josef 295, 305, 335 Vavilov N. J. 292 Venturelli A. J. 135 Veselovski A. N. 294 Vierkandt A. 146 Viires Ants 75 Vilkuna K. 133, 276 Vujić V. 90 Vuorela Toivo 279 Walendowska Barbara 309 Wali górski Andrzej 41-72, 171 Wanke A. 139 Wasilewski Eustachy 353 Weber A. 163 Weber Max 166-167 Weber-Kellermann I. 276 Weibust Knut 280 Weichart Teodor 116 Weinhold R. 331 Wenhrynowicz T. 15 Werba A. 15 Werbowy M. 10 Wesołowska H. 355-360 Westphal-Hellbusch S. 146 Weyer Edward 177 White D. R. 263 Wick P. 331 Wiegelmann Gi.inter 77, 243-246, 275, 278 Wieruszewska-Adamczyk M. 152 Wierzbicki Zbigniew T. 5-39 Wihorny A. 14 Wildhaber Robert 287 Willems E. 138 Winick C. 133 Winowicz Krystyna 351 Wodzicki Mieczysław 353 Wokroj Franciszek 307, :319 Wrazinovski Tanas 338 Wroński J. M. Hoene 109 Wrześniowski A. 228 Wydra J. 292 Zad rożny J. T. 138 Zadrożyńska-Barącz Anna 354 Zakhos-Papazaharion 338 Załuski Stanisław 113 Zambrzycka-Kunachowicz Anna 35:; Zawierucha Anna 353 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 151, 307, 308, 319, 348 �391 Georgi 339 Zecević Slohodan 88. :):)8 Zelenin D. n:l Ziegler Susanne :1:18 Zieliński S. 227 Ziółkowska Justyna 35:) Zinyc Vladymir 295 Zdravcv Znamierowska-Priifferowa 319, 320, 348, 372 Zupfer Wolf Dieter 288 Żdanko T. A. 3:35 Żygulski K. 162 Yoder Don 278 Maria 307, �INDEKS akulturacja u Indian 265, 352 architektura wiejska grecka 292 astTonomia ludowa 52 badania nad kulturą robotniczą 150 - - regionem 367 - - współczesnością 151, 300 - procesów społeczno-kulturowych 1'19158 - społeczności lokalnych 267, :{35 - terenowe 'VI Europie 267 bajki jugosłowiańskie 302 - węgierskie 27 ballada rumuńska 293 bibliografia sycylijskich tradycji ludowych 290 budownictwo ludowe 242, 251,283, 2fJ8, 304 - - alpejskie 288 - - czeskie 295 - - kaszubskie 352 - w Peru 232-233 - sakralne bursztynial~stwo w Polsce 217-223 cargos3'53 cep w hlandii 276 chleb, placek 279 czarownice 293 czas'opisma slawistyczne 102-103 demograficzny słownik 139 demonologiczna literatura 293 dramat ludowy 302 egzogamia 296 epika ludowa 302 RZECZOWY epos słowiański 297 etniczne grupy 14:{ etnoootGnika 260 etnogastronomia 273 etnogeneza Indian 282 - narodu bułgarskiego 294 etnografia angielska 171-189 - Europy 133, 242-243, 274-277 - niemiecka 276 - słoweI1ska 302-30:l - społeczeństw pierwolnych I:l4 - ukraińska 295 et.nograficzna dokumen lacja :310 - klasyfikacja systemalyc:r.na 270-27·!, 276, 330-332 clnograficzne allasy :l3:l-3:H - opisy Peru 230-235 - prace magisterskie :{51-:l53 - sesje, seminaria i konferencje 27f:, 289, 290, 309, 332-335, 337-:139,:348-351 - słowniki i encyklopedie l:ll-H;) - wy'stawy 339-347, 348 etnograficzny film 290, :l'51 etnografii początki 108-I2B - 'Przedmiot i zakres 'bada!'! 273, 271; etnologia holenderska 276 - szwedzka 276 elnomedycyna 284-286 etnomuzykolodzy poznal1scy :151 etno s 294 folklor 136, 254, 256, 297 - bałkański 335-339 - białoruski 337 - cieszyński ~:;O - garncarski 197 - serbski 301, 302 �39;3 - słowiański 294 - rzeszowszczyzny 350 - w Czechosłowacji 335 folklorystyczne słowniki i encyklopedie 137 - zespoły tmraińskie 11-14, 17-18, 22,23, 24-25, 26 folklorystyka europejska 290 - jugosłowiańska 302-303 - włoska 290 folkloryzm 152, 164, 2:39-240, 250 fizjokraci polscy 107-1211 garncal'slwo 1111,283, 289 gospodarka chłopska 2U7, 352 - - w Kenii 41-71 gwary kaszubskie 100 - polskie 101 instytucje społeczne na wsi 352, 353 Instytut Antropologii Społecznej w Palermo 290 100, 101 99-104 kalendarz rolniczy 41-46 kalendarze drewniane 295 karnawał grecki 292 kierunek filozoficzno-historiograficzny 117 kobieta w życiu wsi 63-70, 353 kontakty transpacyficzne 281 kopaczka 47-48 korespondencja G. Pitrego 2!)0 kosze 66, 211, 283, 288 kosznice 200-204 kult Marsa 292 - świ~tych 354 - wody na Sardynii 292 kulty ewangeliczne 265 kultura 166 - lokalna 166 - ludowa niemiecka 238 ~ - rosyjskich osadników w Syberii 295 251 laska pasterska grzechotkowa 280 lecznictwo 196-197 literatura ludowa germańska 133 - - jugosłowiańska 301-303 - - włoska 291 - pólludowa 276 ludoznawstwo 2:17, 211 - niemieckie 237-241 ludożerstwo 233 ludy niecywilizowane 142 łodzie-dłubanki łopaty 280 historia ludoznawstwa niemieckiego 2;37~ 238 hodowla bydła 2811 Human Relations Area Files 270-274 jc;zyki zachodnio-słowiańskie jc;zykoznawstwo słowiańskie - materialna cieszyńskiego - robotnicza 153 - robotników leśnych 301 - społeczna Europy 276 kulturowy wytwór 167 231, 284 magia 52-55, 61, 181-182, 261, 287 - handlowa 351 malarstwo ludowe 288, 291 - - na szkle 251, 304 małżeństwo 354 maski 287 - indiańskie 281-282 meblarstwo wiejskie 276, 299 medycyna ludowa 260-261, 282, 285-286 megalistyczne pomniki 284 metaloplastyka 283 metoda historyczno-porównawcza 294 metodologia etnografii radzieckiej 352 metody ilościowe 263 metodyka badań antropologicznych 263 Międzynarodowe Towarzystwo Przyjaciół muzeów Świata 219 mi t o pierwszych rodzicach 48 mitologia polinezyjska 352 młocka 68-69 młyny wodne 304 mniejszości narodowe w Polsce 5-:3!), :l5:1 muzealnictwo angielskie 171, 174 muzyczne instrumenty 339 muzyka ludowa włoska 291 muzykologia poznańska 350-351 narzędzia rolnicze 47, 251, 276, 289 noszenie na głowie 66 obyczaj 87, 239 �394 obróbka skór 283 obrzędy 143, 242, 251, 292 - doroczne 303, 352 - garncarskie 186-191 - pogrzebowe 94-95, 191 - rodzinne 190-191, 280 opowiadania ludowe 250, 254-256, 287 organizacje społeczne 143, 268 - - pasterzy 276 osadnictwo i kształty wsi 242, 251, 352 paleniska 279 pamiętnikarstwo 255 pasterstwo 304 -- karpackie 295 pieśń żołnierska 288 pieśni ludowe 250, 287, 291 - - bałkańskie 335-337 - - hajduckie 302 - - macedońskie 92, 246-247 - - muzułmańskie 92 - - serbołużyckie 299 - - serbskie 301 - - włoskie 291 - pasterzy sardyńskich 292 - straganowe 252-253 pisarze ludowi 250 plastyka figuralna ludowa 354 plecionkarstwo 283 pług 48-49 podania górnicze 256-258 podział pracy w rodzinie wiejskiej 353 poezja ludowa włoska 291 polowania na ludzkie głowy 95 pokrewieństwo u Bułgarów 296 pożywienie ludowe 243-246, 251, 277, 278280, 288, 296, 353 przebierańcy 303 przechowywanie ziarna 68-69, 199-215 przedstawienie ludowe 289 przemiany kulturowe 296, 334, 353 przysłowia ludowe 250 region etnograficzny 267 regionalizm 250 religia rzymska 292 religie 287 religijne pielgrzymki 265, 287 religijny synkretyzm 309 religioznawcze słowniki 139 rezginie 73-85 rolnictwo 292 - afrykańskie 41-71 - argentyńskie 351 rzemieślnik wędrowny 289 rzemiosło artystyczne afrykańskie 283 - kowalskie 304 - wiejskie 353 rzeźba afrykańska 28:; - ludowa w drewnie 251 rzeźbiarz ludowy 352 rybołówstwo 309, 350, 353 rytuał o charakterze orgiastycznym tzw. anastenaria 292 serowarstwo w Polsce 277 skansen bułgarski 287 slawistyczne studia w Polsce 103 snohactwo 296 sobótki 127 spichrze 199-216 społeczeństwa pierwotne 178 społeczności lokalne 353 sprzęt chmielu 298 stosunki społeczno-gospodarcze 351 strój ludowy 242, 251, 276, 288, 298 - górnośląski 243 struktura rodziny 263 Studium Słowiańskie Uniwersytetu Jagiellońskiego 103-104 styl ludowy w sztuce 283 szamanie afgańscy 266 szamanizm południowoamerykański 282 szkoły ludowe 281 sztuka afrykańska 165 - meksykańska 290 - ludowa 242, 251, 290 - - kukiełkowa 289 - - ukraińska 23 szufla do równania ziemi 280 system klasyfikacji etnograficznej 270 - - przedmiotowej 270-272 systemy pokrewieństwa 263 - społeczne Natchezów 263 tabliczki karbowe 295 tańce ludowe 250, 293 - - bałkańskie 335-337 - - słoweńskie 303 targi i jarmarki 353 tatuaż 283 �395 teatrzyki kukiełkowe 292 teoria fizjokratyczna 108-11:1 - kultury ludowej 290 tkactwo 283 Towarzystwo Badań nad Życiem Ludu 174-176,177 tradycja ludowa 121, 122-123, 125, 127, 159-169, 293, 334-335 tradycje ludowe we Włoszech 242 tradycyjna kultura ludowa 352 transport i komunikacja 73-85, 230-232, 251 tratwy 231 trucizny do strzał 282 twórczość ludowa 298 - półludowa 252-254 typy gospodarstw chłopskich w Irlandii 267 Ukraiflskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne 8-10 ule 352 uprawa winnej latorośli 288 - ziemi 233-234 - - w Kenii 41-71 używki 285 vendetta 296 wiedza ludowa o roślinach - przyrodnicza 282 wierzenia 69, 143, 265, 288 -- garncarzy 191-197 -- związane z duszą 94-96 260-262 ~- - ze śmiercią 353 włókiennictwo na Orawie :304 wózki dwukołowe sycylijskie 2!J1 wróżby religijne 190 wytwórczość ludowa 251 zabawy i gry ludowe sycylijskie 292, 29:] zabudowa wsi wielkopolskiej 352 zagroda chłopska w Kenii 41-71 zaślubiny pośmiertne 87-97 zbieractwo 49-50 zdobnictwo domów mieszkalnych 28:J - sufitów drewnianych 289 - wyrobów garncarskich 304 zwyczaj obdarowywania dzieci w dniu święta zmarłych 292 - karania na granicach 276 -- sadzenia drzewek owocowych na grobie 89 - wmurowywania ofiary w fundament budowli 292 zwyczaje ludowe 239, 242, 292 - doroczne 288, 297, 352 - garncarskie 182-186 - gminne 277 - prawne 287 - urodzinowe 87 - weselne 87, 297 - zapustne 301 zwyczaje i obrzędy bałkańskie kaukaskie 297 zróżnicowanie regionalne 267 żniwa 65-69 �INDEKS ETNOGEOGRAFICZNY Afryka Afryka 135, 145, 211, 215, 283, 286 Afryka północna 74 Bantu 93 Egipt starożytny 78, 82 Etiopia 78, 82 Gobowie 264 Górna Wolta 283 Kamerun 95, 281 Kenia, plemię Luo 41-72 Kongo 95 Maroko 78, 283, 348 Tanzania, plemię Haya 284 Ameryka Ameryka Łacińska 247-249, 264 Ameryka Południowa 142, 145, 282, 290 Ameryka Północna 145, 281, 282 Argentyna 265, 351 Boliwia 352 Brazylia 135, 265, 283 Ekwador 227, 229, 233 Filadelfia 279 Gwatemala 265 Indianie 248, 282, :34H Indianie Toba 265 Meksyk 286, 353 Natchezowie 263-264 Panama, Indianie Kuna 284 Pensylwania 278 Peru 225-235, 281, 352 Stany Zjednoczone 142, 290 Waika, plemię 282 Azja Azja 211, 284 Afganistan 266 Bengalia 284 Chiny, grupa etniczna Yao 284 Indie i Indochiny 145 Indonezja 211, 215 .Jakuci 354 Japonia 142 Kazachowie 266 Kirgizi 266 Malajowie 286 Nepal 285 Syberia 295 Syria 78 Australia i Oceania Australia 143 Cieśnina Torressa 284 Melanezja 97 Nowa Gwinea 95, 28;), 286 Europa }<~uropa I:3:~, 21.5, 22:~, 24:3-246, 266, 274277 Europa południowo-wschodnia 242 Albania, Albańczycy 93, 210, 24.3 Alpy 74, 83 Anglia 171-189 Austria 74, 242, 279, 230, 2ll3-:WH Bajcary 74 Bałkański Półwysep 74, 78, 3') Baskowie 211, 268 Belgia, Belgowie 93, 137, 142 Beneluxu państwa 242 Białoruś 74, 80 Bośnia 74, 268 Bułgaria, Bułgarzy 144, 208, 210, 211, 215, 279, 292, 296, 297, 305 BurgenIand 74, 79 �:397 Chol'wacja 74 Czarnogóra 2!}(i Czechosłowacja 252, 297, :U5 Cyganie z Czechoslowacji :J:i2 Dania 74, 2BO Dobrudża 332 Estonia 78, 7!J Finlandia 242, 279, 280, 2B5 Francja 1'42, 242, 279 Grecja, Grecy 95, 96, 243, 2!l2 Hiszpania 16;3, 211, 214, 242 Holandia 137, 142, 276 Huculszczyzna 20B, 209 Irlandia 242, 21)7, 276 Ilalia 214 Jugosławia 87-97, 10:3, 208, 210, 215, 279, 298, 301-302 Karakaczani 27D Karpaly 83, 27:: Karyntia 26B Kreta 214 Lapończycy 243 Litwa 74, 79, 80, 280 Łotwa 74, 79, BO Łużyce 103, 300-301 l~acedonia 80, 246-247 Niemcy 135, 142, 214, 242, 243, 335 Polska Polska 82, 103, 136, 181-198, 217-223, 261, 277, 280, 354 237-241, 242, 276, 279, 280 Norwegia 24.1, 267, 2BO Orawa :304 Piemont 74 Podole 208, 209 POl-tugalia 142, 211 Rodopy !lO Rosjanie 9:3 Rumunia 210, 24:3, 285, 292 Sardynia 292 Serbia 88, 292, 296, 3:35 Serbowie Łużyccy 93 Skandyna'wia 242, 280 Slawonia, Slawonia 74, 295 Słowacja, Słowacy H2, lO:l, 20 B, 211, 215, 280, 304, 351 Słowenia 74, 298, 303 Słowiańszczyzna, Słowianie 215, 243, 294-298 Szkocja 279 Szwajcaria 242, 280, 286-288 Szwarzwald 74 Szwecja 74, 75, 276, 277, 278, :WO Sycylia 291, 292 Trakowie bałkańscy 9:3 Tyrol 288 Węgry 74, 136, 210, 215, 243, 276, 335 Wielka Brytania 142, 242 Wielkoruś 74, 82 Włochy 78, 80, 142, 242, 289-29:3 Związek Radziecki 75, 1:36, 142, 143, 2J 5, 95, 199, 207, Beskid Śląski i żywiecki :l.'i2 Białostockie 22 Bieszczady 7, 353 Bojkowie 7 Cyganie na Polskim Spiszu :351 Gdańskie 22, 28 Kołbielskie 353 Krakowskie 23 Kurpie 218 Lubelskie 25, 321 Olsztyńskie 20-22 Podhale 279, 351, 352 Podlasie 353 Pomorze, Pomorzanie 99, 24:3 Pomorze Zachodnie 352 Rzeszowskie 26, 352 Spisz Polski 351 Szczecińskie 23 Śląsk Cieszyński 249-251 Śląsk Dolny 7 Śląsk Górny 256-258, 35:3 Śląsk, Ślązacy 209, 243, 254, 258-259 Ukraińcy w Polsce 5-39 Warmia i Mazury :352 Wielkopolska 354 Wrocław 259 Wrocławskie 25, 29 260- ��SPIS ILUSTRACJI 1. Zagroda Obarego Nyaruotha (tabI. rys.) w Ng'iya (tabl. rys.) . 3. Rezginia kabłąkowata loogused. Vónnu, raj. Tartu, Estonia. Według A. Vlire.sa . 4. -Rezginia kabłąkowata pugatsid, Ampla, raj. Harju, Estonia. Według A. Viire~;a . 5. Rezginia kabłąkowata, Ivankovo, pow. Vinkovci, Slavonia. Według M. Gavazziego (za K. Moszyńskim) 6. Rezginia kabłąkowata, rezgiń, Wierzchlesie, .pow. Sokółka. Fot. J. Grocholski . 7. Transport przy pomocy rezginii kabłąkowatej, rjeski, Nowoberezowo, pow. Hajnówka. Fot. J. Grocholski . 8. Rezginia z drążkami prostymi, rete, góry Piemontu, Liguria, środkowe .i południowe Włochy Według P. Scheuermeiera . 9. Rezginia z drążkami prostymi, vorzóbla, Rodopy. Według informacji li,stownej Ch. Vakarelskiego . 10. Transport przy pomocy rezginii z prostymi drążkami, vrzmi, Macedonia Według B. Drobnjakovića . 11. Kosznica na kukurydzę z miejscowości Rogatka w Bośni. Według A. Haberlandta, Die Volkstiimliche Kultur Europas in ihrer geschichtelichen Entwicklung, [w:] mus trier te Volkerkunde. Red. G. Buschan, t. 3, Stuttgart 1926, s. :354. 12. Kosz na kukurydzę z miejscowości Tarskie, pow. zaleszczycki. Foto S. Poniatowskiego z materiałów Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu 1:~. Koszowy spichrz z Bułgarii. Ze zbioru Ch. Vakarelskiego, Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu . 14. Koozowy spichrz z Bułgarii. Ze zbioru Ch. Vakarelskiego . 15. Spichrz koozowy z miejscowości Rosrzniw, pow. Tłumacz. Fot. J. Gajek 16. Kosznica z miejscowości Liczkowce na Podolu. Fot. J. Gajek, l{l:36 r. 17. Kosznica z miejscowości Jabłonów na Podolu. Fot. J. Gajek lB. Kosz z miejscowości Redina w Bułgarii. Według S. Kostova i E. Petrovej, Selski bit i izkustvo v Sofijsko, Sofia 1935, s. 48 . 19. Ambal' płozowy z Węgier. Fot. K. Kwaśniewski. 20. Kosznica na kukurydzę z miejscowości Polsko w Bułgarii. Fot. Ch. Vakarelski, 1957 r. . 21. Typy spichlerzy plecionych na zboże lub kukurydzę uszeregowane zgodnie z hipotezą o ich ewolucji (labl. rys.) . 2. Targ 54 62 77 77 78 78 79 80 80 80 201 201 201 201 202 202 203 203 203 203 206 �400 22. 23. 24. 25. Hipotetyczny proce" ewolucji spichrzy Ilustracja bez podpisu (HRAF) Adolf Nasz Józef Ligęza (tabl. rys.) 212 273 355 :l61 SPIS MAP 1. Przybliżony 2. Przybliżone zasięg rezglllll w Europie . zasięgi niektórych nazw rezginii w Europie. 76 81 �ILLlJSTRATIONS 1. Farm oC Obary Nyaruoth (table 2. Market in Ng'jya (table fig.) ;l. Loogused type of bow-shaped 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 26 - fig.) . rezginia. Vónnu, area of Tartu, Estonia. By A. Viircs . Puoat~id type or j)f)w-shaped rezginia. Ampla, are::! of Harju, Estonia. By A. Viires . Bow-shaped rezginia. Ivankovo, area Ol Vinkovici, Slavonia. By M. Gavazzi (after K. MO;,ZYI'ISki) Rez(Jiń type Ol bow-shaped rezginia. Wierzchlesie, area of Sokółka. Photo by J. Grocholski . Transport using rjcski type of bow-shaped rezginia. Novoberezovo, area ol' Hajnówka. Photo by .J. Grocholski Rete type oC rezgin i:l with straight sticks. Piemonte Mts, Liguria, central and southern Haly. By P. Seheuermeier . V",.z('hlu type ol' rezginia with straight stieks. TIhodope Mts. According to the letter or Ch. Val(;lrclski Transport usil1l~ vrzmi type of rezf~inia with straight sticks. Macedonia. By Il. Drobnjakovj{: . Basket lac corn from Rogatiea, Bosnia. By A. Haberlandt, Die Volkstumliche Kultur E'U1opas in ihrer gesichtelichen Entwicklung, [in:] Illustrierte VOlkerkunde. Ed. by G. Busehan, vol. ;l, Stuttgart 1926, p. 354 . Basket for corn Jrom Tarskie, area of Zaleszczyce. According to a manuscript of S. Poniatowski, property of the Archives of Polish Ethnographic Society in Wrocław . Wicker granary from Bulgaria. Collection of Ch. Vakarelski in the Archives of Polish Ethnographic Society in Wrocłavi . Wicker -granary from Bulgaria. Collection of Ch. Vakarelski Wicker granary from Roszniv, area of Tłumacz. Photo by ,T. Gajek Basket from Liczkawce in Podolia. Photo by J. Gajek, 1936 Basket from Jabłon<"lw in Podalia. Photo by J. Gajek Basket from Redina in Bulgaria. After S. Kostov and E. Petrova, Selski bit i iz/custvo v Sofijsko, Sofia 19;~5. p. 48 . Ambar p!o:::Otcy from Hungary. Photo by K. Kwaśniewski . Basket for corn from Polsko, Bulgaria. Photo by Ch. Vakarelski, 1957 Types of wicker granaries for grain or corn. Arranged according to the hypothesis of their evolution (table fig.) . Hypothetical process li!" the C'volution of granaries (table fig.) . Lud, tom Lvur 54 62 77 77 78 78 79 80 80 80 201 201 201 201 202 202 203 203 203 203 206 212 �23. Illustration without 24. Adolf Nasz 25. Józef Ligęza . caption. (HRAF) 273 355 361 MAPS 1. Approximate 2. Approximate range of using rezginia in Europe ranges of various terms for rezginia 76 in Europe 81 �Spis treści L STUDIA, ROZPRAWY Zbigniew T. W i e r z b i oC k i, Awans Sipołecmo-kulturalny ludności ukraińskiej w PRL po 1956 r. . Andrzej Wal i g Ó l' S k i, Lcszek D z i ę g i e l, Roczny cy.kl produkcyjny chłopskiej zagrody zachodniokenijskich Luo Zygmunt K ł o d n i c k i, Rezginie w Europie . Mirko R. B a l' jak t a l' o v i ć, Zaślubiny pośmiertne albo zastępcze. (Wprowadzenie porównawczo-historyczne do objaśnienia obyczaju) Tłum. Z. Darasz . 5 41 73 87 Tadeu.sz L e h r - S p ł a w i ń s k i, wistyki Janina Pszczółkowska-Simiczijew, zaintercSQwań etnograficznych lI.ARTYKULY, Zasługi Kazimierza Nitscha na polu sla99 Fizjokraci pols·cy a początki 107 OMOWIENIA, MATERIAŁY Zofia S t a s z c z a k, O powojennej leksykografii etnograficznej Jerzy H c.y ITI a n 11. UVV<l.,:;i lU temat badania procesów społeczno-kulturowych Bolesław J a n u s z k i c w i c z, Na marginesie dwóch rozprawo tradycji. Barbara P o l o c z k o w a, Kierunki współczesnych prac etnograficznych w Anglii . • Dionizjusz C z u b a I a. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich Ja nL.!S z B o h d a n o w i c z, Pomies·zczenia koszowate o charakterze .s.pichrzowym. Halina D uc z m a I - P a c o w s k a, Wkład naukowy doc. dr Adama Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa i jego działalność w Muzeum Ziemii PAN w Warszawie. Mariel P a l' a d o w.s k a, Relacja Jana Sztokmana o XIX-wiecznym Peru III. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW 131 149 159 171 181 199 217 225 I CZASOPISM Herman Bausinger, Volkskunde (Gerhard Kloska) . Iro-Volkskunde. Europaische Lander. 1963 (Zofia Staszczak) GUnter Wiegelmann, Alltags.- und Festspeisen. Wandel und Gegenwartige Stcllung. 1967 (Walerian Sobisiak) . BirŁhe Tracrup, East macedonian Folk Songs. 1970 (Kole Simiczijew) . 237 242 243 246 �104 "Ameryka Indiańska'?" - Spory {) hisiuri(;. \Ny!Jr")J' i w·;\' ..'p ]tuggie]'!) H()il1ano. 1971 (Jan Pawałowski) . Płyniesz Olzo ... Praca zbiorowa pod red. D. Ea:Hu!xa, L. 1 :2, 1!)(i7, l!Jn (Andrzej Brencz) . Bohuslav Benes, Svćtsk;j kramM'sk{1 pise{!. 1070 (LJo[Juslaw Linette) . Dorota Simonides, Powstania śląskie we wspólcze,'inych opowiar!ani,lch Judowych. 1972 (Janina Hajduk) Józef Ligęza, Podania górnicze z Górnego ŚJ:]sku. 1072 (Domla Simonidcs) Krzysztof Kwaśniewski, Wrocław jakiego nic znamy. 1!J72 (Dorota Simonides) Maria Henslowa, \V"iedza ludowa o bożym drzewIn1, bvlicy pi{)!unie. 1072 (Anna Kowalska-Lewicka) 2'17 249 251 254 256 258 260 Ethnology, t. 10, 1071 (Mirosława Posern-ZicliJ!ska) Ethnology, t. 11, 1972 (Mirosława Posern-Zieliliska) Human Relations Area Files (Bronisława JawoTs/w) Ethnologia Europaea, R. I-V, 1957-1972 (Zofia Slasze~a/;) Ethnologia Scandinavica, R. 1071, UJ72 (Bolesław Ja11l1sz1dcwiczl Zeitschrift fur Ethnologie, t. 94, 1969, z. 1-2 (Aleksander l'O.'CI'II->:iclill"';i) Ethnomedizin/Ethnomedicine. 1971, 1972 (Marek: Gawęcb) Schweizerisches Archiv flir Volkskunde. 1970. z. 1-4, 1971, z. 1-4 (Walerian Sobisiak) 262 2G6 270 274 277 2S1 284 286 Osterreichische Zeitschrift fUr Volkskunde. 1972, z. 1 4 (Walerian S"uisia/() Annali deI MUSeD Pitre, t. 1-15, 1950-1964 (Henata J eziersbl) Ethnologia Slavica, t. 3, 1972 (/VIedard TarKO) . Slovenski Etnograf. 1970, 19'71 (Walerian So1Jisia/') LE~topis, nr 14, 1971 (Walerian Sobisiak) . Narodna knjizevnost. 1956 (Kole Simiczijew) . Traditiones, vol. 1, 1972 (Andrzej Brencz) . Zbornik SlQvenskeho N{u'odnr,ho MI:lze;1.Etn{)gl';il'i;l, t. I:), 1!)T~ (/1 nc1rz('.i 1Jrcnc.:) 288 289 293 208 299 301 302 304 IV. E.IWNIK/\ Sprawozdanie z c1ziałalnoś-::i Zarządu Glównegu P1'L Z:,I (ll,j'('; tl'l.'.'(·11Lit 1:;1dencji od]9 września 1970 1'. do 8 czerwca U)7:l !'. (Bronislawa .Ialcors/w) XLVIII Walne Zgromadzenie PTL i Sesja NauJuw;: IV Lublinit! w dni:lcl1 8-10 czerwca 1973 r. (Medard Tar/w) . Dyskusja Oddziałów na temat osiąr;ni(;6 i {'l'1(j\\' 1'1'1,. I'oci';lI!1l')W;llli'l (1)1'0nislawa Jaworska, Jerzy LewowicIci) . W odpowiedzi Oddziałom - uwagi Prezydillm ze; l'TL (Hronis/all'cl Jal(,ol':;I([/) Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etno,C;l'aficzne,i przy j1oJo;kim Towarzystwie Ludoznawczym w 1972 r. (Bronisława Jaworska) . Sprawozdanie z Międzynarodowej Konferencji czasopismLl "Demus", puświ,:conej wdrażoniu jednolitej klasyfikacji proc etnograficznych i folkhl'::stycznych, 1973 (Anna Kutrzeba-Pojnarowa j Stanislaw Blasze,zyk) . II Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica 1972 (JeJze! Bursztaj III Międzynarodowe Sympozjum EthnologiC! Slavica, ] 97:l (Jó.ze! Dllrs.zta) Międzynarodowa Konferencja pt. "Przemiany tradycji ludowych w csns", 1972 (Józef Bursz ta) . VI Bałkański Festiwal Pieśni i Tańców Ludowych ori'Z III Mic;cL-:ynarod(ll\c Sympozjum Folkloru EałlClń,!:iego, ]973 (Ko/c Simiczijcw) Wystawy etnograficzne w 1972 1'. (KrYI>tyna SeIllwwic,;) . 307 317 ;J21 :-l25 328 3:30 332 333 334 335 339 �405 Wystawa lwlbergowska w Krakowie, 197:3 (Medard Tarko) Krajowe sesje, seminaria i konferencje etnograficzne w 1972 r. (Kr1lstyna Selmowicz) 347 348 Sesja muzykologów w Poznaniu Magisteria i doktoraty z zakresu (Danuta etnografii Pawlak) 350 w 1972 r. (Krystyna Selmowicz) 351 V. IN MEMORIAM AdoH Nasz (Henryka Wesolowska) . Józef Ligęza (Eugeniusz Jaworski) . Sulo Haltsonen (Maria Znamierows1ca-Prujferowa) 355 360 371 VI. VARIA Najwa~rliejsze nicka) nabytki zagraniczne Biblioteki . Indeks tomu 58 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) Indeks osobowy . Indeks rzeczowy . Indeks etnogeograficzny Spis ilustracji i map Illustrations PTL (Jadwiga Gerlach-Klod- 373 383 383 392 396 399 401 �Contents 1. STUDIES, PAl'EH::> Zbigniew T. W i e r z b i c k i, The Socio-Cultural Advancemcnt of the Ukrainian Minority in Poland since 1956 . Andrzej Wal i g Ó l' S k i, Leszek D z i ę g i e l, The Annual Production Cyclc of a Peasant Farm among the West Kenyan Luo . Zygmunt K ł o d n i c k i, Rezginias in Europe . Mirko R. B a l' jak t a l' o v i Ć, Posthumous ol' Substitute Wedding Ceremony (A Comparative and Historical Background to the Explanation of the Custom). Trans!. by Z. Darasz Tadeusz L e h l' - S p ł a w i ń s k i, Kazimierz Nitsch's Contribution to Slavonic Studies Janina P s z c z ó łka w s k a - S i m i c z i j e w, Polish Physiocrats and the Beginnings of Ethnographic Interests . II. ARTICLES, DISCUSSIONS, OF PUBLICATIONS (Jan Pawalowski) 73 87 9a 107 131 14!l 159 171 181 199 217 225 AND PERIODICALS Herman Bausinger, Volkskunde (Gerhard Klaska) . Iro-Volkskunde. Europaische Lander. 1963 (Zofia Staszczak) Glinter Wiegelmann, Alltags- und Festspeisen. Wandel und Gegenwartige SteHung. 1967 (Walerian Sobisiak) . Birthe Traerup, East Macedonian Folk Songs. 1970 (Kale Simiczijew) . "Ameryka Jndiańska?" - Spory o historię. Wybór i wstęp Ruggiero Romano. 1971 41 MI\TETU/\LS Zofia I'; t a s z c z a k, Postwar Ethnographic Lexicography . .Jerzy H e y m a n n, Notes on Studying Socio-Cultural Processes Bolesław J a n u s z k i e w i c z, Two Papers on Tradition - a Side Note Barbara P o l o c z k a w a, Trends in Modern English Ethnographic Research Dionizjusz C z u b a l a, Customs Rites and Beliefs of Polish Potters . Janusz B a h d a n o w i c z, Wicker Containers Used for Granaries . Halina D u c z m a 1- P a c a w s k a, Dr Adam Chętnik's Scholarly Contribution in the Field of Amber Production and His Activities in the Earth Museum of the Polish Academy of Sciences in Warsaw . Maria P a l' a d o w s k a, Jan Sztolcman's Account on the Nincteenth Century Peru . III. REVIEWS 5 237 242 243 246 247 �407 Płyniesz Olzo... Collective (Andrzej work ed. by D. Kadłubiec, vol. 1-2, 1967, 1972 Brencz) Bohuslav Benes, Svetska kramarska piseń, 1970 (Bogusław Linette) . Dorota Simonides, Powstania śląskie we współczesnych opowiadaniach ludowych. 1972 (Janina Hajduk) . Józef Ligęza, Podania górnicze z Górnego Śląska. 1972 (Dorota Simonides) . Krzysztof K\vaśniewski, Wrocław, jakiego nie znamy. 1972 (Dorota Simonides) Maria Hcnslowa, Wiedza ludowa o bożym drzewku, bylicy i piołunie. 1972 (Anna Kowalska-Lewicka) Ethnology, vol. 10, 1971 (Mirosława Posern-Zielińska) Ethnology, vol. 11, 1972 (Mirosława Posern-Zielińska) Human Relations Area Files (Bronisława Jaworska) . Ethnologia Europaea, vol. I-V, 1967-1972 (Zofia Staszak) Ethnologia Scandinavica, vol. 1971-1972 (Bolesław Januszkiewicz) Zeitschrift filr Ethnologie, vol. 94, 1969, fasc. 1-2 (Aleksander Posem-Zieliński) Ethnomedizin/Ethnomedicine. 1971, 1972 (Marek Gawęcki) . Schweizerisches Archiv fUr ,Volkskunde. 1970. fasc. 1-4. 1971. fasc. 1-4 (Walerian Sobisiak) Osterreichische Zeitschrift filr Volkskunde. 1972, fasc. 1-4 (Walerian Sobisiak) Annali del Museo Pitre, vol. 1-15, 1950-1964 (Renata Jezierska) Ethnologia Slavica, vol. 3, 1972 (Medard Tarko) . Slovenski Etnograf. 1970, 1971 (Walerian Sobisiak) U~topis, no. 14, 1971 (Walerian Sobisiak) . Narodna knjizevnost. 1966 (Kole Simiczijew) . Traditiones, vol. 1, 1972 (Andrzej Brencz) Zhornik Slovenskeho Norodneho Mózea. Etnografia, vol. 13, 1972 (I1nrlrzC'j Bre7lcz) 249 251 254 256 258 260 262 266 270 274 277 281 284 286 288 289 293 298 299 301 302 304 IV. CHRONICLE An account on the activities of the Polish Ethnographic Society Headquarters since Sept. 19, 1970 to June 8, 1973 (Bronisława Jaworska) . The 48th General Meeting of the Polish Ethnographic Society and the Symposium in Lublin, June 8-10, 1973 (Medard Tarko) . The discussion of the Sections concerning the achievements and aims of the Polish Ethnographic Society. Recapitulation (Bronisława Jaworska, Jerzy Lewowicki) Blaszczyk) 317 321 . The Polish Ethnographic Society Headquarters explains the problems raised by the Sections (Bronisława Jaworska) The activities of the Ethnographis Records and Information Centre at the Polish Ethnographic Society in 1972 (Bronisława Jaworska) . An account from the International Conference organized by Demos magazine and devoted to the problem of the uniform classification of the ethnographic and folkloristic works, 1973 (Anna Kutrzeba-Pojnarowa and Stanisław 307 . II International Symposium Ethnologia Slavica 1972 (Józef Burszta) . III International Symposium Ethnologia Slavica, 1973 (Józef Burszta) . International conference "The Changes of Folk Tradition in Czechoslovakia", 1972 (Józef Burszta) . VI Balkan Festival of Folk Songs and Dances and the III International Symposium of the Balkan Folklore, 1973 (Kole Simiczijew) . 325 328 330 332 333 334 335 �408 Ethnographical exhibitions in 1972 (Krystyna Selmowicz) . The Kolbergian exhibition in Cracow, 1973 (Medard Tarko) Ethnographic Sessions., seminars and conferences in Poland styna Selmowicz) ;);)9 347 in 1972 (K rJJ- 348 350 . Session of musicologists in Poznań (Danuta Pawlak) M. A. and Ph. D dissertations in ethnography in 1972 (Krystyna Selnww;c.z) :)51 V. IN MEMORIAM Adolf Nasz (Henryka Wesołowska) . Józef Ligęza (Eugeniusz Jaworski) . Sulo Haltsonen (Maria Znamierowska-Priifferowa) 355 360 371 VI. VARIA The most important foreign purchases of the Library (Jadwiga Gerlach-Kłodnicka) Index to vol. 58 (Jadwiga Gerlach-Kłodnicka) List of names . List of problems . Ethnogeographical index List of illustrations and maps Illustrations Polish Ethnographic Society 373 383 383 392 396 :199 401 �"LITERATURA Dwumiesięcznik LUDOWA" naukowo-literacki Czasopismo wydawanI:' przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa I.udoznawczego ADRES REDAKCJI: 50-139 WROCLAW, UL. SZEWSKA 50{51, TEL. 446-13 "Literatura I,udowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwull1iesh~cznik nnukowo-l iteracki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dt1ży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykc~. Czasopismo ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, o folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojt:ciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej --- "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. ('('n:1 pJ'f'nurnl'mty krnjowl' j: p()lroczna - 7.124. rOC7.na ._. 7.ł 48. Inst.ytucjl' pnristwowe i społeczne - 7.akłady pracy, szkoły itp. mogą z"lInawinć prenumerat',' wyłącznie w miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr 1-6-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 28, w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 40"/n droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, ul. Wronia 2:~, konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawiać w Zarządzie Głównym PTL, 50-139 Wrocław, ul. Szewska :36, tel. 438<t2. �Cena zł 50,- WYD,\ WNICTWA JlOLSKlm~n TflWJ\lłZYSl'W,\ w latach 1895-1974 -~I '-, ~"; .•••• .) LUD (1895-1974) ,I .' ,-I - i Tomy I-LVIII PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1974) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-1974) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1974) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 (,zf~śl~ IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zes:r.yt(l\\,: l: cZGŚć V MALOPOLSKA zeszytów: 11 część ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1974) Nr 1-32 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA Tomy LITERATURA (1958-1974) I-VIll LUDOWA (1957-1974) Roczników l:l ł... ODZKIE STUDIA E:TNOGRAFICZNE (1 !l5!J-197 4) Tomy DZIEŁA WSZYSTKIE wyszło: Reedycja I-XV OSKARA - :l(-j tomów. KOLBERGA Edycja - (1961-1974) 21 tomów Zamówienia przyjmuje: POl,SKIE TOWAHZYSTWO LU])OZN/\ W( ':I.E 50-139 WROCLAW, ul. SzewslHl :l(i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/838116c127240e7aac1f77f5f571f46e.pdf cf42d9754115ec672551f5295588be74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1475 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1364 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.237-306 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R III. E c E N z J E Lud, t. 58, 1974 Hermann a.nalyse. Carl Bausin~er, Vollcskunde. Von der illte1·tumsfol'schung zur Habel Verla~sbuchhandlung. Berlin-Darmstadt, bel., ss. 303. Kult11r- Książka Bau,singera różni się bardzo od dotychczasowych niemieckich n ieniemieckich podręczników ludoznawstwa. Na ogól prezentowały one jedynie UP,)rząd kowane w pewne działy rakty kultury ludowej określonego k!'aju bądź regionu: r7.adziej zawierały także wprowadzenie w warsztat naukowy ludoznawcy. W obu jer/nak wypadkach ludoznawstwo przedstawiane było jako solidna dys,cyplina naukowa, o wypróbowanych metodach i pokaźnym zasobie wiedzy. Na wiedzę ludoznawcy składaly ,się o:)isy poszczególnych faktów kultury ludowej: domu, mebli. stroju, zwyczajów, elc. Bau,s.inger ocenia negatywnie dotychczasowe metody i wyniki ludoznawstwa. Wedle niego są one nie tylko niezadowalające pod względem naukowym, lecz ponadto są wyrazem konserwatywnych postaw ich twórców i przyczyniają się do trwania konserwatywnego porządku społecznego, zafaŁszowując i.stniejące w nim stosunki społeczne. Dlatego - jak powiada we w.stępie - w miejsce opisów faktów stawia problemy, przed którymi staje współczesny ludoznawca w wyniku rozwoju nauk społecznych i w wyniku zmian rzeczywistości przez niego badnnej. Ksią~ka Bausingera sldada się z cztercch głównych rozdziałów, z których każdy rozpada się na I~ilka podrozdziałów. Pierwszy rozdział zawiera krótką historię ludoznawstwa niemieckiego. VI drugim przeprowadza Bausinger krytykę kilim podstawowych pojęć tradycyjnego ludoznawstwa. Trzeci poświęcony jest 1'0 lkkll'OW i wc w.spókzesnym s-połeczellstwie przemysłowym, czyli tzw. folkloryzmowi. W czwartym l'Ozdziale przedstawia autor pewne propozycje analizy kultury i wlasml kon('('pcję ludoznaw.stwa jako krytycznej teor;i kultury. Przclistawi()ny w pierws·zym rozdziale zarys dziejów ludoznaw.stwn niemieckiego obejmuje okres od Ocll'odzenia po nalXJdowy socjalizm. Prezentując J(olejne etap" historii ludoznawstwa autol' nie dąży do maksymalnej pełności faldograficznej. lecz na przykładzie prac wybranych autorów pokazuje powstanie pewnych idt'i. które jako [)udstawowc zalożenia po dziś dziełl determinują myślenie ludoZnaWCI)w. Szczeg(')lny zaś nacisk kładzie na historię tych zaloże!'l i prakt.yk badaw-· czych. które .spowodowały. iż. ludoznawstwo niemieckie zc wszystkkh nauk humanistycznych ,;jało się dys.cypliną najbliższą narodowemu S'.lcjalizmowi. Słownik i zawartość sporej ilości prac ludoznawców niemieckich zbliżone byly do słownika i trcści ksi:l~ek ideologów nazistDwskich {mlZ propagandy partyjnej. W obydwu rodzajach publikacji występowal.v te same podstawowe pojęcia: lud (Volk), ludowość (Volkstum), obyczaj (Sitte), niemieckość (Deutschtum), wspólnota (GemeinschaH), plemię (Stamm) etc. Literaturze ludoznawczej i narodowosocjalistycznej wspólne te~ byly pewne podstawowe twierdzenia. Do taJ,i·ch należaIo np. twierdzenie () zasadniczej ciągłości między opisywaną przez ludoznawców niemiecką kulturą ludową a kulturą plemion germańskich. Twierdzeniu temu towal'zy;szyła na ogól teza o identyczności cech biologicznych i psychicznych dawnych GE'rmanów i współczesnych chlopów niemieckich. Identyfilmwanie tego, co germańs.kie z tym, �238 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism co chłopskie (= ludowe) szło w parze z pozytywną oceną obydwu zarówno przez narodowy socjalizm, jak i przez ludoznawców. Te zuieżności w dziedzinie języka, twierdzeń i postaw zbliżały ludoznawstwo do narodowego socjalizmu, co znalazło między innymi wyraz w fakcie, :iż ludoznawstwo niemieckie w okresie III Rzeszy pod względem instytucjonalnym ucierpiało mniej ni:i: inne dyscypliny humanistyczne (np. socjologia, której prawie wszyscy wybitniejsi przedstawiciele musieli wyemigrować). Zdaniem Bausingera zbliżenie ludoznawstwa niemieckiego do narodowego socjalizmu bylo konsekwencją rozwoju ludoznawstwa. Zatem nie wystarczy, jak to uczynili niektórzy ludoznawcy po roku 1945, odciąć się od narodowego socjalizmu i nadal ze spokojnym sumieniem uprawiać tradycyjne ludoznawstwo, lecz nale~.y poddać krytyce jego założenia, dorobek i przeslanki ideologiczne, Dlatego też w drugim rozdziale przeprowadza autOl' krytykę kilku podstawowych pojęć tradycyjnego ludoznawstwa - pojęcia ciągłości, w>spólnoty, plemienia i obyczaju. Pojęcie ciągłości służyło ludoznawcom przede wszystkim do "udowadniania" pierwotności, pradawności opisywanych przez nich faktów niemieckiej kultury ludowej. Zakładano, iż większość rejestrowanych przez nich Iaktów nie uległa zmianom przez stulecia. W ten spo.sób założenie o ciągłości stawiało całą lmlturę l udo W-l poza historią, co zwalnialo ludoznawców z obowiązku śledzenia historii poszczególnych faktów. Kulturę ludową opisywano jako twór pierwotny, pradawny. Ponieważ zaś przez to, co pierwotne, pradawne rozumiano lo, co germaiLskie, zalem kultura ludowa była po prostu kulturą germańską. Dzięki tego rodzaju zabiegom zapomniano o dwu tysiącleciach historii. Niekiedy posuwano się jeszcze dalej. Zal<ladano niezmienność podstawowych struktur psychicznych i w niemieckiej kulturze chłopskiej widziano ich właściwy wyraz. Ponieważ zaś zakładano nie tylko niezmienność lych struktur, lecz także ich powszechność, zatem w niemieckiej kulturze chłopskiej wiuziano środowisko autentycznie ludzkiej egzy.stencji. Takiemu rozumowaniu sprzj'jało traktowanie fakt6w kultury ludowej w izolacji i przypisywanie im jednych i niezmiennych znaczeń. Nie brano pod uwagę, iż dwóm przedmiotom podobnym pod względem surowca i kształtu mogą przysługiwać odmienne znaczenia (funkcje). Pojęcie wspólnoty wprowadzone zostało do humanistyki przez Ferdinanda Tónniesa w roku 1887 w jego pracy Gemeinschajt und Gessellschajt. Mimo iż pojęcie to zostało wprowadzone przez socjologa, zrobiło więk.szą karierę w luuoznawstwie niż w socjologii. Wspólnotę przeciwstuwiano społeczeństwu i wzumiano przez nią orga'lliczną zbiorowość ludzką, w której jednostki połączone 5<1 związkami naturalnymi - krwi i miejsca, podobieństwem psychicznym, emocjonalnym poczuciem jedności. Charakterystyczna jest dla niej struktw'a stanowa. W mniemaniu ludoznawców pojęcie wspólnoty zdawało się talt doskonale oddawać istotę badanych przez ni·ch społeczności, iż zwalniało ich z obowiązku badania rzeczywhstych .-.tosunków społecznych. Rodzina, sąsiedztwo, wieś, plemię, naród wszystkie te rodzaje społeczności reprezentowały, zdaniem wielu ludoznawców, typ wspólnoty. Według Bausingera pojęcie wspólnoty nie tylko stało na przeszkodzie poznaniu rzeczywistości społecznej, lecz także ograniczało badanie kultury ludowej. Ponieważ kulturę ludową uważano za wyraz życia w;spólnoty, przeto za fakty godne opisu ludoznawczego uważano te tylko, które wydawały się być właśnie wyrazem życia wspólnoty. Tak np. z pieśni śpiewanych na wsi nie badano wcale szlagierów, względnie arii operetkowych. Natomiast badano pieśni mające być wyrazem życia w.spólnoty wiejskiej, a śpiewane w towarzystwach śpiewaczych, ·chociaż te towarzystwa wcale nie miały charakteru wspólnoty. �n~c"n:j~, Jll':~alqrll/ lIll/(!all1llictw i czasopism 230 Polskil' IX)jęcie "plemię" nie oddaje dobrze niemieckiego ,.Stamm", które lączy \v sobie treści zawartl' C<1n:.Jjmniej \V tl~/.ech polskkh pojęciach: plemię, grupa etniczna, region. Nikt nie używa t.erminu "plemię" do opisu wspólczesnych realiów spoleczn.vch Polski. Natomiast termin .,Stamm" nie tak dawno jeszcze można byl<1 znaleźć w więk~osci niemieckich publikacji. Nie ,spoSób mówić o ludziach Z<.lmieszkujący{,h np. Wielkopolskę, iż tworzą oni plemię, natomiast w ludoznawstwie niemieckim mówi się np. o mieszkańcach Szwabii jako o plemieniu (=- Stamm) Szwabów, Przez plemię (c.o Stam.m) rozumie się na ogół w niemieckiej literaturze ludoznawczej pewną jednolitą część narodu, której jednolitość jest konsekwencjq wspólnot.v pochodzenia od jednego i tego samego plemienia germańskiego. Przesłanką lak l'ozumianeg{) pojęcia plemię (= Stamm) był<1 założenie o biologicznej, psychicznej i kultmowej ciągłości. Ponieważ zaś to założenie było tezą fałszywą. przeto w rzeczywistości p{)jęcie plemienia (-- Stamm) służyło integrowaniu faktów kultul'Ow,vch z ]'(')żnycl1 epok w jedną całość opatrzoną etykietką "Stamm". Zarówno w języku niemieckim jak i polskim używa się często pojęcia obyezaju (Sitte) zamiennie z pojęciem zwyczaju (Brauch) I. Bausinger referuje 'czynione w niemieckim ludoznawstwie próby rozgraniczenia obydwu pojęć. Wedle pewnych autorów oby'czaj miałby b.vć tym, co iJstotne, substancjalne, a zwyczaj byłby wówczas t,nn, co zewnętrzne, podlegające kapryśnym zmianom. Wedle cytowanego przez 8ausingera Dietera Narrll obycznj je.st "podstawową slilą" detel'minując<l w t.radycyjnej wsi nie tylko wszystkie zwyczaje, lecz także postawy i zachowania religijne, prawne, a nawet uczucia, Bausinger nie podaje własnej definicji obyczaju, lecz wskawje jedynie na pewne konsekwencje wynikające z tradycyjnego ,sposobu używania pojęcia obyczaju w ludoznawstwie. Wedle Baus.ingel'a pojęcie obyczaju .sugerowało istnienie jednego systemu norm w kulturze chłopskiej, podczas gdy naprawd(; istniały w niej k()lllkul'encyjne systemy norm. Dlatego pojęcie obyczaju ,szkodziło raczej niż s'Przyjało poznaniu kultury ludowej. Co gorsza, uniemożliwialo krytykę rozpowszechnionych obyczajów i zwyczajów, gdyż w pojęciu obyczaju tkwi założenie o niezmienności obyczajów. Przedmiotem rozdziału trzeciego jest funkcjon·owanie folkloru w kulturze współczesnego społeczeństwa przemysłowego. Termin folklor rozumiany jest przy t.ym bardzo ·szeroko i obok tractycji ustnej obejmuje także np. zwyczaje i strój ludow,\'. Zdaniem Bausingera elementy folkloru chłopskiego, na które dzisiaj natrafi<.l ludoznawca niemiecki, występują w zupełnie innych związkach i spełniają całkowicie oclmil'nne funkcje niż w dawnej kulturze chłopskiej. Dlatego też autordla podkreślenia zmiany funkcji omawianych zjawisk - miast o folklorze, mówi o folkloryzmie. Zmiany funkcji pokazuje autor na wielu przykłada,ch. I tak np, z dawnego stroju lud'owego kultywowany jest nadal tylko strój świąteczny, który też na ogół uległ pewnej stylizacji. Strój ten wkl:lda się tylko z okazji widowisk folkklr)',stycmych; zatem jego funkcja jest podobna do funkcji rekwizytu teat.ralnego, a więc zupełnie różna niż w kulturze chłopskiej. Podobnej zmianie funkcji uległy wszystkie elementy tradycyjnego folkloru. To, co w zwyczajach miało charakter t.eatralny, nabiera ('oraz większej wagi, tak że zwyczaj zaczyna funkcjonować wyłąc7,nie jako teat.r. W związku z folkloryzmem interesują autora przede wszystkim trzy sprawy: a) zależności między zjawiskami folklorystycznymi a turystyką; b) funkcjonowanie 1 Wyraz "Sitte" bywa często tIumaczony jako "zwyczaj", Ponieważ pojęcie "Sitte" etymologicznie i treściowo jest bliskie pojęciu "SittlichkeH" (="obyczajność", "moralność"), sądzę, iż w Języku polskim naj adekwatniej oddaje je pojęcie "obyczaju", którc również etymologicznie i treściowo jest bliskie pojęciom "obyczajności" i "moralności", �2-bO Recenzje, przeglqny wydawnictw i czasopism folkloryzmu jako świata kom,plt'mE'ntarnego, innego, POi:Ost:1jilcPgo w Oj)Oi:ycji (Gcgenwelt) do środowis'kH stw<Wlonego przei: rozwój nauki, techniki i pn:emysłu: c) wintegrowanie folkloryzmu w ramy kultury masowej i w układ stosunków komercyjno-pri:emysłowych. Masowy ruch turystyczny i:rodził się w wyniku rozwoju przemysłu jako środek zaspokojenia tęsknoty za światem innym niż środowisko pri:cmysłowo-miejskie. Kompensacyjny charakter ruchu turystyczncg{) determinował możliwe miejs·ca docel{)we:winny one bvć nieucywiliz-owalll~ i pierwotne. Takimi winni b~'ć też ludzie w nich mieszkający i ich kultura. Zależności, jakie powstały między turystami i urlopowiczami a mieszkańcami miejscowości turystycznych, opisuje Bausinger [Xlsługując się kategorią roli: a) turyści i urlopowicze oczekiwali od tubylców zachowania zgocinego z przypi.saną im .rolą; nie szukali oni sobie równych, lecz ludzi "pierwotnych", "bliskich naturze"; b) tubylcy ziwkceptowali w\'suwane poci ich adresem oczekiwanie i przyjęli przypisywallij im r{)lę; c) gely speJnianie tej roli popadało w konflikt z akcept<lwanymi przez nich wari<lściami i przyjmowanymi postawami, wówczas grali rolę podwójną. W ż.vciu prywatnym tubylcy dążyli do go~p(ldal'czeg<l i kulturalm'go postępu, natomiast dla turystów i ul'!opowiczów byli żywymi reliktami. Spełnianie tych dwu ról nie pozostawało w konHikde, gdyż to wlasnie d,)ch()c1 lli:y,;kany z ruchu turystycznego pozwalul realizować nowe wzorce życia. Te nowe wmrce życia nic' mogły jednak całkowicie wyprzeć pewnych reliktów prJ:c;sz!{)ści. gdyż wówczas miejs{:owość traciła na atrakcyjności. Świadczą o tym chociażby rei(JillllY miejscowości turystycznych, w których atrakcja folklorystyczna zajmuje c:wlowe miej.sce. Nowe wzorce życia przejmowane przez tubyków groziły jednak caJlwwitym zanikiem folkloru i dlatego poczęto aranżować dla tur.\r,stów i urlopowiczów widowiska folklorystyczne. Bausinger wyróżnia dwa typy funkcjonowania folkloryzmu tury~tycznego. W pierws,zym obecna jest gloryfikacja przeszłości i tradycyjnych form życia. Ten wydaje mu się być niebezpieczny, gdyż widzi w nim ucieczkę od realnych problemów ~p'Ołecznych. Natomiast drugi typ fołkloryzmu Illa charakIel' W.'·lqcznie zabawowy i występuje bez kontekstu ideologicznego. Już przy referowaniu pewnych twicrdzel1 Bausingera o zależnościach mi~(\z.'" zjawiskami [olklorystycznymi a ruchem tury:stycznym wspomnialem () jego lwncepcji tolkklru jako innego świata (Gegenwelt). W \wlejnym podrozdziale autol' i:ajmujc się dokładniej historią tych zjawisk, wywoŁującymi je motywami i ich roI ej we ws.pólczes·nym społeczeństwie. W zakol1czeniu st.wierdi:a, iż wspóJcześnie folkloryzm spełnia rolę innego świata w stosunku do wszystkich gl'UP społeczeńst Wił. W,~zystkie znajdują w nim możliwość ucieczki od lIcywilii:owanego, stechnicyzowanego i sk()!1wencjonaliz{)wanego życi;] wc wspókzesnymspołeczeństwie przemySolowym. Możliwość t.a istnieje dlutego. iż ze zj;łwis\;ami folkloryst~··cznymi wiqże sit; cechy przeciwstawne <.'y\vilii:acji: spontanicznośt. pierwotność. niekonwencjonalność, ludowość. W rzeczywistości zjawisku folklorystyczne tych cech nie posiadają. Są one towarami, którymi rządzą te same prawa popytu i podaży, {'o pozostałymi produktami zorganizowanej gospodark; przemysłowej. W o.statniej częśc·i książ.ki przedstaw.ia BaLlsingcr pewne problemy analizy kultury i własną l«lncepcję ludoznawstwa jako krytycznej teorii kultury. Zdaniem Bausingera tradycyjne ludoznawstwo poprzestawało na opisach fenomenali:stycznie rozumianych przedmiotów, nie uwzględniało funkcji faktów kulturowych. Związane to było z podziałem kultury na pewne działy (bajka, pieśó, dom etc.) i badaniem w rama.ch tych działów genezy i filiacji poszczególny'ch raldów. Bausinger zdecydowanie opowiada się za funkcjonalną analizą kultury. Problemy tej analizy są �241 przccimioklll dwu picl'I\'sz:;ch pJ)ciroz<lzialfl\v o~tatni('j Cl.ęśei książki, VI następnym pocirozcizi,lic pnJponujl' alltor IriJdYC,I'jlw w ll.ld"zn:l\v.sh ••.ie badanie dyfuzji [aktów uzupl'lni{ i>ndanicrn innowacji, śmdk,',w prZl'kilZII <Jraz spoirobów komunikacji, KOliez,)' ksią:%k,: pl'wgl:!<l \V."llókz('sn~'ch w Niem'czech sp.osobów uprawiania lucioznawstwa i bardz() og{,!nie zarysowana ]wllcepcja ludoznaw"twa, z którą sympat\'zuje Bausing('l' i kVJrl'j wyrazem j<;sl. jego ksią:%ka, Zdaniem Bausingera ludol.11a\I'slwo winno byt', iuyl,vezl1()-l'mpiryczn:l n,"uką () kultul'Ze, Wedle tej koncepcji \\' iu<loznawsl.wil' obowi:l:t,uj'ł Ic' 'san,e n,et.o<iy empiryczne, co i w innych naukach ,sp"kc/.nych, NatoiTli'hl n":%lli lu<!ozl1nw,stwo ,-,d socjologii przedmiot zainteresDwań, kt,'nym nil' s;l in"'rakcjl', "'CI. il'h środowisko kulturowe, VV szczególności będzie l" kullura warstw ni:%szy<:!l,Z krytyczl1Cl teorią ,społecznq lączy ludoznawstwo kryi,\'C'zne nasl:nvi('nie <lo wspó1cz<'snej rzeczywistości s-poleczno-kul1.uTowej, Bausinger i poc\zielaj:)cy jego 1)()glącly ludoznawcy ,niemiE'cc,." - np. lJtz Jeggle, Roland Narr Iwgatywllie (1('l'lliaj;1 w,s.pókze,;na kulturę :n;]!'OW~), Ale v.; odróżnieniu od wielu luc\ozl1awc",w ich negatywna ocena kullury masowej nie idzie w parze z pragnieniem kultywowania ['('Iikt,)w lraclycyjnej kultury ludowej, Możliwość zastąpienia kultury masowej kultur:j bardziej zgodną z potrzebami ludzkimi widzą oni jedynie na drodze rewolucyjnej zmiany całego ,społeczeństwa, Co pravvda - jak Bausinger ,,;am nrzvznajc - nie m:t,ią oni wyraźnego obrazu tej z.mian,\', 'l'n:śc: ksiq:%ki Bnusingel':l pozo.s:taje w zgodzie z poglądami wyrażanymi przez nic'go II' da\\'nil'jsl.,\'Ch pl'<l<'i\ch", Niewielkie modyfikacje w pewnych kwestiach nie ll1<1.i'! I\'i,,·kszcgo zn"cz<'llia, Rozrzuc,)!"" w r,):%nych pracach wątki zostają w tej ksi:l:%C(,scalonl', IJrzy 1.\'111nil'kl<'Jl'l' z nich Sil r()z\Vil\il~!<'szcrz('j niż to miało miejsce \ITdall'ni('jsz,vcll pr'lc<lcil, inne ZitS ,Sil l,}().pn"stu sh'ć,sZCZOfH',Mimu to książka godna ,il'st zainteresownnia ludoznawców, prace B<lusi.ngera Sil bowiem rozproszone w różn~'th czasopismach i na ogół iructno do niC'h dlltrzeć, RpC'l'llzowana pl'<Ica stwarza Illn:%liwość zapoznania się z podstawowymi zaloi.eniami uprawianego przez Bausingera ludoznawstwa i ze sporą częścią jego wynik",lv, Przede wszystkim zaś jest godna polecenia z powodu mnóstwa pomysłów, któl'c w postaci hipotez zastaly w niej wyrażone, Wiele z nich mogloby stanowić punkt wyjscia dlil interesujqcych badm'i nad kulturą ludową i nad samym ludoznawstwem, Te hipotezy stanowi;,) najbardziej wartościowy element pracy Bausin~('\'a, Dotycz,,! Z:IŚ one prl.c'dc wszysll;im 1rzech c1zil'dzin: a) historii ludoznawstwa, iJ) i'unkej()ll()\\'<lJlia pewll,\'ch plldstaw"wy<:h pojet: w 11lc1{Jznawstwie, c) zjawisk folkl()l'~'st~:cznyC' II, Natomiast sprzeciw budzq llajogólJliejszt-~ założenia ludoznawstwa jako krytyczIlfl-cmpirycznej nauki o kulturze, Zostały {JJW w wiqksz-ośei zapożyczone z prac szkoł,l' i'rankfurckiej, g!,',wllie Maxa Horkheirn.era, Theodra W, AdOl'ny i Jiirgena TInilerlll<ls:1. ]>'ormll1-owan"są (1I1t~ilal'c!zo nil'pl'ec:yzyjnie i dalekie są od oczywistości, kl,jr:) Pl'Z,\'jlisu,i(' im illIi"r, Gel'haTd Kloska 2 Mam na myśli przede wszystkim następujące pracc: Volkskltltur in der technisch.en Welt, Stuugart IR61; Zw' volkskulttlr der inrlustriellen Gesellsc:haft, [w:1 "Zeitschrift des lJCulsc!lcn Verbandcs der Gewerl>elehrcr e.V," (tytu] zeszytu: Die beJ'ufsbildende Schule) J'/!;<, n" 5, s, ~20-J30; ZUI' Kritik uel' Fol/;'tul'ismuskl'it.ik, [1V:l .. Populus Revislls", seria Volksleben, t, 14, Tubingen 1966, s, 67-75; ZitI' Pl'oblematik histol'isc1ler Volkskun<1e, [w:J "Abschled yom Volkslchen", seria Volksleben, t. 20, Tubingen 1970, s, 155-172, Zoslaly one przeze mnie omówione w "Ludzje" 19{iH, L 53. s. :lU2-~22 i IfJ7l, t. 55, s. ~15-247 oraz w "Etnograf H Polskiej" ID,O, t, H, z, l, s, 819-n5, 16 - Lud, tom L VIII �R,(,(,C17z)e, Iro-Volkskunde. Volkskultur fot. 2B8, Europiii.~che in der Gegf'llwal't. JH'u?(Jlqdll Lćindel', 1I',lIr!nwnir11.o j Behal'1'lmg Red. T, Gl'bhard C;{f,cwpism unci del' europaischC'll Miinclwn HHi::, ,;s, :lO'i. Wandel i ,J. Hanika. ryc. 71, map 2:;, Tom jest uzupełnieniem wydawn.ictwa z 1962 r. pl. Irn-Viilkerlmne/e dot~'czl1cego krajów pozaeul'ope}ski'ch, Jak za:.maczajq redakturzy. \\' n<1r<',i.niclliu od p"przedniego pragnie on zajmować .się nie kulturą ludó\\' europe,jsl<ich (Viilkerk,l/lldc Ew'opas) .lecz kuJturą krajów europej-skich (Volkslwnde EU1'O)Jiiisc/wr Liine/er), nawiązujqc do postu.latów wielu kongl.·esów, do ,oprilcow:lI'1 niekU"I'\'ch proll.l('IllÓ\\· w skaJi europejskiej i (lo atJa,sów etnograficznych EUl'opv, Opracowanie podziel{)\)p wstało na rozdziały ol11awiajqcT C': nogrilfię Nil'l11il'c. Austrii, SzwajcarH, pat'is:tw Beneluksu, Francji, WIocI!. Hiszp:l1lii. W. I3rylanii i Irlandii, Skandynawii, Finlandii. Europy południowo-wschodniej i ZSRR. Sześi' z tych rozdziałów opracowali autorzy z NRF, d\va Auslriaey, ~l tylko cztC:'ry przedstawicieleinnyrh nal'Odow,ości (Szwajcar, Irlandczyk, Norweg, Fin). Pmca uzupełnioni; jest notami biograCi{:znymi o autora~h, wykazem Iit.eratury oraz indeksem osobowo-rzeczowym. Bog<oltą szatę ilustra~yjną tworzy 25 map, 69 kolorowych i 2Hl jednobarwny~h fot.ografii oraz 71 rysunków. Prezentacja poszcze/?;ólnych krajów obejmuje !lajczęściej takie dane. jak: WPj'{lwadzenie, osiedle i dom, sztuka .ludowa, strój, zwyczaje i o\)rzęcly. SellCmat ten nie jest bynajmniej przestrzegany jako jednolity. Autorzy slusl.niestarali się uwzględniać zagadnienia etnogenetyczne o tyle, o ile to bylo konieczne, a kbśc:· nacisk na te element.v trilc.!ycyjnej kult U'l'y ludowej, kl,;re nit' milj;l charakleru przeżytków. Znalazlo to wyraz zwlaszcza \\. świetnie dobranych i c1os1wnałej jakości fotografiach, które są wYl'azem świadomej kon~epcji przedstawiania tradycji II'C wsplilczesności (np. ol'szakuobrzędoweg{) z traktol·ami). il niC' upoznw8n.\'{'h sk8mielin przeszłości. Słuszne te":: wydaje ,ię zmicnianil' sclll'lllatu omówiel'1 w zależności od specyfiki tradycji kulturowych danego kraju. Natomiast nieco zbyt do, wolne jest (zapowiadane zresztq we wstępie) przystosowywanie (JpislI do moi.liwości ~twGl'zonych przez i'siniejący stan badat'i, I tak np. więcej uwagi poświęcono tZI\'. Rauchstnbenhatls w związku z badaniami V. von Geramha w Karyntii. chociai. z prac lego samego autora wiadomo, że jest to zjawisko o wiele .szersze, a dl'l Austrii nicspe-cyficzne. Istnieje rozziew pOlTIięclzy np. dość traliyejonaJislycznvm przedstawieniem szeregu j';j,'ajów europej-skich, a bardzo syntetyczl1\'m, soejo!ogizującym opisem Szwajcarii. Interesująca mapa na s. 12:{ przedstawia stopień utrzymywania się i zaniku tradycji ludowy'eh wc WI{)szech, ak nit's!l'ly nil' ma odpowiednika w podobnycll ujc;ciaeh dla i.nnych krajów. Niert'Jwnomicrna jest lei. charakterystyka historycznych nawarstwień etnicznych IV pGszczegól:1ych krajach. Ni('którzy autorzy tłumaczą to wprawdzie nachyleniem tendencji badawezych w po,gzczególn.\'ch szkołach nnrodowyeh. ale w świetle islniejl1ccj literatury nie wydaje' się rzeczą niemożliw,) przyjęcie jakiegoś, w ogólnych zar~'sach kll'dziej .jpdnolilego s~'.stcrnll prezentacji. Osobne omówienie najeży ,się sposobowi potraklowania prZt~Z i1lltorów zagadnień kultury ludowej niemieekiej z jednej. a kra.iówF:l1rop~' środkowej i wsehodni('j z drugiej .slt'ony. Przed<;tawienie to nie może być uznane za obiektywne. Nudne już staje się odnotowywanie rewizjonistycznej idee fixe w postaci określenia NRD jako "Niemiec środkowych", polskich województw zachodnich i północnych jako "ziem pod pobką administracją" itp. Odnotujmy jednak także zaznaczenie dawny,ch granic Finlandii jako "granicy dawnych krajobrazów etno.logiczno-historyczn~'('h": oznaczenie granicy między językiem francuskim a niemieckim (') biegnącej przez �AlzacjI;. GÓl'I1et Adygc; określono także' jako "SLidtirol". Nie ma natomiast oznaczenia ugrupowall poLskich w okolicy Wilna, jak tD z reguly podaj et opracowania radzieckie. Aui<Jrzy doszli tylku do tego \Szczebla świadomoś'ci, że np. Pomorzan czy Sh\zaków określają jako gn\py etnogra[i·czne"nowe", ale oczywiście "niemiE'ckie". Hasła "Polska" brak nawet w .indeksie. Wszystko, cokołwiek występuje na iL'renacl1 niemiecJ,ich, jl'ist. prezentowanl' w związku z Niemcami bez względu naL;t'ne/.I; z.i'lwiska. Zarys elnograliiniemieckiej ilustrowany jest np. danymi z Siedmiogrodu, z węgiel'skiego komitatu I-leves ("Egerlanci") itp. Przy omawianiu Norwegii uznano za st.osowne wyodn;bnić osobny podrozdział dotyczący Lapońn:yld,w. nalomiast. na 15 st.ronach omówionD ,culą Europę południowo-ws,chodnią, :1 wil;c Humunów, Wt;grów, Albmkzyków, Greków i ludy słowiallskie. Słowian zachodnich właściwie zignorowano. Szczytem niesmacznej propagandy jest 15 stron jJ{)świc;con,lTh Zwiqzkowi Radzieckiemu. Tekst ten nie z(li'adza znajolllościchociażby cytowanej w wykazil' litel'atury pracy S. l\. Tukarewa, };Inuglafia narodów ZSRR, a nawt't przymiotnik ",socjalistyczny" pisze .sit; tam w ironicznym cudzysłowie. Zafascynowany pasj,] polityczno-polemiczną autol' zapomnial właściwie o istnieniu takich ugrupowałl etnicznych, jak Słowianie wschodni czy ludy bałtyjskie. Czytelnika polskiego zainteresuje jeszcze, że z polskich opracowali wymieniona jest tylko Kultura luciowa SIoll7ian K. lVIoszyńskiego (nazwisko zniekształcono na lVIoszczyński) i lo we wstt;pie, ale już nie w wykazie literatury. Wy'kaz literatury dotyczącej Niemiec natomiast obejmuje niemieckie prace {) stroju górllośląskim, etnografii Spisza ilp. Hl'asumu.i:lc można powiedzle(', że recenzowanl' 'Opracowanie jest wartościowe jedynie jako dy,<.;kusyjna próba zaproponowania schematu nie--etnograficznego ujęcia etnograficznej problematyki etnografil Europy. Osi'lgnięcia tej pracy wydają liit; jednak bardziej zasługą poligrafii, niż etnografii. Sukcesy w przedstawieniu pewnych problcm(Jw i działów kultury w IX)sizczególnydl krajach są nie do. oceny w książce, puświęconej ,calościowemu przed,stawieniu nie najmniej ważnego kontynentu świata. W takiej pracy liczą się umiejętności przedstawienia calości w porównywalnych i obiektywnie skonstruowanych opisach częściowych. Autorzy recenzowanej pra·cy przekreślili osiągnięcia niektórych opracowań 'cząstkowych przez to, że zapomnieli (J starej prawdzie: etnocentryzm nigdy nie tworzy etnografii, tym bardzit'j etnocentryzm subil':idywny i .stmnniczy, kt(Jry nazywamy .szowinizmem. Zofia Staszczak Giinter Wiel{elmann. Alltagsund F<'stspeisen. Wandel unci Gegenwiirtige StelVerlag lVIarburg HJ67, ss. 270 26 kartogramów. Hans J. Teuleberg- i Giinter ""iegeimann, Der Wandel der Nahrungsgewohnlwilen linter dem Einfluss der Industl'ialisi,eninY. Gottingen-Vandenhoeck u. Ruprecht l rJ72, ss. 417 I ;, kartogramów i 20 rycin. IUIlY. N. G. Elwl'rt Problematyka pożywieni'a wzbudza w Europie od pewnego ·czasu coraz większe zainteresowanie wśród badaczy dyscyplin humanistycznych. Rozwojem pożywienia interesują się w różnych aspektach ekonomiści i statystycy, historycy gospodarczy i ludoznawcy. Świadczą () tym ml1lOżące się !publikacje, w tym także różne reedycje �Recenzje, 11"="01'1.:1.1/ wwlllwnietw j emso]Jism oraz organizowane konfert>ncje specjalistów, W powojennej europejs!;iej literaturze etnograficznej ukazało się l>poro interesujących rozpraw wzbogacających dotychczasową wiedzę na ten temat. Wystarczy w&pomnkć ch{lciażby takie publikacjI' jak: .T, Drummond'3 i A. Wilbraha.n, Tlw Englishman's Food. London IH:17 (o POŻ,\'wieniu Brytyjczyków), A. Hausera, Vom Essen lind Trinken im allen Zurich, Z\'Irich 1!)()2 (o pożywieniu w dawnym ZUI'.Vl:hu), czy Nil.sa-Arvida Bringc'usa, 1\1all. Food and Milieu, [w:] .,Folk Lil'e" R. S, 1970 (Człowiek, pożywienie i środowisk'l) i tegoż autora, 1'I'Obleme und Met/lOden ethnologischer Nahrungsfol"~chllng im Lichlf.! jungster schwedischer Untersuchungen, [\v:j "Elhnologia Scandinavi-ca" HJ7L (O problemach i meuKlach bada1'l nad pożywieniem). Do nich naleŻll równipż recenzo· wane publikacje G. Wiegelmanna. WŚJ'(',d organizowanych zjazdów na uwagę zasłużyły szczególnie dwa ostatnie, a mianowicie VI[ Międzynarodowy KongrŁ'5 OJżywiania w Hamburgu (l!jOO) i Międzynarodowe Sympozjum. Etnograficzne Badań nad Pożywieniem w Lund (1970), Ich wyniki oraz dotychczasowe ustalenia literatur.\· stanowią poważny wkŁad do rekonstrukcji dróg r,ozwojowy,ch ludowego pożywienia w Europie. Znaczny udział w tym zakre!;ie przypada także G. Wiegclmannowi. W dotychczawwym dorobku pisarskim G. Wiegelmanna, byłego wspólpracownika Niemieckiego Atlasu Kultury Ludowej (obecnie profesora w Munster), znajdujemy kilkanaście pozycji dotyczących pożywienia, w tym kilka na temat kierunków i metod badawczych. Recenzowane pozycje odbiegają swym uj(;:ciem od dotychczasowych stereotypów, dają nowe spojrzenie na przedmiot badań etnograficznych. Autor, reprezentując kierunek badawczy zwany Kulturraumforschung, w któ1'Y111 .na'czelną zasadę stanowią dwa podstawowe kryteria poznawcze·· obszar lub region i wal-stwa albo formacja społeczn\J-ekonomi<:zna (Riiume und Schichten), pojmuje kulturę pożywienia jako zmienną w czasie strukturalno-funkcjonalni{ całość, W pierwszej z omawianych prac .stam się Vviegclmann ustalić, jakie reguły powodują zmiany w pożywieniu ludowym i na ile pozwalają one poznać bliżej podstawowe struktury. Przy takim założeniu niel11{)żliwe byłoby ujmowanie wszystkich elementów kulturotwórczych, ponieważ to utrudniałoby osiągnięcie celli. Rozpatrując bowiem jednocześnie pierwswplanowe i drugorzędne elementy, niewidoczne byłyby, zdaniem autora, podstawowe linie przeobrażell . .lako podstawę do rozważań przyjął autor: rozwój uprawy ziemniaków i włączenie ich do pożywienia, spadek uprawy prosa oraz zanikanie ;potl'aw z kaszy jaglanej, następnie przenikanie kawy do !posiłków codziennych i świątecznych, dalej rolę klusek w potrawach świątecznych, wreszcie wprowadzanie w XVIII i XIX w. nowych sposobów przyrządzania mięsa, które to elementy, jego zdaniem, wywierają decydujący wpływ na przeobrażenia. Ich analiza, potraktowana jako całość, daje ujęcie sprzężeń między e1L'mentami jej układu. Ustala także ich rolę w ramach całości. Podobnie postąpil autur \V analizowaniu każdego z osobna z wybrany'ch elementów. Autol' wydzielił cztery okresy w rozwoju codziennych i świątecznych polraw: I) zanik średniowieczn.y.ch zwyczajów IXlkarmowych (lata 1500-H(80); 2) upowszechnienie się nowych produktów żywnościowych .i używek (16HO-1770); 3) przyjmowanie nOWości przez ludność wliejską (1770-1850); 4) pokarmy w wieku światowego handlu i technizacji produkcji (1850 do współczesności). Kolejny rozdział, dotyczący roślin pokarmowych i ich znaczenia w posiłkach, obejmuje upowszechnienie uprawy ziemniaków w środkowej Europie i włą,czanie ziemniaków do potraw codziennych i świątecznych, zanikanie uprawy pro&a i dalej - wypieranie kaszy jaglanej przez ryż. Następny rozdział dotyczy przenikania kawy do potraw codziennych i świątecznych, Dalej kolejno przeanalizował autor posiłki z klusek oraz rolę, jaką �HeCCHZjl!, lJr~eglącly wydawnictlv l. czaS01Jis1IL one spełnialy w wiejskich posiłkach świątecznych, następnie serwowanie i:ch na L1CZlach weselnych w Turyngii i Górnej Frankonii, wreszcie pnwjmowanie się angielskiej kuchni w Niemczech. W końcu rozwinął wprowadzanie nowych lX)traw mięsn,\'ch \V XVIll i XIX wieku, a to IX)c1wpływem Wiednia (sznycle i gulasz) oraz l. Francji (kotldy). W zakOllczen.iu potwierdza raz jeszcze założenia wstępne, mian<)wicie', że praca jest tylko przyczynkiem do kulturowo-przestrzennego (kultulTamlich) układu. Drll~a z n~cenz{)wanych puiJlikacji, również dotycząCl.l przeobrażeli w tX):t.ywieniu, jest cidwwYI11 i udanym przykładem współpracy autorskiej hllitoryka gosp<)dal"cze~o i e1no!~ra[a. Każdy z autorów rozwiąwje problem z punklu widzenia l'eprczentll\V,lnl'j przez siebie dyscypliny. Historyk gosIJ{ldarczy analizuje dokonuj'lce się pud wpływem industrializacji przeobrażenia od slrony sIJ{lłeczn{l-ekonomiczilej. Ustala wielkość wyprodukowanych i spożywanych produktów :t.ywnościo\V~·ch. daj'lc równocześnie odpowiednie zeslawienia tabelaryczne. Mówi wreszcie () dystrybucji, () cenach i sytuacji społec:wej rolX)tników I<lbrycznych. Etn'J.~r<lr nalomia,t patrzy na to z:agadnienie od strony kulturowej, rozpatrując przemiany zachoc\z;lce pod wplywem industrializacji od strony różnorodności i spożywanych [Xlsilkc'm' lla wsi i w mieście. Uwzględnia także zróżnicowanie regionalne i ,s.po!cc/.IW po:i.ywienia Oi'az omawia porządel~ i ład w posiłkach, spoooby jedzenia. C'z:<;ść'G. Wiegl'lmann<l, iJo Ul chcemy się bliżej zająć, nosi t.ytuł: Ludoznawcze studia przemian IV jedzeniu i posiłkach. Aulor podejmuje się w niej odpowiedzi na [ld'llli,'. w jakim IVymiilrz:e i IV jaki SlXJsób i jednocześnie \V jakich posiłkach zmieIlia sit; pożywit'nie n,1 wsi i wśród plebsu miejskiego na ·5kut.ek rozwijającego się uprZ:t'l11ystowienia. Równocześllie zwraca uwagę na zachodzące zmiany w pokarJllach i posilk,lch d<Jimnuj'łce się [XHJ wplywem przechodzenia od pracy na roli do pr/.elll)"slu. Zv,r<Jca także uwagę na rolę, jaką &pelniają nowoczesne spo;.o!Jy konst~nvowania zilpasów Ol·a/. fabrycznie wytwarzane pl'odukty żywnościowe w jadlo,spisach naj szerszych Will',!w -s,połecznych. Rozwiązanie tych spraw znajduje czy telnik IV sZl'ściu rozdziałach. Pierws.zy wprowadzający ujmuje zagadnienie teol'elycz" Ill'. ;i.1·,·,dłowei llwlod.\"l'ZIW. Drugi wyjściowy zawiera zróżnicowanie regionalne i &PO!ccl.nt' pożywieni,.! przed LImo rokiem. Wewnętrzny jX)dział lego rozdziału jest niejednolity i dlategu budzi u polskiego czyteln.ika zrozumiałe zastrzeżenia. Tu autol' omawia pożywienie \\' dużych mia,stach, stosunki w zakres.ie pożywienia w miastach plJlnocnych j południowych Niemiec, w małych miasteczkach i na wsi, różnice miGdzy północnoniemieckilll a lXlłudniowonjemieckim sy·stemem jX)karmów, sytuację w zachodnioniemieckich regionach przemys-lowych oraz tradycyjne stosunki w Niem<:Lech południowych i Austrii. Układ rzeczowy jest tu zagmatwany i w trakcie czylania ucieka czytelnikowi główny wątek. W trzeciej partii autor omówił: główny p<.)silek dnia l'Oboczego, podawanie IX) obiedzie kawy 11 niższych warstw miejskich <)raz po wsiach, zmiany w obiedzie, rolę sposobów jedzenia, podstawowe tendencje w przygotowywaniu IJ{ltraw oraz używaniu przypraw, zastosowanie słodkiego IJ{ldkładu do chleba omz różne przeciwieństwa w uIJ{lwszechnianiu jedzenia chłeba z masłem. W kolejnym rozdziale o sytuacji w jX)żywieniu po stu latach (tzn. IV początkach XX w.) l'ozpatrzono wyżywienie miejskie i różnice między tym, a wiejSiI<im. Następnie przeallali7.0wano zmiany w lX)karmach z okolic wiejs,ko-[Jrze11l\'slowych i wrc!'>Zcie posiłki robotników miejskich. fu)Zdziały uogólniające zawieraj'! periodyzację przL'Obrażeli, ujęcie wyników i wypływających z nich dalszych postulatów badawczych. Podstawę ;i.ródłową obu l'ecenzowanych prat', o czym warto wSIJ{lmnieć, stano\\'ila w zasadniczej części jedna i ta sama baza materIalowa. Dzięki wSIJ{ll11nianej �246 Recenzje, pr-::eglądy wyclawnictlv i. czasop;s'm już współpracy z redakcją Niemieckiego Atlasu Etnograficznego auto]' wykorzystCll zbierany dla tegoż w latach 19'30-193'5 material ankietowy, ~i<;:g,ljąCYdrugiej polow,\' XIX wieku. Wykorzystano także dane tzw. ankiety Bawarii, Westralii i Wirtembergii z lat 1900~1910 dotyczącej pożywienia, posiłków, jedzenia i sposobu przygotowywania, dalej materiał konkursowy 7. 1000 nadesłanych prac z lat: 1938-1939 na temat: "Ulubione potrawy" i wreszcie l1l'zebogat:ą literaturę (w pierwszej pracy sięgaj'lc;1 ponad 700, w' drugiej 900 pozycji). Material ankietowy poslużył Wiegelmannmvi w pierwszej kolejności do opracowania l;:a,rtogramów a(ln.~{)wych. które nash:pnie odpowiednio w poszczególnych roz,działach sikomentowal. W pierwszej zamiE'Ścił ich 32, w d.rugiej 5. Przec:tstawione w kartogramach dane rozmies:ucwno na obszarze Niemiec w granicach pańi'Ytwowych do 119'3-9 r .. tj. z okresu przeprowadzonych badań, Niektóre z nich zaznaczon<.l nawet na terenie Wielkopolski. POnlOl·Z<1. Górnego Śląsk;l i w obrębie Czechosłowacji, Przy lrwzględnianiu danych z terenu p,lll;;tw sw;icdnich autol' po'winien był pominąć \\' ogóle granice paTl.';twowe, eo odpmvi,Hlałtlb,\' zres;'.lą tytułom recenzQ'Wanych prac. W przYP<lClkuzaś uWl.glęc1nienia :~ranic należałoby zaznaczyć aktualnie obowiązujące. Dane c.1Qtycz'lcc terenów polskich mog"j b.vć prz~'datne przy opracowywaniu syntezy etnogrnficznej. Wartoby przepl'Owadzić porlobne badania po '50 latach i na ich porl,~tawie c1okonać odpowiednich porównań, Analiza poszczególnych elementów kultUl'<rwvch przeprowadzon:l została z dużym znawstwem przedmiotu. Autorowi udało się osiągnąć w obydwóch praeach :~amierzone cele. Warto więc poznać bliżej osiągnięcia warsztatowe G. VJiegelmanna, Walerian SoiJisiak Birthe Traeru}), East m(£cedonian Folk S07lfJ.s. Cont,em)lorar!! tl'(lllitinnal Malesevo, Pi.janec and the R.azlog District. .,Acta. Ethnomusicologic;l nr 2, Akademisk Forlag. Copenhagen 1970, ss. 242. from Macedońska pieŚ1'l ludowa staje się coraz częściej przedmiotem badaczy z różnych krajów eUl'Opejskich. Po monografii Herberta mat.erial Danie:(" zai ntel'lolsOIvani;\ Peukerla Serbokroatische und Makedonische Volkslyrik. Gestaltuntersuchungcn (Ak8demie-Verlag, Berlin 19HL ss, 211) ukazała się monografia Dunki - profesorn etnomuzykologii. Birthe Traern'P. Jest to jedna z poważniejszy'ch pozycji dot.vczacveh folkloru słowiańskiego, jakie pojawiły .się na ZClchDdzie po drugiej wojnie światowej. Książka ta składa się z wc,;tępu (s. 4-23) oraz z głównej czc;ści, w której Clutorka omawia rytm i strukturę wersa oraz mel<Jdi.i (s, 25-82). Ponadto podaje ona 70 tekstów pieśniowych z nutami w wersji orygincllnej i w filologic;mym pl'zekładzie n<1 język nngiels'ki (s, 83-221), Na zakończenie c1okonuje klasyfiki1cji ogloswn.'·ch m,lcedońskich pieśni ludow~'Ch, załącza słowniczek, indeks,v. bibliografię. mapę etnograficzną Macedonii oraz kilka ilustracji. Praca jest o tyle ciekawa, że odkrywa bogate l.rady,cie mi1cedońskiej poezji ludowej terenów wschodni'ch, m;llo znanych. nie zbi1c1an,vC'hw stopniu z,]clowal;]j'lC,\'m przez rodzimych badaczy, Autorka postawiła sobie za cel przedstawienie plonu swych badań przygranicznych teren0\V mac~dońskich należ<'lC,vehdo Jugosławii i Bułgarii. Problem rozwoju kultury jest tu bardw ciekaw\' i interesując,v. gdyż po podziale Macedonii w 19V1 r. zerwane wstały ściślejsze kontakt,\' rni(;dl.v ludami tveh dwóch części krnju -- SR Macedonii i Macedonii Pirińskiej. �Rc<..'eH ?je, pr.:eu1qfly IF!j(lawnieitv i c.?:uSOlJiSHl Z inicjatyw,! zl>i<o'r;mi;lmaleriału w okręgu Maleszewo i Pija:ncc Birthe Traerup \vystąpiła jeszczc IV roku 1955. Uczestniczyła wtedy w ekipie folklorystów i etnomuzykolW~ów macedońskich badajclcych tl~ część Macedonii. Wówczas to zbadała ona stan folkloru w miastach Berowo, Pechczewo i Delczewo oraz we wsiach Stojmirowo, Ratewo, Wladimirowo i Trabotiwiszte, Pieśni zawarte w omawianej monografii p<iL'h<Jciz,\ Z 1l,,1;tleszcw,li Pijancc, W roku Elli! Twerup przebywaJ a i w Maccckmii Pirińsldej, gdzie przy lXll110CY zn:llwgu Tlluzykol<Jg;1bułgarskiego Pl'OI'. Stojana Dzudzva zebrała material we wsiach Uohriniszte orLlZ OiJidin w okr<;gu RilZlog, Na podstawie zebraneg{) materiału udało się Llutorce przedstawić boga<:lwo maccdońskiej poezji i muzyki ludowej. Miała ('\la okazjq usl\'szeć 'I. ust prostych lucizi ;"ywy folklol' macedoński. Aulorka dokonujc krótkiego przeglc\du histQrii Macedonii, Omavvia okres osiedlania się plemion slowiańskieh na terenach Macedonii dzisiejszej, lilta niewoli tllI't'ckiej, walki n;I!':>dowo-w,)'zwolel1cze, rozbiór i okres d['ugiej WQjlly światowej oraz cza,;v powojenne. Traerup podkreśla duż<! rolę, jaką odegralo dla rozwQju kuN ury ciuchowej zachowanie macedońskiego ;języka narodowego. Nawiązuje do świetnych tradycji piśmiennictw,l starosłowiańskiego, którego ojczyzną była Macedonia dzięki 11l,is,iiapostolsl·;:jcj Cyryla i Metodego, Na,~tępnie przechodzi do omówienia dziejów zbil'I·;lclw<1. zat.rzymując ,siq przy odkrywcach macedońskiej melodii lud<.Jwej, pon:ą\\sz,l' od kOlica minionego wieku. do naszych czasów. Szczególni] uwagę zwr;lca na publikacje et nOll1uzykologi{'zJ1l'. podając przy okazji bogalą bibłiogn\fię. Pisze tak/.e o instrullJentach nlllzyczn,l'ch I fI specyfice rytmu melod,ii macedot1skich pieśni ludowych. lic OllJilll;ła tak/.", walorów artystycznych tekstów pieśniowych, "Char,J1dl'l ludu macerluIiskiego pisze mo:i-na zrozumieć najlepiej, jeśli ktoś zna jl'g•• pieśni, II' kkW\Th odhite S;'j w.\darzenia życia coc1ziennE'go" (s. 22). Wśnici 70 pieśni zawartych w t.ej monognlfii znajdują się: l ulw')[' epicki, ·1 hiSIOI,\'CZlll"H hajduckidl, 4 omawiające ciężką .sytuację ludu podczas pięciowiekowej nie\\'<Jli lUl'ecl,ie.L ;) mitycznych, 2;) miłQsnych, 14 () stosunkach mięclzyludzkich, l żniwiarskie. :j paster,slde i 2 humoryst.yczne. Są wśród nich pieśni powsItale także po drugiej wojnie światowej, jail: np, pieśń nI' 56 o mlockar'ce, opiewająca zmodcrniZ<.iw;lnąjuż gospodarkę Macedonii. Z monografii wynika jasno jcdn<lść kultury ludowej obu tych części Macedonii, mimo podziału państwowego. Ludność kontynuuje dawną tradycję, która posiada \\'.,;pÓJne cech,\'. Świadczy lo o etnograficznej jedności ludu. Zawa.rty material (leksty i melodie) dowodzi. że poza niektórymi cechami lokalnymi występują te same wqtki i melodie na całym ob.szarze Macedonii. Prof. Birthe Tra('rup jest wybitm! speejalistlq w omawianej dziedzinie. Bierze '.'11;< także czynny udział w międzynarodowych spotkaniach naukowych poświęcon\'('11 melodiom Słowian Poludniowych. Kole ",lmcry1<a PWN, Warszawa lndialls1<a .,-' - Sporu () llist.urię, Wybór wstęp Simiczijcw Huggicro H<.>mano. Ul71. ss. 4'iB. A III C rY/,;f[ lndialis/(a nie jc!:;l monografią problemu lecz antologią artykułów, studiów, rozpraw, szkiców, j'cferatów i fragmentów książek wybitnych zn,lwców problematyki incii;uiskiej. Ksią:i-ka zawiera również wyjątki z opracowali Między- �24R narodowego Biura Pracy duiycZilcych społeczności indiańskiej w Ame1'yc(' Laciliskicj, Autorem trafnej, muilll zdanielTl, ,selekcji lllatcri:lłów jest Huggic1'o Romano, znakomity znawca historii Sp{J!eC:ćerlstw kontynentu ame1'ykańsJdego, On także napisał wstęp i komentarze do pos/'czególnych tekstów, Wydana przez PWN pozycja sItanowi niew;lipliwic jedni! z n;ljw;n'tościnWcsz\'l'h powojennych publikacji na lemat Anwryki Lacit1skiej, oddanych do qk polsl\il',l'" czytelnika, ,Test z jednej .... tron." ciekaw,! form,! zwrócenia uwagi opinii publiczne',j na palące problemy ludności autochtonicznej rejunu Amel'yki Lacińskiej, /, drugiej - okazją do uka/'mia na tym tle niektórych elementów kulturowych, wres:'.ci(' próbą wywołania na nowo ukierunknwanej dyskusji na temat udziału ludności indiańskiej w życiu Sl){)łeczeństw tego kontynentu, Dlatego też książkC; wydano w ramach cyklu .,Spory () histul'iC;", przedstawi;l {)JW bowiem jeden z !J;lrdzn waŻn."l'!l spor6w o miejsce ludno.ści indi;n\skiej wc wsp('llcze~mejstrukll1l'ze delllogr;lliczl1e,i Ameryki Środkowej i Poludniowej, o klllturc; incliariską, o .sytuacjI: spułec/'n'l i ekonomiczną współczesnych Indian, Tytuł omawianej antulogii moi,e LJy6 przez większośt, czylc1ników źle Zl'OWmiany, Dopatrywa6 siC; mo~na łatwo pod nim egzotycznych opowieści o Inkach, JV!;ljach czy Aztekach, Sam ;nl1O]' wc w::>tc;piewyraż<l W'ltpliwość co du trafnego zrozumienia przez czytelnika tytułu opracowanej ant'ulogii. Nic zdziwi on ,kdnak i nil' wprowadzi w bląd choćby tych, którzy bądź przeczytali wydane dotąd II n;lS publikacje na temat Ameryki Lacińskiej, bądź w inny ,sposóLJzetknęli się z problemat."l", "vsp6Ic.zesnych Indian Ameryki Środkowej i Poludniowcj, Z<lpytat' wi<;c nWŹl1<l,dL, czego nie "Ameryka Lacińska", a "Ameryk;l Incli;lllska?" I z tym dylematem polemizuje Huggiem Homanu, Nie zaprzcczaj'lc islnieni<l Ameryki Łaeillskicj wychodzi ze słusznego stanowiska, że nil~ wolno problemu r1:ćisiejszych Indian amerykaiJskich ,sllrowadza6 tylko do !"olklm'u, I'ojl;cie 1.)()Wil'l11 "Ameryki Łacińskiej" pow'"tclło przed niespełna wiekiem jaku wyraz lenclenc,ii świata hiszpańs,kiegu i francuskiego do przeciwstawienia siC; wpływum anglosaskim, do utrzymania republik śrudkowo- i [Jnludniowoamerykańskich IV grankach odl'l;llnego kręgu kulturowego, Można jednak postawić pytanie, w jakim sensie spo!cczl'listwa te znalazły się w tyni kręgu i czy Jdedykolwiek w tej wyimaginowanej wspólnocie kulturalnej pozostawały? Hozwijające się coraz b,wdziej tendencje "autochtoniczne" w Środkowej i Poludniowej Ameryce wywodzą siC; z "gruntu" indiall\Skiego mającego kiJka tysięcy Jat licz'l':ą tmdycję, Wartości kułtllr<Jwe wytworzone przed wiekami przez społeczeństwa indiarlskie przetrwdły :300 letni;~ okupacjI; hiszpal1,slq i żyją do dzisiaj w mowie, Obrzcldku religijnym, slroju j innych ell'nwnlach kUl1111',l' materialnej oraz w ZWycziljacl1 milionów rnieszkaliców republik an1l'l'yk:ulskich, Coraz częściej dzisiaj spotykamy sif: z procesem pl",'.l'!;:sz!;llc;mia pnj(;cia Anwr,\'ki Południowej i Środkowej w "ilmcrykmls1q" -- prz,\' czym oki'('ślenie ,.lacit'lska" zmienia swoje poprzednie znaczenie, a 'Cn]':IZwyraźnie,iszego znac:ć','l1i;) naiJiera "indiański" aspekt Ameryki Omawiana publikacja skladasię z ośmiu oddzielnych tck,to\\' w\'I)ill1\('11 /,nawc6w problematyki indiarlskiej, \Iole \Vstęp!c Ruggiero Romano IV !J;m];/,,, cil'k:l\\'y ,:<pos6b komentuje każdy z przytoczonych szkiców, Walury ksiilżki uwpl'lnia iudd" plemion indiallskich oraz slowniczek poję6, cytowanych w puiJlik:1Cji, Dokonując wyboru poszczególnych studiów, Huggicl'O ROl11:mo nil pil'l'W,I,\'111 miejscu cytuje referat dyrektora Instytutu Indimlskiego \V Meksyku, d"ktora All'unso Caso, dotyczący definicji Indianina oraz indiallskości, AulOJ'owi ll'kslu ud:IIo sil; w dotychczas najbardziej doskonałej formie wykazClt" k"gu w I'IRczywislośl'i lnUŻn<l uznawać za Indianina, kim jest dzisiejszy Indi:min, jaka jesl jego ruja w sp(J!c- �Hel:cft1.'je, }11'.z:cglqtly l.oydawlli<.:l"w 21U i czasopistll czeństwie amerykańskim. Wśród szeregu kryteriów stosowanych przy ustalaniu pokci:l Indianina aulur kładzie nacisk 11:1warIuści kultury materialnej i duchowej mas indi'lliskich. Alfonso Caso należy be~ wątpienia do szeregu ludzi, którzy najwil.;cej uc~ynili clbl 7.wrócenia uwagi publicznej i świata nauki na miejsce Indian \\' i\nH'I',I'l'(' Lacil'lskiej, ['miJlem indi,lI'lski t'J pl'/.ede wszystkim problem clllupski. Tym zagadnieniem :.'::Ijllluje sil.; n<lsl<;;pnyal"lykul. Napisal g'J wybiIny peruwiański uczony, mad;,sisla ,Josc' Carlos 1\J1;lriategui, kIóry wykazuje pl'ilwdziwe oblic~e .sytuacji agrarnej w swujej ojczyżnie od si runy spolecznej i kulturowej oraz glówne kierunki walid mas indialiskich u zdobycie ~iemi, {) uzyskanie należnej im pu~y'cji ,v dzisiej\S~'ych .spolec/.cńst wach amerykalis-kich republik. PwiJIcm inIegrm;ji spoiec:.':ności indi,uiscl-;.ich jest prz'_'clmiukm artykułu Andrew GumleI' Fr;ulka, a Lnny liczony, Laurette Sejour,ne, wykazuje z kolei wielkie w,u'tości oritz form,\' świadoJ11ilŚci Indian umożliwiające przetrwanie - w tak trudnych warunkacil marginesu !ipolecznego -- niekiedy bardzo poważnych liczebnie grup l'l nic:.':nych. Bardzo realislyczne światło na życie Indian rzuca m. in, artykuł Jurge Mallcias'a pL Warunki i tryb ,życia Indian elnuaclol'skich. Szczególnie uwypuklone został,\' \V nim lalde problemy, jak: środowisko i podstawowe potrzeby Indianina oraz ~Iosunki ekonomii.:zne, a z kulturowych [Ol'my posi<ldania i uprawy ziemi, narZI,'dzia pracy oraz obyczaje, Heasumując, Amerykę India1iską uwazac można za niezwykle cenną publikacjl.;, klc)ra kwes\.ie; indiańskćł analizuje nie tylko z płaszc~yzny gospodarczej i społeczno-p<>lilyn:nej, lecz \.akże ukazuje bogate i różnorodne formy kulturowe społeczności inr1i:II'lskiej. szczególnie w rozprawach omawiajćlcych kryteria kwalifikacji ludnośl'i 'llIlochlonicznej. Przy okazji należy wyrazić uznanie dla wydawcy, że tą drogą umożliwi! poJsI,ic'I1lU c:.':,vtelnikowi zapoznanie się z trudno dostępnymi tego typu źródlami, a także Ż\'czY(', aby !tUl1liICZOnOna język polski podobne prace postęl){)wych działaczy i nauko\\'cóW, Jan Pawalowsh:i Plyniesz Olzo .., T. I: Zarys kultury ciuchowej ludu dcszYliskiego (I!J67); T. 1[: Z'lr,'·s kultury 111i1lerialnej luciu cieszyl'i,skiego (lU72). Praca ~biol'Owa poci red. Danil'lil Killllubcil. Wyd. Prom, Ostrava, s,s. 22:3 i 287. J)oc, dr D, Kadłubiec wraz ~ zespołem wspólpr«cowników skup'ionych w Sekcji 1"olklolTsiycznej działaj,)cej przy Zarzc1dzie Głównym Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Cieszynie C~eskim, podjął się realizacji ambitnego dzieła, jakim jest ,synteza kultury ludowej Śląska Cies.zy1'lsldego. W założeniach redakcyjnych jako punkt \\·,\'jśc'ia przyjęli> opracowanie monografii folklorystycznej, w dalszym etapie zamierzuno w odrębn.Yll1 tomie ukazać czytelnikowi obraz kultury materialnej ,'raz sztuki ludowej (ego terenu. Zasadniczą bazę materiałową stworzyły wieloletnie badania terenowe w Irakcie których zebrano wiele cennych materiałów dotąd nie1.11.1 n,\'(:h; po 1';1/, pierwsz,\' sq one publikowane w ornawianej monografii. Odnosi się lo szc:óeglllllie do niektórych wytworów kultury materialnej. Publikacja ta ~pelllia �Recenzje, więc wszystkie przL\Szłości postawione wartości przeglądY z<.tclania kulturowych. wy<lawnictw i czasopism dokumentacji Według nalci.ącydl załużeli praca cl'.ęstokroć ta ma oi)ecnie charakter do popularno- naukowy. W tumie gólnych u pierwszym, działów regionalizmie Sląska i istotę i folkloryzm folklor stanowić prucesie olllawi'-l nia byly lulaj silne RcJwnież L. drukom, Kłucki litera - lurze Ziemi L. Brożka, tylko chłopskich. pracy lecz ludowe Polskiego Związku D. Kadłubca opowiadania ludowe, dzięki gęszczonym l'ozkwit wpływom szlakom wydobywa Ie momenty z Przysłowiom ludowym zwroty i przysłowia zestawione bogactwo, pozwala,iące i dowcip, trafnuść dań, lal'i.e są <Jl'tykul J. Szymiczka K.ozuka bych wiadania ludowe, na Dwa slawia mie dla poświęcony w nich ich w charakterystyczne. dalsze p<.lświęc{llly 1,al1cuwala tym opracuwania J. Ondrusz: tYIll zawarlD Śpiewki równkż lerenie rozwinął l.!ot,yCZ'1 pieśni stare artykuł ale ja.rc, p,·obtl'l1lmvych. slwierdza pogody. się szczegl1lnie, ludowej. a melodii na Obszerne który, Niezwykle i.ycio\\'.''Cll. pmlstawic studiulll ba- . 1. 1\1<11'- podobnie t WOI'Z'lC lud-ow"Th prze- zawkraj,]cy ci'lgu \II uŻ.\·ciu: wi.)i.(' sit; równiei. Charakler,I·,tyk(; o oi.Jrzl;c1ach lur!{)\vych ono syluacjach są IV d;:lszym Z przysłowiami ludowego. llw<lrunko- którym g,-upach za- szcz('wjlll.\' l,olejnl> dzięki rozmaitych terenie d'II\'n;1 opowi,HI,'Il .1. Onclnh'iZa, lal'lca J. Ondnlsz;\ od artykuł 1\utor przepuwiedniolll dotyczy ludu, wi'li.e tym osi;lgnę!d omawia dziC;ki j'lrITlal'CI'.nn-ud- istnicj;!c.l'lll W'ltl~Ó\V .i treścI określon.vch ui.ywanie literalurze ludowemu. został Na nic Współ- ludowym Olzy. lu- -- konl,\'llUOWane znad dzi(;ki społecznego pisarzy KoniIlst,iel';<J pisarstwem D. KadIubiec anali;:.\' opracowanie kat eg'JI'i i w.\'wudzą nada] ludn pisarstwu życia na Z że nie tylko dawne przysłowia i porzekucIla napotkać można na ~zereg zupełnie n'Jwych. cincowej jest cie~zYllskjej terenami. dokonuje 1rwału. iell .~ję ·z tej przenosz-on.\'lll oraz z innym.i hbtoryczno-spo!ecznc, oraz klórzy Cieszyll,skirn zll'iązilnych zl>stało L. 1'01(; niljw;li.niej- postaci najważniejsz.ych K. Cinciala charakteryzując zes(awipnic poświęcone dorubku odegrały 1\. ZIlClczn'l R. Daniel wskazaniami wspomnianej handlowym w porównaniu wania n,gionu O powic.~ciach obcym i Cieszyna, Slulmuch, Z<\warto które kullurowym. CiCSZVI'lsl,ie charalderyslyk<;: Kulluralno-Oświ<ltowego. studiulll silnym za tych, Sląs'ku ~i(: p{miekącl pus(owej, tym a także icląc także' na również przeglądu - obcych, jarmarczno-odpustowej, tego dokonal nich ,sil; kul t Ul')' lu- rieszYIlskiego (l'. (In lucl{)\vej, Le uwarunku\\'d- ~lanie drukarnie że określa IUIT wpływów CieszYli~ka" artykule ludowym autol' do pisarstwo W oral. śrmlDwiska wspomina cie~)zyńskill1, Pisarzom w którym pi~al'zy czesne tym kuj n,1 obecnym tutaj literaturze O wpływie zaliczywszy wpływ ••Gwiazdka Cieszynskiej. Z ludoznawstwem. pic;tno twón:zy wyraźnie, k[('ne kształtowania dulyczące D7.iałnj,-]ce oraz o folkIurze swe rolę slolicO'. założyciele) publikacji dowych, Ddegral gazecie ludowej. [olidorystykę szych tym proce, E'l'- terenie socjolecll11icznegn (I źródłach II historycznej nd zdel lym tego zWi'IZków, szkic rozważania i wycism;ly duch{)\vej pudnosi oddzi<.tływania prze~zlości wpłynęły są i rcJżno)'{,dne rolę swym dzięki IV z b-oga(ej w Na i pug!t;bi,lj'lcy nie całoksztallu Brożek, które interesuj'-ice pnJcesie IV czynnikstymuluj'IC,\' elementów pn'ibuje IV wa i'Un kach narodowej, ii. szkicL~ j"tJlkJoru i rC'f)iunalizlH z regionem miniO poszcze- interC'suj,]ce c!ural,!erysl."kt; regiuil Na.sz mniejszości spułeczności Ludwik momenty Szczególnie pełniącego i wśród ogólnq lVit;zi dos'lrzegn, z ważnych spoleczno-go'ipudarcze, dowej. is[otr;y jeden regionalizm. wybrane sit; dotyczące zmvarttJ Ol'az artykule do aulor rozwijania twórczy w l wun~enia stanowią Jednocześnie oprac1JWani,1 wprowadzającej ludowej przynależności regionalizm. jako kultury H, Jasiczek faklem może zgl"Omac1zono w części rcgi(lnalizmu, minowanych folklor którym źródłach Cieszyńskiego. określić w w folklorystyki, 8nlllo j,lk opo- !iCZ:lC wariant.". tek>\I"I\' Rygiel. i ZWyczclj<lC!J, IV przedW lol-<tLJl'yc!J �Hecen.'tje. jJl'.:eglqdy wydalvn"ic(wi czasopis"nt autol' ukazał i'itnienic całego .szeregu ciekawych wariantów obrzędów ludowych. stwierdzając, że zagCldnienie to wymaga dalszych, bardziej szczegółowych opranJII·arl. W zakorlczeniu. ob{Jk osobno zestawionego matE~l'iału ilustracyjnego, Zćl\vart{) także niezwykle użyteczny słowniczek wyrazów gwarowych i zapożyczonych. Tom drugi, {) podobncj szacil' graficznej i [Jodziale wewnętrznym, poświ(;cono glc)\vnie kultur:l.l' materialnej. Układ tematyczny jest tradycyjny. Jak w większości l11onq;.;ral'ii r('gionalnveh {Hl1('J\vionokolejno: osadnictwo i kształty wsi, budownictwo, \\'n(;i r:l.e. narzęd:l.ia I'D! n icz.e. transport i komunikację, wytwórczość ludowo"~ pożywienie, w :l.akoi'l(·:l.eniu strój i sztukę ludową, poświęcając {)sobr:e miejsce malarstwu na szkle i ludowej ('wi-bie w drewnie. Większość artykulów ma charakter wybitnie Illateriałuwy, zarejestrowanu w nich mimo szczupłości miejsca, wiele ciekawych clen1l'JltlJ\v tradycyj l1ej kul t ury materialnej. Slusznie też red ak lor tomu pisze we wstępie: .,W ten sposób pr,lgniemy (la(; obraz ludoznawczy Sląsk;) Cieszyńskiego. obrćlz wprawdzie z grubsze) naszkicowany, ale niewiltpliwi'c bardzo potrzebny. Z biegiem czasu mug'l i)yć opracowane jego szczegóły w formie samodzielnej publikacji. ..". Do ciekawszych artykułów zaliczyć należy artykuł D. Kadlubca o kształtach i {)sadniciwie wsi eieszYr1skiej, poruszający zagadnienie rozwoju osadnictwa, ze szczególn,vlTl ll\vzglc;c1nieniem kwestii nazewnictwa. Sporo cieka\vcgo materiału poj'(·)\I'n'lwcl.ego dostarl'zaja opr<ll'ow<mia WI. Szymik () narzędziach rolniczych oraz trac1ycyjnym transporcie i komunikacji, K. Piezgi o ludowym budownictwie drewnia-· nym i wytwórczości. G. Fierli D .sprzeciarstwie domowym. Część poświęconą sztuce ludowej, z artykułami G. Fierli Rze;źba ludo/Da w drewnie i J\iIalarstwo ludowe na. s,::kle, zilmyka opracowanie B. Bm:ielich o trac1ycyjnej i współczesnej .sztuce łudowej. Podobnie j;lk w tomic [)'llprzec1nim, w zak0l1czeniu znajdujemy bogaty materiał iluslrClcyjny wral. ze slowniczkiem wyrazów gwawwych i z<)[)ożyczonych związanych z kulturą ma1crialną Wybitnym walorcm tcj ciekawcJ i wielofunkcyjnej publikacji jest bogactwo ln;.lt~'l'inlu.jaki ona c1o:..;l<l1T7.<l, .Jest. to ocz,vwiście \v.vnik ogromneg-o z<langaż{)\vania i zapału w prCl'CYbac1awczc'j <lU(Ol'ÓW.Mimo ii: w niektórych przypadkach sposób ujęcia problematyki, jaki zaprezentow<my został w tej pracy, nie zawsze oc1powiach wymaganiom współczesnej metodologii, to jec1nak posiada ona znaczenie i wartość naukową jako cenna i bogata baza materiałowa. Na zak0l1czenie dwbna uwaga: bri)k spisu treści zrekompensowany zostal całkowicie doskonal,! szatą graficzną Andrzej Hohuslav rzie. Helles, SoCtskri Univel\';ita J. E. Purkyne, kramarska piseh. Phspf>t'ek Ie poetice Bre nez pololidove po- Brno 1970, s. 288, ilustr. Istniejl' II' kulturze, w dziedzinie literat.ury, muzyki, plastyki pewicn ob.szar zjawisk art.ystycznych znajdując\' sil? na pograniczu tWÓ1TZOści profesjonalnej przeznaczonej clh odpowiednio przygotowanego, a więc w jakimś sensie elitan1l'go odbiorcy -- i twórczości ludowej, obracającej siC; w kręglI t.radycyjnie pojmowanej .'polec;;:ności wiejskiej. Obszar- ten wypełnia amatOl'ska twórczość autorów wywodZ<lCYl'h Sil; ze śrl'clnich warstw społecznych, z jednej strony zaspokajaj<lca ich \I'bsne ;1ll1bicje lll'órTle, z drugiej zaś strolly odpowiadająca potrzeb{)lll estctycL:- �Rec.:en,zje, pr:eylqc1y wydawnict'w i (:zasopi.::i1H nym środowisk o niskim stopniu wywbienia kulturalnego, obejrnuj;[cych spo!cczności miejskoperyferyjne, małomiasteczkowe a po części także wiejskie. Owa Iw(jrczość, określana często pogardliwym mianem kiczu lub amator.szczyzny, przez długi czas nie przyciągała uwagi dyscyplin naukowych zajmujących się badaniem zjawisk kultury: literaturoznawstwa, historii sztuki, muzykologii z jednej, a l'olkloryslyki i etnQgrafii z drugiej strony. Staje .się IQ zl'Qzumiałe, jeśli ;1,ważyć na skomplikowan.'· l'()dowód histQryczno-społeczny i artystyczny omawianej twórczości, jej niezgodność z obowiązującymi kanonami estetyki nOl'matywnej, trudność oga]'niGcia całol.;:sztaltu zjawisl.;:a wobec jego niestabilnego zasięgu terytorialnego i socjalnego oraz wit'lkiego bogactwa a zarazem ulotności i nietrwałości form -- dzięki czemu opi,ywane zjawiska kulturowe niełatwo poddają się pOl'i.:ądkującc':i myśli leorelycznl'j. Dopiero od \cil\.;:u lat daje się li nas zaobserwować wzrost zainter0sowmi \'l dziedziną twórCl'..ości: staje się ona obecnie przedmiotem badań naukowvch i d\'skusji zmiel'zających do stworzenia odpowiednich koncepcji metodologicznych i uogólnień teoretycznych. Zainteresowania te przejawiaj,! sil,' !'ównlc;1, \V coraz częstszym publikowaniu materiałów literackich, organizowaniu wystaw tworów l,iczowatej plastyki; niektóre muzea zaczynają gromadzić wytwory (pj pogardzanej dotąd twórczoś'ci, słusznie dostrzegając jej historyczne znaczenie jełko dokument u upodobań estetycznych określonych war.stw spolecznych 1. Nadal jednak w polskiej literaturze przedmiotu odczuwa sic: niedost,l\ck podstaw teorety'cznych i koncepcji metodologicznych. Przejawia się to już ('hnćlJy w braku adekwatnej nazwy generalizującej całokszt:llt omawianej twórczości we wszelkich jej odmianach nie wedle kryteriów gatunkowych, lecz genetycznych. Tymczasem w Czechosłowacji, gdzie znacznie wcześniej niż w Pulsce i na większą skalę rozwinięto badania nad tego typu twórCZOŚCi,,)(a podobnie cizi,lio się IV ZlVi'lZku Radzieckim, we Francji i in.), od dawna już przy jął się dla niej [ermin ,.twórczość póHudowa" ("połolidova tvorba"). Wydaje się, że nic nie sloi na przeszkodzie. by ta w trafny sposób oddająca istotę desygnatu nazwa przyjęła się także LI nas. Dotychczas bowiem stosowana w Polsce terminologia ma charakter cząstkowy i nic obejmuje całości zjawiska 2, natomiast termin "twórczość póHudowa" wypełniłby cały ów nienazwany obszar między profesjonalną twórczością artystyczną a folklorem i sztuką ludową. Od spraw terminologii ważniejszy jest jednak problem l'O;1,Wi'VLlti ogólnoteoretycznych w badaniach nad omawianym nurtem twórczości. W lej kwestii wa!'t(l sięgnąć do doświadczeń folklorystyki czeskiej, która w przedmiocie !Jad,u'] n;\(1 pólludową literaturą wykazać się może konkretnymi sukcesami. Przcniesil'nie tj'ch os,iągnięć na nasz grunt mogłoby być pożyteczne cll,\ folklorystyki polskiej i 7.:1oszczędzić jej część wysiłków. Z bogatego dorobku pisarskiego folklorystów czeskich i ,sIOlv;n:kich na bliższe poztwnie zasługuje szczególnie praca na temat ś\\'ieckil'll pieśni stl'agLlnowyeil I3o- 1 Prublen1atylnl zjawisk z pogranicza litcraturr pl'(Jfc~.ionall1('j i folkloru l;ł.itlll1je sh; prl IH.'\vnego czasu sysielnalyeznie ,.Literaiura Ludowa", przynusząe \v kulcjnych Illoncraci1 ~crif.; publikacji na ten temat (por. np. nry l, 2, 3 z r. lUn i weześniejszc). Ut'''z'']a siq l.d pierwsza wlęks2a publikacja materialawa : S. NyrkowskiegoKanwU'<t1 r/2iadow,ki (Warszawa 197:1, ss. 391 +- 24 nlb., ilustl'.). Inleresujc)cYlll przyc7.jlni(iclll s~ \VSIH1TłI11.ienia W~(lr01V1WU() kra 111(/1'.:'(1 E. Kozlowskiego (poznań 1971, ss, 130). Z kolei zainteresowania peryferyj n,! plastylq znajduj,! od l.;:ilku lat odbicie na lamach .,Polskiej Sztuki Ludowej". 2 Por. takie terminy jak twórChość plebejska, literalura slragano\V<l, ph':jni nvwiniarskil', folklor przedmieść itp. �n(1ccn~:j(', l)/',:'('afądn wydawnictw i czasopisnl 2f);3 husIav,l 8ellesa - wybi tnego zn<:1Wcyprzedmiotu, który poświęcił literaturze pólludowej wiele lat badań uwiet1c~onych pokaźnym dorobkiem publicystycznym. Znaczenie wymienionej pracy polega przede wszystkim na tym, że jest to rozpraw,l ;malityczno-tcoretyczna zawicraj'lca konkretne sformułowania teoretyczne i wnioski uogólniające, zaś dołączona skromna część materiałowa stanowi jedynie zbiór prz.vkładów ilustrujących tezy autora. Książka .składa się z trzech części z<:1s.adnicz,·eh oraz towarzyszclcego im źródłowo opracowanego wykazu 2·:jri pozycji literatury kramarskiej wykorzy.'itanyeh jako matedał analityczny. Całość uzupełniają: indeks ineipilowy. obszerna bibliografia, strE~szezl'nie w języku niemieckim oraz dodatek ilu,[rileY.in\' zawieraj'ley fotokopie kilkunw;tu .starych druków straganovvych. Dodać (r/.C'b<:1, że praca wydana został<l prze/. Uniwersytet im .. T. E. I'urkyniego w Brnil' w serii Orwra Universitati,; PurkvninnaC' Brunens.is Facultas Philosophica, jako l){)Z,'cja IriO. Pr/.eszł'J połow(.: obj(:toścj ksi'1żki zajmują dwie najważnieJsze częś'ci pracy. poświęcone rozważaniom merytorycznym. W części pierwszej zatytułowanej "Poezja kl'amarska jako zjawisko arty.styczne i społeczne XVI-XX w." autor definiuje na wstępie pojęcie literatury półludowej przedstawiając w obszernym wywodzie je';' l'Odowód społeczny i artystyczny w rozwoju historycznym na terenie krajów Europy Środkowej - głównie Czech, Austrii i Niemiec. Ustalając kryteria zjawiska określa on najpierw pl'Zynależność socjalną twórców literatury półludowej, upatrująe ich przede wszystkim wśród małomiasteczkowych rzemieślników, drobnych urzędników. n;1Uczycieli i księży, po czym .stwierdza, iż twórczość t.a, z powodu .swej przystępności fonn<:1lnej i myślowej. stała się ulubioną lekturą a następnie częścią kultu!'Owej świadomości warstw ludowych. Na tych przesłankach opiera autor nader istotne twierdzenie, iż tennin "literatura pólludowa" ex definitione obejmuje zal'<',wno jej autorów, jak i odbiorców. Dodaje przy tym, że twórczość ta rządzi się nieco innymi prawami niż twórczość ludowa, różniąc się od niej formą pisaną, brakiem warianlów oraz doborenl tematyki oscylującej między folklorem a litemturą profesjonalną W dalst.ym. toku rozważat1 autor wylicza różne gatunki literatury półludowej wymieniaj'le takie formy, jak pamflety polityczne i religijne, pieśni nowiniarskie. powinszowania, oracje na różne okoliczności, wierszowane przepisy kulinarne, opowiadania. humoreski, wreszaie drobne formy dramatyczne dla teat.rzyku kukiełkowego lub aktorskiego - niekiedy nawet z oprawą muzyczną. Następnie omawia cechy stylislyczne tej twórczości: zalicza do nich przede wszystkim realizm wypowiedzi granicz,JCY często z naturalizmem, moralizatorsko-dydaktyczny lub anegdotyczny wydźwięk, nierzadko elementy parodii, skłonność do sensacyjności, wreszcie 'spotykany niekiedy charakter udanej powagi lub pseudouczoności. Wspólnym mianownikiem całej tej twórczoś·ci jest jej użyteczność społeczna, praktyczne służenie współczesności. Dopiero na tak .szeroko nakreślonym tle literatury pólludowej w ogóle przechodzi autol' do omawiania i wszechstronnej analizy gatunku, który jest właściwym lematem pracy: pieśni kmmal'skiej. Również tu ustala on kryteria i definicje pojęcia "pieśt1 kramarska", któq odróżnia wyraźnie od druku straganowego, a n<:1stępnie w kolejnych rozdziałach omawia społeczne fLmkcje. styl i historyczny roz\V,',j tego galunku twórczości. Druga część rozprawy poświęcona jest w całości analizie filologicznej tekstów czeskich pieśni kramarskich. Autor dzieli je według treści na pieśni epickie, liryczne oraz mieszane: liryczno-epickie i ballady. Na koniec analizuje elementy dramatyczne i teatralne zawarte w pieśniach kramarskich. �R(>(,{,HT)e. p1';l?(Jląt/U lt'!!(lo1.onicflu i c::aso/lisrn Jak z p.owyższy,ch uwag w,\'nika. l11er~'torn'znil czę,';c· )11';IC.l'Benl";] zawil'l'a wyczel'pującP omówienie ca/nl<.szlaltu problemat.yki związanej z w.l'mieniQn~·m r{l~ elzajem t.wórczości i wiele gotowych srol'mulowali, które ,:e wz.~If'du na mit;dz.,·narodowe filiacje i powiązania tego gat.unku, ;] l<.lkźe w,spóJne ella wiplu krujów uwarunkmvania społeczne i funkcje - mogą miel' znaczl'llie uniwers;dnl}, DLllegu tl'ż pl'aca la slanowi ważnq pozycję w ogólnoeuropejskiej litera(up.p rolldur.l'sh'cznl'j. Trzecia CZf'ŚĆksiążki zawierajqca or,vginalne leksI,\' 20 czeskich pieśni kramar.skich stanowi w teg(l typu pl'a'c~' czy,·st.y ozdobnik litC'i'acki, prz.,' lak niewielkiej liczbie przykładów nie możnn bowiem Llw;lżn,:' pracy ,:a nldtel·jało\V'l. Tvrn niemniej wybrane przez Clut.ora t.ekst\' budz:) zainten'sowanil' już przez to sam(), że daj,) wgl'lu w It; t.ak 11'1.i110 dotw1 poZn,ln,) i trud no (ioslr;pn;ł dziedzin!; I",tl\'Cz.,ści. BogusIa Dorota Simonides. lf1l1ch. [nst.~'tul Śląski Powstania śląskie we współczesnych w Opolu. Opoll' 1972. KOlllunik,lly. Ul Linette opowiada.niach ludo- Sl'ria lit.l'I·'lcka nr 11, ~. 91. Najnowsza praca Doroty Simonides jest. konsekwenc,jq wsy..vst.kich .ki c]ot.ychcz,lsowych dociekali naukow~'Ch. Za!'as,cynowana llogaclwcm zj;nvisk otacza.i'"l('ej nas rzeczywistości autorka z pietyzmem śledzi wszelkie pl'l.ejawy lolkloru, l!.\' z t.ypową dla siebie żarliwością udowadniać jc'g.o sti1f:) żvwo1.noAć i l'iclg!y. dynamiczny rozwój. Przy nieustannie narastających glosach POw'1tpiewania wislnienie jeszcze czegoś t.akiego, co folklorem zwykliśmy określać, kolejne prace Doroty Sirnonides wykazują na podstawie prze)xJgatego maleriału, zebranego g!<')wnil' na terenie Śląska, że nie tylko są podstawy do tego, by mówić o islnieniu \V.spółczesnego folkloru, ale co więcej, że nadal Soięon rozwija zgodnie z odwiecznie panującymi w nim prawami. I nk nie wskazuje na to, by głoszenie "śmierci r()lkloru" był{) uzasadnione. Postawienie zreszt.ą takiego t.wierdzenia, a naweL wykazvwanic jego słuszności i niepodważalności wypływa z bardzo prostego raklu - nieznajomości tegoż, czego śmierć się glosi. Eo tylko lai!wwi w kulturze ludowej dane będzie dostrzec jakieś oznaki letargu (by pozostać przy narzuconej przez polemi,slów metaforze). Gdy bowiem odrzucimy potoczne, cz~sto błędne rozumienie samego terminu, gdy odejdziemy od złudnych pozorów, okaże się, że właśnie wsp(>lczcśnie, niemal na naszych oczach dokonują się w folklorze gwałtowne przetasowani<l. Swoisty konserwatyzm kultury ludowej, gdzie z niezwykłymi opor"mi znajduj<l pndatny grunl dla siebie wszelkie i\l1.10wacje, świadoma konlynuacja lr"d.\'(:ji, utrudniają jednak analizowanie tego zjawiska. Nic wit;c dziwnego, Że w)'ll1>lga lo oc! bad"cza mozolnej syst.ematyczności, cierpliwego śledzenia [aktów 01''''1. zlebrani~1 ogromnej ilości materiału. Tym zadaniom sprostała autor].;:'l Berów .~miesznych i uciesznych. Wszystkie jej dotychczasowe penetracje naulwwe obracHł.,· .się między innymi slale wokół problemów związanych z funkcjonowaniem i przeobrażeniami współczesnego folkloru. W jednej z pierwszych swych większych prac na t.en temat, Wspólczesnej śląskiej prozie ludowej, analizując współcze:me opowiadania ludowe dostrzega już, iż p.odstawowym wyróżnikiem tradycyjnych ()powieści kst fanIastyka. gdy natomiast w opowieściach nowych dominuje realizm. Tndno więc h~'lo owe H'i1listyczne opowi,eści znklasyfikowat' do znanych nam svslemat.vk. ZaproPQ- �Re('C'71::'je. pr:'N)fąc1y 10ydawnictw 'Ż e,znSO[JiS1n nowilny przcz Dor!>!(,' Simoniril's pOdZ,j;ll opowiac1m'! na trzy zespoly (opowieści bio:~r:tfic/,nl', niC'prilwc\op{)(\()!m(' i kOlniczt1l') zoc;tirt już w n;luee przyjęty, a dla .Józefa Ligęzy stal się ponadto zaczynem myślowym rio dalszC'go mzwoju własnych badar'!. l tak, .J(,zcf Ligl;za, icl;le tokiem rozumowania D. Simonides dochodzi do wniosku, i.e g\':altowny t"fJzw,",i op()wil'ści wsp'omnieniowych stworz,vl sprzyjające w;11'unld ,!o I'Oz\\'ojn pilmir;tnikin',slwa, kt"'l'c uznajc Zil ..wieli") i'orml; opowiE'ści wspomnicnillw,l'(~h" '. Prczcnt uj;lc mcchanizm j'unkcjonowania opowieści wspomnieniowej ;J utorka opicra sil; WSWl'j najnowszl~j lwacy na materiale tematycznie związanym z pow,l;lI1iami ślw;ldmi. Wvriaje sir;. i.l' wybór ten nie byl przypadkowy. Specyfil\a prowadzonej walki /Społecznej i narodowej, powszechny udział w powstaniach zadl'('\'([ow;ił,1' o \V\·.i;llkowcj aktualności tego tematu w środowiskach wiejskich, a ponadt" Sil ,iui. \(' l'ilkt\· na tylC' odll'gle, że moi.na śledz,ić na przykładzie rerll'C'zentantów trzech pokoleń dokonujące ,się zmiany w opowieśdach, badać przyczyny ich popul;II'!1()ści \\' duiu dzisiC'jszyrn ora'z zdobyć wystarczający material teoretyczny do dnaliz.1 opowieści zwi'lzanych z innymi. późniejszymi kręgami tematycznymi i podstawy do okrl'Ślenia przcobrażeń prozy ludowej w przyszłości. Zaprezentowane w pracy 5:3 tl"ksty folklorystyczne .stają sil.) dla autorki odbiciC'1ll sp()leczne.i świadomości historii. Szczególnie podatne do takiej analizy okazujil Silp opowieśl'i Ildl'n'ile na dwu ;rutentycznych wydarzeniach: morderstwie dokonanvm przez grupy Grenzschutzu na Izydorze Murku, znanym działaczu śląskim z Kac!łub'l Wolnego i na ksil;dzu lVIark,sie z Olesna Starego. Wzajemnie uzupełniajilcl' sic 11.11) korygu.ii\ce opowiadania przynoszą dopiero pełne wyobrażeniE~ o opowil',;ci wspomnieniowej, jaku g,ltunlnl funkcjonuj'lcym w folklorze. Pflnadto na ich przykładzie zaoLserwmval' możemy proces twórczy jakiemu podlegają wybrane mC'moraty oraz dJi.norakie możliwości "obróbki" tego samego zamysłu artystycznego. Zagac!niC'nia fabularyzacji i folkloryzacji sUl'{Jwego, indywidualnego materiału wspomnieniO\vego nalei.;~ więc do najbardziej pasjonująceg,o fragmentu rozważarJ. Oka/.uje Sil;, "że wszy,stko to, C{) jest zbyt indywidualne, zbyt jednostkowe, C{) wyraża treści zbyt oddalone {)e! świadomości danej grupy społecznej bywa wyeliminowane na r:t.ecz tego co wspólne, typowe i zrozumiałe dla wszystkich" (s. 2:3). I chociaż w opowieściach wspomnieniowych na plan pierwszy wy.suw8się faktografia, to trudno jednilk uznal~ .iL' za materiał historyczny, skoro otrzymujemy w rezultacie zbiorową ,interpreta'cję jakiegoś wydarzenia. Fabularyzacja wspomnień proces dług{)trwały i uzalei.niony {)(] wielu czynników, a przede wszystkim od narratora z jednej stmny wzbogaca dotychczasową tradycję litemtury ustnej, a z drugiej, co szczególnieciekaWl'. aktywizuje .stare, tmdycyjne wątki, które teraz, w nowej sytu'Icji oirz,vmuj;l l'C,'tlia powstańcze (np. powstaniec dostaje się w ręce Niemców z powodu zdrad\' kochanki -- w<jtek znany m.in. w folklorze zbójnickim, a sięgający c:t.a,()\\' biblijn,\'ch -- s. 44). Obl'cTHlś(' opowieści powst;lńcz,vch w n~pertLlarze młodzieży dowodzi nie tylko ;Cywot.ności "powieści wspomnieniowej jako gatunku, ale dlwnież wyjątkowej popularności samego temal u. Źródeł tego dopatruje się ,wtorka między innymi w aktywizacyjnej roli mdia i telewizji, które przybliżają młodym przeżycia okupacyjne i wojenne rodzicr'!w oraz popularyzują określony typ bohatera (seriale telewizyjne: .,Czterej pancerni i pies", ,.Stawka większa niż życie, film K. Kutza "Sól ziemi czarnej"). Prowilcizi to nawet. do identyfikacji bohatera z kapitanem Klossem i jego 1.T. Ligr;za, Awans opowieści wspomnieniowych, Studia jolklorystyc.znc. Warszawa-Wroclaw-Kraków-Gdmisk [w:] Z Zagadnie li twórczo.'id 1972, s. 155-170. lUdowej. �o~ync1mi oraz do whjczania w !t'kst p<"źnit'jsZ,\Th W,'(\;II'Zl'I'1 (g!<',wniC' z II wojny świ,llowej), Pl'aca Doroty Simonides warta jest, uwagi ni(~ tylko Zl' wz;..dt;<!<"wn,lukowYl'iJ, Mechanizm funkcjonowania wsp6łczesnych opowieści luciowych sklani;1 do widu refleksji. Przeobrażenia, jakim one T){)dlegają, wyraźnie wskazuj,j gl<"wny kit'runel;: zmiany v\' literaturze ludowej: zwycit;żania realizmu i r,lCjonalizmu oraz fJodporZijdkowania mu raktc'Jw irracjonalnych, Z~{)dni(' z prawl'm funkcjonalności folkloru OI,Y<Jwit'ś(,wspomnienkl\\'a r{)zwijać się będzie głównil' lam, gd/'.ie poprzl'z rozwf'>j kuJluralny ()dbi{)rcy utraCił ~W;1 aktualność gatunki tradycyjne, takie j;}k \.lajk;) i podilnie, utrzymanie któryd1 bę<lt.ie możliwe tyllw IX) dokonaniu pewn,v{'h znliall (gł()wnie celu wypowiedzi), Zawsze bowiem, jako że wiąże się to ze s(lI'C',dikq PS,\'chiczml jednostki, żywo-t:na będzie potrzeba słuehania i opowiadania, Nerwowy, zagoniony dzi,siejszy "świat" nie Spt'zyja dostrzeżeniu wielorakich, czasem bardzo subtelnych powiązań, jakim,i spojony jest l,ażdy z nas ze spo!eczełlstwem, Podążajqc drogą lekst6w ustnych, poprzez analogie;, dotrwć możemy do źródeł narodzin wszystkich znanych nam z historii opowieści, do jednostkow,\'C'h, konkretnych przeżyć, wzruszeń, doświadczell, ukonkretnić al'or\'zm, iż "człowiek, Wsz,\'tkim co tworzy, SW"Jjczas odbija", .Janina .Józef Ligęza, Podania górnicze z Górnego Sląska, Rocznik kiego w Bytomiu, Etnografia, zeszyt nr 5, Bytom 1n'i2, s', 152, J-ll1jrilll~ MU7,t'l1J1lG(')rn()śl~IS- Od lat żyje w świadomośc.i społecznej pogląd, i:~ folklor to dziedzina ku1t.ul'Owa obejmująca niemal wyłącznie wieś, Pogląd ten zaważył na długie lata na obliczu europejskiej folklorystyki. Dopiero tuż przed II wojn<ł światmvą zaczętu wy,suwać postulat badania folkloru w jednej grupie etnicznej, a p,';źniej środowiskowej, W Polsce postulat taki głosił, realizował i przełamał istniejqce t.u stereotYm' zmarly w gt'Lldniu lUn t'. wybitny folklorysta, Józe[ Ligęz;1. "") właśnie on pierw~zy zwrócił uwagę na zjawisko nurastania na pierwotnym zJ'(:bie literatury i 1'01klonl chłopskiego nowych treści, nowych twodnv, które rosnąc razem z pracą przy ul'i1banill podziemnych skarbów, dl'f)g'j przekazu lIstneg" weszly do tradycji górniczej i tu osadziły się tak mocno w realiach zawodowych tej grupy, iż posiadaj~l poza walori1mi literackimi także duże war10ści poznawcze, nawet dla dziejów techniki górniczej, Józef Ligęza spostrzegł nie tylko {)dl'ębno~ć folkloru górniczego, nie tylko fakt jego zmienności, lec:~ zauważył zmiany determinowane wykonywanij praC'l, śmdowiskiem zawodowym, zwłaszcza o tak dużej i długiej trad,~'cji, ja\; gÓl'l1icza, Obserwacje jego, zuprezentowi1ne na znakomilej Lur(()ll.'cj literaiurze górniczej I, były zarazem otwar,ciem szerokiej bramy dla folkloru nie tylko jednej grupy zawodowej, ale wytyczały szlak: przy"'złych bacl,lń nad folklorem poszczególnych grup zawodowych, Ludowa literat/Lra górnicza ukaza!<l tematykę prozaicznych opowieści górników, Hllę kobiet w ich l'ozp<Jwszechnianiu ori1Z genetyczne związki tej literatury z jej prototypem chłopskim, AUt'Ol' doszedł tu do wniosku, 1 J, Ligęza. Ludowa lite'ratura górnicza, Katowice 19:;8, �RCrPll?j(", pr,7(lqlqr/u 'wydawlli£'tw 257 i. cZflsopism 17, nie lICl;1 .,i,; prz."plIszczlilni(' już nigdy od!w·,,!,zy'" Ili'Uee,su przemian Inlltury chlopskit'j w g,"rnic/ą Mechanizmu tego nikt buwiem dnwniej nie obserwował, ucl;iło Sil; n;l\()miasL ,r. Ligęzie uchwycić dmg;) pOl'ównawcz:\ wytwory chłopskiego poch<ldzl'nia i poprzez zl'sl:<lwicnie ich z f(,lIdol'em gÓtnicz,\'Ill wydubyć wklad twór(,I.y gr',mik,',w, Zcst"wil'ni,' o!Joksil'bie Lek,It',w clli{)p~i,ich i tekstu\\' gurniczych p()z\\'olilo autorowi na $chal',dderyzowanie ~ppc.vriki lite!',lIulT g('rniczej, Kilka lat p(,;,niej. razem z M, Ż,\'w irsk'·l. wyd"l %arys I.:ultu!'!! f}<Jl'Hi,czej, II' którym ukazal nil' tylko IiLcraclq tW,'ll'CZOŚĆomawianej gnlpy Z3wor!owej, 1('(''(. lakże wierzenia, pl'zc-.;qdy i cIernnnnlo,ldq g{n'nik{)\v. Kole,in,! prllCC z k.go zakresu stanowia \V\'c1artc w l!Hi:: 1'. stuelia Siadami tl'a:', Tu już autol' ,sięga r!Ii\eko pozu 8111Sk i II' oparciu najs!arsze źródłowe pl'zekaz,l' i spi'ane dokumenty s(at'a się pn:eQslawi(, kryt,'ria wYl'óżll.!ają<:e literaturę górnicz,! mi chłopskiej, Nil' czyni te,go pnplzl',~ analizl: wiltk;)\\', motywów, lecz kryterium o(\n:bności wil1l.i w realiach. ,.Realia pisze ;lUtnr występujące IV opowieściach górnirzych wyróżniujq je z calego zespnlu ulworów literatury ludowej równie nic,{)ln\'i"lie, jak wyciągowe wieże, rozległe sfJrt.ownie, lampiarnie ele., cechujące wylącznie kopalnie, pozwalai'! z łatwości'l odnale;;ć je wśród wszystkich innych zakładów przemysłowych", Je~l w ksią).C'c wiele innyr:ll ważnych problemów, jednak świadomie mocno eksponuj£' w~pomnial1l' t.L1realia -- jako że nikt dotąd II' Polsce nil' zwr<'I('il llll',lgi na Lt; melod,; analiz\' !pkslów f01klorystycznych. Ostalni:l prill';l 1,IlWl'łPgo są Poda.nia {jrll'nic:::e z GÓ"I'Il<'go Sląska, które stanowią ogniwo II' omawianym t u h111cuchu pra·c i sludiów dn(yc/.ąc,\'ch literatury i folkloru ;~<'H'nik,iw,Praca (a sldada .się z dw,',ch cZl:ści. Jest to ostat.nio w folklorystyce najczęściej w,ystl)[Ju.i:lca Ilwtmla opracowaniil i prezentowania zagadnienia. Tak więc część pierwsza 1l1"IZLl,il'problem poci,u; g(n'niczych i stanowi zarazem próbę ich monograficzneg" ujGcia; CZ(;ŚĆdruga jest antologii) tekstów tego gatunku li terackiego i znakomiciC' uzupełnia postawione w monografii tezy. Jest to szczególnie wa:i-ne wówczas, gdy manw do cZ,\'nienia z tekstami dotąd nieopublikowanymi i zupełnie niecil)stępnyl11 i. Książka Podanin uórllicz('". sliJnowi z£ll'azem pożegnanie z trady·cyjnym gatunkiem i'olklol'yslyezlwm, jakim jest. podanie wierzeniowe, które wyritsta z magicznego świalopoglc)l1u i ulegcl zanilwwi wraz z m,\'śleniem magicznym. Autor dowodzi, iż w wkl'csil' I('go gal.unlm nic noweg<) ju), nie przybędzie, gdyż działa tu prilwitllo\I'O':;'" znana I\'Sp{J!cl,eSI1.Vmfolklorystom. ,I polegająca na parodiowaniu wierzeni{)\V~'('h pod:Il'l. P"I wi,'rdza,i<l si~ (u tez,\', które autD]' POda1l. gó1·niczych ... zawarl w arlykuk na lemal Głównych kierunl,.ó1V przemian w prozie ludowej 3. Można Sil; jak najilal'd/,iej zgodzić I. aut.orem, gd~' pi~ze: "Nadzieje bowiem na \V/.I:ogan'llic zbioru o dalsze lego rodzaju ul wory okazały się płonne i jeśli on wzrasta, lu .~j,',\\'ni(' dzil;ki ane.~dotoll1, opowieściom wspomnieniowym, czy wspomnieniom", I III wido('Zll:t jest zgłaszana jJl'Zl'Z wielu j'olklolTstów obserwacja, wyrllżllj;jCa Sil; t 1'l'II<i,'rn <I" n:llbn ia r"lkl{)J"iJlVi chFlraktenl rozrywki, zamiany jego rllnkl'ji obr/,<;dowej \V .Il1dycznl\, ('ZI;Śl" 1l10nflg,'ariezlla przedstawia i {lInawia dwu glówne źrót.lła podań, a miarwwic.il' polskie i nielllieckie, Należy tu dobitnie podkl'eślil\ iż autDr dokonał ogromnej pracy, pl'zewl'rtowal wiele źródet, aby w~'dobyć na,i'>tarsze pol,skie przekazy .~órniczych PO(i<1I1,Pamiqla~ ix)wiem musimy. iż IN z3kresie zbieractwa podań, folk!oI'Y8t1'ka na<;Z,l posincln ognllHne z::ni<'dbanin. Bl',lk wió;c zarówno materialów, dlleji I) 2 Tt'lIżC, .">ladami trarl1/cji. Stur/ia nad jo{.k{.()l'em. gÓ1'111c:;YJll, TIocznik Muzeum Górnoślą~I{iego w Bytolniu, Etnografia. zeszyt nr 3, Byt(lłTI 19G3. 3 Referat wygłoszony przez J. Ligęzę na ogólnopolskiej sesji folklorystycznej zorganlzo- 17 - Lud, lom LVIII �f:'ccC'n::jf'. pr:rglą(ly H~udaHlnict?.J) i czasopism jak i systematyki nielicznych podań polskich. W tej .sytuacji autor musiał sam przedrzeć sit; przez gąszcz rozmaitych kronik, naj starszych pr;]c i ustnych przekazów żyjących starych górników. Zdobyte w ten sposób rn<1terialy podzielił na dw,1 działy: podania autentyczne. nie buclzclcc' zastrze)erl. "r,l/, na podania literackie, wzięte z literiltury. Prowadząc badania także na obszal"Ze śląskim, a więc na terenie nil'gdyś dwujęzycznym, musiał wziąć pod uwagę i niemieckie źródła, zwłaszczC1 że wiele materiałów zebrali tu niemieccy folkloryści i opuhlikowali w zhiorach (np, Ki.ihnau. Schlesische Sagen: Oberschlesische Sagen keschichtlicher Art i inne). Sporo materiałów wydali górnicy w wychodzących na Górnym Śląsku czasopismach lokalnych. przeznaczonych dla szerokiego odbiorcy, Należało zatem zapoznać się i z t:,mi publikacjami oraz z wyd,mym w 19f)7 r. w Marburgu ogromn,vm zbiorem pUdal) górniczych środk{)wej Europy'. Znajdują się t'1 bowiem 1<lkże górnicze podan!:1 ze Śląska. Nietrudno się domyśleć, że skoro mowa o górn.iczych podaniach, to niewątpliwie najwięcej miejsca zająć musi postać wierzeniowa związana z tą grupą zawodową, a mianowicie Skarbnik. Temu demonowi poświęcił Ligl;za najwięcej miejsc:l dając studium ukazujące genezę nazwy, rozprzestrzenienie na terenie Polski orClZ przedstClwiając najczęściej występujące wątki wokół tej właśnie postaci wierzeniowej. Część druga obejmująca teksty zawiera 135 podall, Pod k,lżdym p{)dClniem znajduje .się mała metryczka donosząca o źródle oraz nazwisku narratora, a także o miejscu i czasie zapisu tekstu. Tam, gdzie tekst wymaga komentarza, .L Ligęzcl dołącza go do metryczki zwracając uwagę albo na ,Nyjątkowość tekstu, lub też na jego kontaminację z innym. Teksty są podane w transkrypcji pólliterackiej, s,! czytelne i w pełni komunikatywne, Do tekstów dołączony jes! słowniczek wyrazów gwarowych i zawodowydl, Autor zamierzał w ten .spos(,b 'wydać ! opracować' wszystkie gatunki folkloru górniczego. Pisze b{)wiem we wstępie do omawiCll1('j książki: ,.Chciałbym w przyszłości przygotować zbiory poświęcone pozostałym gatunkom literackim górniczego dorobku, któreby pozwoliły nil, bardziej pełną jego dokumentację. W tym zamyśle zbiór podań górniczych posiaclCl fundnmentCllne znaczenie. Dlatego właśnie od nieg'o rozpoczynam zamierzoną edycję", Niestety. śmierć nagła przekreśliła i te pla.ny, Jednak do his10rii polskiej folklorystyl,i wejdzie Józef Ligęza jako odkrywca folkloru g{)rnirze,g(), D01'Ota Krzysztof Kwaśniewski, Wrocław jakiego nie znamy, Ossolineum Simonides Inn, ss. 1:2·t, K. Kwaśniewskiego w każdej kolejnej pracy intryguje zjawisko przetrwaniil polszczyzny na Śląsku, utrzymania tradycji polskiej mimo naporu germanizacji i stałego zwalczania wszelkich przejawów polskości. Zjawisku 1ernu poświęcił już wanej przez Zakład Literatury Ludowej w Warszawie w listopadzie 1970 r. 4 Por. G. Iieilfurth unter lVIitarbeit rle,. De"tsclls]JJ'(Ichigen Saqeniibe,.lie!e,.ung Jnstytutu Badal; Literackich Polskiej Akademii von Ina-lVIaria Greverus, Dergbau unLl BefyJl1ann 1VIitteleu"o]Jas, t. 1 Quel!e!l, Marburg 1967. NClUI, 'in �wiele pr~1C, że zaś cechuje go sto:mnck tw()l'czy do przedmiutu, każda następna praca wnosi coś nowego, .it'st zaskakujqca puprzez świt'żuść spojrzenia na zagadnienie, zdilw,dob\' ,;i'; już znane. To samo od{'zuwam,' iJiu)'ClCdo ręki ostatnią jego publikac,i~', Także i ona wyrosła z zainteresowat'l tradycjami i teraźniejszości;l polskit'j kultury ludowej na Sl'jsku. AutOl' nie omawia w niej jakiejś jednej dziedziny kuli my, jilkiegoś jedneg'J zjawiska kulturowego, lecz próbuje przed oczami w>spółcZt'snych mi,'szkaóców i sympatyl':<'lw \Nrocla\Vi~,1 wyczarować obraz dawnego polsl;iego miast,\. \Nszystko lo, co lworzv trudną do spl'ecyzowania atmo:;ferę rniasta, jego klimat, ż,lcie, to, co wplyw" na specyticznq więź i przyjażll między człowiekil'm a l1li:lstt'lil, lo, 'Co pozwal~l utożsamiać miaslD z domem, z ojczyzną "- zostało lu I1chw\'coI1C" przedslawione i w kontekście historycznym omówione. Autorowi udalo ,ie,' znakilmicie przybliżyć dawny WrGc!aw l.vm ludziom, którzy lej właśnie wie;zi z lraclycj~l l1lia'.ta nit' mogli pU,iiad;lć, gdyż, wic;?, lak" up~ll'la ua nieprzenvanYl1l ciqgu t t'advcji roct:r.inwj czy scjsiedzkic'j. !cjc:r.yb ich niegdyś z innym miastem, z .ich rodzinnymi slronami. Aulor :r.da,ie s{)bie sprawe; :r. istniejącego wsp(JlC'ześniC' s('t'Clc'cznego - j:lk to określa pr:r.ywi'l:r.'1l1ia Wrocławian do swego miast;l, Pragnie on jednak przywiązanie to wzbogacić pewną sumą wiedzy historycznej, kulturowej, aby w ten .spos(Jb wypclnić' lukę w cSamowiedzy mieszkańców. "Celem naszym - pisze - jest pokazanie nieco n a,s :r.e j przeszłości w naszej tel'aźniejszości nawet tam, gdzie tak [rwały malerial, jak kamień, nie wytrzymał prób,Y czasu, a wytrzymała ją lnvals:r.a od kamienia polskuść Wrocławia". Polskości Lej poświęca wiele kart książki pl':r.('dslawi~lj;1c j'l z podziwu godną skrupulatności'l i z wyczuwanym szacunkiem. Ha:r. jes:r.cze potwierdziła się zn~ma już zasada, że żywiol polski utrzymał się najdlużej wśród ludności wiejskiej, ubogiej, która najwiel'niej pielęgnowała swe tradvcje, Książka K waśniewskiegu dotyka także zagadnienia matecznika polskuści, zagadnienia losu kultury polskiej w murzu niemieckim. Aulor śledzil i ukazał wiele cech kulturowych prapols,kich, które dawno już wyginęly w Polsce, a które jesz·cze w XIX wieku znane byly tamtejszej ludności p{)lskiej. Obrona własnego bytu, własnych wartości etnic:r.nvch slala się zara:r.em obroną p<Jlskich i słowiańskich dóbr kult urowych. Książka jesl napisana interesująco, przystępnie l dobrym językiem. Szkoda, że Kwaśniewski - ,lUtOl' Podali i. legend dawne[Jo Wrocławia uraz PodaJ! dolnośląskich nie uzupelnil nieklórych opisów zabylkówpodaniami, które są mu tak dobrze znane. Książka stała by się jeszcze ciekawsza, a młodzież zapełniłaby i te; lukę w swoim dzieciństwie, Studium o Wroclawiu składa się z czterech rozdziałów: Rozwój dawnego miasla, Pomniki i buduwle, Lud wroclLlwski uraz Okolice dawnego Wrocławia, Każdy rozdzial jest obficie ilustrowany slarLlnnie dobranymi i wartościowymi rycinami. ł llisi racje pełni'l t u dodatkowu mię poznawcz'l i są pot\vierdzeniem słów autora. (,,,Ll ksi'lżka napisana ,i es,!. w len ,sposób, że wspólc:r.esny Wwdawianin może na dobrej spraWl'; w,vbrać się na wycieczkę po Wcocławiu na "niby", Wystarczy wzi,!ć książkl; do ręki, :r.alącz.ony z tylu plan :itarego miasta i... zwiedzać, Autor onnwiająe bowiem to, co byln dawniej, .slale przyl'ównuje z tym, co jest teraz, t WOl'ZqCw len sposób, także w zakresie zjawi.sk kulturowych pomost między dawnymi a nowymi laty. Dorota Simonides �260 Recenzje, pr:eu1qr1JJ Maria Henslowa, 1Vi,edza ludowa Antiqua" 1972, t, 19, s. 81-168. 1l'.lj(1n.wnicflv o /lożym i. CZnSOI)ism dr.zell'ku. /lUlk!1 i piolunie, .. Slavia Obszerna rozprawa Marii Henslowej z zakresu elnobotaniki jest l({)niynuacj;l dawniejszych prac autorki poświęconych tej dziedzinie wiedzy', .Jak doUld, Henslowa jest jedynym badac7.em 7.ajmującym się u nas tym zagadnieniem. Nie znala7.1:1 {ma naśladowców wśród etnografów, n szkoda, gdyż niniejszy m'tykuJ, jeszcze wyraźniej niż poprzednia prdca ukazuje, ile interesujących wiadomości potrafi dostarczyć~ wnikliwe studium poświęcone roślinom użytkowanym na polskiej wsi, Fakt, że autork,l zainteresowaJa się roślinami używanymi na "zerol,,! sk<llę w lecz·, nictwie pozwala tę pracę zakwalifikować równocześnie do nielic7.nych w I){)lskiej etnografii opracow<lll z zakresu medycyny ludowej, tematu pasjonującego, a tak sJabo u nas znanego. Studium dotyczy trzech roślin z gatunku Artemisia, Dobór okazal sil~ tra[n~'. gdyż wszystkie te rośliny (boże drzewko, bylica i piołun) znal,lzJy bogate zastosowanie w wielu dziedzinach wiejskiego życia. Używa się ich do celów 1l'cznic7.ych i magicznych, są wreszcie jednym z rekwizytów obrzędowości ludowej, Z opisanych roślin jedynie boże drzewko zostało wprowadzone do kultury ludowej stosunkowo późno, za pośrednictwem ldasztorów, gdzie tę roślinę uprawiano z uwagi na jej lecznicze i aromatyczne właściwości. Piołun, dziko li nas rOsmlC,\', stO'sowany był przede wszystkin1. do celów leczn iczych, Najbardziej wrosła w ku 1turę polską bylica, której miejsce w obrzędach, zarówno dorocznych jak i rodzinnych (utrwalone w pieśniach i przysłowiach) wskazu,k na jej w'Li.nrj "Oll; i Slilq genealogię· Każda z omawianych roślin posiada w pracy Henslowej osobn;1 monografir;. która zilczyna sir; od opisu botanicznego, obszaru wystqpowanii( \\' Polsce j ,ki zasięgu światowego. Poznajemy następnie nazewnictwo (w Polsce i innych krajach) i już na podstawie na'lW możemy niejednokrotnie wyciągać wnioski o użyciu tej rośliny przez człowieka. Niljobszerniejsza część opisu dotyczy roli danej rośliny w lecznictwie ludowym w rozbiciu na różne typy schorzeó. Dalej mamy jej znstosowanie w weterynarii, jako środka przeciw szkodnikom, ewentualnie zastosowani l' jako rośliny technicznej (np. jako barwika). Po tym .,racjonalnym" przynajmniej w swych założeniach użyciu rośliny autorka pl'Zechorlzi dn omawiani;l jej funkcji w zwyczajach, obrzędach i magii ludowej, Jak więc widzimy, uwzględnione tu są wszelkie aspekty użytkowania opisywanej rośliny przez ludnoś{~ wiejską Źródła na jakich Henslowa oparła swą pracę są bardzo r(,żnoroclne, ale podstawę badafl stanowią źródła etnograficzne (XIX i XX w,), pochodz;lce z lerenu Polski w jej historycznych granicach. Autorka Iwrzysta jednak obficie ze źródl'! historycznych, gJównie herbarzy i podręczników gospodarstwa wiejskiego z XVI 1\', i następnych, a zwłaszcza z herbarza Syreniusz<J, który pl'I:ez kilkaset lat h~'J encyklopedią wiedzy zielarsko-medycznej i wywarł silny wpływ na ówczesną medycynę. Nie ograniczając się c1n wiedzy trnd,vcyjnej '" omalNianvch roślinach aulork:, stara się, przez porównanie z danymi dzLsiejszej J'al'lnakologii i nwd,vc1'Jl\', zwn')ci{' uwagę na zastanawiające nieraz zbieżności, jakie w,vstępują miqclzy za,\o.-;owanipm leków roślinnych w medyc~'nie l11c1oWE'j,a dzisiejszą wiedz;, o ich właściwości;wh leczniczych i innyc1l. l Maria Henslowa. Rośliny dziko 1'osnące w kultnrze /Iulu po/skiego, "Archiwum E1nograficzne" Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, nr. 25, Wrocław 1962, ss. 90 I- V. POI', również olnó\vienic tej książki: Anna Kowalska-Le\vleka, EtnolJotaniku, "Etnografia Pols1<a" 1964, t, 8, s. 207-214. �Recenzje, pr.zeylą(]y wyt.ia wu.ictuJ i c2asopisllł 261 Autorka sic;gH p<madlo du materiaJów z innych krajów Europy i choć zastrzegH sil,'. i.e wi;Ilj')lllo";ci jakimi operuje ,Są fragmentaryczne, puszerza dzięki nim :maczIlie nasz'l wiedzc; o zasięgu .pewnych praktyk medycznych, czy obyczajowo-magiczn.\'l'h zwiqzaJl.vch z roślinami. Rozliczne rUi1kcj(~ rośliny: w .gospudarstwie (np. odpędzanie szkodllik(m'), w 111('" d.I'C.'·nic'. \1' obrzędowości, I11H:4iiitd. wskazują na daleko idące zazębianie się wiedz." r;lcj,)nalnl'.i i nl'lgiel.ncj, ktl'ąa w umysłach ówczesnych ludzi l'1czyla .się w jedn'l całość'. Zostawienie wiadorl\ości o\'Oślinnch ZJlujcluj,\cych się w herLJarzn Syrcniusza z tradvcyjn'l wiedz,~ ludow,j XIX i XX w. otwiera nu we spujrzenie na kultun; wsi poLskiej. Widzimy, j,lk wiadol11oś·ei głosl.One przez tego lypu łiteraturę przenikał.\' (za pośrednidwem aptek dworskich i klasztornych, cyrulików dzialających \I' lIliast;lCh i miasteczkach) do wiej,kich znachorek i do szerokich rzesz chłopskich. Byla tu równoc;;eśnie drog<l, jaką na polską wieś dostała się wiedza c;;er-· palla przez t.veh autorów z dzieŁ stan.żytnych i z średniowiecz.nej literatury europejskiej. Z drugiej strony nie wojno zapomnieć, że autorzy XVI-XVIII-wieczlli nic tylko \\,zvr()wali się !la obcej lileratur;;e, ale i utrwalali w swych dziełach ówczesnq tradycyjnq wiedzę polską Na mar~inc'ie wspomnq tylko, że analiza tych dziel z punklu widzenia mdzinwgo i obcego puehlldzenia zawartej tam wiedzy mllgłaby dać bardzo intC'l'csujące rezull aty dla hislorii naszej kultury tradycyjnej, Ol}{)k ll'go przekroju w ci:asie, równie intcrE"'ująCo pl'zec1-stawia się spojrzenie przestl'i~enne na niektóre zjawiska, \Vystępowanie pewnych ~wierzeń i zabiegów w Pol.scc i kraja<:h EUj'()jl,\' Z:lclwclnicj ZWl'HC<lnaszą uwag(;~ na wspólne ceehy 1;lcząee cal,j kultul'l,' Europy w jedllq całość. Bardzo charaktery,styczny jest tu choćby przykład poszukiwHnia między korzeniami bylicy "węgiell;.ów", klón' spelniaj'ł różne runkeje magiczne i maj;.! przynosić szczęś<:ie. Ten drugorzędny element kultury, znany w Pols'ce, Anglii, Meklemburgii. na Litwie, w Szwecji (pisze o nim Linneusz), ma zasięg istotnie zastanawiajclc.\'. To co niejednokrotnie skłonni :ie.steśmy uważaĆ za czy,sto ]){)lskie, czy słowiańskie, okazuje się by'ć rozpowszechnione w calej Europie. Różnica l){)lega lylko na chronologii występowania elementu kulllll'OWeg,), który u nas, w zapadJych kątach kraju, zachował się do początków XX w., podc;;as gdy w niektól'ych kr,ljach Zachodniej Europy wcześniej wyszedt z ui.y'da, CI o jego islnieniu dowiadujemy sil;' (lzi(~ki zapisom z wieków ubiegły,ch. Badanie jednego chućby. wąskiego tematu z kultury polskiej wsi w perspektywie czasu i przC\<;lrzcni jC'szczc raz stawia przed nami zagadnienie: czym jest na,za kultura ludowa, o ill' je<;t ona wytworem lucht zamieszkującego od wiel,ów terytorium Polski i jak dalece j'~st inna od kultur innych narodów, względnie o ile bl'/a kiedyś od ni<:h l'óżna w czasach, kiedy cala Europa stala mniej więcej na podubnym stopniu rozwoju. ZakoJ1czm.1' nasze omówienie pewnym (k'zyderatem pod adresem autorki, czy w ogóle etnografii. Obszerna literatura (ponad 200 po;;ycji) jaką posługuje się HensIowa, przynosi -- jak widzimy -- bogaty materiał c1oty{'zący wiedzy o roślinach. Bardw często 111<11(,l'ial.\· ll' są jedJlak nazbyt. lakoniczne, niedokładne, notowane tylko mimochodem. A wierny, jak islotne znaczenie dlC1 dalszych wniosków mają I){Jzornie drugori'.ędnesi'.czególy. Np. wiadomości o tym, \\' jakim c;;asie zbiera ~ię roślinę leczniczą, jak się ją zbiera, jak przechowuje, jakiej jej części używa się w leczeniu danego schm'zenia i .iRk przyrządza się i stosuje lek, moglyby nam wiele powied;;icć o poziomie wiedzy medycznej znachorów. (W niel{tórych nielicznych relacjach sz<:zególy Ic zostaly zanotowane, ałe to na ogół wyjątki), Równie interesuj'lce byłoby zanotowaniE', jak chlopi interpretują użycie rośliny w obrzędach czy �262 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopi.sm magii. Dla uzupełnienia więc, niezwykle zres;dą rzelelnych studiów Hen~lowc.i, bardzo wskazane byłyby badaniu terenowe. Sądz<;" że ludowej wieclz,v () rDślinach należałoby poświęcić pewną ilość map Polskiego Atlasu Etnograficznego. Że tQ o~tatnie lata, kiedy można jeszcze, choć z niemały:n trudem, zna l('źC:, w lerenie resztki tradycji dotyczących zaslo.sowania roślin w medycynie i innvcl1 ich funkcji - o tym pisać nie trzeba. Anna Ethnology. An International burgh, t. 10, 1971, z. 1-4. Journal ot Cultural Kowalska-Lewic/w and Social Anthropology, Pitts- Zawartość dzie-siątego lomu półn{Jcno-amerykańskiego czasopisma "Ethnolog\'" wskazuje na pewne zmiany w profilu pt'i:yjmowanych do teki redakcyjnej art.\'kułów. Pierwotne założenie, aby organ len był forum, n<1 klórym prezent uje si~ wyłącznie wyniki aktualnie prowadzonych na świecie badań terenowych, zosIa]" nieco osłabione. W rezultacie w omawianym tu roczniku znalazły się również artykuły o charakterze metodologicznym {)raz e!nohistorycznym, co wyraźnie ożywia pismo, wychodząc poza {Jpłotki zawężonego, acz potrzebnego przyczynkarstwa. Warto również podkreślić, że w artykułach wqskotem<lt.ycznych, stanowiących efekt określonej cl'isploracji terenowl'j, znalazlvsil: interesujące gcnl''l'alizacj(', WZiJog,lC;l,j,!l'<' ogólną teorię kultury. Nawiązvwallie w nich do wcześniejszych an<lliz badane).!,,, wycinka rzeczywistości społeczno-kulturowej, polemizowanie z istniejącymi już hipotezami, przy równoczesnym wysu'Naniu nowych propozycji interpretacyjnych cz.vni z tych rozpraw bardzo wartościowy i poż<ldany typ dociekali naukowych, tzw .. ,ca~p-studies", których zadaniem podstawowym jest właśnie weryfikacja prawdziwości dotychczasowych uogólnień. W niewielkiej jeszcze grupie rozpraw metodologiczn.vch na uwuW; l.asluguje artykuł M. Embera, An Empirical. Test of Galton's P1'Oblem (z. l, s. OB-lOG), stanowiący jeszcze jeden głos. w ożywionej na gruncie antropologii ameryl,ańskiej d.\·skusji nad zasadnością prowadzenia tak m{Jdnych obecnie badań typu .,cwss-culture". Ich przeciwnicy, na których czele 'stoi Galton, podl<reślają możliwość uzyskania w efekcie studiów ,,-cross-culture" zbyt .szerokiego margine<;u błędu, abv bez zastrzeżell akceptować ich naukową prz.vdatność. Sam Galton zakwestionował słuszność testowania hipotez naukowych przy pom{Jcy odpowiednio zestawianych. wyabstrahowanych elementów różnych ku1tUl', które traktuje sit" w t,\'ch analizach jako systemy od siebie niezależne, mimo istniejących pomiędzy nimi niewątpliw\'ch związków historycznych. Ich efektem s'-\ zawsze prOl:es~' c1vl'lIzji. stanowi;I('(' bezpośrednią przyczynę znac;i;nej liczby stwierdzanych w badaniach .,C'l'OSs-cu!t\lre" różnego typu korelacji. których analiza w zwiąr.ku z t.ym mu,si nieuchl'Onnie prowadzić do fałszywych wniosJ,ów. Stanowisl·i:O to. podkl·l'.~lające wzajelllnq :l.al"żnoś,; a,nalizowanych społeczności. niedwuznac:l.nie c1epreejonll,il' za';;ldnoś": stosowani;l w studiach antropologicznych wspomnianej melody. Z poglądem t.ym polemizuje Ember, który \V oparciu o badania statystyczne podjął $ię :jego sprawdzcnia. W cfcl,cie wła.snych dociekań zanegował słuszność zastrzeżcli Gałtona pod \\'arllnkiel11 wszakże, że antropolDdzy będq posługiwali się \V studi:lch typu "cross-culturc" prólJ- �_~~ _t..: ..•.jC, lJn.culq([y kami L'1emenl()\,y ~. całkowil:ie wydawnictw przYP3dkowo i czasopis1n dobranych systemów społeczno-kult.u- nJ\v .••.. {'h. Metodykt; badań ;ll1tropologi{,Zllych wzbogaca artykuł S. A. Freed i R. S. Freed, lor St.udying Role Behavior (z. 1, s. 107--121). Autorzy zaproponowali now<j, zobiektywizowanq mc\oc1<; badania ludzkich zachowar'!, uwanmkowanych prZl'Z !'Ule SPO!cCZ1W poszczeg()lnych osobników. Polega ona na zastosowaniu spccj;l1nego testu, któl'y umożliwia zdobycie danych liczbowych. Przy ich pomocy mużna c!okonyw;tć pomiarów anali:(.Owanych zachowań, przy równoczesnym uwzględnieniu ich szu.q~ółowych charakter ..•.. styk, ujętych w określone kategorie. Test t.en, ze \Vzglt;du na ow'! obiektywizacj<; danych, umożliwia prowadzenie właściwych studiów porównawczych. Ponadto jest przydatny do weryfikacji istniejących już, często ze sobą sprzecznych, poglądów. W przekonaniu autorów -- opracowana przez nich nowa technika badawcza i przykładowo zaprezentowane efekty jej ,stosowania (zachowania krewnych względem siebie u Navajów i Washów) winny uzmysłowić antropologom korzyś{'i, wynikające ze stDsowania tego typu met.od ilościowych. Znakomita większość artykułów dotyczy rozmaitych problemów .społecznych, począwszy od .struktury rodziny poprzez różnorodne aspekty systemów pokrcw:ieńst wa, aż IX) ogólne układy społeczne, organizujące życie określonego ludu. Zainteles(Jwilnia Ie widoczne Sil również w publikacjach poświęconych innym zagadnieniom, np. wierzeniom, ,vzorom zachowań, czy stosunkom interetnicznym. WI tej grupie wymienić należy zespól dwóch polemizujących ze .sobą artykułów, poświęcon~'ch interpretacji 6y;;temu 'sp{)!ecznego Natchezów: 1) J. P. Brwin, The Natchez "Paradox" (z. Z, s. 215-2'2.2) i 2) D. R. White. G. P. Murdock, R. Scaglin, Natchez C/.ass and Hank Reconsidered (z. 4, s. :~69-3all). Obie publikacje nawiązują do klasycznej już rekonstrukcji 5wantona, dokonanej na początku XX w., a kwestiono\\'anc,j przez wielu późniejszych badaczy. Pierwszy z wymi,~nion'ych autorów podjął .';it! obrony i rehabilitacji stanowiska zaslużonego wielce antropologa. \'1 tym celu posłuż.vl się d;lIlyrni zarówno archeologic:~nymi jak i etnologicznymi, aby przy ich j}ul1locy dokonać rei nterpretacj i owych wcześniejszych ustaleó naukowych, zwłaszcza ich części poświęconej mechanizmom powstania i sposobom funkcjonowania systemu .społecznego Natchezów. W rezultacie tej analizy Brain wysunął interesuj;lc;l hipotez<; odnośnie do warunków kształtowania się społeczeństwa złożonego oraz organizmu proto-pań.st wa, czyniąc tym samym wkład do jednej z dwóch opoz\T\'jn,\'ch teorii genez\-' palis! wa, znan~i już od czasó'"'' Herakl.ita (VI w. p.n.e.) knncepcji l:'.w. ,.konfliklu zewn'~trznego" jako czynnika państwotwórczego. Społeczna dyferencjacj<l Natchezów rozpoczęła się, w interpretacji Braina, wskutek pokonania ich wraz z północnymi sprzymierzeńcami przez agresywne plemiona C~ikasawó\\' i Czoklawów. Szczególnie dotkliwie rozbici i wydziedziczeni sprzymiel":/,ellcY Natchezów poczęli w tej~ytuacji szukać schronienia na ich lerytoriach. lVIill"1{\ językowej obcości zostali oni zasymilowani, ;11e jako niższa "klasa" nowego. etniczllie mieszancgo społeczeós(\va. W związku z ust,lleniem takiego wJaśnie biegu \\·,H\;lr:'.eń w o!Hl'sie poprzerizaj:'jcym jeszcze przybycie Francuzów, autor artykułu \n'suwa hi polezę, :i.e hierarchiczny system spo!eCZi1Y Natchezów był efektem logiczllC'go w warullk<ll'h zewnętrznych nadsków przekształcenia istniejącego uprzednio endogamicznl'go s)"!emu kastowego, który stanąl przed :tlternatywnym wyborem pomiędzy możliwości'l pełnej asymilacji obcej ludności. a nieuchronnym powstallil'm chaosu spolE'cznego. Wykształcił się wówczas .swoisty mechanizm obronny rdzl'nn.\'ch NatclH-'zów, który poprzez matrylinearyzlll przekształcil ich w arystokrację. Według Braina. Nalchezowie w chwili zetknięcia się z Francuzami uczestniczyli w procesie ,1symilow;lI1ia obcych grup i budowania społeczeństwa opartego ii Technique �264 o nowy typ s<Jlichuności etnicznej, Ws;,;ystkie I.e uwagi poc;,;ynione na podstawie bogatych materialó\\' l.n')(IIO\vych potwil'l'dzają w opinii autora arl.ykultl wcze~nil'j szą interpretację SW;lnhlJla, Bezpośrednią polemikc;'; poglw1ami Swanl.ona, a pośrednio z u.staleniami Br<lina, podjęli autor;,;y drugi\'-,~{) z w,vtnicnionl'l'h ,lriyku!<',w, WYSUW;I.i:lCwtasn'l opo:r.yryjn;j interpretację swantQno\\'.,kicj l'ckonslnil':('ji unikalnego w !\meryce PMnocllt'j Systemu stratyfika{'ji Sl){)l('cZilCjN;llchel.()w. I:lildacze ci zaprezl'ntow,lli n;1 w:-;tt;pie ich strukturę "kla:iow;l" w ujcciu Swanton;l, n;lsU;pnie wyk;Jz,lli najważniejsze jego błędy, kładąc ,szczególny nacisk na polknil;ci;l logiczne. Następnie ;,;apropono\l';l1i własne rozwiązanie prohlemu, !,!óre uciosi(onala interpretację Swanl.ona, czyniilc j;1 wewnętrznie niesprzecZJH1. VV świel k owych uzupdn i('ń pocldaji1 ponownej rlllalizic' skonstruowany pn:ez nil'go mudel ',vs1c'mu sp-oł('('r.ne!~o Nalcht,zów, \V oparciu o It' nowe elementy oraz gruntownil r"i Ilt.,'rprl'i :Il',k sw,llltonowsl,ich ustaJeIi. clok<.ln;di ponownej annli!.y problemu klas,l' iralIgi spoiccl.l'lL'j lej grupy północno-<lllleryJ"i11skich Indian. Transformacji i rildYl'yjl1('~" ,sy«1C'l11l1 spnłt'l'/.Iwgo pod wplywem zmi'IIl.I· W;Il'lIllków życia grupy, IV której nn obowiązywał, dotycz.''' r'Jwnież artykuł C. S. Lancastera, The Economics of Social Organization iIt un Ethnic BordeI' Zone: The Coba (Northern Shona) of the ;/'(()))b":i.i Vallcy (z. 4, s. ·jA!'l-:J(j5). Jest to rozpraWił o charakterze ctnohisturyc;.mym, poświf;conil p"clobnie ,jak dwie wyżej omówi<>Jw rozprawy interpretacji wydarZl'11 sprzed kilku stuleci. W()WCZ'IS to Gobowie, ,lflTkańscy hodowc~' byrlła f. Doliny Zamber.i. zmuszt'ni ;.';nsl;di rio llligl'<lcji !lil p"J!llOC. gdzie nie było odpowil'ciniell warunków kontynuowania tradycyjnego modelu gosP'()darczego, Translokacja ta .spnwiła ponad lo usytuowanie się I.ej lurlności pomiędzy dwoma dużymi blokami odmiennych uidildów społecznych: matl'yiint':lI'lH'1l\ i pat.r,I'linearnym, DziC;ki temll bu l'oruwl'1ll u polożeniu, przy ]'ÓWnOCzl"illl'j konieczn{l~t'i zmiany dotychczasowego .typu ekonomiki, Gobowie dokonali odpowiedniej adaptaeji własnej orgFlI1izacji spo1eczlwj. reprC'zC'ntujqc dziś illterC'suj,(C;l formę przC'jści')wij pomiędzy grupą p(lzoshłveh na południll pobratymców pa(n'lincill'nych Shon,\. a grupą matrylinearnych Tonga, graniczących z nimi na północy. A zatem kontakty z odmiennym p()L"ządkiemspołecznym, pl'zede wszystkim zaś czynniki ekonomiczn(" zadecydowaly {) ukształtowaniu ,się nowych wz{)rów życia spo!ec;,;negn. potwierdzając raz jeszcze znane w tym względzie uogólnienia. Ameryka Lacil1.ska .iest tym regionem, w którym na cw!o problemów społecznych, eh()ć równ!C';.; ekonomicznych i ku1turow~rch, WySUW;l.i;) sit~ slosunki interetniczne. określaji\ce I.vpy relacji lącZ'lcych ludność au1:oehtoniczll<1 z potomkami białych konkwist'ld{lrów. urzędników kolonialn~rch i osadnik,')w, Kszlall i charakter o\vych ,s-1osllnl\'lw kładą .sit; większym luh mniejszym cieniem na politycz.ną sytuacje: państw lal.Ylwskich, leż,j': LI tJodslaw ich wielu wewl1l.;l.l'znych pel't ul'bacji. W związku z tym istnieje duże zapotrzebowanie na d{)gł~bne .studia nad {lwI'mi stosunkami interet.nicr.nvmi, poc:qw,sz.v od badań przyczynkarskich, poprzez opracQlVania pro1:Jlemowe aż do ró:i.norodnyc]l syntez i I'Ozpraw teoret.~-czn\'(:h. Od nich wszystl<ich oczekuje .się bąd7. to konl,rctnych l'ecept socj()technicznych, h'ldź I.eż t;lk sformułowanych wyników badań. by w oparciu o nic móc lwnstruolVać skuteczne metud." polityki społecznej, Rezultatv antropologicznych analiz IV I.akl'esie sto,~t1nków interetnicznych są 'I' związku !. t~m bacznie śledzone prze;,; I'lwnilit'e ugrupowania polityczne, od skrajnie konserwatywnych do rewolucyjnej lewicy, które przy ich pomocy starają ,się zoplym,llizować efekty wla.snej działalności, Do omówionego wyżej rodzaju studiów nilleży artykul N. B. Sdnv:lrl.za, Assimilation and AecllUul'Cltion: Aspects of Elhnici.ty in a Gt/,aie/ll,alan Town (z. :~, �s. :l!)J-:lI(). kllj,jc)Th Autor jedno skojęzyczna, zćljmu.ie Sil~ problemem 1'~\I';demahkicll asymilacji miast, l%:w, "Ladinos", którego Zarówno wśród mźnie świadomość autochtoniczności, dnic7.ncgo zrói.n icowania 111 i eszk;uiców II' Il,'pui:wii IHlllliędz,v ;;zedt Indian kulturowymi bowiem znaczenia majq wcale ramach z ni'l "tatusem rói.nice tzw. każdegcl cyjnych. lacji bad;)nego W zwi:!zku Indian. lluścią tura spoleczna. tyczność grup etnicznych 1u tomie z uwzględniaj'lc jednak D. R. Grossa, serwatywne cechy llych, to projekcjI; Grossa, norm formuły: ziem.ski'Ch zasadniczy Drugim gelicznych, Ten efekt ,społeczne tycznej na jellnym nader lat taka dla asymiefektyw- Schwartz właśnie nie struk- dlaczego iden- przedstawicieli na te Ameryki sama obu pytania być Laciliskiej, tak życie .sys,ternowi wartościowym na straży artykuł E, ukształtował elćjżeti jego się na kolejne to pozostały Szczególnie przez do świeckiej, przyczynkiem W niezbędnym społeczpoprzez przekonaniu akceptacji istniejących całego systemu owe on tzw, spo- w łatach do kulty do ogólnej XX i ieleologiczne intc- stwierdzenie apogeum swego faktu, rozwoju, działałności Artykuł w., rzeczywistości mechanizmem jest wiedzy ewan- z cywilizacją 40-tych nowej nadal ,Argent.ine kultów Toba zracjonalizowanej Tobów, The S. Millera, organizacyjne interesujące równouprawnienia ani układów sakralną,' Indian członków mimo minięciu jest kon- sprowadzają ideołogicznego Dotyczy uwagę po nie pełnej argentYliskich ruch l'unkcji zachowawcze, niezmienności 149-159), ,5, to Nor- społecznych funkcjonuje, jest (z, 2, sferę z artykuIów względzie poparcia na pielgrzymka tym blok wierzeń, Pilgrimage aktualnych które przeszli I'7.l'CZ społecznego w on pielgrzymka w,szy.stk'-J - ,Tednym analizy Uwypuklił zwróci! Tobów. GO-tych, religijni w niej interesujćlcy problematyce społeczne, petryfikacji stoi także A Religious konkluzje kontaktów społeczno-religijny kultów, połowie owa Service Autol' przywódcy Jego przystosowawczych owych że w pomiędzy Odpowiedzi aspekty dokonał "I'eligioznawczych" 'ipołeczno-kulturowej, liczni akuHura- () pełnej izolacjonizm, zasługuje katolików, a nade transformacje gl'ujqcym Autor pielgrzymki H.eligious stanowiqcych wyraz w społecznej tyIlI:{), że poświęcono międzyludzkich w którym z grupy industrialną. stanowiąc ich owemu stosunków zachowali, Evangelical które koniecznym ona rytuał społecznych na uwagę aczkolwiek dostarcza łeczno-kulturowego, 'roba funkcjt; i związanym rolę się z jednakowymi and Conformity: instytucji. też warunkiem jednak Szkoda społecznyd1 względzie procesów mówić i C!o- po p l'I:e z [Jrzes,tn:e- "symetrii społecznego. wszystkim Hitual brazylijskich owej do nastt~pującej ani tym ważną społecznej utrzymuje z mi(jw w wtaśnie, międzygrupowy artykułów, (z. :l, s. 129-143). religijnych elementem, jest "Ethnology" przede pielgrzymek się wyraźnej JmdaIi najistotniejszego Bardzo rnożna wy- rozl'Ozl1leniu Nil podstawie zaawansowanych dlaczego na najważniejszą bQdzie istnieje trzon problemu przebkg.lj;jcym większą Ona autor;) nie awansu trzech jes.! rozprawa Brazil - jednego hiszP;lll- gl'llPy nią kul1ywowanych. złożony theastern [xJpulacji. równoznaczna w obćlleniu Vi omawianym iematyczny jest I,nnie,z- opad o roli i asymilacyjnych, pytanie mu7.liwościami przez decyduje istnienie podyktowany nie 11\0że pomogłyby pieczołowicie na czym kultul'owa O wiele długo akulturacyjnych Indian, ludność etnicznej spoIecznych. według wykaza! i.yda. stosunków miejskiej z 1,\,111jeszcze siC; odpowiedzieć ich mil110 nie''.wykle A z:t1em autOl' pmcesów starał mias!,l, autor odn;bności która odgrywa i drugiej kulturowe, "ethnicity", cztonka jak i ;lsymitacji aspektami struktura ,g;lnie etniC7.1wj endot(;lmii, or,ganizacji ilkultur'lcji i.e ella zachowania Sil; odgrywać w jej jednej .stanowi która stanowi zasadniczy miel s Ia, Rozwai.an ia nad i s!)(ltecznymi do wniosku, nie l'Otl; zdaje Ill'lni Ilrol'cqmi i akulturacji więks7.oŚĆ jest o ruchach więc polijeszcze społeczno- �20(; Recenzje, przegląuy wydawnictw i C,?<lso]Ji.sm -religijnych trzeciego świata. Ze względu na SW;! interesując,! warstw\; interprcl.acyjną .stanowi również poważny wklad do teorii genezy i rozwoju tego typu zjawisk. I wreszcie wypada omówić artykuł M. P. Centlivresów i M. Sl<Jbin;l, A Muslim Shaman of Afghan Turkestan (z. 2, s. 160-173), który w swej części materiałowej poświęcony został pewnej odmianie leczniczej działalności szamanów. Poleg;l ona na tYln, że podstawowym narzt;clziem uzdrawiani;l jest ins.trument l11uzyc<.n,. zwany qobuz. Praktyki tego rodzaju uprawiali Kazachowie i Kirgizi, o czym od dawna wiedziano, ale na terenie Afganistanu odkrylo je dopiero przed j,ilku jaty. W czt;ści ogólnej omawianego tu artykułu zaprezentowano działalność, status oraz rol<;: SP{)leczną szamana z afgańskiego Turkiestanu. Problemy te rozpatrzone zos,taty w kontekście pozycji społecznej szamana śrocUwwoazjatyckicgu oraz pdni<mych przez niego funkcji. Na tym dopiero tle uwypuklono specyficzne ·cechy szamanów afgań.'ikich. Ta skromna z konieczności prezentacja zawartości omawiarwgo (u czasopisma nie daje oczy\viście pelnej o nim informacj i. Warlo [)uclkreślić korzyst ne zmian.\" w doborze artykułów, których wachlarz temat.l'czny i zakres prublemowy czyni,\ z .,Ethnology"c<Jraz bardziej interesujący organ ameryl,al'lskiej etnologii, odzwierciedlaj'lcy w dużym stopniu jej aktualn·~ nmty bildawcze. Mirustawa Ethnology. An Int.ernational burgh, t. 11, 1972, z. 1-4. Journal of Cultural Puse rn-Zieliliska and Soci;\l An(hrop()I(l;!.Y. Pitts- Po raz pierwszy w dziejach wvdawniezych cza';{)pism<.i .,[~(lll1ologv" ukaz;lł sit: caly zeszyt poświęcony wyłącznie eur<Jp€jskim pw!)lemont ·spr!leczno-I<ullurowym. Redakcja, dzięki tej akcji, pragnęła wyjść naprzeciw du;i.emu 'lbecni<:, zainleresuwaniu nauk spolecznych procesami industrializacji i urbanizacji, rozwoju gospoc1arczego oraz zmian społeczno-kulturowych, działającymi w spoleczenst.wach zlo;i.onych. Etnologia Europy, której perspektywy badawcze ulegają w o,tatnich c1ziesi<;cioleciach gwałtownym zmianum, dostarcz;] wiele c7.ąstkowych rozwi'lwli (yeh właśnie problemów. Są one najczęściej efektem badal'l nad różnymi sposobami adaptacji spoleczności wiejskich i małomiasteczkowych do odmiennych warunków powojennej rzeczywis'\'ości. Ale nie t.ylko ta duża przydatnosć osiągnięć europeislyki stała się przyczyn'l zaabsorbowania nią uwagi wydawców omawianego tu amerykańskiego czasopj"m:l. Redaktorzy ci, zarażeni bowiem europejskim s<:eptycyzmem cu do da1sz,vch losów etnologii na starym kontynencie, która w najbliższej rzekomo przyszłości sl'i1zana jest na Utl'Htę swego dotychczasowego przedmiotu bad;lń, zamierzali - póki czas stworzyć w ten wlaśnie .sposób .,mi<;:dzy.narodowe forum dla europejskich badarl dnologicznych" (z. L s. 1). Paekunanie to zdaje się by(; jednak 1ll0CllU pri',esacli:one. I.JDwiem od dawna już is-(.nieje na gruncie eUrDpej-skim ·szereg 'c:m'>opism naukOlvych. ktÓfych lamy udostępniane byly międzynarocl{)wej wymianie myśl i. Niltomiast oslatnio !"Olęstałego organu etnol{)gii europejskiej odgrywa znakomi La .,Blhnulogi;1 8ul"Opaea", a także "Ethnologia Slavica". W tym świetle wydaje siq, że ini('jatywq fl'dakcji "Ethnology" należałoby wyjaśnić bardziej bezprL'l'.'llsj0n;:lnie, j,J1w formę �Recenzje, przeglądy wy<lnwniclw i czaSOpiS1l1 zaprezentowania t'urllpeistYl:znego dorobku bad<:H:zy pólnocnoamcrykańskil:h (o <:zym ś\\'iac!Lzy najclobilniej sklad zesp-olu autorskiego) międzynarodowemu gronu czylelników tegoż pisma, którzy na pewno nie śledzą wszystkil:h lokalnych periodyl,ów USA i Kanady. Opublikowane na łamal:ll .,Ethn<)[."g,y·' rtlzprawy są c(ekt.Llmi wspólcZŁ'śnie 1'1'0,,\'adzlln~'ch b,luali terenowych w Norwegii, Irlandii, Austrii, .Tugo,ławii i Hiszpanii. Najbardziej ogólny charaklei' posiada artykuł G. K. Parka, Regio-nal Versions of NOI'IL'egian Culture: A Trial F01'1nulation (7., 1, s. 3-14), który rozpatruje problemy ważne dla wszyslkich regionalnych barlań etnografii europejskiej. Punktem wyjści-owym analizy jest zagadnienie zróżnicowania regionalnego, z którego wynikają oclmiel1lw wzory ,Hlaplal:ji pod wplywem nowy<:h bodź<:ów .spolel:znych i kul,turowych, Artykuł otwieraj'l rozważania nad specyficznym charakterem badań "kultur lokalnych", slanowiących różne wersje określonej kultury narodowe.i. Różnią się one lXlwiem znacznie od studicJ\v nad bardziej zamkniętymi systemami, jakimi są kultury społeczelistw plemiennych, W przypadku badań p1"Owadzonych nad regionem wchodzi np. IV gl'(; niezmiernie ważny element redfieldowskiej "inlerakcji pomiędzy wielkq i mulą lraclye.iq", któr,Y w poważnej mierze kształtu.ie kulturowq i społeczne, r;r,eczywi-;to,~{; wsi \\' społeczellstwie zloi.onym. Zasadnkz<l część rozprawy otwiera jJrezentac.ia przedmiotu barlall (krótka charakterystyka głównych regionów Nol'\\·egii). wykorzystanych źl'ódeł oraz omówienie konkretnego celu studiów autora, tj. nakreślenie zasadniczych różnic pomiędzy regionem Helgolandu i tzw. regionem zachodnim. Anal i;r",' tvch o!Jszal'ów popl'zedzo krótka ich chal'aktery.styka z uwzględnieniem pcrspektywy przede wszystkim historycznej i ekokJgi'cznej, Na tym tle ukazana została struktur,l ,sjJ{Jleczna oraz stale migracje ludności. Wreszcie przedstawion,) olX.lwiqzujące w -obu regionach spoleczne, n~ligijne i polityczne sposoby zach<l\\·,ui. W tej części rozprawy znalazly się także rozważania. na temat l'adykalizmu i konserwatyzmu uraz ich społeczno-kultul'{Jwych uwarunkowań, <:harakterysl.yka I«Jdeksu moralnego {ll'az c1uminujących poglądów polityczny'Ch. Reasumując powyższe omówienie. warto zwrócić uwagę na szczególną metodologi'czną wartość artykułu Pal'ka. Tnlktować go lx)wiem należy raczej jako zespół w znac;r,nej mierze nowatorskich. inspirujących dyrektyw teol'etyczno-prakty'Cznych, które powstały w oparciu o konkretne badania nad l'eglonami NOl'wegii. To terytorialne zawężenie egzemplifi:,acji ogóln.vl:h s!'ol'mulowati metodologicznych nie zaważylo w najmniejszej mierze na ich uniwersalności. W 7wi'lzku z t.ym omówiona tu rozprawa w.inna zaint.el'esować \\'szyst kich wspólczesnvch badaczy-regionalislów bez w7.ględu na t.eren nauko\\·e.i ek<ploracji. Al'tykul tJ'(I.~\Vięcuny Irlandii pióra D. G. Symesa, Farm Household and Farm Performance: i\. Study oJ Twentieth Centur!J Changes in BallY.ferriter Soutlnvest Ireland (z, l ,s. 2'i-:JBl, dotycz,\' problemu aktualnej różnorodności typów gospodarstw chlopskich i WZ{Jl'('l\Vproc1ukl:.ii rolnej. Zróżnicowanie to stanowi efekt postępu.iącego na irlandzkiej wsi procesu intensywnych zmian społecznych i ekonomiczny<:h. Zagadnienie owej rc'J7:norodności rozpat.rywane jes'~ w kontekście wyludnienia si~; wsi wskutek mechanizacji j uprzemysłowienia pl'Odukc.ii rolnej, Dzięki temu zniknęła np, całlwwicie grupa najemnych robotników rolnych, a następnie zaczęła się również zmniejszać liczba członków rodziny gospodaru.iącej na farmie. To z Iwlei poci'lgnęlo ;r,a s'ob'l zmian,\' w .slrukt.ur7p gcs'poc1:.ll',sl\\·a rolnt'go. One to Wl'az ze zmieniaj'lC,l'11l się areałem farllly oraz p,'zL'obl'ażeniami cyklu prowadzonego na niej życia staly się przedmiotem omawian.\'t'h tu rozważań. \TV cpal'ciu o prowadzone badania autol' dokon:ll occny bezpośrednich skutków tych zmian w zakresie spl'awności dzialania gospodarsl w wlnYl:h, pocllcgaj'IC}'Ch owej nieustannej modernizacji. �Recenzje, Kolejny of Southern Austria artykuł wydawni,ctw l (',~:aS(}]JjsIH L. A. Brudnera, T/w Maintenance uf Bilinguadotyczy problemu dwujęzyczności na niekHlrycb obszarach Karyntii. Regi{)n ten byl od tysiąca lal. terenem intensywnej germańskiej kolonizacji, która doprowadziła os.tatecznic do w.naźm'j dominacji ludności naplywowej nact słowi<:ulskimi. autochtonami. F.:fel,lem koęgzystencji dwóch L'!niczni(' róźnych grup było m. in. p\Jwstanie r1wu:i<;zyczności. kUn'a \\. miar<; up!.'·wu czasu przeksztalciła się w monolin;.;ualizm, ale tym r,u:cm jui. niemiecki. Proce.; len objąl niemal caly region z wyjątkiem jego poludniowych skrajów, na których ;\0 dziś ludność wiejska jest dwujQzyczna. Omawian,l hl !"Ozprawa kOllcenlruje sil; na c/.ynnikach hamuj'lc:-:ch proces pełnej germanizacji ludności ;Jowiarlsl<iej, które tym samym umożliwiaji\ dalsze trwanie zjawiska bilinguali/.ml.l. Aulorka stawia ili[lole;r,ę, że jednym /. ow.vcil specyCicznycil mechanizm{,w oporu S'I lokalne, wiejskie slowarz,vszenia i niefQrmalne korpora:.:je luc]zi sQIi<laryzuj;IC.\'cl1 się i współuzialaj'lcych ze SQbą. Hipotezę t~ Brudner popiera konstatacją że \\'szl;dzie tam, gdzie tego typu ugrupowania nic istniały, bądź były bardzo słabe. tam sz.vbko nast~pQwal() przyjmowanie języka niemieckiego pl7.y równoczesnei eliminacji w!aslll'go. Nal()miast we wsiach d\Vu:ięzycznych stwierdzono ich wzmOżo\l;1 aktYWność. co upraw· nia <lu uznania wyżej wspomnianej k()relacji. Kolejny artykuł \'1. G. Lockwooda, Con!Jerts and C071sangllinitu: The Sucial Organizat.ion of Moslem Slavs 'in 1Vestern Bosnia (I.. 1, s. ;j5-7D) stanowi efekt stu<li{J\v mld wspólczesne1 orgnnizacją s.poleczmj muzułmmlskicj ludności B(lśni. Autol' na wstępie ujawni! dwie podstawowe 7.asady organizuj'lce ,spoleczność wiejskel muzu1manÓw. S'I nimi wspólnota: a) krwi i b) zamieszkania, przy czym większe znaczenil' ma ta ostatnia. Tym wlaśnie zasadom autor podporządkował uklad artykułu. Otwiera go prezentacja i analiza gl'Up społecznych. któr.'·ch geneza uwarunkowana z('stala wspólnym miejs·ccm zamieszkania. Zosl.aly więc lu omówione: 1) gospodarstwo domowe, 2) zespól kilku sąsiadujących i współpracujących ze sobą gos.podarstw i wreszcie :n wieś jako z\Veu'la społeczność lokalna. DI'Ugq część rozprawy poświęcono grupom spolecznym, ukształtowanym w oparciu () zasadę pvkrewieńslwa. Znalazły się w niej rozważania na temat: 1) malej rodziny,2) rodu, :~) rywalizujących ze sobą na terenie wsi większych grup, k1:óre wywodZi! pokrewiellstwo swych członków od wspólnego, bardzo odleglego prwdka, 4) pokrewieństwa fikcyjnego, ;j) malżeństwa i powinowactwa. Biorąc pod uwagę clu2e niegdyś wpływy kultrowe Turc.ii na bośnia·ckkh muzułmanów, autor rozpatrzyl ich organizację .społeczną na tle analogicznych ,struktur tureckich. SkoDsotatowal wszakże, iż nie jest ona ani ich kopią ani też nie pokrywa się z organizacjami społecznymi Południowych Słowian ch1'Ześcijan. Nie jest również jakąś formą pośrednią, tj. eklektyczną mieszaniną elementów zaczerpniętych z obu obcych sobie system6w spolecznych. Stanowi natomiast efekt swoistego .synlueLyzmu spolecznego, w którym poszc:t.ególne komponenty zostaly ze sobą w nierozerwalny sposób głęboko zintegrowane. tworz'lc w sumie wartość jakośc.iowo nową. Żywiołowy ]'{)zwój tu r:-';;tyki w Europie zachodniej J)<lci;u~nell za sob'l SZl~l'C~ konc;ekwenc.ii kulturowych, których amJ1iz'l zaj;lł się D. J. Greenwood w artykule pL '1'ollrism as an Agent of Change: A Spani.sh Basqlte Case (I.. 1, s. 80-91). Badacz len podj"l trud wniknięcia w istotę i znaczenie zmian wy\ovolanych przez turystyl,ę w baskijskim miasteczku Fuen1:errabia i jego nC\jbliższych okolicach. DokonC\ł on analizy l'Ozwoju turystyki oraz jej społeczno-ekonomicznych skutków, kladąc szczególny naci,sk na zmiany w rolnicl.wie, które pod wpl\'\vcm ogfJlnego wzrostu gospodarczego uleglo daleko idącej komercjalizacji. Silny rozwój turystyki spowodował jednak wknitce s;r,ereg nega1.ywn.\·ch zjawisk również w rl:t.iedzinie gospodarki. Turystyczna atrakcyjność badanego tenmu /.aintere·sowala bowiem kapitał zewIl<;l.rzny, lis/n "europeistyczny" 11/",:;eutąr!Y (I.. 1. ,~. 39·-54) �(7.eccn.,:je, ]Jl'.:-rq'ątlll 'w!Jr!nwnicfw ,l c'!'o5wpis'111 pozalokalny, kl<'lI"y jXlczynil szereg poważnych inwestycji, czerpiąc z nkh później ogromne dochody. Z możliwościami tych potentatów finansowych, rozszerzających coraz bardziej zakres swych ekonomicznych wpływów, nie mogli konkurować 10-' kalni przedsiębiorcy, furmerzy, rzemieślnicy. Wskutek tego pozbawieni zostali dochodów, które w całości niemal odpływały poza omawiany tu obszar'. Sytuacja [a przyczyniła się do stopniowego upadku lokalnych gałęzi gospodarki rolnictwa, r~'bołówstwa, rzemiosła. Na zakol'lczenie rozważal'l autor zadaje clramatyczne m'tanie dla kogo przeznaczone są efekty wzrostu gospodarczego, zdetermin{)wane.~o \V całości prze:r. tury,stykę? Ludność owego atrakcyjnego turystyc:r.nie regionu Hiszpanii zostalu bowiem wykluczona :r. grona czerpiących korzyści materialne, a nadto odczuła przykre skutki zmian społecznych i Iwlturowych, jakie zapoczątkowała i stymulowała turystyka. Zaprezentowana powyżej :r.3wa1"lQŚĆzeszytu, poświęconego w całości problematyce europejskiej, stan{)w,i zapewne swoiste odbicie poziomu amerykilliskiej europeistyki. Wszystkie artykuly, z wyjątkiem pierwszego, są zasadniczo pozbawione wnikliwszych re(leksji, niektóre zaś prezentują wręcz banalne, zdroworozsądkowe wnioski. Należy się jednak spodziewać, że amerykm1.ska europeistyka w oparciu o rozwiniętą bardzo antropologię kulturową nadwbi wkrótce wszystkie dotychczasowe zaległości. Niemniej obecnie ze względu na reprezentowany poziom i niewielki jeszcze dorobek nie m~);i.eona pretendow:\ć do roli .swoistego protektora. i koordynatOt'a poczynań etnologii cmopejskiej, w jakiej zapewne pragnęliby jq widzi('{' m. in. wydawcy "Ethnology". Szerokie - ze zrozumiałych względów - potraktowanie w I1lnteJszym omówieniu pierwszego zeszytu czasopisma nie pozwala na prezentację trzech pozostałych części rocznika. Poniższy spis tytułów nieuwzględnionych tu rozpraw umożliwi jednak zorientowanie się w pełnej zawartości przedstawionego periodyku: H. P. Lundsgaarde i M. G. Silverman, Categoru and Gronp hL Gilbertese Kinship: An Updating of Goodenough's Anal'ysis; G. E. Currens, The Loma Avonculate: A.n Exe1'cise in the Utility of Two Models; M. Suenari, Yirst Child Inheritance in .Japa.n; R. C. Busch, In-laws and Out Laws: A. Discussion of Affinal Components of Kinship; J. M. Taggart, Fissiparous Process in Domestic Groups of a Nahuat-speaking Community; L. C. Watson, Sexual Socialization in Guaji1'o Society; G. Weiss, Campa Cosmology; H. Wimberley, 'rhe Knights of the Golden Lotus; W. Goldschmidt, The Operations Of a Sebei Capitalist: A Cont1"ibution to Economic Anth1'opology; G. Condominas, Aspects of Economics among the lHnong Gar of Vietnam: Multiple Money and the Middleman; D. Damas, Central Eskimo Systems of Food Sharing; S. Lindenbaum, SorceTers. Ghosts, and Polluting Women: An Analysis of Religious Belief and Population Control; G. P. MUl'dock i S. F. Wilson, Settlement Patte1'ns and Community Organization: C1"OSs-CuLtural Codes; Ii. Barry III i J. M. Roberts, Infant Socialization and Games of Chance; The Editors, Societu f m· Cross-Cultu1"al Research; H. E. Driver, .J. A. Kenny, H. C. Hudson i O. M. Engle, American Indian Ethnic Units; R. Price i S. Price, Saramaka Onomastics: An Afro-A1Jw1·ica.n Naming System; A. Strnt.hern, The Entrepreneurial Model of Social Change: Yl'Om Norway to New Guinea; R. .T. Perry, Stnlctural Resiliency and the Dangel' ot the Dead: The Western Apache; R. A. Barrett, Social Hierarchy and Intimacy in a Spanish Town; S. A. Freed i R. S. Freed, Cattle in a North Indian Village; B. T. Grindał, An Ethnog1'aphic Classification of the Sisala of Northern Ghana; C. Lortin. Galton's Problem as Spatial Autocorrelation: Comments on Ember's Empirical Test; A. Tuden i C. Marshall. Political Organization: Cross-Cultural Codes 4. Mirosława Posern-Zieli1iska �270 Rer:l?'17zje, Human Relations HRAF jest prrl?(Jlądu wydn/unicflv i C'?:n8o])is'HI Area Piles (HRAF'I * korpflracją () celach badawczych, \Vspiel'an'1 i konll'Ol()wan'1 przez uniwersytety i instytucje badawcze. Funkcja lIHAF !){)!ega na prz~'czynieniu się cło poznania człowieka i jego w~·t\V()rll .- l<ultury ._.. l){)[)rzez bndania JXlrólVnawcze i intcrclysc.v[)linarne o zachowaniu człowiek;], ż~'eiu spolL'czn~'m i kulturze. Prekursorem idei powołania do życia HRAF jest socjolog William Graham Sumner. Ideę tf; pocz(~li realizD\vać od 19:37 r. Mark A. May oraz George P. Munlock. W l!H9 r. do działalności lIRA!" włączyły się uniwersytety Han\'ard, Oklahoma. Pensylwania, Waszyngton, Yale, Chicago, Karolina Północna, Południowa KaliIornin, ;1 następnie 12 innych wielkich 1.1niwersyt.etcJw, Smithsonian In.stitution w USA. Ecole Pratique des Hantes Etudes we Francji, uniwersytcl K~'oto \If .Japonii j inne. Mnteriały HRAF udQstępnione są instytucjQm czlonkowskim, które ze swej st.rony mają obowiązek zasilać systematycznie HRAF własnymi badaniami. P r z e d m i o t i c e l d o k u m e n t a c j i. Przedmiotem pro\VilClzonej analiz.\· i dokumentacji w ośrodku Human Relation Area Files działającego w New Han'n (USA) są wybrane monografie etnologiczne. Klasyfikacja zawartości (.reściowej tych tekstów zgodnie z przyjętymi założeniami ma na celu zebl'anie źródeł do studió\\' porówna wczych. W treści dzieła wyróżniona jest przede wszyst.kim lokalizacja informacji, następnie zakres wiadomości kulturologicznych oraz ubocznil' spo'sóh ich ujęCi;l i cech.\· formalne analizowanego dziela. Prace analizowane dobierane są z punktu widzenia bogactwa dokumentacji źródłowej, a nie interpretacji etnologicznej. System klasyfikacji etnogeograficznej. Podstawy klasyfikacji etnogeograficznej zostały opracowane w Outline of World Cultures (New Haven 1949). W pracy tej obszary kulturowe zostały przyporządkowane kolejno częściom śwLata (pierwsza duża litera), następnie w obrębie danej części świata organizmom pfJlitycznym i bardziej znanym jednQstkom etnicznym lub obszarom geograficznnn (kolejna litera duża i cyfra arabska). Jest. to więc podział trzystopruiowy. Na początku każdej większej podgrupy pierwszy dział poświęcony jest na og<'>lne wiadomości historyczno-archeologiczne z analizowanego terenu, a drugi punkt na ewentualne informacje o cywilizacjach archeologicznych z tego terenu. Dalsze podpunkt\· są przezna,czone na wyUczenie poszczególnych ludów i grup etnicznych. Gd.\' teren jest mniej znany pod względem zróżnicowania kulturowego. podziel'>D~' jest na obszary geograficzne. Wszy,<;tkie materiały zgromadzone w HRAF są w pierwszym rzędzie pose.gregowane według układu etnogeogra[icznego, a następnie wewmltrz tego podziału przedmiotowo. Jest to konsekwencją głównego założenia omawianej instytucji 11:1dania .stosunków ludzkich w ich I}l'Zestrzennym zróżnicowaniu (Bumem Rel;llio'l Area). System klasyfikacji przedmiotowej Zawartość tl'cściowa prac analizowana jest zgodnie z przyjętym systemem klasyfikacji rZL'C7.0WL,j. opracowanym przez Gem'g P. Murdocka w Outline of Cultuml Material,~ (New Haven 19;)4) . 2,;) największe • Opracowała B. Jaworska na podstawie następujących publikacji 7.na.idujących się w ODnE (Ośrodku Dokumentacji Polskiego Towarzystwa Ludo7.nawczego): Outline Of World CuUm'e, New Haven 1949; Outline of cultural Materials (fragmentów powielonych: table of Contents s. 9, index S. 150); Hra! reseal'ch gulde, wyd. powielone HRAF', ss. 44; Jlf'(lf microfiles, odbitka z: "Behavior Science Notes" 1966, vol. l, No 2, s. 111-11fi + 10 nlb. �R(,(,(,lI:'jP, Jest to klasyfikacja została dwustopniowa, podzicloll'l Obok n, Spol0czne. sq z.Qoclnc z pn.vjętym Zgl'llpOW;1Il0 t."lko t,vk;! kultu!'y), Układ poszczcgóllwch abccadłowy). i \\'z,ljcml1<ł występują zakresem klas l('('z w Iqc;~n1)ś(; dzi,-dcllV międzv bardziej logiczne (np, podstawowe slowa nie- szczegółowe (np. dział dzial," IS. Kultura, zagadnie!'l zwiqzClnych ,: problcma- nie całkowicie mE'chaniczny systemu p('wnym kullurowej dZied/',in," określające używanego wewnątrz uwzględnia klasy h3.sła w.v!Jran,'ch problematyki obejmuj<\ w niej Ponaclto kilk:1 pojętej które 271 c'{,(lsopism. j szeroko klas. 75, Ch()l'oba), nic zawszc (np. Calo,~ć kl;],s ()gólnych w którym 1P1l17nWHir-IIP na 7,9 podstawowych współrzc;dne, Problem." 1>1'7P(llą(1!! jest st()]mi<l 5(1)<), jednakże porz'łdpk nie IOf~jczny w spas{,!J zagadnj(,l1 wyczcrpuj<\CO s,"- stcnul\'C7.ny: n, 13-] Hl Zagadnienia logiczne 17-lB z nauk Zagadnit·nia Kornunikacjei 22 :2-1 Podstawowe 25 2()-:l6 Prze! wórst wo Różne dzi,~dzin.v :l7--Il Sih' 42-47 Slosunki 4B:iO Transport :il Warunki :i2·-:14 ;j:; WvpoczynC'k.i \V,vtwór·cze konsumpcji i środki pror!ukcji, produkcji własność, wvrni~na, bytow(' rOZl'.vwk;.l Zagac1nicni<) pn1\Vne 70-7:2 Obrona i organizacja 7:l Problf'lTw 74-76 Zdrowie 77-7D Problem.v gO--Bl Wiedza życi8 s,po]ecznego. społeczna. Problemy etniczne repl'Odukcji pod.s(aW{lWC, i socj;llizacji. oznaczone sq {)Ile również (Out/.ine OCM llwzglt;c1nia się w układu systematycznego wiem, jak o tym wzięte łącznie działach Całość Cultw' była różnI' poruszanej problematyki J'{)zumieniu łeCZIlE'l-(n dorobku ludu oraz w niezależnie którym nie warunków wykluczaj w.vstępuje cały zespół słownika zaś podziału n. sil' stopniu ma cha- b b{)- łogicznego, wzajemnie, hasel tematów. Klasyfikacja nac1rzęr!nego. odpowiada od podlegaj,! gdyż a podziały Ponadto w różnych podziału. zakresem A. Kłoskowskiej pojęci3 też rodzaj w małym zakresu (kryteria) stąd fwo]'zy kultur<Jlogicznej. spełnia klas całego zasady z okreśłeniem l!Hi4, s. 9-9:l) nie dwucyfro\ovymi. logicznie, Material) dokumentacyjnej, mowa, życiowy. numerami problematyki niE' wyczerpują (zgodnie środowiska, i śmierci z tym, że w niektóry·ch działach poddzi<'lmają po pięć poddziałów). Podobnie jak niewspółmierne of pl'Oponowanych stosowano gicznemu" szawa już czqstkowe Cykl kolejnymi analizie rakter zakresy życia religii daLszym podziałom, w zasadzie dziesiętnym łĆJw jest mniE'j (najmniej rozbudowane które obyczajowość pal olugi i społecznej i opieka Pmblem~' :::1--:::: Problemy w pracn i 1,omuniIGl<:jn :J:;-()(i główne psycho- gospodarki ()7 --(iD zaw,lrtych biołogiczne, informacje działy Sztuka Strukt.ur,) dzialy (gC()gmficzne, ogólnokulturowe 20 Działy pomocniczych itp.) kUltUl'}'. stopnia (np. a więc jegn 754. najszerszemu por. włącza społecznej Czary Ktlltura i do "antropolo- masowa, niej zło7A)ności 757. Opieka całość Warspo- i bogaclwa medyczna), �273 znr(,wno zach{)wania ludzl,ie, jak i wytwory tych zachowall (202. Przekazywanie' wiadom')ś'ci i 215. Fotografia, c:"y 222. Zbierac-lwo i 227. Narl'.l;c1zia r~'backie itp.). Obok klas wyszczególnionych na podstawie kryterium zawal"lnści treści, I-::las\'l"ikacja OeM wyszczególnia dwa pierwsze działy zgodnie z c('ehami formalnymi ,lI1aliwwanych dziel. Dział pierwszy (lO. Orientacja) gromadzi material.." uzupełnia .. j;lce właściwy tekst, takie jak: mapy, słowniki, indeks~' itp. Dzial drugi (12. Biblio· grafia) zawiera pełną notę bibliogrDficzną każdego' analizowanego d/.iela, noll; okolicznościach jego powstania, datę prowadzenia badań, noll; o (hubie autora wraz z określeniem jego kompetencji zawodowych, nazwisko analizującego. Dane' zgJ'(Jmadzone w tym dziale ,stanowią podstaw(~ ch) oznakowania k:lżdej karty ::lI1ali'·().Ivanego tek::;tu dodatkowymi symbolami, które infol'muj'1 o n:lzwisku nutora, kg" kompetencji, dacie przeprowadzenia badań i opublikowania clziela analizowanego. Do określenia kompetencji autora sluży dodatkowa lista, kt{)l'a wyróżnia np. <lr,chc'<)loga (A), folklorystę (B), fizycznego antropolog'H (D), etnologa (E), ul'zędnika kolonialnego (F), urzędnika miejsc{)wych władz (G), podróżnika (T) itp. Do oceny źródla sluży dodatkowa "skala oceny źródła", która obejmuje tylko pięć stopni: 1) slaby, 2) dostateczny, 3) dobry, 4) znakomite wtóme dane, 5) znal\{)mite pierwotne dane. Dzial trzeci (l:~. Metodologia) dotyczy zawal"!ości tekstu, ale nie jeJ;o pl'zeclmi{)tu, lecz sposobu ujęcia, tzn. założcll rnetodologiczn,vch baei;lIi i ich intcrpretacji. sposobu przeprowadzenia badań itp. Dane te znajdują się w omawianym dzi31l' tylko wtedy, gdy autor analizowanej praey wykład3 je explicit,' II' jf'j (e'kście. Nic jest to więc nigdy interpretacja lub ocena osoby anc'lizującej. Nadmienić należy, że zarówno analizujący jak korzystający z HRAF muszq posługiwać się stale pełnym wykazem hasel OCM, gdyż w wykazie t.ym znajdują siC; deCinic:ie z3kl'esu przedmiotowego 'wszystkich haseł, oraz wykazy o(byłaczy do hasel zbliżonych zakresem przedmiotu. Ani spis haseł w ukladzie np. lemntY'cznym, ani ich spis alfabetyczny (indeks) nie mogą wystarczyć, gdyż samo sformułowanie hasel, jak już o tym byla mowa, jest często niejednozna{'zne, S p o s ó b k o clo wan i a, PeIny tekst angielskiego oryginału \)'lclż tłumaczenia obcojęzycznej wybranej pracy (ponieważ omawiany ośrodek clokull1C'nlacji prO\\'~I" clzony jest w New Haven, analizę prac publikowanych w jl;zykach obcych popr7.l'clza proces tłumaczenia ich na język angielski; ('ala dolwment.ncja oiwjmujqca puhlikacje et.nologiczne o zasięgu światowym prowad"ona jest bO\\,j,'m IV języku allgielskim) poddawany jes't analizie treśdowej i poszczególne strony, czy nawet częśei stron, zostają zakwalifikowane przy pOlTIOcy symboli literowych według owe (Outline of World Cultures) do poszczególnych grup zagadnień. Symbole nanoszone są na marginesie. Każda analizowana strona powielana jest przy pOIl1OCYkserografu lub mikrofilmu w tylu egzemplarzach, ile zawiera wyodn;bnionych z:q.,(ac!niC'li.Kopie t.e ukladane są W odpowiednich działach prowadwnych karIolek (Files). Każd'l karla anali:wwanego oryginału trafia zazwyczaj do kilku dział,')w równocześnie. Karty ukladane są wedlug nazw ludów zgodnie z kolejnością wyszczeg,',lnioną w OWC, a następnie w obrębie wyszezególnionego ludu kolejno zgodnie z numc<) racją zagadnień IV OMC. Od 195B r. HRAF sporządza również wel'sję mikrofilmową kartot.<'k (mikl'ofiles). Dzięki temu np. wszystkie strony pracy zawierające dane o sl.l'Oju S'lInO;l można znaleźć w dziale 291 (strój) IV kartotece "Wyspiarze Samoa". W dziale 1](i można znaleźć kompletną reprodukcję źródła, co umożliwia poznanie c:l!e.~o \(I)ntekstu. W pl'zypadku materiałów obcojęzycznych bowiem, IV poszczególnych dzi:'ł- �Rerrn,jr, l'r;reqlljfly 273 W111/ItIl'nil'/W ;. r~a.s0l'ism SAMPl.E FilE SLIP (actual size) \ 1"'1'''''' ,... .•.•.• i .l,..,~:~~l "'ił : 1; •.. .:;. ••• '.. \\',\,:,', <::,"'.',:.'!::;~':' -~':!~'.' ' ' :.:~:._~. '~:,'_~.,.';:~~ l: . _ .• - E-S Lewi.' :;.\J!. or -~ ./ (195&_1957) j_.;"" li fi•.. i.-! ," N .. Mb. ..,--...., 1958 n,\rf. FI•.. L~ \"0~';( Of 1 so.,:,lli ~.Jr~l{ 1:" ł. sI ~·~.;l':,;::w:, ':"i 'OC':OU':"" /' 0r '"-J;:~I;"': "'0"0 '.~')['U"S lGO! : ~(o·i,,;. o: CC!\';';'H( !'•. ,,;~~ MO"/' .:ł()"-J MOOEJlN POU11CAL MOVEMENTS IN SOMALILAND """"'& ł" dUd. and ••••• tlit<:--olthough ch= i, tomething of thi, ospcci>Uy !h. S.b 'C;" olSom.Wa. The n:aJ struggle is berween thejdc:a1 ofnatiom.! unity u opposed to the reality of the: .:a.luel of dmship Uld 5eCtiooa1kimhJp inten:ats in the lineage s:y~W'n. Al a whole. the Somali1ands, bcc:sUK-of their po'vetTJ iD mrunl rtSOUl'C", _have. btta little L'kcte4 cconomia.Uy by Ewopao colonization. Paatoal ooma.wsm ramios the bt.~c economj. carrying with it fQr the majolity o( the popuJttioo the cuditiooal politiaJ struaute and kinłhip valoa: dc,ctibc:d abo.c:. Thue hu bc:ea. AOgtDe:n.l JoW lM\Ut.rial rnolu.tion aDd correspondingly li~e large-scale w:b&niuboa. 1be main towns iD. the Somali temtoriet: uc: tabuJated here fot comp.uison ••ith ••lima ••• of theU population. (,2.. _ .. 117 3bf _..._ ..+ l _+_ l fftDCh Btitisb Soma.1iJ&nd PrO\:t.e.totatt H.raf Provm« ol Elhiopia Somalia Jibuti, oew town,. popwation '" }O,OOO (I~'oo¢ Somali),' Hugelta. oew town.. popuJ.atina' r. }O,OOOSónWi Ibm. Ladrot city, poplol.lat.iOD~ .r:'60,ooo (ol,COO? Svmali}. Mopdabu, &a(iwt ~ty,1 popw..~ (. 1tO,ODO. tf1f1 or. dau oC tnder:s is O() new płKoomciioD. ahhough, the: Sona.li a. opposed lO the Alian imm.ign.nt, Iu.~ prob;l:bly com,ldc:rab~.•. l.IlWt twenty yean. 1hrough" foreign c.olon12:u..ioa n)atk~ts hue widcoed lf1d trade C'1KDdcd.ln the abttnce of any wg( Europe:w st:ctlc:t commun.iry in Soma.lila.nd w middle: ebss of' ac:w men '. which has arisc:nelsc::wbc:Tc: in Africa in te!poost to colomal f1.I1t', ba.s btt.n largdy,absorbed iD posts in the: admin.istnOvc: KtTK.es. The inlłuaw;c of a Ewopun 'tJlca., community is IJl()$t m1:!kc:din SomaliJ" the fonoer IWiua colony and the focxhold foc:the luli.a.a c.ooquc:st of Ethiopia. But, comr&red ....-ith othc:t MriC&Q~olonia. the oW'Cbcn Ue' small-st present including upnriate administntive'~ amounting to lin.lc over 4.000--artd economic ~·dopIT.cOt:S and the attn.cti04 of (orcign iD'\'CłtmeO~ have been COf'Te$pooGingly d.ight. Certainly in Somalis the work ol the agricu.hun.l ass~tioos (the lugest \:Icing the $łNNJdA,f;rVDU 11.1, SA.1.S.) constitutes au rccmom.ic: development of SO~ importaou.' BUl the l!umbu oC1a~_~empłoycd hat :and i:l light industri« is small. The popuJuioo of Soma1.is.,~"estima~'.to wns.in of ,.o pu ~af_ .noDU~. 'Gr ZJO pet can. putoralis.ts who p~ s.ome agncuJturc:. %0 IX'r oenL nn:nne cu1u~ .atOf'5,.-od 10 per ccnL tOWD,dwclkn. In the- British Protectorate, per c~t. of the popubtioa ate thought to ptktise ~~atiOQ (the OOr1.b·,·C'StUllcultivators), J per o=t. to live. in t091l$. aM the-,eaWndu C90pu lXOt.) to be fully nonu.di(:.1 In the. saW} ttrrifory of frc:DChSonulilsttd.. oa the other h2.l1d,u'Y'\OSthalf of tht: mixed SoaW.i..Daa.alr..il.tDd .Anb population is c.;:JDcentnled in thr ~tivc:ly hnvily iDdustritl.u:ed port of Jibuti, 00. which the a»J.Dtry's t:cooomy ttai..'lJy dcpet}(k _".hl.a •.•bok" the-Somali hUł: not bun h.ulhl, sdmi..o.inc~ or u~tdy opprt:sscdGqq UAdtr the coloAitJ rt-gima. This common "pur to Q.J,aonwm- /SI form of n oppołiUoa to c.oIoci.a1rWc-ft$ prob1bll. however, of lIome SJgn.iiKm« in Somtlis G," b ~ pteSUlU jt, element in tlUKd I _ _ Sb?> OWf'"the S,,""'. w -l. I TU-r.,CJł .iwtI1~bodlc1.-..oI Mno in 'T. lładfbs', 'tWI~'. Cd_i'; ~_. Lo••d••• • O"-flJWUIltf-l.No. ••.••Feb.If'J".,.'- 1"'- . ł C--.J .....w..-..: Ił.q#u, J...m.J~, '11,IJ. •" ••p.to,,; •.•• £••••łolJ ••-.c. • 11IM••••.•. WI' 1"7 fN- p._r«onkd &tt I.,łbyFl'toM·.llnr, I"ł. p_ I R..1P- ... S-.fór. 'tu.p. lift· • k" ~p;-t, .. 5.'-};'. 'tlJ. pp.6.4-'11; I'H.pp. ao-la. • ~Pl-' ... S-W, IJf), p. 'fI HUll" '''I,P. Hl,. u.u. III • łach rozkłada się kartki tłumaczenia angielskiego, a kopię tekstu oryginalnego można znaleźć jedynie w dziale 116. Zasady kodowania nagłówka (zob. włączony przykŁad). 2: numer kolejny analizowanego źródła. Lewis: nazwisko badacn ~au"ora). E - 5: dane o z::twodzie autora, ocena danych (etnolog, znakomite pierwotne dane). (1956-1957): data prowadzenia badań, 1958: rok publikacji. M04 przed slowem Somali: oznaczone miejsce, w którym można znalaźć kompletny teksl prac~'. lVI04 po słowie Somali; oznacza kartotekę, do której należy dana strona. Cyfry na marginesie pracy oznaczają działy przedmiotowe, do których zakwalifikowano ,tekst analizowany. Każda z wydzielony,ch klas działów opatrzona jest 18 - Lud, tom LVIIJ �27·1 Rl'Cl'I1ZjC, trzycyfrowym symbolem, stopniowi podmiotu. np.: 75 7~1 752 753 754 755 756 757 75B pl".re(flqc/!/ którego dwie wydawnictw; pierwsze c!asopi..m cyfry odpowiadają pierwszemu Choroba Medycyna zapobiegawcza Uszkodzenie ciała Teoria choroby Czary Terapia magiczna i psychiczna Psychoterapia Opieka medyczna Personel medyczny Znakowanie systemu HRAF jest stosunkowo proste, lecz ilość wyróżnionych działów przedmiotowych stosunkowo duża .(583 działów-haseł) z tym, że tyllw w ograniczonym stopniu posiada on zdolność rozbudowy w postaci wolnych miejsc w niektórych miejscach naturalnego szeregu symboli o gdyż nie każdy z działó\\' ma wykon>:ystanych dziewięć poddziałów. Ponadto cały układ kończy się liczbą Bn działów, co pozwoliłoby na dodanie jesz·cze l l działów głównych bez naruszania całego systemu trzycyfrowej symboliki. Nie jest to jednak sy.stem, który pozwalałb.\· na stosowanie nieograni·c7.0nej rozbudowy i - o ile można wywnio.'ikować z posiadanych informatorów - organizatorzy HRAF uważają indek., hasel za całkowicie wyczerpujący. War u n k i u cz es t n ic t w a w kor p o r a c j i. Warunkiem zapisu do HRAF - Mikrofiles Member,ship (seria mikrofilmów) jest zakupienie 58 do 62 sel·ii. które kosztują 3750 dolarów. Serie 63 do 67 - po 750 dolarów za rok, począwsz,' od 1968 r. senii 68 roczna prenumerata wynosi 875 dolarów. Wykonana seria obejmuje około 100000 stron. Każdy prenumerator otrzymuje 6 kopii przewodników OCM i OWCo Bl'oni.slalva J a'U'ors/ca Ethnologia Europaea. Revue Internationale d'Ethnologie Europeenne. A World Review of European Ethnology. R. I, 19£7, Paris, z. 1-4; R. II-III, 1961l-69 (wyd. Arnhem 1<970);R. IV, 19'70 (wyd. Arnhem 1971); R. V, t971 (wyd. Gi.ittingen 197:!). Międzynarodowe czasopismo "Ethnologia Europaea·'. zmierzuj'lce do koordynacji działań etnograficznych w skali europejskiej, powstało głównie dzięki inicjatywie i zabiegom organizacyjnym SigUl'da Erixona. Ten wybitny szwedzki etnograf prz,\'pisywał dużą rolę w tym zakresie właśnie czasopismom o charakterze międzynarodowym. Dlatego też tym celom służyły wcześniej założone i przez niego redagowane czasopisma, jak "Folk-Liv" (wydawane od 1937 r.) ora7. "Laos" (od 1951 r.) wychodzący pod patronatem UNESCO. "Ethnologia Europaea" ma stanowić organ łączności nie tylko etnologów europeistów, ale i specjalistów z innych dyscyplin pokrewnych, a poczynaniom tym patronuje grupa najwybitniejszych etnologów. Czasopismo zamierza bowiem przełamać barierę dzielącą nie tylko etnografię Europy od ogólnej, ale także chce �R(,cCTl -;.:jc, 1H'Zf'(JlqrlU U'JJClCl'Ulwtct li' "i C'?asopis"U1 275 ułatwić kontakty rcprezentantom różnych krajów i szkól. Założono, że dostępność wyników badań l<rajów europejskich publikowanych w językach powszechnie znanych (angielskim, francuskim, niemieckim) przyczyni się do wypracowania jednolitcj terminologii, systematyki, metod badawczych stosowanych w etnografii, co z kolei pozwoli na przygotowanie szerszych ,syntez, niż ujęcia narodowe. "Ethnologia Ellropaea" ukazała się w 1'967 r. pod redakcją międzynarodowego czteroosobowego zespołu (S. Erixon Szwecja, B. Bratanić Jugosławia, J. Dias - Portugalia, G. de Rohan-Csermak - Francja). Rada redakcyjna liczyła 29 osób, ostatnio zaś została poszerzona o dalsze :3 osoby. Redakcja czasopisma znalazła się w Paryżu, gdyż redaklorem odpowiedzialnym był w tym czasie Rohan-Csermak. W tym pierwszym, początkowym okresie czasopismo było pomyślane jako kwartalnik, toleż rocznik za HJ67 r. zawiera 4 zeszyty. Zmiany osobowe, jakie miały miejsce w okresie późniejszym, tj. wyjazd Rohan-Csermaka do USA, a potem do Kanady spowodowaly, że redaktorem odpowiedzialnym zastal A. J. B. Kempel'S przy wspólpracy H. W. M. Plettenburg, a redakcja została przeniesiona do Holandii, gdzie znalazła siedzibę w "Het Nederlands Openluchtmuseum" w Arnhem. Tu zosIały wydane tomy II-III za lata 19'68-69 i tom IV za rok 1970, do których materiały zebra! jeszcze Rohan-c'sermak. Nie bez wpływu na realizację omawianego czasopisma w lym czusie była śmierć prof. S. Erixona (1888-1968), którego zabrakło już przy opracowywaniu drugiego rocznika. Od 1'971 1'. na konferencji w Bratysławie zdecydowano powierzyć "EŁhnologia Europaea" zachodnioniemieckiej firmie wydawniczej. " redakcję obi<lł z kolei G. Wiegelmann, który wydał rocznik V za 1971 1'. SIedząc zawarlość wydanych dotychczas pięciu rocznik6w można zauważyć, że VI okresie, gdy redakcja czasopisma znajdowała 6ię w Paryżu, poszczególne zeszY'ty rocznika I zosta!.\' wydane jako ujęcia pl'Oblemowe, do której to koncepcji powrócono znów w roczniku V. Natomia,st roczniki od II--IV zawierają artykuły o bardziej zróżnicowanej tematyce. Na pierwszy rocznik "Ethnologia Europaea" złożyły się cztery zeszyty, z których pierwszy poświęcony jest w całości teoretycznym zagadnieniom dotyczqcym europejskiej etnol()gii. Profil tematyczny drugiego zeszytu zosIa! określ()ny przez redakcję hasłem "histo11ia a etnologia". Tematykę tę kontynuuje zeszyt trzeci, poszerwny jeszcze o problemy dotyczące subdyscyplin etnologicznych. Zeszyt .czwarty, zamykający rocznik pierwszy, poświęcony jest w całości informacjom z zakresu organizacji nauczania etnografii na europejski-ch uniwersytetach, ze szczególnym uwzględnieniem etnografii Europy. Otrzymaliśmy z tego zakresu dane z 29 krajów Europy oraz z Ameryki pó!n. i Meksyku. Na uwagę zasługuje tu zwłaszcza wymieniony wyżej zeszyt pierwszy (R. I) zawierający następujące programowe artykuły: S. Erixon, Etnologia Europy w naszych czasach; A. M. Cirese, Z7'óżnicowanie i uwarstwienie kulturowe w społeczeństwach zwanych wyższymi; S. A. Tokarew, Granica badal/' etnologicznych ludów kmjów przemysłowych; A. Hultkrantz, Uwagi () współczesnej europejskiej myśli etnologicznej; G. de Rohan-Csermak, Pojęcie: eU1'Opejski kompleks etniczny. Wymienione opracowania dotyczą przedmiot u i zakresu badał1 etnografii. Z'wracają uwagę na w:spókzesne zrozumienie specyfiki etnicznej w warunkach cywilizacji, industrializacji i urbanizacji i poszukiwanie nowy.ch źródeł. Jest to próba odszukania nowych obszarów, w których gromadzą się tradycyjne elementy kultury po wyparciu z niektórych dziedzin ży'cia przez zuniformiwwaną technikę i jej reperkusje, a także próba programu badań Łych tradycyjnych uwarun1{Qwań, którymi obrastają instytucje i zjawiska nowoczesne. Wszystkie te artykuły mają wydźwięk optymi.styczny w tym sensie, że nie starajq się nikogo przekonywać o przydatności spolecznej etnografii ani nie wy- �276 Recenzje, przeglądy wydawnictw i c.msopi8m kazują tendencji do samoredukcji do roli nauki pomocniczej, względnie nauki, której przedmiot badań oddala się w przeszłość. Bez kompleksu niższości sięgają one po problematykę i literaturę socjologiczną, widząc niewątpliwą i jasną specyfikę swej dyscypliny naulwwej w .s,pojr<:eniu poprzez narosłą i ciągle narastającą specyfikę ciągłości kontaktu pokoJel1 ludzkich z naturalnym i stwarzanym przez siebie otoczeniem. Jak wspomniano wyżej, od rocznika II-IV "Ethnologia Europaea" zamieszcza w jednym tomie już większą ilość artykułów (tom II-lU 2i6, a tom IV :39 prac). Na treść tych roczników zlożyły się artykuły, które można sprowadzić do następujących zespolów: a) opracowal1 teoretycznych; b) prac na temut organizacji, metod i rozwoju badań etnograficznych; c) syntetycznych opracował'l problemowych w skali europejskiej; d) opracowań problemowych w skali kraju lub regionu; e) artykułów poświęconych pamięci SigUl'da Erixona. Do pierwszej wyróżnionej wyżej grupy opracowal1 teoretycznych zaliczyć można 22 artykuły. Ze względu na ramy niniejszego omówienia trudno je tu wszystkie nawet skrótowo scharakteryzować, czy chociażby wymienić. Poruszają one problemy teorety'czne Ważne dla etnografii w ogóle, a dla etnografii Europy w szczególności. Kilka z nich dotyczy np. stosunku etnografii do innych nauk (R. II-Ill: J. Barabas, Rozróżnienie celów etnologii i socjologii; R. Jerabek, Etnologia a historia sztuki i in.) oraz przedmiotu badań etnografii (np. R. II-III: G. HeilfurLh, Problemy antropologii spolecznej i kult'U1'owej w badaniach ludu; R. IV: K. ViIkuna, Istota badali etnologicznych i in.). Na specjalną uwagę zasługują prace poruszające zagadnienia związane z etnografią Europy, jak np. B. Bratank, Uwagi o dzisiejszej etnografii EuroP1l i etnogmfii ogólnej (R. II-III) lub Ch. H. Lange, Etnologia Europy a antropologia ame1'yka1iska (R. IV) i in. Jeżeli chodzi o drugą grupę opracowań dotyczących Ol'ganizacji, metod i rozwoju badail etnograficznych, to w omawianych dwóch rocznikach reprezentowane są przez 9 artykułów, Rola tego rodzaju doniesieil naukowych jest bardw istotna, przynoszą bowiem materiał informacyjny z zakresu rozwoju badań etnograficznych na poszczególnych obszarach narodowych, o stosowanych metodach badawczych i przyjmowanych systemach kwalifikacyjnych europejskiego materiału etnolo~cznego. Wymienić tu należy np. N. A. Bringeus, Perspektywy szwedzkiej etnologii; B. Kempel'S, Etnologi.a w Holandii (R. II-III); G. Lutz, Niemiecka etnografia a etnoorafia Europy (R. IV) oraz szczególnie interesujący artykuł H. Rasmussen, Systemy klasyfikacyjne europejski.ego material'll etnologicznego (R. l V). Trzecia grupa opracowań, które określiliśmy jako syntetyczne oprai::owania problemowe w skali europej,skiej, nie jest liczna (9 artykułów), Poruszają one różne problemy, częściej z zakresu tzw. kultury materialnej, np. narzędzi rolniczych, meblarstwa wiejskiego, stroju oraz kultury społecznej. Wskażemy kilka tego typu opracowań, np.: B. Benes, Estetyczne ujęcie prawdy w środkowo-europejskiej pólludowej literaturze; S. Kovacevieowa, Dwie cywilizacje ;;: tego samego korzenia (R. II-III); B. Szabó, O zwyczaju karania na granicach; T. Weber-Kell€rmann, Uwagi o tradycji, mod.zie i innowacji na przykladzie części SI roju (R. IV). Dużo miejsca w omawianych dwóch rocznika'ch zajęły artykuły, które są opracowaniami problemowymi w skali kraju lub regionu. Wśród 29 Lego rodzaju artykułów można wyróżnić dotyczące wąsko wybranych zagadnień z zakresu kultury materialnej poszczególnych krajów, np.: C. O 'Danachair, Cep w Irlandii (R. IV), jak i liczniejszą grupę artykułów z zakresu zagadnień kultury spolecznej, np. B. Gunda, Organizacje spoleczne pasterzy na wielkiej nizinie węgierskiej; J. Gran'lund, Formy organi.zacyjne wspólpracy chlopskiej w poludniowej Szwecji (R. II- �Recenzje, przeglqdy wydawnielw 277 i czasopism Ill); B. A. Person, Zwyczaje gminne w Szwecji (R. IV). Nie brak też opracowań z zakresu literatury ustnej, np. A. Scheiber, Orientalne pochodzenie trzech bajek węgierskich i in. W tej grupie należy wymienić i polskie opracowania, np. B. Kopczyńska-Jaworsl,a, Użytkowanie terenów górskich i rozwój stosunków gruntowych; A. Kowalska-Lewicka, Tradycyjny wyrób serów w Polsce' (R. II-III). Wydaje się, że nic wszystkie z tych ul·tykułów są wystarczająco interesujące jako szerszy materiał porównawczy, by znaleźć się w czasopiśmie poświęconym etnografii Europy. Przecież wiele podobnych :::trtykułów publikują dostępne specjalistom czasopisma dnograficzne różnych krajów. Opracowania tego typu powinny być publikowane \v' tym czasopiśmie raczej wtedy, kiedy istnieje możliwość równoczesnego przedstawienia danego zagadnienia w różnych krajach Europy. Po tej też linii ,poszły prace redakcyjne ostatnio wydanego V rocznika Ol'az będącego w druku l'ocznika VI. Koncepcja ta mogła być jednak. zrealizowana głównie dlatego, że wykorzystano referaty przyg(Jtowane na konfel'em:ję naukową zorganizowaną w 1970 1', W Lund na temat pożywienia. W ten sposób otrzymaliśmy w V roczniku "Ethnologia Europ,lea" 25 opracowań omawiających pożywienie w różnych krajach Europy. Osobne miejsce w roczniku II-III zajmuje .kilka prac poświęconych biografii, dorobkowi naulwwemu i teoretycznemu oraz bibliografii prac SigUl"da Erixona. Jak wideu: z tego s.krót.owego z konieczności omówienia, "Ethnologia Europaea" jest czasopismem interesującym i dobrze slużącym nie tylko specjalizacji z zakre.su etnografii Ew·oP.v, ale i ogólnoteoretycznym problemom etnografii. Ta dyscyplina naukowa stoi w sposób nieuchl'onny przed koniecznością nowego określenia przedmiotu badat1 w szybko zmieniającym się świecie. Europa jako Iwntynent najbardziej zaawans.ow'1I1y cywilizacyjnie, a zarazem dysponujący (w przeciwieństwie do Ameryki czy Australii) ciągłością starych tradycji kulturowych, stanowi najlepsze laboratorium dla takiego samookt·eślenia. Osobna wzmianka należy się trudnościom (Jrganizacyjnym i wydawniczym (trzykrotna zmiana wydawcy!), z którymi borykać się niestety musiało to pożyteczne czasopismo. W Pol·sce jest ono niestety trudno dostępne, a "Ruch" odmawiał realizacji prenumcl'aly nawet tzw. członkom. stowarzyszonym, mimo że przedsiębiorstwo to i ceny w złotych ·podawane były (chyba nie bez uzgodnienia z Polską) na okładkach pierwszego. rocznika omawianego czasopisma. Za! ia Staszc.zak Ethllologia Sca ndinaVlca. A journal for nortiic ethnology. Lund, roczniki 1971, 1972, ss. 200. 192. Znane czasupismo ,,Folk Liv", którego gorącym popularyzatorem przez trzydzieści lat był Sigurd Erixon, zmieniło tytuł na "Ethnologia Scandinavica". Użyty \V tytule termin "ethnologia" od 1971 roku określa zamiennie termin "FolklivsfOl"Sking" i odnosi się do ogólnej nazwy naszej nauki w Szwecji. Rocznik "Ethnologia Scandinavica" będzie, jak zapowiadają wydawcy, w dalszym ciągu poruszał główne problemy wszystkich dziedzin kultury materialnej i społecznej, natomiast istotne sprawy związane z folklorem, znajdą swoje miejsce, jak dawniej w akademickim czasopiśmie "Arv" wydawanym w Uppsali. �278 Recenzje, pr.::cglqdy wydawnictw i c.::usopisJn Już z dwóch pierwszych rQczników daje się odczytać układ treściowy tego cwsopisma, w którym obok działu artykułów zamiŁ\5zczony jest przegląd nowych publikacji, not bibliograficznych oraz sprawozdań. Pierwszy rocznik dotyczący etnogastmnomii prezentuje materiał z Pierwszego Międzynarodowego Sympozjum Etnograficznego poświęconego badaniQm nad poż,vwieniem, które odbyło się w Lundzie w roku 1970 (omówienie Sympozjum zamieściła A. Kowalska-Lewicka w "Ludzie" 197[1,t. 55, s. 3,27-329). Dorobek naukowy owego Sympozjum zamyka s,ię w 22 referatach, które pogrupowane zostały w następujące działy: 1) Pl'Oblemy i metody; 2) 2ródła i sposuby ich wykorzyst,ll1ia: 3) Głód i dostatek; 4) Narzędzia kuchenne i nawyki jedzenia; :i) Kompleksowe studia nad pożywieniem; 6) Rozkład i zmiana; 7) Pojedyncze elementy pożywienia. W pierwszej grupie referatów GUnter WiegE;'lmann postawił IV temacie twt.anic: Was ist der spezielle Aspekt ethnologischer Nahrungsforschung? Autor w syntetyczny sposób omówił najważniejsze problemy badań nad pożywieniem i wgadnienie metod badawczych związanych z tym tematem. Michał Markus przedstawił artykuł pl. Genwinsame Probleme lind AlIfgab!!n der Volksnahrungsforschung im Karpaten-Raum, w którym zasygnalizował najistotniejsze problemy i zadania, jakie stawiają sobie etnografowie w badaniach nad pożywieniem w rejonie Karpat. Zawarte zostały one w ośmiopunktowym układdzie tematycznym: 1) Technologia; 2) Przechowywanie środków żywności i ich transport; 3) Pożywienie roślinne; 4) Pożywienie zwierzęce; '5) Narzędzia - inwentarz kuchenny; 6) Tradycyjne pożywienie - posiłki, zwyczaje przy jedzeniu i piciu; 7) Napoje; 8) Palenie. NiLs-Arvid Bringeus podjął z kolei temat: Probleme und Methoden ethnologischer Nahrungsforschung im Li,chte jiingster schwedischer Untersuchungen. Na [)(J(lstawie naj nowszych badali z terenu Szwecji zostal)' w artykule omówione interesująco i wnikliwie podstawowe problemy i metody związane z etnogastronomią. Autor skupił dużo uwagi na sprawie bazy materialnej i to zarówno tej, przejawiaj'lcej się w starszym materiale współczesnym, jak i hi.storycznym materiale źródłowym. Ponadto Bringeus uwzględnia w badaniach aspekt przestrzenny i społeczny oraz rozpatruje pożywienie jako kulturowe dziedzict.wo i zapożyczenie. Ostatni w tej grupie referat zatytułowany: Directionsin Food Habits Research, napisany .przez Roberta L. Freedmana, również zawiera problematykę ukierunkowania dalszych badań nad pożywieniem. W celu komplek.sowegu ujęcia zagadnienia autor postuluje współpracę antropologii z innymi dyscyplinami naukowymi, m. in. botaniką i farmakologią. W drugiej gru1Jie referatów znalazły się dwa studia. Don Yodel' w cu'l.ykule Historical Sources for American Foudways Research and Plans fUl' an American omawia wykorzystywanie źródeł historycznych dla badań nad pożywieniem z terenu Pensylwanii. Autor wyróżnia trzy typy źródeł: 1) Teksty drukowane; 2) Rękopisy dotyczące kulinarstwa; 3) Materiały ikonografiezl1l'. Drugi zaś referat przedstawiony przez Fritz Hahna Arbeitsstudien als HHjsmi.ttel d.er Nahrungsforschung zwraca uwagę, iż w badaniach roboczych nad pożywieniem należy również wykorzystywać materiał historyczny zgromadzony w archiwach i muzeach. Zagadnienie kun,sekwencji biologicznych na skulek głodu omówione zostało w artykule Haralda Hvarf'nera: Hu.nger at Fixed Times. An Ethnic Accumulation with Biologi.cal Consequences? Podobny problem, ale od stron~' kulturowej. przerlstawiła Anna Kowalska-Lewicka w studium zat~,tllłowan'yl11 De1' H111lger 11 nd die Foo(l1.vays Magie des Archive, ()berflllsses an Nnhru.ng i.n der traditionellcn Kultur der polnisel/ell �Hcccn:je, prwglą<1y wydawnictw i czasopism 279 Karpaten. Autorka usiłowała pokazać, w jaki sposób trudne warunki bytowania, okresowe braki żywności, głody, wpływały na .sposób życia łudności Podhała, wresz2 cie, jak sytuacja ta rzutowała na stronę obrzędowo-zwyczajową tradycyjnej kultury polskich Karpat. W następnej grupie znalazły się dwa referaty. KÓrQły Gaal: Soziale und wirtschafliche Zusammenhćinge in der i'inderung der Kochausriistung, zajął się wpływem sytuacji społecJ:no-gospoc!arczej na zmiany w wyposażeniu kuchni, jakie zaszły pod koniec XIX w. Natomiast Anni Gamerith zajęła się probłemem paleniska IV artykule Feuerstćittenbedingte Kochtechniken und Speisen. Na materiałe z terenu Austrii autorka przeanalizowała wnikliwie zależności pomiędzy techniką gotowania i rodzajem pokarmu a typem paleniska. W bloku całościowych studiów nad pożywieniem Renee Vałeri przedstawił IV referacie Study of Traditional Food Supply in the South-West of France, na podstawie materiału terenowego z południowo-zachodniej Francji, tradycyjne sposoby zaopatrywania się w pożywienie. Autor wiełe miejsca PQświęcił również omówieniu metod i technik stosowanych w czasie badań. Ciekawe zagadnienie zreferowane zostało przez Hilkka Uusivirta: Festspeisen in der Stadt Pori 1880--1900, który na przykładzie Qśrodka miejskiego z zachodniej c!.ęści Finlandii przeanalizował życie towarzyskie od strony kultury jedzenia. V/ykorzystując różnego typu hist{)ryczne dokumenty odnoszące się do bardzo zresztą krótkiego okresu. bo dwudziestu zaledwie łat, wyprowadza wniosek, że zasadniczy wpływ na charakter uroczystości i związane z nimi formy wystawnych przyjęć miały takie cl:ynniki, jak gospodarczy dobrobyt mieszkańców, handlowe kontakty I: zagranicą oraz 'wewnętrzne uklady w postaci kręgów społecznych. O PQżywieniu Karakaczanów w Bułgarii traktuje artykuł Vassila Marinova, Die Nahrung bei den nomadisierenden K(tralcatschanen in Bulgarien. Autor zaproponował następujący schemat ujęciowy dla tego typu problematyki: 1) Warunki przYl'Odu-ge{)graficzne, ekonomiczne i historyczne; 2) Wypiekanie i konsumpcja chleba; :3) Rodzaje potraw; a) pochodzenia roślinnego wszystkie główne rodl:aje i warianty, b) pochodzenia zwierzęcego - wszystkie główne rodzaje i warianty: 4) Gotowe p{)żywienie dostarezane przez naturę; 5) Czas spożywania potraw, sposoby spożywania, zastawa stołowa; 6) Napoje. Bela Romer w artykułe Brot und Fladen im pannonischen Gebiet Jugoslawiens rom Standpunkt eines Ethnologen und Lebensmittelchemikers, przedstawił punkt widzenia etnologa i technołoga żywności na wypiek i spożyeie chleba oraz placka w pannońskim okręgu JugQsławii. Zróżnicowaniu przestrzennemu niektórych produktóvv' żywnościowych poświęcone są trzy artykuły: Gus,tav Rink, Vel'breitungsverhiiltnisse einiger Milchprotluklc im eurasichen Raum, omawia podobieństwa i różnice niektórych produktów mlecznych na terenie Eurazji; następny artykuł 'l'oivo Vuorela, Die finnischen IVltrste. omawia różne typy fińskich kiełbas i kiszek ze wzgłędu na gatunek mięsa i technologię wyrobu w układzie przestrzennym; trzeci artykuł Hansa-Jurgen Teute·· berga. Fariations in Meat Consumption in Germany, dotyczy potraw mięsnych z obszaru Niemiec IV całej różnorodności. Ostatnią grupę artykułów-referatów cechuje znaczny eklektyzm tematów. I tak: Margaret L. Arnott, The Breads oj Philadelphia: A Survey, daje przegląd różnych gatunków chleba produkowanych w Filadelfi oraz rozpatruje socjo-kultumwą stronę tego zagadnienia. Alexander Fenton, HajeT und Gerstenmehl aZs Hauptgegenstand der schottischen Nahrungsforschllng, zapoznaje z podstawowymi badaniami z terenu Szkocji nad owsem i mąką jęczmienną jako wa:~nymi ełementami pożywienia. �280 Recenzje, Historię wydawnictw i czasopism na terenie Szwecji przedstawił Gosta Berg w artykule Skandynawia jest jednym z nielianych obszarów świata, gdzie produkuje się jeszcze w różnych odmianach sposobem domowym piwo. Odd Nordland, Traditional Beer in Scandinavia and Some Reflections on Taste, zamieszcza sporo ciekawych refleksji będących w znacznej mierze rezultatem własnych studiów terenow-ych, ()' tradycyjnym "\vyrobic piwa w Skandynawii. Wreszcie ostatni artykuł szeroko omawia popularną potrawę szwedzką: zupę śledziową, jako etnograficzny aspekt odnoszący się d{) p<ltraw w ogóll'. Artylntl zoslol napisany przez Goran Norsander, a nosi tyluł: Heringssuppe. Zum ethnologischen Die ziemniaka przeglądy Kartoffel aspekt und i rzepy die Rube. eines Ge1"ichtes. Rocznik 1"97'1 "Ethnologia Scandinavica" zamykają informacje () rlzialalności środowisk naukowych w zakrc,sie etnologii oraz recenzje .sl<<llltlynawskich p<lz,l'cji książkowych. Roczriik następny omawianego p€l'iodyl<u zawiera skromnit'js;r,y wybór m'lykułów o różnorodnej tematyce, Pierwszy artykuł pochodzi spud pióra specjalisty w zakresie europejskiej etnologii, Bjarne Stoklund z Kopenhagi, I,tóry sytuację etnologii europejskiej śledzi przede wszystkim na przykładzie Danii. Zwraca on uwagę na to, że współczesną etnologię europejską charakteryzuje ścieranie się dwóch punktów widzenia - jeden sllnie obciążony lokalnymi tradycjami naukowymi i wplywem szkoły niemieckiej, drugi wniesiony stosunkowo niedawno przez antropologię społeczną. W tym stanie rzeczy dochodzi do zakłóceń na tle problematyki badawczej, jak również wodnie·· sieniu do stosowalności właściwej terminologii naukowej. Symbol tej sytuacji zawarty został w tytule: Europiiische Ethnologie zwischen Skylla un Charybdis. Jednocześnie autor stara się odpowiedzieć na pytanie, jakie jest obecnie miejsce etnologii w rzędzie innych nauk oraz jakie społeczne zadania stawia się przed nią. Matyas Szabó w artykule Die Ziehschaufel in ScandinaŁ'ien przeprowadził wnikliwą analizę reliktowego dziś już narzędzia (szufli) do równania terenu. Autor omówił narzędzie p<ld względem zróżnicowania form, funkcji, p<lchodzcnia oraz zasięgu występowania w Szwecji, Finlandii i Danii. Równie zajmującym z punktu widzenia etnologii historycznej jest artykuł Gosta Berga, Der Ringstock. Rozprawa dotyczy używanego przez pasterzy narzędzia w rodzaju laski lub krótkiego kija z łukowato zagiętym odrostkiem, na którym nanizane są metalowe pierścienie wydające przy potrząsaniu charakterystyczny brzęk. Różne odmiany tego brzękacza znane są oprócz Skandynawii, m.in. na terenie Litwy, płn. Polski, Niemiec, Szwajcarii, Austrii i Słowacji. Autor odnotowuje występowanie tego narzędzia w materiałach ikonograficznych od XVII wieku. Anne-Berit t'>stereng Borchgrevink w artykule Peat as Fuel in Norway omówiła zagadnienie torfu jako opału w Norwegii. Na uwagę zasługuje zarówno sama technologia wydobycia torfu i sposobu jego składowania, jak również narzędzia pracy, w szczególności zaś różne typy łopat. Artykuł Haralda Swesish Food Areas dotyczy regionalnego zróżnicowania ludowego pożywienia na obszarze Szwecji. Autor omawia podstawowe czynniki sprzyjające utrzymywaniu się tych odrębności. Kolejny artykuł Knut Weibust, Ritual Copamnthood in Peasant Societies, dotyczy obrzędów rodzinnych w chlopskich społecznościach, w szczególności zaś chrzcin, komunii i wesel. Funkcję tych obrzędów l'Ozpatruje autOl· od sh'Ony zrytualizowanych personalnych relacji w obrt:bie wyznaj'! kościda rzymsko-katolickiego i ortodoksyjnego kościoła greckiego, Ostatni wreszcie artykuł Brily Egardt, Kór)Jerliche ZuchtigunU tmd Schand- �Recenzje, pl'zeglądy wydawnictw 281 i czasopism in der schwcdischen Volksschule des 19. Jahrhunderts, stanowi ciekawe studium z terenu Szwecji na temat różnych form stosowania fizycznych kar i upokorzeń w szkołach w XIX wi~ku. Materialodnosi się do pierwszych 50 lat istnienia powszechnych szkół ludowych. Rocznik 1972 "Ethnologia Scandinavica" zamyka przegląd not biogl'aficznydl i omówienie w zwięzlej formie nowych publikacji będących dorobkiem etnologii skandynawskiej. straje Bolesław Zcitschrift fiir Ethnologic, Januszkicwicz t. 94, 1969, z. 1-2, ss. 3'15, Braunschweig. Kolejny, już 94 rocznik wielce zasłużonego dla etnografii zachodnioniemieckiego czasopisma ZfE, nie wyróżnia 5i<: wśród tomów poprzednich niczym szczególnym. Zamieszczone w nim artykuły posiadają w przeważającej mierze charakter przyczynkarski, a solidność i skrupulatność poszczególnych opracowań zdecydowanie góruje nad oryginalnością ujęć czy nowatorstwem metod analizy. Artykuły prezentowane w omawianym tu roczniku zgrupowane zostaly w trzy zespoły obejmujące krąg problemów amerykanistycznych, afrykanistycznych i azjanistycznych. W takiej też kolejności przedstawiamy niżej skrótowo ich zawartość. Zanim jednak to uczynimy, zwróćmy uwagę na okoli,cznościowe omówienie dotychczasowej działalności ZfE (s. 161-162), opublikowane w związku z setną rocznicą założenia tego czasopisma w 1'. 1869 przez wybitnych etnologów: Adolfa Bastiana i Roberta Hartmanna. W owym czasie periodyk ten ukazywał się najpierw pod dość przydługawym tytułem "Ethnologie undihl'en Htilfswissenschaften aIs Lehre vom Menschen in seinen Beziehungen zur Natur und Geschichte". Niebawem jednak zmieniono ten tytuł na znacznie krótszy i prostszy, istniejący do dziś. Warto zauważyć, iż właśnie na łamach ZfE publikowali rezultaty swych badań pionierzy niemieckiej pozaeuropejskiej penetracji terenowej, a wśród nkh np. F. Luschan, B. Ankermann, F. Grabner, K. v.d. Steinen, P. Ehrenreich, E. Seler i K. Th. Preuss. Zaraz za tym jubileuszowym wstępem znajdujemy pośmiertne wspomnienie o życiu i naukowej działalności światowej sławy uczonego Roberta Heine-Gelderna (1885-1968). Znany amerykanista Paul Kirchhoff (s. 163-168) zwrócił uwagę na wkład tego uczonego w badania kultur Azji Południowo-Wschodniej i Ameryki, a następnie scharakteryzował aktualny stan poglądów różnych środowisk naukowych na forsowane przez Heine-Gelderna koncepcje transpacyficznych kontaktów między starożytnymi cywilizacjami Azji i Ameryki prekolumbijskiej. Tuż za tym omówieniem znajdzie czytelnik opis działalności naukowej jednego z prekursorów nowoczesnych badań terenowych w Afryce (Kamerun) i Ameryce Południowej (Peru) - Giintera Tessmanna, napisany w związku z 85 rocznicą urodzin tego niemieckiego uczonego, zamieszkałego od 1936 r. w Brazylii (s. 169-170). Charakterystyk<: artykułów dotyczących l{Qntynentu amerykańskiego rozpocznijmy od studium Gustava A. Konitzky, Nordamcl'ikanische Indianel'mas1cen (s. 59Ill). Jest to opracowanie pretendujące do miana ujęcia syntetycznego. Autor posługując się bogatym matet'iałem muzealnym, w tym również obiektami ze stanowisk archeologicznych przepl"Owadza analizę porównawczą poszczególnych stylów, zasla- �2t)2 Recen.?je, przeglądy lvydawnictw i czasG}JiS17t nawia się nad związkiem ma'sek :r. wYDbrażeniami religijnymi i praktyk,! rytualną Draz przedstawia w zarysach tajniki ich konstrukcji Draz metody :r.dobnicze. Konitzky uważa, że pod względem przestrzennego ro:r.mies:r.czenia można wydzielić trzy podstawowe regiony występowania masek, a mianowicie: terytorium zamieszkałe niegdyś przez tzw. Indian leśnych (północny wschód USA i obszar Wielkich Jezior), po drugie rejon tzw. PołudniDwegD Zachodu <J1-;:upow,my przez grupę Pueblo i wreszcie Północno Zach<Jdnie Wybrzeże. Zastanawia si<: także nad moż!-iwościami opracowania klasyfikacji indiaMkich masek p,·'!nocnoamerykallskich. W rezultade dochDdzi d<J wniosku, że najwartoś'ci<Jwsze byłyby tego rodwjLl poczynania taksonomiczne, których ustalenia nie posiadałyby \\ialDrU uniwersalnego, za tD stalyby się przydatne w granicach konkretnegD Dbszaru ku!tumwego. W pn:eciwnym b<Jwiem wypadku w nazbyt Dgólnyd1 systemach klasyfilmcyjnych zacZ)'.:' lwłyby d<Jminować elementy f<Jrmalne, spychając na plan dalszy islDtne czynniki funkcj<Jnalne. Języko:muwców zainteresuje przede wszystkim artykuł Heinza-Jlir.c;ena Pinnl)\\", Entlehn"llngen Don Tiernamen tmd Na-Dene sOH'ie Gnwdsiit.zliches .ZU·" Entlelmugs- (s. 82-1(2), choć .i elnograf zajmujący się północno-zachodnimi oly;zarami Ameryki Północnej znajdzilC w nim cenne konslatacje na temat etnogenezy zamieszkałych tam grup Indian. tras ich IVl:drówek, wzajemnych wpływów interkulturowych i dyfuzji, VV zespole artykułów poświęconych pn>blematyce poludniowO,lIneryk,l!Jskiej na wyróżnienie zasługuje publikacja Gerh:1l"da Baera. Ein besonderes JVIerknwl des siidamerikanischen Schamanen (s. 284-292), w której autor zajmuje się PDrównawcz<j <malizą głównych i najczęściej .spotykanych atrybutów i symboli szamana, lakich jak: błyskaIVica, piorun i deszcz. Wyjaśnia przy tym IV s[1o.sób prze!wnywający genezę związku tych zjawisk przYr<Jdy z praktyką szamanistyczną. Analiza oparta na autorytatywnych opracowaniach materiałów z dawnych badall terenowych dokonanych przez -klasyków etnograficznych studiów nad Indianami Amer.vki Południowej. W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie śl"(Jdowisk etnograficznych badaniami nad różnego typu środkami toksycznymi i oszałamiającymi, znanymi i sloso\\iany'mi przez marginalne plemiona tropikalnych puszcz i sawann. W dużej mierze sp(J\vod<Jwane to został<J przez kDnkretne zamówienia przemy"łu chemicznego i farmaceutycznych instytutów badawczych, które poszukując s1'ale nowych prcpara!<J\\" nie .szczędzą środków na finansowanie badań nad tzw. luc10wq medycyn;]. i wicdz;j przyrodni·czą. Przykładem takiego opracowania, dokonanego przez etnologa niemieckiego Ge<Jrga J. Se.itza, jest artykuł Die Waikas und ihre D1"ogen (s. 266-2113) omawiający w sposób szczegółowy produkcję, zastosowanie oraz działanie pewnegu ty·· Pll trucizny do strzal i oszalamiającego proszku zwanego "epene" o działaniu halucynogennym. Autor swe informacje oparł na bezP<Jśrednich studiach terenowych odbytych IV latach 1956-1966 w trakcie sześciu wypraw na tereny plemienia Vvaika (inne nazwy: Yanonami, Yanoama), zamieszkującego brazylijsJw-wenezuelskie pogranicze. Rezultatem jego P<Jszukiwań stał się nie tylko udokumentowany ,lll:llityczny opis etnograficzny, uzupełniono go bowiem IiImami ilu~tru.iącymi doklaclnie przcbieg produkcji tych środkóv,'; zostały również zebrane próbki posl.czegr·,lnych składników jak i gotowych prepal'atów w celu pociciania ich badaniom lal)oralo["rjnym. Dla Iyeh, klórzy interesują się studiami typu el.nobislor.vcznego pr:r.yd,dna sIanie się z pewności;] lektura artykułu brazylijskiego badacza Prot.;:l·sio FrikcLl, Tradition tur.d Archii.ologie im Tunmk-H-u:ma.k, iVordbrasilien (s. [():j.-nO). Aut<Jł'a zainlereso!mge bei Ind'ianersprachen �Re('etl~'je. pr:.'eg!q(]y toyclawn'iclw i c.:asopism wała przcdc wszystkim pl"oblematyka rekonstrukcji kolejnych faz kulturowego l'0Zwoju na uwidocznionym w tytulc artykułu obszarze. Bogata tradycja folklorystyczna zarejestrowana u żyjqcych na tym terenie grup Indian dała mu okazję do przeprowadzenia studiów nad możliwościami jej wykorzystania do interpretacji materialnej spuścizny kulturowej wymarłych już grup ludności tubyl'czej. Zadanie to ułatwiał fakt polegajqcy na tym, iż wspókześni mieszkańcy stykają si~ bezpośrednio na co dzień z zabytkami archeologicznymi takimi, jak np. ślady dawnych obozowisk. grob,\', ceremonialne place, miejsca kultowe, ry'sunki naskalne itp., z którymi wiqżq swe opowieści, mity i lcgendy. Po odtworzeniu ukształtowanego w zmistyfikowanej świadomości historycznej współczesnych Indian obrazu kultury ich przodków autor porównuje go z danymi uzyskanymi w wyniku przeprl()wadzonych badaJ'! wykopaliskowych. co pozwala z jednej strony na dalszą wcryfikację materiału folklorystycznego, z drugiej nalumiast umożliwia cbleko idącą interpretację zabytków arocheologicznych. W zespole artykułów poświęconych problematyce afrykanistycznej na uwagę zasługuje przyczynl'k Hansa Himmelhebcra, Zum Problem der anatomisch unrichtigen Proportionen in der Negerkunst, (s. 247-25,1). Autor nawiązując do modnych ostatnio rozważań na temat specyfiki murzyńskiej estetyki w odniesieniu do sztuk plastycznych, przeciwstawia się tezie w myśl której deformacje proporcji w figuralnej rzeźbie afrykańskiej miałyby być rezultatem przemyślanych, świadomie wypracowanych oraz przckazywanych drogq tradycji wzorów i kryteriów piękna. Skłania się on raczej ku stanowisku, według którego styl rzeźby poszczególnych regionów Czarnej Afryki powstał w rezultacie nieuświadamianych procesów twórczych, które utrwalone w kulturowym kodzie grupy uzewnętrzniają się każdorazowo \V dziełach murzyI'iskiego snycerza. Pogląd ten, nie mniej kontrowersyjny aniżeli poprzedni, stanowi interesujący wkład do szel'szęj dyskusji nad tzw. "stylem ludowym" i jego determinantami, w której wypowiedzi afrykanistów winny zostać skonfrontowane z teoretycznymi ustaleniami specjalistów w zakresie europejskiej sztuki ludowej. Współczesnym afrykańskim rzemiosłem artystycznym zajęła się Herta Haselbergel'. Bemerkungen zum Kunsthandwerk in del' Republik Haute Volta: Gourounsi und Altrolker des iiussersten Sildwestens (s. 171-246), która w .swym artykule poświęconym niektórym grupom etnicznym Górnej Wolty, dokonała przeglądu takich działów ich materialnej kultury, jak budownictwo, zdobnictwo dl()mos:tw mieszkalnych, rzeźba, plecionkarstwo, garncarstwo, metaloplastyka, tatuaż, tkactwo, obróbka skór etc. Natomiast Helga Uplegger, 2ur Korbflechterei in Marokko (s. 259-2 65), zainteresowała się wyl'Qbem wielkich, osiągających wysokość człowieka, koszy zasobnikow:,ch wyplatanych w północno-zachodnich regionach Maroka. Artykuł ten, ilustrowany dobrymi zdjęciami, prezentuje posz'czególne fazy produkcji, charakteryzuje surowiec i ukazując sieć powiązaI'i handlowych wiążących wiejskiego producenta z regionalnym rynkiem. W sumie jest to wartościowy przyczynek do etnograficznego poznania materialnej kultury ludowej krajów Maghl·ebu. Frapujqcy temat poruszył Otto Meinardus, The Upper Egyptian Practice of tlw Making of Eunuchs in the XVIIIth and XIXth Century (s. 47-58), który w oparciu o dawne dokumenty i relacje podróżnicze omówił działalność górnoegipskiego centrum kastracji niewolników murzyńskich eksportowanych z Sudanu do cesarstwa Ottomańskiego. Na szerokim i dobrze udokumentowanym tle historycznym ukazuje autor przebieg operacji dokonywanej przez wyspecjalizowanych w tym "rzemiośle·' koptyjskich mnichów, którzy współpracując z handlarzami niewolników przygotowywali kolejne transpol'ty młodych eunuchów do tureckil:h haremów. Artykuł lwń1 �Recenzje, przcglącly wydawnictw i czasopism czą interesujące uwagi autora na temat powolnego upadku tego "zawudu" w XIX w. w związku z zamierającym popytem na tę kategorię niewolników i represjami <lngielskich władz kolonialnych. Trzeci clział reprezentowany w 94 roczniku zm obejmuje kilka pozycji dotyczących kultury ludów Azji. Japoński etnolug, Obayashi Taryo, \V artykule Menhire und Verdienstfeste bei den Yao (s. 1-14) zajął się związkiem życia rytualnego ze zwyczajem fundowania megalitycznych pomników, na przykładzie kultury mniejszośdowej grupy etnicznej Yao, zamieszkującej południowe prowincje Chin. Artykuł ten wnosi szereg nowych cennych uwag i informacji, gdyż zoslal w dużej mierze oparty o niedostępne w Europie i dotąd nie znane źródła oraz opracowania chińskie. Etnografów-nautologów zadekuwi z pewnością artykuł Hansa E. Kau[fmanna pl. Die Nouka auf dem Sangu, ein Bootstyp in Ostpaldstan (s. 15-02), będący monograficzny,m opracowaniem używanej w Bengalii ł007.i typu dłubanki zwanej tam "nouka". W oparciu o penetrację terenowćl połączoną z eksper,vmentalnymi próbami nawigacyjnymi kreśli autor opis konstrukcji, przedstawia 1echnnlogię procesu budowy łodzi, omawia jej wyposażenie, charakteryzuje walory użyt.kowe, znajdując nawet nieco miejsca na ekonomiczną analizę kosztów produkcji. W tym samym roczni·ku ZfE znajdujemy ponadto art..vkuły Wolfganga Laade o mieszkańcach wysp Cieśniny Torressa, Ethnographic notes on the Murray Islanders, Torres Strait (s. 33-46). Adolfa R. Herrmanna o Indianach Kuna z Panamy: Kuna Indianer und ihl'e K1Llt1Lrel'be im Sog del' Gegenwart (s. 131-13:) i Hansa W. JUrgensa o zmieniających się pod wpływem procesu cywilizacyjnego aspiracjach społecznych członków grupy plemiennej Haya z Tanzanii: Beobachtungen ii.bel' das Sozialprestige bei den Haya in Nordwest Tanzania (s. 2;;2-25B). Dwa zeszyty składająe sil~ w .su/mie na !H tom ZfE zamykaj:l jak zwykle doniesienia o najważniejszych wydarzeniach życia naukowego zachodnioniemieckiego środowiska etnograficznego oraz obszerny dziat recenzji i omówień naj nowszych pozycji książkowych. Zaprezentowany tu rocznik jest z pewnością ilustracją szerokiego wachlarza ell1ologicznyd1 zainteresowar'l zachodnioniemieckich badaczy trzech kontynentów. którzy jednakowoż w przeważającej mierze koncentru.ićł się na problemach wycinkowych, wąsko specjalistycznych, za to dobrze udokumentowanych źródłami historycznymi lub wspartych własnymi gruntownymi obserwacjami terenowymi. Aleksander Ethnom.edizin/EthnomecUcine. Zeitschrift burg. Bd. 1, H. 1-2, 1971; Bd. l, H. 3-4, 1972. f tir Interdisziplintire jJosern-Zieliliski F'orschung Ham- W roku 1971 literatura etnograficzna została wzbogacona o nowy cenny periodyk. "Ethnomeclizin" jest -- jak wskazuje podtytuł - czasopismem interdyscyplinarnym, wydawanym przez Towarzystwo Medycyny Etnicznej w Hamburgu; w skład rady redakcyjnej wchodzi 23 specjalistów z całego świata. Zeszyt pierwszy tego kwartalnika nie był osiągalny, z lwnieczności więc ogra- �Rccen.zje. l)l'zegl'ldy 'IO!/du'IOni.ctw i. c.znsopi.sm niczę się c1Q wymienienia wystąpienie programowe jedynie ważniejszych wzpraw i artykułów. Zeszyt otwiera Annemarie i Wernera Leibbrand z Hamburga pt. Ethnomedizin. Gadenken zum Konzept eine'l' Zeitschl'ift. Następnym jest artykuł znanego rumuńskiego historyka medycyny z Cluj, Waleriu L. Bologa, Volksmedizin und Schulmedizin. Kolejny artykul programowy (zarys czasopisma) napisał przedstawiciel redakcji Joachim Sterty, Ethnomedizin. W dziale "Rozprawy i dyskusje" znajdują się na<;tępujące prace: Sigird Paul, Zacho1'o'walność a zmiana kulturowa w Kenii. A bagllsii odpowiada na medyczne pytania; Khawaja A. Hasan, Hinduska praktyka dietetyczna i Tytualy k1Llinanw w pólnocnoindyjskiej wiosce. Analiza etno- AlI"ons Huber, Okaleczanie narządów pfciowych dziewcząt af1'ylw1iskich; Ernest HaaJ, Z życia kobiet Meta (Kameru.n). Miesiączka, ciąża i pOTód; Inge von Vedermeyer, Coca, środek odurzający w .starożytnym Peru; Bernhard Zepernick, Nomenklatura zoologiczno-botaniczna jako powszechny ś1'odek porozumiewania się; Wulf Schiefenhóvel, P1'owizoryczny katalog objawów dla etnomedycznych badań te1'enowych. W dziale "Komunikaty i marginalia" znajduje się pięć kilkustronicowy,ch komunikatów, m. in. J. Starly o imbirze na obszarze poludniowo-zachodniego Pacyfiku, oraz sprawozdanie N. Dunare z XXII Międzynarodowego Kongresu Historii Medycyny. W końcu - obszerny dział "Buchbesprechungen", który zawiera J'(:,cenzje literatury przedmiotowej z całego świata, a także przegląd czasopism, komunikaty Towarzystwa oraz spL<;ws'pólpracowników redakcji, Zeszyt drugi ot.wiera ciekawy artykuł Valeriu L. Bologa o wzajemnym wpływie medycyny akademickiej i medycyny ludowej, badanym na przykładzie Rumunii oraz na materiale porównawczym z innych terenów. Autor podkreśla doniooly wplyw medycyny ludowej na medycynę akademicką. Otto F. A. Meinardus w art.ykule A Critical Examination of Collective Hallucinations after the Six Days' War in the Middle East opisuje reakcję koptyjskich libańskich (jakobickich) chrześcijan oraz społeczeństw muzułmańskich na pewne nietypowe zjawisko, jakim było rzekome ukazanie się świętej Dziewicy w Kairze i Bejrucie po izraelskiej agresji na kraje arab.skie w czerwcu '10967 r., ukazywanie się Panny MarH nad kopułami ortodoksyjnego kościola koptyjskiego w Zeitum na przedmieściu Kairu począwszy od 2 kwietnia 1!WB 1". oraz nad kopułą syryjskiej .katedry ortodoksyjnej w Museitbah w Bejl'llcie od lO kwietnia 1970 l". Przy interpretowaniu reakcji społecznych na te zjawiska autor sugeruje możliwość zbiorowych halucynacji występujących w sytuacji socjo-r~sychologicznego .szoku wywolanego klęską Arabów, zbiorową frustracją i poczuciem bezradności, a także rozgoryczeniem z powodu niemożności wypełniania takich olxlwiązków religijnych, jak np. odbywanie pielgrzymek do miejsc świętych. Kolejne d\va artyJ,uly traktują o używkach w Nepalu i Nowej Gwinei. Są to prace: Sigrid Knecht, R.auchen und Rćiuchern in Nepal oraz Karl Holzknecht, Die Genussmittel der Adzera in Nett-Guinea. W artykule On the Diet of Women in Childbed in Finland autorka, Anna Maria Reinilla, przedstawia krótką charakterystykę potraw podawnych położnicom w Finlandii. Praca daje pogląd na złożoną problematykę geogral'icznej, historycznej i społecznej pozycji poszczególnych potraw. Chodzi tu glównie o jedną z potraw, zwaną voimuru, tj. chleb gotowany w maśle potrawę szeroko stosowaną w początku XX wieku w okolicach przesmyku Karelskiego, mającą także pewne analogie na terenach Niemiec i Danii. Jak w poprzednim numerze, dużo miejSo<.'<1 zajmuje dział recenzji, przegląd prasy i komunikaty TowUl'zyslwa. Zeszyty trzeci i czwarty (l972) zamieszczają na wstępie wspomnienie pośmiertne pl. Vale1"iu Lucian Baloga. 1892-1971, pióra .J. Sterly. Bologa był wybitnym hi6to- medyczna i strukturalna; �Recenzje, 7l.•.,e(lląriy wydawnictw; czasopism rykiem medycyny, profesorem tej dyscypliny na Uniwersytecie w Cluj. Wiele miejsca w swej pracy poświęcił on zagadnieniom med,vcyn~' ludowej. W dziale "Artykuły" zamie.,>zczono nas.tępujące rozprawy: Marg. MiicJdi von Seggern, Kozica w medycynie ludowej terenów alpejskich; Joseph Hartog i Gerald Resner. Koncepcje i praktyki malajskiej medycyny ludowej ze szczegcilnym uwzQlędnieniem zabU'l'ze(~ psychicznych. Autorzy przedstawiają pewne koncepcje i praktyki n1l'dycyny ludowej związane z zaburzeniami psychicznymi wśród Malajów, które zmtały odkryte podcz[ls 2-letnich studiów nad kwestią zaburzeń umysłowych w Malajzji. Praktyki te .są przeciwstawione zachodnim lub "nowoczesnym" odpowiednikom w celu IX)dtrzymania założenia, że ludowe koncepcje i prnktyki przetrwały w zmienionej formie. Informacje oraz przykłady uzyskano poprzez wywiad medyczno-psychiatryczny, badania lekaI':;kie, obserwację kluczowych informatorów. Tych wyłoniono w nieformalnym procesie luźnych związków międzyosobowych. W artykule dokładnie opisano lekarza ludowego (bomoh), praktyki diagnostyczne i terapeutyczne. Przedstawiono też problemy zdrowia pubJi.cznego i aspekty społecznego zdrowia psy,chicznego. Autorzy omawiają również krótko różnice międz~' techniczną a teoretyczną ewolucją lud<lwych !wncepcji i praktyk w ps.vchiatrii. Sugerują oni otwar·cie, że większość "nowoczesnych" koncepcji i praktyk związanych z zaburzeniami psychicznymi związana jest z nienaukową przes;dością. Sugerują oni także, że programy ochrony zdrowia miałyby większą szansę powodzenia. gdyby były powiązane z tradycyjnym systemem lecznictwa. Pn:ecJstawione przez autorów zagadnienie wskazuje na możliwości praktycznego zastosowania doświadczcó etnografów w dziedzinie wiedzy medy'cznej; Heinrich Au[enanger, Dinggan - duch choroby z centl'alnej wyżyny Nowej Gwinei; Michael H. Logan, Humoralna medycyna ludowa. Potencjalna pomoc w opanowaniu pelagry w Meksyku; Ernst Haef zamieścił studium poświęcone chorobom uwarunkowanym pożywieniem w zachodniej Afryce. Dział ten zamyka artykuł Hermanna Fis'cher-Haniehausera poświęcon,\' problemom ekologii społecznej w nowoczesnych europejskich osiedlach. W dziale "Dysku-sje" zamieszczono tylko jedno wystąpienie pióra Gerharda Astm', Education Sanitai7'e dans la Republique du Niger. Pmpositions pour l'Organisation et l'Application d'un Prog7'amme d'Etat conce'rnant l'Edllcation Sanitai7·e. Dział "Komunikaty i marginalia" zawiera m. in. interesujące doniesienie J. Sterly o Muzeum Historii Medy'cyny syjamskiej. Jak w poprzednich zeszytach, znajduje się tu obszerny dział omówień książkowych i przegląd prasy fachowej oraz komunikaty niemieckiego Towarzystwa Historii Medycyny. Nowe czasopismo, przedstawione z konieczności bardzo pobil').nie, z,lsługuje na szerszą uwagę etnografów zajmujących się medycyml ludową. Marek Gawęcki Schweizerisches A'I'chiv fU7' Volkskunde. Vierteljahr'SchriCl im Auftrag cler Schweizerischen Gesellschaft fUr Volkskunde herausgegeben von Robert Wildhaber. 6fi Jahrgang Basel '1970, Heft 1/2, 3/4; 67 Jalugang Basel 1971, Heft li:l, 4. W zeszytach "Archiwum" znajdujemy sporo drobnych i większych przyczynków wypełniających luki w literaturze przedmiotu, a dotyczących różnych dziedzin szwajcarskiej kultury ludowej, zwłaszcza dziewiętnastowiecznej. Szczególnie inte- �287 resuhc~'mj S1) W.I'st'wieni:l d<)I~'cz1)cewspółczesnego stosunku do religii, problemów emigracy jn~'Ch oraz prz~'Obrażeń w budownictwie, A oto zawartość poszczególnych woluminów. Zeszyt 1/2: Th. Btihler, 1,Vust'Ung und Fehde. Z histOl'ii prawa oraz ludowych z\l'yezaj,')\\, pl'awnych. Dopuszczana przez lud możliwośl~ znisz,czenia. komuś jego d,)bylku na "kulek z:J!<u·gl.1;Iso Baumel', Chl'istentwn Religion - Magie. Z etnografii religii, Pn"\)a w.\'jaśnienia powi'lzań między chrystianizmem, religią i magi1), Odpowied;i. na pytanie, dlaczego współc-zesny człowiek jest niewierzącym; Walter Heim, Die "grneuel'te Kil'c1w" Papst Clemens XV in del' Schweiz. Antypapież i jeg<J "odnowiony kości!,!". Rozprzestrzenianie się nowej religii odłamu katolickiego 1\' Sz\\'ajc;·lrii. Organizacja, hierarchia - dopuszczalność kobiet do stanu duchownc.~o. Zes:l..I't 3,4; Emil\' Gen·t ner-Hirzel, Vollcserzćihlungen at/s Bosco Gurin. Różnego rodzaju OlJowiac1ania ludowe. Materiały z terenu; Wolfgang Mieder, Das Napoleon-BHd in den We1'ken von .Je1'emilLl' Gotthelf. Obraz Napoleona w twórczości GottheJJa, W opowiadaniach występują różne porównania chłopów, a zwłaszcza ich czynów clo czynów cesarza; Dietz-RUdiger Maser, Johannes Hadlaubs "Nachtlied". Zum Problem des Wi1'klichkeitsbezuges im spiiten Minnesang. Utwór "Nocna pieśl1" -przycz.\'nek do p<'Jźnośredniowiecznej poezji miłosnej; Robert Wildhaber, Das bulgarische Fl'eilichtmuseum in Etera. Komunikat o pierwszym, jeszcze w budowie, skansenie bulgal'.';kim . .Jego profil podobny jest do muzeów w Sibiu (Rumunia) i Hagen (Wl'st!'alia, NRF). Na terenie muzeum czynnych jest ponad 20 obiektów, \1' których produkują - dla zwiedzaj,,\cych - swoje wyroby różni rzemieślnicy. Zeszyt ) t;\ (I!l7!) wstał IXlświęcony 75 rocznicy założenia Szwajcarskiego Towa]';I,ystwa Ludoznawczego i zawiera. artykuły dotyczące etnografii XIX w.; Theod01' BUhler, Del' schweize7'ische Zweig de7' historischen Rechtsschule und die Volkskunde. Przedstawiciele ,<;zwajcal:s1ciego odłamu historycznej szkoły prawa i etnografii; Arnold iederer, Beme7'kungen z'u Louis Coul'thions "People du Valais", Uwagi do wydanej w l!lO:) 1'. pracy przedstawiciela szkoły "La Playe". Niektóre sformułowania metodologiczne ;;1), zdaniem autora, nadal aktualne; Eduard Stri.ibin, Obe7' Heimatkunde unci schweizel'ische Heimatkunden im 19, Jahrhunde7't. Zarys badari nad krajoznawstwem, albo przeszłości",! regionu, traktującym dany obszar od strony geograficznej, biologicznej i historycznej. Przedstawiciele, problematyka, .stosunek do etnografii; Hans TrUmpy, Volksku1lcle im Schulbuch des 19. Jahrhundel'ts. Ludoznawstwo w podręcznikach szkołnych, Analiza 94 wydanych w latach 1872-1H99 książek, w któn'ch uwzględniano; literaturę ludową, folklOl' muzyczny, najważniejsze święta roku obrzędowego, zajęcia produkcyjne, stosunki społeczne, kult przodków, ora:l. w których zwalczano zabobony; Leo Schelbert, Die Funfte Schweiz in der Bel'ichterstattung des "ilufrichtigen und Wohlerfahrenen Schweizer-Boten" 1804-1830. Problematyka emigracyjna w tygodniku szwaj.carskim oz I połowy XIX w. Informacje o wychodźcach, miejscu ich pobytu (Krym, USA i Brazylia) oraz podejmowanej prze:l. nich pracy; Iso Muller, Die bundnerische Wallfah7't zwischen Aufkliil'ung wul R.omantik. Z etnografii pielgrzymkowej. O miejs·cach pątniczych, motywach, wier:l.eniach i pielgrzymkach; Jacques Tagini, Les mascarades de l'Escalade a'll. 19" siecle. O korowodach przebierańców, balach maskowych i maskach. Zeszyt 4: Fran<;ois-Xavier BrodaI'd, Chansonettes, l'ondes et comptines fribom'geoises de la fin du XIXe siecle, Omówienie zebranych w terenie (rejon Fryburga) piosenek śpiewanych przez dzieci i młodzież podczas różny'ch zabaw. Podano przykłady tekstowe i nutowe; Martin St.aebelin, Ein Basler Soldatenlied des 19. Jahrhunde7'ts und der Ursp7'ung einer vergessenen Schnitzelbank-'I'radition. Porównanie �288 Recenzje, pl'zeg!qrly wycIawnict.w 'i czasopiRI7l tekstu plesm żołnier:skiej z wierszykami satyrycznymi z tzw. Schnitzelbanlc (seria obrazków z wierszykami); Ottavis LUl"3ti, Abitudini alimentari del/.a popolazion!' ticinese fino alla meta dell' Ottocenta. Z kultury p{)żywienia, o {XJtrawach z kasztanów, kukurydzy, ziemnia.ków i jarzyn oraz o posilkach spożywanych w czasie wojny, glodu i zarazy; Henri Gremaud, "Poyas", Les peintures de montel' li l'alpage. el~ gruyere. Obrazki malowane przez wiejskich artystów przedstawiające sceny z wypasania trzód na halach. Analiza ich genezy, treś-ei i stylu; Alain Jeannert, I,e vignoble de Cortaillod ci la fin du XIXe siecle. Problemes economiąues et sociaux Evolution et modifications. Problemy ekonomiczne i spoleczne, rozwój i przemiany w uprawie winnej latorośli na przykladzie winnic miejscowości Cortaillod w oparciu {) w.spomnienia i informacje jednego z mieszkańców; W. Egloff, Alte Konstruktionen im Walliser Holzhandwerk. Dawne budownictwo drewniane w dolinach alpejskich. Wykorzystywanie przez ,cieśli starych ,s'{XJsobówstawiania chałup; M. Gschwend, Wandlungen im liindlichen Hausbau des 19. Jahrhunderts in der Schweiz. Przeobrażenia w wiejskim budownictwie mieszkalnym XIX w. Zmiany funkcjonalne, przebudowa i rozbudowa dotychczasowych {XJmie.szczeń, nowe surowce i nowe formy konstrukcyjne; Rudolf J. Ramseyer, .Eine FrohlichI' StubI' gegen die Sonne. Materialien zum Berner Wohnungsmark V01' 150 Jahren. Zestawienia ogloszeń tygodnika berneńskiego z 1112.l r. doty,czące sprzedaży i wynajmowania mieszkań; Texte Z1l-1' schwe'izerischen Volkskunde des 19. .Jahrhu.nderts von zeitgeniissischen ./itttoren. Herau.sgegeben von Mitgliedel'n des Seminal' fur Volkskunde del' Univel'siW t Basel. Wybrane teksty źródłowe z różnych XIX-wiecznych przewodników, kalendarzy, opisów podróży, {XJdręcznych atlasów oraz listy i ()dpowiedzi na ankiety. Materiały te dotyczą zabobonów, wierzeń, zwyczajów dorocznych i !>trojów. W każdym z zeszytów znajdujemy świetnie zredagowany, bogaty zestaw recenzji, omówień i not bibliograficznych najnowsz('j. europl',hkil'j i pozaeuropejskiej literatury etnograficznej. Walerian Osterreichische Zeitschrift fur Volkskunde. Neue Serie, Band Sobisiak XXVI, Heft 1-4, Wien Hl72. Ostatnie numery austriacl"iego czasopisma eLnograficznego zawieraj,\ r<"żnej wartości i przydatności spmwozdania czy komunikaty z badań terenowych. Interesui'lce . są jedynie: krytyczna wypowiedź na temat metod prowadzenia badań terenowych oraz ciekawa pod względem metodologicznym praca dotycząca dawnych i współcześnie występującyeh grup rówieśniczych. Zeszyt 1: Artur Kutzelnigg, Die BrentI', Ein alpenliindisches, auf dem Riicken gestragenes Gefass. Worterklii1'ung aus der Sachgeschichte. Analiza znaczeniowa słowa Brente, nazwy kosza ze skóry, drzewa lub blachy, służącego do przenoszenia na plecach różnych produktów, takich jak sól. woda, mleko. Siedem rycin ilustruje wygląd sprzętu; Maria Lang-Reiństatter, Vieh u.nd Futter in Villg-raten, Osttirol. Surowy material źródłQwy z terenu, dotyczący głównie chowu bydla w górskiej wios'ce; Wol.f Dieter Zupfer, Gegen eine scheinbar problemlose Feldfol'schung. Kritische Oberlegungen am Beispiel des "Walfau-Berichts". Bardzo obiektywna krytyka �Recenzje, szeroko przeglądy wydawnlctw 289 i czasop-Ism reklamowaneg<:J 400-stronicowego komunikatu na. temat badali terenowych 1965/66. Eisenstadt 1969), obalająca lansowaną w nim tezę o "wolny;m od teoretycznych uprzedzeń obiektywnym spostrzega(Wolfau. Bericht iiber die FeLdforschung niu". Zeszyt 2: Berti młodzie;i;y męskiej roku obrzędowego wszechnej ankiety. Petrei, Die Burschenschaften im Burgenland. Grupy rówieśnicze życiu w:;i. Ich udział w obchodach zwyczajów rodzinnych, oraz w uroczystośeiach kościelnych, zebrane na podstawie poRupel't Feneberg, Das Hottinger PeterlspieL FOl'mgeschichtHche Untersuchungen zu einem aUen TiroLer PuppenspieL Rozwój form ludowej sztuki kukiełkowej "Peterlspiel", przedstawianej od dawna w czasie karnawału; Leopold Kretzenbacher, Christus soU nicht gegeisseU we-rden. Ein mitteLaUerHch-schwedisches Visionsmotiv in einem aUsteirischen PassionsspieL Analiza przedstawienia ludowego o m~e pańskiej, zawierającego scenę nie dopuszczającą do biczowania Chrystusa. Zeszyt :~!4: Gerhard Maresch, Die verzie-rten holzernen Stubendecken des oberen Pielachtales. Ozdobne drewniane sufity_ Opisy :l8 zinwentaryzowanych pułapów zawierających daty (Hi10~18n). Omówiono: konstrukcję, technikę zdobienia oraz rodzaje wzorów. Pracę ilustruje 14 rycin; Maria Leiner, Der ZeiLenziehel', ein HHfsgeriit im Ackerbau. Znacznik jako pomocnicze narzędzie uprawy ziemi; Hiltraud Ast, Arbeit und Leben eines wandernden SagfeHers. Z kultury grup zawodowych. Praca i życie wl;drownego rzemieślnika zajmującego się ostrzeniem pH - 14 ciekawych rycin; Richurd Pittioni, Ein Steim:eugkrug aus dem Stitt HeiHgenkreuz bei Baden, N-b. Opis zrekonstruowanego ze znalezionych części, kamiennego dzbanka; Emil Schneeweis, Ein "Holzbarometel''' aus dem Yspel'tal. Omówienie występującego w terenie, z wikliny zrobioneg<:J barometru. W dziale "Kronika" na uwagę zasługują obszerne komunikaty o międzynarodowym sympozjum garncarstwa ludowego (31 VIII-8 IX 71) w Austrii oraz międzynaroclo\Vt'j roboczej ](()nft'rencj i allasc,\V ctnognlficznych \V Stockholmie 18-21 VII 72. w Walerian Allna/i del Museo Pitre, Sobisiak L 1--15, Palel'm() 1950-1964. Wlo,ka literalura etnograficzna zajmuje na łamach naszych fachowych czasopism mit.jsCl' raczej marginalne_ 1\ by choć \V małej częśei wypełnić tę lukę przedstawiam najwnżnicjsze pozycje opublikowane w 15 rocznikach Muzeum Etnograficznego im. Giuseppe Pitrego w Palermo, uzyskanyeh w drodze wymiany przez bibliotc·kę Polskieg{) Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu 1. "Annuli del MuseD Pitre" stanowi<l ambitną kontynuację "Archivio per ID studio delIe trac!izioni popolari" - jednego z czołowych czasopism folklorystycznych XIX w., założonego przez G. Pitrego i S. Salomone Marino 2. Do roku 1953 wydawane były pod <lllspicj:j A,;;:sessorato delia Pubblica Istruzione delia Regione Siciliana, a od 19:14 r. do kOlieCI, tj. do roku lH64, z udziałem Fondazione per l'Incremento Economico Culturale e Turistico della Sicilia "Ignazio Mormino", Banco di Sicilia oraz Istituto <Ii Stor'ia <lelle Tra<lizioni Popolari c1,,1l' Universita di Palermo. 1 Roczniki te ukazały siq w 6 voluminach \V następująeej kolejnośei: t. 2-4; 195~-1956, t. 5-7; 1957-1959, t. B-In; 1960-1962. t. 11-13; 1963-19r.~. t. 14-15. 2 Zob. R . .Jezierska, GiUseppe Pit.,..! - sycy!ijsk'i Oskar Kolberg. ,.Lud" 19 - Lud, tom L YIn 1950. t. I; 1951-1953, 197:l, t. 57, s. 335-3~2. �290 Recenzje, przeglądu wydanmietw i ('zasopisln Zgodnie z zalożeniami redakcji, na czele z redaktorem Giuseppe Cocchiarą jednym z naj znakomitszych folklorystów europejskich, profesorem historii tradycji ludowych na Uniwersytecie w Palermo i dyrektorem Muzeum im. Pitn§go -z "AnnaU' wspólpracowali uczeni europejscy publikująey materialy poehodząe~ z badań i studiów związanych zarówno z folklorem, jak i etnologią. Problematyka wiodąca, związana z teorią kultury ludowej, odnotowana jest w następujących artykulach: G. Cocchiara, Note sull' arte popo~are (t. 8-10, s. 1-15): tenże, Poesia e cuUura popolare (t. 14-15, s. 53-79); tenże, Uarte popolare come problema (t. 11-13, s. 88-111); tenże, Presenza dell'etnologia e del folklO1'e nella cultura moderna (t. ll~13, s. 1-9); P. Tosehi, Rapporti fra regione e tradizione popolare (t. l, s. 22-29); F. Fazio Allmayer, Sulla natura deg~i studi di folkLore (t. l, s. 1421); A. M. Cirese, Aspetti della l'icerca folklorica (t. H-D, s. 33-51); G. Ortutay, Della trasmissione orale neL fol/dore (tamże, s. 52-37); S. F. Romano, Coscienza regionale e vita popolaJ'e nella letteratura (t. 8-10, s. 68~105); G. B. Bronzini, Crisi delle definizioni (tamże, s. 237~2;52); V. F. Allmayer, Cultura e educazione regionale (t. 5-7, s. 12-W); F. Pandolfi, Lo spettacolo cinematografico nella societci (t. 11-13, s. 112~131); D. B. Emrich, Considerazioni su~ fo~klore (t. 14~15, s. 5-12); S. Caramella, Kant e ~e razze umane (tamże, s. 13~'39). Na sz;czególne zainteresowanie zasługują rozważania G. Cocchiary na temat genezy sztuki ludowej; próbuje on także formukJwać zakres treściowy tej sztuki rozważając przy sposobności zagadnienie odlamu sztuki "podszywającej" się pod ludową. Sygnalizuje również zagadnienia dotyczące pojęć: "ludowe" i "nieludowe". Najbardziej zaś istotne problemy badań folklorystycznych zawarte są w artykul~ M. Cirese. Cenny material do studiów nad rozwojem folklorystyki wloskiej i europejskiej XIX w. stanowi korespondeneja G. Pitrego, znajdujqea się w posiadaniu Biblioteki Muzeum im. PitregQ .1 częściowo QPublilwwana na lamach "Annali". Są to listy D. Comparettiego do G. Pitrego w opracowaniu G. Cocc;hiary (t. 1, s. 1-13); listy Pio Rajny do G. Pitrego w opracowaniu G. Bonomo (t. 2-4, s. 1-18); listy H. Usenera, W. Mannhardta, K. Krohna do G. Pitrego w opracowaniu także G. Bonomo (t. 5-7, s. f.-ll) oraz listy F. J. Childa do G. Pitrego w opracowaniu A. Rigoli (t. 810, s. 1:34-141). Na oddzielną uwagę zasluguje bibliografia sycylijskich ll'adyeji ludowy~h za lala lfł20-1955: Giuseppe D'Anna, Bibliografia delle tradizioni popoLari siciliane (t. 5--7, s. 114-2,10), zawierająca ponad 1000 pozycji bibliQgraficznyc;h. Z artykulów typu informacyjnego wymienić nalezy: E. G., Vicende dei primo Istituto di Antropologia Sociale in Italia (t. 14--15, s. 230-232) o pierwszym włoskim Instytucie Antropologii Spolecznej zalo7Amym w PalerulQ w 19·53 r.; Sebastiano Lo Nigro, n fo~klore neUe Universitd degli Stati Uniti d' America (t. 2-1, s. 41-47) - ocena wartości studiów nad folklorem oraz udoskonalenia metod badawczych w programach Ll11iwersyteckich w Stanach Zjednoczonych AP; Marisa La Scala, Nota sul Congresso Internazionale Argentino del FolkLore (t. 11-13, s. 22:JZ:Y3) o Międzynarodowym Kongresie Folklorystycznym w Argentynie, którego celem było przedstawienie rozwoju studiów nad folklQrem w krajach Ameryki Poludniowej; Nello Ponente, La mostra dell'al·te messicana a Roma (t. 14-15, s. 21922'2) - o wystawie ,sztuki meksykańskiej eksponowanej w Rzymie w Pallazzo delIe Esposizioni w 19'63 r.; Relazione della Giuria deL 3" Premio Internaziona~e Giuseppe Pitre (tamże, s. 233-2:39) o trzec;iej międzynarodowej nagrodzie folklorystycznej im. G. Pitr,ego. Specjalna komisja w składzie przedstawicieli Muzeum im. Pitn§go, uczonyeh włoskich i europejskich oraz przedstawicieli Azlenda Autonoma dl Tu- �Recenzje, p"zeglqdy wi/dawnictw 291 i czasopism ri,.;mo \\' Palermo, przyznaje coroczne nagrody za najlepsze prace związane z histoI1ią ~.tudiów naci tradycjami ludowymi i folklorem, Obecnie przyznawane jest Premio Internazi,male cli Fotklore "G. Pitre" i Premio Nazionale cli Folklore "G. Cocchiara"; G. Bonomo, Ricordo di Giuseppe Pitre (tamże, s. 3-4) wspomnienie także o Cocchiarze w związku z jego śmiercią w 1965 r, Wiele miejsca na lamach "Annali" poświęcono różnym dziedzinom folkloru, a zwłaszcza liler~llurze i muzyce ludowej, w której lud wIoski byl i jest szczególnie rozmiłowany; tu wymienić należy: Alberto M. Ciresc, Note sugli scritti italiuni intonwalIa puesia popolare deI 181Z al 1827 (t. B-lO, s. 106-133) - analiza początków badań nad włosk~l poezją lucltlwą; Vincenzo Carollo, Costantino Nigra folklorista (l. 2-4 s. 4H··(1)- o Nigrze, jednym z naj wybitniejszych włoskich filologów-folklorVilów piel'Wszej ptllowy XIX w., autorze Canti popolari deI Piemonte, Torino 1388. Jest ttl podkreślenie olbrzymie'go wkładu Nigry do rozwoju bada{) nad włoską pieśni<:t lucJtlwą; Aurelio Rigoli, Idelfonso Nieri novellie7'e (t. 5-7, s. 84-91) - dotyczy okresu wznlOż,mych na terenie Wioch studiów nad literaturą ludową i wydanej w lym czasie pracy I. Nieh, Racconti popolllri lucchesi, Castelnuovo Garfagnana 1889; .8t1..o1'eLi GotU, PastWa sullej strambotto (t. 2-4, s. 62-67) - o pochodzeniu strambotlo, włoskiej pieśni lirycznej; m. in. 5'1 tu przytoczone teorie na ten temat D'Ancony, F. Novati, Le Gentil i in, Szczególne' miejsce w studiach nad ludową poezj'1 wioską zajmuje słynny i najLJarclzil'j ('l'nny \V IlOPz.Jiliycylij.skiej .szesnast{lwieczny poemat o wzruszających i tragiczllyC!1 kolejach losu ~ miłości i śmierci - bohaterki baronówny z Carini. Tekst lego poematu został po raz pierwszy opublikowany przez sy·cylijskiego folklmystę S. S. Marino pl. La baronessa di Carini. Leggenda stoTica popolare del sec. XV l in poesia siciliana eon discorso e note, PalermQ uno. Na ten temat piszą: G. Cocchiara, Origine e vicende d'una canzone popolaTe (t. 2-4, s. 68-76); Ottavio Tiby, Leggenda e realta d'una canzone popolare (t, 5-7, s, 63-83); A. Rigoli, I testi inediti da "La Barunissa di Carini" in un manoscritto di SulvatoTe Salomone Marino (l. !l-l:{, s. 161-17U). Problem "cantastorie", tj. osób zajmujących się zawodowo opowiadaniem lub recytowaniem poezji ludowej, zawarty jest w następujących artykułach: Antonino Buttitta, Cantastorie in Sicilia - premessa e testi (t. 8-10, s, 149-236); tenże Le storie di Cicciu Busacca (t. 14-15, s.l'19-124); Rosalia Perret, U cuntu (t. 5-7, s. 107-1,1:5). W dziedzinie zbierania .i dokumentowania folkloru uwagę zwracają dwa artykuly: G. Cocchiara, Il corpus di musiche popolari. siciliane di Alberto Favara (t, 5-7, s. 54-62) - {) Albercie Favarze, wykładowcy Konserwatorium Muzycznego w Palermo i zbieraczu pieśni ludowych w końcu XIX w.; Cocc!liara podkreśla jego olbrzymi wkład do studiów nad włoską muzyką ludOWi[, wyra7..ony w wydanej ostatnio ksiilżn' Fav;)]'y pl. Il corpus di musiche popolari siciliane, poprzedzonej wstępem wybitnego historyka muzyki, Ottavio Tiby: Paul Collaer, Note pl'eliminai7'e relative aux enl'egistrements effectues pal' ranee dans Ie Sud de la Sicile Ie Centro Internazionale en 195.5 (t. 8·-10, s. U-lO) Studi Musiche {) wynikach l'IIed'iter- akcji bada\Vc~ej zorganizowanej przez Centro Internazionale Studi Musiche Mediterranee poci kierunkiem p]'oC O. Tiby w ·celu rejestracji pieśni ludowych w południowej Sycylii. Interesujące są także dwa artykuliki związane z malarstwem ludowym: A. Butlitta, Caratteri, momenti e motivi della pittura del cano siciliano (t. 5-7, s, 92-101)próba analizy początków i funkcji malarstwa słynnych - dzięki swym barwnym malowidlom dwukołowych wózków ,sy.cylij.skich, skupiających od lat zainteresowanie szeregu uczonych różnych krajów, Buttitta przedstawia w tej sprawie - �292 Recenzje, vrzeglqrly 1vyda1.vnicf,7v l r::;asopism punkt widzenia takich uczonych, jak P. Toschi, K Magnuco, A. Hauser, J. Wydra i in.; Ettore Li GoW, Nicola Faraone chi era co~tui'! (t. ~)~7, I0:2·-10{) _. o Nicola Faraone, malarzu scen do ludowy,ch teatrzyków kukiełkowych wywodzących sit.; w prostej linii z tradycj l commedia dell·arte. Niemało miejsca w "Annali" zajmuje problematyka związana z obrzędami i zwyczajami ludowymi, w tym także dolycz'1ca terenów pozawioskich, ściśll'j Europy południowo-wschodniej: A. Buttitta, La Je~ta dei morti in Sicilia (t. 11-U, s. 145-1(0) -- o zwyczaju obdarowywania dzieci pouarunkami, tzw. "strenne ai fanciulli", w dniu święta zmarłych, praktykowanym tylko na Sycylii i w kilku miejscow{)ściach południowych Włoch; autor artykułu p{)(lejmuje pr(jbę analizy pochodzenia i znaczenia tego zwyczaju; Vittorio Lante,'nari, II culto dell'acqua nella Sardegna arcaica (t. 2·-4, s. 105-120) o kulcie wody na Sardynii, zwiqwnym ściśle z kuHm'q pasterską tej wyspy i - co za tym idzie - kultem płodności i urodzajności. Omówiono tu rytuał mający na celu sprowadzenie deszczu, podano przykłady tradycyjnych pieśni (inwokacji) pasterzy sardy jskich; Eugenio Manni, Hicerche ~ulla prei~toria del cuUo di Marte (t. B-lO, s. 32-!i7) w nawiązaniu do prac.I· G. Dumezil, Juppiter lVlar~ Quirinu~ (tłumaczenie F. Lucentini, Torino 1955), dotyczącej baclań nad religią rzymską i jej związkami ze światem indoeuropejskim, autol' omawia liczne studia kultu Marsa oraz analizuje wiele hipotez odnoszących się do etymologii nazwy tej planety; G. Cocchiara, II ponte di arta e i sacriJici di costruzione (t. l, IS. 38-81) - omówienie starego zwyczaju wmurowywania ofiary IV fundament konstrukcji budowlanej, występującego niegdyś na znacznych obszarach Europy. Przykłady przetrwania tego zwyczaju w pieśniach ludowych z teren<"II' Bułgarii, Serbii i Rumunii; Giuseppe ROSlsi-Taibbi, Sopl'al'l'ivenze di riti dionisiaci nella Tracia orientale greca. Le anastenaria (t. 2-4, s. 77~l(4) _ .. tematem artykułu jest ,ciekawy rytuał o charakterze orgiastycznym wywodzący sit.; z kultu Dionizosa, uprawiany w dawnej Tracji wschodniej, tzw. anastenaria. Prócz opisu poszczególnych faz obchoclzenia anCllstenarii, ich odrodzenia na terenie Bułgarii i Macedonii i represji stosowanych przez kościół w stosunku do ludności je uprawiającej, autor omawia badania naukowe nad anasteriami przytaczając przyklady naj starszych dowodów praktykowania ich; Giorgio Megas, 1l carnevale in Grecia (t. B-lO, s. 17:n) - opis karnawału greckiego, składającego się z szeregu okresów: tzw: triodo okres poprzedzający, profane pierwszy tydzień karnawału, creatine drugi tydzie/l, tyrine - trzeci tydziell itd. Warto wskazać także na inne, interesujące artykuły zawarte w "Annali" : V. Lanternari, Slllle origini. dell'agricoUnra (t. 5-7, s. 20-5:~) ._- o badaniach nad pocZ'1tkami rolnic twa; autol' przedstawia poglądy takich uczonych, jak D. S. Davidson, V. G. Childe, N. J. Vavilov, K. Birket Smith, O. Sauer, P. Laviosa Zambotti, R. Biasutti. L. Frobenius, A. E. Jensen, R. Thurnwald, E. Halm. B. Malinowski, H. B. Hawthorn, L. Austell, H. Firth i in.; Ant{mio Pagliaro, ],e origini della tragedia greca (t. ll~U, s. 10-:32) omówienie najważniejszych pozycji związanych z pochodzeniem tragedii greckiej; G. Megas, La funzione del vestibolo nella compo~izione della ca~a rnstica greca e La sua rela.zione con la casa greca antica (t. 14b, s. 99-1(4) ~- tekst referatu wygłoszonego przez G. Megasa w dniu 10 czerwca 19B1 1'. W Palermo o funkcji i ewolucji vestybulu w greckiej architekturze wiejskiej; A. Rigoli, Giuocchi popolari descritti in un vocabolario ~iciliano seicento (t. 14-15, s. 105-11B) - o anonimowym słowniku sycylijskim z XVII w., znajdującym się w komunalnej bibliotece w Palermo, w którym jest spis i opis zabaw oraz ludowych gier sycyli,i'ikiC'h; Carmela Galanti, Te~tilrlonianze <Ii Jolldol'e romano nell' Edmondo deI Bresciani (t. 8-10, .s. 142~14B) - o ksi,r~ce Edmondo o dei co- �Recenzje, pr:zeglqdy wydawnictw 2\);3 i czasopisnt dcl popolo rOll1ano (Roma 1859), będącej pokażnym wkładem do studiów nad tradycjami ludowymi, a ściślej l'zymskimi, pierwszej polowy XIX w; Vincenzo Carollo, [,a piazza universale (t. 1, s. 14a-158) - o Tomaso Garzoni da Bagnacavallo i ,jeg{) książce La piazza universaZe di tntte Ze professiani del mondo (Venezia W5I), w której przedstawil m, in. świadectwa zwyczajów ludowych w zawodach najbardziej upokarzajć)l'ych, tcu1l'e, zabawy, gry ludowe itp. Zdaniem V. Carollo ksić)żka może stanowić interesujący materiał dla uczonych zajmujących ,sit; b~J[{aniem tradycji ludowej; Giuseppe Bonomo, ]l MaTleu8 malefiearum (t. 1, s. 120147) - o P(}l'zć\tku r{)zwoju literatury demonologicznej w wieku XV, która s,tala się prawdziwq kopalnić) rnateriaI<'J\v zwiqzanych z wierzeniami i zwyczajami lud{)\\'ymi oraz o jednym z przykladów lego typu literatury, jakim jest właśnie Malleus maleficarum księ,l4~1procesów przcciwko czarownicom, wydana w 149G 1'. w Nol'.\·mberdze (ostatnie wydanie' i\;lalleus malefieannn, Translatedwith en introduction-Bibliography anti Notes. London 1(28), a przypisywana dwom dominikanom, proCesorom teologii: Mircea Eliade, L'ori,z,zontemitieo della ballata di Mastro Manoll' (t. 14-15, .s. 80-96) - o niektórych j'ezultatach badania sławnej ballady rumuńskiej o Mastro Mi.Jl1ole na tle ogólnych bada!'l nad balladami rumuńskimi i bałkć1l1.skimi. Na zak{)l1czenic [Jragl1l; zwrócić uwag,; czytelnika na dział rccenzji i wiadomości zamykający każdy rocznik. Dział recenzji jest bardzo obszerny, dający zaw.sze starannie opracowany i wyczerpujący przegląd literatury świa10wej z zakresu etnologii, antropologii lizycznej i .społecznej, folklorystyki, socjologii. językoznawstwa, religioznawstwa, psychologii, archeologii, historii sztuki i medycyn~' ludowej. Autorami recenzji Sćl znani specjaliści. VV dziale wiar1omo.Ś,ci zawarte zosi oily ,sprawozdania z r1zić\l,l!ności Muzeum im. Pi trego. informacje u wzmiankach o tym Muz.eum \V czasopismach włoskich i europejskich (m. in. o "Ludzie" 1950, t. 1), in[ormacje o nowowy,chodzących ,czasopismach i wyciqgi z ciekawszych art~'kulów w nich zamieszczanych, in[orn,acje o zjazdach, konferencjach naukowych, świć'towych kongresach, ze szczególnym uwzględnieniem udziału nauki wkhkiej. Śmierć prof. G. Cocchiary w 19:65 1'. przerwała edycję "Annali". Od 19H9 r. wychoclzi tyllw biuletyn poel nazwą II "Pitrp". Bollettino Museo Etnografico Siciliano .,G. Pitrc" e annessa Biblioteca, ograniczajć!CY się do informacji związanych z działalności,) Muzeum i Biblioteki. stll1ni Renata Ethnologia Slal'lca, t. :t 1971, Bratislava Jezierska 1972, ss. 280, Trzcci tom zawiera 2:) artykuły (dwukrotnie 'więcej niż tom poprzedni) i nową rubrykę pl. ,,1!1formatione"·. W .,Recensio librorum" odnotowano m. in. zawartość t. '}:) "Luciu". W przedmowie redaktor naczelny, prof. dr Jan Podolak, podsumował dorobek trzech tomów. M. in. podkreślił fakt szepszej popularyzacji materiałów słowimiskich drukowćlllych w jl;zykach zachodnioeuropejskich oraz przedstawił profil i dalszy �294 Recen.zje, przeglądy wydawnictw i czasopism program pisma jako organu rozwijającej się międzynarodowej współpracy w za~ kresie badania słowiańskiej kultury ludowej. Artykuły poruszają 3 grupy zagadnień: biogratkzne, metodologiczno~teoretyczne i problemowe. W piewszej grupie znajdujemy 2 .szkice poświęcone naj wybitniejszym folklorystom XIX wieku - Erbenowi i Kolbergowi. Jift Horak (praha) w artykule Karel Jaromir Erben (0870) und die Erforschung der slawischen Volksiiberlieferung przedstawia dombek tego zasłużoneg0 zbieracza i wydawcy folkloru czeskiego i słowackiego oraz jego znac7.enie jako podstawowego materiału we wspókzesnychkrytyczno-porównawczych badaniach folkloru słowiańskiego. Józef Burszta (Poznań) w artykule Die Interessen Oskar Kolbergs fur Kultur der West- und Siidslawen omawia jeden z naj.więk-;zych działów pracy Kolberga, mianowicie badanie etnografii Słowian i podsumowuje jego wkład materiałowy (tekstowy i muzyczny) dotyczący Słowian z<lchodnkh i południowych oraz nClświetla jego kontakty z etnografami słowiańskimi. Zagadnienia metodQIQgiczne i te0retyczne zostały poruszone w następnych 5 artykułach. Jan KomorQvsky (Bratislava) w: Die historisch-komparatil'c Methode in der Erforschung der geistigen Kultur der Slawen omawia stosow:mie metody historyczno-porównawczej w folklorystyce czeskiej przez J. Polivl<ę, który rozwijaj,)e te0rię przeciwprądów oraz poligenezy wątków i motywów A. N. Veselovskiego uwzględnia w swych badaniach związki interetniczne i zróżnicowanie regionalne. Dziś badanie etnograficzne narodów .słowiańskich nie jest już możliwe bez ludoznawstwa sąsiadów niesłowiański-eh; chodzi o to, by ustalić, czy badane przeja'wy mają wspólne źródła genetyczne, czy też powlS-tały niezależnie w ramach poszczególnych etników, jak też Q zbadanie procesów wynikających z kontaktu dwóch kultur. J. V. Bromlej (Moskva) w pracy Ethnos and the Ethnosocial Organism rozw;Jża zagadnienie zmienności formy istnienia etnQsu i omawia ścisłe pojęcie organizmu społecznego, jakim jest historycznie ukształtowana społecznQść, którą cechują zarówno etni'czne jak i interetniczne komponenty kultury. Pozostając w stałym związku ZE' swym środowiskiem, które tworzą czynniki natur.alne oraz rozwijającego się Qrganizmu społecznegQ, oddziaływuje na nie i ulega ich wpływom i staje się syntetyczną fQrmą istnienia zjawisk etnicznych (kulturowych) oraz społeczno-ekonomicznych. Christo Gandev (Sofia) w <lrtykule Ethnographische Forschungsaspelcte in der Ethnogenese des bulgarischen Volkes przedstawia specyfikę metod i problematyki w badaniu etnogenezy narodu bułgarskiego, wynikając<) ze złożoności procesu kształtowania się naJ'()du. Etniczne składniki badanej dzisiaj społeczności są następstwem wpływów kulturowych różnych ludów - Traków, Greków, Rz~·mian. Słowian i in .. t0też każda war.stwa kulturowa musi być badana odrębnie. Podkreślaj<jc postęp etnografów w ostatnim 25-leciu w tej dziedzinie Gandev zwraca uwagę zarówno na osiągnięcia (np. opracowanie mapy nawarstwień etnicznych od II wieku p.n.c. po wiek XII), jak też na trudności badań prowadzonych kompleksowo z pomoc;) wielu dy.&Cyplin. Christo Vakarelski (Sofia) w pracy Das historische Wesen der Ethnographie und eine vordringliche Aufgabe der slawischen Ethnographen omawia najpilniejsze i najważniejs.ze zadania etnografów słowiańskich, prz,'jmuj;lc /,;1 punkt WY.lsCJa w swych rozważaniach historyczny charaktcl' et nografii. Do zadali tych zalicza �Reccllzjc, przeglądy wydawnictw 295 i czasopism przede wszystkim zbadanie początkowy'Ch etapów rozwojowyd1 Słowian i ich pozniejszego zróżnicowania ku1turowegQ, czyli opracowanie historii kultury narodów słowiańskich. W badaniach etnograficznych - zdaniem autora - dużą rolę winny odegrać studia nad folklm-em i kulturą społeczną Słowian. Vakarelski mocno podkreśla konieczność pilnego opracO"wania encyklopedii .słowiańskiej etnografii, od dawna już postulowanej m. in. przez Jagićia, Niederlego, Moszyń.skiego, Fischera i in. W ,lrlykule Vadima 1\. Aleksandr<JVa (Moskva) pt. The P1'oblem of Comparative Stud1J of the Material Culture of the Russian Population of Siberia (17th-19th znajdujemy inleresujące wypowiedzi na temat badań history·czno-porównawczych prowadzonych nad kultmą ludową rosyjskich osadników w Syberii z okresu XVII-XIX w. W badaniach tych najważniejsze miejsce zajmuje zagadnienie więzi kulturalnej powstałej mięrlzy elementem autochtonicznym i osadniczym w rezultacie wzajemnego oddziaływania obu tych społeczności. Chodzi bowiem o wyjaśnienie, na podslawie jakich tradycji i kiedy w rezultacie współżycia powstał kompleks elementów kultury odpowiadającej potrzeoom gos'podarczym, .społecznym i estetycznym środowi,ska i jak w niej odzwierciedlaj" się trady.cyjne formy kultury ogólnorosyjskiej. Podobnym zagadnieniem, t.j. badaniem historyczno-porównawczym, w tym wypadku pasterstwa karpackiego, zajn1l1je się Jarosłav Stika (Brno) w pracy pt. Die historische ilnalyse aIs G'rundlage 2um Studium von Analogien in der karpatischen Almenwirtschaft. W badaniu analogicznych zjawisk kulturalny'ch, spotykanych \\. pasterslwie karpackim i p()za tym obszarem, autor stosuje metodę analizy tzw. diachronicznej, rozpatruj'1c zjawiska z punktu widzenh ich pochodzenia autochtonicznego, bądź pozal<Jrpackiego. Obszern'l grup(: art.ykułÓw problemow,vch ot \Viera zwięzłu infr>l"macja Vlarlymira Zinyca (Kijiv) pl. The Ukrain.ian Traditions in Ethnographical Studies of the Slal'oni.c Population of tlw Carpathian Regi.on, poświęcona wykazaniu wkładu nauki ukraińskiej do batlall nad etnografią S.łowian w obrębie Karpat od ubiegłego wieku po dziell dzisiejszy. Inforr.1;H:ja zawiE'l'a nazwiska bar!aczy, kierunki i ośrodki badań (z głównymi centrami w Instytucie Sztuki, Folkloru i Elnografii im. M. T. R.ylskogo AN USR.R. w Kijowie oraz w ośrodkach uniwersyteckich we Lwowie i Użhol"Oc1zie),tytuły prac iCZ3sopism, osiągnięcia placówek muzealnych i in. Wśród wymienionych dawniejszych badaczy zabrakło jednak nazwisk polskich etnograf6w i folklory.stów, jak np. Oskara Kolberga, Wacława z 01esk3, Żegoty Paulego czy Izydora Kopernickiego, których zbiory folkloru ukrnińs·kiego, słowackiego i polskiego z obszaru Karpat pomnoży/v dorobek słowianoznawczy tego regionu. Josef Vai'eka (Pr;lha) \V artykule Zum P.roblem de1' Integration des Bauernhauses in den Tschechischen Dbrfern in Slavonien, opartym na materiale terenowvm sprzed kilku laty, porównuje czeski elom chłopski z domem ,sławońskkh Chorwatów i Serbów w lalach 7n-l~'ch ubiegłego wieku, tj. ,v okresie nasilenia migracji Czechów i Morawian do lej ż)'znej krainy, a następnie bada rozwój domu we wsiach czeskich osadników w Sławonii. Rozwój ten odbywał ,się w 4 etapach przy u<;ilnym współudziale Czechów. od dawnego w:spólnego domu z ogniskiem, która to (Qrma panowała w SławQnii w chwili napływu osiedleńców, poprzez budownictwo gliniane bądź drewniane wieloizbowe (połowa bieżącego wieku), do budynku typu mieszczallskiego rozpowszechnionego obecnie. Artykuł ciekawie ilustrowany. Elena Koleva (Plovdiv) w artykule Calend'ries en bois - Raboches en Bulgarie opisuje (i ilustruje) {'enn~ relikty starobułgarskiej kultury, jakimi są drewniane kalendarze oraz laski i tabliczki karbowe. Ten prQsty sposób zapisu i przekazu od Centuries) �296 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism dawna był stosowany zarówno w żydu religijnym, jak i w potrzebach .~połeczno-~ospodarczy.ch, m. in. przez karczmarzy, handlarzy, rzemieślników itp. Badane przedmioty wykorzystuje się jako dowody w bułganskich badaniach etnogenetycznych. Michal Markus (Kosice) w artykule pt. Probleme und A.uf(Juben der Erjorschung der volkstilmlichen Erniihrung der Slawen in MUteleuropa zajmuje się problematyką badawczą dotyczącą pożywienia Słowian \v Europie środkowej. Zdaniem autora, dotychczasowe studia i materiały w tej dziedzinie Scł niewystarczające i nie dają podstaw do syntezy, której brak utrudnia szensze badania etnograficzne; jest więc potrzeba prowadzenia systematycznych i kompleksowych prac badawczych oraz publikacji u wszy.stkich narodów słowiańskich. Autor postuluje opracowanie programu wzajemnej współpi'acy z udziałem narodów niesłowiUliskich, obejmującego prócz badań także opracowanie odpowiedniego atlasu cLlropcjskiq~o. Mirko Barjakiarović (Beograd) w lwit;'złym artykule pt. On same Ethnical Characteristies of Montenegrians zapoznaje nas z wynikami badania przeżytków najdłużej w Europie zachowanej organizacji plemienno-rodowej w okolicy Czarnogór,v i Arbanasu w Jugo.sławii. Wśród potomków tych dawnych zwi<IZków plemiennyC'h zachowały się do dziś (w formie .szczątkowej) starożytne zwyczaje i normy społeczno-prawne, jak np. egzogamia, wzajemna pomoC', wspólnota obrony, podział ?racy na męską i kobiecą, vendetta i ,in. Tego rodzaju badania mają bardzo duże znaczenie w studiowaniu etnogenezy Słowian. Ivanicka Georgijeva (Sofia) w artykule The Bulgarian Kinship System przedstawia system pokrewieństw<l u Bułg<lrów we wschodnich regionach kraju, z<lchuwujący cechy charakterystyczne dla (uran{)-chanowskiego system u pokrewieństwa (wyraźne rozgrankzenie linii matki i ojca). W XIX w. \System ten rozwijał sil; w I<ierun.ku stopniowego przcC'hodzE'nia od ..~ymelrycznego" ku ;lsymcł.rii. tj. w Iderunku łączenia linii ojc" i matki, <:0 dok{Jnywało się poci wpływem rozwoju ekonomicznego i rozdrabn~ania się dawnych zbiorowości na mniejsze rod dny. Pokrewne zagadnienie porusza Raina Peseva (Sofia) w artykule pl. Late Patrimonial Traditions in the Social 01'ganization oj the Slavs. Om,\\via ona późniejszc formy tradycji rodowej w Bułgarii i szerzej, w społeczeństwie Slowian, zwracając uwagę na to, że społeczne funkcje stosunków pokrewieństwa, takie jak np. wspólnota działania, wzajemna pomoc, pozostały żywe do poczqtków bieżącego stulecia, a i dziś jeszcze spełniają .swoją rolę. Społecznej problemat.vcl' badanej współczesności poświ<;cila~\Vój orl~'kul Olga Skalnikova (Prahal, Common PToblems in the Study or Ethnographic Pre8ent. Autorka przedstawia c.ht.vchC'zasowe bad<1nia nad współczesnymi przemianami na wsi. zwł<1szcza 'wśród zróżnicow<lnych warstw nierolniczych i rz'~mieślniczych, zachodzącymi pod wpł~'\Vem socj<llistycznych form gospodarowania i postuluje konieczność szybkiego rozwoju badań interetnicznych w tej dziedzinie. Badaniem winn~' być objęte m. in. grupy emigracji zamorskiej Slowian - cala problem<ltyka społeczna tych grup: procesy adaptacji środowiskowej i asymilacji skupisk clniczn~'Th w ośrodkach przemy~łowych, stosunki rodzinne, wzory żyda it p., w Id{))'\'ch zawm'le .są treści. tr;Jdy'cyjne. Nikola Pantelić (Beo[(nll1) w artykule Snahacestl'o in Sel'bi.a and its Origin omawia istniejący do dziś w zanikającej formie u Serbów, 7.IHII1~'dawniej LIwszystkich niemal Słowian zwyczaj .,snahaceiS.tva", tzn. wspólżycie świekra (teścia) lub dziewierza (brata męża) ze swoją synową czy bl'atową jako młodą ŻOIHInielelniego męża, w jego zastępstwie. Współżycie płciowe świekra z synow;1 w zastępstwie nieletniego jej męża, cz,y pełnienie tego obowiązku przez brata jej mc;ża. nic .icst jak konkluduje autOl' bczpo;-;n~dnim reliktem malżeiJs! \\';1 grupowego ani Ilu,:niej- �Recenzje, p'rzeglądy wydawnictw 297 i czasopism sl.<\ form'l stosunków rodzinnych, lecz przejawem pl"cl\,va w rozwiniętym wyżej typie rodziny, c1wrakler.vstyeznym \V sl'}oleczeństwie klasowym. Tatiana /I.. Koleva (Sofia) \V: Paralleles balkano-caucasiens dans certains rites et. COl/iumes omcl\via zagadnienia zwi,p:;me ;r. badaniem paralelnych zjawisk kulturowych na obsz<ll·;r.ebalk,1I1sko-l<Hukaskim w celu objaśnienia procesów rozwoju spolecznego. Ro;r.wai..ania autorki są oparte na badaniach i obszernej literaturze ora;r. materialach lnstytutu Etnogwlii AN BRI,. Zauważone identyczne funkcje w wielu zwycz<.Jjach i obrzędach balkaóskich oraz kaukaskich, jak np. zielone drzewko IV ;r.wyczajach noworoc;r.nych i wiosennych symbolizujące ciągłość życia, lub obrzędy magiczne odprawiane w celu sprowadzenia deszc;r.u, potwierdzają wspólne pochodzenie i jednolity charakter podstaw kullury śródziemnomorskiej i kaukaskiej. Jednym ;r.e nvyczajów weselnych zajmuje się Helena Lozar-Podlogar (Ljublana) w artykule Die Szelle mit der "Falschen Braut" in clen s'iidslawischen Hochzeitsbrduchen. Aut(Jrka rozpatruje różne ,formy i znaczenie magi<.:zne ,tego znanego niemal w całej Europie zwycl:aju przedstawiania młodemu "fałszywej narzeczonej" podczas obrzędu weselnego. Wiele wal'iantów tej dramatycznej sceny weselnej ;r.achowało się do dziś u Słowian południowych, gdzie pokazuje się młodemu stanl babę, pr/,ebran\'cl1 za kobiety mężczyzn, kul<lę słomianą itp. Podstawą tych praktyk (apo(ropeicznych) jest wiant w skuteczność zabezpieczenia w ten .sposób przed złem pra wdzi wej narzeczonej. ]3{Jl'is TUI11,ll1ge\ov (Sofia) w artykule Ahnlichkeiten und Unterschiede in den Systemen de)" Kalendertestbriiuche (Wi.nte)"- und Friihlingszyklus) bei den Tsche- przedstawia rezullat badań porównawnych nad bułgarskim i czeskim kalendarzem ;r.wyczajów świątecznych cyklu zimowego i wiosenneg(J. Zbieżności i różnice );,1 rezultatem historycznego rozwoju dwóch kalendarzowych systemów dzialających w Bułgarii i Czechosłowacji. Autor postuluje konieczność rozwijania tych badań. Boris N. Putilov (Leningrad), Slavonic Epic Community in the Light at Contemporary Comparatil)e-historical Studies. Jest to artykuł omawiający bardzo obszerne i złożone zagadnienie z dziedziny folklorystyki. W świetle współczesnych badań historyc7.l1o-porównawczych słowiańska wspólność epicka, której obecność potwierdzają l:iczne zjawiska w folklorze i kulturze ~połecznej, opi.era się - zdaniem autora - na podobnych niegdyś warunkach historycznych i archaicznej tradycji. W dalszYI11 badaniu węzłowym problemem jest historyzm epiczny, tzn. system stosunków eposu elo r;r.ec7.ywistości historycznej, historyc;r.ne uwarunkowanie samej struktury eposu itp. Cały znany materiał słowiańskich epicznych pieśni trzeba poddać specjalnej analizie porów.nawczej w celu ujawnienia w nim śladów najdawnie}szych form i rodzajów eposu ludowego, Dagmar Klimova-Rychnov,j (Praha) w artykule Die Folklore und Migrationsstromllngen omcl\\'ia zagadnienie baelania małych ruchów migracyjnych ze wsi: sezonO\V~'('h robotników, rzemieślników, woj'skowych, ludności bezr<llnej itp. Chod;r.i o badanie wewn<:lrznych prawidłowości w kształtowaniu specyficznych form folkloru \\. t~'ch grupach oraz związanych 7. migracją tego typu zagadnień infiltracji, fluktuacji, eg7.0gamii i innych zjawi~k społeczno-etnicznych. Mi.kromigracje, jak twierelzi autorka, po;r.oslawiają w folklorze bardziej wy.raźJH! ślady niż duże .skupllika et nic;r.ne. Aulol'1,a zajmuje się głównie sprawą tworzenia i wymiany dóbr folkloru \\. warunkach sqsiedzkich kontaktów, enklaw językowych i ukazuje możliwość rekunstrukcji migracji historycznej z P01110GI analizy folkloryslycznej. chen lind Bulgaren �298 Recenzje, przeglądy IGydawnictw i c,zasopism Na kOlku tomu zamieszczona etiologicznych dotyczących walki guerres jest, tejże autorki, dalsza czt:ść katalogu tekstów z Turkami w opowiadaniach ludowych, pl. Les dans les narrations populaires II. Les recits etiologiques. Catalogue. turques Medard Slovenski Ljubljana Etnograf. Letnik XXIII-XXIV, Slovenski 1970-1971. Tarko etnograf.ski muzej. ·1972, .ss. 153. Tematyka recenzowanego rocznika słoweńskiego muzeum etnograficznego sl,upia sil; w zasadzie wokół kilku problemów z zakresu kult my materialnej. Znajdujemy tutaj opracowania zagadnień związanych z bud'Jwniotwem, meblami, strojami, sprzt:tem chmielu oraz zakresem pojęciowym twól"Czości ludowej, którymi aktualnie zajmowano się w dziale naukowym muzeum, Dwa z ni,ch mają charakter uogólniający. Są to referaty, które zostały wygłoszone na konterencji muzealnej w Lubljanie w 1969 1'. Im właśnie warto się bliżej przyjrzeć. Gorazd Makarović zastanawia się w ,swoim wystqpieniu zatytułowanym Kaj je ljudska umetnost What is the Folk Art nad zakresem pojęciowym twórczości ludowej. Przytaczając pokrótce panujące dotąd w nauce poglądy, reprezentowane przez A. Riegela, A. Spamera, A. Hausera, A. Haberlandta, H. Neumanna, J. Strzygowskiego i W. F'raengera przedstawia następnie własne .spostrzeżenia na len lema\. Makarović stwierdza, iż twórczości ludowej nie można uważae za oryginalną arlyst.ycznie, niezależną i uniwersalną kategorię w czasie i przestrzeni (I.judskic umetnosti kot gorije ni defined likovne, bilo umetnostno mogoce as an artistically samostojne, utemeljeno opredeliti independent casorno - uni'Uersal folk in prostorska art category could univerzalne not in time authentically katebe and space). W ba- dania<:h należy ją traktować jako <:ałość struktur'alnie powiązan'l z życiem niższych warstw społecznych. Drugi referat, to wypowiedź Mar-iji Makarović, znanej w literaturze słoweliskiej badaczki w dziedzinie włókiennidwa i od-zieży, na temat słoweńskiego stroju ludowego pt. Narodna nosa - The National Costume. Aulorka twierdzi, iż taką rangę uzyskał strój sIoweń,ski dlatego, ponieważ był powszechnie noszony od drugiej polowy XIX w·ieku przez niższe warstwy społeczne, a z okazji różnych obchodów narodowych także przez ziemiaństwo jako wyrc.z odrębności et.nicznej. Dokumenlowano w nim tę odrębn<lść wobec ;wborców, później szczycono się nią wobec innych ugrupowań etnicznych Jugosławii, Wspótcześnie slrój ten jest. alrakcją dla licznie odwiedzających Słowenię turystów. W swoim wystąpieniu Makarović pn:eprowadzila interesujący wywód na lemat przeobrażeń jakie pn:echodzil pod wpływem zmian ekonomicznych, polit.ycznych i społecznych strój ludmvy w poszczególnych okresach historycznych, zanim zdobył sobie WSIX)lllnianą wyżej rangE;. R(}'!-waż,mia autorki uzupełnia 20 udanych fotografii; szkoda, że nie zosla!y one wykonane w kolorach naturalnych. Komunikat Angelos Bas, Obimnje hmelja na kmecfcih posestvih tv Savinjski dolini The Gathering oJ Hop on Peasants' Fanns in the Savinjsfca Valley jest ulxlrządkowanym zestawem zebranych przez niego malerialów dotyczących sprzęlu chmielu. Aulor przedslawił w 32 punktach odpowiedzi k\Vc~li()ł1ariuszowl' (każdą �Recenzje. przeglqdy wydawnictw 2!J!) i czasopism w trzech przekrojach, tj. do 1914 r., w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej) c1otyc:r.ące pos:r.czegÓlnych faz zbioru chmielu. Uzyskane dane pochodzą :r.l:3 wsi (w każ.dej od dwóch producentów chmielu zwanych hmeljarami). W pracy zamieszczono kilka [otogarfii niektórych faz sprzętu. O malowaniu chłopskich mebli pisze Anka Novak w: Poslikano pohistvo v Dolini BellLalte Mobel in der Dolina. Artykuł zawiera obszerne opisy malowideł umieszczonych na skrzyniach, kolebkach, łóż!{ach i drzwiach pl'ZechQwywanych w słowcI1skich muzeach. Zwyczaj malowania chłopskich mebli przyjął się, zdaniem autorki, w epoce renesansu. Wówczas pojawiły się pierwsze wiejskie warsztaty zajmujące siG przyozdabianiem sprzętów. Przy malowaniu wykonawcy stosowali początkowo motywy geomell'yczne oraz symetryczne wici. W okresie baroku, aż po lata siedemdziesiLlte XIX w., malowano przedmioty w różne wzory kwiatów, serc i wici, a w okresie międzywojennym przyozdabiano meble w motywy re1Jigijne. Cena Avguiitin w: Zeleni kamen v gorenjski arhitekturi Der gl'une Stein in ArchitektItr von Gorenjs/co pisze o zastosowaniu w budownictwie specjalnego kamienia pochodzenia wullGmi'cznego, zwanego trasem. Wykorzystywano go od XVI wieku do wyrobu portali oraz {lbramowań {lkiennych wmurowywanych w k{lściółkach wiejskich, w chałupach zamożnych włQścian oraz w rezydencjach ziemian. Autol' przebadał zachowane i-ch przykłady w terenie. Przeprowadził także wywiady z rzemieślnikami i użytkownikami oraz uzupełnił p{lszukiwania źródłami archiwalnymi dając w sumie interesujący wywód wykorzystywania sur{lw·ca, działalności produkcyjnej warsz!'a!ów oraz opisy w~'tworów i ich ornamentów ilustrowane kilkuna·stoma trafnie c!obl'anymi :~djęciami. Rocznik uzupełniają: komunikaty D. Drljaca o jugosłowial1skich etnogl'a[i.cznych filmach dokumentarnych, F. Sarra o wy'stawach muzeum w Ljubljanie i A. Novak () ekspozycji mm:eum w Kranj oraz bibliografia zawartości czasopk;ma "Slovenski Etnograf" roczniki I-XXII. Omawiany zeszyt został bardzo starannie wydany. Zadbano o jego szalę graficzną ·i okładkę. Jeśli ·chodzi o treść - czytelnik otrzymał przekrój aktualnej działalności naukowej muzeum. Szczególną wartość przedstawiają wywody na temat Łwórcwści ludowej {lraz strojów. Walerian lA'!t.opis. Jahresschrift de.s Instituls V{llkskunde. Nr 17, Baul7.en 1971. fLir sorbische Volksforschung. Sobisiak Reihe C - Om'lwin.ny rocznik zawiera, pod{lbnie jak dwa p{lprzednie, serię art.ykułów specjalnie przygotowanych dla upamiętnienia kilku rocznic cenionych w NRD naukowców. Znajdujemy w nim rozprawę poświęC{lną Pawłowi Ned{l (pol'. nr H!l2 i 13 "Letopisu"), d{ltYCZ;-IC<l puszukiwań archiwalnych {ll'az znaczenia źródeł historycznych dla prac etnograficznych (G. Kettmann). Następna l'{lzprawa o brjazyńskim malarstwie ścienn.vm (P. Findeisen) przeznaczona została dla Fritza Lofflera z okazji jego 70-tej rocznicy lII'oclzin. Pozostałe poświęcono Pawłowi N{lwotnemu, redaktorowi naczelnemu .,Letopisu" i równocześnie dyrektorowi instytutu, w związku z ukończeniem przez niego sześćdziesiąteg{l roku życia. Dotyczą {lnl' problemów baclawl'z.\'C'h nad wspólcze;mości'l (Z. Musial), .specyfiki serbołużyckich pieśni ludo\\')'ch (D. Kobida) oraz sposobów życia mbolników leśnych (M. Schober), �300 Recenzje, przeglądY wydawnictw i CZaS01Jism Paweł Nowotny, notabene przedwojenny absolwent filologii p·olskiej UAM IV Poznaniu, od dwudziestu już lal kieruje instytutem serbołużyckim IV Budziszynie. Na lym stanowisku dal .się poznać jako niezrównany organizator oraz inicjator różnych przedsięwzięć naukowych. Przypomniał o tym czytelnikom P. Nedo w otwierającej rocznik wypowiedzi. M.in. dzięki NOIVotnel11u zdob.vla sobie s{)raiJistyka odpowiednią rangę IV ramach .sławistyki nie 1..\'11;:0 w NRD, ale również szcroko pUl:a jej granicami. Na podkreślenie zasługują jego koncepcje !Jadań nad współczesności~l oparte w pewnym .stopniu n<ł naszych c1oświadc~eniach. Ich zacz<]tkiem były obserwacje w Rac1ibor ("Niel,tórc wnios'ki z s·ocj{)logic;mych badat'l \V Radworju H)(j5"). Dalszą konty.nuację stanowily bnclani;l puszczmiskiej wsi Panvil.z (wyniki opublilwwane w 1972 r.). V/reszcie podstawowc zn<łczenie ma obserwacja udziału Serbołużyczan \V budownictwie socjalizmu (197U). D<>dać należy, iż dotychczasowa działalność Jubilata została wysoko oceniona zilrówno pl'ZCI: władl.e państwowe, jak i instytucje nuko\Ve, czego c1{)wodem są otrzymane w'yróżni~,nia. tytuły i nagrody. Spośród opublilwwanych w roczniku \vs]Jomnian,\'ch rozpr~l\V na szczegóJIl'l uwagę zasługuje artykul Zygmunta Musiata, E'iniye Gru1lflproblenw del' sorbischcn Volkslol'sc/mng bei Twmplexen Gegenwartslorschungen. Autol' przedstawia w nim niektóre podstawowe problemy lu';;yckich badań ludoznawczych, J'YJre należy rozwiązać \V ramach kOlupłeksowego tematu "Serbowie IN socjalizmie" (Die Sorben 'im Sozial'ismus). Obserwacją należałoby według niego objąć dolwnujące siG przeobrażenia w .sposobie życia ludności serbołużyckiej. Główną uwagę winno ~ię ,~kupić na formach współży'Cia brygad pracowniczych w przemyśle i rolnictwie pudczas pracy i poza nią, a dopiero w dalszej kołejności przeanalizować ';;ycie rodzinne tychże grup pr.acowniczych. W obserwacji winno ,~ię uwzględnić elementy kulturowcwłaściwe dla .społecznej działałności produkcyjnej w fabrykach i sp{)łc1zielniach produkcyjnyd1, w tym organizowane uroczyswści i święta przedsiębiorstw oraz udział kh w obchodach Swięta Kobiet, 1 Maja, Dnia Republiki, Dnia Górnika czy Dnia Chemika. Przebadać winno się również rolę przedsiębiorst.w w dobztalcaniu pracowników, w organizowaniu im wypoczynku, .sportu oraz w zapewnieniu robotnikom świadczeń .socjałnych. Uwzględnić należy również oddziaływanie zakładów pracy na ży'Cie moralne, kulturalne swoich pracowników oral: wychowanie społeczno-ideowe oraz podejmowanie przez nich czynów .społecznych. W badaniu ';;ycia rodzinnego należałoby obejmować strukturę społeczn;1 rodl:in, zwyczaje rodzinne, w tym upowszechnianie socjali.stycznego przyjmowania młodzieży do spułeczności (przeciwstawność dla konfirmacji - soz'iaHst'ische Jugendwe'ihe) zwyczaju nie znanego w naszej kulturze narodowej. W swojej propozycji badawczej nie uwzględnia Musiat laickich zwyczajów ślubn.vch i pogrzebowych, przyjmujących ,~ię u nas. Obsenvacj~ obejmuje natomiast święta rodzinne i udział w nich krewny<'11 i znajomych; prace kobiety -- zawodowe, domowe i wychowawcze; zmiany w życiu rodzinnym spowodowane przechodzeniem od pracy na roli do przemysłu oraz "przyzwyczajenia" w pożywieniu i ubiorze. Pominięto w tym układzie również zagadnienia związane z przeobrażeniami zachodzącymi w wyposażeniu mieszkali, w higienie, w zajęciach u1>o('znych itp. PrOp{lllOWane problem.I' mają znaczny w.vdźwięk spoleczno-polityczny. Artykuł Gerharda Kettmanna. Zlll' Bedeutung historischer QtLelLen unc! i1rchir.fol'schungen liil' die Volkslwnde im siichsischen Hallin wykazuje, iż wyjaśnienie niektórych pocls.tawow,Ych elementów kulturow.vch jest możli\\'(' tylko pl'Z.\' p()moc~' źródeł archiwaln.l'ch, o czym nic zaw·szc chc<l pamiętać e1nograro\\'it'. Na potwierdzenie swojej tezy Hulm' przylacza banlw inleresuj'lce prl:yJd;l<1y z z;1kresu łui.yc- �Reccn:je, przcgl·ą<ly wydawnictw 301 i czasopism kich zwyczajów Z:łpustnych (Fastnachtzeit) z XV-XVIII w. Polski czytelnik znajdzie w nich .'>poro nawiązilll do naszych warunków i praktykowanych u !las zwyczajów. Praca Manrreda Schobera, Arbeitsund Lebens!'erhiiltnisse der Waldarbeiter i III EL!J,wmtl.steinge/)irge dolyczy kultury grupy zawodowej robotników leśn~;ch. W I:\m roczniku opublikowano pierw.szą jej część, historyczno-gospodarczą, pod lylułem A1'!Jeitsu'eise des WaldU1·beitel'.~ und seine soziale Lage. Dl'uga, dolycząca wyłącznie kultury. znajdzie się w na~.lępnym zeszycie. W tej części swojej pracy Schober przeclstawia tradycyjnym sposobem, w rozwoju historycznym, wykorzystuj,!c żl'(ldła archiwallll' i wywiady terenowe: sposoby wyuczenia zawodu, kategorie pracownik,')\\, oraz warunki pracy i plac,", ubiór roboczy, narzędzia, deputat \V drzewie. drogę (]{l pracy, ubiezpieczenia, zapomogi itp. zagadnienia, W nil-których opisach autor omówił dan~' problem także od strony etnograficznej. Praca zaopaIt'zona jl-sl w bardzo interesujący matel'ial ilustracyjny, w tym kilkanaście fotografii .sprzC'd piE'rwszl.'j wojny światowej, przedstawiający wszystkie fazy pracy \\' lesie. Muzykologa zainterl.'.suk z pewności'1 systematyka serbskich pieśni ludowych (Detlev Ko\)e!a, Formale Spezifika des sorbischen Volksliedes), natomiast hi;;toryka szluki artykuł przedstawiający opisy wraz z fotognlfiami., odkrytych w J!)54 r. rresk,',w wiejskiego kościólka (Peter Findeisen, Die I3riesne1' Wandmale1'e'i von 1486). W ~umie intereslIjqca lektura, wzboga·cającn w znacznym stopniu dotychczasowy dorobek z zakresu etnograli i slowiallskiej, Na podkreślenie znsługują problemy związane z \Vsp(>łczl'sn~'mi prze{)brażeni[lmi kuHul'owymi. Walerian Naro!lna 1cnji::el'llost. Sobisiak Pl'iredio Vlnrlnn Nectić. Beograd 196f;, ss. 528. Drugi t.om ser ii Srpska knjizevnost 1L knjizevnoj kritici (Literatura ser1:J.ska \\' kryt.yce literackiej) -- praca zbiorowa pod redakcją prof. Vładana Nedicia pt. Nal'odna knjizel'/lOst (Literatura ludowa) -- jest rodzajem antologii. Zawiera wyb(lr najważniejsz"ch prac folktorystycznych dotyczących twórczości ludowej narodów jugosłowi,lIiskich, zwłaszcza Serbów. Nedić pominąl prace ni.eaktuałne i mniej wartościowe, podaj:lc jedne w całości, inne zaś w ury\\rkach. Publikacje tego rodzaju ciesz'l się w Jugosławii dużym powodzeniem, Naroclna knji{;emtDst tralnie prezentuje 130-letni dorobek badaczy folkloru serbskiego, a lakże w pewnym stopniu i pozostałych ludów jugoslowiańskich. Dotąd nie ma jt'szcze oprac{)\vany-ch dziejów fotklorystyki jugosłowiańskiej i dlatego zredagowana przez Nec\icia pozycja jest cennym informatorem o bogatych tradycjach kultury duchowej Jugoslowian, Wielonarodowa Jugosławia z mozaiką kultur ludowych była i jest ciekawym terenem badań folklorystycznych, l'oczclwszy od pierwszy-ch lat XIX wieku, kiedy niestrudzony entuzjasla lolkloru serbs,[dego - Vuk Stefanović Kal'adzić - odkrył piękno i bogactwo serbskiej pieśni ludowej, po dziś dzień zdobywa ona coraz nowych miłośnik6w. Serbskimi pieśniami ludowymi zachwycali się jak wiadomo - Goethe', Puszkin, Mickiewicz. Nie slabnie i dziś sława pieśni ludowych �302 Recenzje. pl'zeglqdy wydawnictw i czasopism Serbów oraz pozosl:alych narodów Jugosławii, nie tylko w ich ojczyźnie, lecz także poza jej granicami. Przyklad<:"m tego może być omawiana książka, w której zamieszczone zostały prace naukowe folklorystów rodzimych, jak też zagranicznych. Znajdujemy t.u wypowiedzi Karadzicia, Goethego, J. Grimma, Mickiewicza. a takżc prace PavIa Popovi.cia, Gerharda Gesemanna, Aloizego Szmausa, Vidy Latkovicia oraz współczesnych - Maximiliana Brauna, Alberta Lorda, Vladana Ncdicia, Vojislava Gjuricia, Nikolaja Banasevicia, folklorysty rosyjskiego Nilm1aja Kravcova i wielu innych badaczy jugosłowiańskich. Książka składa .się z trzech części. W pierwszej (s. 11·-45:l) znajdują się prace poświęcone zagadnieniom związanym z epiką i liryką 1udow,! (4~ autor(,w), w drugiej (s. 457-502) omawiane są bajki (6 autorów), w trzedej zaś zamieszczono rozprawę pióra Lazy Kosti'Cia () dramacie ludowym (s. 505·-517). W zakończeniu podane są metryczki zamieszczonych tu materiałów zawierające nazwiska autorów, tytuly prac oraz miejsce i rok ich wydania. Tego typu antologie spełniają pozytywną rolę. Umożliwiają folklorystom zajmującym się twórczością ludową Jugosławii korzystanie z najważniejszych prac, jakie ukazały się na przestrzeni ostatnich 150 lat. Jakkolwiek materiały poświęcone są twórczości ludowej wszystkich narodów jugosłowiańskich, jednak - jak wspomniano - z wyjątkiem :l lub 4 prac, gdzie omawiana jest twórczość innych narodów jugosłowiańskich, wszystkie pozostałp poświęcono folIdorowi serbskiemu. Na podkreślenie zasługuj,! prace o lir~'ce ludowej V1adana Nedicia, o epice Svetozara Maticia, Bogdana Popovicia, Henryka Baricia i Radovana Medenicy, o pieśniach hajduckich SaUci Nazicia, o utworach partyzanckich Izidol'Y Sekulicia oraz o śpiewakach ludowych Vidy Latkovicia, Miłorada Panicia-Supera, Vladana Nedicia. Stanislava Vinavera oraz Alberta Lorda. Ciekawe są artykuły Nikolaja Banasevicia i Miros1ava Pantici,l c1oty'czące historii folklorystyki jugosłowiańskiej. Tematyka prac jest różnorodna. Mimo to taki zestaw ułatwia rozwiązanie wielu zagadnień nurtujących wspólczesnych badaczy folkloru narocl<"l\v jugosłowiańs.kich. Kole Simkzijew T·raditiones. Acta Instituti Etnographiae Sloveniorum. Vol. l, Ljubljana Slovenska Akademija Znano.sti i Urnetnosti. Razred za F'iloloska in Literarne ss. 2·26. 1972. \,pde, W ostatnim okresie słowiańskiej etnografii można zaobserwować rozwoJ prezentacji dorobku poszczególnych placówek etnograficznych na łamach coraz liczniej ukazujących się nowych periodylców. Trend ten uwidacznia się silnie i w Jugosławii, gdzie &pecjalistyczne periodyki ukazują się niemal we wszystki'ch republikach, na terenie których działają organizacje etnograficzne. Począwszy od 1972 r. poprzez Traditiones reprezentowana jest etnografia słoweńska. Droga do własnego pisma nie była łatwa. Warto pokrótce przypomnieć historię etnograficzno-organizacyj,nej działalności w tej republice, bowiem prezentowana publikacja - jako zeszyt pierwszy nowej serii - ma charakter rocznicowy. Wydaw- �R('('('n,je, 1"'Wl]llJ</y wy</awnictw 303 i czasopism ca - Instytut Etnologii Słowel1skiej, lXlprzez stworzenie tego periodyl<u, rezygnując z wydania publikacji jubileuszowej, pragnął uczcić 25-lec:ie powojennych badań etnograficznych podjętych przez powolaną w 1947 r. Komisję Etnologii Słoweńskiej, Z Komisji tej w 1951 r. wyłonił się Instytut Etn{)logiczny, który wskutek trudności kadrowych i urganizacy jnych nie mógł w pełni realizować bogatego programu działalności, obejmującego wszystkie działy' kultury ludowej, Wysunięty około 1954 r. projekt wzmocnienia Instytutu przez połączenie z mającym już dużą tradycję i zasłużonym Instytutem Etnomuzykologii (utworzonym w 1934 r,), zrealir.owany został formalnie dopiero w 1971 1', Problematyl\Cl zawarta w omawianym zeszycie, będąca odzwierciedleniem główneg{) kierunku pr<lC badawczych prowadzonych w Słowenii, doty'czy wyłącznie kultur\' spdecznej i duchowej, a niektóre rozprawy poświęcone zostaly folklorowi muzycznemu tego regionu. W dziale artykułów można znaleźć m,in. ciekawe pozycje oparte nu szerokim materiale porównawczym, dotyczącym pochodów przebieraI1ców w okre.;ie Nowego Roku (Helena Lozar-Podlogar), zwyczajów obrzędowych w Słowenii (Niko Kuret). Z dziedziny folklorystyki wymienić tutaj należy opracowania Zmagi Kumem dotyczące porównania słoweńskich wyliczanek z austriackimi i południowo-niemieckimi oraz Mirko Ramovsa G "Idowym tailcu słoweńskim potrkan, jego typach i zasięgu występowania. Na ,o;zczególn'l uwagę zasługuje artykuł Vilko Novaka, który omawia działalność w Słowenii naszego rodaka, Emila Korytki. Jak wiadomo, Emil Korytko, zesłany do Ljubljany za działalność rewolucyjną w 13:37 r., rozpoczął tu pod wpływem poety Fr. Preśera pracę nad encyklopedią (pisaną w języku polskim) o kulturze ;;łoweńskiej. Tom pierw'5zy encyklopedii miał zawierać opis 'kultury materialnej i duchowej oraz literatury łudowej Słowenii. W 1838 1'. Korytko opublikował odezwę do przy jaciól, w której zaapelował o zebranie i dostarczenie mu materiałów o zwyczajach i wierzeniach ludowych, o literaturze itd. Było to pierwsze wezwanie do zbieranin materiałów dotyczących .słoweńskiej kultury ludowej. Autor artykułu publikuje nieznaną dotychczas, odnalezioną w spuściźnie Korytki konce,pcję odezwy, porównując ją z oryginałem. Na podfitawie listu Korytki do Bartkowskiego, V. Novak rekonstruuje program działalności Korytki. Zamieszcza także niedrul;:owaną część jego artykułu, w którym znajduje się wyjaśnienie szeregu nieznanych dotychczas fragmentów działalności E. Korytki. Opracowanie V. Novaka powinno być szerzej udostępnione czytelnikowi polskiemu. W dziale materiałów znaleźć można liczne przyczynki z zakresu kultury duchowej i folklorystyki. Nadto w zeszycie zawarto kronikę, bibliografię prac w językach obcych etnogral'ów sloweńsbch oraz miscellanea. O przyszłym profilu pisma dowiadujemy się z wstępu. W artykule programowym stwierdzono, że dalsza koncepcja wydawnicza poszczególnych numerów wyłoni ,się w trakcie pracy. Jej podstawą jest założenie, że pismo w,inno dać czytelnikowi pogląd na całokształt prac badawczych prowadzonych w republice, z tego też powodu dążyć się będzie do rozszerzenia kręgu zainteresowań w kierunku kultury materialnej. Jednocześnie zajdada się, że dobór dalszych tematów nie będzie ograniczany, gdyż jedynie szeroka wymiana myśli i poglądów da oczekiwany efekt. W zakończeniu należy podkreślić trafny, bo adekwatny w stosunku do zawartości tytuł pisma, Nazwa Traditiones, jak stwierdza redakcja, wywodzi się z przekonania, że tradycja jest prawdziwym przeclJmi{)tem badań etnologa. Andrzej Brencz �:Wl Rccen.':jc, )H·ZC'Olqr1.lIw!/dawnicfw i czasopism Zbornik Slovenskeho Nlt1'odneho M {fzea. Etno~rnfia. Slovenskc Naroclne Ml\zeum w Martinie, ss. 2-l7. l. I::' flocznik LXVI. Inn. Kolejny rocznik "Zbornil.;:a", stanowiący zarazem tom trzynasty serii elnogr;J,ficznej, poświęcony został pamil;ci prekursor!)w słowackiej etnografii: KriStofovi Chorw{\tovi i Pawolovi Solhanovi oraz dedykowany _. z racji 70-tej rocznicy urodzin - słowackim etnografom i muzealnikom: dr Janovi Mjartanovi oraz Michalosovi Markusovi. Życiory.sy ich, ze ;szczególnym uwzględnieniem całokształtu dorobhl naukowego, otwierają omawiany tom. Problematyka zcnvarta w publikowanych artykuIach ..- ma.ią('ych charakter opisowy i przyczynkarski - jest zróżnicowana. Większość rozpraw poświęcono w~'branym zagadnieniom z zakresu kultury materialnej, s.-:czególnie buclownicl wa. a także z zakresu sztuki ludowej. Oprócz prac autorów słowackich, praeownik{)\\' Muzeów w Martinie, Bratysławie, K{lszycach i Trnawie, zamieszczono praCl' elnografów bułgarskich. Do ciekawszych prac zaliczyć należy rozprawę Igora Kriśtka, [)oświl;COllą zagadnieniom zróżnicowania i organizacji rzemiosła kowalskiego. Autol' w oparciu o materiały poch{)dzące z terenów północno-zachodniej Słowa{;ji, na podstawie kryteriów ekonomi{;zno-.społecznych wyróżnił i określił posz·czegól'ne kategorie zawodowe w rzemiośle kowalskim, wykazując jednocześnie głębokie powiązanie nowych kategor.ii kowali (powstałych wskutek przemian społeczno-gospodarczych) z traclycyjną kulturą ludową. W dalszej części śledzi autol' wpływ Irad.veji na procp,; zdobywania kwalifikacji w rzemiośle kowalskim. We wnikliwym, opartym na bogatych materiała{;h artykule dotyczącym typologii cech budownictwa ludowego w rejonie dawnego Tekova, Andrej Polonec omawia i analizuje poszczególne zachowane tradycyjne formy budownictwa pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych, wykazując ich powiązania z warunkami geofizycznymi oraz historyczną i gospodarczą przeszłością tego ciekawego regionu. Artykuł Viery Kiejlowej, poświęcony pełnemu opisowi drewnianej cerkiewki w Maty,sowej, jest między innymi efektem prac badawczych prowadzonych przez Muzeum w Koszycach na terenie wschodniej Słowacji. Obiekt, opisany przez autorkę niezwykle starannie, jes't charakterystycznym przykładem budownictv •.a łemkowskiego występującego na tym terenie. Ciekawy opis małych młynów wodnych, zwanych haradzejkami, pochodzących z początku XVIII w. i zachowanych w okolicach Plovdiv, pióra Eleny Kolevovej z Muzeum Etnograficznego wPlovdiv, jest interesuj,jcY!T\ pn:ycz~'nkiem zarówno dotyczącym budownictwa ludowego, jak i technilci mlynarstwa wiejskiego. W kolejnych dwóch artykułach omówiono na podstawie zbiorów Zachodniosłowackiego Muzeum w Trnavie wybrane zagadnienia sztuki ludowej, a więc malal'stwa ludowego na szkle (Irena Pisutova i Drahomira Pillova), oraz charakter~'stykQ zdobnictwa wyrobów garncarskich (Drahomira PiJlova). Milowan Chlebana w swym £lIiykule porusza niektóre zagadnienia z zakresu pasterstwa, skupiając s\\"l llwagQ na wypasie bydła rogatego w Rejonie Pogórza Spiskiego. W dziale materiałów i archiwaliów opublilwwan{) wypisy <Irchiwalne dotyczyce dziejów włókiennictwa na Orawie (E. Kovalikova) oraz lustracji gospodarstw chł{)pskich dwóch kategorii poddanych: ieHam, tj. małorolnego chłopa z końca XVIII wieku i mieszczanina z początku wieku XIX (Slavo Chury). Kolejny dział poświęcony jest muzealnictwu etnograficznemu, w którym zarejestrowano wszelką działalność na tym odcinku. Znaleźć tu można Ul"tykul dotyczący całokształtu dot~'chczasowej działalności Muzeum w Trencine, działalność Cislerreichischer Frcilicht- �Reccłn<:)e, museum przeglądy wyd!LtVnictw i czasopislYl kolu Gra.:w (.rosef Vai'eka) oraz Parku Elnograficznego Elai' w Bułgarii (L, L Donkov), Ciekawy i bogato ilustrowany rocznik zamyka dział recenzji. Zróżnicowana problematyka poruszana na łamach omawianego tomu stanowi, jak się wydaje, odzwierciedlenie aktualnych zainteresowań indywidualnych etnografów słowackich i kierunków prac badawczych prowadzonych przez muzea działające na tym terenie, w SlUbing w rejonie Gabrovska Andrzej 20 - Lud, tom LVIII Brencz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad291834f074ceb763a90ca38fb5072c.pdf e78c8e190ec01207631e28687e25702b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1476 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1365 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.307-354 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. o K l N K A Lud, t. !llJ, 1974 SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO ZA OKRES TRZECH LAT KADENCJI OD Hl WRzEśNIA 1970 R. DO 8 CZERWCA 19n R. I. Stan organizacyjny PTL Towarzystwa W okresie ~prawozdawezym Towarzystwo nasze posiadało 19 Oddziałów, za pośrednictwem których prowadzono działalność statutową. Były to Oddziały w Gdańsku, Kielcach, Krakowie z Kolem zainteresowań kulturą Indian, Koszalinie, Lublinie, Łańcucie, Łodzi z Kołem terenowym w Opocznie, Mszanie Dolnej, Olszt.ynie, Opolu, Poznaniu, Przemyślu, Sanoku, Toruniu z Kolem terenowym w Keyni, Vo/arszawic, Wmclawiu, Zabrzu-Katowicach, Zakopanem, Zielonej Górze. Ogółem Towarzystwo posiadało 31 ){II 1970 -31 ){II 1!ł701 -- 721 674 31 ){II 1972 -- 691 członków: Nieznacznc zmiany ilości członków w poszczególnych latach związane byly ze stalą weryfikacją (skreślaniem) członków zalegających z placeniem składek oraz naborem nowych osób. Zgodnie ze statutem Towarzystwo nasze zrze.sza w swoich szeregach zarówno zawodowych etnograf6w jak i przedstawicieli dy's,~yplin pokrewnych oraz działaczy i miłośników kultury ludowej. W polowie 19n r. okolo 30% członków stanowili etnografowie z wyższym w~'kształceniem, 14°","studenci etnografii, 16~/0samodzielni pracownicy naukowi etnografii i nauk pokrewnych, 16% czlonkowie z wyższym wykształceniem w zakresie nauk pokrewnych, ponad 7% absolwenci z innych specjalności, interesujących się etnografią, m.in. 32 nauczycieli i także stosunkowo nieliczna grupa miłośników etnografii, ok. ,1<14 osób z wykształceniem średnim i podstawowym, ,co stanowiło oJ,. 17010 ogólnej liczby'czlonków. W wyniku uchwały WZD w Ostrołęce (16 VI 19'72 r.)czlonkowie Towarzystwa otrzymali legitymacje czlonkowsl,ie. Skład wladz Towarzystwa wybranych 19 IX 1970 r. na Walnym Zgromadzeniu Delegatów w Mi<;dzyrzeczu był następujący: Członkowie Zarządu Glównego PTL: Prezes - prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, Viceprezesi -- prof. dr M. Znamierowska-Prufferowa i doc. dr Adolf Nasz (zmarl 7 IV 19'73 r.), Sekretarz Generalny doc. dr B. KOPCzYllska-Jaworska, Z-ca Sekr. Gen. -- dr Leszek Itman, Sk:ubnik - prof. dr Stanislaw Bąk, Z-ca Skarbnika -- dr Stanislaw Blaszczyk, Przewodnkzący Rady Wydawniczej -- prof. dr Józef Burszta, Członkowie: mgr Maria Suboczowa, mgr Piotr Ka]eciak, dr Anna Kowalska-Lewicka, prof. dr Anna Kutrzcba-P{)jnal'Owa, prof. ell' Franciszek Wokroj, prof. dr Maria Frankowska, prof. �308 kronilca dr Roman Reinfuss, dr Longin Malicki, doc. cir Zbigniew .Tasiewio:, dr Ka;r.imicrz Pietkiewicz, mgr Aleksander Posern-Zieliński. Z-cy członków: prof. dr Aleksander Godlewski, mgr Stefan Lew, mgr Janusz Optołowicz (zmarł 14 IX 1972 r.), na jego miejsce dokooptowano dr Krystynę Marczak. Członkowie Głównej Komisji Rewizyjnej: Ignacy Kuźniewski (przewodniczący), mgr Józef Jastrzębski (sekretarz), dl' Bogusław Linette (członek), dr Jan Dekowski (z-ca członka), mgr Przemysław Niedźwiedziński (z-ca członka). Członkowie Sądu Koleżeńskiego: Dr Tadeusz Prus- Wiśniowski (przewodniczący), dr Maria Biernacka (członek), dr Wanda Jostowa (członek), mgr Antoni Kuczyński (członek), mgr Józef Lech (członek). II. D z i a ł a l n ość ogólno -o l' ganizacyjn a Zar zą d u G łów n e g a W okres·je sprawozdawczym odbyło się 8 zebrań plenarnych Zarządu Głównego (dwa w 1'970 r., dwa w 1971 r., trzy w 1972 r., jedno w l'9n r.) oraz 12 zebrań Prezydium ZG (dwa w 11970r., cztery w 1'971 r., trzy w,1972 r., trzy w 1973 r.). Główna Komisja Rewizyjna przeprowadziła ogółem 7 kontroli, w tym pięć działalności Zarządu Głównego oraz d~ie Redakcji DWOK. Sąd Koleżeński w okresie sprawozdawczym nie odbył żadnego posiedzenia. Tematem posiedzeń Zarządu Głównego były sprawy organizacyjno-naukowe, administracyjne, finansowe oraz wydawnicze. Tym ostatnim będą poświęcone osobne częś·ci sprawozdania. A. Sprawy organizacyjno-naukowe W okresie sprawozdawczym główna działalność Zarządu Głównego PTL koncentrowała się na reprezentacji interesów środowiska etnograficznego wobec władz Akademii, Ministerstwa Szkolnictwa 'Wyższego oraz Ministerstwa Kultury i Sztuki. Pomyślnym rezultatem zostały uwieńczone wieloletnie starania Towarzystwa o przedstawicielstwo etnografii w Komisjach Naukowych PAN. W ubiegłym rolnt została powołana Sekcja Etnograficzna przy Komitecie Socjologicznym PAN (przcwodniczącym jej został członek ZG PTL prof. dr J. Bur.szta). W wyniku naszej interwencji dwóch etnografów, przedstawicieli PTL, zostało powołanych przez wladze PAN do Komitetu Narodowego Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (prof. dr M. Frankowska i doc. dr hab. B. Jaworska). Towarzystwo nasze zostało również po\vołane, jako jeden z organizatorów, clo akcji "Kultura ludowa - dobrem narodu", zainicjowanej ·w 1971 r. przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Ponadto Zarząd Towarzystwa opracował szereg materiałów, przedstawiających osiągnięcia oraz potrzeby naszej dyscypliny w związku z następującymi sprawami: rekrutacją na studia etnograficzne oraz niedoborem kadr w zakresie etnografii (przekazane w 1970 r. autorom raportu o stanie oświaty), w sprawie miejsca i roli etnografii w społecznym ruchu organizacyjnym (omówienie działalności PTL w latach 1945-1972 dla Wydziału I PAN) oraz w związku z przygotowaniami do II Kongresu Nauki Polskiej (referat prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, opublikowany w czasop. "Nauka Polska" nr 1, 1973). Do tych ostatnich przygotowań włączył się również Ośrodek Dokumentacji przy PTL przygotowując szereg materiałów pomocniczYch dła opracowań Se~cji Etnograficznej Komitetu Nauk Socjologicznych PAN. Z inicjatywy Zarządu i przy poparciu Minister.stwa Szkolnictwa Wyższego re- �Kronika 309 prezenlacja Towarzystwa w liczbie trzech osób (prof. ell' A. Kutrzeba-Pojnurowa, proL dl' J. Burszta, doc. dr hab. B. Jaworska) wzięła udział w lecie 1972 1', ,w I Kongresie Etnologii Europejskiej w Paryżu, W dniach 2-4 XII 1972 r. odbyła .się z inicjatywy Zarządu Gl. PTL, zorganizowana przez Oddział Toruński przy pomocy Muzeum Etnograficznego w Toruniu oraz Oddziału Gdańskiego i Łódzkiego PTL, narada robocza europejskich etnologów, specjalistów z dziedziny rybołówstwa. Uczestnicy narady przygotowali wnioski dla Grupy Roboczej Międzynal'Odowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych na mający się odbyć w 197'3 r. Kongres w Chicago. W związku z ogólnopolską dy,skusją nad kierunkami rozwoju nauki polskiej oraz zakresem działania Towarzystw Naukowych Zarząd zorganizował w Oddziała'ch dyskusję nad oceną dorobku, celami i kierunkami oraz formami dalszego działania naszego Towarzystwa. Wyniki tej dyslwsji zostały przeanalizowane przez Prezydium ZG PTL, a 'podsumowanie jej wraz z uwagami Prezydium przekazano wszystkim Oddziałom (zob. s. 321-328). Zarząd Towarzystwa rozpoczął również w ostatnim roku rozmowy z szeregiem instytucji i organizacji w celu przedyskutowania możliwości i form współdziałania (m.in. z Towarzystwem W.spólpracy z Polonią Z.agraniczną "Polonia" oraz Centralnym Ośrodkiem Metodyki Upowszechniania Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki). W dziedzinie działalności naukowej obecny Zar"ząd Glowny przy pomocy Oddziałów w Gdańsku, Wanszawie i Lublinie przygotował trzy sesje naukowe z okazji Walnych Zgromadzeń. W związku z akcją "Kultura ludowa dobrem narodu" przygotowano plan serii wydawniczej, który przedłożon·;) w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Ponadto w 1971 r. przystąpiono do prac zwią7.any,ch z gromadzeniem materiałów do bibliografii bieżącej etnografii polskiej. 1. Sekcja amerykanistyczna Dzialająca przy Zarządzie Gl. PTL ogólnopol'ska sekcja amerykanistyczna z siedzibą w Poznaniu skupia obecnie 30 członków, reprezentujących różnorodne dyscypliny nauki z szeregu ośrodków naukowych kraju. Sekcja pracuje pod bezpośrednim kierownictwem prof. dr M. Frankowskiej. W skład Zarządu wchodzą: prof. dl' Maria Frankowska, prezes (Poznań), dr Maria Paradowska, sekretarz (Poznań), mgr A. Posern-Zieliński, z-ca selcretarza (Poznań), dr Barbara Walendowska,skal'bnik (Poznań) oraz członkowie Zarządu: prof. dr J. Klimaszewska (TorUIl), dr Marcin Kula (Warszawa), mgr Krystyna Małkowska (Warszawa). mgr inż. Andrzej Krzanowski (Kraków). W okresie sprawozdawczym sekcja odbyla 25 posiedzeń ści.słego Zarządu sekcj,i oraz 2 zebrania poszerzonego Zarządu. W dniach 2.3-25 IV 1971 r. zorganizowano w Poznaniu IV Etnograficzne Seminarium Amerykanisly'czne poświęcone problematyce religijnego synkretyzmu. W następnym okresie przystąpiono do przygotowania V Seminarium, które ma ,się odbyć w październiku IOn r. Seminarium doty'czyć będzie problemu kształtowania się autorytetów, władzy społeczno-politycznej i jej ośrodków w plemionach tubylczych Ameryki w przeszłości i obecnie. PonadtD członkowie sekcji brali czynny udział w konferencji zorganizowanej przez Pracownię Dziejów Ameryki Łacińskiej i Afryki Instytutu Historii PAN, poświęconej dziejom Ameryki Łacińskiej w XIX i XX w. oraz w konferencji zorganizowanej przez Pracownię Geograficzną PAN na temat problemów rolnictwa w Ameryce Lacillskicj, a także brali udział w zorganizowanym przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Oddział Krakowski PTL i Koło zain1:eres<jW<lllkullurą �310 Indian Kronl1ła przy tymże Oddziale - ,ratów i zabierając Sympozjum Kultury Indian, wyg1aszaj;lc kilka rcfc- glo~ w dyskusji. Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Ośrodek 'z &iedzibą w Lodzi, dzialający ·pod kierownidwem doc. dr hab. B. K<Jpczyńskiej-Jawor:skiej, kontynuowal dziala1ność dotyczącą dokumentacji etnograficznej. Oprócz uzupelniania zapoczątkowanych w latach uprzednich wykazów i kartotek, w 1970 r. rozpocząl ewidencję zespolów regionalnych oraz festiwali i innych imprez f01klory.sty,cznych, w 1971 ;1'. założono kartotekę wystaw etnograficznych oraz ewidencję badań terenowych, prowadzonych przez muzea. W odpowiedzi na .sugestie zgloszone przez członków PTL w .roku 1972 Ośrudek przystąpi! do zbierania informacji na temat opracowanych kwestionariuszy (ankiet) do terenowy'ch badań etnograficznych. Kwestionariusze przekazane przez autorów są przechowywane w zbiorach Ośrodka, z kwestionariuszy wypożyczonych do wglądu ,sporządzono mikrofilmy. W sprawie kwesti{)nariuszy wysIano 200 ankiet, w odpowiedzi otrzymano 80 kwestionariuszy. W tym samym roku opracowano i rozprowadz·ono ok. 400 ankiet adrcsowany>ch do zespolów folklorystycznych. Otrzymane w od.powiedzi .informacje pozwolily uzupelnić posiadane kartoteki zespolów. Tegoż roku, korzystając z okazji weryfikacji twórców ludowych prowadzonej przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, zapoczątkowano weryfikację danych z kartoteki twór·ców ludowych (zweryfikowano dane z 7-miu województw). W początku 1'973 r. rozprowadzono ankietę weryfikują'cą dane o wystawach etnograficznych, które odbyły się w 1'972 r. Ośrodek jest jedyną w PoLsce placówl,ą dokumentacy jną w dziedzinie etnografii. Ostatnio wzrosla jego rola: w związku z pracami przygotowawczymi do Kongresu Nauki Polskiej i pracami powołanej w 1972 r. Sekcji Etnograficznej przy Komiiecie Nauk Socjologicznych PAN. Dla potrzeb tej Sekcj'i Ośrodek sporządzi! szereg zestawień informacyjnych (wykazy pracowników dzialających na polu etnografii, wykazy wydawnictw etnograficznych, towarzystw, itp.). Ponadto Sel"cja zleciła Ośrodkowi organizację i prowadzenie prac z zakresu bieżącej bibliografii. Ośrodek świadczy róźnego rodzaju uslugi informacyjne, które zlecane mu są przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jak przekazywanie danych do reje&tru stowarzyszeń nauk I'>poleczny.ch (UNESCO), danych do informatorów międzynarodowych itp. W .1972 r. ·sporządzono selektywną bibliografię prac etnograficznych, publikowanych w 197'1 r. dla międzynarodowej bibliografii nauk spolecznych, wydawanej przez Comite International pour la Documentation des Sciences Sociales (CIDES UNESCO) w Paryżu. Ośrodek prowadzi stalą wymianę materialów z Pracownią Dokumentacji Instytutu Etnografii \Słowackiej Akademii Nauk (Naroclopisny Ustav SAV) w Bratysławie. W 1972 r. przygotowano materiały a działalności Ośrodka na konferencję zorganizowaną przez międzynarodowe etnograficzne czasopismo dokumentacyjne ,.Demos". Ponadto referat na temat klasyf~k.acji i jej systemów w etnografii na Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, który ma się odbyć w Chicago w 1973 r. Pracownicy Ośrodka, z wy'ksztakenia etnografowie, w miarę możności śledzą i dyskutują metody i techniki prac dokumentacj,i naukowej. Główna uwaga zwrócona jest obecnie na sprawę systemu klasyfikacji. Ośrodek podjął wstępne wysiłki w celu opra'cowania etnog:raficznego tezaurusa. Etapy dyskusji i wykonywanych prac znajdują ,swe odbicie w kilku artykułach, opuhlikowanych oraz znajclu.i'1c\'ch się w druku. 2. Ośrodek �Kronika 311 Opier<ljąc <.ię na analizie dotychczasowej, czteroletniej działalności Ośrodka dyskulowana jest obecnie sprawa dalszego profilu pracy. Ze w.zględu na ograniczone możliwości !,ndrowc (2 osoby na pól etatach ,i niewielkie kredyty 'na prace zlecone)' działalność ta, jak się wydaje, musi się skoncentrować na zagadnieniach uznanych za podstawowe dla nas:zejdyscypliny. W tym względzie nie podjęto je5':/)czeostatecznych decyzji, ale tok dotychczasowy'ch dyskusji sugeruje, że w pierwszym rzędzie będzie tD dokumentacja bibliograficzna prac publikowanych oraz prac badawczych będćlcych w toku, wraz z informacją o miejscu i stanie przechowywania materialów żródlowych. 3. Biblioteka Główna i Archiwum W okresie .s'prawozdawczym naukowe wpłynęło do Biblioteki 3198 egz. nabytków, w tym: z wymiany 2807, z zakupu 325, dary (wydawnictwa PTL) ,66 egz. Nabytki Biblioteki, zarówno dzieła zwarte jak i czasopisma, pochodzą głównie z wymiany krajowej ,i zagranicznej. Zakupy dolCQnywane są z funduszu przeznaczonego na zakup ](S'iążek - rocznie ok. B ty,s. zł. Ta kwota przeznaczana jest na zakup książek zagranicznych za pośredni'ctwem Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN, jak również na zakup książek produkcji krajowej. Rocznie z wymiany krajowej i zagranicznej Biblioteka uzyskuje ok. 2'00 tytułów czasopism i .serii. Liczba ta z roku na Tok rośnie w związku z nawiązywaniem coraz to nowych umów wymiennych. Od 1970 r. .rocznie przybywa z wymiany przeszło 1100 egz. wydawnictw, tj. o ok. 2'50 egz. więcej w porównaniu z .poprzednim okresem sprawozdawczym. Przyrost ten uzyskano dzięki nowy,m kontaktom z zagranicznymi instytucjami, a także .przez ciągłe uzupełnianie czasopism i serii znajdujących się już w Bibliotecc. Po weryfikacji wymiany przeprowadwnej w 1971 r .. w wyniku której skreślono z listy kontrahentów 10 instytucji, oraz po llzy;;kaniu nowych kontrahentów, prowadzimy obecnie wymianę :z 2125 instytucjami, w tym ze 169 zagranicznymi i 56 krajowymi. W chwili obecnej stan księgozbioru Biblioteki PTL wynosi: dzieła zwarte 1:1524 vol., czasopisma i serie - 2 BZU tytułów. Ogółem w okresie sprawozdawczym udos.tępniono 30867 książek i czasopism 7030 czytelnikom, w tym: w czytelni 277'34, poza Biblioteką 3009, wy!slano do innych bibliiotek i instytucji 124 książki. W ramach prac wewnętrznych pl~zeprowadzono ,inwentaryza'cję księgozbioru: IX-XI 1970 dzieł ,z,wartych, I 1971 inwentary.zację czasopism .szwajcarskich, pirenejskich, węgier:-kich, 1$)72 czasopis:rn włoskich, skandynawskich, niemieckich. Planuje .się dalsz'l inwentaryzację ·czaso.pism w miesiącach wakacyjnych '19'73 r. W zakresie informacji biblioteka pl'zekazuje roczne wykazy w.pływających zagranicznych 'czasopism i dziel zwartych do Katalogów Centralny'ch Biblioteki Narodowej oraz Biblioteki .PAN. Poza tym w "Ludzie" zamieszczane są wykazy posiadanych ważniejszych zagranicznych dzieł zwartych. Od 1971 r. prowadzone są również pra'ce przygotowawcze nad bibliografią etnografii polskiej. W tym zakresie ,gromadZi się noty bibliograficzne w oparciu o "Przewodnik bibliograIiczny" i "Bibliografię zawartości czasopiSJll". Zarządzeniem nr 49171 Sekretarza Naukowego PAN z dnia 16 XII ,197(1 1'. 'W -"prawie organizacji i 'działania sieci bibliotek naukowych PAN Biblioteka PTL została włączona w skład sieci bibliotek P AN. W związku z analizą działalności poszczególnych organów Towarzystwa zaktualizowano regulamin biblioteki i opracowano jego nową wersję. Archiwulll nallkowe PTL znajduje się w dalszym ciągu w pomiesz·czeniach �312 Kronika. B. Sprawy organizacyj Ilo-administracy j ne magazynu wydawnictw. Materiały al'chiwalne udostępniano w czytelni biblioteki PTL. Skorzystało z nich kilkanaście osób. Ponadto ze zbiorów archiwalnych skorzystały 4 instytucje naukowe. Odnośnie prac wewnętrznych, organiza·cyjnych, w okresie .sprawozdawczym przearganiwwano pracę biura i wprowadwno pev-me zmiany w strukturze organów Towarzystwa. Zgodnie z zaleceniami PAN opracowano regulamin określający zakres obowiązków i tryb działania w.szystkich komórek PTL wraz z instrukcją obiegu korespondencji. W \vyniku ograniczenia nadmiernie rozrośniętej księgowości powołano w 1972r., w biurze, stanowisko instruktora do spraw organizacji i łączności z Oddziałami. W wyniku przeniesienia redakcji "Literatury Ludowej" do Wrocławia utworzono stanowisko drugiego redaktora wydawniczego. W roku 1973 uzyskano, w wyniku starań Zarządu, status :pracowników naukowych dla pracowników DWOK i ODiIE; stanowi to dowód uznania obu tych placówek za społeczne placówki naukowe. W celu lepszego infOl'mowania ogółu członków o całokształcie działalności T{)warzystwa, uchwałą z ,dnia 27 IX 72 postanowiono sporządzać odbitki z rocznych sprawoz.dań Zarządu Gl., publikowany'ch w "Ludzie" ,i rozsyłać je nieodpłatnie wszystkim członkom. W ostatnim okresie wdrożono prace organizacyjne nad utworzeniem w łonie PTL sekcji muzeologi1cznej, której organizację powierzono prof. dr M. PrufIerowej, sekcji folklorystycznej, której organizację ,powierzono doc. dr D. Simonides oraz wszczęto rozmowy dotyczące wypracowania stałych form współpracy z Centralnym Ośrodkiem Metodyki Upowszechniania Kultury - tu jako łącznika .z ramienia Zarządu Gl. powołano dl' Grażynę Dąbwwską z Oddziału Warszawsl{iego. III. Działalność wydawnicza w okresie d o m a j a 1973 r. W okresie sprawozdawczym w ramach wydawnidw pod red. prof. dr J. Burszty 3 tomy Ludu. Są to: Lud, Lud, Lud, od PTL września ukazały t. 54 t. 55 t. 56 Ponadto 27,60 28,47 wydaliśmy: Dolnoślqskie pieśni w opracowaniu J. Majchrzaka, sfinansowane w całości przez PRN ludowe dr S. Bąka, 10,40 etnograficzne z pow. z. 2, pod red. przez PPRN w Lima- limanowskiego, mgra P. Kaleciaka, częściowo :sfinansowane nowej 2 tomy Łódzkich Studiów Etnograficznych K. Zawistowicz-Adamsl<iej Są to tomy: 13 11,00 pod red. prof. dr F. 01esiejuka, pod red. doc. dr W. Kwaśniewicza, częściowo sfi.nansowane przez PWRN w Lublinie Mity, legendy i podania polinezyjskie w opracowaniu m~r H. RomarlSkiL'j, pod 1"L'l1.mgla A. Posern-·ZiL'1il\skiL'go weselne 11,00 14,25 14 Obl'Zędy się kolejn{) 22,50 pod red. prof. we Wrocławiu Materiały 1970 w Lubelskiem 17,:lO IO,I;) ark. wyd. �313 Kroni1~a w opr~lcowalliu M. Kasjana, pml red. pr'Jf. częściowo sfinansowane przez Kujawsko-PoKulturalne w Bydgosz·czy Literatura Ludowa pod red. prof. dr Cz. Hernasa, 6 zesz. za 1972 r. i :3 zesz. za 1973 1'. Du.my ukraińskie clI' J. Klimaszewskiej, morskie Towarzystwo 7,56 ark. wyd. 45,00" ••. Lącznie Redakcja Dziel wszystkich O. Kolberga wydala \\' okresie _ ...•. " _-_.- 205,23 _'o ark. wyd. sprawozdawczym 4 tomy. Są to tomy: 50 Sanockie-Krośnieliskie, 54 Ruś Karpacka, 55 Ruś Karpacka, 63 Studia, rozprawy -cz. II 38,0 ark. wyd. 'Cz. I cz. II 32,7 44,5 i artykuly 48,:3 LąC<'. nie 163,7 ark. wyd. Oclnośnie dzialalności Redakcji DWOK naldy zaznaczvć, :i'e od początku prac wydawniczych, tj. od 1961 r. ukazało się 55 tomów o objętości 1.541,6 ark. wyd. Stanowi to okola !l3"/" calości DvVOK. Z tego wydano 3·6 tomów fototypicznie z oryginałów (7112,:3 ark.) i 19 typograficznie z rękopisów (759,3 ark. wyd.). W okresie sprawozdawczym PTL wydało łącznie 368,93 ark. wyd. Bionjc pod uwagę fakt, że do koń-ca roku 1973 zostan~e wydany-ch jeszcze ok. 50 ark. wyd., średnia roczna wydawanych arkuszy ksztabtuje się w grankach 160-170 ark. wyd. W stosunku do zakładanych planów wydawniczych Towarzystwo realizowało swe plany jeśli choozi o wyl<arzystanie limitów przyznanych arkuszy. Nie zawsze jednal< byly możliwości fin.ansowe niezbędne dla wykonania planów tytułowych Towarzystwa. W związku z powyżs.zym były wydawane w pierwszej kolejności te pozycje, na które Towarzystwo uzyskało pomoc f.inan.sową z zewnątrz. W wyszczególnionym wyżej wykazie wydanych prac zaznaczono instytucje, które wykazały SWejpomoc finansową dla Towarzystwa. W dalszym ciągu Towarzystwo nasze utrzymuje kontakty z Opolskim Towarzystwem Naukowym w Opolu, które udziela pomocy finansQwej celem wydania pracy z planu na r. 1·973 pl. Wieś .~ląska w 1'. 1840. Celem bliższego naświetlenia kształtowania się i realizacji tytulowych planów wydawniczych na~zego TQwarzystwa przedstawię plany ostatnich lat, tj. r. 1972 i 1973. A zatem plan wydawniczy na r. 1972 obejmował następujące pozycje w zakresie publikacj'i zwartych: 12 ark. wyd. E. Kucharska, A. NaslZ, S. Rosponc1, Wieś opolska w 1840 r. G. Fierla, Strój cieszyński 6 M. Kasjan, Dumy ukraińskie 8 K. Simiczijew, Bajki macedońskie B B. Gawin, Bibliografia etnografii polskiej 8 28 O. Kolberg, Sanockie-Kl'ośnieńskie, cz. II O. Kolberg, Studia, rozprawy i artykuly 27 Ponad to w zakresie czasopism: Lud, t. 56, pod red. prof. dr J. Bursz t y 30 Literatura Ludowa, pod red. prof. dr Cz. HermLsa 10 Łódzkie Studia Etnograficzne, pod red. prof. dr K. ZawistowiczAdamskiej 10 Razem 147 ark. wyd. Plan powyższy został zreal~zowany jeśli braćpoct uwagę lim.it arkuszowy. Nie \Vykon~ll1o nal.HlTliast planu tytuŁowego. Z pow{)c.lu braku środków finansowych �314 Kron!ka ,v r. 1972 mogły ukazać się przede wszystkim pozycje stanowi'lce poślizgi z r. 1971. W związku z ciqglym niec1ustatkiem w zakresie śrudków finan.sowych, u!Jniżeniem linLitu arkuszy wydawniczych przez PAN oraz celem uniknięcia dalszych rozbieżności mic;dzy zaldadanym a zrealiz·owanym planem wydawniczym, nada Wydawnicza Towarzystwa postanowiła do planów na lata 1973-1975 nie wprowadzać nowych pozycji, lecz realizować poślizgi z ,1972 roku. Tytuły umieszczone w planie wydawniczym na rok 197'2 i dotychczas nie wydane ukażą się kolejno w latach 1973-1975. Zgodnie z planem Pobkiej Akadem.ii Nauk plan wydawniczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przewiduje wydanie w 1973 r. 176 ark. wyd. Na plan ten oprócz stałych czasopism, tj. I,ud, LL i ŁSE 70 ark wyd. składają się następujqce pozycje zwarte: O. Kolberg, Sanockie-Krośnie1iskie, cz. I (t. 49) i III (t. 51) 70 M. Kasjan, Dumy ukraińskie 10 E. Ozgowicz, S/.ąs/m rzeźba ludowa 12 E. Kudlarska, A. Nasz, S. Ros·ponel, Wieś opo/.ska w 184U T. 14 Razem .- -_. 17(i ark. wyd. Tytuł ostatniej pozycji zmieniono na Wieś śląska w 184U 1'. W dJ'uku znajdują się kolejne 3 tomy DWOK nn poczet planu \V latach 1973UJ74: t. 49, cz. I i t. 51, ·cz. III Sanockie-Krośnieńskie oraz t. til Pisma muzyczne, cz.!. W druku i przygotowaniu redakcyjnym znajdują się również kolejne zeszyty Litcratury Ludowej. Tutaj należy nadmienić, że począwszy od 1'. 1972, kiedy to redak~ję merytory,czną przejął prof. dr Czesław Hernas, 'czasopisnlD ukazuje się regularnie co dwa miesiące, realizując swój plan zarówno arkuszowy jak i w zakresie treści. W chwili obecnej redakcja Literatury Ludowej jest w posiadaniu materiałów do dalSizych kilku numerów, a tak:że uo jednego tomu (rucznika zaległego). Ambicją i koniecznością staje się zarówno dla redakcji jak i dla całego Towarzystwa wydanie zaległych roczników Literatury Ludowej za lata 1969-1971. Trudność w wydaniu zaległych roczników polega na braku środków finansowych, a także uzyskaniu z Polskiej Akademii Nauk dodatkowych arkuszy na wydanie zaległości. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze podjęło starania o włączenie do planu na 1'. 1974 jednego zaległego tomu Literatury Ludowej o objętości 25 ark. wyd., a jednocześnie czyni się starania o uzyskanie pomocy finansowej z Uniwersytetu Lubciskiego dla wydania zaległego tomu. 'Wszystkie pozostałe pozycje z planu na .r. 1973 są obecnie mocno zaawansowane w produkcji ~ można mieć już pewność, że plan roku 1973 zostanie wykonany. Śląska rzeźba ludowa ukaże się na przełomie III i IV kwartału 73 r., Wieś ś/·ąska w 1840 T. przewidziana jest na ·koniec ostatniego kwartału. Na ukończeniu jest kolejny 57 t. Ludu, poświęcony VII Międzynarodowemu Kongresowi Slawistów w \Varszawie, który miał odbyć się w maju. W związku z przesunięciem się daty Kongresu na ,sierpień, a równocześnie brakiem środków finansowych, Lud t. 57 wyjdzie tuż przed Kongresem. 1'1 opracowaniu redakcyjnym znajdują się kolejne t0my i zeszyty wydawnicl w stałych PTL, Bajki macedońskie K. Simkzijewa pod red. Ligii Jasnosz (pozycja pl'zewidziana do wydania w r. 1974) oraz St1'Ój cieszyński G. Fierli, lXlU. red. prof. dr A. Kutrzeby-P{)jnarowej, który zostanie wydany prawdopodobnie w 1975 1'. W opracD\vaniu reda:k~yjnym i graficznym znajduje .<;ię aktualnie 8 tomów DWOK: 111' 37-·:38 Komentarze tekstuwe i Jl1UZ\TZne do L 1 -36 DWOK. 47 Chełms/cie i Przemyskie, 56-57 Ruś Czerwona cZ. I-II, 58-59 Materialy do etnografii Słowian �315 Kronika cz. f-II, liZ PisTI,1l 1I'.IL!J(·'::l1e lL II (łącznic: ok 2,30 ark. wyd.). Druk trzech z pnwy7.szych pozycji (Ill.' 47, ;iIi, liZ) rozpocznie się Vi 1974 r. W opracowaniu autorskim znajduj"l .się w różnym ",tuplliu opracowania wszystkie następne tomy DWOK (14 pozycji), w tym biografia O. Kolberga i indeksy. Centrw11 prac stanowi nadal blok tomów 5uplemcntowych i miscellanea oraz materiałów do etnografii Slowian. Dla prr.yspieszenia najbardziej czasochłonnego opracowania materiałów mu;zycznych O. Kolberga, które posuwa sil') niezadowalająco z powodu zatrudniania przez Redakcję DWOK tylko jednego redaktora-muzykologa. udalo się w okresie sprawozdawczym pozyskać fachową ,pomoc w ramach prac zleconych. W przygutowaniu znajduje s,ię III wydanie tomu 1 DWOK Pieśni ludu polskiego (druk nakładem finansowym PWM). Trwają starania o wznowienie innych tomów DWOK, których nald,ld zostal wyczerpany, a także wznowienie wyczerpanych zeszy tów APSL. VVzwiązku ze znacznym obniżeniem rocznego limitu arkuszy wydawniczych dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na rok 1974, a może i dalsze lata (w 170 na llO ark. rocznie), wydawnictwo zmuszone jes,t wydać przede wszystkim pozycje 7. dawna już planowane i opracowane. W związku z tym nie przyjmuje się do oprac,owania aut01:skiei.fQi redakcyjnego pozycji nowych. IV. S p r a wo z d a n i e z dzia ła lności f i n a n s o we j za l a t a 1970-1972 Działalność finansowa Towarzystwa stosownie do M.P. nr 67/73 podlega nCldzol'{)wi i kontroli Polskiej Akademii Nauk, ponieważ poprzez PAN Towarzystwu korzy,sta z dotacji z budżeLu Państwa. Polska Akademia Nauk dokonała pełnej kontroli działalności finansowej Towarzylstwa w roku 197,] za olues od 1 I 1968 do 31 III 1971. Wyniki kontroli zostały ujęte w protokole i zarządzeniach pokontrolnych z dnia 14 lipca 1971 r. Dzialalność finansowa Towarzystwa pod względem merytorycznym nie na.<;uwała władzom Akademii zaslrzeżel'l. Zalecenia pokontrolne odnl'sily się do wzmocnien ia dyscypliny finansowej na odcinku terminowości i poprawności rozliczeó finansow.vch Oddzialów, zabezpieczenia odpowiedzialności za majątek Towarzystwa i poprawienia zasad organizacji, poprawności ewidencji materiałów archiwalnych. Zalecenia pokontrolne Akademii zostaly wykonane, o czym Akademia zO!Stała powiadomiona pismem z dnia 13 VIII 1971 r., za wyjątkiem spra\\'y uporz<ldkowania archiwum, co spowodowane jest trudnościami lokalowymi. Z uwagi na przeprowadwn'l l'ewizję za lata 1967-1971 przez Polską Akademie; Nauk Zarząd zaniechal kontl'OJ;i ksiąg Towarzystwa 11rzcz biegłego księgowego, natomiast za rok UJ72 zlecono badanie ksiąg biegłemu księgowemu. W wyniku badań biegły księ.~owy w swoim orzeczeniu stvvierdza, że sprawozdanie finansowe Towarzystwa zostało sporzqclwne prawidłowo. Za ol,rcs sprawozc1awczy, tj. rokJ.970-1972 działalność finansowa Towarzystwa prowadzona byla w ramach zatwierdzonych preliminarzy budżetowych. W okresie roku 1~70-1972 Towarqstwo dysponowało następującymi funduszami: Treść Dotacja z budżetu Wpływ .skI. czl. Sprzed<.lżwyclawn. Dota-cje na zlec. Zy;;,J.;:i nac1zw\'C'z'ljne R<lzeln - 1970 -----~ 1971 1972 Razem ].294.820 11.895 420.075 121.819 8.482 1.304.000 18.900 420.407 220.000 1.038 1.394.435 11.405 268.016 45.150 391 3.993.255 42.200 1.108.498 386.969 9.911 1.857.091 1.964.345 1.719.397 5.540.833 ..._--. -_._,_ ... - �316 Kronika Wykazanc wyżcj dochody obcjmujq również RcdakcjG DWOK; wynosZ'l onc za lab 1970-1972 zł 2.7'20.973, co wynosi 48,3"/" dochodów Towarzystwa. Dotacja z budżetu dla Redakcji DWOK wynosiła w tym okresie zł 2.lUZ.000, zaś dla Zarządu Głównego Towarzystwa na pozostałą działalność zł 1.811.255. Szczególnej uwagi wymaga sprawa terminowego wpłacania składek członlwwskich. Na tym odcinku konieczne jest energiczne działanie władz Oddziałów, bowiem zaległości z tytułu składek członkowskich wg stanu na dzień :n. XII len r. wynoszą 17.805 zł,W okresie sprawozdawczym wydatkowano następujące sumy: -_ .. _------_._ ..._Treść 1970 1971 1972 Razem -_. __ '-_0_'- ..__ __ ._-------- ..--._-_._-------_.- -- ..._. 1.218.401 1.399.075 1.592.020 4.209.496 Działain. wyd. 239.033 zlecona 127.066 39.718 405.817 popułaryz. 68.858 72.705 77.945 219.508 bibliotek 87.055 75.058 67.477 229.590 Koszty administr. 182.167 207.320 165.247 554.734 Straty nadzwycz. 110.811 7.217 4.376 122.374 . ----------_ .. ".' .. _-_. .---.- 2.070.079 Razem ---_.--._-- 1.983.586 1.687.854 .----- 5.741.519 Podane wyżej koszty obejmują również Redakcję DWOK, której koszty za okres 1970-1972 wyniosły zł 2.868.389, pozostałą kwotę zł 2.873.130 wydatkowano z dyspozycji Zarządu Głównego. Wyjaśnić należy, że poniesione straty w roku 1970 w kwocie zł HO.8U dotyczyły lat 1961-11964 w związku z nieformalnym załatwieniem spraw dzierżawy pomieszcze11 i wynagrodzeń za honoraria. Reasumując stwierdzić należy, że PTL, obejmujące swą działalnością cały kraj i pr·(}wadzące wspóŁpracę z wielu instytucjami naukowymi w świecie, od ·szeregu lat nie jest w pełni dofinansowane. Czynione .starania przez Zarząd Główny w Polskiej Akademii Nauk o zwiększenie dotacji, w 8zczególnośd na działalność popularyzacyjną Oddziałów oraz działalność wydawniczą, nie dały dolychczas pozytywnego rezulta;tu. Wydaje się zatem konieczne prowadzenie &tarań przez po.szczególne Zarządy Oddziałów o u.zyskiwanie funduszy od wladz lokalnych na określone badania, wydawnictwa, akcje populm'yzacyjne. Preliminarz budżetowy na rok 11973 został zatwierdzony przez Akademię w wywkości zł 2.048.444 po .stronie wydatków i dochodów. Dotychczć1sowe dochody i koszty kształtują .się na poziomie planu. Z braku sprawozdań finansowych z wielu Oddziałów podawanie sum bezwzględnych dałoby niewłaśC'iwy obraz finansowy. V. P l a n p I' a c y T {)war z y s t wan a 1973 r. Plan ten przewiduje zgodnie z prespektywicznym planem na lata 1D70~1!J7'5 realizację: 1. Rocznych planów wydawniczych, 2. Pomoc w realizacji planów Odd,ziałów, ::l. Kontynuację prac Zarządu Gl. w zakresie: a) gromadzenia i opracowywania księgozbioru, b) kontynuacjG prac ODilE, c) kontynuację prac Sekcji amerykanistycznej d) udział w akcji "KultUJ'a ludowa - dobrem narodu". Ponadto plan przewiduje .zakończenie rozpoczętych prac organizacyjnych związanych z: l) zorg;mizowanicm Sekcji muzN\ugiczncj, folklorystycznej i filmu ctno- �.r---~ /:.-.. t.'łi,~ 1«:;'- '.)\ :f~'1j:G(:~' F,,;\'~l \' ./ I(l'olli"a '. . '" . • . \. fi '" / pl'zy l' .'l'L; 2) ZCIwarnem 11lllOWy O 1V,~pujprac.l' na\lkOW1~.J l ()rl.(;lllJ:I,C1C.vj~,..:-nej ze Słowackim Towarzystwem Luc!{)znawczym (Slovenska Narodopisna Spolccnost); 3) zawarcie umowy o współpracy z Centralnym OśrDdkiem Metodyki Upowszechniania Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki; 4) kontynuacją rozmów z TDwarzySi1:wem Współpracy z Polonią Zagraniczną "Polonia" co do form współpracy i świadczeń naszegD Towarzystwa na rzecz Polonii; 5) lwnt:ynuowaniem starań o zdobycie dodatlwwych funduszy na reedycję wyczerpanych tomów DWOK i APSL. Ponadto zgodnie z zaleceniami ostatniej kontroli finansowej biegłego księgowego Zarząd planuje przeprowadzenie inwentaryzacji majątku wszystkich Oddziałów PTL oraz przedy.!>kutowanie wyceny wydawnictw PTL, które jak się wydaje mają zbyt niskie ceny, jak również zbadanie raz jeszcze możliwości upłynnienia nadmiernych zapasów wydawnictw Towarzystwa. W zwiqzku z potrzebami rozwojowymi Towarzystwa będą wszczęte starania na Uniwersytecie Wrocławskim o uzyskanie lepszego lolmlu dla pomieszczeń biblioteki, archiwum, biura oraz redakcji wydawnictw PTL. gl'CillCZl1t'gO Opracowała: Bronisława XLVIII WALNE ZGROMADZENIE PTL I SESJA NAUKOWA W DNIACH 8-10 CZERWCA 1973 R. Jaworska W LUBLINIE XLVIII Walne Zgmmadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyło się w Lublinie-Zamku w dniach 8-10 czerwca 1973 r. Po powitaniu uczestników przez dyrektora Muzeum Okręgoweg{) w Lublinie, dr Zygmunta Ślusarskiego, prezes Zarządu Głównego PTL, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska, dokonała w dniu 8 czerwca 1H713 r. otwarcia obrad, proponując przewodnictwo mgr Zofii Neymanowej. Propozycję tę zaakceptowano i następnie przyjęto porządek obrad: l. Uczczenie pamięci zmarłych członków PTL; 2. Odczytanie protokołu z poprzedniego Walnego Zgromadzenia; :3. Wybór Komisji Matki i Komi.sji Skrutacyjnej oraz Komisji Wnioskowej; 4. Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego; 5. Omówienie wniosków z dyskusji Oddziałów na temat kierunków i form działalności PTL; 6. Sprawozdania z działalności Oddziałów; 7. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 8. Dyskusja; 9. Wręczenie legitymacji honorowego członka PTL prof. dr Tadeuszowi Sewerynowi; 10. Wybór nowych władz PTL; 11. Przedstawienie planu pracy i budżetu; 12. Omówienie wniosków przez Komisję Wnioskową; 13. Zamlmięcie obrad. Ad. 1. Minutą milczenia zebrani uczcili pamięć zmarłych członków PTL: prof. dr Włodzimierza Antoniewicza z Warszawy, doc. dr Adolfa Nasza z Wrocławia wiceprezesa Zarządu Głównego PTL, doc. dr Tadeusza Wróblewskiego z Poznania byłego wiceprezesa Zarządu Głównego, doc. Józefa Ligęzy z Bytomia, dr Sebastiana FlizakLl z lVIszany Dolnej - członka honorowego PTL, mgr Janusza Optołowicza z Lublina, mgr Jana Janoty i Władysława Stożka z Mszany Dolnej oraz prof. dr Sulo H8.lt.sonena z Finlandii - członka honorowego PTL. Ad. 2. Protokół z XLVII Walnego Zgromadzenia, które odbyło siG w czerwcu �](ronliw 1-972 r. w Ostrołęce, odczytała mgr Małgon:ata Orlewicz. Do protokołu nie wniesiono uwag. Ad. 3. Wybrano Komisję Matkę, do której powołano 5 osób: dr Stanisława Błaszczyka, dr Kazimierza Piet.kiewicza, dr Longina Malickiego, dr Bolesława Lopuszańskiego 'i dr Leszka Itmana oraz Komisję Skrutacyjną w składzie: dr Anna Kowalska-Lewicka, do.c. dr hab. Zbigniew Jasiewicz i mgr Józef Jastrzębski. W skład Komisji Wnioskowej weszli: prof. dr Franciszek Wokroj, dyr. Ignacy Kuźniewski i mgr Medard Tarko. Ad. 4. Sekretarz Generalny Zarządu Głównego PTL, doc. dr hab. Bronisława Jaworska, przedstawiła sprawozdanie z działalności PTL w okresie ostatniej 3-letniej kadencji Zarządu - od września 1970 1'. do czerwca 197:3r. W sprawozdaniu zostały omówione sprawy organizacyjne, działalność naukowa i wydawnicza, sprawy archiwum i biblioteki PTL, działalność Ośr-od-ka Dokumentacji i Informacji Etnografi'cznej oraz inne dziedziny pracy. Odczytane zostało również spr!1wozdanie finansowe PTL za lata 1970-1972 (zob. teksty na s. 307-316). Ad. 5. Doc. dr hab. B. Jaworska odczytała zbiorczą listę wniosków i postulatów Oddziałów PTL, zgłoszonych w toku ogólnej dyskusji ·członków w 1972 r., dotyczącej kierunków i form działaruia Towarzystwa. Zdaniem większości Oddziałów Towarzystwo nasze powinno skupiać nie tylko zawodowy·ch etnografów, ale również miłośników kultury ludowej, działaczy i regionalistów, których należy włączać do prac organizacyjnych. Wys·unięto postulat częstszego organizowania zjazdów w mały,ch miejscowościach, dla ich zaktywizowania. Wskazano na pilną potrzebę nawiązania stałej współpracy z PoLskim Towarzystwem Turystyczno-Krajoznawczym i innymi instytucjami tego typu w kraju, zacieśnienia kontaktów z Polonią zagraniczną. Podkreślono konieezność opracowywania i wydawania materiałów oraz podręczników i instrukcji dla zes.połów folklorystycznych, poradników bibliograficznych, folderów związany'ch z akcją "Kultura ludowa - dobrem narodu", katalogów wydawnictw itp. Postulowano potrzebę rozszerzenia pra'c badawczych, zaznaczając przy tym, że OddziaIy Powinny kierować swe wysiłki na badanie kultury ludowej regionów, w których działają; zauważono także potrzebę zwiększenia kontaktów PTL z nauką zagraniczną. Doc. dr hab. B. Jaworska odpowiedziała w imieniu Zarządu na postulaty Oddziałów. Stwierdziwszy, że .stanowią one w sumie bardzo cenny materiał wyznaczający kierunek i formy de,iałalności Towarzystwa, zaznaczyła, iż reałizacja projektów zależna jest w dużym stopniu od aktywności członków, jak też od pomocy finansowej i poparcia Polskiej Akademii Nauk (zob. tekst na s. 325-328). Ad. 6. SprawozdaThia z działalności Oddziałów PTL pr,zedstawili: mgr Krystyna .szałaśna z Gdańska, dr Bolesław Łopuszański z Krakowa, mgr Eugenia Pietrewicz z Koszalina, dr Krystyna Marczak z Lublina, Jan Migdał z Łańcuta, doc. dr" Jadwiga Kucharska z Łodzi, mgr Piotr Kaleciak z Mszany Dolnej, mgr Józef Wieczerzak z OLsztyna, dyr. Ignacy Kuźniew,ski z Opola, mgr Stefan Lew z Przemyśla, dr BogusIaw Linette z Poznania, mgr Hanna Wojciechowska z Torunia, dr Krzysztof Makul.,>~i z Warszawy, mgr Mal'ia Rostworowska z Wrocławia, mgr Krys.tyna Kaczko z Zabrza, dr Wanda Jostowa z Zakopanego i mgr Irena Pujanek z Zielonej Góry. Z większości .sprawozdań wynika troska o rozwój działalności Oddziałów, wiele jednostek może pos21czydć się nowymi osiągnięciami, zwIaszcza w dziedzinie popularyzacji kultury ludowej oraz uczestnictwa w ruchu regionalnym. Ad. 7. Mgr Józef Jastrzębski złożył ,sprawozdanie z działalności Głównej Komisji Rewizyjnej i w imieniu Komisji zgłosił wniosek o udzielenie absolutorium u"tępującemu Zarządowi. Absolutorium udzielono wi('kszuśei'l głosów (od głosu ws.tl'zymaIy się 3 osoby - członkowie Prezydium). �Kronika 3Hl Ad. U. W dyskusji nad sprawozdaniami zabrało gŁos wielu obecnych. Poruszyli oni główne problemy, którymi żyje Towarzystwo: treść i formy pracy, aktywność w środowisku lokalnym i współpraca z pokrewnymi placówkami czy instytucjami, miejsce PTL w polskiej etnografii i folklorystyce, podstawy finansowe itp. Doc. dr hab. B. Jaworsl<a zwróciła uwagę na nietypowość działalności PTL: badania naukowe i działalność popularyzatorska spada na Oddziały, które działają społecznie. Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska zaznaczyła, że mimo trudności Hnansowych istnieją liczne możliwości zaktywizowania działalności PTL. Oddziały, które znalazły własny, odpowiedni do warunków miejscowych modeł działania, rozwijają się dynamicznie, np. Oddziały Koszaliński i Zielonogórski. Prof. dr F. Wokroj zwrócił uwagę na formalną stronę sprawozdań: powinny one zawierać informacje o zrealizowanych bądź niezrealizowanych uchwałach, co nie zawsze miało miejsce. Ad. 9. Zgodnie z uchwałą poprzedniego zjazdu dokonano wręczenia dyplomu członka honorowego PTL nestorowi polskiej etnografii ~ pmf. dr Tadeuszowi Sewerynowi. Ze względu jednak na nieobecność Profesora z powodu złego stanu zdroWia, dyplom wręczono prezesowi Oddziału Krakowskiego PTL, dr A. Kowalskiej-Lewickiej, z prośbą o uroczyste przekazanie prof. Sewerynowi. Wręczenia dokonała prezes PTL, prof. dr K. Zawistowicz-Adamska. Ad. 10. Komisja Matka przedstawiła 25 kandydatur do Zarządu Głównego spośród zgłoszonych propozy,cji oraz po 5 kandydatur do Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeń,skiego. Obecni zgłosili dodatkowe kandydatury, dokonując na wniosek dr A .Kowalskiej-Lewickiej - prezenta,cj;i ,swych kandydatów nieznanych ogółowi (kandydatów zgłoszonych przez Komisję Matkę przedstawiła doc. dr hab. B. Jaworska). W wyniku niejawnego głosowania w skład Zarządu Głównego PTL nowej kadencji weszły 22 osoby, które na zebraniu w dniu 9 VI 73 r. ukonstytuowały się następująco: l) prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska prezes, 2~3) prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa i dr Laszek Ibman - wiceprezesi, 4) doc. dr hab. Bronisława Jaworska - sekretarz generalny, 5) doc. dr hab. Dorota Simonides - zastępca sekretarza generalnego, 6) dr Stanisław Błaszczyk skarbnik, 7) prof. dr Stanisław Bąk - z-,ca skarbnika, S-9) dr Longin Malicki i prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa - członkowie Prezydium, 10) prof. dr Józef Burszta - przewodniczący Rady Wydawniczej. Członkowie Zarządu: 11) prof. dr Maria Frankowska, 12) mgr Eugeniusz Jaworski, 13) dr Władysław Jeż-Jarecki, 14) mgr Piotr Kaleciak, l;) dr Janusz Kamocki, ,1'6) dr Krystyna Marczak, 1'7) mgr Zofia Neymanowa, Ifl) dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, 19) dr Kazimierz Pietkiewicz. Zastępcy człon: ków: 20) mgr inż. Homana Krzanowska, 21) mgr .Józef Lech, 22) mgr Mewia Suboczowa. Skład Głównej Komisji Rewizyjnej: 1) prof. dr Franciszek Wokroj przewodniczący, 2-3) dr Bogusław Linette i mgr Stanisław Chmielowski - członkowie. Zastępcy członków: 4) mgr Stefan Lew, 5) dr Jadwiga Pawłowska, G) mgr Aleksander Posern-Zielil1ski. Sąc! Koleżeński: 1) dr Tadeusz Prus-Wiśniowski - przewodniczący, 2--5) dr Witold Armon, dr Maria Biernacka, prof. dr Aleksander GodlewsJd i dl' Bolesław Lopuszal1ski - członkowie. Ad. 11. Plan pracy Zarządu Głównego na najbliższe trzy lata, którego wytyczną jest uchwała Zjazdu Towarzystw Naukowych z czerwca 1'973 r., przedstawiła w formie projektu doc. dr hab. B. Jaworska. Przewiduje on kontynuClcję dotychczasowych głównych kierunków działania, a w szczególności prowadzenie prac wydawniczych i popularyzator,skich, prac Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, akcji "Kultura luclowa--·· dobrem narodu" oraz działalności sekcji amerylwnistycznej poc! kierownictwem prof. dl' M. Frankowskiej, jak też tworzenie nowych �320 Kronika form dzi.ałania, m. in. pr<:e<: zurgaui<:{)wanic trl.ccl1 d,l1.szych ,.,ckcj i: [olldury.s!.yc<:nej, muzeologicznej i filmu etnograficznego, zacieśnienie współpracy z Cen.tralnym Ośrodkiem Metodyki Upowszechniania Kultury, gdzie przewiduje się udział w szkoleniu działaczy kultury, wspólne zebrania w celu opracowania metod szkolenia, przeprowadzanie ekspertyz, fachowy instruktaż itp. Doc. dr hab. D. Simonides, która będzie kierowała -sekcją folklorystyczną, zaproponowała następujący plan pracy .sekcji: nawiązanie kontaktu .z członkami Towarzystwa zajmującymi się folklorem, doszkalanie etnografów w zagadnieniach folklorystyki, zbadanie zasobów PTL w zakresie materiałów folklorystycznych, służenie ekspertyzami i pomocą zespołom amatorskim. Sekcja projektuje wydanie słownika wierzeń ludowych oraz skryptu z dziedziny folklorystyki. Prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa określila główne zadania sekcji muzeologicznej, którą organizuje; opracowanie metody klasyfikacji i typologi·i muzealiów (obecnie brak całościowej systematyki), instruktaż i inne formy pomocy działaczom regionalnym, udział w pracach programowej Rady Muzealnej przy Ministerstwie Kultury. i Sztuki, w skład której powołano dwóch etnografów: prof. dr M. Znamierowską-Priifferową i dr K. Pietkiewicza. Zadania .sekcji filmu etnograficznego postanowiono opracować w pozmeJszym terminie. Zebrani przyjęli tu jako słuszne stanowisko, by środowisko etnograficzne oficjalnie odcięło się od Towarzystwa Filmu Etnograficznego, którego działalność jest pod względem merytorycznym Il'iekompetentna. Plan finansowy PTL w najbliższej przyszłości oparto na dotychczasowych podstawowych źródłach: dotacji PAN, sprzedaży wydawnictw, składkach członkowskich i subwencjach specjalnych. Obowiązkiem Zarządu i wszystkich członków jak stwierdzono jest właściwe gospodarowanie posiadanymi zasobami oraz przestrzeganie dyscypliny finansowej, a także ;poszukiwanie nowych źródeł. Ad. 12. Wnioski członków PTL (zgłoszone jeszcze przed zjazdem) zostały w zna-cznej części twórczo wykorzystane przez Zarząd ":N programowaniu pracy Towarzystwa, co zostało wyżej omówione. W czasie obrad zgłoszono kilka nowych wniosków, które zostały zatwierdzone więł{JSzością głosów; 1) W celu skrócenia terminu przyjmowania nowy,ch członków Zarząd Główny upoważni Prezydium do bieżącego decydowania o zatwierdzeniu kandydata. 2) W skład kolegium decydującego w sprawach opieki nad zabytkami budownictwa drewnianego w Polsce powinien wchodzić etnograf - członek PTL; wniosek ten zostanie przekazany Naczelnemu Urzędowi Konserwator.sikiemu Mini-sterstwa Kultury i Sztuki. 3) W celu zaktywizowania Towarzystwa - na wniosek Oddziału Toruńskiego - należy zwiększyć liczbę delegatów na doroczne zjazdy (jeden delagat na 10 członków). Wniosek .ten zatwierdzono jako wytyczną dla nowego Zarządu, gdyż jego realizacja w obecnej sy· tuacji finanso'wej nie jest możliwa. Przedstawiciel Oddziału Warszawskiego, dr K. Makuiski, zgłosił wniosek nagły: Oddział Warszawski zaproponował odby-cie następnego zjazdu PTL w Warszawie. Wniosek przyjęto jednogłośnie. Ad. 13. Obrady zamknięto podziękowaniem za udział organizatorom, uczestnikom i gospodarzom zjazdu - zwłaszcza dyrektorowi dr Z. Ślusarskiemu .i personelowi Muzeum Okręgowego, w którego salach toczyły się oiJnlcly, oraz prezesowi dr K. Marczakowej i członkom Lubelskiego Oddziału PTL. W sobotę dnia 9 czerwca 1973 r. w .sali Domu Kultury w Lublinie odbyła się pod przewodnictwem dr L. Itmana Sesja Naukowa PTL, w l~tórej obok uczestników zjazdu wzięli udział etnografowie i działacze kulturnlni z Lubelszczyzny, regio- �321 Kronika naliści i twórcy ludowi, a także przedstawiciele miejs-cowych władz i społeczeństwa. Sesja została poświęcona problematyce badawczej i admini.stracyjno-organiza,cyjnej związanej z rozwojem kultury ludowej w Lubelskiem. Referat pt. "Wybrane zagadnienia z kultury ludowej Lubelszczyzny" wygłosił doskonały znawca problematyki i terenu, proC dr Roman Reinfuss. Referent zwrócił uwagę na potrzebę nieprzerwanej kontynuacji badań. Wygłoszono także kilka komunikatów o osiągnięciach etnografii i muzeologii lubelskiej, o planach badawczych, działalności Stowarzyszenia Twórców Ludowych (mgr J\/I. Grubeł-Myskuła) i in. W dyskusji zdążyło wypowiedzieć się 12 osób, pozostali uczestnky mogU złożyć swe wypowiedzi pisemnie. Jak stwierdził w podsumowaniu dr L. Itman, dominowaly w dyskusji praktyczne zagadnienia muzealnictwa i plastyki ludowej, takie jak: miejsce .skansenu lubelskiego w planie rozwoju przestrzennego miasta i założenia doboru obiektów do tej placówki, współpraca muzeów z twórcami ludowymi, gospodar!,a Funduszem Rozwoju Twórczości Ludowej (mgr E. Mach zaproponował wy.stąpienie z wnio.,ldem do 'wladz Cepelii o zwiększenie funduszu na badania terenowe i publikacje oraz na 'nagrody za twórczość w dziedzinie folkloru), weryfikacja dzid twórczości ludowej i twórców (dr J. Rogala zgłosił projekt utworzenia \V jednym z muzeów ga lc>tii samorodnej twórczości ludowej, wypły'wającej z inspiracji samego twórcy), wychowanie plastyczne dzieci, 'większy udział tematyki wiejskiej i ludowej \V tW<"ll'Czośoi artystów-plastyków, pomoc PTL w -tworzeniu pleneru dla artystów i in. Mocno podkreślono potrzebę dals.zego rozwijania społecznego ruchu w dziedzinie ludoznawstwa regionalnego. Pominięto natomiast w dyskusji główne problemy naukowo-badawcze wysunięte w referacie prof. dr R. Reinfus.sa. Zakończenie Sesji uświetnił występ znakomitego ludowego kabaretu satyrycznego "Rzep" z Kl'zczonowa. Trzeci dzień zjazdu, 10 czerwca Hl?:! r" upłynął w terenie. Z rana delegacja uczestników złużyła wieńce i wiązanki kwiatów pod pomnikiem ofiar zbrodni hitlerowskich w obozie śmierci w Majdanku, a także na grobach etnografów lubelskich - prof. J. Świeżego i mgr ,T. Optołowicz:l, Następnie uczestnicy odbyli wycieczkę naukową trasą: Lublin - Urzędów (zwiedzenie słynnego ośrodka garncarstwa i budownictwa ludowego oraz udział w kiermaszu wyrobów garncarskich) Kazimierz nad Wisl<l (zwiedzenie Muzeum i miasta) - Nałęczów (zwiedzenie Muzeum Prusa i Chatki Żeromskiego). Wycieczka była bardzo pożyteczną imprezą naukową Na podstawie protokołów i materiałów Danuty Penkalównej, Kry'styny Marczakowej, Eugeniusza Jaworskiego, Elżbiety Królikowskiej i Wandy Drewniak opracował Medard Tarko DYSKUSJA ODDZIAŁÓW NA TEMAT OSIĄGNIĘĆ I CELÓW PTL Podsumowanie II Kongres Nauki Polskiej, który wytyczył główne kierunki i zadania na.uki polskiej na przyszłe dziesięciolecie, stał się okazją do krytycznego spojrzenia na dorobek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jego eele oraz kierunki i formy {zia21 -- Lud, tom LVIlT �322 kronika łania. Jak IXJwszechnie członkom wiadomo, różne były zadania, które stawiało wbie Towarzystwo w poszczególnych okresach swej blisko BO-letniej działalności, podobnie jak różne były zadania ,stawi.ane w tych okresach etnograf,ii. Z inkjatywy Sekretarza Generalnego, jesienią 197'2 r. Oddziały Towarzystwa zorganizowały zebrania dyskusyjne, na których członkowie zastanawiali się nad dotychczasowym dorobkienl i przy.szłym planem pracy Towarzystwa, nawiązując do ustaleń ogólnopoLskkh dyskusji nad k;ierunkami działania i organizacją nauki polskiej, toczący,ch się po VI Zjeździe PZPR. Owocem zebrań i dyskusji członków PTL były zgłoszone Zarządowi Głównemu liczne wnioski, 'postulaty, uwagi krytyczne li dezyderaty, w wyniku których zarysowuje \Się projekt planu pracy Towarzystwa na przyszłość, planu stanowiącego odzwierciedlenie dążeń i zamierzeń szerokiego ogółu członków. Najważniejsze kwestie poruszone w dyskusjach oddziałowych dotyczyły ogólnego charakteru naszego Towarzystwa i profilu jego działalności, potrzeby stymulowania ruchu naukowego poprzez organizowanie sesji i konferencji naukowych oraz badań naukowych, popularyzacji wiedzy etnograficznej oraz wewnętrznej organizacji pracy Towarzystwa, ze szczególnym uwzględnieniem działalności wydawniczej. 1. O g ó l n y 'c h a rak ter PTL Zdaniem większości Oddziałów najważniejszą funkcją spełnianą przez PTL jest integracja środowiska etnograficznego obejmującego zarówno ,specjalistów i amatorów etnografów, jak też specjalistów innych dyscyplin naukowych związanych przedmiotowo z etnografią, którzy poprzez uczestniczenie w pracach PTL mają możliwość wymiany swoich doświadczeń. Postulowano, by Towarzystwo nasze bardziej rozszerzyło zakres swojej działalności dążąc do tego, ;aby stać się pomostem między naukowymi ośrodkami centralnymi a regionami; niektórzy członkowie uważali przy tym, że koncepcji tej powinno podporządkowa6 się całą działalność Towarzystwa, o czym będzie mowa niżej. Nie brakło jednak i innego spojrzenia :na ogólny profil PTL. Np. członkowie Oddziału Sląskiego wyrazili opinię, że Towarzystwo powinno raczej zrzeszać ludzi zajmujących się zawodowo etnografią, uzyskując tym samym cenzus Towarzystwa o charakterze wyłąc,znie naukowym. Generalnie jednak biorąc przeważała koncepcja Towarzystwa zrzes,zajqcego zarówno zawodowych etnografów, jak również liczny{:h sympatyków ludoznawstwa, ludzi bez cenzusu naukowego, lecz zasłużonych dla etnografii poprzez swą działalność w terenie. OddZiał Krakow;ski postulował nawet stworzenie ogniw PTL skupiających młodzież szkolną zainteresowaną etnografią. Oddziały Krakowski i Łódzki sugerowały potrzeby wprowadzenia odn~bnejkategorii członków Towarzystwa, tzw. członków-korespondentów, rekrutujących ,się z miejscowej inteligen{:ji, jak również aktywu społecznego. Członkowie ci mogliby dostarczać materiałów terenowych do specjalnie utworzonej w tym celu placfl\vl,i (archiWum), co mogłoby znacznie usprawnić prace naukowo-badawcze. 2. O r g a n i z a c j a ż y {:i a n a u k o w e g {) Większość Oddziałów widzi i aprobuje dążenie Zarządu i poszczególnych Oddziałów do organizowania etnograficznego życia naukowego w ,skali całego kraju, dążenie do organizowania ogólnopolslkichkonferencji naukowych, zjazdów oraz sympozjów, jak ,również dążenie do poszerzenia kontaktów z instytucjami pokrewnymi, I,tórych krąg stale wzrasta. �Oddział Krakow.';I'i stwierdza, że Zarząd Glowny zbyt rzadko organizuje .sesje og(Jlnopolskie (zasadniczo raz do ruku z okazji Walnego Zgromadzenia) przy czy,m poziom tych sesji jest nicl'ówny, że sesje takie powinny być - za przykładem tego Oddzialu - l1!'zcldzane częściej przez poszczególne Oddziały. Jak wiadomo, niektóre Oduzialy nie wykazują żadnej działalnoś·ci w tym zakresie, co zdaniem członków Oddziału Krakowskiego budzić musi niepokój. Oddzial Warszawski postuluje urządzanie dla człDnków Towarzystwa odczytów wygłaszanych przez specjalistów z pokrewnych dyscyplin naukowych. Ich obserwacje i doświadczenie mogłyby być dla etnografów bardzo przydatne. Oddział Toruński L:Vł!"acauwagę na to, że aby intensyfikować działalność naukową należy pamiętać o włączaniu do bl'iższejwspółpracy miejscowych Tegionalistów-ludoznawców, m. in. poprzez zapraszanie ich do uczestnictwa w sesjach naukowych. Zdaniem tego Oddziału bardzo pożyteczne także byłoby organizowanie dobrze prz.\·gotowanych pod względem naukowym wycieczek krajowych i zagranicznych. Wiele krytycznych uwag i konkretnych postulatów dotyczyło organizacji Walnych Zgromadzell i towarzyszący'ch im sesji naukowych. Niektórzy członkowie sugerują przyjęcie zasady, by Walne Zgromadzenia odbywały się częściej w małych miejsco\Vośdach, co powinno przynosić i Towarzystwu, i miejs,cowym działaczom obopólne korzyśd. Można bowiem łatwo zauważyć, jak na każdym Walnym Zgromadzeniu społeczeńst.wo miejscowe pragnie dyskusji związanych tematy'cznie z jego regionem, odczuwając potrzeby wiązania jej z problematyką naukową bardziej ogólną. Se"je i dyskusje naukowe winny być jednak lepiej przygotowywane pod względem organizacyjnym i merytorycznym. :l. P o d n o s z e n i e p () z y c J e t.n o g r a f i i etnografi'cznej 1 i p op ul a r yza cj a w i e ciz y Oddział '1'oruńs,ki uważa, że pierwszoplanowym zadaniem w tym zakresie powinno być ponowne W$zczęcic .przez PTL poważnej i nieustępliwej akcji zmi€Tzającej do restytucji na Uniwersytetach sl{asOwanyd"l ldedyś katedr i kierunków studiów etnograficznych, przy równoczesnych zabiegach o wprowad:óenie wykładów etnograficznych do szkół wyższych i średnich (w zależności od ich charakteru). Tenże Oddział postuluje 'również, aby PTL wystąpiło do II Kongresu Nauki Polskiej (przez Wydział I PAN) o zaakceptowanie roli i zasług Polskiego Towarzystwa Lud{)znawczego w poLskim .ruchu społecżno-naukowym. Oddział w Mszanie Dolnej proponuje wyshlpienic do odpowiednich władz o uznanie PTL za towarzystwo o wyższej użyteczności społecznej. Wiele Ocktziałów uważa, ;i,e PTL jalw instytucja zrzeszająca większość fachowców z dziedziny etnograf.ii powinna występować w Toli eksperta i konsultanta w poczynaniach mających n" celu s7.erzenie treści folklorystycznych. W celu realizacji tego postulatu poszczególnc Oddziały wskazują instytucje, do których PTL powinno /,wJ'(Jcić si(~ z pJ"()pozy'cj~l"wej pomocy i usług. Oddział Toruńskii uwa7.a, żc m. in. naló.ałolJy zWI"lJcićsil; du Ministcl'stwa Kultury i Sztuki (COPiA, COMUK) w celu ustalenia zakresu współpracy, zwłaszcza w dziedzinie realizacji timprez folklorystycznych, Interesująco możnaby ułożyć współpracę z PTTK, przeszkolenie etnograficzne instruktorów obslugujących wycieczki mogłoby służyć popularyzacji zagaclnień ludoznawczych. Oddział Warszawski zwrócił uwagę na to, :<:cczęsto .się zdarza, iż audycje radiowe i telewizyjne .są .przygotowywane przez niefachowców i nie są kDnsuUowane ze specjalistami, Właśnie PTL winno w tych spd1wach pełnić funkcję konsultanta oraz pJanowa(' i knol'{lyn.)wać udział p05iZczególnych zes;polów i osób w audycjach �i{ronika folklorystycznych. Wskazanym byłoby też nawiązanie współpracy z PUPiK "Ksją~ka-Prasa-Ruch", w porozumieniu z którym możnaby organizować w terenie np. wystawy objazdowe dla "Klubo-kawiarni". Oddział Lańcucki sugeruje, aby w oparciu o doświadczenia tego Oddziału przeanalizować możliwość organizowania w plenerze wystaw malarstwa uwzględniającego problematykę etnograficzną, jako atrakcyjnego środka popularyzacji. Oddziały Warszawski, Śląski i Poznański uważają, że celowe byłoby daL~ze rozwijanie współpracy z Towarzystwem Lączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Polonia zagraniczna bowiem szczególnie interesuje Sil~ sprawami folkloru i kultury regionalnej oraz wydawnictwami folklorystycznymi. Dużą rolę mogą tu odegrać odpowiednie katalogi, jak np. katalogi Dziel wszystkich O. Kolberga wydane ostatnio w języku rosyjskim i angielskim, a także wystawy i punkty 'sprzedaży wydawnictw PTL, w organizowaniu ~tórych zainteresowane jest Tow. "Polonia". Istnieje realna możliwość pełnienia przez PTL funkcji konsultanta przy badaniach nad Polonią w krajach, w których są ośrodki emigracyjne. Wielu członków wskazuje na to, iż ważną funkcją PTL jest służenie informacją wszystkim zainteresowanym. Funk'cję tę Towarzyslwo może wypełniać poprzez dobrze zorganizowane poradnidwo (np. dla prowadzących izby .pamiątekilp.). Liczne sygnały z terenu wskazują na konieczność opracowania i wydania bibliografii dla wszystkich realizacji ,scenicznych wykorzystujących folklor. Mogłyby t•• być poradniki bibliograficzne dla zespołów regionalnych itp. 4. P l' ac a naukowa Oddziały rozwazaJą sprawy aktywizacji prac badawczych organizowanych przez PTL. Odwołując się do okresów, w ·których działalność Towarzystwa obejmowała przede wszystkim szeroko zakreślone prace badawcze, posluluj:] wprowadzenie zmian w tym zakresie. Oddziały Poznański i Mszański zastanawiają się nad taką organizacją pracy Oddzialów, aby wysiłki koncentrowały się przede wszystkim na badaniu i ochronie kultury ludowej regionów, w których działają. Oddział Sląski w dyskusji tej zwraca uwagę na t9, że etnograficzna działalność badawcza powinna być korygowana zapotrzebowaniem społecznym, m. in. ze względu na możliwości otrzymania na ten cel cJodabkowych funduszów. Ten sam Oddział (wraz z Oddziałami Krakow.skim ,i Toruńskim) jest poważnie zaniepokojony faktem nie podejmowania dotychczas przez PTL inicjatyw badawczych poza granicami kraju, zwłaszcza w krajach demokracji ludowej. Należy w związku z tym wszcząć starania o przyznanie PTL funduszu dewizowego. Tematyka podejmowanych badań powinna dotyczyć przede wszystkim krajów Europy, ze szczególnym uwzględnieniem 'krajów obozu socjalistycznego. Odrębną propozycję wysuwa Oddział Lódzki proponując utworzenie Sekcji badań terenowych, posiadającej własny program naukowy, organizującej seminaria i dyskusje nad opracowanymi tematami. Oddział Krakow.ski zwraca uwagę na potrzebę spopularyzowania zbiorów BibtLoteki PTL we Wrocławiu i łatwiejszego ich udostępnienia. Zdaniem Oddziału Lódzkiego nie mniej pilną i ważną potrzebą jest podjęcie odpowiednich kroków w celu zabezpieczania i zbierania rękopisów będących w posiadaniu star:;zych wiekiem miłośników ludoznawstwa. 5. S p r a w y w e w n ę t r z 'fi o - o r g a n i z a c y j n e Uwypuklając PTL, członkowie liczne potrzeby w zakresie organizacji ruchu naukowego przez widzą wewnętrzne niedostatki utrudniające realizację tak sze- �325 Kron!ka roko zakrojunych planów Towarzystwa. Większość Oddziałów główne trudności widzi w braku czasu członków, niemożnoś'Ci organizowania szerszej działalności ;bazującej li tylko na pracy SiPołecznej. Postuluje więc Oddział Krakowski zatrudnienie sprawami ogólno-administracyjnymi oddzielnego pracownika w biurze Zarządu Głównego PTL. Oddział Mszański zgłasza postulat, ażeby dla większych Oddziałów (ponad 3{) członków) przeanalizować możliwość uzyskania przynajmniej pół etatu celem zatrudnienia pracownika, któryby odciążył członków pracujących społecznie od zbyt obciążających ich prac technicznych (prowadzenie rachunkowości, biblioteki i archiwum Oddziału). Oddział Toruński zwraca uwagę na fakt, że Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, który jest rzecznikiem polskiej etnografii w kraju i na świecie i prowadzi wiele ważnych prac związanych z tą działalnością, dysponuje zaledwie jednym etatem. Możliwość ożywienia działalności PTL widzi Oddział Krakowski w większej rotacji członków Zarządu Głównego PTL;chodzi o uaktywnienie tych osób, które dysponują większą ilością czasu wolnego dla prac Towarzystwa. Oddział Krakowski także domagał się przywrócenia zwyczaju odczytywania na Walnych Zgromadzeniach sprawozdal1 z działalności Oddziałów. 6. S P l' a w y w y d a w n i c z e Wiele uwagi poświęcono sprawom polit)l1ki wydawniczej. W trakcie toczącej się dyskusj.i padło sporo zgodnych uwag i dezyderatów. Oddział K-rakowski z niepokojem podkreślił, że poza "Ludem" i "Literaturą Ludową" pozy-cje wydawane w innych seriach ukazują siG nieregularnie, wydawane .są najczęściej w zależności od uzyskanych dodatkowych (unduszy, co powoduje, że nie zawsze zgadza się to z intencjami planu wydawniczego, opracowywanego przez Radę Wydawniczą. W tych warunlmch nie jest modiwe realizowanie przyjętej przez Towarzystwo zasady, że w publikowanych seriach wydawniczych partycypować będą wszystkie OddZJiały. W związku z postulowaną potrzebą większej integracji członków PTL w skali całego kl'aju, Oddziały Krakowski i Mszal1ski postulowały wydawanie bieżącego informatora o dzlałalności Zarządu Głównego, Prezydium, poszczegó1nych sekcji itp. Nadto -- obok istniejących już bardzo potrzebnych i pożytecznych serii wydawniczych podkreślono brak stałego periodyku naukowo-informacyjnego. W tym zakresie Oddziały wysuwają różne propozycje, domagając się informatora o różnej postaci: od skromnego przynajmniej biuletynu powielaczowego, poprzez pismo wydawane .~zlachetniejszymi technikami poligrafii, do atrakcyjnego magazynu dla szerokiego grona osób, stanowiącego zarazem ·przewodnik metodyczny dla członków oraz in(ol'malor organizacyjny . .Jednocześnie uznano, że w związku z programem "Kultura ludowa - dobrem narodu" należy koniecznie wydać sepię poradników i materiałów iJnstruktażowych, a także atrakcyjne foldery, katalogi itp. Opracowali : Bronisława Jaworska, Jerzy Lewowieki W ODPOWIEDZI ODDZIALOM - UWAGI PREZYDIUM ZG PTL Na wstępie na!L:ży zauważyć, że pr{)fil działalności Towarzystwa przechodził różne fazy, zależne w dużym stopniu od tendencji odgórnych PAN (np. wskazania �326 Kronika odnośnie do nacisku na popularyzację wiedzy J;;:Q:>zlembadań !ere-now.veil. nil'równomierny dopływ funduszy na działalność podstawQwą T{)warz.Y~twa itp.), Sl'ld też konkretne propozycje Oddziałów pozwalają wprawdzie ZarządQwi nakreślić teoretycznie zarys przyszłej działalności, lecz trzeba pamiętać, że pełna re.d izaeja tego projektu 'zależeć będzie m. in. od uwzględnienia niel,tórych postulatów przez władze PAN. Ad. 1. C h a rak t e r Towar z y s t w a. Prezydium ZG PTL przychyla ~it; do głosu większości, że członków Towarzystwa powinno się rekrutować z różnych środowisk, zarówno etnograficznych zawodowych, jak i amatOl~skich - mHQśników ludoznawstwa, a także z środowisk pokrewnych. Stanowisko takie popiera obecnie także PAN. Uważamy, że ramy naseego statutu umożliwiają już teraz organiwwanie kół młodzieżowych. Prezydium myśli też o szerokim weroowaniu członków z regionalnych środowisk działaczy kultury. Chodzi nie tyle o stworzenie nQwej kategorii członków korespondentów, co o formy aktywizacji etnografów amCl!orów, którzy dobrowolnie zgłaszaliby ak,ces, m. in. do pracy zbierackiej. Ad 2. Organizacja życia naukowego. Odnośnie do sugestii organizowania większej ilości sesji naukowych (postulat Oddziału Krakowskiego) prezydium jak najbardziej popiera to stanowisko. Dotychczasowe ograniczenia w tej mierze wynikają jedynie ze skromnych możliwości finansowania tych imprez przez PTL. Ponadto, aby zapewnić minimum funduszy, trzeba je zaplanować z rocznym wyprzedzeniem i koszty wstawić do ;planu finansowego. Podobną trudność sprawi,\ organizacja wycieczek, których koszt jest znaczny, a Towarzystwu brak środków na dofinansowanie tego rodzaju akcji. Prezydium popiera całkowicie propozycje urządzania Walnych Zgl'OmadZCli Delegatów w ośrodkach regionalnych (w ostatnich latach Walne Zgromadzenia odbyły się w Limanowej, Międzyrzeczu, Ostrołęce i Łomży). Organizowanie Zjazdu nie jest jednak możliwe w każdej miejscowości ze względu na konieczno~ć zagwarantowania minimum 150 miejsc noclegowych. Troska o .staranne przygotowywanie corocznych sesji zasługuje naszym zdaniem na dużą uwagę; myślimy, że sytuacja się poprawi gdy zaczną pracować organiz.owane obecnie sekcje specjalistyczne, które będą mogły wziąć na siebie trud przygotowania niektórych sesji z okazji WZD. Ad.3. Pozycja etnografii i popułaryzacji wiedzy. Prezydium ZG w miarę swoich możliwości czyni wysiłki, aby włączyć się do różnych akcji. sugerując zarazem potrzebę oferowania fachowego poradnictwa rÓ7.nym zainteresowanym instytucjom. Wydaje się nam, że i członkowie ze swej stnll1,v powinni w interesie całej naszej o rgaJIlizacji wykorzystywać każdą okazję Spl'zyjającą nawi'lzywaniu takich kontaktów. Prezydium ZG czuje -się w ooowiązku poinformować, że podjęło już uprzednio rozmowy z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" i wzięło udział w zjeździe uczonych zagranicznych polskiego pochodzenia, który odbył się w Krakowie w lipcu 1973 r. W czasie zjazdu, prócz okolicznościowej wystawy wydawnictw PTL mogących zainteresować Polonię zagrani'czną, odbyliśmy rozmowy z przedstawi,cielami Polonii, m. in. z prezesem Fundacji Kościuszkowskiej dr Eugeniuszem Kusielewiczem, na temat wzajemnej współpracy kulturalnej i naukowej. P,rezydium nawiązało kontakt z Centralnym Ośrodkiem Metodyki Upowszechniania Kultury przy Minister.stwie Kultury i Sztuki oraz bierze instytucjonalnie udział w akcji "Kultura ludowa dobrem narodu". reprezentując PTL w Komitecie ogólnopolskim. powstałym przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. Reprezentanci PTL są <:zlonkami KomilC'lu kr;lj{)wq~o JVlięc!zyI1;ll'<)(lowl·j LJllii �Kron/.ka 327 Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (brali udział w organizowaniu Sekcji Etnograftcznej tego Komitetu). Zarz<\d PT1, zdaje sobie sprawę z tego, że Po1slde Towarzystwo Ludoznawcze petni ważne funkcje ideologiczno-polityczne. W ludowym Państwie" w którym problemy l<ultury ludowej znajdują się w centrum uwagi społeczeńSItwa, PTL - towarzystwo powołane do rozwijania działalności na tym polu - winno traktować swą działalność jako ważne zadanie :ideologiczne. Pełnienie tego ,zadania podnosi rangę pracy całego Towarzystwa w oczach działaczy terenowych i centralnych. Pamiętamy, że Towarzystwo jako trybuna polskiej etnografii jest w dużym stopniu odpowiedzialne za realizację programu ochrony kultury ludowej. Powinno więc w poslaci apeli, interwencji i akcji społecznych czuwać nad prawidłowościami popularyzacji tych problemów. Powinno występować z nowymi inicjatywami do władz cenlralnych i terenowych, do różnych towarzystw i instytucji, domagając się rozszerzenia wszelkiego rodzaju akcji ochronnych i I>Opularyzatorskich. Ad 4. P r a c a n a u k o w a. Na temat badań poza granicami kraju możemy zakomunikować, że w toku załatwiania jest ,Siprawa zawarcia umowy o współpracy ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym, w której to umowie przewidywany jest udział członków w konferencjach, sesjach i badaniach. Wobec tego, że uzyskanie specjalnych funduszów dewizowych na ten cel jest niemożliwe, będzie to jedyna dostępna forma prowadzenia badań poza granicami kraju. Należy nadmienić w tym miejocu, że zgodnie z sugestiami PAN prace badawCi,:e Towarzystwa powinny być prowadzone be<'- specjalnych nakładów finan;;owych, raczej jako uzupełnienie działalności "oficjalnych" specjalistycznych placówek, powolanych do życia w określonym celu i funkcjonujących zgodnie z zaplanowanym profilem instytucji użyteczności pub~icznej. Ad 5. S p r a w y we w n ę t r z n o - o r g a n i z a c y j n c. Zatrudnienie dodatkowych osób jako pracowników administracyjnych w PTL pociąga konsekwencje finansowe i wymaga zgody PAN. Akademia zaś zazwyczaj tej zgody nie udziela wychodząc z zalo7.enia, że c<,-łonkowie niektóre funkcje (zwłaszcza w Oddziałach) powinni pełnić społecznie. W związku z sugestiami na lemat rotacji członków Zarządu pragniemy zwrócić uwagę, że apelowaliśmy do poszczególnych Oddziałów, aby zgłaszały swoich kandydatów. Na ten dwukrotnie zgłaszany apel odpowiedzi wpływają bardzo powoli. Pragnęlibyśmy ponadto, aby kandydatury zgłoszone Walnemu Zgromadzeniu Delegatów daly możność zorientowania się w dotychczasowej działalności proponowanych kandydatów w ramach prac Towarzystwa. Zarząd ubolewa, podobnie jak członkowie, z powodu braku wewnętrznego informatora działalności Towarzystwa, jednakże w obecnej .sytuacji nie Wiidzimy żadnych ,szans na rozwinięcie akcji wydawniczej o jeszcze jeden tytuł. Chcąc jednak poszerzyć zakres wewnętrznej informacji postanowiono sporządzać odbitki z rocznych sprawozdań PT1, publikowanych w "Ludzie", a ponadto zaopatrzyć wszystkich członków w odbitkę artykułu Prezesa, prof. dr K. Zawistowrcz-Adamskiej, na temat naszego Towarzystwa i jego działalności, opublikowanego w czasop. "Nauka Polska" nr 1173 w związku z II Kongresem Nauki Poll5kiej. Jeśli chodzi o odczytywanie sprawozdań na WZD, to z inicjatywy Prezydium. były one odczytywane w 1971 i 1972 r., lecz z przykrością należy stwierdzić, że delegaci nie zawsze byli obecni w sali obrad. Ad li. S p l' a w y w y d a w n i c z e. Wątpliwości Zarządu i członków w sprawach wydawniczych .są zbieżne. Niestety, stała dotacja PAN starcza wyłącznie na wydawanie dwóch reprezenta<:yjnych wydawnictw ciągłych: "Ludu" i "Lileratury �328 Kron.ika Ludowej". Inne serie wydawnicze lub tytuły poza .>eriami mog;l ukazywać si~ w miarę zdobywania funduszy ze sprzedaży zapasów wydawnictw PTL i uzyskiwania specjalnych subwencji. Zarząd zwraca się więc do członków z apelem, aby pomogli w kolportowaniu wydawni'ctw PTL. W akcji "Kultura ludowa - dobrem narodu" prace wydawnicze, zgodnie z sugestiami Ministerstwa Kultury i Sztuki, prowadzą komitety wojewódzkie, w których aktywnie działają Oddziały PTL. Słuszne są głosy członków, że zakres tych prac niewątpliwie należałoby jak najbardziej poszerzyć i rozwinąć. Opracowala: Bronisława Jaworska DZIALALNOŚC OŚRODKA DOKUMENTACJI I INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ PRZY POLSKIM TOWARZYSTWIE LUDOZNAWCZYM W 1972 R. Ośrodek Dokumentacji i Informacji .Etnograficznej PTL w Łodzi, prucujący początkowo pod kierownictwem prof. dr K. Zawistowkz-Adamskiej, a następnie od połowy 11971 r. pod kierownictwem doc. dr B. Kopczyńskiej-Jawor.skiej, rozpoczął swoją działalność we wrześniu 1968 r. Powołana z inicjatywy spolec.znej pla'cówka, zgodnie z intencjami zalużycicli miała służyć zarówno dokumentacji poczynań naukowych w dziedzinie etnografii, jak i świadczyć usługi na rzecz organizatorów prac kulturalno-oświatowych, udzielając informacji z zakresu szeroko pojętego folkloru. Zamierzenia te jak dotychczas zostaly tylku cZI:śdowo zrealizowane. Pierwszy okre5 pracy Ośrodka (lata '1"968-1969) wstał poświęcony założeniu podstawowej bazy dokumentacyjnej przedsięwzięć folklorystycznych. Ośrodek prowadził dokumentację dotyczącą dzialalności naukowej placówek etnog;ra[icznych w S\Vlecie, w tym towarzystw międzynClrodowych, kolekcjonował mat(~rialy ze zjazdów, konferencji i sympozjów krajowydl i zagranicznych. Powyższe działy dokumentacji uzupełniane były w latach następnych . .Jednocześnie ·czyniono wysiłki w celu nawiązania kontaktów z różnymi rouz<Ija'lli phcówek etnograficznych zarówno w kr<lju, jak i za granic;l ella z()n~<Iniznw:lI)i:1IW pośredniej wymiany świadczeń. S ł u ż b a i n f o r m a c y j n a. W ramach działalności na użytek \Vłasne~~oś;'odowiska etnograficznego ODiIE kolportował wśród poszczególnych osób i pl:w',wek, w zależności od ich specjalizacji naukowych, informacje o zjazdach i konl'vrencjach zagranicznych uzysl(iwane na podstawie zaproszeń przysyłanych du PTL od organizatorów. Ponadto opracowywano zestawy informacji do kroniki kolejnych tomów "Ludu" l. W odpowiedzi na sugestie zgłoszone pl'zez czlunków PTL w .ruku 1972 OŚ!'ockk przystąpił do zbierania informacji na temat opracowywanych kwestionnriuszy I,- 1 Zob. sprawozdania [w:] "Lud" 1971, t. 55; s. 365-366; 1972, t. 56, s, 364-365, ara, "Lud" t. 54; 1970, Muzealne wystawy etnograficzne w latach 1963-69, Doktoraty i habilitacje: "Luci" t. 55, R. 1971, Festiwale, "dni", konkursy w 1969, Badania tereno\l.,re prowadzone przez J11UZCCI w latach 1968-70, Skanseny, Wykaz prac magisterskich, Etnograriczne wystawy czaso"'e eksponowane \v r. 1970, Doktnraty i. habilitacje przygotowano kronikc; do 56 tomu "Ludu". 7. zal<Tcsu eLnografl.i \V lat-ach 19(;n-7H. W r. J97~ �I{ronlka 329 (ankiet) do tcrellowydl badełl'! etll{)graficznyc1l. Wysłano 200 ankiet, w odpowiedzi otrzymano 110kwestionariuszy. Kwestionariusze przekazane przez autorów są przechowywane w zbiorach Ośrodka, z kwestionariuszy wypożyczonych do wglądu sporządzono mikrofilmy. W tym samym roku opracowano i rozesłano około 400 ankiet adresowanych do zespołów folklorystycznych. Otrzymane w odpowiedzi informacje pozwoliły uzupełnić posiadaną kartotekę zespołów. Tegoż ,roku, korzystając z akcji weryfikacyjnej twórców ludowych prowadzonej przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, .zapoczątkowano weryfikację danych w kartotece twórców (zweryfikowano z wykazami Ministerstwa 7 województw). Pominw wysiłków zmien:ających do informowania jak najszerszego kręgu działaczy kulturalno-oświatowych o istnieniu Ośrodka (rozesłano komunikaty {) powstaniu Ośrodka do Wydziałów Kultury Prezydiów Rad Narodowych), stosunkowo rzadko udzielane 5<1 informacje dla tego rodzaju odbiorców. Najczęściej udzielanym rodzajem informacji na zapytania indywidualne z kraju, jak i z zagranicy, są wskazówki bibliograficzne oraz wiadomości o osobach i instytucjach prowadz,~cych badania na określone tematy. Pracownicy Ośrodka, z wykształcenia etnografowie, w miarę możności śledzą i dyskutują metody pracy i techniki dokumentacji naukowej. Główna uwaga zwrócona jest obecnie na sprawę klasyfikacji materiałów. Ośrodek podjął w.stępne wysiłki w celu opracowania etnograficznego tezaurusa. Etapy dyskusji i wykonywanyd1 prac w lej dziedzinie znajdują swe odbicie w kilku artykułach opublikowanych Ol'aZ znajdujących się w druku 2. K o o r d y n a c j a i w s pół p r a c akr a j o w a. Ośrodek nasz jest jedynel w Polsce placówkil dokumentacyjną w dziedzinie etnografii. Ostatnio wzrosła jego rola w związku z pracami przygotowawczymi do Kongresu Nauki Polskiej {)LraZ pracami 'powołanej w 1972 r. Sekcji Etnograficznej przy Komitecie Nauk Socjologicznych PAN. Dla potrzeb tej Sckcj i Ośrodek .sporządził szereg zestawiel'! informacyjnych (wykazy pracowników działających na polu etnografii, wykazy wydawnictw etnograficznych, towarzystw itp.). Ponadto Sekcja zleciła Ośrodkowi organizację i prowadzenie prac z zakresu bieżącej bibliografii. ODiIE powstaje również w kontakcie z ODiIN PAN ucz~'slniCl.'lc w mian; mu;(.ności w seminariach organizowanych przez tl; instytltcję 'l. Najlepiej przedstawia się współpraca z działami etnograficznymi mu:r.eów, kl6re przekazuj,! nam slale swe informacje. W s pIj ł P r a c a III i l; d z y n a r o ci o w a. O~r<.lljd; ŚWi:ldczy ró;i.ncgo rod:r.aju usługi informilcyjne zlecane mu przez Zarząd Główny Pols.kiego Towarzystwa Lu(loznawczeg<J, jak przekazywanie danych do rejestru stowarzyszeń nauk spolecznych (UNESCO), danych do informatorów międzynarodowych itp. W roku 1972 .sporz'ldwno selektywną bibliografię prac etnograficznych publikowanych w 1971 r. dla międzynarodowej bibliogl'afii nauk społecznych, wydawanej przez Comite International pour 1~1Documentation des Sciences Sociales (CIDSS UNESCO) w Paryżu. 2 E. Królikowska, Uwagi na tcmat zagadnień dokumentacji i informacji naukowej, ,.EIllI'· graCia Polska", t. 16: 1972, S. 259-266; E. Królikowska, Z problematyki klasyfikacji, ,.Pracc i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi", seria etnograficzna, t. 17 IV druku, B. Kopczyńska-Jaworska, Problematyka dokumentacji muzealnej, tamże. 3 B. Kopczyńska-Jaworska, E. Królikowska, Uwagi o stanie źróde1 pochodnych w etnografii, Stan i Potrzeby Informacji Naukowej IV Naukach Spo1ecznych, Materialy z III sympozjum Pracowników Informacji Naukowej PAN i CAV IV Zakopanem w 1970 r. ODIN PAN, \V-wa 1971. �330 KronIka OSJ'<)ckk prDwad;o:i s1:ilł'l wymianę ma1:eriałów z Pracownią Dokumentacji InstyI.ulu Etnografii Sluwackiej Akademii Nauk (Narodopisny Uslav SAY) w Bratysławie. W 1972 1". prl:ygolowal1o materiały {) działalności Ośrodka na konferencję zorganizowaną przez międl:ynarodowe etnograficzneczasopis.mo dokumentacy jne "Demos". P<JIladto referat na temat klasyfikacji dany'ch dla potrzeb etnografii - na Międzynarodowy Kongres Nauk An1:ropologi·cznych i Etnologicznych, który ma się odbyć w Chicago w 1973 r.4• D a Is z y r {)z w Ó j P l a c ó w 'k i. Opierając siG na analizie d{ltychczasowej, czteroletniej działalności Ośrodka dyskutowana jest obecnie spi'awa dalszego profilu praey. Ze względu na ograniczone możliwości kadrowe (2 osoby na pól etatach) i niewielkie kredyty na prace zlecone, działalność.ta, jak się wydaje, musi ię skoncentrować na ,zagadnieniach uznanych za podstawowe dla naszej dyscypliny. W tym względzie nie podjęto jeszcze ostatecznych decyzji, ale tok dotychczasowych dyskusji sugeruje, że w pierwszym rzędzie będzie to dokumentacja bibliograficzna prac publikowanych oraz pra,c badawczych będącyoch w toku, wraz z informacją o miejscu i stanie przechowywania materiałów źródłowych. Opr<Jcowala Hroni:;Za wa Jaworska SPRAWOZDANIE Z MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENC.JI CZASOPISMA "DEMOS", POSWIĘCONEJ WDRAŻANIU JEDNOLITEJ KLASYFIKACJI PRAC ETNOGRAFICZNYCH I FOLKLORYSTYCZNYCH, Hl7:3 Kiedy na konferencji redakcyjnej w Brnie w roku 1971 ustalono ostatecznie za.sady nowej klasyfikacji .systematycznej p.rac etnograficznych i folklorystycznych w omówieniach informacyjnych pl'Zeznaczonych dla .,Demosu·', międzynarodowego etnograficznego organu informacyjnego krajów socjalistycznych, wyłoniły się problemy teoretyczno-metodolog.icznej natury, związane z uzgadnianiem międzynarodowym terminologicznego zakresu pojęciowego deskryptorów. Poslanowiono wtedy mimo to .nową sy.stematykę wprowadzić do "Demosu" już w roczniku 1972 z tym, :i.e redalccje krajowe uwagi .swoje dotyczące funkcjonowania nowego systemu przygotują do następnej konferencji, 'której zorganizowania podjęła się Bułgaria. Bulgars,ka Akademia Nauk. reprezentowana przez Instytut Etnograficzny i Muzeum w Sofii, zaprosiła Redakcję Główną, wydawców i delegacje redakcji Jo-ajowych do Albany pod Warną. Konferencja odbyła się tam w d.niach od n do 11 maja 1973 1". Uczestni'czyli w niej z Bułgarii - dr M. Veleva, ell' St. Stoikova i dr T. ŻivI.;:ov,z Cze~hosłowacji - clI' L. Kunz i doc. clr A. Robek, z Jugosławii - dl' M. Radovanović i dr J. Bezić, z NRD - ell' R. vVeinhold, ell' B. Weis.sel, dr W. Fiedler. dr S. Kube i B. Emmrich, z Polski - prof. dl' A. Kutrzeba-Pojnarowa i ell' S1:. Bł.as7,czyk, z Węgier - dr E. Barabiis-K,isban i dr 1. Kriza. z ZSRR - prof. ell' 1. N. Terenlieva i prof. dr B. PU'tiłov. Ponadto brai udział w obradach dr P. Wick z Centralnego Instytutu Historycznego Akademii Nauk NRD on'lZ H. Palm, pJ·zed- .\ B. KOPczyńska-Jaworska, "Classification tation et de I'information ethnologique". des donnees mises au service tle la tloC:l1lncn- �Kronika 331 stHwiciC'lI;;1 wyr];1\vnidll''1 AkH(lc-l1llCVcrbg. Nie przyhyli delegaci z Alh;:1l1ii Hll1ll1.1ni i. Ot.WH1'Ci;1k'mfercllcji dukunala dr Veleva, cl.łu!wk bułgarskiej redakcji \,r,lj,,II'Cj, a I. ramienia Bułgarskiej Akademii Nauk przemówienie powitalne wyg;losil d,vrektOl' Instytutu Etnograficznego i Muzeum pwf dr Vesselin Hadżinikołov. Przedmiotem obrad plenum redakcyjnego były, jak zapowiedziano, pmblcm,l' I.lviązane z wprowadzeniem do praktyki redak<:yjnej "Demosu" jednolitej systema1\'I,i etnograficznej i odpowiedniej w związku z tym klasyfikacji zawartośd prac etnogra[iczn~rch \V referatach rlostarcmny-ch przez redakcje 'kl'ajowe do druku, Przedyskutowano przygotowany przez Redakcję Główną częściowy spi" deskrypt.ur(IW ural. pomocnicze zestawienie haseł w ujęciu rzecwwym i alfabetycznym. Dl' 'Wick, kt.óry przedslawil zasady doboru deskryptorów dla nauk historyc7.nych \1' liczbie uj·wlo 2''i00 terminów. uzgodnionych ze specjalistami różnych dziedzin nauk humanist.ycznYoC'h, wyjaśnił, że na etn.ognlfię i folklorystykę przypada z tego okolo 650 deskryptorów, \Vybór ich spośród wielu tysięcy terminów obiegowych został tak dokonany, aby przy pomocy modyfikatorów, będących synonimami lub ąuasisynonimami oW~'ch wybranych deskryptorów, można było w miarę precyzyjnie i jednolicie z zastosowaniem .systemu cyfrowego wykazywać zawartość referowanych w "Demosie" prac. Ponieważ cała ta robota przygotowawcza dol{onana została na gruncie terminologii niemieckiej, wobec tego zadaniem redakcji kraj 0\\,\'ch bqdzie musiało być w~\pracowanie specyficznych deskryptorów, oddających rodzime poj':cia, Gel." to trudne zadanie zos:tanie przez wszystkie redakcje krnjowc \I'.I·konane, a I)(;dzie to wymagało częstych bezpośrednich kontaktów z Redakcj" Gł'Jwną vI' Drcź,nie, to uzyskamy VIi pełni sprawny aparat informacyjny, przysto.sowany du maszyn cyfrowych. Będzie wtedy też m07,na przystąpić do prac nad międl.ynarodowym leksykonem nauk społecznych, który mieści się w perspektywiczn,l'ch planach w.vclawni·czych. Uczestnicy konł't'renc,ii mieli okazję prześledzić sposób cyfrowego opracow<lnia i owaczenia zawal'lości zamieszczonych w "Demosie" dwóch pozycji, których to prób dokonali dr Kube i dr Weinhold. W nawiązaniu do tych prób zaznaczył Weinhold, że w roku 1974 pojawią się już deskryptory cyfrowe oznaczające za\Vartoś~ informacji, które będą umieszczane na końcu każdej pozycji. Pracę tę będzie wykonywać początkowo Redakcja Główna, później zaś, gdy deskryptory bęcl,] gololve w poszczególnych językach, trud ten będą musiały wziąć na siebie redakcje krajowe czy nawet autorzy referatów. Jako pierwsi opracują swoje deskryptory w ciągu najbliż;s:/.ego roku Rosjanie, Bułgarzy i Węgrzy. W następnych latach prace te będ;~ mu.siały wykonać pozostałe redakcje narodowe. W dyskusji zwracano uwagę na zadania "Demosu" jako jedynego międzynarodowego czasopisma informacyjnego krajów socjalistycznych z zakresu etnografii i folklorystyki i w zwi'1ZkU z tym na konieczność celowego doboru referatów mogących informować o wszystkich ważny'ch dla rozwoju dyscypliny naszej publikacjach w ramach obozu socjalistycznego, mogących też ten dorobek badawczy prezentować na zewnątrz, tj. państwom niesocjalistycznym, co jest szczególnie ważne wobccc wzrastającego zainteresowania tymi pracamicalego Zachodu. Z Inyślq () t..l'm. by ,.Demo,>" mógł jeszcze lepiej niż dotąd pełnić swą odpowiedzialną informacyjn'l funkcję i objąć szersze rejony oddziaływania, postawiła delegacja polska wniosek () drukowanie tytułów referowanych publikacji nie tylko jak dotqd - w brzmieniu oryginalnym i w tłumaczeniu niemieckim, ale również w wersji l'OsY.i'ikiej i angie].sldej. Wniosek zyskał poparcie plenu:I11 i od rolni Hl74 "'pt'"wadzi Sil; Il; inlHlwacj,;, korzystni! sz<:zególnie dla młodszego pokolenia Il'lda- �332 Kronika C;t,y,wśród których --- jak w Pob.ce - znajomość jc;zyka niemieckiego jest mniej rozpowszechniona niż angielskiego czy rosyjskiego. Delegacja polska w poro.zumieniu z Wydziałem I - Nauk Społecznych PAN zaproponowała też, by następna konferencja redakcyjna "Demosu" odbyła się w 1974 roku w Poznaniu równolegle z plenum redakcyjnym "Ethnologia Slavica" i by uczestnicy obu konferencji mogli wziąć udział w przygotowywanym w tym czasie w Poznaniu sympozjum pl. "Kultura ludowa - kultura narodowa". Propozycja ta zostala przez zebranych z uznaniem przyjęta. Na zakończenie podzielił się prof. Putnov z Leningradu swoimi wrażeniami i spostrzeżeniami z podróży na wyspy Oceanu Spokojnego śladami Mikłucho-Makłaja. Organizatorzy konferencji, której patronowaly wladze polityczne i administracyjne okręgu tolbuchiń5kiego, dały delegatom na konferencję okazję do uczestniczenia również w sympozjum folklorystycznym, które odbywało ,się równolegle w Albenie od 8 do 11 maja. Wygło.szono na nim 32 referaty. Obejmowały one szeroki wa,chlarz zagadnie{l zw.iązany.ch z dawnym jak i w!>półczesnym folklorem oraz oddziaływaniem tradycji ludowej na kulturę narodową naszej doby. Szczególnie dużo uwagi poświęcono kulturze ludowej Dobrudży i jej związkom z całą kulturą bułgarską. Nie hylo to przypadkowe, gdyż sympozjum odbywało się właśnie na obszarze tej ziemi. Ponadto umożliwiono uczestnikom obu imprez zwiedzenie Balcziku, Kaliakry, Rusałki i stolicy okręgu. z otwartym w roku 1'970 muzeum, mieszczącym się w zrekonstruowanym domu -z XIX-wiecznym wnętr/.cm mieszkalnym i urządzonym w nim pokazem ludowej kultury Dobrudży. Ucze~tnicy wycieczki do Tołbuchina mieli ponadto możność zwiedzenia nowo zbudowanego i celowo wyposażonego pałacu ślubów i nadawania imion. Dało to m.in. okazję do wymiany zdań na temat obrzędowości świec1<iej i jej stosunku c1n ludowej t I'ad.vcji. Opr<tc{)w,l1i: A. Kutl'zcba-Pojnamwa, Stanislaw II MIE;nZYNAHOlJOWE SYMPOZJUM ETHNOLOGL'\ BI{ATYSLAWA 19-22 X 1972 Hlaszczylc SLAVICA Doruc~ne .sputkanie -członków redakcji, wsp61prucownik,',\V i ;t,apl'oswnydl gości wydawanego przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Komeńskieg{) w Bratysławie rocznika "Ethnologia Slavica" miało miejsce w Bratysławie w dniach 19-,22 X 1972 1'. Wzięło w nim udział 11 członków redakcji i 6 go,ści. Pierwszy dzień sympozjum poświęeono tematowi: "Aktualne problemy i zadania etnografii słowiańskiej", Glówną uwagę zwrócono na pojmowanie przedmiotu słowiańskiej etnogl'afii i folklorystyki, na stosunek etnografii do pokrewnych dyscyplin naukowych w zakresie badań slowiańskich oraz na stan badań kultury ludowej w poszczególnych krajach słowiańskich, Podstawowy referat wyglosił odpowiedzialny redaktor "Ethnologia Slavica", Jan Podol6.k. Dalsze referaty i komunikaty wygłosili: K. V. Ćistov (Leningrad), J, Burszta (Poznaó), P. Nedo (Lipsk). V. K. Bondarcyk (Mińsk), M. Gładysz (Kraków), M. Barjaktarović (Belgrad), B. Ri',,!Dvski (Skopi~') i B. Bpne.~ (Brno). W dyskusji W,vstLlPili ponad!,,: Ch. Vakar('!<;k;i, ,J. Tome';' S. Genc:ev i J. Komol'ov.skY. �Kronika W drugim dniu odbyło siG posiedzenie ]wmitetu red:lkcyjnego ES poświGcone aktualnym problemom tego międzynarodowego czasopisma. Referat wprowadzający wygłosił również J. Podolak, naświetlając dotychczasowy rozwój ES, aktualną koncepcję rocznika i dalsze 'jego perspektywy. Dodatkowe informacje podał ·sekretarz redakcji, J. KomorovskY. Referaty i dyskusja wskazały na znaczenie ES jako jedynej wsp,',!nej instylucji etnografów słowiańskich, umożliwiającej publikowanie wybranych artykułów i rozpraw dotyczących kultury ludvwej Slowian. Chodzi o dalszy ilościowy i jakościowy jego rozwój oraz a ewentualne jego poparcie ze strony UNESCO. Dotychczas,)we międzynarodowe oceny tego czasopisma są pozytywne. Rozważam) możliwość wydawania dwóch zeszytów rocznie, postanowiono rozszerzyć dział dyskusji, ulepsz.\'Ć część informacyjną i recenzyjną ważniejszych dzieł i czasopism oraz publiko\\'ać bibliogra[jc;my wybór prac o ·charakterze etnograficzno-slawistycznym. \V zakresie .spraw organizacyjnych postanowiono, aby prace redakcyjne przejQly w większej mierze filialne redakcje narodowe: w ZSRR przy Instytucie Etnografii AN w Moskwie i Leningradzie; bułgarska przy Instytucie Etnograficznym BAN w Sofii; w NRD przy Instytucie Łużyckim w Budziszynie; polska przy PTL redakcji "Ludu"; jugosłowiańska przy Towarzystwie Etnologicznym w Belgradzie. Redakcje filialne wezmą na siebie odpowiedzialność za przesyłane do ES arty1wly i opracowania, za przygotowanie bibliografii oraz za propagowanie ES w 8wych kr:ljach. Do zadań instytucji ES należy organizowanie dorocznych redakcyj-nych sympozjów naukowych. Najbliższe, w r. 197:3, odbędzie się w Jugosławii (Macedonia, Ochryd), czwarte zaś (HJ74) w Poznaniu przy UAM, polączone z II Międzynarodową Konferencją Etnografów S!owiat'lskich; piąte (197'1 r.) ma mieć miejsce w Mińsku IV Instytucie Elnogrnfii. Józef lU MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM ETHNOLOGIA OCHRYD 5-6 VII .l9n RU1'8zta SLAVICA Zgodnie z poprzednimi postanowieniami, III Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica odbyło się w miej3cowości Ochrycl, w Maceclonii(Jugosławia). Gospodarzem by! Instytut Folkloru w Skopje, kierowany przez dra B. Ri'stovskiego. Wzięło w nim udział {)k. 40 uczestników, cz!onków redakcji i współpracowników "Ethnologia Slavica" oraz zaproszonych gości z następujących krajów slowiańskich: Związku Radzieckiego, Polski, Czechosłowacji, NRD, Bułgarii i wszystkich republik Jugosławii. Tematem .sympozjum by!y "Atlasy etnograficzne a narody słowiańskie". Wiodący referat wygłosił B. Bratanić (Zagrzeb). Wskazał on na podstawowe zalożenia teoretyczno-metodologiczne kartografii etnograficzm~j, podkreślił jej znaczenie jako heurystycznego środka poznawczego etnologii, jako "półfabrykatu" do dalszych operacji naukowych o charakterze historyczno-porównawczym i etnogenetycznym służącym do rekonstrukcji historii ludów i ich lwitur. Wiąże się z tym zagadnienie właściwegO opracowania masowych danych z dużych obszarów oraz sprawa ich jednoznacznego pl'zedstawienin na kartogramach, a następnie należytej ich inter- �3iH I~roni1aJ. pl'daeji. Na t.ytrl tle pl'dcgcl1t przedslawil aklu:llny st.an iJadan <JlIas<J\vych IV poszczególnych krajach europejskich, zwłaszcza slowiański·ch, ilust.rując niekt\Jre kWestie konkretnym materiałem. W dalszym ciągu sympozjum S. 1. Bruk z Moskwy przedstawił pwblemy atlasów historyczno-etnograficznych i kh znaczenie poznawcze, ilustrowane na przykładzie opracowanego już takiego atlasu w ZSRR (atlas Russkije). Podobne zagadnienia odnośnie do opracowywanego atlasu historyczno-etnograficznego Białorusi przedstawił K. V. Bondarcyk, a w odniesieniu do Bułgarii Ch. Vakarelski i B. Tumangelov, S. Kovacevicova z Bratysławy w obszernym referacie przedstawiła postępujące prace nad Atlasem Etnograficznym Slowacji, a Z. Kłodnicki (Wrocław) niektóre zagadnienia związane z wydawaniem Polskiego Atlasu Etnograficznego. J. Burszta przedstawił opracowany wspólnie 'Z Z. Sobierajskim Iwmunikat o założeniach i charakterze będącego we wstępnym stadium przygotowawczym i badawczym Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski. Nad wygłoszonymi referatami rozwinęła się ożywiona dyskusja. Drugi dzień przeznaczono głównie na posiedzenie kolegium redakcyjnego "Ethnologia Slavica". Redaktor ES, J. Podolak, zainali%iOwał szczegółowo dotychczasowe prace nad czterema już wydanymi i dwoma oddanymi do druku rocznikami, scharakteryzował ich pozytywy i braki i zary.sowal .szereg postulatów i wytycznych odnośnie do ułE.1Pszeniaposzczególnych działów tego periodyku (dział artykułów, informacji, recenzji, dysku.sji, bibliografkzny). W -dyskusji zwrócono również uwagę na zwiększające się zadania redakcji narodowych. Na zakOJ1czenie J. Burszta zaproponował i rozwinął pl'obiematykę nauko\\'<l IV Sympozjum, jakie ma odbyć się w Poznaniu w 1974 l'. Ma być nią t.emat "Kultura ludowa kultura narodowa". A znów K. V. Bondarcyk wysunął sugestię, by na V Sympozjum w Mińsku (1975) omawiano zagadnienia etnogenelycznf' . .J(jzeJ D/ll's:::fn MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA PT. "PRZEMIANY TRADYCJI LUDOWYCH W CSRS", SMOLENICE, 2:3-25 X 1972 Instytut Etnografii Słowackiej Akademii Nauk przy współpracy ze Słowackim Towarzystwem Etnograficznym (Slovensk<'l narodopLsna spolocnost) zorganizował w dniach 23-25 X 1'972 w miejscowości Smołenice k. Bratysławy międzynarodow;ł konferencję na wspomniany wyżej temat z udziałem ponad 50 etnografów i folklorystów czechosłowackich, przedstawicieli odpowiednich instytutów akademickich, katedr uniwersyteckich, muzeów itd., oraz delegacji naukowc\)w z (j europejs.];ic!J krajów socjalistycznych: z ZSRR - :l, z Polski - li, z NRD - 2, z Bulgari i - 5, z Węgil:r - 2 i z Jugosławii - 3. W konferencji wzięli udział także uczestnicy 1I Sympozjum Ethnologia Slavica, odbytego dopiero co w Bratysławie. PierwBze dwa dni konferencji poś'więcono teorii i .problemom badawC:7.ym przemian kulturowych, omówionym w 10 referatach plenarnych. Tak więc A. Pl'anda z Bratysławy mówił na temat podstawowych czynników procesu zmian slowac:kiej i czeskiej kultury ludowej po drugiej wojnie światowej; K. V. Clstov z Leningradu omawiał tradycyjne i "wtórne" formy i problemy kultury współczesnej z położeniem nacisku na rolę "regenerowanych" form kultury tradycyjnej w procesie etnicznej !wnsolidacji współczesnyeh narodów; J. BUl'szla (pozn:l1'l) l-Jl'zedstuwił zus:ld- �331 KroniIw niCl.l' za!'."";\' prol)lcl\1u współistnienia l.raclyc.ii i nn\"rfJczcsl1ości IV że'ciu wSJl(,lo~csnego społeczeń:>twa; B. Kopczyńska-Jaworska (Łódź) miała jako temat "Przemiany kulturowej hierarchii wartości" ilustrowane na przykładzie konkretny'ch społeczności lokalnych; R. Peseva-Popova (Sofia) zastanawiała się nad strukturą i prawidłowościami bytu z uwzględnieniem istotnych wchodzących tu w grę pojęć; A. Sulitka (Bratysława) mówił o roli tradycji we współczesności; J. Vareka (Praga) wygłosił referat pl. "Teoretyczne problemy badań etnograHcznych w regionie północnych Czech", zaś M. Sarkany (Budapeszt) "Niektóre problemy podejścia społeczno-antropologicznego do rozpadu kultury ludowej na Węgrzech"; J. KramaHk (Praga) omawiał zagadnienie pojmowania tradycji w etnografii, zaś A. Robek (Praga) mówil ,,0 niektóry·ch problemach przemian tradycji w dziedzinie kultury duchowej". W sekcji etnograficznej wygłoszono na:stępmie 13 referatów na tematy konkretnych badań społeczności lokalnych w różnych regionach Czechosłowacji (referenci: R. Jerabek - Brno, L Heroldowa i F. Vancik - Praga, J. Podolak, K. Podolakova i P. Skalnik z Bratysławy, J. Tomes - Strażnice, J. Usak, O. Danglova i S. Kovacevicova z Bratysławy; V. Kovaru, A. Jerabkova i V. Svobodova z Brna). W .sekcji folklorystyki przedstawiono podobnie 10 referatów z zakresu różnorodnej problematyki badań różnych dziedzin folkloru na obszarze Czechosłowacji. Referenci: M. Lescak, V. Gasparikova, S. Vanovicova, S. Burlasova i J. Michalek z Bratysławy; M. Sramkova i B. Benes z Brna; M. Musinka z Presowa i L. PourovaVolbrachtova z Pragi. Tematem ostatniego dnia konferencji były problemy i wyniki badań nad przemianami tradycji ludowych i współczesnych zjawisk kulturowych w innyeh poza Czechosłowacją krajach socjalistycznych. Tak więc np. T. A. Żdanko z Moskwy mówila na temat tradycji i nowoczesności w życiu codziennym ludów ZSRR, M. Gładyszowa (Kraków) o tendencjach współczesnych przemian w kulturze ludności góralskiej, W. Paprocka (Warszawa) o roli industrializaeji w procesie zmian gospodarczych, społecznych i kulturowych wsi polskiej. R. D. Rakić z Belgradu mówił o współcze"nych przemianach w życiu narodowym w Serbii; T. Hofer (Budapeszt) dal szereg metodologicznych uwag na marginesie procesu ;przejścia kultury wsi węgierskiej z systemu pelnochłopskiego do pochłopskiego. Podobne zagadnienia w odniesieniu do Bulgarii poruszali przedstawiciele Instytutu Etnograficznego z Sofii: D. Todorov, B. Tumangdov, L. Dukov i M. Todorova-Vasileva. Łącznie na tym ostatnim plenarnym posiedzeniu wygłoszono 13 referatów. Konferencja ukazała .szeroką gamę problemów teoretyczno-metodologicznych związanych z badaniami przemian społeczno-kulturowych współczesnych społeczeństw w krajach socjali-stycznych. ujawniła osic1gnięcia badawcze na tym odcinku w poszczególnych krajach i wytyczyła dalsze perspektywy badawcze. Postanowionn ]wntynuować tego rodzaju badania i knnferencje mi(;c1zynamc]owc. .J óze J Burs:~ta VI BAŁKAŃSKI FESTIWAL PIESNI I TAŃCÓW LUDOWYCH ORAZ III MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM FOLKLORU BALKAŃSKIEGO OCHRYD 3-B LIPCA 197:1 Otwarcie VI Bałkaitskiego Festiwalu Pieśni i Tańców Ludowych w Ochrydzie w dniu :3 lipca 1'973 r. zainaugurował marsz uczestników ulicami miasta oraz przejażdżka łodziami po jeziorze. W manifestacji tej wzięło udział ponud 400 tancerzy i śpiewaków ludowych z krajów balkaJlskich i przylJałkailskich. Imponujący prze- �glącl żywego folkloru ludów balkalls.kich i ich "'<jsiadów, który 0dbywal się w teatrze letnim "Dolni Saraj", zainaugurował zespół macedol'lski "Mirce Acev" z Prilepu tańcem "teskoto". Zespół .słoweński wykonał żywe i rytmiczne tailce związane z weselem wiejskim oraz archaiczny taniec "Oracze", ukazujący wygnanie złych duchów, co według wierzeń ludowych gwarantuje dobre z1Jiory. Duże wrażenie wywarła gra na instrumencie muzycznyom "oprekol", znany·m w Słowenii od kilku wieków. Węgierski zespół z Galgamaksa wykonał pieśni i tańce, jakich nie widziano w poprzednich festiwalach w Ochrydzie. Węgrzy wykonali l;;:ilka tańców żeńskich j dwa czarda.sze weselne. Dużymi aplauzami wynagrodzili widzowie występy węgierskiego zespołu dziecięcego. W programie zespoIu "Aco Marović" z Obicia (Kosów) znalazły się albańskie oraz serbskie pieśni i tańce ludowe. Imponująco został wykonany taniec "sota"; taniec "rugowo" symbolizował walkę o zdobycie dziewczyny. Bułgarski zespół ludowy wykonał tańce .i zabawy zwiivmne z kolędowaniem. Dość ciekawy był także ich taniec "kukeri" wykonany przez przebrańcl)w, ilustrujący ludowy karnawał. Wystąpiła też bułgarska staruszka, Irena Angelova, która wykonała kilka trackich pieśni ludowych. Na zakończenie Bułgarzy wykonali oryginalny cykl pieśni i tańców "bujenec", związany z wiosennyomi pracami chłopa i z wierzeniami ludowymi. Zespół "Młody Metalowiec" z Sarajewa przedstawił autentyczny folklor Bośni i Hercegowiny. Grupa tancerzy wykonaIa regionalne pieśni i tańce, m.in. taniec "zapalanie łuczywa", 'kryjący działania magiczne. Bośniacy wykonali także pieśni i tańce ludnośd muzułmańskiej z okręgu Jajce. Starodawne pieśni i tańce łudowe zaprezentował zespół albański "Dur,s" z okręgu Dracz. W barwnych strojach ludowych w ciągu całej godziny przedstawiał on bogaty dorobek kultury artystycznej swego kraju. Czystą muzykę ludową i żywe tań-ce sel'bskie z Szumadiji wykonali członkowie utalentowanego zespołu holenderskiego z Amsterdamu. Jak zauważyli rzeczoznawcy serbscy, w ich wykonaniu nie było żadnych usterek. Przedstawili oni ponadto starodawne tańce swego narodu. Zespoły serbskie z wiosek Nadrlje i Gornja Crnucia składające się z mężczyzn .i kobiet, których wiek wynosił od 15 do 72 lat, zdobyły sympatię widzów dzięki dynamicznemu i wspaniałemu wykonaniu bogatego programu, składającego się z żywych tańców i pieŚini ludowych. Duże brawa uzyskał zespół "Njegos" z Cetynji (Czarnogóra), który przedstawił tańce i pieśni ludowe z Boki Kotorskiej. Zespół ów, jeden z naj starszych na Bałkanach, wykonal ta6ce rycerskie mężnego ludu tego górzystego kraju. Wystąpił także Czarnogórzec, ,gęślarz ludowy Gruica Vuković, który wykonał urywek z poematu Górski wieniec poety narodowego - Petra Njegosa. Włoskie zespoły z Setingiano oraz Briatano (okręg Kalabrii), składające się z uczniów i robotników, przedstawiły bogate tradycje folkloru włoskiego tego regionu. W rytmie tarantelli zaprezentowały życie Kalabryjczyków oraz prace związane z winobraniem, żniwami, łowieniem ryb i zabawami ludowymi. Po występie Włochów zaprezentowali .swój program Chorwaci. Rekrutują się oni z mieszkańców wsi Vrsnica na wyspie Krk. Zademonstrowali oni piękne tradycje ludowe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, wykonując m.in. tańce symbolizujące cztery pory roku. Chłopi z tej wyspy chorwackiej przywieźli dwa dość rzadkie muzyczne instrumenty ludowe: "velę" oraz "małą sopilę"· Jako ostatni wystąpili gospodarze festiwalu Macedończycy. Trzy zespoły �Kronika 337 z trzech oddalonych od siebie regionów: ze wsi Gorna Belica w okręgu Strugi, z okręgu Kostur (część Macedonii należąca do Grecji) oraz ze wsi Petrovo w okręgu Gevgelija, tańcami i pieśniami ludowymi pokazały, że mimo wielowiekowej niewoli tureckiej i rozdzielenia Maced<mii między sąsiadujące państwa, folklor zachował swoje piętno narodowe, jedność geograficzno-etnografi.czną oraz wysokie walory artystyczne. Zespół żeń!>ki z okręgu Kostur wykonał kilka obrzędowych pieśni ludowych, związanych z obchodami święta Jerzego i innych wiosennych świąt obyczajowo-kalendarzowych. Wielką manifestację tej niecodziennej imprezy zamknął program tancerzy ze wsi Petrovo w okręgu Gevgelija. W barwnych strojach ludowych wykonali oni atrakcyjne tańce i pieśni ludowe z dużym temperamentem. Tań,ce i pieśni z ich repertuaru rozbrzmiewają tu po dziś dzień podczas obchodów świąt wielkanocnych. Zaznaczyć należy, iż pieśni i tańce ludowe wykonywane podczas obchodów śWi,ll kalendarzowych u ludów bałkańskich, mają charaIder czysto obrzędowy, a nie religijny. Równolegle z VI Bałkań,skim Festi walem Pieśni i Tańców Ludowych, w dniach 7 i li lipca odbyło się w Ochrydzie tradycyjne już III Międzynarodowe Sympozjum Folkloru Bałkańskiego. C{} dwa lata w ramach Festiwalu Pieśni i Tańców ludowych Ochryd jest {}środkiem wymiany poglądów i przeglądu rezultatów badań folkloru bałkańskiego. Tym razem zgłos.iło swój udział na tym sympozjum 85 folklorystów ze Związku Radzieckiego, Polski, Czechosłowacji, NRD, NRF, Węgier, Rumunii, Grecji, Albanii, Bułgarii, Turcji, Francji, Ghany, Austrii, Izraela, USA oraz ze wszystkich związk{}wych republik Jugosławii. Najliczniej byli reprezentowani MacedOl1czycy, którzy wystąpili z 26 referatami. Otwarcia sympozjum dO'konał sekretarz Oświaty i Nauki Rady Wykonawczej SR Macedonii, Ljupcio Koprovski. Organizator sympozjum, dyrektor Instytutu FolklOl'ystycznego SR Macedonii, dr Blaze Ri.stovski, w gorących .słowach złożył uczestnikom życzenia o\V{)cnych obrad. Na posiedzeniu pierwszej sekcji poruszane były zagadnienia ogólne, dotyczące folkloru ludów bałkLlliskich isł{lwiań"kich, na drugiej zaś referenci .przedstawili wiosenne zwyczaje i obyczaje oraz wiosenne pieśni {lbrzędowe tych ludów. Część referatów poświęcona byla bałkańskim instrumentom muzycznym dętym typu "oboa", pozycji i r{lli kobiely przy wykonaniu tańców i pieśni ludowych, a także proble~ mom terminologii i klasyfikClcji krótkich utworów ludowych. Wspólny referat S. L Bruka z Moskwy i K. V. Cistova z Leningradu pt. "Podstawowe kierunki badań folklorystycznych" zawierał główne zagadnienia folkloru słowiańskiego, którymi zajmują się badacze Związku Radzieckiego. W. K. Bondarcyk przedstClwił opracowany wspólnie z A. S. Fedosikiem referat pt. "Naukowe podstawy wielotomowego wydania folkloru białoruskiego". Nawiązał on także do bogatej działalności wydawniczej pozostałych narodów słowiańskich podkreślając duże zasługi folklorystów radzieckich w badaniu twórczości ludowej Słowian zachodnich i południowych. Józef Burszta z Poznania w sposób syntetyczny omówił zainteresowania Polaków folklorem Słowian bałkai1skich w wieku XIX i XX. Zatrzymał się bardziej szczegółowo na postaci Oskara Kolberga badacza kultury narodów Chorwacji, Słowenii i Serbii. Z drugiej .strony ujął szczególne osiągnięcia badawcze w zakresie folkloru bałkańs.kiego doskonałego znawcy kultury ludowej Słowian - Kazimierza Moszyńskiego. Aleksandra Popvasileva mówiła o bilingwizmie w macedońskich bajkach Iudo22 - Lud, tom LVIII �338 Kronika wych, zaś Orhan Acipay.amli z Ankary przedstawił problemy terminologii folkloru tureckiego, a Katarzyna Podolakova z Bratysławy mówiła o determinantach zmian folkloru w warunkach ustroju socjalistycznego. Wiele referatów, jak już wspomniano, dotyczyło wiosennych zwyczajów i obyc,zajów oraz pieśni obrzędowych narodów bałkańskich. Zagadnienia te nie są w pełni opracowane. Sporadyczne prace dotychczasowe mają charakter lokalny lub ogólny. Nie ma prac omawiający,ch w całości poszczególne grupy pieśniowe danego narodu bałkańskiego, nie mówiąc już o pracach porównawczych z sąsiednimi ludami. Sympozjum dokonało de,cydującego 'kroku w tym kierunku. Było wiele referatów. w których poruszono na tle porównawczym wspólne i odrębne cechy wiosennych obrzędowych i obyczajowych pieśni ludowych narodów bałkańskich. Emilia KomiĘ;'elz Bukaresztu mówiła o wspólnych elementach folkloru wiosennego ludów balkańskich i przybałkańskich. Gereald Frorian z Wiednia zaj'lł ,się wi·osennymi ob:,czajami i pieśniami ludowymi z Poludniowej Koruszki. Michail Bukureśtlijev z Sofii omówił utwory te u niektórych narodów balkańskich oraz przedstawił formy dziecięcego folkloru muzycznego. Muzyczne cechy wiosennych pieśni z okręgu Kumanovo (SR Macedonia) były przedmiotem l'eferatu Boriv(Jja Dźimrevskiego ze Skopje. O pieśniach łazarskich Dolnego Połogu (okręg Tetowo), mówił Trpko Bicevski ze Skopje, a o tych samych utworach lecz z regionu Prespy - Michajlo Brz.anov ze Skopje. Lazarskie obrzędowe pieśni taneczne z regi·onu Struga przedstawił Michajło Dimovski ze Skopje, natomia·st Susanne Ziegler z Berlina zachodniego mówiła o figurach, powtarzających się w macedońskiej muz.vce i \V tekstach p.ieśniowych. Sporo miejsca poświęcono .popularnym pieśniom i obrzędom związanym z dniem św. Jerzego. Vaclav Frole·c z Brna mówił o ludowej tradycji św. Jerzego u ludów słowiańskich, a niżej podpisany przedstawił pieśni i zabawy ludowe wykonywane w dniu św. Jerzego u Macedończyków, Serbów i Bułgarów; autor wskazał na odrębne i wspólne cechy tych utworów, wynikające z jednakowych lub odrębnych warunków ży'cia społecznego i historycznego na przestrzeni wieków. Nawiązał także do folkloru greckiego udowadniając, iż utwory tych trzech ludów słowiańskich oraz ich obrzędy, zabawy, zwyczaje i obyczaje mają charakter łudowy, a nie religijny, że są pozostałością dawnych tradycji prasłowiańskich. O niektórych macedońskich regionalnych obrzęda-eh i utworach poezji ustnej mówili Blaze Petrovski, Tanas Wrazinovski oraz Olga Bekjarova (wszy,scy ze Skopje). Natomiast E. Zakhos-Papazahariou z Paryża mówił o wqtku wiosennym w pieśniach łudowych Ałbanii i Grecji, w którym jest mowa o zabiciu smol<a przez bohatera. W drugim dniu obrad (8 lipca), w pierwszej s,ekcji, której przewodniczył Jan Podolak z Bratysławy, redaktor naczelny czasopisma "Ethnologia Slavica", Tatiana Koleva z Sofii mówiła o pochodzeniu wiosennych obyczajów dziewczęcych u Słowian południowych, zaś Abdulhac Salih o obyczajach pierwszomarcowych Turków zamieszkałych w Ochrydzie. Zbieracz macedońskich utworów ludowych, Milan Risteski, omówił obyczaje przypadające w pierwszym dniu wiosny w niektórych regionach Macedonii. Jan Podolak przedstawi! na tle porównawczym pasters,kie obyczaje wiosenne ludów bałkański,ch i górali Kal'lPat. Dragoslav An(.oniević z Serbs.l<iej Akademii Nauk wsposób .syntetyczny przedstawił obyczaje i pieśni ludowe bałkańskich hodowców owiec. Leopasava Spirovska, pracownik Instytutu Folkloru SR Macedonii, mówiła o obyczaju "tajane" u Macedończyków i Wałachów zamieszkałych w mieście Kru·szevo. Natomiast Slobodan Zecević z Belgradu zreferował wiosenny obyczaj "german" (błaganie o deszcz). �1{ronik(/. W sekcji drugiej Kiril Penusliski z Uniwersytetu w Skopje, znany folklorysta macedoński, mówił () tematyce maced011skich wiosennych pieśni ludowych rozmieszczonych na całym obs.zarze etnograficznym kraju, a Rosica Angelova z Sofii poświęciła swój referat motywowi balladowemu pieśni wiosennych Słowian południowych. 1 ad er ciekawy był referat gQSpodarza sympozjum, dra Blaze Ristovskiego, o macedońskich ludowych pieśniach obrzędowych poświęconych św. Lazarowi. Referent przedstawił obecny stan tych utworów obrzędowych na ziemiach macedońskich, gdzie stare wqtki zostały spojone z życiem współczesnym chłopa macedońskiego. Do pieśni łazarskich, cytowanych przez Ristovskiego, weszły postacie życia politycznego Jugosławii. Tito np. zastępuje w nich dawniej opiewanych królów i władców. Inne referaty, wygłoszone przez młodszych pracowników naukowych SR Macedonii. poruszały zagadnienia związane z obrzędowymi pieśniami i zabawami wiosennymi, lecz dotyczyły szczupłego zasięgu. Ciekawy był referat Igora Michajlovica Septunova z lVloskwy. Przedstawił on św. Jerzego występującego w hajduckich pieśniach ludów bałkańskich. Bazując na serbskich i bułgarskich hajduckich pieśniach ludowych wskazał, iż wpływ utworów gjurgjewdeńskich (o św. Jerzym) na nie jest duży. Zjawisko to jest znane w poezji ludowej Słowian, bowiem granice poszczególnych grup pieśniowych nie występują ostro i pewne utwory wykonywane są l!1ie w wyznaczonych świętach obyczajowo-kalendarzowych, z którymi są związane tematycznie przez długi okres, lecz wchodzą także do repertuaru .innych utworów obrzędowych. Pięć referatów poświęcono instrumentom muzycznym, zwłaszcza "zurli" i "dudce". Etnomuzykolodzy z Węgier, USA i Albanii mówili lO archaicznych tańcach i o dramacie ludowym, wykonywanych przez kobiety ,południowo-wschodniej części Europy. Bohuslav Benes z Brna przedstawił klasyfikację krótkich utworów związanych z prognozą pogody u południ()wy<:h i zachodni·ch Słowian: Referat Vasile Adascalitei z Rumunii omawiał rolę kwiatu w ściennym malarstwie wiejski,m li Rumunów, Polaków i Węgrów, zaś Niko Tozi ze Skopje mówił o kwiatach w ozdobach rzeźbiarzy z północno-zachodniej Macedonii, natomiast Georgi Zdravev ze Skopje mówił o kwiecie w tekstylnym przemyśle Macedonii, podkreślając duży wpływ folkloru na współczesne wzornictwo. Sumując, III Międzynarodowe Sympozjum Folkloru Bałkańskiego licznymi referatami i bogatą dyskusją 'przyczyniło się do wyjaśnienia wielu zagadnień związanych z twórczością ludową narodów południowo-wschodniej Europy. Pozostaje jednak jeszcze wiele problemów, które w kolejnych Sympozjach będą przedmiotem rozważań badaczy bogatego i oryginalnego folkloru bałkańskiego. Kole WYSTAWY ETNOGRAFICZNE WOJ. BIAŁOSTOCKIE B i a ł y s t o k - Klub Budowlanych - "Białostockie wyroby ludowe" B i a ł y s t o k - KaW\iarnia "Związkowiec" - Wyroby łudowe B i a ł y s t o k - Klub Białost. Sp-ni Mieszk. W 1972 R. Simiczijew �340 Kronilat - "Kurpiowskie wydnanki ludowe, dziecięce" B i a ł y s t o k - Księgarnia Naukowo-Techniczna - "Kultura ludowa - dobrem narodu" B i a ł y s t o k - Sala wyst. Sp. Zrzesz. Wytwór. Przem. Artyst. - Wystawa pisanek ludowych - "Sztuka ludowa - dobrem narodu" C i e c h a n o w i e c - Muzeum Rolnicze im. K. Kluka - "Sztuka ludowa Białostocczyzny" Lomża - PDK - Wycinanki kurpiowskie Lud. WOJ. BYDGOSKIE B Yd go sz c z - Klub Energetyka - Wystawa prac dziecięcych B y d g o s z c z - Klub Plastyków Amatorów - Wystawa - izba kujawska, hafty, kowalstwo - Wystawa twórczości ludowej pow. chojnickiego Bydgoszcz - Sala BWA - Wystawa Rumuńskiej Sztuki Ludowej B y d g o s z c z - Sala MPiK - "Piękno ziemi Krajeńskiej", fotogramy i stroje krajeńskie B y d g o s z c z WDK - "Złote ręce seniorów" Aleksandrów Kuj.-PDK - "Ochrona zabytków kultury ludowej" B r u s y - Grom. Ośrodek Kultury - Wystawa twórczości ludowej i pamiątkarstwa C h o j n i c e - Kinoteatr - Wystawa twórczości ludowej, plastyki, wydawnictw pow. chojnickiC'go C h o j n i c e - PDK - Wystawa wycinanek Bronisława Dudy C i e c h o c i n e k - sala wystawowa Biblioteki - "Kujawska sztuka ludowa" Grudziądz - Muzeum - Wystawa rzeźby ludowej z Prabut i sztuka zdobnicza Kaszub - Wystawa ludowej sztuki rumuńskiej P ę P e r z y n (PGR) - Klub "Ruchu" - Wystawa haftu i robót ręcznych mieszkanek Pęperzyna R a d z i e j ó w - PDK - Wys1awa sztuki ludowej pow. radziejowskiego Rypin - PDK - Wy.stawa twórców ludowych pow. rypińskiego S ę p ó l n o - PDK - Wys,tawa rzeźbiarza WI. Licy z Wdzydz Tucholskich Szubin - "Wiosna na Pałukach - 1972" T o ruń - Muzeum Etnograficzne - "Sztuka plastyczna proletariatu miejskiego" - Wystawa .prac <twórców ludowych Feliksa Mailca i E. RaszaŁa T o ruń - Klub "Pod Trójką" �KronIka - Wystawa kujawskiej sztuki ludowej Tuchola - Dom Rzemiosla - Twórczość ludowa Borów Tucholsl{ich W lo c Ła wek Muzeum Kujawskie - Pokonkursowa wystawa fajansów malowanych Wyda.rtów - Klub "Ruch" - Wystawa sztuki ludowej Paluk Z n i n - Muzeum PTTK - Wysfawa twórców ludowych Paluk WOJ. GDAX'lSKIE Gdańsk - Wystawa twórców ludowych woj. gdańskiego G d a ń s k - O I i w a - Muzeum Etnograficzne - Wystawa rzeźby ludowej Polski Północnej G d a ń s k - Kawiarnia .,Palowa" - Pokonkursowa wystawa dzieci "talentów ludowy~h" Koś c i e r z y n a - Sala MRN - Wystawa sztul,i ludowej Ziemi kościerskiej K w i d z y ń - Muzeum Zamkowe - Wystawa rzeźby ludowej Luzino - Wystawa haftów kaszubskich - W d z y d z e - motel Wystawa haftów i plecionek We.i herowo - Klub "Senior" - Wystawa haftów kaszubskich WOJ. KATOWICKIE Częstochowa - Muzeum - "Sztuka Bali" - ,.Ludowe wYl'Oby kowalskie reg. częstochowskiego" S k o c z Ó w - Sala Och. Str. poż. - Wystawa twórczości ludowej Beskidu Śląskiego i Zywieckiego T a r n o w s k i e G ó l' Y - Muzeum - Wystawa kraszanek śląskich Wo d z i s l a w - Muzeum - .,Rzeźba \V w~glu" WOJ. KIELECKIE K i e I c e - Muzeum Świętokrzyskie - Wy,stawa rzeźb J. Pilata (pośmiertna) Kielce -Klub MPiK - Wystawa sztuki ludowej Kielecczyzny K i e l c e - Sala WRN - Wystawa malarska Stefana i Remigiusza póltor.aków B u k o w a - DK ZakŁadów Przem. Wapien. - Wys.tawa rzeźby ludowej I l ż a - Sala PRN - Wystawa sztuki ludowej pow. jjźeckiego K o z i e n i c e - PDK 341 �342 Kronika - P.okonkursowa wystawa sztuki ludowej Nowa Słupia - "Dymarki 72" - Pokonkul1SQwa wystawa sztuki ludowej O p o c z n o - Klub "Pax" - WYl5tawa twórczości ludowej o tematyce sakralnej Opoczno - Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej pow. opoczyńskiego O s t r o w i e c - Muzeum Regionalne - Wystawa prac Czesława Waszki P r z y s u c h a - PDK - Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej Opoczyńskiego Radom - Muzeum - "Kowalstwo ludQwe Ziemi Radomskiej" S z y d ł o w i e c - Zamek - "Kielecka współczesna sztuka ludowa" WOJ. KOSZALmSKIE Koszalin -. Wystawa twórców ludowych regionu koszalińskiego K o s z a l,i n - Muzeum Archeologiczno-Historyczne - "Jamno i okolice" R u s i n ów - Ośrodek "Nowoczesna Gospodyni" - Wystawa miej5kiej sztuki ludowej S ł u p s k - Dom Towarowy - Wystawa haftu kaszubskiego S ł u p s k - Muzeum Pomorza Środkowego - "Sztuka Indonezji" S z c z e c i n e k - PDK - Wystawa twórczości ludowej pow. szczecineckiego Z i mow i sko (PGR) - Klub "Ruchu" - Wystawa rzeźby ludowej WOJ. KRAKOWSKIE Kra k ó w - Muzeum Etnograficzne - Wystawa dawnej rzeźby ludowej w fotografii J. Świderskiego - Malarstwo Eweliny Pęksowej - Maroko - stroje, tkaniny, rzemiosło, folklor - Folklor Maroka w malarstwie Zofii Piramowi<:z Kra k ó w - Muzeum Archeologiczne - "Gwinejskie safari" Kra k ó w - KDK - galeria twórczości ludowej - Wystawa prac malarskich T. Miodońskiego i J. Ptaka Kra k ó w - Galeria Desy - Wystawa ceramiki Stanisławy Piętkowej Kraków - Klub ZZK - Wystawa artysty ludowego Kazimierza Gądka Kra k ó w - Muzeum Historyczne - "Szopki krakowskie" 1971 - "Szopki krakowskie" 1972 �343 Kron!ka B o c h n i a - PDK - Pokonkursowa wystawa twórczości ludowej pow. bocheńskiego Krynica - Wystawa prac Nikifora, Ireny Włodek i rzeźbiarzy ludowych M y d l n i k i - Stara Kuźnia - Wystawa twórcy ludowego E. Condka M y ś l e n i c e - PDK - .,Drewno w sztuce ludowej" - Wystawa rzeźb Wiktora Cwierzyka Nowy Sącz - Muzeum - "Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich" - Współczesna sztuka ludowa pow. sądeckiego N o w Y T a r g - Sala NZPS - Wystawa pokonkursowa twórców Podhala Olkusz - Wystawa etnograficzna zachodniej Afryki R a b k a - Muzeum im. Orkana - Wystawa pokonkursowa "Kwiaty w zimie" S u c h a - Zamek - ,.Budownictwo regionu Babiogórskiego dawniej dziś" oraz ludowe S z c z a w n i c a - Muz{~um -~ Wystawa prac M. Słowika-Dzwona, J. Wierzby, Sto Czai Z a k o p a n e -- BWA - "Życie górali podtatrznńskich" Za l i p i e - Wystawa malarek zalipLulskich Ż y w i e c - Muzeum Ziemi Żywieckiej - "Wieś żywiecka w sztuce" WOJ. LUBELSKIE L u b l i n - Muzeum Okręgowe - "Sztuka ludowa narodów świata w świetle publikacji" L u b l i n - Akademia Medyczna - Wystawa sztuki ludowej L u b l i n - Klub w D. Sf. "Femina" - Wystawa wycinanek lubelskich B i ;Jł a P o d l a s k a - Muzeum - Wystawa rzeźby ludowej i garnc;Jrstwa - Stroje ludowe północnej Lubelszczyzny B y c h a w a - PDK - Wystawa sztuki ludowej C h e ł m - Muzeum - ,.Stroje ludowe Lubelszczyzny" L u b a r t ó w - Muzeum - Wystawa prac rzeźbiarzy ludmvych Łuków - Muzeum - Wystawa strojów ludowych północnej Lubelszczyzny S i e ill i e ń - Klub OSP - Wystawa sztuki ludowej rzeźba malanstwo �344 Kronika WOJ. LOnZKIE L ó d ź - Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne - "Twórcy ludowi regionu Borów Tucholskich" - "Włocławskie fajanse malowane" - Wystawa twórców ludowych Białostocczyzny L ó d ź - sklepy CPLiA - "Tydzień sztuki ludowej" L ó d ź - Biblioteka rejon. 22 - "Kultura ludowa - dobrem narodu" B r z e z i n y - Szkoła Podstawowa nr 2 - "Sztuka ludowa pow. brzezińskiego" wystawa pokonkursowa Lask - PDK - Wystawa pokonkursowa twórczości ludowej pow. la~l;;jego S i e r a d z - Mu.zeum Regionalne - Wystawa twórcwści M. Wojciechow,skiej z Ch{)jnego i J. Gl'ali z Burzenina T o m a s z ó w M a z o w i e c k i - Muzeum Regionaln,~ - "Wystawa twórczości ludowej Józef y Siwek na tle sztuki ludowej wsi Zukościelc" - "Sztuka Bali" W i e l u ń - Muzeum - Pokonkuroowa wy,stawa sztuki pow. wieluńskieg<J Zakościele - Wystawa twórczości ludowej mieszkańców Zakościela WOJ. OLSZTYŃSKIE O l s z t y n - Muzeum Mazurskie - "Rzeźba ludowa Warmii i MClzur" B a r t o s z y c e - PDK - Wystawa twórcwści ludowej pow. bartoszyckiego G i ż y c k o - PDK - Wystawa twórczości ludowej i pamiątkarstwa I ła wa - PDK - Powiatowa wystawa twórczości ludowej i amatorskiej Mrą g o w o - PDK - Wystawa tkaniny i haftu ludowego O s t ród a - PDK - Wystawa twórczości lud'Owej regionu Ostródy P a s łęk -- PDK - Powiat'O\va wystawa twórczości ludowej Reszel - Wojewódzka wystawa sztuki ludowej woj. olsztyilskiego WOJ. OPOLSKIE O P o l e - Muzeum Wsi Opolskiej - Pokonkursowa wystawa !sztuki ludowej i pamiątkarstwa - "Dawna wieś opolska" - rysunki dziecięce Ol eśno - PDK - Powiatowa wystawa twórczości ludowej i pamiątkarstwa R a c i bór z - Sala "Strzechy" - Wyst.awa kolaczy, kraszanek i strojów lud{,)wych powiatu 25-lecia woj. opolskiego �34:J Kronika WOJ. POZNANSKIE P o z n a li - Pałac Kultu!'y - "Ludowe elementy we współczesnej odzie;i;y" Poznań - Arsenał - "Malarstwo, grafika, s,ztuka ludowa, rzemiosło artystyczne" "Ruchu" Dymaczew Nowy - Klub Rolnika - Wystawa haftów ludowych Kalisz - KDK - "Etnografik" - wystawa zbiorów J. Orczykowskiego w reprodukcjach WOJ. RZESZOWSKIE R z e s z ów - Muzeum Okręgowe - "Budownictwo ludowe i jego ochrona w woj. rzeszowskim" - "Łowicka sztuka ludowa" Rzeszów - Wystawa rzeźby ludowej M. Hessa R z e s z ó w - Dom Sztuki - Wystawa współczesnej plastyki ludowej i amatorskiej woj. rzeczowskicgo Kro s n o - Muzeum Regionalne - Wystawn twórczości ludowej i amatorskiej ziemi krośnieńskiej Łań c u t - ŚwieUica PRN - "Tematy etnograficzne ze wsi łańcuckiej w akwareli i rysunku Fr. Frączka" Mi el ec - Wystawa plastyków amaturów i twórców ludowych WO.l. SZCZECINSKIE szczec in S - - Muzeum Narodowe "Współczesna sztuka ludowa regionu s.zczeciriskiego" z c z e c i n - Zamek Wystawa sztuki ludowej i pamiątkarstwa "Wystawa prac ludowych i plastyków amatorów Ziem nocnych" WOJ. WARSZAWSKIE Nadodrzańskich I WARSZAWA War s z a w a - Dom Chłopa - Wystawa twórczosci SI. Korpy - Wystawa twórcy ludowego AJ. Kucharskiego - Wystawa prac J. Franusika - Wystawa kowalstwa ludowego i artystycznego Podhala War s z a w a - Dom Kultury Nauczyciela - Wystawa ceramiki ludowej, dziecięcej z Rzeszowskiego War s z a w a - Sala WRN - Wystawa ochrony budownictwa i sztuki ludowej Maz.owsza War s z a w a - Pałac Kazimiel'Zowski - Wystawa sztuki ludów a[rykań.skich War s z a w a - MPiK (Ściana Wschodnia) - Wystawa sztuki ludowej Afryki, Azji i Ameryki ŁaciJ'lskiej War s z a w a - Kordegarda w Łazienkach ziemi radomskiej Pół- �346 Kronika - Wystawa pokonkursowa "PQlskkh Szopek LudQwych" - "Rzeźba ludowa z woj. warszaw.skiego i lubelskiego" - "Kaszuby w Łazienkach" - Wystawa wycinanki kUl'piowskiej Czesławy Konopkowny War oS z a w a - Zachęta - "Twórczość Piotr'a Waligóry" War s z a w a - Muzeum Literatury - Wy.stawa rzeźby z pow. sierpeckiego B a r a n ó w - Kinoteatr - Wystawa kurpiowskiej sztuki ludowej C i e c h a n ów - PDK - Wystawa sztuki ludowej Klli'pi G a l' w o l i D - PDK - Wystawa twórczości ludowej pow. garwolińskiego G o oS t y n i n - PDK - Pokonkursowa wystawa dziecięcych wycinanek ludowych G l' z y m a ł y - Szkoła Podstawowa - Wy.stawa tkanin ludowych z Grzymal Mława PDK - Wy.stawa art. ludowej Zofii Kawcckiej Ostrołęka - .,Sztuka ludowi] w.szkole·' - "Sztuka ludowa Puszczy ZieIQDe,i" P ł Q C k - Klub Sp-ni Mies.zk. "Tysiąclecie" '- ,,\Vspółczesna tkanina ludowa woj. vvarszawskiego" P u ł t u oS k - PDK - "Sztuka ludowa Kmpiów Białych" P u ł t u s k - Rotunda Zamkowa - .,Budownictwo drewniane na Kurpiach" Siedlce -- SPDK - 'Wystawa twórczości ludowej S i e r p c - Muzeum Regionalne - "Sierpecka rzeźba ludowa" S o koł ó w P o dL - PDK - Wystawa sztuki ludowej ziemi sokołowskiej S t o k R u s l, i - Szk01a Podstawowa - Wystawa wyrobów ludowych i sprzęt.u obróbki lnu W i Ś n i c w - Szkoła PodstawoWe) - Wystawa sztuki ludowej W I a d z i 111 -- Klub "Ruch" - Wystawa sztuki ludowej reg. kolbielskiego WOJ. WROCLAWSI<IE W r o c l a w - Muzeum Etnograficzne - Wystawa pisanek dolnośląskich i wyrobów ze slomy - Wystawa prac twórcy ludowego .J. Lurki Wrocław -- MPiK - Wystawa pisanek Al. Polańskiej-Hryńczuk B l' Z e g D o l n y - Klub ZMS "Atikor" - Wystawa rzeźby artysty ludowego Fl'. Jóźkowa �3·l'j Kronika WOJ. ZIELONOGÓRSKIE G o r z ó w - Muzeum Regionalne - Pokonkursowa "vy~tawa sztuki ludowej S t l' Z e l c e Kra j e ń Si k i e - PDK - Powiatowa wystawa twórczości ludowej POLSKIE ETNOGRAF'lCZNE WYSTAWY CZASOWE W 1972 R . EKSPONOWANE ZA GRANICĄ ..Ziemia Kielecka" Bratysława, Praga, Budapeszt, Sofia, Magdeburg, Berlin zorganizowana staraniem WRN-Kielce, Muzeum Świętokrzyskiego i BWA Wystawa polskiej sztuki ludowej - Mińsk (Białoruska SSR) Wystawa sztuki ludowej woj. bydgoskiego - Pite!?ti (Rumunia) - zorganizowana staraniem WRN-Bydgoszcz i Kujawsko-Pomorskiego T-wa Kulturalnego Wystawa strojów i tkanin ludowych - Miluza (Francja). Z materiałów aDiIE Krystyna WYSTA WA KOLBEHGOWSKA W KRAKOWIE, opracowała Selmowicz 197:3 W dniach l-!i lipca 19n r. \V sali. 26 Collegium Novum Uniwersytetu Jagicl10t1skiego w Krakowie czynn,: była okolicznościowa wystawa pl. "Folklor w dziełach Oskara Kolberga omz w wydawnictwach Pol9kiego Towarzystwa Ludoznawczego i Polskiego Wydawnictwa Muzycznego". Wystawę zorganizowało Polskie 1'0wal'zysLwo Ludoznawcz~ wes,pół z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagranicznil "Polonia" oraz Polskim W.vd,nvnictwem Muzycznym i Lud(lwą Spółdzielnią Wydawniczą. przy życzliwym zainteresowaniu rektora UJ pl'Qf. dr NI. Karasia i dyrektora administracyjnego UJ mgr S. Bąka oraz kierownika Zakładu Polonijnego UJ cloc. clI' hab. H. Kubiaka, z okazji odbywającego się w tym czasie w UJ zjazdu uczonych zagranicznych polskiego pochoclzenia. Celem wystawy było bowiem uk;lzanie g{)ściom polonijnym (]Drobku naukowo-edytor·skiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Polsklcgo Wydawnictwa Muzycznego w dziedzinie kultury ludo\\'ej. której treściq współczesną i tradycyjnymi formami Polonia żywo się interesuje. Główną CZeŚĆ wystawy zajęło monumentalne wydanie DZ'iel wszystkich O. Kolberga (55 tom{lw wydrukowanych od }!HH r. na wystawie oraz 25 w przygotowaniu i druku): przy dzicł,lch umieszczono portret uczonego oraz fotokopie jego rękopisów, z których dzieła Sci wydawane. Ta <:zęść wystawy sprawiała imponujące wrażenie, toteż nieustannie przykuwała uwagę zwiedzających. Dziela wszystkie a. Kolberga, zwane po prostu "Kolbergiem", to przecież niezmierzona, stale ukazująca nowe złoża kopalnia materiałów do etnografii PoLski i Słowian, folklorystyki, muzykologii, historii i innych nauk, to materiały opisowe oraz teksty i melodie ludowe z XIX wieku coraz częśetej wykorzystywane twórczo we wszystkich dziedzinach współczesnej sztuki i kultury. Z uznaniem należy podkreślić specjalne wydanie z tej okazji katalogu polsko-angielskiego Dziel /Vs.:ystkich, który zawiera krótką biografię twórcy i historię Dziel maz omówienie zawartości poszczególnych tomów. Wydawnictwo to z pew- �348 [{Tonika nOSClą spopularyzuje Dziela w skupiskach zachodnich, podobnie jak katalog kolbergows.ki wydany w 1972 r. w jęz. rosyjskim uprzystępnił Dziela czytelnikom we ws~hodniej części Europy. Warto w tym miejs-cu wspomnieć, że władze uniwersyteckie zgłosiły życzenie, by podobną wystawę kolbergowską zorganiZiować w najbliższej przyszłości w Domu Pra9 Twórczej UJ w Modlnicy - miejs~u pobytu O. Kolberga w latach 18711884 - wraz z sesją naukową z okazji 160 rocznicy jego urodzin. Oprócz Dziel wszystkich O. Kolberga zainteresowaniem -cieszyły się na wystawie także inne wydawnictwa PTL, jak np. Atlas polskich strojów ludowych czy monografie obrzędów weselnych, oraz starannie wydane pozycje Polskiego Wydawniclwa Muzyanego, zwłaszcza monografie regionalne czy antologie pieśni i muzyki ludowej, literatura chóralna, opracowania teoretyczne z dziedziny etnografii muzycznej i in. I tu cennym uzupełnieniem ekspozycji były przejrzyste i efektownie wydane katalogi wydawnictw PWM. Zwiedzający wystawę, wśród których byli wicepremier, prezes Towarzystwa Łączności z Polonią Zagrani·czną "Polonia" - Wincenty Kraśko, profesorowie literatury polskiej w Kanadzie i USA - E. Ordon i T. Domaradzki, w Szwecji prof. J. Trypućko, prezes Fundacji Kościuszkowskiej w USA - dr E. Kusielewicz, z którym przedstawidele PTL .prof. dr K. Zawistowicz-Adamska iprof. dr M. Znamierowska-Pri.ifferowa przeprowadzili rozmowę na temat współpracy naukowej i kulturalnej, prof. Anna Cienciala z USA oraz wiele innych osób z kraju i zagranicy, zwrócili uwagę na to, że nie można nabyć kompletu Dziel wszystkich O. Kolberga czy AtLasu polskich strojów ludowych z powodu wyczerpania niektórych tomów i zeszytów. Zauważono również brak wydawnictw folklorystycznych pilnie obecnie poszukiwanych, jak np. zwięzły·ch "kieszonkowych" monografii: polskiego stroju ludowego, pieśni i muzyki ludowej, budownictwa, zwyczajów i obr2<;c1ów itp., leksykonLl etnograficznego, małej encyklopedii współczesnej kultury ludowej, serii regionalnych utworów s-cenicznych i chóralnych, informatora wydawnictw z dziedziny kultury ludowej, bibliografii dla zespołów artystycznych itp. Na tego rodzaju literaturę zgłas.zali zapotrzebowanie wszyscy przedstawiciele Polonii zagranicznej zwiedzający wystawę. Połączona wystawa PTL i PWM spełniła zatem całkowicie swoje zadanie zarówno jako pokaz dorobku, jak też jako punkt wymiany myśli wydawniczej i kontaktów w sprawie dalszych form współpracy. Medal'd KRAJOWE SESJE, SEMINARIA SESJA I KONFERENCJE NAUKOWA ETNOGRAFICZNE NA TEMAT KULTURY (KRAKOW 29 IV) Tarko W 1972 R. MAROKA W dniu 29 kwietnia w Muzeum Etnograficznym w Krakowie nizowana staraniem Muzeum i Krakowskiego Oddziału PTL sesja ~ona kulturze Maroka. Na ,całość sesji złożyło się pięć referatów jów, slosunków społecznych i 1'01nic;o:ych,kontaktów kulturowych: c1zaj<'lcyna temat kultury Maroka wygłosił Sekretarz Ambasady odbyła -siG zorganaukowa poświędotyczących: dzieI'<"rerat wprowCłMaroka w Polsce. �Kronika Uzupełnieniem sesji naukowej byly ol warte jednocześnie dwie wystawy cza,owe: Mal'oko, stroje, tkaniny, rzemioslo, folklor i Folklor Maroka \V malarstwie Zofii Piramowicz, SYMPOZJUM KULTURY INDIAN (KRAKOW 21-23 IV) W dniach 21-2:3 kwiet.nia odbyło się w Krakowie w gmachu Muzeum Etnograficznego sympozjum na temat kultury Indian zorganizowane staraniem tegoż Muzeum i Oddz. Krakows:kiego PTL. Na całość konferencji złożylo się 12 referatów merytorycznych, dwa omawiaj[ICe posiadane przez Muzea krakowskie zabytki indiańskie oraz c1~'skusja. KONPERENCJA ROZWOJU (WARSZAWA WSI I ROLNICTWA 11-12 V) W dniach 11-1·2 maja odbyła się w Pałacu Staszica w Warszawie konferencja zol'ganizowaI':t pi'zez IFIS PAN, Sekcję Socjologiczną Wsi i Mias! KNS i PTS, Tematem konferencji byla polityka rozwoju wsi i rolnictwu, problemy i możliwości. Wygłoszono relcraty zgrupowane wg tematów: 1. Młode pokolenie a rozwój wsi i rolnictwa indywidualnego; 2, Zmiany i rozwój rolnictwa nieindywidualncgo; :3. Możliwości i drogi rozwoju wsi, or<1Z zmiany w rodzinach, go.)poc1arstwo i sytuacja kobiety wiejskiej. IV SEMINARIUM OSRODKA BADAŃ NAUKOWYCH 1M, W, KĘTRZYŃSKIEGO (ILA W A 29-31 V) W OLSZTYNIE W dniach od 29-31 maja odbyło się w !ławie (Ośrodek wypoczynkowy sportów wodnych PTTK) Semin,lrium poświęcone zagadnieniom malych miast i ich rozwoju ze szczególnym uwzględnieniem miast Ziem Zachodnich i Pólnocnych, Wygłoszono 9 referatów omawiających maIl' miasta jako przedmiot badań socjologiczny,ch, strukturę pochodzeniową mieszkańców, perspektywy rozwoju, powiązania z rolnictwem, przemiany społeczno-kulturowe, rozwój demograficzny i migracje na terenie W<lj. krakowskiego oraz problemy etnograficzne na przykładzie Wielkopolski. Seminarium to bylo czwartym z kolei organizowanym już tradycyjnie przez Ośrodek Badań Naukowych im. W, Kętrzyńskiego, SESJA NAUKOWA (LOM2:A-OSTROLĘKA PTL 16-13 VI) W dniach 16-Hl czerWC,l odbyła się w Lomży i Ostrolęce Sesja Naukowa poląClona z Walnym Zgromadzeniem PTL, ~sja byla poświęc·')n~ działalności naukowej i społecznej doc. clI' Adama Chętnika, Poza ogólnym referatem wprowadzającym wygłoszono :l referaty poświęcone działalności Adama Chętnika, Po sesji uczestnicy zwiedzili Skansen \V Nowogrodzie założony przez A. Chętnika, Muzeum w Łomży oraz Sp. "KUl'pianka" \V Kadzidle, gdzi~ odbyły się występy zespolu ludowego. KONFERENCJA NAUTOLOGICZNA (GDYNIA 26-23 XI) W dniach 26-2fl XI oelbyla .się w Gdyni doroczna Sesja Towarzystwa Nautologicznego, organiZDwana przy wspólpracy Ministerstwu Żeglugi, Zakładu Historii Naul,i i Techniki PAN oraz Zjednoczeni::! Przemysłu Okrętowego, Jakkolwiek nie była to konferencja etnograficzna, podajemy o niej informacje, gdyż tematyka po- �350 Kronika ruszanych zagadnień angażuje etnogr<1fów. Jdór:<:~' byli na ni,! wproszeni. Obrady toczyły się na zebraniach plenarnych i w 4 sekcjach: 1. historii żegl ugi. 2 historii okrętownictwa, :3. historii portów i 4. historii środowi.5k nautycznych. KONFERENCJA EKSPERTOW EUROPEJSKlCH (TORUŃ 2-4 Xn) DO SPRAW HYIlOL()\\,STWJ\ W dniach 2-4 grudnia w Muzeu.m Etnograficznym w Toruniu odbyła się zorganizowana staraniem PTL konferencja robocza ekspertów europejskich do spraw rybołówstwa, będąca przygotowaniem do organizowanego w ] Bn r. Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago. Tematyk;l poruszanych :<:agadniel1 obejmowała następujące kwestie: 1. Współczesna sytuacja spolcezno-gospodarcza rybaków w porównaniu z sytuacją innych grup ludności; l. Kultura rybaku\\': :]. Narzędzia i metody pracy w rybołów5twie: 4. Zagadnienia b<",(\;I11i ekspozycji db potrzeb muzealnych z uwzglęc1nieniem historii rybolt)\vstwa i historii badań. Po zakończeniu konferencji uczestnicy ode.vli wy·cieczkę. \\' t rakci,' ktc'lI'cj zapoznali się z ośrodkami rybackimi tego regionu oraz muzeami. KONFERENC.TA FOLKLORU R:l.ES:l.OWS%CZY%NY (RZESZO W 2-4 XII) 'vV dniach 2-4 grudnia odbyła się w Rzeszowie O~ólnopol.ska Kunferencja FolJ\.lorystyczna Regionu Rzesz.Q\vskie;,\o zorganizowana przez COK. Kunferencja połączona była z występami zeSipołów re~i()nalnvl'h i zwied/:anil'lll okolicznościowl'j wystawy w Muzeum Okn;gowym. KONFERENC.JA KOMITETU BADAŃ REJONOW (WLOCLA WEK H-!J XlI) UPTIZEMYSLAWTANYCJI We Włocławku odbyła się IV dniach 3-9 gmdnia w Klubie MPiK konferencja na temut: Społeczno-ekonomiczne problemy uprzem.vslawianego rejonu włocławskiego zorganizowana staraniem Komitetu Badal1 Rejonów UprzemysIawianych PAN. Tematyka Konferencji omawiająca osadnictwo, demografię, :<:atrucinienie, migracje, zagadnieniu kulturowe uwzględniała również zag,ldnienia l'1.nograficzne. Z materiałów ODilE Krystyna SESJA MUZYKOLOGÓW opracowała Selmou:icz W POZNANIU W dniach 26 i 29 października .1972 r. odbyła się \V Poznaniu sesja muzykologów z okazji 50 rocznky powstania Katedry Muzykologii przy Uniwersytecie Poznańskim, zorganizowana przez Sekcję Muzykologiczną Poznal1s1\iego 'Towarzystwa Muzycznego im. H. Wieniawskiego. Referaty wygłoszone na sesji poświęcone były wyłącznie środowisku poznal1skiemu. P,rzedstawiono IV nich powstanie w 1922 1'. i dzieje Katedry Muzykologii aż do jej likwidacji w 1965 1'. oraz działalność naul<ową i Llrtystyczną muzykologów do chwili obecnej (referaty dra Mariana Obsta, mgr Salomei Muszkiety, dra Bogusława Linette'a). Naświetlono sylwetki pierwszych muz.vkologów: ks. dra Józefa �31)1 Kroni1w Surzyńskiegc i ks. dra Wacława Gieburowskit'go oraz kolejnych kierowników Katedry: prof. dra Lucjana Kamieńskiego, prof. dra Adolfa Chybil'i.skiego i doc. dr Marii Szczepańskiej (ref. dr Krystyny Winowicz, dra Tadeusza Nowakowskiego, doc. Hanny Rudnickiej-Kruszewskiej). Następnie omówiono szczególnie ważną rolę ośrodl,a poznc .ńskiego w badaniach polskiego folkloru muzycznego (ref. dra Jarosława Lisakowskiego). Tu bowiem już w latach lfJ24/25 L. Kamieński zapoczątkował badania folkloru, tu też powstało w 19:30 r., działające do r. ,1939 pierwsze w kraju Regionalne Archiwum Fonograficzne, zorganizowane przez Ł. Karnieńskiego przy Zakładzie Muzykologii. Kontynuacją jego jest dzisiejsza Pracowni.a Folkloru Instytutu Sztuki PAN. W Poznaniu w ciągu tych lat wykształcili się czołowi polscyetnomuzykolodzy. Katedra była również kolebką polskich badań naukowych z zakresu akustyki muzycznej. Badania w tej dziedzinie prowadzone początkowo samotnie przez prof. dra Marka Kwieka poszerzyły się znacznie z chwilą dworzenia odrębnego Zakłclc1u Akustyki (ref. dr Heleny Harajdy). We wszystkich referatach oraz w dyskusji podkreślono potrzebę reald.ywowania Katedry, która poza kształceniem nowej kadry koordynowałaby prace naukowe muzykologów, podejmowane dotąd indywidualnie. W zwiilZku z tym wystoSOw,111yzostał i podpisany przez uczestników zjazdu memoriał do władz uniwer,,·leckich w sprawie pl'zywrócenia Katedry Muzykologii. Sesję uświetni! koncert dawnej muzyki VI wykonaniu Poznańskiego Chóru Chłopięcego pod dyr. Jerzego Kurczewskiego, wychowanka Katedry. Otwarta została również wystawa okolicznościowa ilustrująca dorobek naukowy i artystyczny poznańskich muzykologów. Na zakończenie zjazdu uczestnicy złożyli kwiaty na grobach A. Chybińskipgo, M. Szczepańskiej i M. Kwieka. 1 Danuta MAGISTERIA I DOKTORATY Z ZAKRESU ETNOGRAFII Pawlak W1972 R. PRACE MAGIS "ERSKJE Uniwersytet ,Jagielloński - Kraków BARTOSZ Adam, Gospodarowanie Cyganów na Polskim Spiszu, prof. dr Mieczysław Gładysz. BRZEZIŃSKI Jacek, Przeszłość własnej wsi i regionu w świadomości mieszkańców Podhala, prof. dr Mieczysław Gładysz. BURZYŃSKI Tadeusz, Stosunki społeczno-gospodarcze w argentyńskim rolnictwie w XIX i XX wieku (głównie na przykładzie rozwoju Pampy), prof. dr Andrzej Waligórski. DUDZIAK Wojciech, Etnograficzne poznawanie Słowaków przez Polaków VI latach 1804-1876, prof. dr Mieczysław Gładysz. JANICKA Urszula. Magia handlowa na Polskim Spiszu na przelomie XIX i XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. KANTOR Ryszard, Film na usługach etnografii. Zclrys problematyki zwi<)zanej z szerokim wykorzystaniem techniki filmowej w naukowo-badawczej, dydak- �Kronika tycznej i popularyzatorskiej działalności placówek etnograficznych, prof. dr Mieczysław Gładysz. KASPRZYKOWSKI Zbigniew, Przeobrażenia w praktyce instrumentalnej Podhala na przykładzie miejscowości Bukowina Tatrzańska i Murzasichle, prof. dr Mieczysław Gładysz. KUREK Jan, Struktura widowiskowa obrzędowości dorocznej we wsiach Beskidu Sląskiego i Zywieckiego w Jaworzynce, Koniakowie, Istebnej, prof. dr Mieczysław Gładysz. PALUCHOWSKA-TARGOŃSKA Anna, Z:mik funkcji zwyczajów dorocznych na przykładzie okresu Bożego Narodzenia w Istebnej na przestrzeni XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. SALWA Wojciech, Rozwój konstrukcji pomieszczeń pszczelich w Polsce od kłody do współczesnych uli nadstawkowych, prof. dr Mieczysław Gładysz. TRACZ Marek, Rola gospodarki chłOtpskiej w kraju słabo rozwiniętym na przyldadzie Peru, prof. dr Andrzej Waligórski. TRACZYŃSKI Edward, Twórczość artystyczna Jana Kołodziejczyka, rzeźbiarza ludowego ze wsi Pasierbiec, pow. limanowskiego (Zarys monograficzny) prof. dr Mieczysław Gładysz. U n i w e r s y t e t im. A. M i c k i e w i c z a - P oznań BARANlUK Tadeusz, Założenia teoretyczno-metodologiczne współczesnej radzieckiej etnografii i folklorystyki, prof. dr Józef Burszta. BIELECKA Elżbieta, Ludność polska Warmii i M3ZLll' w etnografii niemieckiej do 1918 rQku, prof. dr Józef Burszta. DOPIERAŁA Włodzimierz, Tradycyjna kultura ludowa w wartościowaniu i postawach młodego i starego pvkolenia wsi, prof. dr Józef BurszU!. KORZENIOWSKI Jacek, Tak zwane "poniatówki" jako typ zabudowy wsi wielkopvlskiej w okresie międzywojennym, prof. dr Józef Burszta. MONIAK Andrzej, Problemy akulturacji u Indian Aymara w boliwijskim Altiplano, prof. dr Maria Frankowska. MUSIELAK Krystyna, Kaszubkie budownictwo mieszkalne typu szkieletowego w powiecie kartuskim, prof. dr Józef BUl15zta. OLIŃSKA Barbara, Sylwetka naukowa prof. dr Bożeny Stelmachowskiej na tle etnQgrafii polskiej, prof. dr Józef Burszta. PENKALA Danuta, Problem bohatera kulturowego w mitologii polinezyjlskiej, prof. dr Maria Frankowska. SOJA Henryk, Ludność polska Pomorza Zachodniego w etnografii niemieckiej do roku 1918, prof. dr Józef Burszta. Uniwersytet Warszawski - Warszaw'a BUCEWICZ Krystyna, Modernizacja gospodarstw" domowego po drugiej wojnie światowej na wsi rzeszowskiej, prof. dr Anna Kui-rzeba-Pojnarowa. CZAJ Joanna, Zamierzone i rzeczywi~te funkcje społeczne sołtysa na przykładzie wsi Sufczyn w gromadzie Kołbiel, doc. dr hab. Zofia Sokolewicz. FADYSZAK Barbara, Instytucja społecznego referenta do spraw kultury (Ocena eksperymentu Wojewódzkiej Rady Narodowej 7 1970 r.), doc. dr hab. Zofia Sokolewicz. GŁOW ACKA Joanna, Aktywizacja kulturalna wsi na przykładzie wsi rzeszowskiej, prof. dr Ann3 Kutrzeba-Pojnarowa. KAMIŃSKI Marek Ignacy, Studium socjo-etnolDgiczne Cyg<inów Romów z Czecho- �3153 I{ronika słowacji (próba modelu powstania wariantów akulturowych), prof. dr Witold Dynowski. KRASNOWOLSKI Andrzej, Powstawanie nowych sJ)Qłeczności lokalnych w Bieszczadach, prof. dr Witold Dynowski. MASNY Ewa, Rola społecznego referenta do spraw kultury w aktywizacji kulturalnej wsi, doc. dr hab. Zofia Sokolewicz. OLESZCZUK Anna Iwona, Targi i jarmarki w Kołbielskiem i loch rola we współczesnej gospodarce chlopskiej, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. PAWLICZEK Jerzy, Organizacje polityczno-społeczne wsi współczesnej (w porównaniu z okresem międzywojennym), doc. dr hab. Zofia Sokolewicz. PRZYBYL Grażyna, Wplyw pracy pozarolniczej na przemiany życia mieszkańców wsi Wula Sl1!'czyńska, pror. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. RADZlE.JOWSKI Janusz, WspMczesne .stosunki nal'od{)wościowe na Podlasiu. Świadomość narodowościowa i etniczna oraz jej czynniki na przykładzie mniejszości bi<.Jlorl1skiejw Polsce, pm£. dr Witold Dynowski. SIEWIERA Kazimierz, Hybolówstwo w strukturze spoleczno-gospodarskiej w,si podlaskiej Nur, pr<lf. dr Anna Kutaeba-Pojnarowa. SULIŃSKA JolanUl. Podzial pracy w rodzinie wiejskiej, prof. dr Witold Dynowski. TOMrCKl Ryszard, Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społeczności wie.h·kich, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. WASI LEWSKI Eu.stdchy, System cargos we wspólczc3nej strukturze społeczno-gospodarczej Meksyku, prof. dr Witold Dynowski. WODZI CK I Mieczysław, Przeobrażenia kulturalne wsi podwarszawskiej pod wpływem .-:mian struktury spoleczno-go;podarczej, prof. dr Witold Dynowski. ZAWIER UCHA Anna, Przeobrażenie warunków życia i struktury społeczno-gospodarczej wsi Bóbrka poe! wpływem uprzemy.slowienia, doc. dr hab. Zofia 30kole,vicz. ZIOŁKOWSKA .Justyna, Zakres społecznego uczestnictwa kobiet w życiu gromady, uoc. clI' hab. Zol'ia Sokolewicz. PHACE DOKTORSKIE Uniwer<;ytct Jagielloński - Kraków SZROMBA-RYSOWA Z{)fia, Stuclia nad pożywieniem ludności Śląska w latach 1!JOO-HJ70. Promotor: prof. dr Mieczysław wiejskiej Gładysz. Górnego Praca oparta jest na wynikach badań :3 wsi w powiatach: Prudnik, Tarnowskie Góry, Cieszyn. Na treść pnlcy składają się następujące rozdziały: Wstęp, podstawowe z:tłożenia, zalFes i metouy badawcze, stan badań nad p'ożywieniem ludności wiejskiej w Polsce, charakterystyka badanych wsi z wyszczególnienim elementów warunkuj<'lcych poziom i strukturę pożywienia, zagadni.enie samowystarczalności żywnościowej. kształtowanie i kierunek przemian, kulturowe i s.poleczne znaczenie pożywienia, zakończenie. ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ An.na, Uwarunkowanie pozycji społecznej rzemieślnika wiej;;kicgo (na przykładzie wybranych wsi Kotliny Nowotarskiej), promotor: prof. dr Mieczysław Gładysz. Przedmiotem rozważań jest funkcjonowanie i struktura rzemiosła w określony,ch społecznościach wiej!;kich. Dążono do ustalenia zależności występujących między układem g{)spoc1arezo-s·połecznym na wsi a .strukturą organizacyjną war23 - Lud, tom LVIll �354 Kronika sztatów rzemieślniczych, strukturą organizacyjną a prestiżem społecznym rzemieślników na tle systemu wartości układu s.połeczno-gospodarczego oraz kulturowego, oraz między strukturą organizacyjną rzemiosła a prestiżem poszczególnych zajęć. U n i w e l' s y t e t im. A. M i c k i e w i c Z ARMON Witold, Dzieje Frankowska. polskich badań nad Jakutami. 3 - P ozn a ń Promotor: ·prof. dr Maria Praca jest monografią z zakresu h15torii etnografii, jej zadaniem jest zobrazowanie i podsumowanie polskiego dorobku w badaniach nad Jakutami. Opierając się na dostępnych źródłach ustalono nazwiska 25 Polaków zajmujących się tym zagadnieniem z tego 11 o.sób dotychczas nieznanych. Omówiono również działalność naukową polskich zeslańców politycznych i ich udział w ruchu rewolucyjnym Rosji, stosunki ich z Jakutarni i omówiono sylwetki najbardziej zasłużonych baduezy. BARANOWSKI Władysław, Kult świętych w tradycyjnym katolicyzmie ludowym na przykładzie poludniowych powiatów woj. łódzkiego. Promotor: prof. dl' Józef Burszta. Praca oparta jest na źródłach pisanych z różnych okresów historycznych i na badaniach etnograficznych z tego teł'enu. Celem jej jest wykazanie his-toryanych uwarunkowań kultu święty'ch na przełomie XIX i XX wieku i przedstawienie tego kultu jako części skła{]owej tradycyjnego katolicyzmu ludowego. BLASZCZYK Stanisław, Ludowa :plastyka figuralna w WielkopoLsce, Promotor: prof. dr Józef Burszta. o charakterze kultowym W pracy omówiona jest twórczość plastyczna: drzeworyty, malarstwo na szkle, papierze, blasze, litografia, rzeźba, kapliczki przydrożne. Zestaw .materiałowy poprzedzony jest rozważaniami nad zmianami poglądów na sztukę ludową i metodami jej badań, a rozdzial zamykający pracę jest charakterystyką oblicza wielkopolskiej plastyki figuralnej, jako zjawiska historycznego i społecznie uwarunkowanego. Zdaniem autora kryteria oceny i wartościowania tej sztuki nie mogą się opierać na schematach formalny'ch w sztuce ludowej obowiązujących, gdyż doprowadzalo to do mylnego wartoś·ciowania nie doceniającego stadium rozwojowego ludowej sztuki figuralnej w Wielkopolsce. Uniwersytet Warszawski - Warszawa ZADROZYŃSKA-BARĄCZ Anna, Motywy zawarda i oceny małżeństwa a 'system wartościowania wSjpólczesnych spolecznoś·ci wiejskich w Polsce. Promotor: Prof. dr Witold Dynowski. Praca jest próbą odnalezienia "zasady genE'ralnej" względem której istniałaby możliwość analizowania i interpretowania kulturowych zachowa!'l społecznych i indywidualnych 'zróżnicowań kulturowych oraz dążeń jednostek. Analiza opiera się na wynikach badań ze wsi podlaskich. Na podstawie motywów zawarcia małżeństwa i ocen przeżytych malżeństw porównano i odszukano różnice w zespołach wsi. Dokonano też próby zbudowania modelu .systemu warl·ościowania, jako nadrzędnego ukŁadu warunkującego zachowanie jednostek j badanych grup. Układ ten okazal się stabilnym w odniesieniu do za5ad warto~'ciowania, nal<Jmiast w płaszczyźnie wartościowań realizacyjny,ch wykazuje wahania i <Jdchylenia od tradycyj-O nego modelu wartościowań. Z materiałów ODiIE opracowała Krystyna Selmowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc941e0df610edf6143e7a35cf2599b9.pdf c97a027b249e4f34945b68468b1be57a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1480 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1368 Title A name given to the resource Etnografia polska /LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.5-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. W XXX-L E C I E POLSKI LUDOWEJ Lud, t. 59, ] 975 JOZEF BURSZTA OSIĄGNIĘCIA - ETNOGRAFIA POLSKA ORGANIZACJA - PERSPEKTYWY * Postawienie spraw etnografii polskiej po raz pierwszy od wielu lat na posiedzeniu plenarnym Wydziału I Polskiej Akademii Nauk zbiega się z jubileuszem XXX-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Okoliczności te skłaniają do szerszego spojrzenia na tę naukę. Prócz zatem charakterystyki aktualnej sytuacji w tej dziedzinie. dobrze będzie uczynić krótką wycieczkę w przeszłość. Wycieczka ta uzasadniona ,jest także merytorycznie. 1 Etnografia - jak każda nauka społeczno-humanistyczna - jest nieprzerwanym ciągiem myśli, doświadczeń, propozycji i spojrzeń, stałą kumulacją stopniowych osiągnięć; jest ciągłym rozwojem czerpiącym soki żywotne w spuściźnie przeszłości, ujawniającym się w próbach nowej interpretacji tej spuścizny, a zarazem wykształcania sif; nowych założeń i metodologicznych podejść do rzeczywistości aktualnej. Zwróćmy uwagę tylko na te strony przeszłości, w których ujawniały się różne nurty i sposoby określania i naukowego poznawania przedmiotu. Myśl etnograficzna już od początku uwikłana była \V rozmaity sposób w historię społeczeństw klasowych. Narodziła się przecież z zainteresowań żyjącymi formacjami ludzkimi, od plemiennych po warstwy ludowe w społeczeństwach klasowych. Na ukształtowanie się zaś tej myśli w postaci nauki oddziaływały różne inspiracje. * Referat wygłoszony na posiedzeniu nych PAN w dniu 12 VI ]974. Przedruk plenarnym Wydziału I - Nauk Społeczz: "Kultura i Społeczeństwo" nr 3, ]9H. �JOZEF BURSZTA Refleksja o ludach tzw. pierwotnych czy "dzikich" powstała głównie z dwóch źródeł: z kumulacji odkryć i opisów różnych ludów, ras i kultur w świecie, z drugiej strony pod wpływem myśli narodzonej w obrębie filozofii dziejów ostałym postępie ludzkości przechodzącej przez coraz to doskonalsze stopnie swego rozwoju. Ramami przedmi.otowymi nauki stały się stąd "pierwotne dzieje ludzkości" na całym globie. Na tej linii zainteresowań wyłoniła się w II połowie XIX w. etnografia jako samodzielna nauka w postaci kierunku ewolucjonistycznego. Postawił on przed nauką niezmiernie ambitne cele poznawcze: rekonstrukcję globalnej kultury ludzkości. W pracach głównych przedstawicieli tej szkoły - H. Morgana, E. B. Tylora, .J. J. Bachofena, Fr. Engelsa i in. - znalazły się pierwsze próby obrazu etapów rozwojowych "pierwotnych dziejów" ludzkości i niektórych wybranych dziedzin jej kultury (rodziny, religii i in.). Te uniwersalne procesy przebiegać mają unilinearnie. Aczkolwiek taka rekonstrukcja dziejów ludzkości i jej kultury została wkrótce podważona, to ten kierunek zainteresowal1, ten niezmiernie szeroki zakres badań i dalekosiężny cel poznawczy przewija się odtąd stale w dziejach naszej nauki. Ewolucjonizm był też tym kierunkiem, który j:Jko pierwszy wprowadził pojęcie kultury i jej składowych elementów. Pojęcie to zrobiło odtąd zawrotną karierę. Kultura (w sensie antropologicznym) staje się z czasem zasadniczym przedmiotem badań etnograficznych. Współczesną postacią tego ukierunkowania jest antropologiczna teoria kultury. Dodać należy, że ukształtowana w ramach tego kierunku nauka przyjęła odrębne i różne nazwy: etnologia, "nauka o ludach" (Volkerkunde) - kraje europejskie; antropologia kulturowa względnie społeczna (kraje anglosaskie i USA). Ma to i dzisiaj pewne reperkusje. Równolegle z kształtowaniem się myśli etnograficznej zorientowanej na tzw. ludy pierwotne, rozwija się w krajach europejskich inn" nurt tych zainteresowań. Przedmiotem tych zainteresowań staje sit; kultura ludowa. I tu bije kilka źródeł, zlewających się w nurt zwany "etnografią", w rodzaju "etnografii narodowej", przybierającej stąd w niektórych krajach także własne nazwy (Volkskunde, narodopis, folk-liv-forskning, badanie tradycji ludowych itp.). Pierwotnym źródłem tego nurtu myśli etnograficznej były z jednej strony wstrząsy społeczne i walki klasowe powstałe w trakcie przekształcnnia się ustroju feudalnego w kapitalistyczny i związane z tym procesy kształtowania się narodów i kultur narodowych. One to wysunęły kwestię pozycji ludu w społeczeństwie i roli kultury ludowej w s3mookreśleniu się etniczno-kulturowym poszczególnych narod:l\v. Naj'odziła sie stąd potrzeba poznania własnego ludu i jego kulturv jako �Etnografia poLska. Osiągnięcia ... zarazem zrębu własnej kultury etnicznej, bądź też poznania składu etnicznego państwa. Z drugiej strony należy wymienić specyficzne załamywanie się perspektywy zainteresowań etnograficznych w prądzie oświecenia, romantyzmu, a potem pozytywizmu. Mając za przedmiot kulturę ludu - w polskich warunkach ludu wiejskiego - nurt ten różnie zazębia się z tym pierwszym, etnologicznym. Rozpoczynające się w I połowie XIX w. w Polsce i w innych krajach badania ludoznawcze wiążą się z pojmowaniem kultury ludowej jako 'woistego źródła historycznego. W koncepcjach zarówno oświeceniowych, .lak i wmantycznych uważano, że kultura ta zachowała zakrzepłe, nieosiągalne za pomocą innych źródeł, ślady zamierzchłej przeszłości. Poprzez badanie treści tych "starożytności polskich" czy "słowiańskich" (obrzęd:·;, pieśni, podania, legendy itd.) da się zrekonstruować naj starszy ct<lp kultury narodowej, zwłaszcza narodowej literatury. Dokumentacja tych tre~;ci kultury ludowej wiązała się więc z koncepcją ciągłości histof\C'znej kultur:-' narodowej i aktualnej roli pierwiastków ludowych w tej ogólnonarodowej kulturze. Ta ostatnia idea będzie się odtąd przewijała w różnym nasileniu do najnowszych czasów. Ona też będzie źrodłem typO\vego w dziejach etnografii emocjonalnego i społecznego zClcll1gażowan.iasię badaczy oraz społeczno-kulturalnego ruchu wiążącegc Ilurt ludO\vy 7 kulturą całego społeczeństwa. O. Kolberg, najbardziej konsekwentny i efektywny badacz kultury Judo'.vej XIX W., ukazał w pełni nowe horyzonty badawcze. Położył :~;:?!;,·.'wicienacisk na zróżnicowanie kulturowe kraju. Ukazał je poprzez f(·.1L'stracy; \vszystkich niemal dziedzin kultury ludowej w ujęciach regi'.ii,aln.ych. Dał też - dIugo potem naśladowany ~ model etnograficznej nlonfJgraii; n·gionalnej. Kolbergowi towarzyszyła dalsza jeszcze mvśl: że ('to suma kultur regionalnych złoży sil; na obraz kuHurow,,/ ]·;<1;~d('.i grupy (,lniczncj. Ten kontekst etnograficzno-etniczny będzie odtąd I.:uraz bardzlPj uświadamiany przez zwiększającą się stopniowo liczbę iJadi;('z\ .. }e:;l '"ID zal<iadany -- czqsw jeszcze tylko i.mpLicde -- w dokw;·,er..ti1cji kultury ludowej nawet na wąskim \v>·cinku terenowym (jraz prz', .jednostkowych badaniach wybranych elementów kultury ludow0.j. thY ken tekst etniczny też będzie odtąd stałą perspektywą myśli ~:~'!nG~~,J'Clfic zne,1. Dal:;ze Doryzonty b<ldawcze wypracowali polscy reprezentanci myśli '_'.'::\:1c.'.11ll'j, gkwnie J. Karłowicz, S. Ciszewski i L. Krz::wicki.,'-.;l.ana ,·,ku ram\ kultur ....uniwersalnej w jej ewolucji, dociekali gen'2zy lc;-"Ó\\'nu Cj,):;tiH:i ;c>cia społecznego, jak i wyt\-vorów materialnych. W tvm globalnym kontekście widzieli kultury etniczne i ich postscie re?icn,;1nc. itk też pojedyncze elementy kulturowe. Na czoło wybil.y się ·"i"· '.utd u.l'cia porównawcze i historyczno-genetyczne. Te perspe'~(;7 �JOZEF BURSZT.'\ ktywy i odpowiadające im metody będą w polskiej myśli etnograficznej nadal krzyżować się z innymi. Zadziwiający swą obfitością dorobek polskiej etnografii sprzed I wojny jest efektem wszystkich tych ukierunkowań badawczych. Dorobek ten. uzyskiwany na drodze mniej lub bardziej ref1e~;:syjnej i świadomej celu poznawczego, będzie stanowił podstawową bazę żródłmvą do coraz te innych sposobów nowej interpretacji. 2 W tzw. okresie międzywojennym etnografia staje sic: dyscypliną akademicką. Jest reprezentowana na wszystkich uniwersytetach, w PAU. w towarzystwach naukowych i w specjalistycznych muzeach. Jest róvvnocześnie przedmiotem zainteresowań szerokiego kręgu amatorów-regionalistów. "Na dole", w regionie, w owych kręgach amatorów-miłośników uprawiana jest wyłącznie dokumentacja kultury ludowej jako dalszy ciąg owej "etnografii ojczystej" z XIX w. Monografie etnograficzne wsi. regionów oraz wybranych działów kultury, rzadziej problemów, stanowią główny dorobek nurtu amatorskiej działalności badawczej. Zamierzonym czy też ukrytym kontekstem tych wycinkowych. fragmentarycznych badań kultury ludowej jest jednak kultura etniczna. Badania te łaczą się w terenie z nurtem regionalistycznym, lub też są wprost jego częścią. Mam tu na myśli silnie ożywiony w tym okresie ruch społeczn.\'"ochrony" zabytków kultury ludowej, popierania twórczości artystycznej, akcje folkloru widowiskowego itd. - słowem chodzi tu o wiązanie kultury ludowej z narodową. "Na górze" u etnografów profesjonalnych, trwa kontynuacja dawnych kierunków badawczych, pojawiają się też nowe. Prawie każdy" z uczonych reprezentuje odmienne stanowisko teoretyczno-badawcze, swoją niejako "szkołę". Te różne stanowiska są w mniejszym lub \viekszym stopniu odbiciem tendencji panujących w nauce światowej, a zarazem przejawem samodzielnych usiłowań celem twórczego wkładu w naukę światomą, z którą istniały wówczas bardzo żywe kontakt\ Skierowane głównie na kulturę uniwersalną, szkoły te stawiał:--" sobie różne cele nadrzędne i różnie rozwiązywały postawione zadania. K. Moszyński reprezentuje teorię tzw. ewolucjonizmu krytycznego Chodzi mu głównie o śledzenie miejsca powstania pojedynczych wvtworów kulturowych w szerokiej skali przestrzennej, by tą drogą dojść' do uchwycenia podstawowych zrębów kultury globalnej. Badanie kultur:-w skali regionalnej i etnicznej. skierowane szczególnie na obsziln 7&- �Etnogrnjl(t polska. Osiągnięcia ... 9 cho\vujące dużą dozę archaizmów, było tu raczej środkiem, a nie celem badawczym, Na tej drodze powstało szczytowe osiągnięcie tego okresu Kultura ludowa Słowian. Przedstawiciele kierunku tzw. kulturowo-historycznego, dyfuzjonistycznego (S. Poniatowski, J. Czekanowski i in.), śledząc wędrówki prze~trzenne pojedynczych wytworów kulturowych i ich zespołów, usiłowali dotrzeć w głąb dziejów kultury świata celem uchwyc:enia tzw. kultur zasadniczych, leżących u podstawy dalszego, ale już multilinearnego jej rozwoj u, Inni znów reprezentanci (E. Frankowski) skupili się na analizie twórczej postawy człowieka wyrażanej w cechach wytworu kulturowego, by tą drogą dotrzeć do - mechanizmów rozwoju kultury ludzkiej, także \': jej postaciach etniczno-regionalnych. Duże osiągnięcia badawcze tych ukierunkowań leżały na linii podobn~'ch zainteresowań w nauce światowej. I u nas, i gdzie indziej cechą t\'ch badań było wychodzenie od wytworu kulturowego, ujmowanego od strony formy. (Dopiero później zaczęto zwracać uwagę także na funkcję \\'ytworu i zawartą w nim treść ideową). Wytwory takie zestawiano na drodze typologiczno-porównawczej z innymi analogicznymi z kultur regionalnych, etnicznych czy z zasięgu obszarów kulturowych, a więc ujmowano w kontekście szerszym, przestrzennym, interetnicznym. Badania takie miały więc wybitnie charakter kulturologii komparatystycznej. ~azywano je wówczas "etnologią", gdy nazwę "etnografia" odniesiono do zainteresowań infraetnicznych i regionalnych. B~'ły to niezmiernie ambitne horyzonty i cele badawcze, dostępne 1dko na drodze erudycyjnej. Wychodząc z atomistycznego pojmowania b-ultury jako dającej się zestawiać według logiczno-formalnego porządku ~umy wytworów kulturowych, ukierunkowania te pozostawialy w konsekwencji poza swym zasięgiem humanistyczny świat człowieka, nosiciela : twórcy kultury - świat jego postaw, wartości, wzorów i dążeń. Do tego świata docierano tylko fragmentarycznie i drogą pośrednią, a to poprzez jego wytwory. Nie było tu metodologicznego przejścia do bezpośredniego badania tego świata. Wspomniane ukierunkowania badawcze G\'ly w etnografii międzywojennej dominujące. Nie wyczerpywały one ,lednak całości osiągnięć. Pojawiły się mianowicie inne nurty badawcze t ;nviące swymi korzeniami w odmiennych ukierunkowaniach filozoficzl1\ch i teoretyczno-metodologicznych. Zwrócone czy to na kultury plemienne czy ludowe uwzględniały one ich kontekst historyczny, El w analizie konkretnych zjawisk zwracały uwagę na ich współzależność z ulnymi. Inaczej - był to nurt zorientowany dyrektywą konkretu i kontekstu. Chodzi zarówno o osadzenie przedmiotu badań w konkretnych l:\\'arunkowaniach historyczno-środowiskowych, jak i o uwzględnianie �10 JOZEF BURSZTA badaniach etnograficznych współzależności zjawisk ujmowanych nie tyle w postaci wytworów, co społeczno-kulturowych procesów. W tym nurcie tkwią badania L. Krzywickiego, socjologa, ekonomisty, statystyka, etnologa. Wychodząc z założeń materializmu dziejowego osadza zarówno kultury plemienne, jak grupy etnograficzne, w konkretnych warunkach historycznych, śledzi podstawy i czynniki ich rozwoju i \\7:'dobywa - obok powtarzalnych, ogólnoludzkich _. specyficzne, im tylko vvłaściwe cechy kulturowe; nacisk kładzie nie na formy kulturow'? ale na rozwojowe mechanizmy w konkretnych uwarunkowaniach historycznych. Tą drogą usiłował on dochodzić do teorii ogólnych. Stanowisko Krzywickiego było jednak wówczas dość odosobnione. Podobne, choć nie we wszystkim, są badania S. Czarnowskiego, historyka kultury, socjologa i zarazem etnografa. I on usiłował uchwycić mechanizmy procesów kulturowych w konkretnych uwarunkowaniach i z konkretnej analizy powiązanych ze sobą zjawisk przechodził do twierdzeń teoretycznych, a więc wyższego stopnia ogólności. J. St. Bystroń, łączący w swoich badaniach również kilka dyscyplin, zajął siG analizą całości, jakI była dla niego polsko kultura ludowa. IN śledzeniu jej historycznego rozwoju traktuje tę kulhm: nie jako autonomiczną zamkni<:~tą całość, lecz jako zespół zmiennych historycznie treści związanych z historycznie zmieniającymi się warunkami życia warstwy chłopskiej w społeczeństwie narodowym. Bystroń pienvszy w nauce polskiej ukazał w pełni powiązanie i współzależność ~:ycia kultm'v 111do\'.;eJ w ramach społeczeństwa narodowego i jego kultury. Zasada konkretu i kontekstu jako niezbędnego warunku pazn,m:", ncluko'Nego uwidoczniła się najwyraźniej w badaniach K. D()!~rowolsk12g(;. \?!ykorzystując dyrektywy bad2\vcze funkcjonnlizmu uzuppłnił je o aspekt historyczny i adekwatną metodę, łącząc je \v posta{: tzw pwtody iml'g1'21nej. Poza nakazem wykorzystywania wszelkich możliwych źródeł j technik badawczych, metoda ta polega na uwzględnianill wszcll,ich uwarunkowań i sił wywołujących przeobrażenia spoleczno-·kulturowe. traktowaniu badanych dziedzin w całokształcie ich k(Jn~ekstu oraz CJłokształtu funkcji badanej instytucji, społeczności lokalnej. regionu, jnk i całej kultury - zaoVv"ocowała ona na dobre w okresie p(Jwojennym. Przykładem zmian orientacji metodologicznej dokonujących si(;:lawe il tego sennego uczonego je";t Józef Obrębski. Początko\'vo był on rcQrezentantem poprzednio omav"rianego nurtu, to jest tZY,,'. ewolucjonizmu krytycznego. Z tego stanowiska badał kultury rolnicze na Bnłkanach. Po przejściu na pozycje funkcjonalizmu, przedmiotem badań stały sit; grupy etniczne jako społeczno-kulturowe organizmy. IN swoich pracacb, łączą::ych explicite teorie socjologiczne z metodnmi etnologicznvmi, zajął sil' H'o,ią dynamiki przemian współczesnych społeczel1stv' i tworzeni'l sit: 'v\' �Etnogru.jiu polska. Osiqgnięcia ... 11 nowych kultur narodowych we wzajemnej interakcji dwóch nurtów kultury: chłopskiej i narodowej. To jest już jednak okres najnowszy nauki. Do takiego stanowiska przyjdzie nam jeszcze nawiązać. 3 Dzieje etnografii w okresie 30 lat Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej są dość szczególne. Pod niektórymi względami ukształtowały się one w swoisty problem, dotąd jeszcze otwarty. Składa się nań głównie specyficzny profil organizacyjny tej nauki. Odbudowały się ze zniszczeń wojennych dawne ośrodki uniwersyteckie (Warszawa, Kraków, Poznań) i powstały nowe (Łódź, Toruń, Wrocław i przejściowo Lublin). Ożywiło swoją działalność Towarzystwo Ludoznawcze (istnieje z przerwami wojennymi od 1895 r.) i objęło swoją działalnością cały kraj. Powstały już w latach 40-ch także naukowe placówki akademickie. Ale nastąpiło bardzo charakterystyczne wydarzenie. Oto - jakby w myśl dawnego atomistycznego poglądu na kulturę z całościowego "organizmu" przedmiotowego nauki oderwano kilka dziedzin i tylko te włączono w organizację placówek Akademii. Chodzi o folklor sło\>vny,którego placówka badawcza znalazła się w Instytucie Badań Literackich. Drugiej dziedzinie - sztuce ludowej - nadano wpierw rangę samodzielnego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, do którego podł~czono także folklor muzyczny, by z czasem obie te specjalizacje zdegradować do pozycji pracowni w ramach Instytutu Sztuki PAN. Pozostały kadłub przedmiotowy etnografii nie został inkorporowany w ramy Akademii aż do 1'. 1954, kiedy to włączono go w obręb Instytutu Historii Kultury Materialnej. Tylko w jego odrębie zachowała się nazwa "etnografia", ale na poziomie Działu, by przy okazji reorganizacji Instytutu spaść do poziomu zakładu - i to tylko jednego. Całość przedmiotową nauki zachowały katedry uniwersyteckie, które zresztą ze względu na szczupłość kadrową i skąp0śĆ środków nie mogły zazwyczaj tej całości objąć. Nie dziwne zatem, że niektóre dziedziny przedmiotowe etnografii zostały przez długi okres czasu zupełnie ?'cmiedbane. Na dobrą sprawę, tylko Polskie Towarzystwo Ludoznawcze scalało w swej działalności owe .,disiecta membra" nauki. Ale ono, choć zdziałało rzeczywiście dużo, miało fllOżliwości ograniczone. Dokumentacja kultury ludowej przedstawia się też w różnych dziedzinach różnie. Muzea - specjalistyczne (Warszawa, Łódź, Kraków, Toruń) i działy etnograficzne wokoło 120 placóvlkach regionalnego muzealnictwa ogólnego -- zajęły się, w różnym zresztą stopniu, dokumentC1Cją kultury materialnej swego regionu. Placówka folklorystyczna w IBL zajf;ła sip, anahu! zc1stanych źródeł folklorystycznych; teren nie został �JOZEF BlJHSZ'L\ objęty żadną planową ogólną akcją dokumentacyjną. To, Co zostało dokonane w zakresie inwentaryzacji folkloru ustnego (tzw. literatury ludowej), przypisać należy wysiłkom tylko nielicznych osób, które - rzecz jasna - mogły ogarnąć zaledwie wycinki terenu. Kraje sąsiednie natomiast, w których istnieją odpowiednie instytuty, rozporządzają ogromnymi zasobami źródeł z tego zakresu. Najlepiej wygląda u nas sytuacja w zakresie badania sztuki ludowej i folkloru muzycznego. Działająca od 1946 r. Pracownia Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej przy IS PAN złożona zaledwie z 5 osób, spenetrowała dotąd około 3/5 obszaru kraju i zgromadziła ponad 85 tys. pozycji inwentarzowych (wywiadów, plansz) i około ;:'7 tys. fotografii dotyczących twórców i twórczości ludowej. Opracowuje też systematycznie po kolei poszczególne rodzaje tej twórczości plastycznej. Pod tym względem Polska wysunęła się w skali europejskiej na czoło. Podobnie Pracownia Dokumentacji Muzyki Ludowej przy IS PAN. Dzięki pracy również kilku zaledwie osób zdołano spenetrować większość obszaru kraju i zgromadzić ponad 60 tys. pozycji inwentarzowych. I ten materiał jest stopniowo opracowywany i publikowany. Skoro mowa o stwarzaniu bazy źródłowej dla naszej nauki, to niewątpliwym osiągnięciem i zasługą Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pracującego w oparciu o fundusze PAN, jest wydawnictwo Dzieła wszystkie. O. Kolberga. To monumentalne wydawnictwo, obliczone na 80 tomów, z których ukazało się w ciągu kilkunastu lat 58 tomów - staje się dziełem źródłowym, jakiego inne kraje nie posiadają. Etnografia powojenna wystartowała z przedwojennych pozycji teoretycznych. Zaznaczyły się głównie trzy kierunki, różnie pojmujące cele badawcze. Ewolucyjny (K. Moszyński i in.) usiłował dojść do prawidłowości kierujących rozwojem kultur niższych, stąd kładł nacisk na badanie kultur ludów egzotycznych świata, a w warunkach europejskich głównie na regiony zachowawcze, archaiczne. Kierunek ,.historyczny" (J. Czekanowski, J. Gajek i in.) skierował się na problematykę etnogenetyczną poprzez badanie zasięgów przestrzennych faktów i zespołów kulturoyvych. Od tej też strony usiłował uchwycić specyfikę poszczególnych kultur etnicznych i ich zmienność w przeszłości. Podstawową była tu metoda kartograficzno-geograficzna. Zaś tzw. kierunek socjologiczny połączony z perspektywą historyczną (K. Dobrowolski) za przedmiot badań obrał kulturę chłopską celem jej historycznej rekonstrukcji i uchwycenia jej przemian w ostatniej dobie. Zmierzał też do teorii poznania współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, w badaniach zarówno kultury chłopskiej, jak i robotniczej. Od lat 50-ch, w ślad za szerszymi dyskusjami i konfrontacjami �Et>logm!iCl poLska. Osiągnięcia ... 13 teoretyczno-planującymi, przy wzrastającej samoświadomości teoretyczno-metodologicznej opartej o zasady materializmu historycznego, poszczególne ośrodki etnograficzne poczęły realizować perspektywicznie ustalone programy badawcze. Obok akcji inwentaryzacyjnej, prowadzonej w różnym zakresie przez każdy z ośrodków we własnym regionie, kontyn.uowano nieliczne akcje ogólnokrajowe. Poza wspomnianymi poprzednio należy wymienić badania źródłowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego zainicjowanego w ramach PTL, przejętego potem w ramy IHKM. Każdy też z ośrodków realizował swoje indywidualne plany badawcze. Dadzą się one ująć w kilka grup: l) monografie etnograficzne regionów (Wielkopolska, teren grupy etnograficznej Kurpiów, niektóre węższe regiony Sląska i Małopolski). Należą tu też (prowadzone przez Zakład Etnografii IHKM) badania pozapolskie (Mongolia, Bułgaria), wiążące się zresztą z następną grupą, a to: 2) monografie problemowe, takie np., jak: wybrane dziedziny kultury materialnej (budownictwo, pasterstwo, rzemiosło, zajęcia pozarolnicze), kultury społecznej (np. współdziałan.ie gospodarcze, zwyczaje, obrzędy i wierzenia), czy pewne bardziej ogólne procesy, jak zderzenie kultur, adaptacja i integracja kulturowa, procesy zmiany kulturowej badane bądź porównawczo w kilku kulturach etnicznych, bądź w większych regionach (np. Karpaty, ziemie województw zachodnich, Małopolska), czy też w wybranych społecznościach lokalnych. Tu można wliczyć żywo rozwijaną od lat 60-ch wybraną problematykę z terenów Ameryki Łacińskiej, a także z Azji Środkowej. Badaniom tym towarzyszyły zazwyczaj szersze ujęcia teoretyczne. Problemy teorii i metodologii etnografii zaczynają od pewnego czasu płynąć coraz żywszym nurtem, na tle i w związku z ożywiającymi się kontaktami z nauką światową; 3) monografie historyczno-etnograficzne analizujące jakieś wybrane zjawisko w rozwoju histmycznym, ujmowane w szerszym kontekście zjawisk współzależnych, czy też rekonstruujące je w historycznym przekroju czasowym (np. historyczny rozwój sztuki ludowej, osadnictwa wiejskiego, demonologii, ogólnego stanu kulturowego wsi dawniejszej itp.). Tu należałaby też wielka seria prowadzona w PTL monografii regionalnych strojów ludowych (Atlas Polskich Strojów Ludowych); 4) opracowania syntetyczne dotyczące całej kultury ludowej w ramach społeczeństwa. Tu należy Etnografia Polski J. S. Bystronia (1947), tu też przygotowywana już do publikacji w ramach ZE IHKM kilkutomowa, zbiorowa Synteza etnografii Polski, oparta o współczesne założenia teoretyczno-metodologiczne. Etnografia polska dopracowała się już zarówno historycznego zarysu, tzw. "etnologii ogólnej" (A. Waligórski: Ant7"Opologiczna koncepcja człowieka), jak i "etnografii krajowej" (Historia etnografii polskiej). �14 JOZEF BURSZTA Jest widoczne, jak w omawianym okresie etnografia polska pozostawiła z czasem na uboczu zainteresowania rekonstrukcją historii kultur pierwotnych. Główna uwaga natomiast została zwrócona na kultury ludowe, traktowane zarówno w ujęciach porównawczych, jak zwłaszcza w ramach jednego etnicum, głównie polskiego. I w jednych, i w drugich dominują zainteresowania teorią kultury ludowej oraz teorią zmiany kulturowej. Od pewnego czasu zarysowały się dość ostro niedobory kadrowe, ubywa przedstawicieli starszej generacji, a niedostateczny dopływ młodej kadry hamował i niejednokrotnie wypaczał rytmiczny rozwój placówek etnograficznych różnej kategorii. Niedobory kadrowe, dotyczące przede wszystkim kadry średniej, są głównie konsekwencją wadliwości polityki kadrowej stosowanej przez wiele lat wobec etnografii, co wymagałoby specjalnego omówienia. Są one także efektem odchodzenia etnografów od swego zawodu do lepiej płatnych stanowisk pozaetnograficznych, a także do innych dyscyplin dających większe szanse życiowe (np. socjologii). W tej sytuacji nieliczne grono etnografów, celem zaspokojenia najpilniejszych potrzeb naszej dyscypliny, włącza się do różnych prac i akcji zespołowych, biorąc na siebie nadmiar obowiązków, ze szkodą dla ich pracy twórczej. Dotyczy to zwłaszcza pracowników uniwersytetów. Obecny stan liczebny etnografów w różnych pionach przedstawiałby się następująco: W jedynym Zakładzie Etnografii w ramach IHKM PAN, na który składają się placówki trzech ośrodków, istnieją zaledwie 23 etaty naukowe, wśród nich tylko 2 samodzielnych pracowników naukowych (poprzednio funkcje pracowników samodzielnych pełnili honorowo przez około 10 lat pracownicy uczelni). W pionie uniwersyteckim zatrudnionych jest w przybliżeniu około 45-50 pracowników etnografii, w tym około 10 samodzielnych. W muzealnictwie liczba etnografów wynosi co najmniej 120 osób, w tym także etnografów "przyuczonych" po wielu latach pracy muzealnej i terenowej. Należy jeszcze wymienić nieliczne stanowiska obsadzone przez etnografów w niektórych instytucjach PAN (np. Instytut Sztuki, po części IBL ze specjalizacją folklorystyczną, Komitet Badania Regionów Uprzemysławianych, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa, dalej takich, jak Instytut Zachodni (Zakład Badania Polonii Zagranicznej); spora ich �Etnografia polsiw. Osiągnięcia ... liczba pracuje w placówkach kulturalno-oświatowych, urzędach wojewódzkich i powiatowych, w domach kultury itp., w Ministerstwie Kultury i Sztuki, wreszcie w placówkach "Cepelii". Istnieje aktualnie duże zapotrzebowanie na kadry etnograficzne. Dopominają się nieustannie o etnografów muzea regionalne i powstające z każdym rokiem muzea typu skansenowskiego. W zasadzie więc każda z około 150 regionalnych placówek muzealnych powinna mieć w przyszłości choć po jednym etnografie. Wojewódzkie wydziały kultury poszukują także etnografów, jako referentów do opieki nad sztuką ludową i ochrony zabytków etnograficznych przy wojewódzkim konserwatorze zabytków. Wobec wzrastającej roli kultury ludowej w życiu kulturalnym kraju istnieje zapotrzebowanie na etnografów w każdym niemal powiecie jako referentów od spraw kultury ludowej (jej badania i upowszechniania). Istniejące niedobory kadrowe trudno jest uzupełnić wobec obowiązującego ciągle wąskiego limitu przyjęć na studia etnograficzne. Stwierdzając niedobory w etnograficznej kadrze naukowej i popularyzacyjno-naukowej i zakładając konieczność normalizacji istniejących stosunków w tym \vzględzie, należałoby poddać wnikliwej analizie istniejący stan rzeczy, by na tej podstawie przygotować długofalowy rytmiczny plan dopływu nowych sił z uwzględnieniem zarazem kształcenia specjalistycznego w deficytowych kierunkach polskiej etnografii, które powinny być uprzywilejowane w rozdziale funduszów stypendialnych w kraju i zagranicą. 5 Wydawnictwa etnograficzne mają na celu zaspokajanie konkretnych potrzeb w zakresie wiedzy o przeszłości kulturowej - kraju, regionu, wsi, klasy chłopskiej i o tkwiących w tej przeszłości korzeniach naszej współczesnej sytuacji; wydobywanie z tej przeszłości dodatnich wartości, ich zachowanie w życiu współczesnym; kumulowanie wiedzy o realiach i prawidłowościach funkcjonowania systemu kultury; utrzymywanie kontaktu ze światową myślą humanistyczną i z naukami o człowieku. I inne. Publikacje etnograficzne ostatnich lat zaspokajały w różny sposób te potrzeby. Ogólna, bibliograficzna informacja o wydawnictwach etnograficznych jest u nas stanowczo za słaba. Ze względu na brak środków finansowych, nie mogła być kontynuowana Bibliografia etnografii polskiej, a bibliografia bieżąca przygotowywana jest systematycznie od paru lat w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi. �Hi JOZEY BURSZTA Należałoby rówmez wznowić bibliografie tematyczne, jakie były wydnwane w okresie poprzednim. a) C z a s o p i s m a i w y d a w n i c t wac i ą g ł e. Wychodzą d\va naczelne: "Etnografia Polska", wydawnictwo IHKM PAN (obecnie tom 18: 1974) i "Lud" organ PTL (t. 59: 1975). Gdy pierwsze jest odbiciem głównie prac prowadzonych w ramach placówek PAN, drugie jest wyrazem działalności PTL i ogólnoetnograficznej. Przekaźnikiem myśli etnograficznej za granicą staje się "Ethnologia Polona" (IHKM PAN). Wyodrębniony profil mają "Łódzkie Studia Etnograficzne". Wyraźny profil tematyczny ma cza'Sopi'smoInstytutu Sztuki PAN "Polska Sztuka Ludowa", poświęcone opracowaniom problemowym i monograficznym historycznej i współczesnej twórczości ludowej i amatorskiej. Ma ono jednak nazbyt ograniczony nakład i dociera do zbyt wąskiego grona odbiorców. Specjalistyczną rolę odgrywał "Teatr Ludowy" a obecnie "Scena" oraz wychodzący od niedawna "Biuletyn Informacyjny Stowarzyszenia Twórców Ludowych"; podobnie wznowiony po pewnej przerwie dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" (wyd. PTL). b) W y d a w n i c t wac i ą g ł e n i e r e g u l a r n e. Stanowią domenę działalności głównie PTL i muzeów. Tak więc PTL prowadzi następujące serie: "Archiwum Etnograficzne", "Biblioteka Popularnonaukowa", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Atlas Polskich Strojów Ludowych" i "Prace Etnologiczne". Wskutek braku środków finansowych niektóre serie mogą ukazywać się bardzo nieregularnie. Własne nieregularne wydawnictwo prowadzi Muzeum Etnograficzne w Warszawie ("Zeszyty ..."), Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Nie ukazują się od dłuższego czasu zeszyty Muzeum Narodowego we Vvrocławiu, czy Muzeum Narodowego w Poznaniu. Serie te są zarówno wyrazem działalności naukowej danej instytucji, jak też i szerszej współpracy naukowej. Jedynie tylko publikacje własnych pracowników zawierają zeszyty naukowe uczelni: serię etnograficzną prowadzi obecnie jedynie Uniwersytet Jagielloński. c) S e ryj n e w y d a w n i c t wam o n o g r a f i c z n e. Na czoło wysuwa się tu "Biblioteka etnografii polskiej" (dotąd tomów 27), zawierająca przede wszystkim prace pracowników IHKM oraz prace zbiorowe (niektóre z nich w językach obcych jako jedyna forma przekazu informacji na zewnątrz o etnografii polskiej). Drugą ważną serią są "Prace Komisji Socjologicznej PAN Oddziału w Krakowie", będące wyrazem specjalnego ukierunkowania metodologicznego tego ośrodka. Do instytucji o własnych, nieregularnych zresztą seriach monograficznych należą ponadto: Uniwersytet im. A. MickiewilillZ8w Poznaniu, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Opolu, Instytut Śląski w Opolu, Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie oraz kilka muzeów regionalnych. �El110grflJio polska. Osiqfjnic:cL(f ... Ogólnie mówiąc, produkcja naukowa etnografó"v jest obecnie większa J:iż możliwości \vydawnicze, ostatnio niestety coraz bardziej się ~urczące. 6 Z dokommego przeglądu dziejów i charakteru naszej nauki, jej doiwnm'! badawc.:zych i innvch uwidoczniło się, że etnografia przeszła okreś~onc zmiany, podniosła swój poziom samoświadomości i zintegrowała swe stanowisko poznawcze. Można teraz \V końcu postawie pyhmie: c'zym jest etnografia obecnie, jak określa swoje zadania i jak :ie wiąże z funkcjami społecznymi oraz jakie ma potrzeby? Przylgnęła kiedyś do etnografii opinia, że jest to nauka opisowa, CZ\' jest ona taką? I tak, i nie. Opisową ona być musi, ale w sensie :.nalityczm·m: bo przecież ma dawać obraz formy i funkcji wytworów Kulturowych. Żadna inna nauka za nią tego zadania nie wykona. Ale 'Jpisowość jest tu tylko stopniem wstępnym i środkiem do dalszych szczebli poznania. Etnogr<dia jest także \v pewnym sensie jak i np. archeologia nauką o wytworach kulturowych, ale nie traktuje ich jako rzeczywistości "samych \\' sobie" i .,samych dla siebie", lecz jako elementy (i to zmienne) rzeczywistości szerszej, jako "organiczne" części systemów s:-;stemó\v kulturowych. Jest więc etnografia także swoistą teorią kultury. Ale nie ,.kultury ',y ogóle". Nie absolutyzuje zjawisk kulturowych jako wypreparowanego <łłkontekstu życio'wego przedmiotu badań. Bierze pod uwagę tylko pe\vne typy kultur, czy też pewne ich aspekty i z tej racji staje się częścią ogólnej teorii kultury. Etnografia jest w pewnym zakresie także - j-ak to ją zresztą z dawna określano nauką o ludach _. tych "niższych", nieroz\Vinięt.vch. CZ\' plemiennych CI także nauką o ludzie w społeczeństwach klaso·.v~'ch. Ale znów w stosunku do tego ostatniego nie pojmuje go ani jako :'ormacji wydzielonej, zamkniętej, czy niezmiennej, lecz w symbiotycznym ',';spółistnieniu z całością żywego organizmu społeczeństwa. \\7 końcu etnografia jest także nauką o człowieku. Ale znóv.... nie 'J.c:złowieku \V ogóle" i nie jako istocie biologicznej. I nie tylko jako homo creator, cz:-' wyabstrahowany homo cultumlis. Traktuje go jako członka określonych \-vspólnot - wspólnot kulturowych - i z tego t~'lko punktu widzenia jako nosiciela, użytkownika i twórcę kultury, reprezen~anta określonych wspólnot i ustalonych \V ich [«mach s.\'stemów zacho'Yclń oraz wartości społecznych. Kiedv mówimy o orientacjach przedmiotowych etnografii współczes:- ~- :..ud. t. 3n �18 JOZEF BURSZTA nej, powstaje pytanie, czy istnieje jakiś ich wspólny punkt odniesienia. jakaś ich zbieżność czy jakiś wspólny mianownik. Spróbujmv go poszukać. Etnografia ma to samo pole (obiekt) obserwacji, co i inne pokrewne nauki: historia, socjologia czy ekonomia. Jest nim społeczeństwo. Ale nie "społeczeństwo w ogóle", lecz jego konkretna postać:. Twór ten jest we współczesnej etnografii światowej określony wspólnym mianem - etnos. Ten termin uzyskuje w nauce coraz silniej prawo ob)'watelstwa. Czym jest ctnos w ujęciu etnograficznym'/ Jest on -- jak i dla innych nauk - swoistą wspólnotą życiową ludzi określających się jako "my" w zestawieniu z "nie my" czy "obcy": jest to wspólnota całościowa, coś w rodzaju społeczno-kulturowego tworu, znajdującego najwyższe swoje ucieleśnienie w narodzie. Gdy socjologia i historia bada stronę społeczną tej wspólnoty, a ekonomia wspólnotę więzi ekonomicznych - etnografia bierze za przedmiot s\vych badań te właściwości kulturowe, które spełniają funkcję specyficznych cech etnicznych, sprawiają, że etnos jest etnosem. W społecznościach plemienn,\'ch. mało rozwiniętych, funkcję tę pełni całość kultury i dlatego tam etnogra fia bada tę całość. Natomiast w społeczeństwach warstwowo rozwini(~t)'ch czy klasowo zróżnicowanych bierze pod uwagę tylko niektóre aspekty kultury. pozostawiając inne naukom specjalnym: prawu. historii. ekonomii. socjologii itd. Chodzi głównie (ale nie wyłącznie) o te- ,:;cchy kultury, które wykształciły się w życiu ludu w postaci kultury ludowej, czy też przejawiają się w życiu społeczeństwa narodowego jako tradycja ludowa, wyznaczając także współcześnie jego cech." etniczne Przedmiotem etnografii są wszystkie etnika, jakie kiedykolwiek istniały i istnieją w zespołach cech kulturowych poprzednio w.vmicnionych. Wynika z tego konieczność konkretnej współpracy z innymi naukarni: dla ujęć etnohistorycznych głównie z archeologią i historią: dla badań współczesnych z socjologią czy psychologią społeczną. Etnografia bada nie tylko te cechy kulturowe, które pełnią funkcję wydzielania danego etnosu od innych; bada także te elementy, które łqczą go z innymi etnikami i są właściwe obszarom szerszym, interetniemym: także i te, które mają charakter ogólnoludzki. świacicza a ciągłości kulturowej ludzkości. Tu jest właśnie miejsce na wyjście z obrębu jednej kultury etnicznej do innych oraz na stosowanie specjalnych metod badawczych. w tym typologiczno-porównawcze::. dotyczącej pojedynczych wytworów czy ich zespołów. To ujęcie staje się więc t\'lko jedną z perspektyw badawczych, krzyżujących się swoiście z perspektvwą etniczną· Może bvć ono niezbędne przv badaniu np. etnogenez,' poszczególnych ludó\\'. �Etnografia polska. Osiągnięcia ... 19 Badania jednego etnosu mają na uwadze różne stopnie jego egzystencji: od społeczności lokalnej, przez społeczności terytorialne (np. dawne grupy etnograficzne), aż do całego społeczeństwa. Główną orientacją badań współczesnych jest - tak dzisiaj typowa - zmiana kulturowa. Badana w ramach wąskich społeczności lokalnych (a także szerzej) pozwala na stosowanie (i wymaga) podejścia funkcjonalno-struktural'nego - tego właśnie, które pozwala na uchwycenie struktury i życia żyjącej całości oraz jest etapem zmierzającym do dotarda do mechanizmu zmiany. Tu jednak niezbędne staje się ujęcie diachroniczne celem uchwycenia roli "podłoża historycznego" i procesu zmiany kulturowej. Jest więc widoczne, że etnografia idzie tu - i iść musi - "pod rękę" z jednej strony z socjologią, z drugiej z historią. Jak widzieliśmy z poprzednich wywodów, stawianie etnosu jako pola czy ram badań, i cech etniczno-kulturowych jako specyficznego przedmiotu badań - nie jest bynajmniej nowe. Nurt ten ciągnie się jak widzieliśmy - od początku powstania myśli etnograficznej i podejmowania badań kultur ludowych czy plemiennych. Kiedyś były to założenia albo nie uświadamiane, albo niesprecyzowane, bądź też podejmujące tylko niektóre aspekty tych badań. Współczesne określenie przedmiotu i celu badań etnograficznych leży nie tylko na linii tych założeń teoretycznych i wysiłków, które stosowali Krzywicki, Czarnowski, Bystroń, Obrębski i Dobrowolski, ale pozwala na wykorzystanie tych wszystkich osiągnięć, które dali przedstawiciele nurtów innych. Ukierunkowanie to spełnia wymogi i konkretu, i kontekstu. Współ~zesne ukierunkowanie teoretyczno-metodologiczne i coraz bardziej precyzyjne metody naukowe pozwalają na uzyskanie wysokiego poziomu precyzji. Pozwalają także na to, że nawet w badaniach w mikroskali (np. społeczności lokalnej) można dochodzić w twierdzeniach do uzyskania wysokiego stopnia ich ogólności - nawet do stwierdzeń o charakterze teoretycznym. Znika zatem wszelka podstawa do tradycyjnego podziału na dwie dyscypliny: etnografię i etnologię. Jak zaś będziemy nazywać tę jedną etnografią, etnologią czy antropologią kulturową pozostaje chyba sprawą uboczną, choć nie bez znaczenia. Chętnie jednak powitalibyśmy nazwę "etnologia", tak jak brzmi pokrewna nauka - socjologia. Ustalenie etno su jako ośrodka integrującego różne aspekty obserwacji etnograficznej otwiera rozległe perspekytwy badawcze i stawia przed etnografią aktualne funkcje społeczne. Otóż w tej perspektywie istnieje bezpośrednie podejście do badań żywotnych zjawisk i problemów współczesności. Ci, którzy wiązali etnografię tylko z badaniem tradycyjnej kultury ludowej, uważali, że wraz z rozpadaniem się tej ostatniej kończy się �20 JOZEF BURSZTA aktualność etnografii, że pozostaje jej tylko aspekt historyczny. W świetle powyższych wywodów opinia taka jest całkowicie bezpodstawna. Procesy kształtowania się kultury etnicznej (w sensie: narodowej) to także najżywotniejsze procesy współczesne. W konsekwencji dokonującego się jeszcze na naszych oczach społeczno-ekonomicznego i politycznego "wchodzenia ludu w naród" dokonuje się także proces swoistej osmozy elementów i wartości kultury ludowej z kulturą narodową. To rola tradycji ludowej we współczesnej kulturze narodowej. Funkcjonuje ona zarówno spontanicznie w postaci nurtu wydarzeń codziennych (zjawiska żywiołowe), jak też - co znamienne - jest refleksyjną treścią programów polityki kulturalnej - tej jej strony, która żywi się tradycjami wszystkich nurtów narodowej kultury dla ukształtowania osobowości współczesnego (i przyszłego) obywatela państwa socjalistycznego. To są bardzo żywotne współczesne procesy społeczno-kulturowe uwidaczniające się zresztą we wspólnot!ach etnicznych wszystkich części świata. Są to tzw. procesy etniczności czy etnicyzmu (ethnicity). Nie tylko więc rekonstrukcja kultury ludowej, czy "niższych" kul-" tur świata, ale aktualnie przebiegające procesy etniczno-kulturowe wchodzą w obręb zainteresowań. Etnografia nie może wyzbyć się ani rozległości i historycznej głębi swej perspektywy przedmiotowej, ani nie może rezygnować z analizy tych procesów współczesności, które są dla tej nauki przedmiotowo właściwe. Istnieje tu ogromny wachlarz procesów i problemów badawczych. Stoją one też przed naszą "krajową" etnografią. Wyraziły się m. in. w udziale naszej nauki w kilku problemach węzłowych nauk społecznych. Czy i w jakiej mierze tvm zadaniom podołamy? W aktualnej sytuacji i kadrowej, i organizacyjnej, da się zapewne opanować tylko część stojących przed nauką aktualnych zadań. W organizacji etnografii różnimy się od wszystkich innych krajów demokracji ludowej. Wszędzie tam istnieją specjalistyczne instytuty badawcze w ramach Akademii Nauk. Brak tylko takiego w Polsce. Tylko jeden Instytut Etnografii AN w Moskwie ma 146 samych naukowych pracowników. O niedocenianiu naszej dyscypliny w organizacji akademickiej w przeszłości świadczy m. in. i to, że przez wiele lat etnografia nie miała przedstawicielstwa w żadnym Komitecie w PAN. Dobrze się stało, że przed trzema laty takie przedstawicielstwo powstało - choć tylko jako Sekcja w Komitecie Nauk Socjologicznych, na równi z sześcioma innymi, m. in. z taką jak np. Sekcja Socjologii Pracy czy Sekcja Małych StiuktUi Sp()łecznych. (Już po oddaniu numeru do produkcji zaszły dalsze zmiany. mianowicie w 1975 1'. uchwałą Prezydium PAN został utworzony Komitet Nauk Etnograficznych PAN). �Etnografia polska. Osiągnięcia ... 21 JOZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY. ITS ACHIEVEMENTS-ORGANIZATION-PROSPECTS (S u m mar y) Modern ethnography has its roots in the deep past. It is both the constan t accumulation oE the achievements of research and new attempts to approach problems that were undertaken in the past. Since the beginning it has always fulfilled its social function and continues to do so. Ethnography was born out of two areas of interest: exotic peoples and folk cultures in civilized countries. Both of these streams fused to create an independent science during the second half of the nineteenth century. The various formulations of the problems and their various solutions - the theory of evolution and the historical and cultural trends - were attempts to reconstruct the history of world culture. The studies of regional and ethnic cultures were tied to the universal theory of culture in varying degrees. During the interwar period professional ethnographers represented various "schools" (the cultural and historical, the neoevolutionist, the psychological, the phenomenological and the integral). Amateur ethnographers remained in the regionalist movement and stressed the documentation of regional and ethnic culture. In People's Poland ethnography is pursued in various organizations: at five universities, in institutes in the Polish Academy of Science, in museums and in societies with the Polish Ethnographic Society being the leading one. At first the prewar trends were continued, but later there was a change to marxist points of view. On this basis a there follows a gradual theoretical and methodological deepening of the science. This can be seen in four types of works: ethnographic re-o gional monographs, monographs dealing with specific problems, historical ethnographic monographs and synthetic works. Against this background the author characterizes Polish ethnographic journals and serial and periodical publications. Ethnography is currently a science which is integrated and has several planes. It is the science of products of culture, but it also deals with the theory of culture. It is the science that deals with "lower" peoples and folk cultures, bout it is also the science of man in his cultural behavior patterns and in the structure of his personality. The various planes are combined in the study of the ethnic group a~ a social and cultural formation. This allows both for broad comparative studies of the various products and for research in modern social and cultural processes. Ethnography, which stands between historyand sociology, has an important social function. Thus it is necessary t~ give it an adequate organizational structure in Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f845abb6ad5e1ed1d25dfab09e69447b.pdf 8edd4bc155fa667c8fb45947d0c83a1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5073 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4706 Title A name given to the resource Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.111-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 JERZY CZAJKOWSKI Sanok DACH Z "KOSZYCZKIEM" W DAWNYM POLSKIM BUDOWNICTWIE Tytułem wstępu W zbiorze referatów, wygłoszonych na naukowej konferencji w Svidniku w dniach 9-10 września 1999 roku: Tradźcie stavitel'stva a byvania na 810vensku, wydanym w 1999 roku, znalazł się m.in. referat Henryka Olszańskiego Budownictwo chłopskie na pograniczu polsko-ruskim na Podkarpaciu. Wzajemne powiązania i różnice'. Nie chodzi o sam referat, który jest dość ogólnikowy, ale o jedną z publikowanych fotografii (ibidem, s. 48) z następującym podpisem: "Koszyczek" na dachu łemkowskiej chałupy. Grab k. No- wego Żmigrodu. "Kośicek" na streche lemkovskeho domu. Grab pri Novom Zmigrode. Foto R. Reinfuss. Jest to oczywiście zdjęcie wykonane przez Romana Reinfussa, które przez niego samego było kilkakrotnie publikowane (1934, s. 98, ryc. 8; 1947, s. 194, tab!. 11/5 oraz s. 198; 1998, fot. 19). Wszędzie w podpisach wymieniona jest wieś Biała Woda, która znajduje się na tzw. Rusi Szlachtowskiej w pobliżu Szczawnicy. Być może, wskutek mimowolnej pomyłki autora referatu, w podpisie pod zdjęciem (tu: ryc. 1) znalazła się miejscowość Grab koło Nowego Żmigrodu. Gdyby Biała Woda i Grab leżały w pobliżu siebie, pomyłka nie miałaby większego znaczenia, ale wsie te oddalone są od siebie przeszło 60 km w prostej linii. Według Reinfussa, który prowadził swoje badania na początku lat 30., dachy z koszyczkami widywało się w sąsiednich wsiach: Szlachtowa, Biała Woda, Jaworki, także w Beskidzie Sądeckim w Wierchomli Wielkiej i w Uhryniu (1947, s. 198, oraz 1934, mapa 2). Ponadto w tamtych czasach istniała jedna chałupa na Łęgach, przysiółku wsi Ropy, nad rzeką a tej samej nazwie, która na obu szczytach dachu posiadała dobrze zachowane koszyczki. Praw- l Zamieszczony w: Tradicie stavitel stva a byvania na Slovensku, red. M. Sopoliga, Bratislava-Svidnik 1999, s. 35-49. �112 Jerzy Czajkowski dopodobnie był to wypadek szczególny, bowiem w innych chałupach w Ropie tej ozdoby dachu nie było. Ropę od Grabu dzieli ok. 35 km w prostej linii, z dziesiątkami wsi, w których nigdy nie konstruowano koszyczków przy dachach. Dotyczy to również obszaru północnej Słowacji, od Spisza po wschodnią granicę. W tym rejonie koszyczków nie było. Stąd też przypadkowe oznaczenie Grabu jako wsi, w której był dach z koszyczkiem, musi wprowadzić w błąd, szczególnie przyszłe pokolenia badaczy, może też sugerować, że na obszarach pomiędzy Białą Wodą i Ropą a Grabem były inne wsie, w których stosowano koszyczki w szczytach dachów. Do tego zagadnienia wrócimy niżej. Ryc. \. Biała Woda k. Szczawnicy. Fot. R. Reinfuss. Chałupa z Wierchomli W związku ze zniszczeniem dużej liczby budynków w czasie i po Akcji "Wisła" w 1947 roku mogły zniknąć takie, które miały dachy z koszyczkami, chociaż R. Reinfuss w żadnym miejscu nie stwierdza, że koszyczki we wsiach po stronie polskiej były zjawiskiem pospolitym. Być może, iż jako jedyna zachowała się chałupa Jana Durlaka w Wierchomli Wielkiej, którą fotografowałem w 1962 roku (Czajkowski, 1969, ilustr. 59). W 1966 roku została ona na zlecenie Muzeum Budownictwa Ludowego zinwentaryzowana z myślą o ewentualnym przeniesieniu do Parku Etnograficznego w Sanoku. Ostatecznie budynek dostał się do skansenu w Nowym Sączu (Kroh, 1995, s. 23). Ze względu na to, że obiektu tego do-tychczas szerzej nie omawiano, a był typowy w budownictwie wsi w Beskidzie Sądeckim (Czajkowski, 1966, mapa na s. 171), warto go pokrótce omówić na podstawie terenowej inwentaryzacji W. Niezgody z 1966 roku. Wykonany został rzut chałupy, przekrój podłużny i fragment przekroju szczytu dachu (ryc. 2 a, b, c). Dom zbudowano w 1899 roku2 na planie prostokąta. Składa się on z dwóch izb rozdzielonych sienią, która została wbudowana na słupy pomiędzy węgłowanymi zrębami wspomnianych izb. Do sieni prowadzi jedno wejście w ścianie frontowej. W sieni, naprzeciwko siebie, są wejścia do izb. Izba z prawej strony, od wschodu, była po2 Taką datę ustaliłem, gdy obiekt fotografowałem i takie datowanie przyjęło Muzeum w Nowym Sączu (Kroh, 1995, s. 23), natomiast Niezgoda odczytał rok jako 1822. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 113 czątkowo tzw. zimną izbą pozbawioną urządzeń ogniowych, z przeciwnej strony była pierwotnie kuma piekarnia, o czym świadczą dwa polenie przy ścianie działowej z sienią oraz otwór w powale (zaznaczony na rysunku), którym uchodził dym na strych. W piekarni są dwa okna, jedno w ścianie przy piecu, drugie w ścianie frontowej. To okno jest odsunięte nieco na bok, co dowodzi, że przy tej ścianie stało niegdyś bydło. Okno przy piecu jest mniejsze (55 x 65 cm) od pozostałych i ma futryny słupowe. Inne okna posiadają opaski nabite wprost na belki zrębu. W 1911 roku lokalizacj a domu w zagrodzie została zmieniona. Przy tej okazji dokonano pewnych zmian, prawdopodobnie wówczas przed wejściem do sieni ustawiono ganek, zimną izbę zaopatrzono w piec, a w piekarni wycięto otwór wejściowy w ścianie szczytowej do przystawionej komory. Natomiast na pewno zachowano tradycyjne powały, w piekarni z półokrąglaków podpartych jednym tragarzem na środku, zaś w izbie z desek układanych na zakładkę na trzech tragarzach. Różnice te były zgodne z lokalnymi zwyczajami budowlanymi. Chałupę nakrywał trój spadowy dach, pierwotnie kryty gontem. Szczyt nad izbą był dawniej obity gontem, u dołu opatrzony daszkiem okapowym, u góry koszyczkiem z gontów (ryc. 3). Celem koszyczka była ochrona dymnika przed deszczem. Ten właśnie drobny detal architektoniczny zachował się na omawianej chałupie. Nie wiemy, czy było w Wierchomli więcej takich budynków, bowiem drugi podobny koszyczek z tej wsi opublikował R. Reinfuss dopiero w 1998 roku (s. 10). Według niego domy z koszyczkami znajdowały się w kilku wsiach w Beskidzie Sądeckim. Sugerował on wprawdzie, że nie- A I ~ I Ryc. 2. Wierchomla Wielka k. Krynicy. Rys. W. Niezgoda. �114 Jerzy Czajkowski gdyś koszyczki mogły sięgać na wschód do rzeki Ropy, czego dowodem byłaby chałupa "na Łęgach" we wsi Ropa (Reinfuss, 1934, s. 98 i 111). Faktycznych dowodów jednak brak. "Koszyczki" w Polsce Spróbujmy teraz zestawić wszystkie materiały informujące o budynkach w Polsce, w których sąjeszcze lub były onegdaj koszyczki. Nie ma u nas ani jednego opracowania, w którym by omawiano to zagadnienie w sposób ogólny w jakimkolwiek z regionów. Wiadomości są rozproszone i uwzględniają pojedyncze przykłady, zwykle z obszaru południowej Polski (mapa 1). W porównaniu z naszymi sąsiadami południowymi, a także z Niemcami, było to u nas zjawisko marginalne. W tym szkicu nie będziemy robić głębszych porównań z sąsiadami, ale nie zrezygnujemy ze stosownych odniesień. Na wstępie musimy napomknąć o początkach zainteresowań omawianym szczegółem architektonicznym, co zresztą wiąże się z ogólnym rozwojem badań nad budownictwem ludowym. Z opracowania L. Puszeta (1903, s. 81) dowiadujemy się, że wiadomość o dachach z koszyczkami w węgierskim regionie Szatmar została opublikowana w Wiedniu w 1866 roku, co wykorzystał natychmiast R. Hennig3, który stwierdził, że koszyczki takie znane są z terenu Śląska. Z którego, tego nie wiemy, ale możemy sądzić, że z ówczesnego niemieckiego Śląska. Może chodziło o kościół, który Hennig zamieścił w swym opracowaniu (1882) z podpisem, że obiekt pochodzi ze wsi Luboml (Lubomia koło Wodzisławia na Górnym Śląsku [ryc. 4]). Z tej samej pracy zaczerpnął Mokłowski rysunek kościoła, w którym znajdujemy aż dwa koszyczki. Większy, zbudowany z sześciu rzędów gontów, jest nad przednim szczytem nawy, drugi zaś na szczycie przedsionka (Mokłowski, 1903, s. 373). W pierwszym koszyczku, zanim zbudowano w XVII wieku osobną dzwonnicę, wisiał dzwon (Matuszczak, 1989, s. 25-26). Kryje się w tym sugestia, że już w XVII stuleciu kościół posiadał koszyczek, czego nie możemy być zupełnie pewni, kościół ten bowiem rozebrano przeszło sto lat temu. Brak obiektu zmniejsza wiarygodność informacji. Wyjaśnienia szukamy zatem w samej Lubomii. Istnieje tam obecnie neogotycki, ceglany kościół. Zbudowano go w 1887 roku, taką też datę nosi duży krzyż z neogotyckimi ozdobami, ustawiony przed frontem, na osi obiektu. Rok wcześniej rozebrano starą drewnianą świątynię z 1516 roku (Siemko, 2001, s. 88)4, która była nakryta dachem gontowym R. Hennig, Das deutsche Haus, Strassburg 1882. Data ta podana jest przez dwóch autorów: H. Lutsch, Verzeichnis der Kunstdenkmiiler der Provinz Schlesien, Bd. 1-5, Breslau 1886-1903; H. Neuling, Schlesiens Kirchorte und ihre Kirchlichen Stiftungen bis zum Ausgange des Mittelalters, Breslau 1902. 3 4 �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie Ryc. 3. Wierchom la Wlk. Łemkowski dom z 1899 r. Fot. J. Czajkowski. Mapa 1. Występowanie koszyczków-kozubków w południowej Polsce w XIX-XX w. Oprac. J. Czajkowski. 115 �116 Jerzy Czajkowski z widocznym jednym koszyczkiem nad tylnym szczytem nawy (zob. ryc. 40). A zatem ilustracja publikowana przez Henniga, Puszeta i Mokłowskiego nie dotyczy kościoła z Lubomii tylko obiektu z sąsiedniej wsi Syryni, w której stał drewniany kościół pod wezwaniem św. Michała. W 1938 roku przeniesiono go do Parku Kościuszki w Katowicach. Obiekt ten posiada dwa koszyczki podobne do tych na obiekcie z Lubomii. Uwzględniając prostotę rysunku w publikacji Mokłowskiego, można i należy przyjąć, że jest to ten sam kościół (por. ilustr. 4, 36 i 40). Jest bardzo prawdopodobne, że Hennig pomylił wsie, zwłaszcza że w pobliskich Markowicach i Pstrążnem były również kościoły z koszyczkami. Do tego jeszcze wrócimy. Rok wcześniej przed publikacją Henniga, ukazał się w "Tygodniku Illustrowanym", t. XII (1881), rysunek Głębockiego, przedstawiający wąskofrontowy dom z Częstochowy z podcieniem na trzech słupach i koszyczkiem w szczycie dachu (ryc. 5; por. z ryc. 10). Wiadomość tę podali, za "Tygodnikiem", zarówno Puszet (1903, s. 81),jak i A. Bachmann (1929, s. 52). Mniej więcej w tym samym czasie Jan Matejko rysował z natury zabudowę Muszyny nad Popradem. Na niektórych obiektach (ryc. 6) widać dekoracyjne koszyczki ze sterczynami (Budownictwo, 1905). Natomiast Juliusz Kossak na rysunku pod nazwą "Wylew Wisły pod Warszawą" (ryc. 7) uwypuklił dach karczmy z gontowym koszyczkiem (Skowronek, 1989). Przykładem karczmy na Podkarpaciu, w której do niedawna zachował się koszyczek, był obiekt w Andrychowie koło Wadowic. Jego zdjęcie znajdujemy w dwóch publikacjach (Krassowski, 1961 i Moskała, 1968), ale bez słowa informacji. Można jedynie domniemywać, że budynek mógł pochodzić z XIX wieku, ewentualnie sprzed I wojny światowej. Z. Gloger natomiast zamieścił w swojej pracy rysunek (z 1883 roku) drewnianego dworu w Stopnicy (ryc. 8), w Kieleckiem (t. l, 1907, s. 370). Na ściętych, górnych częściach dachu, sprawiających wrażenie naczółków, znajdują się ozdoby w formie koszyczków (na rysunku widać tylko jeden bok dachu)5. W swoim dziele Gloger podaje jeszcze drugi przykład "domu mieszczańskiego z podgórza karpackiego" z koszyczkiem6 (ibidem, s. 227). W tym przypadku jest on umieszczony na szczycie dachu izdebki znajdującej się na strychu (ryc. 9). Szczegóły konstrukcyjne i dekoracyjne wskazują, że dom ten stawiali cieśle znający styl "zakopiański", co dowodzi, że budynek powstał na początku XX wieku. Do Podgórza karpackiego zaliczymy też miasteczko Ciężkowice nad Białą, gdzie w 1930 roku był dom wąskofrontowy, podcieniowy, z dużym koszyczkiem od rynku lub ulicy (Sas Zubrzycki, ryc. 49). Ten budynek nie miał zapewne nic wspólnego z budownictwem zakopiańskim (ryc. 10). s Ze słów Glogera (1907, t. 2, s. 124) można by się domyślać, że koszyczki były pospolite, ale faktycznie odwołuje się on do Puszeta. 6 Z braku dokładniejszego określenia miejsca zaznaczyłem symbolicznie na mapie punkt w Myślenicach, ponieważ obiekt na rysunku ma cechy domu podhalańskiego. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie Ryc. 4. Kościół w Lubomii. Wg rys. R. Henniga i K. Mokłowskiego. Ryc. 5. Częstochowa. Rys. wg K. Mokłowskiego. Ryc. 6. Muszyna. Rys. 1. Matejko. 117 �118 Jerzy Czajkowski Ryc. 7. Warszawa. Fragment obrazu 1. Kossaka "Wylew pod Warszawą". Ryc. 8. Stopnica, dworek. Rys. wg Z. Glogera z 1883 r. Ryc. 9. Podgórze Karpackie. Rys. wg Z. Glogera. Ryc. 10. Ciężkowice. Rys. wg O. Kolberga. Ryc. II. Wola Rasztowska. Rys. wg O. Kolberga. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 119 Na uwagę zasługuje również rysunek w dziele Oskara Kolberga. Przedstawia on zagrodę ze zrębowym domem krytym słomą ze wsi Wola Rasztowska pod Radzyminem, ok. 30 km na północ od Warszawy. Z widocznej strony dach słomiany posiada pionowy, odeskowany szczyt wykończony dużym koszyczkiem z dwóch szarów (rzędów) słomy (Kolberg, 1887, po s. 40). Jego konstrukcja nie jest widoczna, ale można się domyślać, że snopki słomy przymocowane do łukowato wygiętych łat osłaniają nie odeskowany fragment narożnika szczytu (ryc. 11). W literaturze etnograficznej znajdujemy jeszcze drugi przykład słomianego koszyczka, tym razem z okolic Potylicza koło Rawy Ruskiej. Ten koszyczek jest przedłużeniem kalenicy osłaniającej końcówki krokwi szczytowych. Między nimi jest zwykle niewielki, nie zamknięty trójkąt, stanowiący naturalny dymnik. Nie wiadomo, czy było to w podanej wsi pojedyncze rozwiązanie, czy też było takich chałup więcej (Gajkowa, 1947, ryc. 21). Na marginesie dodajmy, że we wsiach Miletin (Frolec, 1968) i Trebsin w północnych Czechach (i nie tylko) zarejestrowano drewniane budynki, których dachy pokryto słomą, a nad mieszkalnym szczytem dominował słomiany koszyczek z drewnianą, półokrągłą podbitką. Tego rodzaju dno czy podbitka była w Czechach często spotykana. Służyła do wypisania na niej daty budowy obiektu, jego fundatorów i ewentualnie pobożnej inwokacji. "Koszyczki" w poludniowej Polsce Zebrane dotychczas materiały dotyczące domów z koszyczkami w Polsce pozwalają wyróżnić cztery obszary ich występowania, a mianowicie: l. Obszar górski od Beskidu Sądeckiego po Beskid Śląski, 2. Obszar Śląska Górnego i Opolskiego, 3. Obszar Opolszczyzny północnej, 4. Sudety. Obszar 1. Do obszaru tego należą również wsie łemkowskie z Sądecczyzny, które omówiono na wstępie. Dodajmy do tego kapliczkę w Białej Wodzie z gontowym dachem, z dużym trój rzędowym koszyczkiem nad czołem obiektu, nieporęcznie wykończonym sterczyną w postaci bani (Wiktor, 1956, ilustr. nie num.). Kapliczka ta nawiązuje do bramy cmentarnej w Witanowej na Orawie słowackiej, zbudowanej jak kapliczka, z dachem gontowym z wypukłym koszyczkiem, ale bez sterczyny (Matlakowski, 1892, tabI. II 28). Inne rysunki Matlakowskiego ze Spisza (wsie Łapsze Niżne i Wyżne) albo budynków przy drodze między Dzianiszem a Chochołowem (Matlakowski, 1892, tabI. 11/21, 27; tabI. XXl4) są przykładami pięknych rozwiązań dekoracyjnych o wyraźnie podhalańskim charakterze (ryc. 12). Dodajmy do tego przykłady innej w stylu, niż na Podhalu, architektury w Krempachach. Było tu przed pół wiekiem sporo domów drewnianych i murowanych, często z czte- �120 Jerzy Czajkowski rema oknami od ulicy i dekoracyjnie rozwiązanymi szczytami dachów na podobieństwo architektury Spisza słowackiego. Jak dowodzą fotografie Mariana Komeckiego z 1952 roku (Komecki, 1994, s. 44, 45) miały one koszyczki ze sterczynami (ryc. 13). Bardzo podobne dokumentował Stanisław Barabasz w miastach spiskich na Słowacji (Barabasz, 1928, tabl. III). Na Podhalu w końcu XIX wieku trafiały się gdzieniegdzie domy z dekoracyjnym koszyczkiem, np. w Chochołowie, w Zakopanem w domu Tadziaka, czy na niewielkim budynku młyna niejakiego Stopki. Wszystko to było przed ponad 110 laty7. Objazd po Spiszu dokonany w lutym 2002 roku pozwolił na obejrzenie kilku starych domów i jednocześnie stwierdzenie, że koszyczki znikły z krajobrazu polskiego Spisza, tak jak to się stało już dawno w Nowym Targu. Zdjęcie Bronisławy Kondratowiczowej z początku XX wieku prezentuje ulicę jak na Spiszu słowackim, z rzędem domów z półszczytowymi góralskimi dachami wraz z koszyczkami i sterczynami (Mokłowski, 1903, s. 464), z czego nie został nawet jeden świadek. W architekturze projektowanej8 według stylu szwajcarskiego i jednocześnie zakopiańskiego koszyczki pojawiły się naj prawdopodobniej w 1891-1892 roku Musiały być zaplanowane dla Zakładu Wodoleczniczego "Hygea", który powstał w 1890-1892 roku przy ul. Krupówki. Jednocześnie warszawski architekt Józef Pius Dziekoński zaprojektował pierwszy budynek dla Muzeum Tatrzańskiego z kilkoma koszyczkami. W tym samym roku Stanisław Witkiewicz przygotował projekt dla "Koliby", której budowę wraz z koszyczkami zakończono w 1894 roku. Dwa lata wcześniej jej plany przedstawiono na wystawie we Lwowie. Zwróćmy uwagę, że "Koliba" przechodziła przez różne stadia przebudowy i rozbudowy (Pawlikowski, 1931, ryc. 11), a mimo tego do dzisiaj zachowaa ła ozdobne koszyczki (Jabłońska, Moździerz, 1994). S. Witkiewicz był też projektantem willi "Pod Jedlami" w 1896 roku (Eliasz Radzikowski, 190 I, s. 222-223), Ryc. 12. Koszyczki z Podhala (a) i Spisza (b). w której również uźył koszyczRys. wg W. Matlakowskiego. ków. Wzory były czerpane za- 7 Jest zastanawiające, że Z. Moździerz w artykule Budownictwo ludowe na Podtatrzu, "Teki KonseJWatorskie" IX, Kraków 1999, s. 115-137, ani słowem nie wspomina o koszyczkach dachowych. 8 Chciałbym zwrócić uwagę na inny artykuł Z. Moździerza, Styl zakopiańsla' w architekturze, w: Regionalizm-Region~Podhale, Zakopane 1995, s. 22-51, w którym autor nie porusza tego tematu. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie równo z budownictwa ludowego na Podhalu (ryc. 12 a, b) jak również ze Słowacji, o czym przekonują opracowania Matlakowskiego (1982) i Barabasza (1928). Pocztówki z lat 80. XIX wieku oraz z okresu między wielkimi wojnami poświadczają, że również w Tatrach słowackich projektowano w owych czasach prywatne wille z dachami opatrzonymi ozdobnymi koszyczkami (Gaspar, ilustr. 12, 80, 82, 110, 158, 239, 250). I odwrotnie, architektura projekto- 121 Ryc. 13. Krempachy na Spiszu. Fot. M. Komecki. wana (ryc. 14) po obu stronach granicy musiała wpływać na budownictwo lokalne. Warto też zauważyć, że właśnie z zakopiańską socjetą był związany Władysław Ekielski, który był redaktorem opublikowanych w 1915 roku projektów domów wiejskich w miejsce uległych zniszczeniu w czasie wojny. Między innymi znalazł się tu projekt domu jednorodzinnego, którego fasada przejęta została z ówczesnych domów podhalańskich, a na obu szczytach znajdują się małe koszyczki ze sterczynami (Odbudowa, 1915, cz. 3, typ III, tabUS). Na Orawie północnej, czyli polskiej, koszyczki stosowano w Jabłonce, Podwilku, Podsarniu, Podszklu, Piekielniku, Harkabuzie i Zubrzycy Górnej. Mogły występować również w okolicznych wsiach. Oczywiście, dziś nikt nie jest w stanie powiedzieć o ich nasileniu w poszczególnych wsiach. Wydaje się, że nie było to zjawisko tak powszechne jak na Orawie południowej. Sto Barabasz i R. Reinfuss odnotowali je w dachach czterospadowych (Podwilk, Podsarnie, Harkabuz), analogiczne z bardzo niewielkim obniżeniem połaci szczytowych (Podwilk), a także na dachach półszczytowo-przyczółkowych. Natomiast Sas Zubrzycki pozostawił rysunek chłopskiej chałupy w Zubrzycy Górnej ze ścianą szczytową zabezpieczoną okapem z czterech rzędów gontów i koszyczkiem pod kalenicą z pięciu rzędów gontów (Sas Zubrzycki, s. 133, rys. 185). Pokrycie tych dachów na Orawie Ryc. 14. Zakopane, willa "Cicha". mogło być słomiane, gontowe lub Fot. 1. Czajkowski. �Jerzy Czajkowski 122 kombinowane, ale koszyczek pozostawał gontowy (ryc. 15). Kilka wspomnianych wersji znajdujemy w Orawskim Parku Etnograficznym. Wzorcowy pod każdym względem jest dworek Moniaków z Zubrzycy Górnej. Jego lewe skrzydło zbudowano w XVII wieku, prawe zaś w 1784 roku. Być może, iż w trakcie rozbudowy, gdy musiano zmieniać dach, zastosowano dekoracyjne koszyczki. Z XVIII wieku pochodził również dom z Podwilka z polskim łamanym dachem. Nie ma on koszyczków przy kalenicy, natomiast podobne do nich są półokrągłe pokrycia lukarnów w dolnej partii dachu (Jostowa, 1977; Pokropek, 1955, ilu str. 179-182). Analogiczne były na dachach w Podsarniu (ryc. 15 a), na budynku mieszkalnym Ignacego Kapuściaka budowanym w 1859 roku przez jego antenata Jana Kapuściaka (ryc. 15 d). Nad lukarnami i bocznymi połaciami były tu koszyczki (Barabasz, 1928, Orawa, tabl. IIII). Inne budynki, które jeszcze niedawno stały na swych siedliskach, np. dom nr 213 w Piekielniku, datowany na 1819 rok (Menel, 1980, s. 432, fot. 1095), poświadczają odległy czas niewątpliwego zapożyczenia. W liście do autora dr Jifi Langer z Roznova pod Radhostem informuje, że czterospadowe dachy gontowe z koszyczkami-dymnikami widział w Bude~ti, ok. 20 km na zachód od Sighetu Marmatiei, a także w budynkach ze wsi Barsana w dolinie rzeki Izy, 18 km od Sighet, co znajduje potwierdzenie w literaturze rumuńskieY I tu niewątpliwie pełniły funkcję podkalenicowych dymników w dachach czterospadowych. Na północno-zachodnim obrzeżu Orawy znajdują się dwie wsie: Białka i Zawoja. Z wsi podbabiogórskich Zawoja powstała najpóźniej, w pierwszej połowie XVII wieku, a Białka około sto lat wcześniej. Podaję te historyczne szczegóły, bowiem w tym kontekście istotne są słowa Anny Kutrzebianki, że "charakterystyczną cechą dachów, choć też podobno nietutejszą i spotykaną przede wszystkim w najbliższych wsiach na północ od Zawoi, jest wysunięcie półstożkowatego daszka goncianego wspartego często na specjalnej podstawce i nóżce drewnianej" (Kutrzebianka, 1931, s. 43). Wiele wskazuje, że w pierwszej fazie osadnictwa Zawoi miał swój udział wołoski element etniczny, który raczej korzystał z doświadczeń budowlanych okolicznej, wcześniej osiadłej ludności, a nie przynosił własne wzory. W pewnym momencie, zapewne dość późno, zapożyczony został wzór koszyczka od górali orawskich. U Babiogórców był on bardzo skromny (ryc. 16 a-c), ograniczony do kilku (Zawoja), najwyżej kilkunastu (Białka) gontów u dołu sterczyny. Częstotliwość występowania koszyczka w powyższych wsiach nie była zapewne duża. Można tak sądzić z przytoczonej wyżej opinii A. Kutrzebianki. 40 lat później Z. Milczanowski pisał, że "na dachach domów w rejonie babiogórskim spotkać jeszcze można tzw. koszyczek" (Budownictwo, 1983, s. 266), natomiast 9 A. Panoiu, Din arhitectura lemnui fn Romdnia, Bucure~li 1977, s. 64. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie d Ryc. 15. Koszyczki z Orawy: a,d) Podsarnie, b,c) Podwilk, z 1859 r. (wg S. Barabasza). Ryc. 16. Koszyczki spod Babiej Góry: a) Białka, b,c) Zawoja (wg A. Kutrzebianki). 123 �Jerzy Czajkowski 124 EJ. Sadowska (1996, s. 184) - zdaje się z przesadą - infonnuje, że "są też bardzo charakterystyczne koszyczki ... półokrągłe daszki w szczycie". Wielki wybór rysunków z natury takich właśnie szczytów w Zawoi dał Jan Sas Zubrzycki w pracy Cieślictwo Polskie. Autor ten rzeczywiście zamieścił w swym opracowaniu rysunki kilku koszyczków, wśród których tylko jeden jest z Zawoi-Wilcznej, pozostałe zaś z Istebnej, Wisły, Zubrzycy Górnej, Ciężkowic i Zakopanego Ryc. 17. Zakopane. (Sas Zubrzycki, 1931, ilustr. 49, 185,202, Rys. wg 1. Sasa Zubrzyckiego. 229, 234, 242). Niepowtarzalne jest zdobnictwo całego szczytu na budynku z Zakopanego, bowiem oprócz czterorzędowego koszyczka ze sterczyną przypominającą pióropusz, cała dekoracja pełna jest symboliki (tu: ryc. 17). Milczanowski (1983, s. 266) nadmienia również, że koszyczek jest "szczególnie typowy dla Żywiecczyzny". W stwierdzeniu tym brak jednak konkretnych wskazań. Przeciwstawna temu jest anonimowa infonnacja z ok. 1950 roku zawarta w krótkim opracowaniu budownictwa w dolinie Soły. Czytamy w nim, że "Należy jeszcze wymienić dziś już nie spotykany półstożkowy daszek w górnej części szczytu zrobiony z gontów, zw. gołębnikiem albo banią "l0. Niektórzy z penetrujących znajdowali jednak pojedyncze przykłady koszyczków. Nie wpadły one w oczy tak uważnemu badaczowi jak Seweryn Udziela (1931), a jednak Z. Szewczyk sfotografował w 1946 roku koszyczek z dwóch rzędów gontów we wsi Radziechowy, zaś w Jeleśni w późniejszych latach istniał dom ze szczytami łamanymi, na których były bardzo płaskie i skośnie usytuowane koszyczki, a ponadto na dachu wyżki - izdebki na strychu tegoż budynku był mały koszyczek. Po 1960 roku J. Kurkiewicz sfotografował dom z koszyczkiem w Cięcinie koło Mi1ówki II. Jeden przykład koszyczka z Koszarawy opublikował M. Pokropek (Budownictwo, 1976, ilustr. 29). Budynek nakryty jest dachem przyczółkowym, przy czym przyczółek został wyjątkowo wysoko podciągnięty. Maleńki szczycik pod koszyczkiem wypełniały promienie słońca. Tych kilka podanych przykładów nie neguje faktu, iż zanik koszyczków w Żywieckiem musiał jednak być szybki, skoro nie znajdujemy o nich wzmianki w pracy poświęconej góralom Beskidu Żywieckiego (Ja- 10 Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Dawne budownictwo ludowe w dolinie Soły, msp. Nr 11553. II Wszystkie 3 zdjęcia w Arch. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Wydaje się, że zdjęcie z Cięciny (1II/56050) jest mylnie podpisane, bowiem dom nie jest podobny do żywieckich, lecz do spiskich budynków. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 125 giełła, 1991, s. 49-72), a indagowana o nie rodowita Żywczanka, była dyrektor muzeum w Żywcu, mgr Magdalena Meres pamięta je, ale nie określa wsi. Beskid Żywiecki oddziela Babią Górę od Beskidu Śląskiego. Informacje o koszyczkach w architekturze ludowej tego ostatniego regionu dotyczą tylko kilku wsi: Wisły, Brennej i Istebnej. Oczywiście, w grę wchodzą liczne przysiółki, do których od wielu lat nikt nie zaglądał. Prawdopodobnie i w samym Cieszynie po stronie polskiej musiały dawniej być stosowane (Gładyszowa, 1978, s. 60), ale informacje nie są zbyt jasne. W okresie międzywojennym zwrócili na nie uwagę Tadeusz Dobrowolski i Mieczysław Gładysz. Dobrowolski pisał, że jest jeszcze sporo chat z kozubem i sugerował przy tym, że kozub jest starszą formą zakończenia szczytu zastępowanego niewielkim naczółkiem (1931, s. 97). Natomiast Gładysz opublikował kilka różnych odmian kozubków. Np. w chałupach z Istebnej z 1865 i 1868 roku były szczyty w połowie wysokości przedzielone daszkiem z dwóch rzędów gontów, a nad nim dopiero koszyczek (ryc. 18 a, b). Podobną rozbudowę szczytu z uwydatnieniem zarówno izdebki na pięterku i dekoracyjnego koszyczka pod kalenicą widzimy w bardzo starym obiekcie (1828 roku) z Istebnej-Jasnowic (Gładysz, 1959, s. 493). Odnotował to również Ludwik Dubiel w Istebnej (Dubiel, 1957, ilustr. 3). Inne przykłady z przysiółków, np. z Połomu z końca XVIII wieku oraz z 1865 roku (ryc. 18 d, e) wskazują na stosowanie form Ryc. 18. Szczyty domów z koszyczkami z Beskidu Śląskiego. Rys. wg M. Gładysza. �Jerzy Czajkowski 126 prostszych. Widać to w pracach innych autorów w odniesieniu do Istebnej i Brennej (Gładyszowa, 1976, t. 1, s. 302; 1978, s. 31; Sas Zubrzycki, 1930, s. 169), zaś w odniesieniu do Istebnej (ryc. 19) także Gładysz (1935, tab!. XVIII) i Ciołek (1948, ilustr. 46, 47; 1984, t. 2, ilustr. 215). Dekoracyjną stronę całego szczytu podkreślają równoległe pionowe i poziome listwy, co zresztą jest Ryc. 19. Istebna. Rys. wg M. Gładysza. zjawiskiem dość częstym. W czerwcu 2002 roku przejechałem wzdłuż głównej drogi całą Wisłę i w rezultacie znalazłem jeden stary dom z gankiem przed wejściem do sieni. W dwuspadowym daszku od frontu tkwił tam mały, niepozorny koszyczek. Dom ten stoi w pobliżu wielkiego nowobogackiego hotelu o nazwie Bavaria. Natomiast indagowany n-letni cieśla, który zapamiętał kurne domy z czasów swego dzieciństwa, stwierdza kategorycznie, że gdy on zaczął parać się ciesiołką, nikt już nie konstruował kozubków. W związku z tym, że miało to miejsce już po II wojnie światowej, zbiega się to z zakazem budowy domów drewnianych. Obszar 2. W obrębie aglomeracji śląskiej znajdujemy kilka miejscowości, w których dachy domów były niegdyś ozdabiane koszyczkami. Gładyszowa wymienia w tym kontekście Mysłowice, Gorzów Śląski, Cieszyn i Pilchowice (Gładyszowa, 1978, s. 60). Dodajmy też, że Bachmann, opierając się na rysunkach w pracy Kłosa, wzmiankuje o Czeladzi koło Będzina, gdzie koszyczek miał być na budynku wójtostwa oraz o Sławkowie w powiecie olkuskim. Dotyczy to budynków publikowanych w 1916 rokul2• W samym Będzinie na przełomie XIX i XX wieku również były koszyczki. Mały rysunek szczytu z zarysem koszyczka, opublikowany przez T. Mokłowskiego na podstawie zdjęcia B. Kondratowiczowej, znajdujemy w jego pracy (Mokłowski, 1903, ryc. 328/1). Rejestracja takich szczegółów przed stu laty była nieraz dziełem przypadku, możemy jednak przypuszczać, że w okolicy było więcej osad, w których dachy domów miały dodane koszyczki. Nikt nie odnotował ich w owym czasie we wsi Panewniki, która obecnie stanowi odległe przedmieście Katowic, koło Ligoty. Koszyczki musiały tu być nierzadkie, skoro utrzymały się do drugiej połowy XX wieku. Dwa z nich zostały opublikowane, a trzeci obiekt znalazł się w Górnośląskim Parku Etnograficznym. W 1958 roku Ignacy Tłoczek (1958, fot. 27) zamieścił zdjęcie chałupy z dachem przyczółkowo-półszczytowym wykończonym u góry mocno uwypuklonym koszyczkiem z desek lub 12 Cyt. za Bachmannem: Warszawa 1916. J. Kłos, Budownictwo wiejskie i małomiasteczkowe w Polsce, album, �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 127 Ryc. 20. Panewniki. Rys. wg 1. Tłoczka. Ryc.21. Panewniki, ob. w Gómośląskinl Parku Etnograficznym. Fot. Archiwum GPE. Ryc. 22. Sośnicowice. Fot. St. Deptuszewski. �128 Jerzy Czajkowski gontów (ryc. 20). Swoją formą wyróżniał się wśród innych na terenie Polski i przypominał konstrukcje czeskie. Zupełnie inną budowę miał koszyczek, też zPanewników, opublikowanyprzezM. Bytnar-Suboczową(1963, s. 47). Był on schowany pomiędzy wysuniętymi poza szczyt połaciami dwuspadowego dachu i prawdopodobnie pokryty słomą. Tu też z łatwością doszukalibyśmy się podobieństwa do niektórych form czeskich i tych z Opolszczyzny. Natomiast obiekt z połowy XIX wieku, przeniesiony do Muzeum w Chorzowie, ma wygląd zbliżony do domów górali śląskich, z dachem gontowym z dużym okapem szczytowym i niewielkim gontowym koszyczkiem obejmującym brzegi dachu (ryc. 21). Dodajmy, że jeszcze drugim śląskim obiektem, który znalazł miejsce w Muzeum, jest spichlerz plebański ze Śmiłowic, którego dach opatrzony jest dwoma koszyczkami podobnymi do tychże w chałupie ze wsi Panewniki. Pilchowice, wspomniane przez Gładyszową, leżą na południe od Gliwic, a na zachód od Knurowa, natomiast lO kilometrów na zachód od Gliwic znajdują się Sośnicowice. Zachował się tu dom z 1726 roku'J, zbudowany jako drewniany warsztat kołodziejski; obecnie częściowo murowany, ma charakter małomiasteczkowy (ryc. 22). Nakryty jest olbrzymim gontowym dachem z małym koszyczkiem pod kalenicą, z dwóch rzędów gontówl4 (Katalog, 1966, VI, z. 5 oraz Gładysz, 1959, s. 453). Obok Sośnicowic jest wieś Łącza, gdzie również mogły być domy z koszyczkami (Bytnar-Suboczowa, s. 48)15. Na południowym brzegu Gliwic znajduje się wieś Bojków, z której znany jest stary, zrębowy chłopski dom z dwuspadowym dachem, krytym słomą'6. Jedynie trój rzędowy, szczytowy okap i wysoko nad nim umieszczony mały koszyczek ze sterczyną są wykonane z gontów (Wesołowska, 1985, ilustr. 73). Autorka ta jest zdania, że budownictwo śląskie było staranniejsze pod względem wystroju architektonicznego od zabudowy sąsiadów ze wschodu i północy, a przejawiało się to m.in. w kształtach dachów "z typowym naczółkiem, który w rejonach południowych przybrał formę tzw. kozubka" (Wesołowska, 1985, s. 677). Z twierdzeniem ujętym w cudzysłów można dyskutować, sądzę jednak, że stosowniej będzie, jeśli zainteresowany czytelnik zwróci na to uwagę po omówieniu budownictwa z północnej części Opolszczyzny. Między wysoko uprzemysłowionym regionem Śląska a jego górską częścią budownictwo ludowe zanikło szybko po 1945 roku. Stąd też przetrwanie 13 Infonnacja w Katalogu, t. VI, z. 5, s. 85 podaje datę jak wyżej, natomiast pod zdjęciem: Gładysz. 1959, s. 453, koniec XVIII wieku. 14 W Katalogu, s. 85 jest mylne określenie, że dach jest z naczółkiem. 15 W opisie M. Bytnar-Suboczowej mógł powstać błąd, bowiem w Opolskiem nie ma w ogóle wsi o nazwie Łącza. W sąsiedztwie Domaradzajest wieś Ładza, ale o takiej autorka nie wspomina. Leży ona między wsiami, w których do niedawna było wiele domów z koszyczkami, natomiast koło Gliwic, a nie Opola, jest wieś Łącza, w okolicy której również występowały koszyczki. 16 Zapewne koszyczków nie było zbyt wiele, skoro uszły uwadze L. Dubiela, Tradycyjna zagroda chłopska w powiecie gliwickim, "Zaranie Śląskie" 1959, nr I, s. 63-82. �Dach z .,k(lszyczkiem" w dawnym rolskim budownictwie Ryc. 23. Katowice. Kościół z 15 JOr. m przeniesiony 129 z Syryni. Fot. 1. Matuszczak. ~'::....•,.. ,'.' _ ...-, ...•..... .......• Ryc. 24. Lubomia, kościół z 1516 r. Rys. wg Siemka. �130 Jerzy Czajkowski do 1975 roku starego, dwutraktowego domu we wsi Grzawa pod Pszczyną należy uznać za ewenement. Został on przeniesiony do muzeum na wolnym powietrzu w Pszczynie. Dom wybudowano w 1831 roku. Nakryty jest wysokim, dwuspadowym, gontowym dachem z dużymi okapami bocznymi. Z prawej strony jest niewielki koszyczek z pazdurem (Spyra, 1988, s. 6-7). Budynek ten potwierdza słuszność obserwacji Gustawa Morcinka, który w swojej monografii o Śląsku pokazał dwa obiekty jako reprezentatywne dla lokalnego budownictwa, tj. domy z koszyczkami. Jeden, z powiatu pszczyńskiego, stanowi chałupa z dachem słomianym, półszczytowo-przyczółkowym. Sam przyczółek jest pokryty terasowato słomą, a nad nim gontowy koszyczek ze sterczyną. Drugi dom jest z powiatu rybnickiego. Różni się od poprzedniego brakiem przyczółka, w miejscu którego jest okapowy szczytowy daszek, a nad szczytem góruje mały koszyczek (Morcinek, s. 123 i 137)17. Istotnajest uwaga Tadeusza Dobrowolskiego, który stwierdził zasięg kozuba "na Górnym Śląsku, poprzez powiat pszczyński aż po Mysłowice" (1931, s. 97). To pozwala nam wnioskować, że w tym regionie koszyczki zniknęły dopiero po drugiej wojnie światowej. Wróćmy teraz do początku artykułu, gdzie jest mowa o informacji Henniga i Mokłowskiego na temat kościoła w Lubomii pod Wodzisławiem18, w którym szczyt nawy i przedsionka opatrzony był koszyczkami (ryc. 23). Obiekt ten - jak wzmiankowałem - został rozebrany na miejscu, ale zachowała się jego fotografia i rysunek (Siemko, ilustr. 84, 85), które w niczym nie przypominają architektury kościoła z prac wymienionych autorów. Widać na nich obiekt z dookolnym podcieniem, z bezwieżowym dachem nad nawą i koszyczkiem osłaniającym szczyt na styku z prezbiterium (ryc. 24). Natomiast rysunek kościoła publikowany przez Henniga i Mokłowskiego jest obiektem przeniesionym z Syryni do Katowic (ryc. 4, 23). Końce jego kalenic opatrzone są kilkoma stożkowatymi koszyczkami. Również na dachu kościoła w Michalicach znajdujemy duży koszyczek będący przedłużeniem kalenicyl9. Do tego wrócimy osobno. Dodatkowym potwierdzeniem stosowania w Lubomii koszyczków w obiektach wiejskich jest - potwierdzona w badaniach Polskiego Atlasu Etnograficznego - chałupa z dachem dwuspadowym krytym słomą z resztkami koszyczka i pazdurem (Bogdanowicz, 1985, s. 208). Lubomia wraz z innymi wsiami stanowi grupę nadodrzańską, w której znane były koszyczki. W połowie XX wieku we wsi Turze nad Odrą stała jeszcze duża chałupa pełnorolnego cWopa. Zbudowana była w drugiej połowie XIX wieku. Zrąb pokryty był dwuspadowym dachem z koszyczkiem pod kalenicą (GłaNa mapie symbolicznie oznaczyłem dane G. Morcinka punktami miast: Pszczyna i Rybnik. Wyjaśnienia na temat Lubomii i Syryni, patrz niżej. 19 Nie wiadomo, czy kościół od samego początku opatrzony był w powyższy koszyczek. Mógł go otrzymać przy okazji kolejnych zmian pokrycia dachu. W latach 1731-1863 był on pięciokrotnie naprawiany (Degen, 1939, s. 111). 17 18 �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 131 dyszowa, 1976, ryc. 19). Zupełnie podobny dom, ale zapewne starszy o kilkadziesiąt lat, zachował się w Kuźni Raciborskiej (Gładyszowa, 1978, s. 57). Z opisu wynika, że miał koszyczki z obu stron dachu (Katalog, 1967, t. VII, z. 13, s. 20). W Przewozie na lewym brzegu Odry, po przeciwnej stronie Kuźni Raciborskiej, stała olbrzymia zrębowa karczma, zbudowana w 1858 roku. Z jednej strony szczyt zwieńczony był małym koszyczkiem. Obiekt został przejęty i przeniesiony do Bierkowic przez Muzeum Wsi Opolskiej (Gil, Pilarski, 1970). E. Gil w swoim opracowaniu pisał przed laty, że koszyczki występowały w Raciborskiem, Kozielskiem i Opolskiem (Gil, 1985, s. 97). M. Bytnar-Suboczowa (1963, s. 51) napomyka w tej kwestii też o miasteczku Głogówek koło Prudnika, ale bez jakichkolwiek szczegółów. Nadmieniam, że nie mam pełnego rozeznania w opublikowanych niemieckich materiałach dotyczących Śląska i Opolszczyzny oraz będących w zbiorach prywatnych, a można się liczyć z nieznanymi dotychczas fotografiami i opisami wsi oraz budynków. Przykładem może być wydane przed drugą wojną światową opracowanie górnośląskiego budownictwa, gdzie znajdujemy fotografię sprzed 1937 roku. Jest na niej dom zrębowy z 1817 roku, kryty gontem, z okapem nad ścianą szczytową, z małym koszyczkiem u góry z dwóch rzędów gontów (ryc. 25). Opisany obiekt znajdował się we wsi Kotlarnia (niem. Jacobswaldc) powiat Koźle, położonej w połowie drogi między Kędzierzynem a Gliwicami20• Z powodu konstrukcji, materiału, a także podziału wewnętrznego, budynek robi wrażenie domu górali śląskich. Z miasta Koźle pochodzi zdjęcie szczytu domu z koszyczkiem wykonane w 1967 roku, natomiast Ryc. 25. Kotlarnia. Wg H.J. Helmigk. lO H.J. Helmigk, Oberschlesische Landbaukunst um 1800, Berlin 1937, s. 22. Na s..21-22 autor zajmuje się problemem niemieckości dachu dwuspadowego. �Jerzy Czajkowski 132 ok. 1935 roku zrobiono zdjęcie domu w Strzybniku, 8 km na północ od Raciborza. Dom ma charakter biedniacki, pokryty jest słomą, a koszyczek wykonano z dwóch rzędów gontów. Z tego samego roku mamy fotografię domu z Kuźni Raciborskiej z analogicznym koszyczkiem21. Dwa zdjęcia domów ze wsi Niwki (12 km na wschód od Opola) dowodzą, że i w tej okolicy konstruowano małe, półstożkowe koszyczki. Nie wiemy jednak, czy były one tu typowe. Warto napomknąć, że była to wieś czysto polska, założona w ramach kolonizacji fryderycjańskiej w 1770 roku, a jej mieszkańcy przybyli z sąsiednich wsi22• Ze względu na to, że pomiędzy rozprzestrzenieniem domów z koszyczkami a etnicznym pochodzeniem ludności mógłby zachodzić związek, podam przykładowo grupę wsi zamieszkałych przez ludność polską lub mieszaną. Traktuję rzecz warunkowo, bowiem wiadomości o koszyczkach jest mniej aniżeli o demograficznej sytuacji północnej i środkowej części Opolszczyzny (tab. l). Tabela 1. Skład narodowościowy wsi w północnej i środkowej części Opolszczyzny (według Powiat opolski. Szkice monograficzne, red. nauk. J. Madeja, Opole 1969). Wieś Chróścice Chróścice Czarnowąsy Czarnowąsy Dąbrówka Dolna Dąbrówka Dolna Dąbrówka Dolna Dąbrówka Dolna Domaradz Domaradz. Kuźnia Domaradz. Kuźnia Domaradz. Kuźnia Domecko Domecko Domecko Falkowice Kaniów Rok 1925 1945 1910 1925 1890 1900 1910 1925 1925 1890 1900 1910 1890 1900 1910 1900 1910 Ludność polska Ludność niemiecka 2696 2556 1829 502 461 525 497 16 2147 384 403 390 926 872 939 1046 543 233 53 222 458 66 38 35 43 115 31 14 Ludność mówiąca językiem polskim i niemieckim Ludność mówiąca mnym językiem - - - - 14 - 1361 133 - - 6 - 355 - 33 21 27 16 19 - i - 51 - 23 - I - 24 - - - - - - - - - - 21 Ostatnie fotografie pochodzą z archiwum Muzeum Wsi Opolskiej, podobnie jak fotografie z przeszło 20 wsi obecnych powiatów: opolskiego, namysłowskiego, oleskiego i kluczborskiego. Za możliwość ich wykorzystania dziękuję dyrektorowi muzeum, Panu mgr. Jarosławowi Gałęzie. 22 Powiat opolski. Szkice monograficzne, red. naukowy 1. Madeja, Instytut Naukowy w Opolu, Opole 1969, s. 386. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 133 Obszar 3. Okolice Koźla zapewne stanowiły dawniej pomost łączący przynajmniej pod niektórymi względami - budownictwo zachodniej części Górnego Śląska z południową i wschodnią częścią Opolszczyzny (Gil, 1985, s. 33 i in.). Budownictwo tych terenów nie jest w pełni opracowane, stąd dopiero z północnej części Opolszczyzny, w rejonie pomiędzy Opolem a Brzegiem, Namysłowem i Kluczborkiem znamy grupę osad, o których wiadomo co nieco na temat budownictwa. Generalnie można te osady podzielić na dwie grupy, południową i północną. W południowej grupie wsie rozłożyły się wzdłuż drogi nad Odrą, na krawędzi Borów Stobrawskich. Są to: 1. Niwki, 2. Czarnowąsy, 3. Dobrzeń Wielki, 4. Chróścice, 5. Stare Siołkowice, 6. Nowe Siołkowice, 7. Popielów, 8. Stobrawa. Kilka dalszych wsi jest efektem kolonizacji puszczy, a mianowicie: 9. Ładza, 10. Kaniów, 11. Kup, 12. Brynica. Wsi śródleśnych jest więcej, ale nie posiadamy żadnych danych do budownictwa. Biorąc pod uwagę nowy podział administracyjny kraju, wymienione wsie, z wyjątkiem Ładzy, znajdują się w powiecie opolskim, a większość pozostałych weszła w skład powiatu namysłowskiego i również związana jest z Borami Stobrawskimi. Są to: 13. Domaradz, 14. Falkowice, 15. Dąbrowa, 16. Jastrzębie, 17. Lubnów, 18. Domaradzka Kuźnia, 19. Dąbrówka Dolna, 20. Kozuby, 21. Zawiść, 22. Żabiniec, 23. Brzezinki, 24. Domaszewice, 1. Niwki 2. Czamowąsy 3. Dobrzeń Wielki 4. ChróSCice 5. SI. SioIkowice 6. Nowe SioIkowice 7. Popieł6w 8. Stobrawa 9. Ładza 10. Kaniów 11 Kup 12. Brynica 13. Domaradz 14. Fałkowice 15. Dąbrowa 16. Jastrzębie 17. Lubnów 18. Oomaradzka Kuźnia 19. Dąbrówka Dolna 20. Kozuby 21. Zawść 22. Zabiniec 23. Brzezinki 24. Domaszewice 25. Mi_lice 26. Gorzów Śląski Mapa 2. Wsie w Opolskiem, w których występowały kozubki w szczycie dachu. �134 Jerzy Czajkowski 25. Michalice (por. mapka 2)23. Z powyższych wsi Żabiniec i Brzezinki znalazły się w powiecie kluczborskim. We wszystkich tych wsiach znajdowano przed laty domy drewniane z końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku oraz nowsze murowane, które miały specyficznie ukształtowany narożnik dachu dwuspadowego, słomianego lub gontowego, stwarzający wrażenie naczółka. Przez niektórych badaczy bywał nawet określany jako dach naczółkowy, przez innych jako dach z kozubkiem, co było równoznaczne z koszyczkiem. M. Gładyszowa, która wielokrotnie wypowiadała się na temat budownictwa śląskiego, ujęła tę kwestię następująco: "W północnej części Opolszczyznywystępują dachy dwuspadowe z nadwieszonymi połaciami od strony szczytu, który jest ozdobnie szalowany oraz wykończony wąskim przydaszkiem drewnianym. W części podkalenicowej posiada swoisty rodzaj odchylonego naczółka, zastępującego południowy kozubek, pokrytego poziomo kładzionymi deskami" (Gładyszowa, 1976, s. 307-308). Opis Gładyszowej jest precyzyjny, ale dodajmy, że pomiędzy prawdziwym naczółkiem a pseudonaczółkiem na chałupach opolskich zachodzi zasadnicza różnica. Naczółekjest zwykłe mocno ścięty do środka, przeważnie pod kątem 45 stopni i dość znacznie skraca kalenicę, ponadto dolna krawędź naczółka ma swój początek na brzegu dachu. Natomiast kozubki były także równoramienne, ale częściej były mniej nachylone w kierunku kalenicy (ryc. 26), nieraz tylko do kilkunastu stopni. Jeśli kozubek posiadał ścianki boczne równoległe do dachu, wówczas całą płaszczyzną odstawał mocno od szczytu (ryc. 27)24. Czoło kozubka z reguły zbijano z desek układanych poprzecznie, stwarzając tym samym dodatkowe walory dekoracyjne (Gładyszowa, 1963, s. 382-383; Katalog, 1968, s. 65, 71,89, ilustr. 110-113). Wśród obiektów, które zostały zarejestrowane, znajdują się też takie, które wskazują na redukowanie pierwotnej funkcji koszyczka-kozubka, jaką była ochrona otworu do odprowadzania dymu w kurnych chałupach. W niektórych budynkach z XIX wieku w Dąbrówce Dolnej lekko nachylony, trójkątny daszek był ukryty pomiędzy połaciami dachowymi (Gil, Pilarski, 1970). Podobny widoczny jest na fotografii chałupy z wyżej wzmiankowanej wsi Panewniki koło Katowic25, ponadto z Kaniowa26 (ryc. 28), Chróścic27 (ryc. 29) i Czarnowąsów28 koło Opola. W Muzeum Wsi Opolskiej znajdujemy jeszcze jeden 23 W kwietniu 2002 roku dokonano przeglądu większości wymienionych wsi i stwierdzono całkowity zanik tradycyjnego budownictwa. 24 W latach 60. XX w. analogiczne koszyczki bywały również w Czechach (Stepanek, 1968, nr 4). Por. też: 1. Vai'eka, Abbild der ethnischen Prozesse in der Volksarchitektur 8ohmens, "Ethnologia Slavica" tI8, 1986, ilustr. 2, 3. 25 I w tym przypadku znajdujemy analogie w Czechach. Przyp. j.w. 26 Archiwum Muzeum Wsi Opolskiej, karta 455. 27 H.J. Helmigk, op. cit, s. 25, ilustr. 12. 28 Archiwum Muzeum Wsi Opolskiej, karta 304. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie Ryc. 26. Dąbrówka Dolna. Fot. 1. Czajkowski. Ryc. 27. Dąbrówka Dolna. Fot. Arch. MWO. Ryc. 28. Kaniów. Fol. Arch. MWO. Ryc. 29. Chróścicc. Fot. wg H.J. Helmigk. 135 �136 Jerzy Czajkowski Rye. 30. Zabieniec. Fat. A.M. Wołczyk. Ryc. 3 l. Damaradz. Fot. Arch. MWO. Ryc. 32. Zawiść. Fot. Arch. MWO. Ryc. 33. Domaradzka Kuźnia. Rys. wg J. Czajkowski. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 137 obiekt mieszkalny, zbudowany w 1850 roku we wsi Kozuby, w sąsiedztwie wspomnianej Dąbrówki Dolnej. Z dawnego kozubka pozostała trójkątna płaszczyzna z poprzecznie ułożonych desek, równoległa do całego szczytu i wysunięta ok. 10 cm do przodu. Umożliwiony więc został stały dopływ powietrza na strych. Nastąpiła w ten sposób całkowita zmiana pierwotnej funkcji dawnego koszyczka. Zmiany te w pojedynczych przypadkach następowały już bardzo dawno, czego przykładem może być dom chałupnika w Popielowie z 1783 roku (Gładyszowa, 1978, s. 247-248), czy też wspomniana chałupa ze wsi Kozuby. Pomijając możliwość wpływów obcych, nie należy zapominać, co odnośnie Śląska pisał Gładysz, że w XVIII, a także w pierwszej połowie XIX wieku budowano jeszcze chaty kurne, w których dym wychodził na strych (Gładysz, 1959, s. 488). Problem ten podnosi Gil, który przytacza tej samej treści uwagi rosyjskiego podróżnika po Opolszczyźnie w 1840 roku (Gil, 1985, s. 40). A zatem, jakiekolwiek urządzenie, zwane koszyczkiem, kozubkiem lub inaczej związane było pierwotnie z ujściem dymu ze strychu na zewnątrz. Jak każdy szczegół techniczny, i ten miał prawo być zapożyczany, sam lub z nazwą, mógł też być rozwijany pod względem technicznym w różnych miejscach. Te formy, które występowały w Polsce, znane są w Czechach i na Słowacji29• Obecnie stan zachowania w Polsce koszyczków przy obiektach użytkowych należy uznać za zerowy. W takiej sytuacji materiałem źródłowym są fotografie. Np. z 17 zdjęć z Dąbrówki Dolnej część pochodzi z okresu przedwojennego, w tym kilka z 1939 roku jest autorstwa Niemca Bertelta, inne powojenne wykonane zostały przez S. Bronicza, 1. Michałowskiego czy inż. Basistę. Na wszystkich są budynki mieszkalne lub mieszkalno-gospodarcze z widocznymi kozubkampo. Zdjęcie jednej z zagród odpowiada gospodarstwom z Siołkowic (Gładyszowa, 1963, I, s. 381-382), przy czym szczyt domu wykończony jest dużym kozubkiem, który - obrazowo rzecz ujmując - ma kształt trójkątnej skrzyni nachylonej nieco na kalenicę i odstającej całą swoją szerokością od brzegu dachu (ryc. 27, 30-31). Powierzchnia kozubka zbita jest z 6 do 9, a czasem znacznie więcej desek. Ich liczba wpływa na jego wielkość. W związku z tym, że jest to zwykle trójkąt równoramienny, jego wysokość w stosunku do pozostałej części szczytu ma się jak 1:3, a niekiedy zajmuje górną połowę wysokości szczytu. Istotna jest również szerokość odchylenia krawędzi dolnej kozubka od pionu, bowiem zależy od tego wielkość powierzchni szczytu chronionego przed deszczem (ryc. 32). Szerokość ta rzucała się w oczy w Dąbrówce Dolnej, Domaradzkiej 29 Por. F. Frolec, J. Vafeka, Udowi architektura, Praha 1983, s. 83; L. Stepan, 1. Vafeka, Klic od domova, Praha 1991, s. 108-110 i in. J() Nie jest to dużo, bowiem wieś na przełomie XVIII i XIX wieku bardzo szybko się rozwijała. Jeśli w 1784 roku było 30 zagrodników, to w 1845 roku wieś liczyła już 90 domów (Powiat opolski, op. cit., s. 337). Mimo to zdjęcia świadczą o powszechności budynków z kozubkami. �138 Jerzy Czajkowski Kuźni, Lubnowie, Domaradzu. Zdjęcia analogicznych kozubów z lat 1935, 1938, 1939, 1941, 1962 poświadczają ich stosowanie także w Falkowicach (l), Domaradzu (9), Domaradzkiej Kuźni (3), Zawiści (I ), Dąbrowie (l), Lubnowie (2), Jastrzębiach (l), Domaszowicach (l) i Żabińcu (2) (por. też Katalog, VII, ryc. 110-113). W Domaradzkiej Kuźni zachował się jeden drewniany dom, uznany za zabytkowy, z dwoma kozubkami (ryc. 33). Przeciwieństwem opisanego jest - wspomniany wyżej - kozubek schowany pod kalenicą i nie wysunięty na zewnątrz. Sprawia to wrażenie skonstruowanego z desek naczółka o małym nachyleniu, chronionego przed deszczem połaciami dwuspadowego dachu. Liczba poprzecznie ułożonych desek przekracza nieraz 10 sztuk, co wpływa na jego wielkość. Tego rodzaju kozubki poświadczone są zdjęciami z lat 1930-1972 w Dąbrówce Dolnej (5), (Chróścicach) Chruścicach (3), Domaradzu (2), Domaradzkiej Kuźni, Kaniowie, Czarnowąsach, Popielowie, Brynicy (po I). Liczby te oczywiście nie dowodzą faktycznego stanu tego czy innego zjawiska, które miało większy zasięg. Wydaje się, że taka forma była wynikiem procesu degradacyjnego, który doprowadził do pozorowania kozubka przez układanie desek w poprzek szczytu pod kalenicą, ale w jednej linii, jak miało to miejsce w wielu zagrodach, np. w Dąbrówce Dolnej, Falkowicach, Lubnowie, Domaradzu, Jagiennem, Zieleńcu, Pokoju, Krzywej Górze, Ładzy, Krogulnej, Bąkowicach, Geli, Świerczowie, Brynicy i Popielowie (ryc. 34, 35), ewentualnie układanie tychże desek w pionie z jednoczesnym wysunięciem ich poza linię szczytu (Falkowice, Uszyce, Brzezinki). W niektórych przypadkach widać, że zanik koszyczka spowodowany był przez zmianę funkcji strychu, np. budowanie tam dodatkowych pomieszczeń mieszkalnych. Obszar 4. Ostatnim regionem, który należałoby omówić, są Sudety, gdzie miały występować budynki mieszkalne z koszyczkami czy kozubkami. Takie przynajmniej panowało przed przeszło stu laty przekonanie u badaczy niemieckich, austriackich i węgierskich, na których oparł się Bruno Schier (1932), a na nich inni, w tym też R. Reinfuss; opracowując orawskie domy z wyżką napisał, że koszyczek jest "charakterystyczny dla dawnego budownictwa drewnianego po obu stroi nach zachodnich Karpat i wschodnich Sudetów" (1950, s. 49). Ze słów Schiera wynikało, że rozprzestrzenienie terenowe dotyczące kukli (koszyczka) było słabo rozeznane, według Dachlera i Rhamma kukla zajmowała całe Czechy i Morawy, a w Sudetach ziemie śląRyc. 34. Dąbrówka Dolna. skie, skąd sięgała w Karpaty (Schier, 1932, Fot. inż. Basista. s. 81). Są to jednak ogólniki, które dla roze- �Dach z ,,koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 139 znania sytuacji w rejonie Karkonoszy i Gór Orlickich po południowej stronie obecnej granicy polsko-czeskiej niewiele wnoszą. Schiera szczególnie interesowało pochodzenie nazwy kukli, do której wrócimy niżej. Korzystając z dokładnego współczesnego rozpoznania tej kwestii przez badaczy czeskich, możliwe jest wyciągnięcie pewnych wniosków. Istotna jest sytuacja po drugiej stronie granicy. Ryc. 35. Falkowice. Fot. Arch. MWO. Na południowy wschód od Kotliny Kłodzkiej wchodzimy w pasmo górskie Jaseniki. Głównie na jego wschodnich zboczach znajdujemy około 10 wsi, w których w drugiej połowie XX wieku występowały domy z kabhncem - koszyczkiem31• Od tej okolicy, w kierunku wschodnim aż do Ostrawy oraz w kierunku zachodnim do południowych stoków Karkonoszy koszyczków nie odnotowano. Szerokość tego pasa wzdłuż granicy sięga 30 i więcej kilometrów. Ogólnie rzecz biorąc, zamyka się on w granicach czeskiego Śląska (plessingerova, Vafeka, 1981, s. 137). Odpowiadający mu obszar po stronie polskiej zaczyna się od lewego brzegu Odry i ciągnie się do zachodniej granicy państwa. W 1995 roku ukazała się praca Elżbiety Trockiej-Leszczyńskiej o budownictwie wiejskim w Sudetach. W tym niezwykle solidnie przygoto,wanym opracowaniu znajdujemy dwie lapidarne wzmianki na temat kozubk6w oraz dwa zdjęcia i rysunki mające ilustrować dachy z kozubkami. Autorka wyróżnia m.in.: dachy "dwupołaciowe z kozubkiem, tzn. z półstożkiem podkalenicowym, który na terenie Kotliny Kłodzkiej, gdzie występuje stosunkowo często, przybrał spłaszczoną formę, upodabniając się do naczółka, o innej jednak konstrukcji (Idzików, Gorzanów, Nowa Bystrzyca, Niemojów, Różanka)" oraz "mansardowe dwuspadowe z kozubkiem, wznoszone w południowo-wschodniej części Kotliny Kłodzkiej (Nowa Bystrzyca, Różanka, Idzików)" (s. 176). Termin "kozubek" autorka przejęła z pracy M. Gładyszowej. Stosując w tekście własnym kursywę, sugeruje niejako, że mamy do czynienia z terminem lokalnym. Dwie ilustracje zamieszczone jako przykłady tychże kozubków (ilustr. 133 b, d) nie mają z nimi nic wspólnego. Są to popularne naczółki, którym ścięto górne narożniki, a powstałe w ten sposób małe trójkątne otwory wypełniono deskami. Podobnie postępowano z naczółkami na Górnym Ślą31 Na przedstawionej mapie znajduje się mniej punktów aniżeli na mapie opracowanej przez V Frolca (1974, s. 88, mapa 13). Frolec zaznacza jednak, że na początku dwudziestego stulecia kabi'iniec był znacznie bardziej rozprzestrzeniony. Tego samego zdania jest J. Vareka i tak samo było na terenach polskich. �140 Jerzy Czajkowski sku i w innych regionach, m.in. w Czechach, w bezpośrednim sasiedztwie z ziemią kłodzką32. Zdaniem autorki jest to "półstożek podkalenicowy". Nic bardziej mylnego. Warto w tym miejscu przypomnieć lapidame, ale celne określenie Tadeusza Dobrowolskiego, że "kozub jest przyczepiony do prostopadłego szczytu"33. Szczególnie wyraźnie jest to widoczne na jednej z ilustracji w opracowaniu Malickiego (1936, s. 69, ilustr. 80). Owalny półstożek jest odsunięty ok. 10 cm od brzegów dachu. Musimy jednak mieć na uwadze, że słowa Dobrowolskiego odnoszą się wyłącznie do półstożkowych koszyczków charakterystycznych na Górnym Śląsku, a nie do nie rozpoznanych kozubków sudeckich. Wyrażone wyżej krytyczne uwagi odnośnie do kozubków w domach sudeckich mogą okazać się nie w pełni słuszne. Znajdujemy bowiem jedną fotografię domu z miejscowości Karlstal na Śląsku (Haberland, s. 182, ilustr. 87), tuż przy granicy polsko-czeskiej. Po 1945 roku była to bardzo mała wieś o nazwie Orle34, którą włączono w skład Szklarskiej Poręby. Dom, o którym mowa, był piętrowy, nakryty olbrzymim dwuspadowym, gontowym dachem, z małym koszyczkiem oraz sterczyną zakończoną kulą. Należy mieć na uwadze, że wieś Karlstal była osadą przemysłową, powstałą w 1754 roku i bardzo małą, skoro w 1782 roku liczyła tylko 8 domów35. Być może więc, że tylko jeden rolniczy dom opatrzony był koszyczkiem. Jego wzór mógł zostać przeniesiony ze wsi czeskiej, gdzie występowały domy z kozubkami. Nadmieńmy, że nie ma koszyczków w licznie zachowanych zabytkowych budynkach na Dolnych i Górnych Łużycach, których architektura jest często podobna do domów sudeckich36. Zarówno niemiecki badacz kultury Karl Rhamm, jak i Bruno Schier, który się na niego powołuje, milczą na temat szczegółowej geografii kozubków w Sudetach, natomiast Rhamm stwierdza, co jest istotne, że kabfinec jest związany z osadnictwem czeskim (Stepanek, 1968, s. 229), a ściślej, też ze słowackim. Jaśniej ujęli to Plessingerova i Vareka pisząc, że koszyczek nie występował w tych okolicach przygranicznych, które do roku 1945 zamieszkiwali Niemcy (1981, s. 137), tzn. nie występował w czeskich Sudetach. Jeśli by tak było, to dlaczego koszyczki miałyby występować w dolnośląskiej par32 Por. J. Vajdis, Dfevene stavby na Sumpersku, "Narodopisne aktuality" R. 23, 1986, nr 3, ilustr. na s. 162. 33 Tego samego zdania był B. Schier, 1932, s. 89, który pisał "kukła ... ais sełbststiindiger Schindelkranz rein iiusserlich in dem Giebeldreieck angeklebt erscheint". 34 M. Battek, J. Szczepankiewicz, Słownik nazewnictwa krajoznawczego połsko-niemiecki. niemiecko-połski. Wrocław 1998, s. 78. 35 Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. I: GÓIY Izerskie, red. M. Staffa, PTTK "Kraj", Kraków 1989, s. 75. 36 Por. Besonders gefiihrdete Kulturdenkmale im Freistaat Sachsen Burgerhiiuser Bauernhiiuser, Schriftenreihe fUr Baukultur, Architektur, Denkamlptlege Reihe B, hggb. Freistaat Sachsen Staatsministerium des lnnem 1995. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 141 tii Sudetów? A zatem, dopóki nie znajdziemy dalszych przekonywających materiałów lub informacji, dokumentujących konstruowanie kozubka w północnym pasie Sudetów (w Polsce), musimy traktować z rezerwą dotychczasowe wypowiedzi na temat ich istnienia. Z drugiej strony, trzeba by zapewne być ostrożnym w uogólnianiu tezy, że tam, gdzie byli Niemcy, nie mogło być koszyczków. Takiemu stanowisku przeczy budownictwo we wsiach spiskich lub w głębi Słowacji, we wsiach zasiedlonych przez ludność niemiecką, a także w samych Niemczech, do czego wrócimy w stosownym miejscu. Zwracałem już uwagę na fakt, że cały obszar Opolszczyzny i Dolnego Śląska poddany został masowej kolonizacji fryderycjańskiej, szczególnie silnej w hrabstwie Kłodzkim, na Opolszczyźnie i na Górnym Śląsku (mapa 3). Stało się to po 1842 roku, kiedy to Fryderyk II zdobył na Austrii Śląsk. Po obu stronach Odry powstała olbrzymia liczba kolonii37• Większość stanowiły nowe wsie, ale wiele kolonii dosiedlano do starych osad. Nie można zatem wykluczyć, że jeśli po północnej stronie Sudetów istniało kiedyś budownictwo tra- O ~ o:r'''''\!l .t tO~ • • O _~ 0. J3rulolol---- O " Stnrg4w • •• ~ • • ł • . :t."".. .: , ~: . ... .•.: . ,~-, Ohl"".. O :"",: ._ ~ 110-"9 •• I '\. ~ O ~ • • _ \ .łlt • • "_I •• • . o • • • o miasta orientacyjne • osady fryderycjańskie • osady przebudowane w okresie fryderycjańskim 10 20 lO 40 • so Mapa 3. Osadnictwo w okresie fryderycjańskim na Śląsku. Fragment mapy z: Friedrich Hess, Das Schlesżenbuch, Berlin 1938, s. 10. 37 F. Heiss, Das Schlesżenbuch, Berlin 1938, s. 210. Dobry przegląd tego zagadnienia znajdujemy u Trockiej-Leszczyńskiej, 1995, s. 31-56. �142 Jerzy Czajkowski dycyjne, to musiało ono ulec zmianom wraz z upowszechnieniem się planowanego administracyjnie systemu osadnictwa i budownictwa. Fryderycjańskie geometryczne osady były powszechnie znane i naśladowane w innych państwach. Fryderyk Wielki był przeciwny budownictwu tradycyjnemu, zrt(bowemu ze wzglt(dów oszczt(dnościowych i przeciwpożarowych, a właśnie tradycyjne budownictwo dominowało w północnej czt(ści Opolszczyzny zamieszkałej przez ludność polską. Mimo że tu również powstawały liczne osady fryderycjańskie, np. wioska Kup na planie gwiaździstym w centrum Borów Stobrawskich, Kaniów, Niwki, Domaradzka Kużnia, Kały38 i inne, zapewne środowisko geograficzne (odwieczne bory) i demograficzne (ludność polska) wpłynt(ło na utrzymanie się dawnego sposobu i techniki zabudowy. Dodajmy, że działo się to na samym pograniczu z państwem polskim. Natomiast Pogórze Sudeckie i same Sudety zawierały jeszcze pewne rezerwy terenowe, a przy tym zakładano konieczność rozwoju przemysłowego i germanizacji Śląska, na co zwróciła uwagę E. Trocka-Leszczyńska (1995, s. 35 i n.). Te dwa czynniki mogły spowodować generalne zmiany w zakresie nowej lokalnej architektury. Wskazują na to różnice w wyglądzie zewnętrznym budownictwa po obu stronach granicy. Wielkość i kształt koszyczków W rozumowaniu niemieckiego badacza, Bruno Schiera, punktem wyjścia dla powstania i rozwoju koszyczka na terenie zachodnich Słowian, a ściślej Czech, było zarzucenie budowy dachów czterospadowych i przyjt(cie pod wpływem niemieckim w XII wieku (sic!) dachów dwuspadowych. Pozostałością po starszym czterospadowym dachu miałby być koszyczek u szczytu dachu i okap pomit(dzy szczytem a ścianą (Schier, 1932, s. 91). Trzeba przyznać, że w takim rozumowaniu nie znajdujemy ani przyczyny, ani celu. Zresztą nie Schier był autorem tej koncepcji. On przejął ją od Karla Rhamma, który zakładał organiczny związek między kuklą a okapem szczytowym w dachu dwuspadowym39. Sprzeciwił sit( temu L. Stepanek, który uznał, że oba elementy rozwijały się samodzielnie (1966, s. 441). Przyjmujemy, że w późniejszych okresach konstrukcja koszyczka nie musiała znajdować wytłumaczenia, była bowiem kontynuacją zwyczaju budowania, tradycją, ale pierwotnym celem była ochrona miejsca ujścia dymu w narożniku dachu, czyli dymnika, przed opadami atmosferycznymi. Również Kazimierz Moszyński widział związek mit(dzy kuklą czeską i słowacką Powiat opolski. op. cit., sub voce. K. Rahmm, Ethnographische Beitriige zur germanisch-slawischen schweig 1929, s. 227, 229 (zob. Schier, 1932, s. 87). 38 39 Altertumskunde, Braun- �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 143 a dachem dwuspadowym, a u Słowaków również z dachem przyczółkowym40, ale nie wyciągał z tego wniosków. Bruno Schier widział rozwój koszyczka w trzech etapach: 1. powstanie koszyczka w formie półstożka, 2. rozwinięcie podstawy półokrągłej w eliptyczną, 3. przejście z kształtu eliptycznego w linię prostą (Schier, 1932, s. 83). Wydaje się, że jest to uproszczony tok myślenia, gdy patrzy się na cały obszar występowania koszyczka, natomiast możliwy do przyjęcia dla wybranych okolic, w których taki proces rozwojowy miał miejsce. Schier z całą pewnością znał olbrzymie i zróżnicowane kozuby czeskie, ale pomija je milczeniem. Trzeba jednak podkreślić, że zdawał sobie sprawę z niepełnego rozeznania terenowego, skoro pisał: "Leider ist das Verbreitungebiet der kukla bis heute noch nicht genau ermittelt. Die folgende Angaben kannen daher nur Stichpunkte herausgreifen" (1932, s. 81). Czeski badacz, L. Stepanek, wyróżnił pięć typów koszyczków, które dla orientacji warto podać: l. mały, stożkowaty, u podstawy półokrągły lub półowalny; 2. duży, stożkowaty, w formie owalny; 3. mały ostrosłupowy lub inaczej piramidalny, niekiedy tak wąski, że nie wychodzi poza linię dachu, lub przeciwnie: mocno wystający i nabierający czworobocznej formy; 4. duży piramidalny, podłużny; 5. duży piramidalny, czworoboczny (Stepanek, 1968, s. 224; Plessingerova, Vareka, 1981, s. 139). Wśród setek znanych i zachowanych do niedawna domów z koszyczkami w Czechach i na Słowacji można dokonywać różnych podziałów i uogólnień, jednym słowem przeprowadzić naukową klasyfikację, która ułatwia orientację. Materiały z naszego kraju sąjednak zbyt skromne do przeprowadzenia takiej operacji. Można natomiast wymienić te formy, które się gdzieniegdzie zachowały lub znane są z literatury i z fotografii. Najliczniejsze były formy najprostsze, a wśród nich: A. Całkiem małe, w postaci półstożka, z jednego rzędu gontów, czasem z kilku rzędów, częściej z kilkunastu sztuk gontów. U dołu tworzy się ząbkowany lub gładki półklosz, niekiedy z drewnianym dnem. Takie koszyczki zarejestrowano w Wierchomli Wielkiej (1899), w Nowym Targu, w Krempachach, w Zakopanem i na Podhalu w ogóle, w Białce i Zawoi. Wyróżniający się był koszyczek na dachu chałupy ze wsi Panewniki, opublikowany przez 1. Tłoczka (ryc. 20). B. Nieco większy, zrobiony z dwóch rzędów gontów, do którego można zastosować wszystkie powyższe uwagi, odnotowano w willi "Pod Jedlami", w innych budynkach w Zakopanem, w domu z Podgórza Karpackiego (ryc. 9), w Muszynie (na rysunku Jana Matejki, ryc. 6), w Piekielniku, w Koszarawie, na zdjęciach z powiatu pszczyńskiego i rybnickiego, we wsi Turze nad Odrą, ponadto są na budynku w Sośnicowicach (1726) i karczmie z Przewozu (1858). Zdarzały się w Raciborskiej Kuźni i w Kotlarni pod Koźlem (ryc. 25). 40 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. l, Kraków 1929, s. 489-490. �Jerzy Czajkowski 144 C. Niewiele większe od koszyczków z grupy drugiej są kozubki zbudowane z trzech rzędów gontów. Odróżniający się od innych jest płaski koszyczek na kapliczce w Białej Wodzie. W Podwilku był taki koszyczek na dachu czterospadowym, który nad częścią mieszkalną był ok. 1 m obniżony. Nad powstałym małym pionowym trójkątem wisiał niewielki koszyczek. Ponadto były w Wiśle i w Kuźni Raciborskiej (ryc. 19). Takie same, ale gabarytowo nieco większe, są koszyczki na chałupie ze wsi Panewniki i spichlerzu ze Śmiłowiec w chorzowskim muzeum, ponadto przeważały w Istebnej i Wiśle. Niektóre z nich obejmują zewnętrzne brzegi wiatrownic (ryc. 21), inne w górnej części wchodzą pomiędzy te deski (ryc. 22). D. Niezbyt często budowano stożkowe koszyczki z czterech lub nawet pięciu rzędów gontów. Były one z reguły szerokie u podstawy. Na rysunku z 1881 roku domu w Częstochowie jest odwrotnie, koszyczek bowiem jest wysoki i wąski, ale to może (?) wynikać z nieporadności rysowniczej (ryc. 5). Przeciwnie jest na rysunku domu z Ciężkowic. Zachowane zostały właściwe proporcje, a przy tym koszyczek zajmuje połowę wysokości szczytu. Niewątpliwie duże rozmiary miał on na dachu karczmy w Warszawie (ryc. 7). W tym miejscu należy zwrócić uwagę na jeden obiekt, o którym dotychczas nie było mowy, a mianowicie budynek mieszkalny o konstrukcji szkieletowej we wsi Stobrawa w powiecie Brzeg (mapa 2, p. 8). W polskim podziale Ryc. 36. Stobrawa. Wg H.J. Helmigk. �Dach z ,,koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 145 administracyjnym Stobrawa i Brzeg znajdują się na Śląsku Opolskim, natomiast w niemieckim był to już Dolny Śląsk. Słuszność niemieckiego podziału potwierdzają dane statystyczne z pierwszej połowy XIX wieku, kiedy to na 892 mieszkańców było tylko 40 katolików, w miejscu zaś był kościół ewangelicki i ewangelicka szkoła, natomiast katolicy mieli swoją parafię w Karłowicach41, położonych w obrębie Borów Stobrawskich, zamieszkałych przez katolicką ludność polską. Obiekt, o którym mowa (ryc. 36), stanowi przykład wzajemnych wpływów. Konstrukcja jest wynikiem upowszechniania zakazu Fryderyka Wielkiego budowy domów z drewna, szczególnie na obszarach o silnym wylesieniu42, natomiast słomiane pokrycie i koszyczek z pięciu rzędów gontów jest wyrazem oddziaływania ludności polskiej, którą wiele lat po II wojnie światowej zwykło się nazywać ludnością autochtoniczną. Przykład Stobrawy świadczy, że również w innych pogranicznych wsiach Dolnego Śląska mogły pojawiać się koszyczki. Na marginesie wyjaśnijmy, że Śląsk w ciągu tysiącletniej historii przeżywał liczne zmiany polityczne i podziały administracyjne. Należał do Polski, Czech, Austrii, Prus i Niemiec. Pojęcie Śląska Opolskiego utworzono w 1922 roku w Polsce. Obejmowało ono obszar dawnej rejencji opolskiej, która po plebiscycie w 1921 roku pozostała w Niemczech (Pysiewicz-Jędrusik, 1998, s. 32-34). W naszym przypadku pokrywa się to z dawnym zasięgiem koszyczka w konstrukcji dachu na Opolszczyźnie. E. Wśród wyróżnionych przez L. Step anka znalazła się grupa kozubków nazwanych piramidalnymi czworobocznymi. Na Opolszczyźnie odpowiadają im duże kozubki zbijane z desek w formie trójkątnej skrzyni wystającej poza linię dachu (ryc. 27, 30-32). Można tu zaliczyć także te, w których skrzynia kozubka mieści się pomiędzy wysuniętymi połaciami dachu (ryc. 33). F. Natomiast odmienne w budowie były kozubki z Górnego Śląska i Opolszczyzny, w których sam daszek, ułożony skośnie, jest częściowo ukryty pod kalenicą i nie wystaje poza brzegi dachu (ryc. 28, 29). Nie stanowi on jednak regionalnej specyfiki, bowiem spotykało się go również w Czechach (Stepanek, 1966, ilustr. 6)43. G. Odrębny problem stanowią koszyczki na gontowych dachach drewnianych kościołów. Znanych jest siedem obiektów, a więc niewiele. Jeśli jednak weźmie się pod uwagę, że ich lokalizacja pokrywa się z zasięgiem geograficznym chałup z koszyczkami lub jest im bardzo bliska, wówczas nie można 41 J.G. Knie, Alphabetisch-statistisch-topographische Ubersicht al/er Dorfer Flecken. Stadte und andern Orteder Konigl. Preuss. Provinz Schlesien, wyd. l, Breslau 1830, wyd. 21845, s. 660. 42 H.J. Helmigk, Oberschlesische Landbaukunst um 1800, Berlin 1937, s. 19: " ...seit 1756 die «feuergefahrliche und holzverwiistende Bauart von geschrotenem Holze» verboten wird" . 4) Por. Też J. Vajdis, Stavebni .... op. cit., ilustr. na s. 207, a w przeciwieństwie do niej w tej samej wsi: Kratka okres Zd'iar nad Sazavou, inne domy miały kuldę półstożkową (ibid. iJustr. na s. 198). �146 Jerzy Czajkowski mieć wątpliwości, że chodzi o to samo zjawisko. Potwierdzeniem tego był w latach 50. minionego stulecia koszyczek na rzymskokatolickim kościele we wsi Hyncice na czeskim Śląsku (Chybik, s. 231). Dodajmy, że wieś ta oddalonajest tylko ok. 10 km od granicy koło opolskiego Prudnika, a po stronie czeskiej w tym rejonie było spore zagęszczenie wsi, w których do niedawna przetrwały osiemnastowieczne budynki. O kościele z Syryni wspominałem już na wstępie. Obiekt pochodzi prawdopodobnie z 1510 roku, ale brak nam potwierdzenia dendrologicznego. Pierwotnie składał się z nawy i prezbiterium. Późnej dostawiono przedsionki z frontu i z boku, a w XVII wieku osobno stojącą wieżę-dzwonnicę. W szczycie zachodnim, czyli nad dawnym wejściem do kościoła, jest duży piramidalny koszyczek z sześciu rzędów gontów (ryc. 23). Ze względu na znaczną wysokość nad wejściem nie mógł pełnić roli ochronnej tegoż wejścia przed opadami atmosferycznymi. Według 1. Matuszczaka przed zbudowaniem wieży w koszyczku był dzwon (1989, S. 25). Jeśli więc nie pełnił innej funkcji, to ta wydaje się logiczna. Pewne wątpliwości może budzić czas, w jakim się to działo, ale jest on zgodny z poglądami czeskich badaczy (l. Vareka, L. Stepanek). Analogiczny koszyczek znajdujemy na szczycie nawy kościoła w Michalicach koło Namysłowa (Opolszczyzna). Nakrywa on i chroni przed deszczem styk kalenicy prezbiterium ze szczytem nawy (ryc. 37). W wersji pierwotnej, gdy kościół zbudowano (rok 1614), składał się on - jak kościół w Syryniz nawy i prezbiterium, a wieżę dostawiono przy wejściu frontowym w 1730 roku (Matuszczak, 1975, s. 29, ilustr. 51). Szczegółowe badania architektoniczne mogłyby wykazać, czy pierwotnie istniał koszyczek z frontu, czy z tyłu nawy, tym bardziej, że dach był kilkakrotnie remontowany lub pokrywany nowymi gontami (Degen, 1939, s. 111). Wyjaśnienie takiego szczegółu miałoby istotne znaczenie w badaniach nad pochodzeniem koszyczka. W Pstrążnej, sąsiadującej od wschodu z Lubomią, był do ok. 1900 roku kościół z 1680 lub 1684 roku44• Trójczęściowy układ (wieża - nawa - prezbiterium) był podobny do kościoła w Michalicach i miał identycznie umiejscowiony duży kozubek chroniący styk dachu prezbiterium ze szczytem nawy (ryc. 38). P. Siemko zwraca uwagę na ten szczegół, ale niesłusznie nazywa go naczółkiem (s. 136). Półokrągły daszek, zbudowany z trzech rzędów gontów na wzór klasycznego koszyczka, osłaniał drzwi do zakrystii45• 44 Daty budowy podają: E. Boidol, Statistik der bestehenden und nachweisbar bestandenen Holzkirchen in Ostoberschlesien, "Der Oberschlesier" 1929, Bd.; V. H. Luchs, Die oberschlesischen Holzkirchen und Verwandtes, "Schlesische Provinzialbliitter Riibezahl" 1871, No X. (zob. P. Siemko). 45 P. Siemko (s. 137) publikuje tę ilustrację według dzieła: Burgemeister L., Wiggert E., Die Holzkirchen und Holztiirme der preussischen Ostprovinzen, Berlin 1905. �Dach z ,,koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie Ryc .. \? \1ichaliL"c, kośCI\)1 z I () 1.+ r. Wi; [kscna Ryc. 38. Pstrążna, kościół 147 i in. z 16g0 (84?) r. Wg Sicmka. �Jerzy Czajkowski 148 Ryc. 39 . .lankowice. b,ści(·,1 z \tll-l r. Fot. 1. Matus/uak. Ryc. 40. Lubliniec, kaplica św. Anny Fot. 1. Matuszczak. L. 1653 r. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 149 W Markowicach (obecnie część miasta Raciborza), 3 km od centrum miasta, na wschodnim brzegu Odry, był kościół zbudowany po 1623 roku, a rozebrany w 1874 roku. Architekturą upodabniał się do kościoła w Pstrążnej. Na dachu nawy nie miał kozubka, lecz sygnaturkę, natomiast nad szczytem bocznego przedsionka był mały koszyczek ze sterczynką (Siemko, ilustr. 107)46. Osiem kilometrów na południe od centrum Rybnika, we wsi Jankowice, w 1674 roku zbudowany został zrębowy kościół. Jak podaje 1. Matuszczak (1989, s. 131-141) jedną z cech kościoła jest dach naczółkowy nad zachodnim szczytem. Podkreśla on też, że w południowej części Górnego Śląska naczółek był prawie nieznany, natomiast stosowano go na Opolszczyźnie (s. 139). Rzecz w tym, że w szczycie kościoła w Jankowicach nie ma naczółka, jest natomiast duży, złożony z 12 rzędów gontów i bardzo spłaszczony kozubek (ryc. 39), który swoim umiejscowieniem nawiązuje do kościoła z Syryni. Jego forma nie budzi wątpliwości, bowiem podobne znajdujemy na dachach chłopskich chałup. W Lublińcu, 32 km na północ od Tarnowskich Gór, istnieje zrębowa kaplica św. Anny zbudowana w 1653 roku i odbudowana w 1754 roku (ryc. 40). Nakryta jest dwuspadowym gontowym dachem z okapem nad wejściem i małym koszyczkiem z dwóch rzędów gontów, jak na dachu wiejskiej chałupy (Matuszczak, 1975, ilustr. 56). Poza tą informacją, brak jakichkolwiek danych. Na marginesie dodajmy, że koszyczki na dachach cerkiewnych w Maramure~ w Rumunii nie należą do rzadkości. W postaci pełnych stożków nad nawą i prezbiterium lub półstożka w szczycie przedsionka stanowią elementy bardziej dekoracyjne niż praktyczne47. Spotyka sięje również w regionie Sa1aj w północno-zachodniej Rumunii48. Natomiast w Siedmiogrodzie w regionie Erd6ly bywały jeszcze w latach 60. na domach. Nazewnictwo koszyczka Istotną cechą udokumentowania powyższej kwestii j est analiza nazw. Różnorodność form i konstrukcji koszyczków jest analogiczna do nazewnictwa, co nie oznacza, że zachodzą między nimi ścisłe związki. Te ostatnie mogą występować w zakresie terminologii i z tego względu należy rozpatrywać rodzaje nazw na obszarze występowania dawniej koszyczków w Czechach, na Słowacji i na Morawach, a następnie porównać z nazwami w Polsce. 46 Dane te pochodzą z dzieła: A. Weitzel, Geschichte des ratiborer Archipresbyterats, Ratibor 1896. 47 Por. A. Panoiu, Din arhitektura lemnului fn Romania, Bucure~ti 1977, s. 108, 114, 127, 131, 134. 48 Por. 1. Godea, Monumentede arhitecturii popularii. vol. l, Oradea 1972, ilustr. 4, 13. �150 lerzy Czajkowski Dla Czech i Słowacji charakterystyczne było określenie kukla, przy czym na Słowacji i Morawach również w wersji kuklicka, a ponadto jako typowe kozub. W Czechach często używano terminu kabhnec, obalka lub vobalka, w niektórych regionach banka, kukań, sup, lebka, veiice, fabian, jertousek i inne. Na Słowacji występowały też nazwy kukań (rzadko), stitek, halka (Prazak, 1961, s. 99), a na Morawach sapko i pasnice49• W Kremnicy koło Bańskiej Bystrzycy, stanowiącej przed laty niemiecką wyspę językową, używano nazwy TUnnel (Schier, 1932, s. 82), która ma ścisły związek z morawską "wieżycą", ale jednocześnie - według Schiera - na Spiszu i u innych polskich górali znana jest nazwa kukla. W jednym zdaniu twierdzi on też, że w Czechach panuje określenie kabelka, które przejął od czeskiego autora50, a w innym, że powszechne jest wyrażenie Kappel i Kaulend. Ważne jest to drugie wyrażenie, bowiem zostało ono w 1672 roku odnotowane w źródłach archiwalnych: "vom Windt dass [order Keull Endt mit sambt den schindelln heruntergeworffen" (Archiwum Miejskie w mieście Frydlant, Czechy, Księga rachunkowa VI 96 a - według Schiera, 1932, s. 82, przyp. lOS). Kappel może pochodzić zarówno ze st.czes. kapla 'kaplica', jak i st.-g.-niem. kapella 'kaplica' (Bańkowski, Słownik, t. 1, s. 625), natomiast Keull - Kaulend jest ewidentnie niemieckie. Jedno czy dwa regionalne określenia w języku niemieckim świadczą, że na tym gruncie architektoniczny "kozubek" był rzeczą nabytą. Schier w swoich rozważaniach skupił się wyłącznie na kukli i okapie, które jego zdaniem są resztkami szczytowych połaci dachu czterospadowego zredukowanego do dwuspadowego. Podobnego zdania był też V. Frolec (1974, s. 89). Schier szukał związku między wyrazem kukla a łac. cuculla, cucullus, tj. "czepiec, kaptur", co rzeczywiście w czes. i słowo jako kukla do pewnego rodzaju "kaptura" się sprowadza. Stąd też u Reja (1580) kukła to "kaptur mniszy" (Bańkowski, Słownik, t. 1, s. 848). W analizowanej sytuacji nastąpiło przeniesienie nazwy na rzecz później powstałą, którą należało osłonić. Taka sama treść kryła się w określeniu obal, obalka, co w słowniku czeskim tłumaczone jest jako "osłona, okładka". Lebka w czes. to tyle co "czaszka" lub "łeb", a więc też zachodzi podobieństwo do niektórych form kabfińcov, natomiast kukań w czes. oznacza kosz do wylęgu kurcząt, co idealnie pasuje do polskiego popularnego koszyczka. Różnorodność nazw w Czechach wskazuje, że również określenie kabhnec, pochodne z języka romańskiego (Machek, s. 233), nie stanowi pierwotnej nazwy omawianego szczegółu architektonicznego. W polskiej literaturze etnograficznej znajdujemy dwie grupy nazw. Jedną stanowią wymyślane przez piszących nazwy w rodzaju: półokrągły daszek, 49 Czescy autorzy podają szereg innych jeszcze nazw. Por. Stepanek, 1968, przyp. 1; Frolec, 1974, s. 113. so A. lirasek, Osterreich.-ungarische Monarchie, Band: B6hrnen. I, s. 427. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 151 odchylony naczółek, mała strzeszka, przydaszek, daszek przy kalenicy, półstożkowy daszeczek itp. Do drugiej grupy zaliczymy nazwy regionalne, a mianowicie: koszyczek - znany we wsiach na zachodniej Łernkowszczyźnie, na Spiszu, Podhalu, Orawie, w Beskidzie Śląskim, u górali babio górskich, kozub, kozubek - na Podhalu, Górnym Śląsku, południowej Opolszczyźnie, kłobuk - na Górnym Śląsku, w tym nad Odrą, bębenek i fartuszek u górali babiogórskich, korona na Górnym Śląsku i w Brennej w Beskidzie Śląskim. Nazwa koszyczek miała w Polsce naj szerszy zasięg i znajdowała odpowiedniki na Słowacji, gdzie przeplatała się z nazwą kozub, tak jak kłobuk mieszał się nad Odrą z kołpakiem, a kozubelec z kapturkiem w Istebnej i na Śląsku. Stąd też nie budzi zdziwienia nazwa bębenek (Zawoja), bo przez swój kształt kojarzy się zarówno z bębnem, jak i z naczyniem kozubem. Niejasna natomiast jest nazwa fartuszek w Zawoi, którą - być może - należałoby kojarzyć z czeskimfertousek, chociaż równie dobrze można nazwać fartuszkiem półkolisty koszyczek z ozdobnie wycinanymi u dołu gontami. Taki detal jak koszyczek czy fartuszek mógł się w Zawoi pojawić dopiero na początku XX wieku, bowiem w tradycyjnym budownictwie dachy były czterospadowe, a tylko na Orawie w niektórych bogatszych i starych domach konstruowano malutkie koszyczki w dachach czterospadowych (Pokropek, 1995, ilustr. 177, 179). Różnorodność nazw we wszystkich trzech krajach dowodzi, że koszyczek nie wszędzie należy do bardzo starych urządzeń ochronnych, osłaniających dymnik pod kalenicą przed wpływami atmosferycznymi. Jako zamierzona czy też przypadkowa konstrukcja powstał dość dawno, ale rozprzestrzeniał się bardzo długo, docierając do niektórych wsi w Polsce dopiero w końcu XIX, może nawet dopiero w XX wieku. Generalizując, ważną przeszkodą w rozpowszechnianiu się koszyczka była silnie zakorzeniona tradycja budowy da~hów czterospadowych. Należy jednak mieć na uwadze, że często obniżano J 20, 30 cm połacie szczytowe, zarówno w dachach słomianych, jak i gontowych, tworząc naturalne dymniki. Później w ich miejscu zaczęły wykształcać "ię konstrukcje koszyczkowe. Sygnalizuje to M. Messa odnośnie do regionu Detva na Słowacji, kiedy to domy kurne kryte były słomą51. Już K. Moszyń,ki zauważył, że koszyczek ma związek "z dachem dwuspadkowym ... także ~dachem przyczółkowym"52. Z łączeniem koszyczka z dachem naczółkowym nożna jednak dyskutować, bowiem w wielu okolicach Polski spotyka się da;hy naczółkowe, a nigdy nie występowały koszyczki. I tak jest też w innych crajach. II M. Messa, Hatkory stźpik-dekoratźvno---ochranny prvok tradicnej l'udovej architektury nietorych regiónov S/ovenska, w: Tradźcie stavite/'stva a bjvania na S/ovensku, Bratislava-Svidnik 999, s. 226-228. l2 K. Moszyński, op. cit, t. 1, s. 489--490. �Jerzy Czajkowski 152 Ryc. 41. Zwolen k. Bańskicj Bystrzycy. Wg. Ragać. Czescy badacze przyjmują kształt dwuspadowy dachu jako wyraz wpływów gotyku na budownictwo w końcu XV i w XVI wieku (Plessingerova, Vareka, 1981, s. 138; 1982, s. 213). Argumentem koronnym jest ilustracja z 1552-1570 roku w tzw. graduale z Czeskiego Brodu, na której w lewym dolnym rogu znajduje się podcieniowy budynek z równym (w pionie) szczytem, u góry którego widać sterczynę z małym koszyczkiem (Plessingerova, Vareka, 1988, s. 64, ilustr. 15). Można by go porównać do rysunku domu z Ciężkowic (ryc. 10), ale ten ostatni posiadał daszek okapowy w szczycie, który to detal obcy był czeskiej architekturze. Oczywiście, wspomniany dom z Czeskiego Brodu jest ważnym, ale tylko pośrednim dowodem, bowiem nieznany jest czas jego budowy. Słuszność dedukcji wspomnianych badaczy potwierdza inny dokument, który nie był dotychczas analizowany. Jest to rycina części miasta Zwolen na Słowacji, koło Bańskiej Bystrzycy, tzw. "Willembergova veduta" z 1599 roku. Pomijając zamek, na środku znajduje się kościół, ratusz i jeden dom. Natomiast wzdłuż bocznych pierzei widzimy kilka rzędów domów parterowych i piętrowych ze szczytowymi podcieniami. Szczegóły te są dość dobrze widoczne. Każdy szczyt domu opatrzony jest w trójkątny kozubek, a nad niektórym i są sterczyny. Jest zastanawiające, że na żadnym z dachów nie ma kominów. Wyjątek stanowi, oderwany od ogólnej za- �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 153 budowy, dom koło kościoła, który mógł stanowić, dajmy na to, plebanię (Ragac, s. 34, ilustr. l; tu ryc. 41). Autor artykułu informuje, że w 1575 roku miasto spłonęło i zostało odbudowane w stylu renesansowym (s. 40). Data ta jest zbieżna z datą graduału z Czeskiego Brodu. W przypadku Zwolenia zdumiewa powszechność omawianego szczegółu, co wskazywałoby na dawniejsząjego znajomość i zapewne stosowanie. W takiej sytuacji, zachowując krytycyzm, można by informację opartą na obu źródłach zestawiać z datami budowy i remontów kościołów w Syryni, Lubomii, Michalicach, Pstrążnej, Markowicach i Jankowcach, a także z czasem budowy kościoła w Kieżmarku. Tezę badaczy czeskich, zakładającą, iż druga połowa XVI wieku była okresem, w którym uksztahował się koszyczek, należy uznać. Wprawdzie L. Stepanek (1968, s. 225) sądził, że nastąpiło to raczej na przełomie XVI i XVII wieku, ale w 1968 roku nie był jeszcze znany obrazek z graduału i nie był opublikowany widok Zwolenia z 1599 roku. Trzeba jednak podkreślić, że kościoły w Syryni i Lubomii zostały zbudowane w 1510 i 1516 roku, a zatem otrzymałyby koszyczki, które - ze względu na formę i wielkość - należy uznać za piramidalne, przy okazji jakichś remontów. Zastanawiający też jest zbliżony czas pojawienia się kozubków jako elementu architektonicznego i samej nazwy. Zwróćmy uwagę na semantyczną stronę terminu kozub. Na oznaczenie naczynia z kory stosowano go w 1369 roku (Rymut, 1991, s. 160), a w XV wieku znajdujemy kazub, czyli dymnik nad piecem kuchennym (Bańkowski, t. l, s. 650), w XVI wieku zaś kazub, kozub jako 'komin, kominek', czyli piec (Sławski, t. III, z. l, s. 35). W 1632 roku kozub jest poświadczony jako otwór lub przewód, którym uchodzi dym (Słownik polszczyzny ... b, 1978, s. 98). Analogiczne znaczenie miał ten termin na Wołoszczyźnie Morawskiej. W odniesieniu do tego regionu PraZak był zdania, że półokrągły kabfinec występował dawniej jedynie w domach bogatszych (1950, s. 33). Znajomość kozuba jako otworu lub urządzenia do jego zabezpieczania rozchodziła się stopniowo, w miarę porzucania dachów czterospadowych na rzecz dwuspadowych. Powszechność kozubków w domach miejskich na Słowacji i w Czechach wskazuje, że w tym środowisku one powstały, a z czasem upowszechniły się w budownictwie wiejskim, zwłaszcza że oprócz funkcji praktycznej pełniły rolę dekoracyjną, która pozostała, gdy wprowadzono kominy. Znamienny jest zapis polskiego badacza dotyczący Słowacji, w którym czytamy: "Przy piecu stoi małe ognisko na świecenie łuczywem tzw. kozub, kozśbo!C' (Bobek, t. l, s. 203). I to mogła być pierwotna funkcja pewnego urządzenia, którego nazwę kazub przeniesiono na "dymnik nad otevrenym ohnistem (zpravidla zhotoven z prouti nebo z prken a omazen hlinou)" (Frolec, Vareka, 1983, s. 100). To sarno potwierdza J. Langer, pisząc o dymniku nad ogniskiem, który wyprowadzał dym na strych53• Natomiast Prazak w od53 Z listu PhDr. 1. Langera esc. do autora. �154 Jerzy Czajkowski niesieniu do Orawy pisze, że dawniej w izbie było "ohnisko", "koch" i "kozub"; ognisko i koch (= kapa) już na początku XX wieku przeniesiono do kuchni utworzonej z tylnej części sieni, a kozub nadal pozostał w izbie i jako małe ognisko pod kapą służył do oświetlania izby (Prazak, 1961, s. 53,91). Jozef Vydra podkreśla, że w starodawnych domach orawskich był odrębny kozśbok, w którym palono łuczywo oświetlające izbę. W domach "kopaniczarskich" na pograniczu Moraw i Słowacji zwano go kozubkiem lub piecka (Vydra, s. 182, 185). Opisy Bobka i Vydry znajdują w pełni potwierdzenie w rysunkach w pracy Caplovica dotyczących orawskich wsi Zazriwa-Ustredie oraz Velicna (Caplovic, rys. i ss. nie num.), a także w Sumiacu na południe od Popradu (Foltyn, ilustr. 70). Znajdujemy go też we wsi Bradno w regionie Gerner na południu Słowacji, co świadczy o szerokim pod względem geograficznym rozprzestrzenieniu tego zjawiska54. Oczywiście, różnorodnych form mogło być więcej, jak np. wnęki w piecu lub odpowiednio obudowane w ścianie izby, czego przykładem jest jeden z domów z Dąbrówki Dolnej w Muzeum Wsi Opolskiej. Zamykając kwestię kozuba, który przeszedł wyjątkowo bogate zmiany funkcjonalne, od prostego naczynia z kory, plecionego z łyka koszyka, kobiałki czy torby, do ptasiego gniazda czy wydrążonego naczynia, a poprzez swoje derywaty w postaci kozubieć, kozubaty, czyli 'stawać się krzywowypukłym' uzyskał formę rozwojową w kierunku urządzenia zabezpieczającego sam dymnik, który zresztą w swojej najprostszej postaci trwał nieprzerwanie obok form wysoce rozwiniętych. Dokonana analiza wykazała, że koszyczek był związany nie tyle z Małopolską, jak sądzili badacze przed stu laty (Puszet, s. 79), ale z fragmentem Polski południowej55, głównie górzystej, co wynikało z sąsiedztwa ze Słowacją, Morawami i Czechami, gdzie zabezpieczanie otworu dymnikowego przed wpływami atmosferycznymi rozwinęło się najbardziej i przyjęło dekoracyjne formy. Chałupa z Wierchomli prezentuje naj uboższy sposób technicznego wykonawstwa, ale przykłady z Górnego Śląska, Beskidu Śląskiego i Opolszczyzny są świadectwem szukania rozwiązań dekoracyjnych, generalnie uboższych jednak od form słowackich i czeskich. Istotną rolę w połączeniu z koszyczkiem spełniała często sterczyna, tzw. pazdur, który był jego ozdobnym wykończeniem. Niewątpliwie zamknięcie granic po pierwszej wojnie światowej między państwami karpackimi wpłynęło ujemnie na dalsze rozpowszechnianie się dekoracyjnych koszyczków. Zresztą nie tylko to, nastąpiła bowiem generalna zmiana materiałów budow54 S. Mruskovic, Slovenske muzeum l'udovej architektury v Martine, .,SlovenskY mirodopis", 1972, nr l, ilustr. 9. 55 Anna Kutrzebianka w swojej pracy o budownictwie w Zawoi, op. cit, s. 43, napisała, że pół. stożkowe daszki gonciane lub podobne formy spotyka się przede wszystkim we wsiach na północ od Zawoi. Niestety, ani ona, ani nikt inny nie sprecyzował, o które wsie chodzi. �Dach z ,,koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 155 lanych, chociaż one same nie utrudniałyby konstrukcji koszyczków z blachy56, czy z dachówki, ale po raz któryś dała znać o sobie zasada, że "nowe niszczy stare". Zakończenie Przemiany, jakie zachodzą w architekturze murowanej miast i w budownictwie drewnianym wsi i miasteczek w ostatnich sześćdziesięciu latach, nastąpiły w większości krajów europejskich. Stąd też badania prowadzone przez liczne instytucje nad tymi tematami mają zawsze ogromne znaczenie, bo pozwalają zebrać w archiwach i muzeach materiały, których wartość będzie wzrastała w postępie geometrycznym. W niektórych kwestiach badania sąjuż mocno spóźnione, a przykładem tego jest omawiany temat. Szczątkowy materiał, którym dysponujemy, nie pozwala już na historyczną analizę, a znaczne braki są nawet w zakresie geograficznego rozprzestrzenienia poszczególnych odmian. Dzięki bogatym materiałom słowackim i czeskim można lepiej zrozumieć pewne zagadnienia. Na Słowacji konstruowano koszyczki w setkach wsi od zachodniej granicy z Morawami po północną granicę z Polską, na wschodzie po Spisz i rzekę Poprad, Levocske Pohorie, całe Nizke Tatry, Slovenske Rudohorie prawie po Koszyce, a w części zachodniej wszystkie górskie wsie, m.in. po obu stronach rzeczki Turiec i Hron. W związku z tym, że na Spiszu słowackim koszyczki były zjawiskiem powszechnym zarówno w budownictwie wiejskim, jak i miejskim, nie dziwi więc, że udekorowano nimi cztery szczyty ewangelickiego kościoła w Kieżmarku, zbudowanego w 1717 roku na planie krzyża. Dwa z nich są wyraźnie widoczne na zdjęciu z 1923 roku (Vydra, s. 252) oraz na fotografii wykonanej współcześnie57, natomiast na rysunku - prawdopodobnie sprzed 1914 roku - widać trzy duże, półstożkowe koszyczki zwieńczone krzyżami (Barathova, ilustr. 57). Było ich zawsze cztery i tak jest w chwili obecnej. W tej samej pracy zamieszczone są ryciny: kolorowa Ludwiga Rohbocka z panoramą Kieżmarku z połowy XIX wieku (ilustr. 7) oraz czamo--biała, również z połowy XIX wieku (ilustr. 19), na których niektóre domy zwieńczone są koszyczkami. Ponadto jedna fotografia (ilustr. 35) prezentuje dwa domy renesansowe, zapewne z początku XVIII wieku z niewielkimi koszyczkami na krawędziach dachów. Musiały jednak być powszechne, 56 W maju 2003 roku dokonano przeglądu wsi słowackich Zdiaru n. Hronem, Banskej Bystricy. Zvolenia, Ruzomberoka, wzdłuż Hronu i aż do Popradu. Stwierdzono całkowity zanik koszyczków idący w parze z przebudową wsi. Jedynie w Zavadce n. Hronem, Helpie i we wsi Vernar zauważono po kilka, przeważnie starych domów z koszyczkami, niekiedy blaszanymi. 57 A. Kroh, Spisz. Spis. Zips. Szepes, w: Spisz wielokulturowe dziedzictwo, pod red. A. Kroha, Sejny 2000, ilustr. po s. 24 (fot. Mikulas Liptak). �Jerzy Czajkowski 156 " o Mapa 4. Mapa zasięgu kukli-koszyczka na terenie Czech, Słowacji i Polski. skoro w chwili obecnej zachowały się one w liczbie 7 sztuk na ul. Hradnie Mesto na domach przeważnie renesansowych oraz 4 na drewnianych budynkach przy ulicy Stary Trh58, a omówiona wyżej ilustracja ze Zwolenia stanowi dowód, że w tym regionie konstruowano je na pewno w 1575 roku, ale nie jest wykluczone, że wcześniej. Pomijając pojedyncze przypadki spotykania koszyczków w pozostałych okolicach, dominowały one we wsiach górskich i podgórskich. Prawie w ogóle nie było ich u ludności ruskiej, czyli tzw. Łemaków59 i Bojków na Wyżynie Ondawskiej, u Słowaków Szarysza i ludności nizinnej części Zemplina na południe od Vihorlatu, przechodzącej w Nizinę Węgierską. Pozbawiona koszyczków była także cała południowa i południowo-zachodnia Słowacja, w zdecydowanej większości nizinna (mapa 4). Na północno-wschodnich Morawach, od okolic Zlina (Gotwaldov), wokół Vsetina, Roznova, znajdujemy kilkadziesiąt wsi, gdzie kozubki były zjawiskiem powszechnym. Na północy wsie morawskie łączą się z góralszczyzną śląską (czeską i polską). Wzdłuż granicy z Polską chałupy z koszyczkami 58 59 Stwierdziłem to w czasie objazdu terenowego w maju 2003 roku. Lemakowie są odpowiednikiem Lemków po polskiej stronie Beskidu Niskiego. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 157 sięgały ziemi kłodzkiej. Może i tam kiedyś występowały, ale obecnie brakuje na to dowodów. W głębi Czech kabfiniec występował w całej środkowej części kraju. J. Vareka zamyka obszar jego rozprzestrzenienia izoglosą przebiegającą od Jilernnicy u stóp Karkonoszy do SIany na zachód od Pragi, wschodnich obrzeży miasta Pilzna, na południe do Susic, Tynu nad Wełtawą, do miejscowości. Homi Cerekev (Plessingerova, Vareka, 1988, s. 57). Ponadto duże zgrupowanie wsi w środkowych Czechach z konstrukcjami kozubków dachowych zawarte było pomiędzy Hradec Kralove, wokół Pardubic, Chrudima i Hlinska po Usti nad Odrą, HavliclcUv Brod i Zd'ar nad Sazavou. Wymienieni wyżej badacze dopuszczają występowanie poza wspomnianą izoglosą pojedynczych budynków z kozubkami, np. w okolicy Domazlic na południowy zachód od Pilzna. Nie uwzględniają jednak dużej grupy wsi w rejonie Tumova, Liberca i Semily, a nawet w obrębie Karkonoszy, po stronie czeskiej. Przykładami mogą być: piętrowe domy we wsiach Prisovice (1804) i Vrchovina koło Liberca, albo dom z 1787 roku w Ponikli koło Semily (Frolec, Vareka, s. 192, 293; Frolec, 1968), piętrowy dom w miasteczku Zelezny Brod koło m. Jablonec nad Nysą (Sas Zubrzycki, s. 160), czy też dom z 1785 roku we wsi Chvalovice koło miasta Znojmo, na południu Czech. Oprócz opracowań dotyczących Czech i Słowacji, literatura dostarcza nader skromne informacje o stosowaniu omawianego elementu architektonicznego w innych krajach. K. Moszyński, stawiając znak równości między kuklą w Czechach i na Słowacji, łączy ją bezpośrednio z naczółkiem, co zapewne wynikało ze słabego w owym czasie rozeznania zasięgu geograficznego tego szczegółu. Ponadto w niektórych okolicach Czech, wskutek skośnego ścinania szczytu dachu zacierała się różnica między kozubkiem a naczółkiem. K. Moszyński informuje także, iż koszyczek znany jest z Hanoweru i Westfalii (t. l, 1929, s. 489-490). W dostępnej literaturze fachowej nie znajdujemy potwierdzenia tego, ale nie upoważnia to do kwestionowania tej informacji, tym bardziej, że we Frankonii koszyczek, zwany tam Giebelschopf, ciągle widnieje na szczytach domów w wielu miejscowościach, szczególnie wokół Norymbergii. Aby nie być gołosłownym: Ammemdorf (Land Furht) - młyn z 1608 roku; Kirchehrenbach (Land Fohrheim) nad rzeką Regnitz - dom piętrowy z XVII wieku; HOfen (ob. w granicach Norymbergi) - dom parterowy z drugiej połowy XVII wieku; Rosstai (Land Furth) - olbrzymia piętrowa karczma z końca XVII wieku; Grosshabersdorf (Land Furth) - wielka gospoda z 1697 roku; ponadto 7 dalszych obiektów z początku XVIII i XIX wieku (Nagel, 2001, s. 27-145). We wszystkich tych budynkach, które mają wielopiętrowo rozbudowane funkcjonalne poddasza, u szczytu kalenicy znajduje się malutki, z kilku rzędów dachówek, ,,koszyczek", którego zadaniem jest osłona wielokrążka, którym opuszczano na dół lub podnoszono do góry różne ciężary, np. worki z ziarnem. Znane są znacznie starsze obiekty, jak np. �158 Jerzy Czajkowski budynek z Obembreit (Land Kitzingen) przeniesiony do muzeum na wolnym powietrzu w Bad Windsheim, którego parter z kamienia zbudowano w 1554 roku, natomiast piętro z dwupoziomowym poddaszem, o konstrukcji szkieletowej, w latach 1565-1588. W szczycie od ulicy tego budynku jest mały koszyczek nad otworem transportowym60• Szczegół ten ze względu na jego usytuowanie pod kalenicą jest formalnie podobny do niektórych koszyczków czeskich czy polskich, ale ich funkcje były odmienne. Jego konstruowanie w budownictwie Ryc. 42. Tóvaros, Węgry. Willa z koszyczkiem. niemieckim zawsze było związane z pokryciem obiektu dachem dwuspadowym. Zwróćmy również uwagę, że w Gdańsku, na Wyspie Spichrzów nad Starą Motławą, znajdują się 4 murowane spichlerze, które w szczytach od ulicy posiadają duże, piramidalne "koszyczki" kryte dachówkami. Ich funkcja była identyczna jak w wyżej opisanych budynkach niemieckich61• Sąjednakjeszcze inne infonnacje o rzeczywistych koszyczkach. Na przełomie XIX i XX stulecia w miejscowości Tóvaros nad bezimiennym jeziorem, przez które przepływa rzeczka Altai, wpadająca do Dunaju, znajdowała się wielka murowana willa z różnymi w kształcie koszyczkami62• Z rysunku wynika, że były one dość duże i wyraźnie zabezpieczały otwory okienne przed opadami (ryc. 42). Rysunek jest jednak zbyt ogólny, aby można było określić detale. Dodajmy jeszcze, że jezioro jest na linii Komamo (lO km) - Budapeszt (60 km). Do niedawna widywało się domy z koszyczkami w Siedmiogrodzie w Rumunii i w najbardziej na północny wschód wysuniętym skrawku Węgier, w prowincji Szabolcs-Szatrnar. W szeklerskiej wsi esik konstruowano z czterech rzędów gontów koszyczki na dachach czterospadowych, zaś we wsi Kiikiillo gontowe dachy miały duże naczółki (!) obniżone pod kalenicą około 60 cm, 60 K. Bedal, Hauser aus Franken, Musewnsfiihrer Friinkisches Freilandmuseum, Bad Windsheim, 1988, s. 120-124. Dalsze materiały znajdzie Czytelnik w różnych numerach "Franken unter einem Dach", np. 22/2000, 23/2001, Zeitschrift des Vereins Friinkisches Freilandmuseum eV Niimberg. 61 Znajdujemy je na ilustr. 303 w : M. i A. Szypowscy, Gdańsk. Warszawa 1978. 62 Die osterreichisch-ungarische Monarchie. Ungarn, IV Band, (po 1898 roku), s. 483. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 159 i zabezpieczone półokrągłym koszyczkiem63 (Tóth, ilustr. 200, 229). Co się tyczy Węgier, z jednej wsi wspomnianego regionu, Nagyhodos, graniczącą z Zakarpaciem ukraińskim, przeniesiono budynek mieszkalny do muzeum na wolnym powietrzu w Sóstó koło Nyiregyhaza. Jego czterospadowy dach in situ pokryty był słomą lub trzciną i posiadał nad otworem w narożniku dachu mały koszyczek. Po rekonstrukcji pozostawiono dach w tym samym kształcie i pokryto gontem. Koszyczek wykonano z trzech rzędów gontówM. W związku z tym, że na wschodniej Słowacji koszyczek nie był stosowany, wobec tego nie mógł być stamtąd przeniesiony na Węgry. Wytłumaczenia tego faktu można doszukiwać się w wypowiedzi węgierskiego etnografa, Ivana M. Balassa. Pisał on, że region ten na początku XVIII wieku opustoszał pod względem demograficznym. W latach 173~ 1790 napłynęły trzy fale osadnictwa niemieckiego do regionu Tokajskiego. Natomiast Słowacy i Karpato-Ukraińcy (?, J.c.) zasiedlili góry Zemplin i Hegyk6z w Abauj65. W skrótowo ujętym tekście nie wszystko jest jasne, ale wynika z niego, że wyłącznie Słowacy z Gemeru mieli najbliżej do regionu Abauj (na południe od Koszyc) i mogli przenieść technikę wykonywania koszyczków. Za mało jednak mamy danych, aby być pewnym takiego rozwoju sytuacji. Co zaś tyczy się występowania koszyczków-kozubków w innych krajach karpackich, możemy domyślać się, że wiedzę o tym oparto na informacjach sprzed pierwszej wojny światowej, gdy panowały inne realia polityczne. Dotyczy to szczególnie źródeł austro-węgierskich. Zdarzające się tu i ówdzie pojedyncze budynki czy wsie, w których koszyczki występują lub występowały, stanowią zjawisko marginalne. Załączona mapa (nr 4) opracowana na podstawie słowackiej, czeskiej i polskiej literatury tematu prezentuje rozprzestrzenienie geograficzne: koszyczka, kukli, kozubka, kabf'inca w okresie od XVIII do XX wieku, bez względu na różnice chronologiczne jego występowania i zadokumentowania w poszczególnych regionach. Ogranicza się ono ściśle do Środkowej Europy i to głównie w obrębie Karpat Zachodnich na Słowacji i w Polsce oraz na dużych obszarach Wyżyny Czeskiej. Zupełnie pozbawione tego elementu kulturowego na Słowacji są obszary Szarysza, a także dorzecza Torysy, Ondawy z TopIą, Laborca i Latoricy. Nie miały w tym wypadku znaczenia morfologiczne cechy terenu. Na Wyżynie Ondawskiej, zamieszkałej przez Łemaków i Bojków, budownictwo drewniane nie miało charakteru reprezentacyjnego. Wąskie jednotrakto- 63 Zamieszczone ilustracje nie pozostawiają w tym względzie żadnych wątpliwości. Jednocześnie nasuwa się na myśl pewne podobieństwo do niektórych rozwiązań konstrukcyjnych na Orawie,jak sądzę, przypadkowe. 64 Sóstói muzeumfalu, przewodnik, 1989, s. 16-17. 65 LM. Balassa, Region Nordostungarn, w: Das ungarische Freilichtmuseum in Szentendre, Budapest 1989, s. 69. �Jerzy Czajkowski 160 we domy pokryte były niskimi, słomianymi dachami. Natomiast nizinny obszar na południe od Vihorlatu poddany był wpływom kultury wę-gierskiej. Pozbawiona koszyczków była południowa i południowo-zachodnia Słowacja oraz przeważająca część Moraw, z wyjątkiem górskiego terenu od Zlinu po Ostrawę i góry Hruby Jasenik. Na obszarze Czech kabfiniec występował w całej środkowej części kraju. J. Vareka zamyka jego rozprzestrzenienie izoglosą przebiegającą od Jilemnicy u stóp Karkonoszy do SIany na zachód od Pragi, wschodnich obrzeży miasta Pilzna (Plzen), na południe do Susic, Tynu nad Wełtawą, do miejscowości Homi Cerekev (Plessingerova, Vareka, 1988, s. 57). Ponadto duże zgrupowanie wsi z konstrukcjami kozubków dachowych było w północno-wschodnich Czechach pomiędzy Havlickovym Brodem a Hradec Kralowe. 1. Vareka dopuszcza występowanie poza wspomnianą izoglosą pojedynczych budynków z kozubkami, co można powiedzieć również o Słowacji. Nie uwzględnia jednak dość dużej grupy wsi w rejonie Tumova i Liberca, nawet w obrębie Karkonoszy. Przykładami mogą być: piętrowe domy we wsiach Ptisovice (18-4) i Vrchovina koło Liberca albo dom z 1787 roku w Ponikli koło Semily (Folec, Vareka, s. 192, 293; Frolec, 1968) i inne. Autor artykułu nie rości sobie pretensji do wyczerpania tematu. Wręcz przeciwnie, wypowiedzi z różnych krajów mogą uzupełnić obraz zjawiska, które w skali europejskiej można analizować tylko w sensie historycznym. Podpisy pod ilustracjami - objaśnienia l. Biała Woda koło Szczawnicy. Łemkowski dom z widocznym koszyczkiem w szczycie. Fot. R. Reinfuss przed 1934 r. 2. WierchomIa Wielka koło Krynicy. Łemkowski dom z 1899 roku. Rys. W. Niezgoda 1966; a. przekrój podłużny, b. rzut przyziemia, c. przekrój podłużny przez szczyt. 3. WierchomIa Wielka koło Krynicy. Łemkowski dom z 1899 roku. Fot. 1. Czajkowski, 1962. 4. Kościół w Lubomii na Górnym Śląsku (wg R. Henniga i K. Mokłowskiego). Faktycznie był to kościół w Syryni koło Lubomii. Na szczytach nawy i przedsionka widoczne są koszyczki (Lubomia, patrz ryc. 24). 5. Częstochowa. Rysunek z 1881 roku domu z podcieniem frontowym i koszyczkiem (wg K. Mokłowskiego). 6. Muszyna. Fragment rysunku Jana Matejki z widocznymi sterczynami i koszyczkiem (wg K. Mokłowskiego). 7. Warszawa. Fragment obrazu J. Kossaka "WyIew pod Warszawą". Szczytowa ściana karczmy osłonięta gontowym koszyczkiem ze sterczyną. 8. Stopnica woj. świętokrzyskie. Dworek rysowany w 1883 roku z widocznym koszyczkiem nad naczółkiem (wg Z. GIogera). 9. Dom mieszczański z Podgórza Karpackiego (wg Z. GIogera). 10. Ciężkowice, pow. Tarnów. Dom mieszczański, wąskofrontowy, z koszyczkiem i sterczyną (wg 1. Sasa Zubrzyckiego). II. Wola Rasztowska, pow. Radzymin. Dom z koszyczkiem kryty słomą (wg O. Kolberga). �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 161 12. Koszyczki z Podhala (a) i Spisza (b) (wg W. Matlakowskiego). 13. Krempachy na Spiszu. Nieistniejący dom z połowy XIX w. (wg fot. M. Korneckiego z 1952 r.). 14. Zakopane. Willa "Cicha", ul. Kościeliska 71, budynek sprzed 1939. Fot. J. Czajkowski, 1985. 15. Przykłady koszyczków z Orawy: a, d) Podsarnie, b, c) Podwilk, z 1859 roku (wg S. Barabasza). 16. Koszyczki spod Babiej Góry: a) Białka, b, c) Zawoja (wg A. Kutrzebianki). 17. Zakopane. Szczyt domu z koszyczkiem (wg 1. Sasa Zubrzyckiego). 18. Szczyty domów z koszyczkami z Beskidu Śląskiego. Istebna: a) 1865, b) 1868, c) Wisła-Tokarnia, d) Istebna-Połom, koniec XVIII w. e) 1865, (wg M. Gładysza). 19. Istebna pow. Bielsko-Biała. Koszyczek z trzech rzędów gontów między krokwiami (wg M. Gładysza). 20. Panewniki, pow. Katowice. Koszyczek o eliptycznym kloszu nad dachem przyczółkowo-półszczytowym (wg L Tłoczka). 21. Panewniki, pow. Katowice. Dom z dachem dwuspadowym i koszyczkiem, 1866, obecnie w Górnośląskim Parku Etnograficznym. Fot. Arch. GPE. 22. Sośnicowice, pow. Gliwice. Dom kołodzieja, 1726. Fot. St. Deptuszewski ok. 1965. 23. Katowice. Kościół (I 5 lO?) przeniesiony z Syryni, pow. Wodzisław. Nad szczytem nawy i frontowym przedsionkiem widoczne koszyczki. Fot. 1. Matuszczak przed 1975. 24. Lubomia, pow. Rybnik. Kościół, 1516. Widok od południa. Koszyczek znajduje się nad tylnym szczytem nawy (wg Siernka, ilustr. 84). 25. Kotlarnia, pow. Koźle. Dom dwutraktowy, zrębowy, dach z koszyczkiem, 1817 (wg H.J. Helmigk). 26. Dąbrówka Dolna, pow. Namysłów. Dom dwutraktowy, zrębowy, z kozubkiem z desek, 1827. Obecnie w Muzeum Wsi Opolskiej. Fot. J. Czajkowski 2002. 27. Dąbrówka Dolna, pow. Namysłów. Zagroda wielobudynkowa. Nad częściąmieszkalną kozubek w formie trójkątnej skrzyni, mocno odsunięty od połaci dachu. Fot. Arch. Muzeum Wsi Opolskiej (dalej: MWO), karta nr 319. 28. Kaniów, pow. Opole. Kozubek nad szczytem chałupy ukryty pod kalenicą. Fot. ok. 1935. Arch. MWO, karta 455. 29. Chróścice, pow. Opole. Zagroda wiejskiego pastucha. Pod kalenicą ukryty kozubek. Fot. przed 1937 (wg H.J. Helmigk). 30. Zabieniec, pow. Opole. Szczyt dachu z kozubkiem w kształcie trójkątnej skrzyni. Fot. A.M. Wołczyk 1966. Arch. MWO. 31. Domaradz, pow. Namysłów. Dom zrębowy, dach z kozubkiem w formie trójkątnej skrzyni. Fot. 1935. Arch. MWO, karta 407. 32. Zawiść, pow. Namysłów. Dom zrębowy z dużym odstającym kozubkiem. Fot. ok. 1930. Arch. MWO. 33. Domaradzka Kuźnia, pow. Namysłów. Dom zrębowy in situ, uznany za zabytkowy z kozubkami po obu stronach dachu. Fot. 1. Czajkowski 2002. 34. Falkowice, pow. Namysłów. Dom zrębowy z pozorowanym kozubkiem. Fot. sprzed 1939. Arch. MWO, karta 431. 35. Dąbrówka Dolna, pow. Namysłów. Dom zrębowy z pozorowanym kozubkiem. Fot. inż. Basista, po 1960. Arch. MWO, karta 338. 36. Stobrawa, pow. Opole. Dom o konstrukcji szkieletowej z dachem dwuspadowym, ;łomianym i kozubkiem z gontów (wg H.J. Helmigk). 37. Michalice, pow. Namysłów. Kościół, 1614. Nad zachodnim szczytem nawy wiioczny duży, piramidalny koszyczek (wg Degen i in., 1939, s. 284). 38. Pstrąźna, pow. Rybnik. Kościół, 1680 lub 1684. Widok od południa. Koszyczek majdował się nad tylnym szczytem nawy (wg Siernka, ilustr. 154). �162 Jerzy Czajkowski 39. Jankowice, pow. Rybnik. Kościół, 1674. Nad zachodnim szczytem nawy widoczny mocno spłaszczony kozubek. Fot. 1. Matuszczak przed 1989. 40. Lubliniec. Kaplica św. Anny, 1653, odbudowana 1754. Nad szczytem mały koszyczek. Fot. J. Matuszczak przed 1975. 41. Zwolen koło Bańskiej Bystrzycy, Słowacja. Fragment miasta. 1599 roku. Na dachach wszystkich budynków zaznaczone są kozubki (wg Ragac, ilustr. I na s. 34). 42. Tóvaros, Węgry. Willa z koszyczkami na dachach (1898 r.). Podpisy pod mapy Mapa 1. Miejscowości w Polsce, w których stwierdzono architektoniczne "koszyczki" w XIX-XX w. Oprac. 1. Czajkowski. Wykaz miejscowości: I. Stopnica, 2. Ciężkowice, 3. Ropa, 4. Uhryń, 5. Muszyna, 6. Wierchomla Wielka, 7. Biała Woda, 8. Jaworki, 9. Szlachtowa, 10. Łapsze Niżne, 11. Łapsze Wyżne, 12. Krempachy, 13. Frydman, 14. Nowy Targ, 15. Zakopane, 16. Chochołów, 17. Jabłonka, 18. Podwilk, 19. Piekielnik, 20. Zubrzyca Górna, 21. Podszkle, 22. Harkabuz, 23. Podsamie, 24. Zawoja, 25. Białka, 26. Podgórze podkarpackie (Myślenice), 27. Andrychów, 28. Koszarawa, 29. Jeleśnia, 30. Radziechowy, 31. Cięcina, 32. Milówka, 33. Istebna, 34. Wisła-Centrum, 35. Wisła-Połom, 36. Wisła-Tokarnia, 37. Brenna, 38. Cieszyn, 39. pow. Pszczyna (Pszczyna), 40. Grzawa, 41. Mysłowice, 42. Sławków, 43. Będzin, 44. Czeladź, 45. Panewniki, 46. Śmiłowice, 47. Bojków, 48. Pilchowice, 49. Sośnicowice, 50. Łącza, 51. pow. Rybnik (Rybnik), 52. Jankowice, 53. Syrynia, 54. Lubomia, 55. Pstrążna, 56. Markowice, 57. Kuźnia Raciborska, 58. Turze, 59. Kotlarnia, 60. Strzybnik, 61. Przewóz, 62. Koźle, 63. Lubliniec, 64. Częstochowa, 65. Niwki, 66. Czarnowąsy, 67. Dobrzeń Wielki, 68. Chróścice, 69. Stare Siołkowice, 70. Nowe Siołkowice, 71. Popielów, 72. Stobrawa, 73. Kani ów, 74. Kup, 75. Brynica, 76. Ładza, 77. Domaradz, 78. Domaradzka Kuźnia, 79. Falkowice, 80. Dąbrowa, 81. Jastrzębie, 82. Lubnów, 83. Dąbrówka Dolna, 84. Kozuby, 85. Zawiść, 86. Żabieniec, 87. Brzezinki, 88. Domaszewice, 89. Michalice, 90. Gorzów Śląski, 91. Orle; poza mapą: 92. Warszawa, 93. Wola Rasztowska pow. Radzymin, 94. Potylicz pow. Rawa Ruska. Miejscowości orientacyjne: K - Kłodzko, B - Brzeg, S - Namysłów, L - Kluczbork, O - Opole, R - Racibórz, G - Gliwice, E - Katowice, T - Olkusz, Z Kraków, Y - Wadowice, U - Bielsko-Biała, P - Zakopane, C - Nowy Sącz, D - Gorlice, H - Tarnów. Mapa 2. Północna Opolszczyzna. Wsie, w których w 2. połowie XX w. były stare domy z kozubkami. Opr. J. Czajkowski. Mapa 3. Osadnictwo fryderycjańskie na Śląsku (Fragment mapy z: Friedrich Heiss, Das Schlesienbuch, Berlin 1938, s. 10). Objaśnienia: kółka puste - miasta orientacyjne, kółka pełne - osady fryderycjańskie, półkola pełne - osady fryderycjańskie dodane do starszych wsi. Mapa 4. Mapa zasięgu kukli-koszyczka na terenie Czech, Słowacji i Polski. Oprac. J. Czajkowski. Objaśnienia: punkty czarne - wsie; kółka - punkty orientacyjne. Czechy - I. Usti nad Łabą. 2. Liberec, 3. Vrchlabi, 4. Melnik, 5. Siany, 6. Praga, 7. Pilzno, 8. Susice, 9. Tyn nad Wełtawą, 10. Horni Cerekev, 11. Hav\ićkiiv Brod, 12. Hradec KraIove, 13. Ćeska Tfebova, 14. Brno, 15. Olomouc, 16. Ostrava, 17. Zlin (Gotwaldov). Słowacja - I. Zilina, 2. BratysIava, 3. Nitra, 4. Banska Bystrica, 5. Ruzomberok, 6. Poprad, 7. Nova Cubovna, 8. Spisska Nova Yes, 9. Kosice, 10. Presov. Polska - I. Kłodzko, 2. Wrocław, �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 163 3. Brzeg, 4. Namysłów, 5. Kluczbork, 6. Opole, 7. Częstochowa, 8. Racibórz, 9. Gliwice, 10. Katowice, II. Pszczyna, 12. Cieszyn, 13. Żywiec, 14. Zakopane, 15. Nowy Sącz, 16. Gorlice, 17. Tarnów, 18. Kraków, 19. Olkusz. Węgry - I. Nyiregyhaza, 2. Tatabanya. BIBLIOGRAFIA Bachmann A. 1929 Dach w budownictwie ludowym, Lwów. Barabasz Sto 1928 Sztuka ludowa na Podhalu, cz. I i II, Spisz i Orawa, Lwów. Banithova N. 1989 Keimarskj hrad, Martin. Bednarik R. 1967 Eudove stavitel'stvo na Kysuciach, Bratislava. Benia M. 1979 Lohilne dobove formy l'udoveho stavitel'stva a vjber objektov pre region Liptov v Muzeum slovenskej dediny, "Zbornik Slovenskeho Narodneho Muzea" (dalej: "ZSNM" lub "SSNM") R. 73, Etnografia 20, s. 34-65. Bobek W. 1937 Lud słowacki, w: Słowacja i Słowacy, pod red. W. Semkowicza, t. 1: Kraj i lud, s. 179-259. Bogdanowicz 1. 1995 Dach, w: Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. II: Budownictwo, PTL, Wrocław, s. 175-213. Bogusz W. 1999 Projektowanie architektoniczne i budownictwo regionu. Podręcznik dla technikum, Warszawa. Boidol E. 1925 Statistk der bestehenden und nachweisbar bestandenen Holzkirchen in Ostober-schlesien, "Der Oberschlesier" 1929, Bd. V. Botik 1. 1999 Tradicie stavitel'stva a byvania v prostredi etnickjch minorit Slovenska, w: Tradźcie stavitel'stva a byvania na Slovensku, Bratislava-Svidnik, s. 12-34. Budownictwo ... 1900 Budownictwo drzewne, Wydawnictwo Towarzystwa "Polska Sztuka Stosowana" w Krakowie, red. E. Trojanowski i 1. Warchałowski, Materiały, z. VI, Kraków. Burgermeister L., Wiggert E. 1905 Die Holzkirchen und Holzturme der preussischen Ostprovinzen, Berlin. Bytnar-Suboczowa M. 1963 Główne elementy kultury ludowej na Śląsku, "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 23, Wrocław, s. 7-78. Chybik 1. 1990 Dfevene domovnź stity jeseniskjch lidovych staveb, "Cesky lid", nr 3, s.228-233. Ciołek Gerard 1948 Dach chaty w polskim budownictwie wiejskim, cz. II, "Polska Sztuka Ludowa", nr 1, s. 12-19. �164 1984 Jerzy Czajkowski Regionalizm w budownictwie wiejskim w Polsce, t. l, s. 210; t. 2, s. 246, Kraków. Czajkowski J. 1966 Budownictwo między Białą a Popradem, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 1, s. 152-173. 1969 Budownictwo mieszkalne w Beskidzie Niskim i na przyleglym Pogórzu, "Rocznik Muzeów Województwa Rzeszowskiego" t. II. 2000 Skansen w Zawoi, "Kielecka Teka Skansenowska" t. 1, Kielce, s. 221-227. Ćaplovic 1977 taro kresaneho dreva Eudova architektura Oravy, Martin. Danekova D. 1979 Lokalne dobove formy l'udoveho stavitel'stva a vjber obiektov pre region Pohronie v Muzeum slovenskej dediny, ,,ZSNM", R. 73, Etnografia 20, s. 117-159. Degen K., Bleyl, Werbik v., Focke F. 1938 Bau- und Kunstdenkmiiler des Kreises Namslau, seria: Die Bau- und Kunstdenkmiiler Schlesiens, Breslau. Dobrowolski T. 1931 Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej górali śląskich na podstawie zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach i Muzeum Miejskiego w Cieszynie, "Zaranie Śląskie" R. VII, z. 1, s. 86-114. 1948 Sztuka na Śląsku, Kraków-Wrocław. Dołżycka B. 1995 Formy chałup na obszarach peryferyjnych, w: Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. II: Budownictwo, Wrocław, s. 159-174. Dubiel L. 1957 Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Śląskim w latach 1860-1950, "Prace i Materiały Etnograficzne" t. 10, s. 7-157. Eliasz Radzikowski 51. 1901 Styl zakopiański, Kraków. Fo1tyin L. Volksbaukunst in der Slovakei, Praha. 1960 Frolec V. 1968 Historicke pozadi vyvoje lidoveho stavitelstvi v Moravsko-Panonske oblasti, "Ćeski Lid", nr 5, s. 285-312. 1974 Lidova architektura na Morave a ve Slezsku, Brno. Eudova stavebna kultUra ajej vjznam na Slovensku pre poznanie kulturneho 1980 ryvoja v Karpatoch, 4, s. 18-21. Frolec v., Vareka J. 1983 Lidova architektura. Encyklopedie, Praha. Gajkowa O. Kultura ludowa okolic Hor i Potylicza, "Prace i Materiały Etnograficzne" 1947 t. 6, s. 38-76. Gaspar J. Tatry, Stare pohladnice rozpravuju, Świadectwo dawnych pocztówek. 2002 Gil E. 1985 Z badań Muzeum Wsi Opolskiej nad drewnianym budownictwem ludowym Opolszczyzny, "Opolski Rocznik Muzealny", t. 8, s. 5-103. Gil E., Pilarski S. 1970 Budownictwo ludowe Opolszczyzny, Kraków. Gloger Z. Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce, t. l, Warszawa. 1907 �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 1958 Gładysz M. 1935 1958 165 Encyklopedia staropolska, t. 3-4, Warszawa. Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków. Kultura ludu śląskiego, w: Górny Śląsk, red. K. Popiołek, M. Suchocki, Wysłouch, Sto Zajchowska, Cykl: Ziemie Staropolski, Poznań, t. V, cz. 1, s.454-522. 1971 Tradycyjna kultura Opolszczyzny i jej rola we współczesnym życiu wsi w: Ogólnopolska Konferencja Muzeów i Parków Etnograficznych, Opole 22-24 września 1970 roku (Referaty i komunikaty), Opole, s. 72-84. . Gładyszowa M. 1958 Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkawicach Starych w XIX i XX w., "Etnografia Polska", t. I, s. 200-213. 1963 Budownictwo, w: Stare i Nowe Siołkawice, cz. 1, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 8, Ossolineum, s. 349-513. 1976 Budownictwo, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M. Biemacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka, s. 279-327. 1978 Górnośląskie budownictwo ludowe, Ossolineum. 1984 Budownictwo i struktura osadnicza, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia kultury wsi Beskidu Śląskiego, "Etnografia Polska" t. 28, s. 35-70. Godea I. 1972 Monumente de arhitecturii popularii din nord-vestul Romaniei, vol. I, Oradea. Haberland M. 1926 Die indogermanischen Volker des Erdteils, w: Illustrierte Volkerkunde in zwei Biinden, t. II, cz. 2: Europa und Randgebiete, red. G. Buschan, wyd. 2 i 3 Stuttgart. Heidenreich B. 1998 Górnośląski Park Etnograficzny. Przewodnik, Chorzów. Hennig R. 1882 Das deutsche Haus, Stral3burg. Helmigk H.J. 1963 Oberschlesische Landbaukunst um 1800, Berlin. Jabłońska T., Moździerz Z. 1994 ,,Koliba ", pierwszy dom w stylu zakopiańskim, Zakopane. Hrabetova J. Polabskfj narodopisne muzeum Prerov nad Labem. Przewodnik, s. 5. 1988 Jagiełła K. Budownictwo ludowe, w: Górale Beskidu Żywieckiego, red. O. Tylkowa, 1991 s. 49-72, Kraków. Jostowa W. Muzeum Orawski Park Etnograficzny. Przewodnik, wyd. III, Kraków. 1977 Kantar J. 1972 Eudove stavitel'stvo a byvane na Orave, w: Eudova kultura w Karpatach, Bratislava, s. 213-224. 1980 Perspektivy pamiatkovej starostlivosti a l'udowU architekturu, "Pamiatky Priroda" 4, s. 6-9. Karłowicz J . 190 I Słownik gwar polskich, t. 2, Kraków. Karłowicz 1., Krynicki A., Niedźwiecki W. 1970 Słownik języka polskiego, t. 2, Warszawa. �166 Katalog ... 1966 1967 1968 Jerzy Czajkowski Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VI, Województwo katowickie, z. 5: powiat gliwicki, Warszawa. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII, Województwo opolskie, z. 13: powiat raciborski. Warszawa. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII, Województwo opolskie, z. 11: Miasto Opole i powiat opolski, Warszawa. Kolberg O. Dzieła wszystkie, t. 26: Mazowsze, cz. III, PTL, Wrocław-Poznań. 1887/1963 Kornecki M. 1994 Kultura artystyczna Zamagurza (w świetle zabytków), "Teki Krakowskie" I, Kraków, s. 5--48. Kovacevicova S. 1972 Drevene stavby na Slovensku, "Narodopisny vestnik ceskoslovenskY", VII 1-2. 1976 K problematike iivotneho prostredia robotnikov na Slovensku v minulosti, "Slovensky mirodopis" (dalej "SN"), nr 1, s. 1-35. Kovaru V. 1981 A'rchitektonicke a vytvarne prvky lidoveho domu v moravskjch a slezskjch Karpatech, w: LidovĆl stavebni kultura, Brno, s. 260-271. Krassowski W. 1961 Architektura drewniana w Polsce, Warszawa. Kroh M. 1995 Sądecki Park Etnograficzny, Przewodnik, Nowy Sącz. Kutrzebianka A. 1931 Budownictwo ludowe w Zawoi, Kraków. Langer J. Eudove stavitel'stvo severnej casti Gravy, "SSNM", R. 59, Etnografia 6, 1965 s.23-58. 1972 ZvlĆlstnosti tradićneho vyvoja l'udoveho domu v Liptove, "SN" , nr 4, s. 572-599. 1976 Interetnicke vztahy lidoveho domu moravsko-slovensko-polske kontaktove zóny, "SN", nr 2, s. 266-278. 1982 K problematice vertikĆllniho vyvoje tradicniho lidoveho domu w zĆlpadnich Karpatech, w: Eudova stavebni kultura, Brno, s. 131-142. 1996 Co mohou prozradit lidove stavby, Roznov pod Radhostem. 1997 VolnĆla vĆlzanĆlkonstrukce roubeneho domu, w: Evropskj kulturni prostor -jednota v rozmanitosti, ed. J. Vareka, M. Holubova, L. Petraoova, "Cesky lid", Suplement 84/1997, s. 150-157. Langer K. 1955 Atlas l'udovych stavieb, Martin. Lazistan E., Michalov J. 1983 Drevene stavby na Slovensku, Martin. Linde B. S. Słownik języka polskiego, t. 2, Lwów, reprint PIW, 1951. 1855 Luchs H. 1871 Die oberschlesischen Holzkirchen und Verwandtes, "Schlesische ProvinzialbJiitter Riibezahl", No X. Lutsch H. 1886-1903 Verzeichnis der Kunstdenkmiiler der Provinz Schlesien, Bd. 1-5, Breslau. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 167 Machek V. 1997 EtymologickY slovnźkjazyka ceskeho, reprint z 3. wydania z roku 1971, Praha. Malicki L. 1936 Zarys kultury materialnej górali śląskich, Katowice. Matlakowski W. 1892 Budownictwo ludowe na Podhalu, Kraków. 1915 Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa. Matuszczak J. 1974 Kościoły drewniane na Śląsku, Ossolineum. 1989 Studia nad kościołami drewnianymi na Górnym Śląsku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu", Sztuka, z. 9. Mencl V. 1980 Lidowi architektura v Ćeskoslovensku, Praha. Messa M. 1999 Halkovy stl'pik - dekoratźvno-ochranny prvok tradicnej l'udovej architektury niektorjch regiónov Slovenska, w: Tradicie stavitel'stva a byvania na Slovensku, red. M. Sopoliga, Bratislava-Svidnik, s. 226-228. Milczanowski Z. 1983 Budownictwo ludowe regionu babiogórskiego, w: Park narodowy na Babiej Górze. Człowiek i przyroda, red. K. Zabierowski, Warszawa-Kraków, s.260-272. Mjartan J. 1974 Stavitel'stvo, w: Horehronie, Bratislava, s. 11-77. Moklowski K. 1903 Sztuka ludowa w Polsce, cz. I: Dzieje mieszkań ludowych, cz. II: Zabytki sztuki ludowej, Lwów. Morcinek G. bd. Śląsk, seria: Cuda Polski, Wydawnictwo Polskie, Poznań. Moskala E. 1968 Ziemia wadowicka, Kraków. Moździerz Z. 1999 Budownictwo ludowe na Podtatrzu, "Teki Krakowskie" IX, Kraków, s. 115-137. Nagel A. 2001 Dor/er, Hoje, Stuben Spuren vergangener bauerlicher Welten Frankens aus der Halfie des 20. Jahrhunderts, Fotografien von Friedrich August Nagel aus dem Nurnberger Umland und der Frankenalb, zusammengestellt und erliiutert von Konrad Bedal, mit einer biografischen Skizze von Herbert May, Bad Windsheim. Narodopisna ... 1895 Narodopisna vjstava Ćeskoslovenskó v Praze 1895, Praha. Neuling H. 1900 Schlesiens Kirchorte und ihre kirchlichen Stiftungen bis zum Ausgange des Mittelalters, Breslau. Odbudowa ... 1915 Odbudowa polskiej wsi. Projekty chat i zagród włościańskich opracowane przez grono architektów polskich, red. WI. Ekielski, Kraków. Olejnik J. 1964 Prźspevok k poznaniu l'udoVlłho stavitel'stva v oblasti Spisskej Magury, "SSNM", R. 59, Etnografia 6, s. 61-86. �168 Jerzy Czajkowski Panoiu A. 1977 Din arhitectura lemnului in Romania, Bucure~ti. Pawlikowski l. G. 1931 O "Styl Zakopiański" w budownictwie Zakopanego i Podhala, "Wierchy" t. 9, Kraków. Plessingerova A., Vafeka J. 1981 Zasięg karpackich elementów budownictwa mieszkalnego na terytorium Moraw zachodnich i Czech, "Etnografia Polska" t. 25, z. 2, s. 133-141. 1982 Objev vyobrazeni ćeskeho roubeneho domu z konce IS. stoleti, "Cesky Lid" 69,4, s. 210-218. 1988 Otazka existence podlomeni a kabf'ince ve śtitu lidoveho domu (Pfispevek k stanoveni hranice typu lidovych staveb v Ceskoslovensku), "Casopis narodniho muzea", fad historicka 157, 1-2, s. 52-65. Pokropek M. 1989 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa. Pokropek M. i W. 1995 Tradycyjne budownictwo drzewne w Polsce, t. I: Budownictwo ludowe. Chałupy i ich regionalne zróżnicowanie, Warszawa. Popiołek F. 1965 Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice. Pass o. 2000 Karpacki Nemci, "Pamiatky a muzea" 4, s. 24-27. Prazak V. 1950 Valaśskj dum pod Makytou (odtlacok z "Narodopis. Sbornika", rocnik IX), s.3-96. 1961 K studiu lidove architektury a zpusobu bydleni na Grave, "SN", nr I, s.46-100. Puszet L. 1903 Studya nad polskiem budownictwem drewnianem, I: Chata, Kraków. Pysiewicz-Jędrusik R. 1970 Zmiany granic Śląska w czasie i przestrzeni, w: R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Kanapska, Granice Śląska, Wrocław, s. 6--48. Ragac R. 2000 Zwolenska radnica v pisomnych prameiioch do konca 16. storoćia, "Archeologia historica" 25, Banski Bystrica s. 33--41. Reinfuss R. 1934 Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie, "Lud" t. 33, s. 3-12. 1947 Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych elementów kultury materialnej, "Lud" t. 37, s. 160-235. Orawski dom z ł\o}'żką,"Polska Sztuka Ludowa", R. 4, nr 1-6, s. 36-55. 1950 1971 Łemkowie jako grupa etnograficzna, Sanok. 1998 Zarys kultury materialnej ludności łemkowskiej z dawnego" Kresu muszyńskiego ", MMBLS, nr 34, s. 7-51. Ripka I. 1981 Terminologia l'udoveho obydlia, w: Ludova staveni kultura, Brno, s. 54-58. Sadowska E.l. 1995 Tradycyjne budownictwo ludowe Górali Babiogórskich, w: Monografia Zawoi, Kraków-Zawoja, s. 173-189. Sas Zubrzycki J. 1930 Cieślictwo polskie, Lwów. �Dach z ,,koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie Schier B. 1931 Sedlacek 1. 1977 1981 Hauslandschaften Reichenberg. und Kulturbewegungen 169 im ostlichen Mitteleuropa, Roinovske namesti v 19. stoleti, "SN", nr 3, s. 461-469. Typy dfevenych domu na roinovskem namessti a jejich zdene ekvivalentny v 19. stoleti, w: Lidova stavebni kultura, Brno, s. 274-283. Siemko P. 200 I Nie zachowane kościoły drewniane Górnego Śląska, Katowice. Skowronek J. 1989 Od konspiracji do kapitulacji, seria: Dzieje narodu polskiego, Warszawa. Slovensko ... 1975 Slovensko, Lud. cz.II, red. nauk. Dr. B. Filova, esc., Dr. 1. Mjartan, DrSc Bratislava. Sławski F. 1966 Słownik etymologiczny języka polskiego, t. III, z. 1(11), Kraków. Słownik języka ... 1978 Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, t. 1, Warszawa. Słownik polszczyzny. .. 1978 Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa, t. XI, Ossolineum. Słownik staropolski ... 1962 Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. 3, z. 5 (18), Ossolineum. Sopoliga M. 1990 Ludova architektura Ukrajincov vjchodneho Slovenska, Svidnik. 1983 Narodne żitła ukrainci shidnai Slowacczini, Prjasziw. Spyra A. 1980 Stan budowy skansenu "Zagroda Wsi Pszczyńskie/" "Acta Scansenologica", t.l, Sanok, s. 207-209. 1988 Zagroda wsi pszczyńskiej, Przewodnik po skansenie, Pszczyna. Sztuka ... Sztuka Stosowana, Wydawnictwo Towarzystwa "Polska Sztuka Stosowa1906 na" w Krakowie, red. E. Trojanowski i J. Warchałowski, Kraków, z. 8-9. Szyller S. 1915 Tradycya budownictwa ludowego w architekturze polskiej, Warszawa. Stepan L., Vafeka 1. 1991 Klic od domova, Praha. Stepanek L. 1966 SlovenskY dum s podlomeni ve stfedoevropske lidove architektufe, "SN", 4, s. 436-447. 1967 K problematice kabfince v Ćeskoslovensku, "Cesky lid" 1968, nr 4, s. 223-230. Stika J., Langer J. 1988 Ćeskoslovenske muzea v prirode, Martin, Ostrava. Stranska D. K otazce zvysenych staveb na Slovensku, ,,sN", nr 1, s. 65-121. 1966 Strelec K. Typologicke znaky a diferenciacie l'udoveho stavitel'stva v juinych obla1982 stiach stredneho Slovenska v druh ej polowici 19. a zaciatkom 20. storoCia, "ZSNM", 76, Etnografia 23, s. 117-165. Tłoczek L 1957 Chałupy polskie, Warszawa. �170 1958 Jerzy Czajkowski Polska chałupa na polsko-czechosłowackim pograniczu, "Ćeskoslovenska Etnografie" l, s. 87-98. Dom mieszkalny na polskiej wsi, Warszawa. 1989 Toth 1. 1961 Nepi epiteszetiink hagyomanyai, Budapest. Trocka-Leszczyńska E. 1995 Wiejska zabudowa mieszkaniowa w regionie sudeckim, Wrocław. Treter M. 1938 Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej, "Wierchy" t. 16, s. 62-70. Turzo 1. 1963 Z l'udovej architektury Turca (Stity a vstupy), "SSNM", R. VII, Etnografia 4, s. 76-82. (Ungaro) 1898 Die asterreichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bi/d. Bahmen, l. Abteilung, Wien. b.d Die asterreichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bi/d. Ungarn, IV Bd., Wien. Vareka J. 1974 Pfispevek k v);voji dvora na Moravskem Vala.ssku, w: Moravsko-slovenske vztahy v lidove kultufe, Ostrava, s. 19-24. 1977 Vznik okapove orientace u ćeskeho domu, "SN", nr 3, s 470-473. Vareka J., P1essingerova A. 1990 Merkmale des Karpatenbauernhauses auf dem Gebiet Westmiihrens und Bahmens, "Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", 1~, s. 289-300. Vodera S., Skabrada J. 1985 Jihoćeska lidova architektura. Ćeske Budejovice. Vydra 1. 1958 Eudova architektura na Slovensku, Bratislava. WeItzel H. 1896 Geschichte des ratiborer Archipresbyterats, Ratibor. Wesołowska H. 1985 Kultura ludowa, w: Historia Śląska, pod red. Sto Michałkiewicza, t. III, cz. 2, Ossolineum, s. 667-707. Wiktor J. 1956 Pieniny i ziemia sądecka, Kraków. Zawiliński R. 1912 Z kresów polszczyzny, Kraków. 1931 Budownictwo orawskie, "Ziemia" t. 16, nr 8-10, s. 171-174. Zubercova Z. 1979 Lokalne dobove formy l'udoveho stavitel'stva a vyber objektov pre region Spiś v Muzeum slovenskiej dediny, "ZSNM" R. 73, Etnografia 20, s.69-109. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 171 Jerzy Czajkowski ROOF WITH A "BASKET' IN OLD POLISH HOUSES (Summary) The article is the first attempt at a complete analytical discussion of all the articles on the buildings with a roof featuring the so-called "little basket". So far there has not been any article in which this problem is discussed generally with reference to any region. Compared to Poland's southern and western neighbours, interest in this roof type was negligible, information about it was scarce and only a few examples, mainly from southern Poland, have been discussed. The author presents the onset of interest in this architectural detail, which is connected with the general development of research into folk building. In the second part of the article the areas in which this type of roof was popular are described, i.e. l. the mountainous region from the Beskid Sądecki to Beskid Śląski, 2. Upper Silesia and the Opole Silesia region, 3. northern Opole region and 4. the Sudety. In the subsequent part the author focuses on the size and shape of baskets and the names connected with them. The text is a compendium of knowledge on roofs with a "basket" in Poland. It is based on archives, literature and the investigations conducted by the author and different university centres and museums in Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c66652d06ca142127b469139a154b42.pdf 0f3656baa18a21b81d1facc72d822e7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5072 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource Muzeum Etnograficzne w Krakowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4705 Title A name given to the resource Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.83-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dolińska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 MAGDALENA DOLIŃSKA Muzeum Etnograficzne lm. S. Udzieli w Krakowie MUZEUM ETNOGRAFICZNE W KRAKOWIE - WIERNOŚĆ TRADYCJI Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, jedno z najstarszych i największych polskich muzeów, obchodziło niedawno jubileusz dziewięćdziesięciolecia istnienia. Jubileusz skłaniający do zadumy i refleksji nad dziejami tej instytucji, tym więcej znaczący, że działając niemal nieprzerwanie od chwili założenia w 1911 roku nie tylko zdołała ona przetrwać dwie wojny światowe, zmiany ustroju oraz ciągłe trudności finansowe i uchronić swe zbiory od zniszczenia, ale też przez cały ten czas służyła wiernie idei, która przyświecała jej założycielowi i pierwszemu dyrektorowi, Sewerynowi Udzieli. Świadectwem owego upartego i wiernego trwania wbrew przeciwnościom losu są gromadzone od początku bogate kolekcje etnograficzne, zarówno polskie, jak i egzotyczne, częstokroć pochodzące jeszcze z XIX wieku, a także naj starsza część wystawy stałej, zrealizowana przed pięćdziesięciu laty na sposób skansenowski zgodnie z zamysłami samego Udzieli. Warto więc przypomnieć dzieje nie tylko samego Muzeum, ale i jego wystawy stałej, która jest niewątpliwie ewenementem w muzealnictwie polskim. Uroczyste otwarcie krakowskiego Muzeum Etnograficznego miało miejsce 19 lutego 1911 roku, myśl o jego założeniu zrodziła się jednak znacznie wcześniej, bo już w początkach XIX wieku, gdy tworzyły się pierwsze w Polsce kolekcje etnograficzne. Budzące się w tamtym czasie zainteresowanie kulturą ludową wyrosło z zapoczątkowanego przez romantyzm poszukiwania w niej pradawnych, rdzennie polskich i nie skażonych obcymi wpływami pierwiastków, które mogłyby się przyczynić do odnowy i rozwoju kultury polskiej, przy braku własnej państwowości zagrożonej wynarodowieniem i rozmyciem w kosmopolitycznej szarzyźnie i nijakości. Podtrzymane zostało przez pozytywizm, który ze swym hasłem twórczej pracy organicznej przyniósł zainteresowanie stanem ekonomicznym kraju i rozwojem rodzimej wytwórczości, także wiejskiej, w podniesieniu jej poziomu widząc patriotyczny obowiązek oraz szansę dla polskiego przemysłu i rzemiosła. Towarzyszące temu odkrywanie piękna w przedmiotach, w których wcześniej widziano jedynie użyteczność i prymitywizm wykonania, zachęcało wielu miłośników rzeczy pięknych do ich kolekcjonowania. Niekiedy zaś kolekcjonerskim pasjom to- �84 Magdalena Dolińska warzyszyło lub z nich wyrastało głębsze zainteresowanie kulturą wsi i dążenie do ratowania od zapomnienia tego, co już wtedy zdawało się bezpowrotnie odchodzić w przeszłość. W Krakowie kolekcjonowanie wytworów kultury ludowej zapoczątkowali dwaj wybitni przedstawiciele świata nauki, Wincenty Pol, poeta, geograf, folklorysta, prekursor polskiego muzealnictwa, oraz JózefŁepkowski, archeolog, historyk sztuki i konserwator zabytków. Pierwszy z nich zbierał je z myślą o założeniu muzeum etnograficznego, drugi kilkuset zgromadzonymi okazami zasilił utworzony przez siebie na Uniwersytecie Jagiellońskim gabinet archeologiczny!. Kolekcje te trafiły w latach 60. XIX wieku do Muzeum Starożytności (ob. Archeologiczne), utworzonego w 1850 roku ze zbiorów archeologicznych i starożytniczych, gromadzonych od kilkudziesięciu już lat przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie2• To ostatnie przekształciło się w 1872 roku w Akademię Umiejętności, do której trafiły z czasem znaczące kolekcje etnograficzne z terenów Polski oraz z krajów europejskich i pozaeuropejskich, darowane przez przedstawicieli polskiej nauki. W podobny sposób zbiory o charakterze etnograficznym znalazły się w krakowskim Muzeum Narodowym, założonym w 1879 roku z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, ukierunkowanym na gromadzenie przede wszystkim pamiątek narodowych i rodzimej sztuki. Okazy etnograficzne pojawiały się także na modnych od końca XVIII stulecia wystawach przemysłowych i rolniczych3, które miały demonstrować osiągnięcia gospodarcze w dziedzinie przemysłu, rolnictwa i rzemiosła, przyciągać kapitały, pobudzać rozwój produkcji i wymiany handlowej. Były również miejscem wymiany poglądów i informacji na temat badań technicznych, przyrodniczych, humanistycznych, a także prezentacji rodzimej wytwórczości, która miała dostarczyć wzorów, form i motywów zdobniczych dla rzemiosła i przemysłu artystycznego. Z czasem posiadały odrębne działy etnograficzne prezentujące, w ograniczonym zakresie, wytwórczość ludową różnych regionów. Nie interesowano się przy tym samą wsią czy kulturą ludową, a jedynie tzw. przemysłem domowym, w którym szukano inspiracji dla sztuki stosowanej czy użytkowej. Wzorem dla wystaw organizowanych w większych i mniejszych miastach Polski stała się wystawa wiedeńska z 1873 roku, na której urządzono dwa duże działy etnograficzne - przemysłu domowego i budownictwa ludowego, z okazami również z terenów Galicji, m.in. kompletnie wyposażonymi autentycznymi chatami włościańskimi. Podobne działy zorganizowano w 1887 roku na krakowskiej Krajowej Wystawie Rolniczej I J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1919), "Zeszyty Naukowe UJ, Prace Etnograficzne", z. 8, Kraków 1975, s. 64. 2 Od 1815 r. 3 Pierwsza taka wystawa miała miejsce w 1798 roku w Paryżu. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 85 i Przemysłowej, na której starano się pokazać ,jak najwierniejszy obraz bytu naszego ludu wiejskiego we wszystkich jego odmianach"'!, wskazując jednocześnie na artystyczne walory ludowych wyrobów, mogące mieć znaczenie dla ich ewentualnego zbytu5• Podobnymi założeniami i celami kierował się dr Adrian Baraniecki, lekarz, zesłaniec i społecznik, zakładając w 1868 roku Muzeum Przemysłowe, którego podstawą stała się przywieziona przez niego z podróży do Anglii i Francji i podarowana Krakowowi kolekcja około pięciu tysięcy przedmiotów z zakresu przemysłu, techniki i rzemiosła. Utworzone przez niego muzeum miało wspomagać rozwój rodzimego rzemiosła, dlatego organizowało pracownie i warsztaty rzemieślnicze, prowadziło kursy i szkoły rzemieślnicze, gromadziło też jako wzory wszelkie "przedmioty użytkowe, opracowane pod względem artystycznym, czyli (...) należące do dziedziny przemysłu artystycznego"6. Znalazły się wśród nich również cenne kolekcje etnograficzne, nie tylko polskie, ale i egzotyczne, zebrane przez krakowskich uczonych, zbieraczy i podróżników, często przyjaciół Baranieckiego, wciąganych przez niego do współpracy z Muzeum. W podzielonej zaborami Polsce pierwszą instytucją, która gromadzenie okazów etnograficznych, zarówno krajowych i słowiańskich, jak i pozaeuropejskich, uczyniła głównym swoim celem i która robiła to systematycznie i planowo, było warszawskie Muzeum Etnograficzne, założone w 1888 roku w ramach warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa7. Nie było natomiast takiego muzeum w zaborze austriackim, gdzie ogarniętych ludoznawczą pasją ludzi, tak uczonych, jak i zwykłych kolekcjonerów, skupiło założone w 1895 roku we Lwowie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego liczne oddziały, powstające w mniejszych miejscowościach, gromadziły wytwory kultury ludowej, przyczyniając się do rozwoju muzeów regionalnych, jednak przez długi czas nie udawało się - mimo zawartych w statucie postulatów - zrealizować idei samodzielnego muzeum etnograficznego. Powrócił do niej dopiero w 1903 roku krakowski, a raczej podgórski oddział Towarzystwa, wydając odezwę, w której pisano: "czytamy chętnie klechdy i baśnie z obcych stron, (...) unosimy się nad cudzemi sztukami i tam szukamy wzorów dla siebie, a mało komu przyjdzie na myśl wniknąć w tajniki ludu naszego i tu szukać rodzimych zabytków chlubnej przeszłości naszej. (...) Muzeum takie powin4 Program 1-li)Ista1-li)l etnograficznej na 1-li)Istawierolniczo-przemysłowej krajowej w Krakowie, Kraków 1887, s. 1 (za: J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ... , s. 30). s J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 16-17. 6 K. Homolacs, I. Bojarska, Przewodnik po zbiorach Muzeum. Przemysłowego im. Dra Baranieckiego w Krakowie, Kraków 1928, s. 10-11. 7 Zdołało ono zgromadzić znaczące zbiory, o dużej wartości poznawczej, które zostały niestety całkowicie zniszczone w pieIWszych dniach II wojny światowej (zob. J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 38-62). �86 Magdalena Oolińska no dać dokładny obraz całego życia ludu wiejskiego i miejskiego, tak w dniach powszednich, jak w czasie kościelnych lub domowych uroczystości. (...) Stworzenie takiego muzeum etnograficznego ma dziś tern większą wagę, że pod wpływem rozmaitych czynników zaciera się i ginie powoli u ludu naszego wszystko to, co tworzyło do tej pory wybitnąjego charakterystykę',g. Autorem odezwy był Seweryn Udziela, jeden z naj aktywniej szych członków Towarzystwa, w tym czasie także współredaktor wydawanego przez nie "Ludu", od lat nie tylko kolekcjonujący wytwory kultury ludowej, ale i pisujący o niej poważne rozprawy. Ten urodzony w 1857 roku w Starym Sączu wnuk górali gorczańskich, syn skromnego urzędnika sądowego, a sam z wykształcenia nauczyciel, etnografią zainteresował się już jako gimnazjalista9. Gromadzenie danych empirycznych uważał za jej podstawowy obowiązek lO i sam temu właśnie poświęcił całe swoje życie. Przez wiele lat tułał się, jako nauczyciel szkół ludowych i wydziałowych, po galicyjskich wsiach i miasteczkach, nie tylko samodzielnie uzupełniając w tym czasie wykształcenie pedagogiczne (na studia uniwersyteckie był zbyt biedny) i uzyskując stanowisko inspektora szkolnego, ale jednocześnie rozwijając w wiejskim środowisku aktywną działalność społeczną i oświatową. Inwentaryzował wiejskie ośrodki wytwórcze, próbował tworzyć warsztaty przemysłu ludowego, zakładał czytelnie ludowe i kółka ludoznawcze, prowadził wykłady popularne, pisał i wydawał tanie broszurki dla ludu. Współpracował też korespondencyjnie z krakowskimi uczonymi, m.in. profesorami Izydorem Kopernickim i Bronisławem Gustawiczem - temu ostatniemu już w 1880 roku przesłał zbiór około czterystu pieśni. Od 1888 roku nawiązał kontakt z Janem Karłowiczem, redaktorem "Wisły", w której publikował swoje ludoznawcze artykuły. Na podstawie złożonej z nich obszerniejszej pracy, zatytułowanej Lud polski w powiecie ropczyckim, został w grudniu 1889 roku przyjęty na członka Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności li. Swoje własne etnograficzne zbieranie zapoczątkował Udziela w 1880 roku, zainspirowany wystawami rękodzieła ludowego w seminariach nauczycielskich'2. W ciągu trzydziestu lat zgromadził znaczną kolekcję, którą po raz pieIWszy pokazał w 1902 roku w Sukiennicach, na wystawie zorganizowanej przez utworzone nieco wcześniej Towarzystwo "Polska Sztuka Stosowana". Niedługo potem podjął starania o urządzenie przy Muzeum Narodowym w Krakowie 8 Odezwa Podgórskiego Oddziału Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 1grudnia 1903 r., Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 9 S. Udziela, Pierwsze kroki na polu etnografii, "Orli Lot", R. VI, 1925, s. 23-25. 10 E. Pietraszek, Seweryn Udziela jako badacz kultury ludowej, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 52. II A. Jacher- Tyszkowa, Seweryn Udziela - założyciel Muzeum Etnogrąficznego w Krakowie, ,,Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 9-23. 12 Tamże, s. 23. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 87 odrębnego działu etnograficznego i już w styczniu 1904 rokul3 otworzył w sali lewego skrzydła Sukiennic, tzw. Postrzygalni, nową ekspozycję, na którą złożyły się przedmioty pochodzące zarówno z jego liczącej około dwu tysięcy obiektów kolekcji, jak i z darów różnych towarzystw, rad powiatowych miast galicyjskich oraz wielu osób prywatnychl4. Pragnąc stworzyć muzeum, które "przechowałoby i pokazywało naszym potomkom świadectwa dawnego charakteru chłopa polskiego, jego dawnego sposobu życia, nawet wtenczas, gdy fala szarej, uniformującej cywilizacji przemysłowej Zachodniej Europy, już cały nasz kraj zaleje i pochłonie"l5, liczył Udziela nie tylko na połączenie różnych, rozproszonych dotąd zbiorów, ale też na szybkie ich powiększenie dzięki ofiarności społeczeństwa. Nie pomylił się, dary napływały z wszystkich stron, równie szybko jednak rozrastało się Muzeum Narodowe i potrzebowało nowych pomieszczeń na własne kolekcje. Wkrótce więc wystawa etnograficzna została częściowo przeniesiona na "półpiąterko do dwóch bardzo małych i źle oświetlonych salek"16, częściowo zaś spakowana i pomieszczona w składziku koło kaplicy w szkole im. Jana Długosza w Podgórzu oraz w podgórskim mieszkaniu Seweryna Udzieli, gdzie "w przedpokoju (...) mieścił się właściwy zrąb muzeum, biblioteka, pracownia fotograficzna etc. We wszystkich zaś kątach mieszkania, na szafach i piecach były filie tego muzeum"l? W tym stanie zbiory przetrwać miały kilka lat, do czasu, gdy - pod wpływem fermentu intelektualnego, wywołanego obchodami pięćsetnej rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem - powrócono w 1910 roku do idei utworzenia w Krakowie, ,jako w sercu i w dawnej stolicy Polski"l8 , odrębnego muzeum etnograficznego. W odezwie, wydanej 8 lipca tegoż roku przez Seweryna Udzielę i prof. Juliana Talko-Hryncewicza, wzywano do zapisywania się do powstającego Towarzystwa Muzeum Etnograficznego i do składania darów w pieniądzach i przedmiotach. Chodziło o to, by "ocalić od zagłady przeżytki przeszłości znikające bezpowrotnie"l9 i -jak dopowiadano w późniejszym sprawozdaniu - by "w przyszłości nie powiedziano, iż w naszym społeczeństwie nikt nie pomyślał wtedy, gdy to jeszcze było możliwe, o ratowaniu resztek kultury ludowej, zawierającej w sobie ślady prastarej kultury całego naro13 Oddział etnograficzny Muzeum Narodowego, "Czas", z 10.1.1904, nr 7, s. I; Oddział Etnograficzny Muzeum Narodowego (w Krakowie), "Tygodnik Ilustrowany", nr 10, 1904, s. 199. (Powtarzaną niekiedy błędną datę - styczeń 1905 r. - zasugerował sam S. Udziela w swoim artykule Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 323). 14S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 323. 15L. Sawicki, Nowe muzeum etnograficzne na ziemiach polskich, "Lud", t. 16, 1910, s. 420. 16Tamże, s. 423. 17T. Seweryn, Seweryn Udziela jako twórca Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Kraków 1938, s. 3. 18 Odezwa Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z dn. 8 lipca 1910 r., Arch. MEK. 19Tamże. �88 Magdalena Dolińska du"20. Wezwanie poparł m.in. krakowski "Czas", pisząc: "To nie jest czczy sentymentalizm, muzeum etnograficzne będzie mieć dla naszego narodu doniosłe znaczenie jako środek walki o lepszą przyszłość. Będzie się przyczyniało do podnoszenia świadomości narodowej wśród ogółu naszego społeczeństwa, (...) do budowy naszej kultury narodowej w kierunku artystycznym"21; odpowiedzieli zaś na nie krakowscy uczeni i artyści. Kilka miesięcy później, 9 lutego 1911 roku, mając już zatwierdzony przez c.k. Namiestnictwo statut, zawiązało się Towarzystwo Muzeum Etnograficznego22. Prezesem został prof. Julian Talko-Hryncewicz, lekarz i antropolog, skarbnikiem prof. Franciszek Bujak, historyk, sekretarzem dr Franciszek Kiernik, anatom, a kustoszem muzeum Seweryn Udziela. Przyszłe Muzeum obejmować miało "wszystkie dzielnice dawnej Polski, a po części i ziemie ludów ościennych, które w jakikolwiek sposób przyczyniły się do wytworzenia kultury naszej"23, miało też w nim być miejsce także i dla "zbiorów etnograficznych egzotycznych, o ile by zostały ofiarowane przez polskich podróżników lub zbieraczy"24. Przejęte przez Towarzystwo zbiory Udzieli i innych ofiarodawców pomieszczono w wynajętym od 1 grudnia 1910 roku lokalu, złożonym "z dwóch pokoików i kuchenki w podwórzu"25 przy ulicy Studenckiej. Muzeum, będące własnością Towarzystwa i z jego składek utrzymywane (jego założyciele i niektórzy członkowie zobowiązali się wpłacać przez pierwsze trzy lata więcej niż wymagał statut26), zostało uroczyście otwarte 19 lutego 1911 roku. Wystawę, którą urządził Udziela przy pomocy dwóch zaprzyjaźnionych nauczycieli, mimo niekorzystnych warunków zwiedziło do końca roku, a więc w ciągu 113 zaledwie dni jej otwarcia, 1705 osób, nie tylko z Krakowa, co niewątpliwie dobrze świadczy o skuteczności podjętej przez Towarzystwo akcji propagandowej27. "Nieodpowiednio umieszczony, ciemny, szczupły i niewygodny"28 lokal na Studenckiej nie mógł pomieścić przyrastających szybko - dzięki ofiarodawcom - zbiorów, nie stwarzał też właściwych warunków na ich eksponowanie, niebawem więc rozpoczęto starania o nową, obszerniejszą siedzibę. Zna- 20 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie za rok 1911, Kraków 1912, s. 3. 21 F. Bujak, Polskie Muzeum Etnograficzne. Nowa instytucja kulturalna w Krakowie, "Czas", nr462 i464z 10 i 11 XI 1911. 22 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa ... za rok 1911, s. 4. 23 Odezwa Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z 8 lipca 1910 r., Archiwum MEK. 24 Odezwa do Wydziału Krajowego, 1911 r., Archiwum MEK; F. Bujak, Polskie Muzeum Etnograficzne, op. cit. 25 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia", 1926, nr 13-14, s. 196. 26 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa ... za rok 1911, Kraków 1912, s. 10. 27 Tamże. 28 S. Udziela, Muzeum ..., "Ziemia", 1926, nr 13-14, s. 196. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 89 leziono ją na Wawelu, w budynku dawnego seminarium św. Michała, zajmowanym częściowo przez inne instytucje. W lutym 1914 roku Sejm galicyjski uchwalił przekazanie nowego lokalu Muzeum Etnograficznemu na okres dwudziestu lat, pod warunkiem jednak wyremontowania go w całości. Było to - zważywszy zły stan tej "wielkiej rudery"29 oraz nikłe dochody Towarzystwa, do 1919 roku utrzymującego się głównie ze składek i darów - wyzwanie bardzo trudne, podjęto je jednak, znajdując w nim szansę na dalszy rozwój muzeum. Już VI 1913 roku, nie czekając na oficjalną decyzję, rozpoczęto przenoszenie zbiorów i nieustające remonty, których nie zaniechano nawet podczas długich lat wojny światowej. Dzięki ogromnemu wysiłkowi, rok po roku, w miarę jak pozwalały na to skromne środki, oddawano "pokoik za pokoikiem"30, otwierając kolejne ekspozycje ze zbiorami ilustrującymi różne obszary kultury ludowej, nie tylko polskiej, ale również ludów ościennych, a nawet egzotycznych. Ostatnie sale urządzono i otwarto dla publiczności w latach 1920-21, a kilka lat później pisał Udziela z żalem: "mamy już 15 sal wystawowych przepełnionych, a przydałoby się chociażby drugie tyle"3l. Tymczasem nie tylko nie było możliwości dalszego rozmieszczania przybywających wciąż zbiorów, nie tylko brakowało miejsca na pracownie i czytelnię, a nawet na kancelarię Zarządu, ale także już urządzonym salom groziło zamknięcie, budynek bowiem popadał w ruinę, a jedynym środkiem zaradczym, jaki z braku pieniędzy stosowano, było podpieranie pękających stropów słupami32. Kilkakrotnie ponawiane próby przekazania Muzeum na własność miastu lub państwu nie powiodły się33. W dodatku Zarząd Zamku Królewskiego na Wawelu wypowiedział lokal i Towarzystwo Muzeum stanęło wobec konieczności znalezienia nowego do końca lipca 1931 roku, co z niedostatku odpowiednich funduszy zdawało się niemożliwe. Opiekę nad zbiorami zaoferował wówczas wojewoda śląski, w zamian jednakże za przeniesienie ich do Katowic34. Muzeum dla Krakowa niespodziewanie uratowała praczka S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, ,,Ziemia" ..., s. 196. Tamże. 31 Tamże. 32 T. Seweryn, Sprawozdanie za rok 1937/38, rkps., Archiwum MEK; E. Pietraszek, Seweryn Udzielajako badacz kultury ... , s. 84. 33 Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z 20 marca 1917 r., Archiwum MEK; G., Fr. G., Z Towarzystwa Muzeum Etnograficznego na Wawelu, "Nowa Reforma", z 25 V 1917, nr 240; S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 201; A.D., Echa krakowskie, ,,Kurjer Warszawski", z 14 IV 1936; E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ... , s. 76; 34 Muzeum Etnograficzne w Krakowie straciło dach nad głową, "I1ustrowany Kuryer Codzienny", z 13 VI 1930, nr 155; Wawelskie Muzeum Etnograficzne w niebezpieczeństwie, "Czas", z 12 VI 1930, nr 132; Na bruk. do piwnic. czy do Katowic?, "Naprzód", z 16 VI 1930, nr 132; Kraków wobec groźby utraty Muzeum Etnograficznego. "Głos Narodu", z 14 I 1931; Pomieszczenie Muzeum Etnograficznego nie jest zdecydowane, "I1ustrowany Kuryer Codzienny", z 22 I 1931, nr 22. 29 30 �90 Magdalena Dolińska Maciejowa, wpadając z pełną prania balią i częścią stropu z drugiego piętra do sali wystawowej ze strojami lubelskimi i opoczyńskimi. Gdy o przygodzie przerażonej kobiety, ścianach opryskanych brudnymi mydlinami i stropach podpartych nieheblowanymi słupami rozpisała się szeroko prasa35, informując jednocześnie o trudnościach Towarzystwa, władze Krakowa podjęły wreszcie energiczne kroki w celu przekazania Muzeum Etnograficznemu nowego lokalu na pierwszym piętrze sąsiedniego, tzw. poszpitalnego, gmachu na Wawelu36. Tym razem jednak to Zarząd Muzeum nie zdecydował się na podpisanie umowy, ponieważ warunkiem objęcia nowych pomieszczeń, i to tylko na pięć lat, było odrestaurowanie ich na własny koszt. W rezultacie Muzeum pozostało w dotychczas zajmowanym gmachu poseminaryjnym, coraz bardziej popadającym w ruinę. Zarysowywały się i pękały mury oraz sufity, osunęło się sklepienie piwnicy, grożąc zniszczeniem biblioteki. Ratowano się przed katastrofą podpieraniem walących się stropów słupami i zamykaniem kolejnych sal przed zwiedzającymi37• "Żałosny widok zmurszałych i rozsypujących się murów wywoływa śmiertelnie przygnębiające wrażenie, a depresję pogłębia olbrzymie stłoczenie cennych zbiorów, wypełniających nie tylko szatY i gabloty wystawowe, ale i szuflady, w których nikt ich nie może oglądać ..."38, pisano w ówczesnej prasie. Uwagę władz miały zwrócić nie tylko tego typu enuncjacje, ale również masowe i demonstracyjne ofiarowywanie do Muzeum darów w postaci dzieł sztuki ludowej i zabytków etnograficznych, a niekiedy nawet całych, bardzo cennych kolekcjP9. Było to tym ważniejsze, że gościnę krakowskiemu Muzeum Etnograficznemu oferowały już nie tylko Katowice, ale i Lwów, przeznaczający na ten cel specjalny gmach i środki na utrzymanie40• Przez całe lata nie starczało pieniędzy nie tylko na remonty, ale nawet - jak pisano w dorocznym sprawozdaniu - na "utrzymanie należytego porządku i czystości, odpowiednie ogrzanie w zimie, aby zbiory uchronić od uszkodzenia, wreszcie utrzymanie chociażby dwóch, trzech funkcjonariuszy, potrzeb- Jl Praczka w Muzeum etnograficznem, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 22 V 1931, nr 140; W Muzeum Etnograficznem zawalił się sufit, "Głos Narodu", z 21 V 1931, nr 135; Jak praczka wpadła do Muzeum Etnograficznego?, "Nowy Dziennik", z 22 V 1931, nr 137; Praczka w Muzeum, "Naprzód", z 21 V 1931, nr 114. J6 T. Seweryn, Seweryn Udzielajako twórca Muzeum ..., s. 9. J7 T. Seweryn, Zbiorom krak. Muzeum Etnograficznego grozi zagłada, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 19 IV 1934, nr 107; Krakowskie Muzeum Etnograficzne w. .. trumnach, "Głos Narodu", z 18 N 1934; Oryginalna demonstracja w obronie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ,,Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 16 V 1934, nr 134; Wawel-kolebka Muzeum Etnograficznego ma stać sięjego grobem?, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 10 VI 1936, nr 160. J8 Krakowskie Muzeum Etnograficzne w... trumnach, "Głos Narodu", z 18 IV 1934. J9 Oryginalna demonstracja ... ; Hojny zapis na rzecz Muzeum Etnograficznego w Krakowie, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 9 V 1934, nr 127. 40 A.D., Echa krakowskie, "Kurjer Warszawski", z 14 IV 1936. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 91 nych do ciągle wzrastającej pracy w Muzeum"41. Dalej dodawano: "dzisiejszy kustosz nie tylko kieruje sprawami Muzeum, prowadzi kancelarię, jest preparatorem, ale musi najczęściej spełniać czynności służącego: przenosić szafy i gabloty, zamiatać i kurze ścierać. A w zimie, gdy nie ma czem palić i nie ma kto palić, marznie, chcąc chociażby najpilniejsze załatwić sprawy"42. Przez długie lata Udziela nie tylko sam załatwiał sprawy finansowe i administracyjne, ale też inwentaryzował i katalogował zbiory, prowadził bibliotekę i archiwum, oprowadzał zwiedzających, do pomocy mając na stałe jedynie dwóch emerytowanych nauczycieli43 i tylko przy urządzaniu wystaw angażując - też bezpłatnie - kilka innych osób, w tym własne dzieci. A przy tym do 1920 roku pracował również zawodowo, objeżdżając jako inspektor szkolny wsie i miasteczka województwa krakowskiego, co wprawdzie ułatwiało rozwijanie działalności kolekcjonerskiej, do której wciągał miejscowych nauczycieli i urzędników, a także młodzież szkolną, utrudniało jednak pracę muzealną i naukową. Dopiero od 1919 roku Muzeum zaczęło otrzymywać - oprócz subwencji od różnych instytucji, m.in. od Rady miasta Krakowa - stałe wsparcie finansowe od państwa, co pozwoliło na zakup sprzętu muzealnego i najpierw doraźne, potem już regularne miesięczne wynagrodzenia dla kustosza Muzeum oraz zarządcy i służącego, a z czasem nawet Uuż w latach 30.) na zatrudnienie na stałe paru osób44. Pomimo absorbujących go zajęć, związanych z prowadzeniem Muzeum i pracą zawodową, Udziela utrzymywał także liczne kontakty z innymi muzeami, wysyłał eksponaty na wystawy zagraniczne i krajowe, planował badania terenowe nad północnymi Krakowiakami oraz urządzenie skansenu w Lasku Wolskim koło Krakowa, pisał, publikował, doradzał. Ułożył wspólnie z profesorem Julianem Talko-Hryncewiczem program wykładów z antropologii i etnografii dla nauczycieli szkół podstawowych, a dla młodzieży napisał kwestionariusz zatytułowany Opis kapliczek, zapoczątkowując w ten sposób całą serię podobnych opracowań, drukowanych w miesięczniku dla młodzieży "Orli Lot". Akcja kolekcjonerska, prowadzona za pośrednictwem tego pisma, przyniosła Muzeum spore ilości nie tylko materiałów opisowych, rysunków i fotografii, ale także materialnych wytworów kultury ludowej45. Był to poważny sukces, nie tylko bowiem udało się znacznie powiększyć zbiory, ale także wpłynąć na ich kształt, co nie było łatwe przy ciągłym niedostatku środków finansowych. Ubolewał nad tym Udziela jeszcze w 1926 roku, pisząc, że "roz41 Sprawozdanie UYdzialu Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie za rok 1920, s. 4, Archiwum MEK. 42 Tamże. 4) Jak podaje Sprawozdanie UYdzialu Towarzystwa ... za rok 1911, s. 4 i 6, byli to Feliks Taroni i Antoni Warchałowski. 44 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 79. 4S J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 76. �Magdalena Dolińska 92 wój Muzeum postępuje powoli i dorywczo, przypadkowo, bo zawisł tylko od darów różnych dobrodziei i przyjaciół Muzeum, stąd wielkie szczerby w zbiorach, które można zapełnić tylko przez systematyczne, celowe zapełnienie ich drogą kupna"46. Pod koniec życia, mimo ubywających sił i nękających go chorób, nadal cały swój czas poświęcał Seweryn Udziela Muzeum, które stanowiło sens jego życia i było niemalże jego domem. Swoim uporem sprawił, że mimo wszelkich przeciwności pozostało ono w tym samym miejscu na Wawelu, kiedy zaś przeniesienie z takim trudem rozmieszczonych zbiorów do innego, pobliskiego gmachu stało się realne, nie potrafił się już z tym pogodzić47. Zmarł we wrześniu 1937 roku, w wieku osiemdziesięciu lat. Jeszcze w tym samym roku uczczono jego zasługi nadaniem Muzeum Etnograficznemu jego imienia48. Jego następcą na stanowisku dyrektora został Tadeusz Seweryn, historyk sztuki i artysta malarz, od kilku już lat pracujący w muzeum jako kustosz49• Urodzony w 1894 roku w Żabnie, w rodzinie nauczyciela, w Krakowie chodził do gimnazjum, a następnie studiował na Akademii Sztuk Pięknych oraz na Wydziale Filozofii i Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obie uczelnie ukończył z wyróżnieniem, mimo przerwy spowodowanej czynnym udziałem w walkach o niepodległość. Podczas I wojny światowej walczył w I Brygadzie Legionów Piłsudskiego, a po ucieczce z austriackiego obozu jenieckiego ukrywał się w Janowie Lubelskim, gdzie pod zmienionym nazwiskiem pracował w gimnazjum jako nauczyciel łaciny i niemieckiego. Stamtąd dojeżdżał do Krakowa na studia, tam też zaczął zbierać materiały etnograficzne, a w 1918 roku założył muzeum regionalne. Po odzyskaniuprzez Polskę niepodległości przeniósł się do Chełma, gdzie w 1920 roku zorganizował z uczniów seminarium nauczycielskiego dwa szwadrony, by włączyć się z nimi do walki przeciwko najazdowi bolszewickiemu na terenie Lubelszczyzny i Podlasia. Następnych kilka lat spędził w Tomaszowie Mazowieckim, wykładając historię w seminarium nauczycielskim i prowadząc badania etnograficzne w okolicznych powiatach oraz na Kaszubach i na Huculszczyźnie. Znajdował jeszcze czas, by i tu urządzić muzeum regionalne, ajednocześnie pisać, malować i rysować. W 1929 roku przeniósł się do Krakowa, gdzie rozpoczął pracę jako nauczyciel rysunków w gimnazjum orazjako kustosz w Muzeum Etnograficznym, którego zbiory wzbogacał już od wielu lat. Poświęcając się z wielkim oddaniem pracy muzealnej, nie zaniedbywał swojej kariery naukowej (w 1929 roku uzyskał tytuł doktora filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim, a kilka lat później habilitował się na Uniwersytecie Poznańskim), artystycznej (wystawiał obrazy olejS. Udziela. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. "Ziemia" ...• s. 200. T. Seweryn. Seweryn Udzielajako twórca ..., s. 9. 48 Tamże. 49 A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf, muzeolog, artysta, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. XIII. Kraków 1996. s. 9-30. 46 47 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 93 ne, akwarele, drzeworyty) oraz popularyzatorskiej (w zakresie etnografii, sztuki ludowej, muzealnictwa i krajoznawstwa). Objąwszy po śmierci Seweryna Udzieli stanowisko dyrektora Muzeum, pozostał na nim - z przerwą na konspirację podczas wojny - do emerytury w 1965 roku. Do końca życia wiele publikował, działał aktywnie w Polskiej Akademii Umiejętności i w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, uczestniczył w pracach nad Słownikiem Starożytności Słowiańskich, współredagował "Atlas Polskich Strojów Ludowych" oraz niektóre czasopisma etnograficzne, m.in. "Lud" i "Polską Sztukę Ludową", a także "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie". Zmarł w styczniu 1975 roku, w wieku osiemdziesięciu jeden lat50• Zaraz po objęciu stanowiska dyrektora Muzeum przeprowadził Tadeusz Seweryn niezbędny już remont sal wystawowych oraz korytarzy (wymieniono między innymi zniszczone stropy, zmurszałe podłogi i ramy okienne, uzupełniono tynki, pobielono ściany), zakupił dodatkowy sprzęt wystawowy i odnowił ekspozycję. Zorganizował też nowe pracownie - fotograficzną oraz renowacji obrazów51• Jesienią 1938 roku uzyskał dla Muzeum znakomicie położony w samym centrum miasta, między Dworcem Głównym i Teatrem Słowackiego, pałac Wołodkowiczów przy ulicy Lubicz i już w czerwcu następnego roku, po błyskawicznie przeprowadzonym remoncie i adaptacji budynku, otworzył na pierwszym piętrze wystawę wsi krakowskiej, na której znalazła się m.in. izba krakowska, olejarnia oraz piec garncarski52. Mimo ogromnego powodzenia wystawa trwała zaledwie trzy miesiące, gdyż zaraz po wybuchu wojny, we wrześniu 1939 roku, spakowano ją w skrzynie, podobnie jak resztę zbiorów na Wawelu53• Eksponaty z wystawy krakowskiej zaginęły, natomiast pozostałe zostały wiosną następnego roku przeniesione przez Niemców do nowego, pustego jeszcze gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie specjalna komisja niemiecka dokonała selekcji, około 40% z nich przeznaczając dla muzeów w Berlinie, Wrocławiu i Wiedniu. Ostatecznie zbiorów nie wywieziono - zostały zdeponowane w siedzibie Polskiej Akademii Umiejętności przy ulicy Sławkowskiej, w dwóch salach ówczesnego Muzeum Archeologiczneg054, gdzie przez cały okres wojny opiekował się nimi kustosz Roman Reinfuss (w jego mieszkaniu znalazły już po wojnie schronienie biuro, biblioteka i archiwum Muzeum), podczas gdy Tadeusz Seweryn, który zaangażował się w działalność konspiracyjną (z ramienia Delegatury Rządu RP na Kraj pracował m.in. w Kierownictwie Walki Cywilnej, przekształconym następnie w Okręgowe Kierownictwo Oporu Społecznego, likwidował A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograj,' muzeolog ..., s. 9-30. E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 84. 52 Tamże, s. 85. 53 Tamże, s. 86. 54 A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf, muzeolog ..., s. 20. 50 51 �94 Magdalena Dolińska konfidentów, prowadził sabotaż gospodarczy oraz propagandę antyniemiecką), musiał się ukrywać 55. Po wojnie, 27 kwietnia 1945 roku, na ostatnim, nadzwyczajnym walnym zebraniu Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie, na które przybyło już tylko piętnaście osób, uchwalono przekazanie całości zbiorów, biblioteki i sprzętu muzealnego "na własność Państwa, z równoczesną prośbą o zatrzymanie dotychczasowej nazwy"56. W sierpniu tegoż roku zbiory zostały przejęte przez Urząd Wojewódzki w Krakowie i Muzeum Etnograficzne przestało być instytucją prywatną. Tadeusz Seweryn, aresztowany niedługo po wyzwoleniu i zwolniony po trzech miesiącach bez rozprawy sądowej (jedynie na podstawie złożonego oświadczenia, że po wypędzeniu Niemców nie zajmował się już żadną działalnością podziemną57), powrócił tymczasem na stanowisko dyrektora i natychmiast rozpoczął starania o nową siedzibę dla Muzeum, zwłaszcza że nie powiodła się próba powrotu na Wawel. Najpierw przeniósł zbiory do budynku koszar przy ulicy Warszawskiej, a dopiero kilka lat później - w 1948 roku - udało mu się uzyskać zabytkowy gmach ratusza przy placu Wolnica na Kazimierzu, pod warunkiem jednak znalezienia i wyremontowania lokali dla dotychczasowych użytkowników58. Ratusz przy kazimierskim rynku, pochodzący z XVI wieku i rozbudowany wiek później o piętro i attykę, popadł z czasem w ruinę i w początku XIX wieku miał zostać rozebrany. Ostatecznie przebudowano go na potrzeby szkoły, najpierw przemysłowo-handlowej, później powszechnej, utrzymywanej przez gminę żydowską, dodając obszerne, pseudo-renesansowe skrzydło. Wokresie II wojny światowej okupanci niemieccy umieścili w ratuszu Zarząd Miejski i policję, a po wyzwoleniu użytkowało go kolejno kilka instytucji59. Przystosowanie budynku do potrzeb muzealnych wymagało gruntownych prac rem ontowo-adaptacyjnych, które ciągnęły się z przerwami przez około dwadzieścia lat i zakończone zostały ostatecznie w 1968 roku. Zrekonstruowano w tym czasie naj starszą część, przywracając jej dawny wygląd, zmieniono i zmodernizowano instalacje, przesunięto ściany i stropy, przebudowano sale wystawowe, wymieniono dach60.Nie zaniedbywano przy tym, pomimo trudnych warunków i ogromu pracy, realizacji statutowych zadań Muzeum, chcąc pokazać, że prze- SS A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf muzeolog ..., s. 19-20; E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 86. 56 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ...• s. 86. S7 A. Jacher-Tyszkowa. Tadeusz Seweryn, etnograf muzeolog ..., s. 19; T. Dubowik, B. Łopuszański, Prof dr Tadeusz Seweryn (1894-1975), "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie". t. VI, 1976, s. 11. S8 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 86-87. S9 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik, Kraków 1970, s. 9-10. 60 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum Etnograficznego, "Lud". t. 44, 1957, s. 412-414. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 95 trwało ono wojnę i nadal istnieje. Tadeusz Seweryn przygotował w niedługim czasie, wraz z zespołem pracowników, nową ekspozycję stałą, prezentującą polską kulturę ludową (jej pierwszą część otwarto już w 1951 roku), organizował wystawy objazdowe, pokazujące historię, kulturę i sztukę polskiej wsi, prowadził badania terenowe, ustalając straty, jakie poniosła kultura polska w okresie wojennym, inwentaryzował zbiory. Było to możliwe m.in. dzięki temu, że krakowskie Muzeum Etnograficzne, w przeciwieństwie do większości polskich muzeów (w tym warszawskiego etnograficznego, z którego ocalały jedynie dwa nadpalone eksponaty61), nie musiało odbudowywać swoich zasobów od nowa, utraciwszy w wyniku wojny tylko kilkaset obiektów62. W połowie 1965 roku, po odejściu Tadeusza Seweryna na emeryturę, stanowisko dyrektora Muzeum objął na ponad dwadzieścia lat Edward Waligóra, historyk sztuki. Zamknął on Muzeum dla publiczności na dwa lata, podczas których ukończył ostatecznie prace remontowo-adaptacyjne oraz opracował i przygotował wraz z zespołem pracowników nową koncepcj ę wystawy stałej, otwartej ponownie w styczniu 1969 roku63. Pod jego kierunkiem nadal rozwijano intensywną działalność oświatową i naukową, prowadzono badania terenowe, mające na celu uzupełnianie zbiorów i dokumentację zabytków kultury ludowej, przygotowywano liczne wystawy czasowe, prezentowane nie tylko w Polsce, ale i za granicą. W 1973 roku Muzeum było organizatorem Ogólnopolskich Targów Sztuki Ludowej, biorąc w nich jednocześnie udział dwiema wystawami - rzeźb Jana Staszaka i malowanych kaf1i64. Jednym z ważniejszych osiągnięć była niewątpliwie otwarta w 1982 roku i ciesząca się ogromnym powodzeniem wielka wystawa Matka Boska Częstochowska w sztuce ludu polskiego, za którą jej twórcy otrzymali nagrodę im. Brata Alberta65. W latach 70. udało się poszerzyć chwilowo wystawę stałą, uzyskano bowiem w użytkowanie budynek przy ulicy Sarego, dokąd przeniesiono najpierw (na krótko, choć pierwotnie z nadzieją ich eksponowania) zbiory egzotyczne, potem -już na stałe - magazyn ceramiki, a także pracownie konserwatorską i fotograficzną. W latach 90. Muzeum zmuszone było, ze względów finansowych, zrezygnować ostatecznie z tamtych pomieszczeń66 i wszystkie 1. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 62. Tamże, s. 80. 63 A. Ogorzałek, Kronika działalności Muzeum Etnograficznego w Krakowie za lata 1965-1967, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. III, Kraków 1968, s. 311. 64 B. Łopuszański, Kronika za rok 1973, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. IV, 1974, s. 320-322. 65 E. Pietraszek, K. Wolski, Działalność Muzeum Etnograficznego w Krakowie w latach 1977-1989, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 171. Nagrodę otrzymali: mgr Aleksandra Jacher- Tyszkowa - pomysł i scenariusz; mgr Maciej Beiersdorf realizacja; mgr Edward Waligóra - dyrektor Muzeum. 66 M. Zachorowska, Kronika działalności Muzeum Etnograficznego w Krakowie im. Seweryna Udzieli za lata 1990-1995, ,,Rocmik Muzeum Etnograficmego w Krakowie", t. XIII, Kraków1996, s. 128. 61 62 �Magdalena Oolińska 96 zbiory oraz pracownie z powrotem znalazły się w głównym gmachu. Zachowano natomiast uzyskany w latach 80. zabytkowy budynek przy ulicy Krakowskiej, tzw. Esterkę, gdzie pomieszczono biura dyrekcji i administracji oraz bibliotekę, a z czasem przygotowano w piwnicach sale wystaw czasowych. * W ciągu dziewięćdziesięciu lat swego istnienia Muzeum Etnograficzne kilkakrotnie zmieniało siedzibę i dyrektorów, kilkakrotnie też tworzyło i przekształcało swoje ekspozycje stałe, zawsze jednak zachowując wierność podstawowej idei, która od początku przyświecała jego twórcy, pragnącemu "odtworzyć życie ludu takie, jakie ono jest w dniu powszednim i świątecznym, w chwili radości i w chwili smutku"67. Już na wystawie w Sukiennicach w 1904 roku, mając jedną tylko salę na pomieszczenie całości zbiorów, starał się Seweryn Udziela pokazać je tak, by dać w miarę możności "dokładne i wszechstronne wyobrażenie o twórczości ludu w różnych dzielnicach Polski, o jego ubiorze i otoczeniu codziennym i świątecznym, o jego zatrudnieniu"68. Obok siebie umieścił stroje kieleckie i lubelskie oraz kurpiowskie i łowickie, odcinając je modelem zakopiańskiej willi Stanisława Witkiewicza od rzeczy podhalańskich,,,tworzących osobną całość, wykwintną w szczegółach, lecz skromną w kolorze"69, na osobnej zaś ścianie prezentując litewskie tkaniny oraz ruskie stroje i naczynia. W gablotach znalazły się hafty białe oraz kolekcja pisanek, w dwóch zaś wielkich szafach rysunki i malunki przedstawiające ludowe hafty, stroje, sprzęty, naczynia. Najważniejszą część ekspozycji stanowiła izba krakowska, odcięta od reszty ścianą z okienkami, z odtworzonymi pomimo ograniczeń narzuconych przez konstrukcję sali muzealnej - najbardziej charakterystycznymi cechami wnętrza chaty z podkrakowskich Bronowic, jak okna, piec z okapem oraz "nieodzowna ściana z fryzem z obrazów świętych u góry"70, wypełniona malowanymi skrzyniami, ławami, stołami, kołyską. Uzupełnieniem były krakowskie stroje weselne oraz krakowskie i śląskie czepce, a także przedmioty związane z obrzędowością (palmy i kołatki wielkanocne, zabawki, szopka kukiełkowa z Wieliczki, wieńce dożynkowe, różdżki weselne), całość zaś zamykał model chałupy wiejskiej, wykonany pod kierunkiem Włodzimierza Tetmajera na wzór domu Błażeja Czepca, gospodarza z Bronowic Wielkich7'. 67 68 69 70 71 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 326. Tamże, s. 324. Oddział etnograficzny Muzeum Narodowego, "Czas", z l O I 1904, nr 7, s. l. S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 324. Tamże, s. 324-325. �Fot. 1. Ekspozycja stała. Izba podhalai1ska. Fot. Marek Grabski. �Fot. 2. Ekspozycja stała. Izba krakowska. Fot. Marek Grabski. Fot. 3. Ekspozycja stała. Izba dolnośląska. Fot. Marek Grabski. �Fot. 4. Ekspozycja stała. Okjarnia. Fol. Marek Grabski. Fot. 5. Ekspozycja stała. Folusz. Fol. Marek (jrabski. �Fot. 6. Ekspozycja stała. Narzędzia do obróbki drewna, wyroby plecionkarskie i inne. Fot. Marek Grabski. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 97 Tymczasowa wystawa w oficynie kamienicy na Studenckiej zajmowała wszystkie trzy salki nowo otwartego muzeum, z konieczności będące zarazem magazynem z szeregiem wypełnionych całkowicie gablot i szuflad. Mieściły się tu obok siebie, bez żadnej naukowej metody i porządku, tak różne obiekty, jak hafty i stroje z różnych okolic Galicji, modele wiejskich chat, spichlerza, stodoły, młyna wodnego, warsztat tkacki, sprzęty domowe, naczynia ceramiczne, góralskie fajki, laski, czerpaki, zabawki, wielkanocne kołatki, pisanki, a także obrazy, fotografie i literatura odpustowa72 . A jednak i tutaj, pomimo ciasnoty miejsca, spróbował Udziela dać wyobrażenie krakowskiej izby wiejskiej, na którą przeznaczył pierwszy pokój, służący także za kancelarię73. Stał tam piękny model chaty krakowskiej, a obok malowany jaskrawo kredens, wypełniony barwnymi miskami, malowana skrzynia krakowska, wzdłuż zaś ścian ciągnęły się wąskie ozdobne półki, czyli listwy, ze wspartymi na nich obrazami74. Na Wawelu, gdzie do dyspozycji było kilkanaście pomieszczeń, starał się Udziela pokazać znacznie już większe i bogatsze zbiory możliwie najpełniej, grupując je z jednej strony tematycznie (sale poświęcone budownictwu, strojom, obrzędowości rodzinnej i dorocznej, gospodarowaniu, tkactwu, sprzętom domowym), z drugiej zaś regionalnie (sale z obiektami podhalańskimi i orawskimi oraz litewskimi, ruskimi i huculskimi), jako swego rodzaju tło dając na parterze, w największej sali, wystawę kolekcji egzotycznych, m.in. syberyjskiej Benedykta Dybowskiego, mongolskiej Juliana Talko-Hryncewicza, jawajskiej Mariana Raciborskiego oraz afrykańskiej Stefana Szo1c-Rogozińskieg075.Specjalne miejsce zachował dla izby krakowskiej, urządzonej tym razem na wzór chaty z Radziszowa, z bielonym wapnem piecem z nalepą, z oryginalnie malowanymi skrzyniami, ławami z oparciem, łóżkiem wysłanym wysoko pierzynami, kołyską, stołkami, półką na miski, kominkiem do palenia smolnych szczyp oświetlających wnętrze. Izbę zdobił szereg obrazów świętych pod powałą i ozdobne pająki ze słomy i papieru, zwieszone u pułapu76. W pałacu Wołodkowiczów przy ulicy Lubicz, gdzie miała się mieścić filia Muzeum, wystawa urządzona przez Tadeusza Seweryna w trzynastu salach 72 Polskie Muzeum Etnograficzne, "Czas", nr 82 (wydanie popołudniowe) z 20 II 1911; S. Warcholik, Towarzystwo etnograficzne w Krakowie, "Słowo polskie", Lwów, z 20 II 1911, nr 84. 73A. Kallas, Muzeum etnograficzne w Krakowie, "Kuryer Lwowski", Lwów, z 22 II 1911, nr 54. 74 M. Treter, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Gazeta Wieczorna", Lwów, z 24 111911, nr 54. 75 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 197. Po raz pierwszy ekspozycja ze zbiorami egzotycznymi została otwarta na krótko już w 1914 r., ponownie urządzona została w 1921 r. 76 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 198; Muzeum etnograficzne na Wawelu. Z okazji otwarcia czterech nowych sal, "Czas", 29 i 3D III 1916, nr 161 i 163. �Magdalena Dolińska 98 pierwszego piętra poświęcona była w całości kulturze ludowej ziemi krakowskiej77. Zaprezentowano tu również wnętrza dwóch izb wiejskich z okolic Krakowa, bronowickiej i zalipiańskiej. Pierwsza charakteryzowała się niską powałą wspartą na tragarzach, dwoma maleńkimi okienkami w ścianie frontowej, potężnym piecem w kącie i szeregiem świętych obrazów na ścianie. Druga, ozdobiona malunkami przez kobiety z jednej z sąsiadujących z Zalipiem wsi, mieniła się "cudownąpstrokacizną kwiatów"78, pokrywających piec, powałę, ściany. W następnych pokazano hafty krakowskie, szopki i przebierańców z noworocznych grup kolędniczych, wnętrza warsztatów olejarskiego i garncarskiego, ule figuralne i rzeźby ludowych artystów, a także modele budownictwa wiejskiego. Nie zabrakło izby krakowskiej także i w powojennej siedzibie Muzeum, w której pierwszą część ekspozycji stałej otworzył Tadeusz Seweryn - pomimo trwających remontów - już w 1951 roku. Rozbudował tu nawet zamysł Udzieli, rekonstruując, oprócz krakowskiej, także izby podhalańską i dolnośląską oraz odtwarzając autentyczne wnętrza kilku wiejskich warsztatów rzemieślniczych79. Ta część wystawy przetrwała do dzisiaj w niezmienionym niemal kształcie, zachowano bowiem, z niewielkimi tylko modyfikacjami, wnętrza, jedynie ekspozycję skrzyń krakowskich na korytarzu zastępując w 1968 roku prezentacją typowych dla polskiej wsi układów osadniczych i budynków mieszkalnych. Znacznie większym zmianom podlegała reszta wystawy, mająca charakter systematycznego wykładu. Tadeusz Seweryn zrezygnował tu z przedstawiania regionalnej różnorodności na rzecz objaśniania wybranych zagadnień polskiej kultury ludowej, odszedł też całkowicie od dominującego przed wojną typu wystawy-magazynu. Przygotował ekspozycję starannie przemyślaną pod względem merytorycznym i plastycznym, pokazującą - w przekroju czasowym - jak człowiek zdobywał pożywienie, jak mieszkał ijak się odziewał, a także jaką tworzył z dostępnych sobie materiałów sztukę80. W 1968 roku tę część wystawy zmodernizowano, rezygnując z wyraźnych wcześniej odwołań do klasyków marksizmu i skupiając się na prezentacji różnych dziedzin kultury ludowej, nadal jednak z naciskiem na krzywdę i niedolę chłopską81. Otwierała ją na pierwszym piętrze galeria strojów ludowych, ciągnąca się wzdłuż całego korytarza w wielkiej, przeszklonej gablocie, dalej w salach pokazywano zajęcia stanowiące podstawę tradycyjnej gospodarki wiejskiej, począwszy od zbieractwa, łowiectwa i bartnictwa, poR. Reinfuss, Muzeum z tysiąca ijednej nocy, "Orli Lot", R. XX, 1939, nr l, s. 98-102. Tamże, s. 99. 19 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1964. 80 T. Seweryn, Z. Szewczyk, M. Woleńska, Ludowa kultura materialna, Przewodnik po wystawie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1954. 81 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik, Kraków 1970. 77 18 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 99 przez pasterstwo i hodowlę po rolnictwo, następnie tak ważne w życiu wsi rzemiosła, jak kowalstwo i tkactwo, wreszcie instrumenty ludowe i akcesoria związane z obrzędowością, przede wszystkim szopki, przebierańców i pisanki wielkanocne. Na drugim piętrze znalazło się miejsce dla szeroko rozumianej sztuki ludowej, tradycyjnej i współczesnej, do której prócz rzeźby i malarstwa zaliczono także ceramikę, wycinanki, ule figuralne i skrzynie wianne82• W tym kształcie wystawa przetrwała do roku 1985, kiedy to podjęto decyzję o jej kolejnej modernizacji i dostosowaniu do współczesnych wymogów, planując też wprowadzenie nowoczesnych środków i metod ekspozycyjnych. Z nowoczesności szybko zrezygnowano z powodu chronicznego dla polskich muzeów niedostatku pieniędzy i ostatecznie pozostawiono bez większych zmian parter oraz galerię strojów na pierwszym piętrze, zachowując też zasadniczy układ dalszego ciągu ekspozycji, z pominięciem jednak problemów społecznych wsi oraz ucisku chłopa przez pana. Tak odnowiona wystawa prezentuje zjawiska charakterystyczne dla polskiej kultury ludowej, poczynając od najbliższego człowiekowi i kształtowanego przezeń otoczenia, poprzez podstawowe sposoby zdobywania pożywienia i najpowszechniejsze rzemiosła, po przejawy zaspokajania wyższych potrzeb duchowych i estetycznych. Ekspozycja na parterze, gdzie przedstawione są zagadnienia związane z typową dla wsi polskiej zabudową, a także wnętrza wiejskich domów i warsztatów rzemieślniczych, nawiązuje z jednej strony do XIX-wiecznej koncepcji wystawiennictwa etnograficznego, charakteryzującego się dużą "teatralnością", z drugiej zaś do metod właściwych dla muzeów na wolnym powietrzu, czyli skansenów. Pokazuje - poprzez modele budynków mieszkalnych oraz wnętrza domów i warsztatów rzemieślniczych - świat zwykłych, przeciętnych ludzi i ich codzienne otoczenie, które sarni niegdyś tworzyli i w którym żyli i pracowali. Odwołując się przede wszystkim do odczuć i wrażliwości widza, wprowadza go w nastrój i atmosferę tego świata, który dawno już minął, tej zapomnianej dziś codzienności, która odeszła w przeszłość tak niepostrzeżenie, że ślady jej odnaleźć możemy już tylko na starych fotografiach i w muzeach. Ten dawny świat to malownicze, pokryte drobną siecią pól krajobrazy, w których wykształcone w ciągu stuleci układy osadnicze - wsie niwowe i łanów leśnych, okolnice, ulicówki i rzędówki, wsie folwarczne i olęderskie - wyraźne były jeszcze w XIX wieku. To także drewniane domy zrębowe o dachach wysokich i stromych, krytych przeważnie słomą, wspartych na ścianach z grubych, mniej lub bardziej obrobionych bierwion, które wiązano w węgłach na obłap lub jaskółczy ogon i niekiedy bielono wapnem, uszczelniwszy szpary gliną, mchem lub słomianymi warkoczami. Pokazująje plansze i fotogramy na ścianach korytarza parteru oraz niknący w jego głębi sze82 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik ..., s. 15-43. �100 Magdalena Dolińska reg modeli, oddzielnie podświetlonych, ustawionych na podpartych wąskimi podestami, lekkich płaszczyznach nośnych. Modele, wykonane w skali 1:1O, są pomniejszonym obrazem budynków mieszkalnych, charakterystycznych w XIX wieku dla regionów Krakowskiego i Łowickiego oraz Kurpiów, Kaszub i Orawy (fot. 7). Większość z nich powstała w latach 1949-1950 w pracowni modelarskiej Muzeum83, a tylko jeden - drugi z kolei - pochodzi z roku 1904 i prezentowany był już na pierwszej wystawie Seweryna Udzieli w Sukiennicach. Zrobiony został pod kierunkiem Włodzimierza Tetmajera na wzór chałupy z podkrakowskich Bronowic Wielkich, należącej do Błażeja Czepca84, jednego z bohaterów najsławniejszego w kulturze polskiej wesela. Dość wiernie oddane są tu charakterystyczne cechy i proporcje budynkuniskie zrębowe ściany pod wysokim czterospadowym dachem, krytym słomą i wspartym dodatkowo na słupach nośnych, a także zdobienie ścian wokół okien i drzwi niebieskimi wzorami roślinnymi. Znacznie skromniejsza jest stojąca przy samym wejściu chałupa z Kaszub, o surowych zrębowych ścianach (choć w XIX wieku przeważało tam raczej budownictwo ryglowe, z użyciem trzciny wymieszanej z gliną), z przysionkiem, czyli podcieniem szczytowym, wspartym na czterech słupach oraz z wysokim dachem trój spadowym, krytym zazwyczaj trzciną lub wrzosem. Trzeci model to wydłużona łowicka chata z przechodnią sienią w osi środkowej, o ścianach zdobionych dekoracją malarską w postaci linii falistych i ornamentów roślinnych, z oknami jedynie od frontu, pokazana z fragmentem przylegających do jej szczytowych ścian budynków gospodarczych o konstrukcji sumikowo-łątkowej, skupionych wokół niewielkiego, zamkniętego dziedzińca i połączonych wspólnym czterospadowym, krytym słomą dachem. Dalej wyłania się szerokofrontowa chałupa kurpiowska, wzniesiona z dopasowanych do siebie belek, tzw. kantówek, łączonych dodatkowo drewnianymi spinaczami (tyblami) i osłoniętych w węgłach pionowymi deskami. Gładkich ścian nie bielono, natomiast zdobiono geometrycznymi malunkami okiennice i obramienia okienne, a na dwuspadowym, krytym słomą dachu umieszczano w szczycie budynku tzw. śparogi, czyli sterczyny w formie główek zwierzęcych, wiernie tu odtworzone w odpowiedniej skali. Ostatni z modeli to spotykany wyłącznie na niewielkim obszarze polskiej Orawy, u stóp Babiej Góry, zrębowy dom z wyżką, czyli komorą konstrukcji slegowej, pełniącą rolę spichlerza, umieszczaną w półpiętrze nad izbą białą i dostępną z zewnątrz z galeryjki, wspartej na wysuniętych końcach belek stropowych, tzw. rysiach. Dla pokazania tej specyficznej konstrukcji odsłonięto tu jedną połać dwuspadowego, krytego gontem dachu. 83 Wykonywali je lub kierowali pracami ówcześni pracownicy Muzeum, mgr Zdzisław Szewczyk i prof. Roman Reinfuss. 84 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik ..., s. 16; S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 324. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 101 Modele, które prezentują charakterystyczne cechy budownictwa drewnianego polskiej wsi, obejrzeć można z każdej strony, można też przez okienko zajrzeć do ich środka. A tuż obok, po obu stronach korytarza, zapraszają do wejścia szeroko otwarte drzwi do izb krakowskiej, podhalańskiej i dolnośląskiej, z których każda jest próbą unaocznienia, jak mieszkano w różnych regionach, zanim jeszcze uprzemysłowienie, nowoczesność i miejskie mody wszystkiego nie upodobniły. O ile w skansenie możliwe jest pokazanie całych budynków wraz z wyposażeniem, w naturalnym otoczeniu (nawet całej wsi i układu pól), w muzeum takim jak to, dysponującymjedynie salami w miejskim gmachu, sięgać trzeba po inne środki. Seweryn Udziela wprowadzał do muzealnych sal Fot. 7. Ekspozycja stała. Parter. modele i autentyczne elementy Fot. Marek Grabski. wyposażenia włościańskiej chaty, jego następca, Tadeusz Seweryn, pokusił się o coś znacznie więcej - całe sale zamienił na wnętrza wiejskich chałup i warsztatów. Sprowadził z terenu nie tylko pełne wyposażenie autentycznych warsztatów, ale i belki z obudowy ścian i powały, a przy ich montażu odwołał się do wiedzy i umiejętności wiejskich majstrów. Podobnie też budowę izb powierzył wiejskim rzemieślnikom, w podhalańskiej pozwalając im nawet rozmieścić sprzęty85. Autentyzmu dodaje użycie tych samych, co w rzeczywistości materiałów - w izbie podhalańskiej ściany zbudowane są z grubych bali sprowadzonych z gór, a piec z kamiennych otoczaków wydobytych z łożyska rzeki Raby, w dolnośląskiej prawdziwa smoła, nie farba, pokrywa tragarze i deski powały, w krakowskiej barwna polichromia wykonana jest tą samą techniką, co w podobnie zdobionych wiejskich chatach86• 85 86 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ..., s. 423. Tamże, s. 419-423. �Magdalena Dolińska 102 Tylko jednak w skansenie jest miejsce na pełne pokazanie wielkiej różnorodności kultury ludowej, która - choć jawi się nam dziś jako statyczna, niezmienna, odwieczna - zmieniała się przecież stale, wraz z tworzącymi ją ludźmi i warunkami ich życia. Tylko tam można pokazać - choć też nie w pełni - rozmaitość stosowanych konstrukcji i materiałów oraz rozplanowania i wyposażenia wnętrz. I tylko tam można ożywić ekspozycję, zatrudniając w warsztatach rzemieślników, sprzedających swoje wykonane na miejscu, przy pomocy tradycyjnych technik i materiałów, wyroby. W zwykłym muzeum jest to po prostu niemożliwe - ograniczona przestrzeń narzuca konieczność wyboru oraz skrótów i uproszczeń. Niewielkie warsztaty, jak folusz, olejarnia, czy kuźnia, można więc było odtworzyć w miarę wiernie, domyślności widza pozostawiając jedynie ich wygląd zewnętrzny. Ukazują one konkretne zjawisko w wybranym momencie, bez wgłębiania się w różnorodność stosowanych rozwiązań i zachodzących w czasie przemian. Natomiast dwuizbową chatę - w XIX wieku już najczęstszą - można było pokazać albo odtwarzając jedną z dwu izb, codzienną lub odświętną, albo w jednym pomieszczeniu łącząc je obie. Można też było albo zrekonstruować jakieś autentyczne wnętrze z wybranego okresu, albo w jednym pomieszczeniu nagromadzić przedmioty, które mogły się wprawdzie znajdować w chłopskiej chacie, niekoniecznie jednak w każdej, niekoniecznie w tym samym czasie i niekoniecznie w takim samym porządku. Zastosowane rozwiązanie widoczne jest zwłaszcza w izbie dolnośląskiej, gdzie w nieczęstym już w XIX wieku wnętrzu zrębowej chaty pokazano obok siebie przedmioty pojawiające się w różnym zestawie - w tamtejszych domach wiejskich w okresie od XVII do końca XIX wieku. Do izby krakowskiej (fot. 2), ukazującej wnętrze mieszkalne z połowy XX wieku z Powiśla Dąbrowskiego, gdzie w kilku wsiach kobiety do dziś jeszcze zdobią malowanymi kwiatami ściany, powałę, piece i domowe sprzęty, wchodzi sięjakby z komory. Właściwe wejście, prowadzące z sieni, znajdowałoby się w rzeczywistości na lewo od obecnego, za rozłożystym piecem, który powinien łączyć dwa pomieszczenia: izbę białą i kuchnię. W pierwszej, odświętnej i reprezentacyjnej, służącej gospodarzom za sypialnię oraz za miejsce przyjmowania ważniejszych gości, znajdowała się część grzewcza pieca, bez paleniska. W drugiej, w której toczyło się życie codzienne, znajdował się piec chlebowy i kuchenny, tu już z żelazną płytą (coraz powszechniejszą od końca XIX wieku) oraz z kapą wychwytującą dym do komina. Obszerny zapiecek z tyłu (obok drzwi do komory) dawał w okresie chłodów schronienie starcom i dzieciom, podczas gdy w zagrodzonym płotkiem małym podpiecku z przodu trzymano kwoki lub króliki87• Na płycie kuchennej stoją gliniane i żelazne naczynia, obok zaś pieca przydatne w gospodarstwie urządzenia, częściowo 87 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 5. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 103 wykonane domowym przemysłem, częściowo zakupione u wiejskich rzemieślników lub wędrownych handlarzy. Kredens przy drzwiach do sieni i półkę przy wejściu do komory wypełniają gliniane misy i talerze, bardziej ozdobne niż użytkowe. Na wprost wejścia, pod przeciwległą do pieca ścianą, należącą już raczej do izby białej, stoją dwa drewniane łóżka z piętrzącymi się, ozdobnie haftowanymi poduchami - oznaką zamożności domu. Obok stoi kołyska na biegunach, a między łóżkami dosunięty do ściany niewielki stół - mebel bardzo cenny, rzadko używany, służący przede wszystkim za domowy ołtarzyk, ze świętymi obrazkami i figurkami stojącymi na białym obrusie. Powyżej wiszą rzędem obrazy z wizerunkami Matki Boskiej i Świętych Patronów, opiekujących się domem i jego mieszkańcami, niegdyś przyozdabiane bibułkowymi kwiatami. Krzesła, z reguły proste zydle, nie były sprzętem nazbyt częstym - ważniejsze były ławy, z oparciami lub bez, używane do siedzenia i do spania, a także zamiast stołu. Wyposażenie obu izb było podobne i tylko wielka czystość i stojące pod ścianami malowane skrzynie, w których przechowywano odświętną odzież, świadczą, że jest to raczej izba biała, a nie kuchnia, gdzie nawet po wprowadzeniu kominów, które uwolniły ją od dymu osadzającego się czarną sadzą na ścianach i powale, taki porządek był na co dzień nie do utrzymania. Meble, malowane w barwne ornamenty kwiatowe, pochodzą ze Skawiny oraz z Żabna na Powiślu Dąbrowskim. Natomiast ściany, powałę, obramienia okien i piec ozdobiła różnorodnymi motywami kwiatowymi, tak jak wnętrze własnego domu, ludowa malarka ze wsi Kłyż z tych samych okolic, pokazana podczas tej pracy na fotografii między oknami88. Izba podhalańska (fot. l), przedstawiająca wnętrze znacznie wcześniejsze, bo z końca XIX wieku, została w podobny sposób zrekonstruowana przez cieśli góralskich z Ochotnicy Dolnej89. Także i tutaj pokazano jedno tylko pomieszczenie, chociaż w rzeczywistości w XIX wieku większość domów góralskich posiadała już nie tylko dwie rozdzielone sienią izby, czarną i białą, ale także komorę. Tu także wchodzi się jakby od strony tej ostatniej, mając po lewej stronie lśniący bielą piec, za nim drzwi prowadzące do sieni, a naprzeciwko dwa niewielkie okna oświetlające izbę, nigdy nie otwierane. Ściany zbudowane są - jak w prawdziwie góralskim domu - z szerokich płazów jodłowych, ściemniałych pod wpływem czasu, powałę zaś tworzą ułożone w jodełkę deski, wsparte na pięciu tragarzach, pod którymi biegnie, prostopadle do nich, a równolegle do ściany szczytowej budynku, potężny, szeroki bal, czyli tzw. sosrąb. Na sosrębie, oprócz tradycyjnych motywów geometrycznych, wyrzezane są również litery IHS, data budowy domu oraz imię i nazwisko fundatora. W kącie koło drzwi stoi wielki piec z obszernym za88 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ..., s. 419; T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 6. 89 T. Seweryn, Metody ekspozycji istruktura ideologiczna Muzeum ..., s. 423. �104 Magdalena Dolińska pieckiem, zbudowany z otoczaków, wylepiony gliną i pobielony wapnem, służący do pieczenia chleba i do gotowania, a także do ogrzewania izby - tylko czarnej, bowiem biała, oddzielona od niej sienią, była z reguły nie ogrzewana. Jest to już piec z kominem, choć jeszcze w początku ubiegłego wieku Gzęste były na Podhalu piece kurne, z których dym rozchodził się po izbie, powoli wydostając się na strych przez otwór w powale, a po drodze czerniąc ściany sadzą. Wzdłuż jego wolnych boków umocowano u góry dwa drążki do suszenia mokrej odzieży - na jednym wiszą góralskie cyfrowane portki z grubego sukna oraz karple, niezbędne do chodzenia po głębokim śniegu. Wiązka podobnych karpli wisi obok na ścianie, nad niewielką, malowaną skrzynią na przyodziewek. Belkowane obramienia okien i odrzwia oraz większość mebli i sprzętów (półkę, łyżnik, zydle, kołyskę, archaiczną skrzynię sarkofagową) pokrywają gęsto wyrzynane nożem lub dłutkiem ornamenty 6-ramienne gwiazdy wpisane w koło, parzenice, leluje, ząbce, jodełki, recice - w których dopatrzyć się można romańskich, gotyckich i renesansowych reminiscencji90• Natomiast drzwi zdobione są deseczkami, w górnej części ułożonymi w słoneczko, w dolnej w jodełkę lub w szereg gontów. Pod przeciwległą do pieca i do wejścia z sieni ścianą stoi łóżko, nakryte ubogą, szarą pościelą z samodziałowego, tkanego w czerwone pasy płótna, obok otoczony zydlami masywny stół, przy którym gospodarz przyjmował ważniejszych gości. Powyżej, wzdłuż całej ściany, listwa z galeryjką wspat:tych na niej obrazów malowanych na szkle, z wizerunkami Matki Boskiej i patronujących domowi Świętych, do których opieki i pomocy odwoływano się w potrzebie; pod nią druga, z rzędem zawieszonych na kołkach smukłych i barwnych glinianych dzbanuszków. Wystroju dopełniają naczynia kuchenne i drobne sprzęty gospodarskie oraz ławy pod ścianami i niski, koślawy stolik, przy którym, przysiadłszy na samorodnych małych taboretach, spożywano skromne posiłki ze wspólnej misy. Po drugiej stronie korytarza zrekonstruowano tradycyjne wnętrze domu wiejskiego z górskich i podgórskich okolic Dolnego Śląska (fot. 3), a więc regionu całkowicie odmiennego, od wieków stanowiącego obszar pogranicza etniczno-religijnego, z dominacją ludności i kultury niemieckiej. Pokazywane tu zbiory pochodzą ze Szklarskiej Poręby i zgromadzone zostały w okresie międzywojennym przez nieznanego bliżej zbieracza o nazwisku Fischer, a po wojnie sprowadzone do Krakowa przez Tadeusza Seweryna, po nieudanej próbie utworzenia na miejscu muzeum skansenowskiego91• Również w tym T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. II. A. Jacher- Tyszkowa, Zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. II, 1967, s. 234; T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ... , s. 398-400,423; T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 13-17. 90 91 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 105 wnętrzu, wzorowanym na domu góralskim ze Szklarskiej Poręby, połączono dla celów ekspozycyjnych kuchnię i izbę świąteczną oraz sień, chociaż w XIX wieku pomieszczenia te były już zazwyczaj oddzielone od siebie. Ograniczyło to, ze względu na brak ścian, możliwość ustawienia mebli, stąd kuchnię i izbę łączy na wystawie stojący pośrodku stół otoczony ozdobnymi zydlami, z wiszącą nad nim dekoracyjną lampą, podczas gdy stół taki stał w rzeczywistości (tak w izbie, jak i w kuchni) w narożniku lub między oknami, przy ławie z oparciem. Podobnie szafa, stojąca obok drzwi do alkierza, a więc jakby w sieni, powinna znajdować się w izbie. Współistnieją tu obok siebie starsze elementy ludowe oraz nowsze mieszczańskie, które przenikały na tamtejszą wieś stosunkowo wcześnie, bo już od początku XVIII wieku. Stąd zapuszczone czarną mazią deski powały i wspierające je grube tragarze, belkowane odrzwia i drzwi nabite kołkami oraz kamienny próg u wejścia do alkierza, a jednocześnie tynkowane ściany, podłoga z desek w izbie i posadzka w kuchni. Dominujący w kuchni olbrzymi piec zbudowany jest już z kafli, ale wciąż jeszcze z tradycyjnym obszernym zapieckiem i otaczającymi go ławami do siedzenia. Na płycie kuchennej stoją żeliwne i mosiężne garnki, obok na przypiecku otwarte worki z mąką i kaszą, za nim drobne sprzęty kuchenne; na ścianie wisi solniczka, niewielka szafka z półką, na której stoi m.in. staroświecki młynek, obok w kredensie wystawione są ozdobne talerze i kufle. W izbie, będącej zarówno sypialnią, jak i pokojem odświętnym, reprezentacyjnym, oprócz spotykanych powszechnie na wsi sprzętów, jak skrzynia, zydle, ława, kołyska, znajdują się również typowo mieszczańskie szafy ubraniowe, szafka wisząca i narożna, zegar wiszący, wreszcie efektowne łoże z baldachimem. Meble te, wzorowane formą i zdobnictwem na mieszczańskich i dworskich z XVII i XVIII wieku, dekorowano malaturą naśladującą intarsję i fornir, o wzorach geometrycznych i z polami zdobniczymi wypełnionymi kompozycjami kwiatowymi, pejzażami z elementami architektury, postaciami zwierząt i ludzi. Podobnie malowane są skrzynie i kołyska, natomiast zydle mają tu zaplecki bądź rzeźbione, bądź zdobione malowidłami portretowymi. Stojące w kredensie fajansowe, kamionkowe i szklane naczynia (talerze, misy, kufle, kieliszki) mają charakter bardziej dekoracyjny niż użytkowy i świadczyć miały o zamożności domu. Pochodzą one przeważnie z dolnośląskich wytwórni kamionka z Bolesławca, fajans z Proszkowa i Glinicy, szkło ze Szklarskiej Poręby. Zjawiskiem typowym były na Dolnym Śląsku obrazy na szkle o tematyce przeważnie religijnej, ale także (częściej niż gdzie indziej) świeckiej, wieszane w reprezentacyjnym narożniku lub między oknami, zawsze nad stołem i ławami. Wykonywano je w rzemieślniczo-artystycznych warsztatach w Górach Izerskich i Karkonoszach, a zwłaszcza w okolicach Jeleniej Góry, Wałbrzycha i Kłodzka. Jest to jedyna izba, którą ożywiono postacią kobiety w regionalnym stroju okolic Jeleniej Góry - może dlatego, że strojów dolnośląskich nie ma w galerii na pierwszym piętrze. �106 Magdalena Dolińska W przeciwieństwie do bogatej izby dolnośląskiej, w podhalańskiej, a w znacznej mierze i w krakowskiej, widać typową dla dawnej wsi dążność do samowystarczalności, jeśli już nie w obrębie własnego gospodarstwa, to przynajmniej wsi. Niemniej jednak zawsze istniało spore zapotrzebowanie na niektóre wyroby, zbyt trudne lub pracochłonne do wykonania we własnym zakresie. Ich produkcją zajmowali się wyspecjalizowani rzemieślnicy wiejscy lub małomiasteczkowi kowale, garncarze, olejarze, folusznicy, młynarze - cieszący się na ogół znacznym poważaniem w swoim środowisku. W ciągu ostatniego wieku ich warsztaty, nie mogąc sprostać konkurencji tańszych wyrobów fabrycznych, w większości zniknęły - zachowały się jedynie te, które przeniesiono do skansenów, lub te, które dostosowały się do współczesności, modernizując wyposażenie i przestawiając się na inną produkcję, np. pamiątkarską. Stąd unikatowa wartość prezentowanych w krakowskim Muzeum Etnograficznym warsztatów - folusza i olejami - przeniesionych wprost z terenu i wiernie tu odtworzonych. Tylko piec garncarski jest modelem - naturalnej wielkości - wykonanym specjalnie dla celów wystawowych, zgodnie jednak z koncepcją Tadeusza Seweryna przez prawdziwych małomiasteczkowych garncarzy92. Umieszczono go w niewielkim pomieszczeniu na końcu korytarza, w dawnym więzieniu "na dnie" wieży ratuszowej93, i podświetlono czerwonym światłem, imitującym żar ognia, w którym - w temperaturze dochodzącej do 800 stopni Celsjusza-wypalano wypełniające go szczelnie naczynia z surowej gliny. Podobne garnki czekają obok na stole, a już gotowe tworzą barwną galerię przed warsztatem, prezentując wielką różnorodność form i zdobień ceramiki z ośrodków garncarskich z całej Polski. Pokazano tu również dwa przykłady koła garncarskiego - narzędzia niezbędnego w pracy garncarza, który przy jego pomocy jednym delikatnym dotknięciem wyczarowuje wszelakiego rodzaju i kształtu naczynia - garnki, dzbanki, wazony, misy i talerze. Nieco dalej wąski korytarzyk prowadzi do olejami (fot. 4), autentycznego warsztatu, przeniesionego z Ochotnicy Dolnej i zrekonstruowanego na miejscu przez wspomnianych już cieśli z tejże miejscowości. Z rozdrobnionych i prażonych nasion, przede wszystkim lnu, wyciskano tu olej, używany do celów technicznych i leczniczych, a także zamiast tłuszczów zwierzęcych podczas rygorystycznie niegdyś przestrzeganych postów. Była to produkcja sezonowa, związana głównie z okresami adwentu i wielkiego postu94. W głębi niewielkiego, mrocznego pomieszczenia znajduje się archaiczna prasa klinowa, zbudowana z potężnych kłód jodłowych, tuż zaś przy wejściu cztery stępy nożne, na których mogło pracować jednocześnie kilku ludzi. Wprawiali oni w ruch - przez rytmiczne nadeptywanie ich końców - okute grubą bla- 92 93 94 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 3 ł. Tamże, s. 3 I. J. Górak, Prasy do wyciskania oleju, w: Z zagadnień kultury ludowej, Lublin 1981, s. 12. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 107 chą bukowe stępory, te zaś, opadając raz po raz w zagłębienia stęp, tłukły na miazgę oczyszczone z łusek siemię lnu. Uzyskaną w ten sposób mączkę mieszano w płytkim korycie z gorącą wodą, ugniatano i w odmierzonych porcjach prażono w kociołku. Odparowany z wody i jeszcze gorący miąższ zawijano w dwa pełniące rolę filtra płaty, jeden utkany z owczej wełny, drugi z krowiego lub koziego włosia. Zawiniątko umieszczano następnie w zagłębieniu lisicy, czyli poziomej belki, osadzonej trwale między dwiema pionowymi kłodami prasy, i przykrywano drewnianym czopem, na który nasuwano drugą belkę, tkwiącą luźno w otworach wyciętych w pionowych kłodach. Siłę nacisku zwiększano za pomocą bukowych klinów, wbijanych z obu stron masywnymi, poruszanymi wahadłowo przez olejarza taranami95, z których jeden umocowany jest tu na zwieszonym od powały żelaznym łańcuchu, drugi przymocowany na mieczowanym ramieniu do obrotowego słupa. Wyciśnięty z miąższu olej wyciekał do podstawionego naczynia przez otwory w dnie zagłębienia - uzyskiwano w ten sposób około póhora litra cieczy z l kg nasIOn. Kolejnym warsztatem zrekonstruowanym na parterze jest folusz (fot. 5), przeniesiony z Jaworek koło Szczawnicy. Urządzenia takie, w których folowano, czyli spilśniano tkaninę wełnianą na sukno, stosowano w niektórych rejonach Polski, zwłaszcza w Karpatach, jeszcze do połowy XX wieku. Tu także odtworzono jedynie ciasne, półmroczne wnętrze z wielką stępą, wspartymi o nią czterema ciężkimi młotami i wałem, poruszanym przez - pozostawione już domyślności zwiedzającego - koło wodne na zewnątrz. Obracając się, wał zahaczał sterczącymi z niego ramionami o kliny (rączki) wystające z młotów, które podnosiły się rytmicznie i opadały w zagłębienie stępy, na tkaninę zanurzoną w gorącej wodzie. Gorącą wodę doprowadzano z miedzianego kotła, stojącego na niskim piecu z płaskich kamieni piaskowca (w kącie na wprost wejścia), przy pomocy rynienki, w podobny sposób odprowadzając zabrudzoną ze stępy. Tkanina poddawana była zabiegowi folowania przez osiem do dziesięciu godzin - niekiedy dwukrotnie, gdy chciano uzyskać sukno grubsze i sztywniejsze - a następnie czyszczona i suszona na słońcu96. Dalszy ciąg wystawy stałej to ciągnąca się wzdłuż całego korytarza pierwszego piętra, w wielkiej przeszklonej gablocie, galeria stroju ludowego z wszystkich niemal (poza północnymi) regionów współczesnej Polski, z okresu największego rozkwitu kultury ludowej, a więc z końca XIX i początku XX wieku. Strój odświętny - barwny, efektowny i na ogół bardzo kosztowny, przechowywany troskliwie przez całe życie i często przekazywany z pokolenia na pokolenie był niegdyś oznaką nie tylko zamożności swych właścicieli, ale też ich stanowej i regionalnej przynależności. Dziś niemal już zanikł, w niektórych tylko regio- a 95 96 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysiu ludowego T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysiu ludowego , s. 22-27. , s. 17-21. �Magdalena Dolińska 108 nach przywdziewany jeszcze podczas ważniejszych uroczystości. Jedna z największych i najcenniejszych w Polsce kolekcji, prezentowana tu w układzie regionalnym, przypomina barwność i urodę strojów góralskich, lubelskich, kurpiowskich, opoczyńskich, łowickich, szamotuiskich i innych, przede wszystkim jednak krakowskich, pokazanych w kilku odmianach. W zajmujących niemal całe pierwsze piętro salach wystawowych jedynym nawiązaniem do ekspozycji na parterze jest rekonstrukcja wnętrza małej, wiejskiej kuźni. Nie można do niej wejść, można jedynie przystanąć na progu i przyjrzeć się urządzeniom i narzędziom kowalskim, widocznym w przyćmionym świetle, które dochodzi zza niewielkiego okienka. Jest tu palenisko z miechem, stół z imadłem, stolik z narzędziami do podkuwania koni, ciężki drewniany kloc z kowadłem oraz półki i żerdzie wypełnione licznymi narzędziarni, z których pomocą zręczny kowal umiał wyczarować z nieforemnych kawałków twardego żelaza najróżniejsze przedmioty, często zadziwiające lekkością i wyrafinowaniem ksztahów - zawiasy, okucia, zamki i wykładki do zamków, pierścienie spinające dyszel, kraty, wrzeciądze i inne. Niektóre z tych przedmiotów pokazano na planszy obok wejścia do kuźni, po drugiej jego stronie umieszczając model wozu chłopskiego, a przy nim naturalnej wielkości koło, chomąto i dyszel z bogato zdobionym okuciem kowalskiej roboty. Pozostała część ekspozycji stałej (fot. 6), prezentująca dawne sposoby zdobywania pożywienia (zbieractwo, łowiectwo, tradycyjne rolnictwo i hodowlę) oraz niektóre z ważniejszych w wiejskiej gospodarce rzemiosł (kołodziejstwo, bednarstwo i ciesielstwo, obróbka włókna, tkactwo i farbiarstwo), następnie instrumenty ludowe oraz obrzędy bożonarodzeniowe i wiosenne, wreszcie - na drugim piętrze - polską sztukę ludową, nie odbiega charakterem od innych tego typu ekspozycji, ograniczając się do systematycznego wykładu, ilustrowanego zarówno eksponatami, jak i archiwalnymi fotografiami. * W muzeum etnograficznym wystawa jest opowieścią o człowieku i jego życiu, a jest to opowieść tym bardziej interesująca, im głębiej pozwoli nam wejść w to życie i je zrozumieć. Dlatego tak wielkim wciąż zainteresowaniem cieszą się wywodzące się jeszcze z XIX-wiecznych pomysłów muzea skansenowskie, a także próbujące podobnych realizacji wystawy takie, jak ekspozycja stała krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Fascynuje ona zarówno dzieci, jak i dorosłych, opowiadając bowiem o dawnym świecie pozwala wręcz wejść do niemal tych samych wnętrz, w których mieszkali i pracowali żyjący w nim niegdyś ludzie. Eksponat niczego tu nie ilustruje, niczego nie przedstawia, on po prostu jest tym, czym zawsze był - niegdyś częścią życia, w którym brał udział, teraz częścią opowieści o tym życiu. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 109 Świętując w 2001 roku jubileusz dziewięćdziesięciolecia istnienia, Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie mogło się jednocześnie poszczycić pięćdziesiątą rocznicą powstania swej wystawy stałej. Ekspozycja ta, bardzo tradycyjna, nawiązująca do XIX-wiecznych wzorów wystawienniczych, niemal teatralna, a zarazem bliska idei skansenowskiej, jest bliska realizacji marzeń twórcy Muzeum, Seweryna Udzieli, który pragnął, by dzięki muzeum wnukowie i prawnukowie mogli się dowiedzieć, ,jak się to ongi żyło w Polsce, (oo.) że nawet w życiu codziennem, nawet w małych chatach wiejskich mieliśmy wiele dobrych i pięknych rzeczy, które przez wieki wytworzył i wykołysał duch narodu"97. Ograniczany brakiem pieniędzy i miejsca, nie doczekał się pełnej realizacji swoich marzeń. Urzeczywistnił je dopiero jego następca, Tadeusz Seweryn, nie tylko wiernie podążając jego śladem, ale i rozbudowując jego pomysły. Stworzył wystawę, która trwając niezmiennie mimo przemijających obok mód, nie tylko nie utraciła nic ze swej atrakcyjności, ale staje się powoli świadectwem przeszłości samego Muzeum i jego wierności własnej tradycji. THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM IN CRACOW - FIDELITY TO TRADITION (Summary) Seweryn Udziela Ethnographic Museum in Cracow, one of the oldest and largest Polish ethnographic museums, celebrated its ninetieth anniversary in 2001. The museum was established by Seweryn Udziela (1857-1937), a teacher and school inspector, collector of folk artefacts, who for many years was its director and the only employee. When he died in 1937, the directorship was taken over by Tadeusz Seweryn (1894-1975), Udziela's collaborator for many years, an art historian and a painter, who managed the institution until his retirement in 1965. The museum, initially housed in three rooms of a private flat, later at the Wawel, after the war was moved to the Town Hall ofKazimierz, a former town, where it has been located until today. Existing without any interruption since its establishment, the museum survived two world wars, the change of the political system and never-ending financial difficulties and managed to preserve its collections from destruction. Throughout this time it served the idea that was professed by its founder, Seweryn Udziela. This fidelity to tradition is evidenced by abundant ethnographic collections, both Polish and exotic, often originating in the 19th century, as well as a permanent exhibition on the ground floor, organized by Tadeusz Seweryn in 1951, resembling an open-air museum and following the concept developed by Udziela. This oldest part of the permanent exhibition, never giving in to various changing fashions and fads, lost nothing of its attractiveness and is becoming the testimony to the Museum itself and its fidelity to its own tradition. 97 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 323. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48be04e8c072e99f6637079361b26436.pdf a220282af2c470eec7cbc9c25d122cca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5071 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Hazelius, Artur Immanuel (1833-1901) Szwecja - muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4704 Title A name given to the resource Artur Imannuel Hazelius(1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.63-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin ARTURIMMANUEL HAZELIUS (1833-1901) -TWÓRCA NORDISKA MUSEET I SKANSENU W SZTOKHOLMIE. KSZTAŁTOWANIE PODSTAW INSTYTUCJONALNYCH W MUZEALNICTWIE ETNOGRAFICZNYM SZWECJI W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU 1. Artur Hazelius nieznany w Polsce? W roku 1972 w wydawnictwie Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie ukazała się książka Muzea skansenowskie w Polsce. Praca jest zbiorem artykułów omawiających zagadnienia muzealnictwa skansenowskiego w Polsce. Jeden artykuł poświęcony został zarysowi historycznemu muzeów na wolnym powietrzu w Europie. Autorem tego artykułu jest A. Gólski, który omawiając działalność A. Hazeliusa i powstanie Skansenu w Sztokholmie, przedstawia mylne informacje o biografii twórcy Skansenu. Cytowany autor w podrozdziale zatytułowanym Działalność Arthura Hazeliusa i powstanie Skansenu w Sztokholmie podaje błędną datę śmierci A. Hazeliusa, tj. 1891 rok. A. Gólski pisze "W roku 1891 skansen został otwarty dla publiczności. W tym samym roku umiera Hazelius" (s. 18). W rzeczywistości umarł on 10 lat później, w roku 1901. Czytając publikację A. Gólskiego, odnaleźć można inne błędy merytoryczne, świadczące o nieznajomości zarówno geografii Szwecji (autor pisze o regionie Denmark, który w rzeczywistości nie istnieje), jak i biografii A. Hazeliusa. Ponadto wyraz "Skansen" jest nazwą własną instytucji działającej w Sztokholmie i dlatego powinien być pisany w języku polskim z dużej litery, chyba że dotyczy typu muzeum na wolnym powietrzu, wzorowanego na stworzonym przez Hazeliusa. Także w pracy 1. Czajkowskiego Muzea na wolnym powietrzu w Europie, wydanej przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, informacje o A. Hazeliusie i Skansenie są niepełne. Autor pisze np. "Nie wiemy, czy i na jakie trudności natrafiał Hazelius w realizacji swojego pomysłu" (s. 17). Zachowały się jednak listy, notatki i wspomnienia A. Hazeliusa dotyczące idei powstania Skansenu i Nordiska museet, które znajdują się w Nordiska museets arkiv w Sztokholmie. Z nich dowiadujemy się szczegółowo o planach �64 Waldemar Kopczyński i realizacji Skansenu. J. Czajkowski wprowadza także nieścisłe nazewnictwo, pisząc np.: "W 1885 r. zakupił Hazelius farmę Mora w prowincji Dalarna, którą w 1890 roku przeniesiono na teren przyszłego muzeum" (s. 254). Mora to nie nazwa farmy, to nazwa miejscowości! Wymieniony przez 1. Czajkowskiego zakupiony obiekt pochodził w rzeczywistości z miejscowości Ostnor w parafii Mora (Baehrendtz, 1980, s. 27) i stanowi przykład drewnianego budownictwa prowincji Dalarna. Zaledwie stronę poświęcił A. Hazeliusowi inny autor, A. Zaręba, w artykule Uwagi a muzeach skandynawskich zamieszczonym w "Ludzie" w 1954 roku. Zauważa w nim, że "terytorialnie Skansen rozrósł się dzięki staraniom następców Hazeliusa" (s. 1147). To jednak właśnie dzięki staraniom i niebywałemu poświęceniu samego Hazeliusa Skansen poszerzył swój areał. Wspomnę o tym w dalszej części pracy. Postaci A. Hazeliusa poświęcił niewiele miejsca J. Bujak w wydanej w 1975 roku pracy Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939). Autor zwraca uwagę na nowatorskie rozwiązania A. Hazeliusa dotyczące ekspozycji budownictwa ludowego wraz z jego naturalnym wyposażeniem, które realizował na podstawie pomysłu zaczerpniętego ze światowej wystawy wiedeńskiej zorganizowanej w 1873 roku. Autor konstatuje, że "w związku z umieszczeniem na wystawie oryginalnych budynków chłopskich nasuwa się przypuszczenie, że w tej to właśnie ekspozycji "budownictwa ludowego" można doszukiwać się początków ruchu skansenowskiego realizowanego w pełni w kilka lat później, tj. w latach siedemdziesiątych ub. stulecia przez wielkiego miłośnika kultury ludu szwedzkiego Artura Hazeliusa (1833-1901)" (Bujak, 1975, s. 21). To prawda, niemniej A. Bujak myli się, pisząc o latach siedemdziesiątych jako początkach muzealnictwa skansenowskiego. Idea ta rozwija się w latach osiemdziesiątych, tj. w okresie wielkiego przełomu w technikach tworzenia obrazu. A. Hazelius dostrzegał pedagogiczne znaczenie obrazu (fotografii i rysunku) i umiejętnie wykorzystywał to w swoich wystawach. Zasługom Hazeliusa w działalności na polu ochrony zabytków architektury, przez przenoszenie obiektów na teren muzeów i zabezpieczanie ich przed zniszczeniem, niewiele uwagi poświęca M. Pokropek w swojej pracy Budownictwo ludowe w Polsce (1976). Zdawkowo traktuje zasługi i działalność A. Hazeliusa T. Barucki (1989). Nieścisłe informacje o A. Hazeliusie podaje B. Tretet w krótkim artykule Muzea pod otwartym niebem zamieszczonym w pracy zbiorowej Muzealnictwo pod red. T. Dobrowolskiego i S. Komornickiego z roku 1947. B. Tretet pisze w nim, że Skansen w Sztokholmie założony został przez "lekarza z zawodu, dr Artura Hazeliusa" (s. 194). Zastanawiające, skąd cytowany autor zaczerpnął tak mylne informacje o zawodzie Hazeliusa. Jak wiadomo, A. Hazelius nie był lekarzem, posiadał doktorat z·filologii skandynawskiej. O A. Hazeliusie wzmiankuje artykuł A. Drzewieckiej-Banaszak pod tytułem Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, w któ- �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) Fot. 1. Portret A. Hazeliusa (1833-1901). Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. 65 �Waldemar Kopczyński 66 rym autorka słusznie uważa A Hazehusa za twórcę muzealnictwa etnograficznego w Szwecji (Drzewiecka-Banaszak, 1979, s. 61). Jednak i w tej pracy wkradł się błąd związany z datą założenia Skansenu. Autorka błędnie wskazuje na rok 1890, podczas gdy otwarcie Skansenu nastąpiło rok później. Ten krótki przegląd informacji o A Hazeliusie i jego działalności, zaczerpnięty z polskiej literatury etnograficznej i muzealnej, wskazuje, jak często, pisząc o nim, popełniano błędy. Można śmiało powiedzieć, że postać Hazehusa wymaga w Polsce nowego przedstawienia. Temu celowi poświęcam niniejszyartykuł. 2. Artur Hazelius - zarys biografii Informacje dotyczące życia i działalności A Hazeliusa (fot. l), znane w Szwecj i, są bardzo bogate i zróżnicowane. Do głównych dzieł traktujących w sposób nader szczegółowy o życiu i działalności A Hazeliusa należy zaliczyć opracowania F. Book (1923), AM. Holmgren (1928) oraz G. Berg (1933). Z 1933 roku pochodzi także opracowanie V. Levin i S. Behm, zamieszczone w roczniku Nordiska museet "Fataburen" w setną rocznicę urodzin A Hazeliusa. Z najnowszych opracowań poświęconych postaci Hazeliusa należy wymienić pracę I. Bergman (1999) oraz doskonały zbiór artykułów autorstwa B. Nystrom, E. Stavenow-Hidemark, S. Sariin, C. Hammarlund-Larsson, H. Medelius, 1. Berg, zawartych w jubileuszowym wydawnictwie Nordiska museet Nordiska museet under 125 ar ("Nordiska museet w ciągu 125 lat") z roku 1998. Oprócz wymienionych prac, stanowiących doskonałe źródło informacji, istnieje imponująca liczba krótkich przyczynków i artykułów rozrzuconych po fachowych periodykach muzealnych i etnograficznych. Należy jednocześnie pamiętać, że bezpośrednim źródłem poznania postaci A. Hazeliusa i jego dzieła jest niewątpliwie Nordiska museets arki v, będące bogatym zbiorem jego listów, notatek, zapisków, dzienników, listów do niego. Archiwum Hazeliusa (Hazeliusarkivet) stanowi doskonały przykład pracy wielu pokoleń archiwistów i muzealników szwedzkich zatrudnionych w Skansenie i Nordiska museet w Sztokholmie. Hazeliusarkivet do roku 1963 znajdowało się w Skansenie. Od 1993 roku Archiwum Hazeliusa działa w nowym, odrestaurowanym budynku archiwum Nordiska museet, tzw. Gamisonen przy Linnegatan 89. Artur Immanuel Hazelius urodził się 30 listopada 1833 roku w Sztokholmie w domu przy Surbrunsgatan 45, który w roku 1926 przeniesiono do Skansenu, gdzie prezentowany jest zwiedzającym jako "dom Hazeliusa" (fot. 2). W 1926 roku w "Fataburen", wydawanym przez Nordiska museet, G. Selling pisał między innymi - "Obecnie przenosi się budynek na wzgórze Skansenu, nie tylko na pamiątkę Artura Hazeliusa, twórcy Nordiska museet i Skansenu, ale także �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 67 Fot. 2. Dom, w którym urodził się A. Hazelius. Skansen w Sztokholmie. Fot. W. Kopczyński. jako wspomnienie Sztokholmu, który przeminął" (Selling, 1926, s. 98). Wczesne dzieciństwo A. Hazelius spędził w Sztokholmie, mieszkając przy Master Samuelsgatan, stąd, jak podkreśla, V. Almqvist - "Artur Hazelius był dzieckiem stolicy, ale pochodził zarówno od strony ojca, jak i matki od krewnych z północy" (1903, s. 3). Przeglądając współczesną mapę Sztokholmu, próżno szukać wymienionych adresów i obiektów, gdzie przebywał A. Hazelius. Sztokholm się zmienił. Dzisiaj najbardziej znanymi miejscami jego stałej obecności pozostają Skansen i Nordiska museet. Rodzicami A. Hazeliusa byli lohan August Hazelius i jego żona Lovisa z domu Svanberg, pochodząca z rejonu Angermanland. Krewni ze strony ojca wywodzili się z warstwy chłopskiej i poświęcili się pracy duszpasterskiej w parafii Hassela w Halsingiand (Kopczyński, 200 l, s. 29). Ojciec A. Hazeliusa był wojskowym topografem, oficerem Korpusu Inżynierskiego w randze generała-majora, wykładowcą w Wyższej Szkole Artylerii w Marieberg oraz posłem niezależnym do parlamentu szwedzkiego - Riksdagu. To właśnie od ojca - jak podkreślał po jego śmierci A. Hazelius - "otrzymał w spadku patriotyzm (josterlandskiirlek) i niezależność (sjalvstandighet) (Berg, 1933, s. 10). Młody A. Hazelius dorastał do ósmego roku życia w Sztokholmie, aby następne kilka lat spędzić we wsi Hannas w Smaland u przyjaciela ojca z lat młodzieńczych, wikarego T.R. Ekenstama. Ojciec, wysyłając ośmioletniego Artura na wieś, był przekonany, że wyjazd ze Sztokholmu i pobyt na wsi �68 Waldemar Kopczyński pozytywnie wpłynie na rozwój duchowy i intelektualny młodego człowieka (Bergman, 1999, s. 6). W tej decyzji odnajdujemy wpływy idei poety i przyjaciela Johana Hazeliusa, C.J. Love Almquista, który zrażony życiem w Sztokholmie, nabył wiejską posiadłość w prowincji Varmland. Przebywając w regionie Smaland, młody Artur Hazelius zdobywał wiedzę "o wiejskim życiu i pracy" (Berg, 1933, s. 5). W listach do ojca pisał, że "przebywać na wsi jest wszelako pożyteczną rzeczą" (Berg, 1933, s. 6). W jego pamięci pobyt na prowincji, obserwacja wiejskiego życia i tradycji, przyjaźń z wikarym i jednocześnie wychowawcą T.R. Ekenstamem, będą powracać co jakiś czas w dorosłym życiu. Z całą pewnością okres spędzony na wsi i pośród społeczności wiejskiej skłoni szesnastoletniego Hazeliusa do pierwszych prób i porównań rzeczywistości wiejskiej i miejskiej (Bergman, 1999, s. 9). Opuszczając Hannas, Hazelius pozostawia po sobie miłe wspomnienia. W jednym z listów do ojca T.R. Ekenstam napisał - "Bóg dał tobie dobre dziecko" (Holmgren, 1928, s. 9). W 1847 roku Artur Hazelius wraca do Sztokholmu i podejmuje naukę w Nya Elementarskolan. Był uczniem pracowitym i odpowiedzialnym, a naukę traktował jako "źródło do ziemskiego i niebiańskiego błogosławieństwa". (Holmgren, 1928, s. 15). To były czasy reform w szkolnictwie szwedzkim, w których czynny i bezpośredni udział brał jego ojciec Johan Hazelius. W początkach lat 50. XIX wieku zaczyna się w Szwecji "moda" na piesze wędrówki po prowincji, co w konsekwencji doprowadzi do powstania w 1885 roku ogólno szwedzkiej organizacji - Szwedzkiego Towarzystwa Turystycznego (Svenska Turistfóreningen). W czerwcu 1852 roku razem ze swoim przyjacielem Ahlbergiem, synem proboszcza z Norrlandu, Artur Hazelius wyrusza na pieszą wędrówkę po prowincji Jamtland, co wyraźnie wpłynęło na jego "duchowy rozwój" (Berg, 1933, s. 7). W trakcie owej "wędrówki przez Szwecję" Hazelius kreśli pierwszy w życiu opis - obraz zagrody wiejskiej O. Larssona - Tullus w Jamtland, gdzie znajdują się zabytkowe piece, obrazy i malowidła ścienne. Przebywał w miejscowości Ragunda, słynącej z pięknego kościoła średniowiecznego, wykonanego z szarego i czerwonego granitu. Szczegółowy zapis tej letniej wędrówki znajduje się w pamiętniku z podróży, który prowadził młody Hazelius (Nordiska museets arkiv; Hazeliusarkiv, vol. FI :2). Wyprawa do Jamtland była pierwszą długą wędrówką po prowincji szwedzkiej, którą odbył A. Hazelius, zanim zaczął studiować na renomowanym, naj starszym uniwersytecie szwedzkim w Uppsali. Oprócz Jamtland odwiedza także Dalarnę, do której tak często będzie powracał w czasie tworzenia Nordiska museet, a później Skansenu i gdzie odnajdzie wśród mieszkańców wsi oddanych jego idei przyjaciół i współpracowników. W maju 1854 roku A. Hazelius zdał egzamin na uniwersytet w Uppsali i jesienią tego roku podjął studia nad literaturą i językami skandynawskimi. Podczas studiów Hazelius zetknął się z popularną w tym okresie w Szwecji ideą skandynawizmu. Ta bliska jemu idea przekształciła się w szeroki ruch �Artur Immanuel Hazelius (1833-190 I) 69 traktujący kraje skandynawskie jako jedność. Największy rozkwit skandynawizmu przypadał właśnie na lata studiów A. Hazeliusa. W tym czasie ukazywało się nordyckie czasopismo "Brache och Idun" i rozwijała się owocna współpraca krajów skandynawskich w dziedzinie sztuki, literatury, szkolnictwa, prawodawstwa i ekonomii. Skandynawizm spopularyzował piesze wędrówki mieszkańców miast po terenach wiejskich w celu bezpośredniego obcowania z naturą i kulturą ludową. A. Hazelius był zwolennikiem skandynawizmu, co manifestował podczas zlotów studentów skandynawskich, m.in. w 1856 roku w Uppsali. Podczas tego zlotu jego uczestników podejmował uroczystym obiadem król Szwecji Oskar I, co podkreślało rangę studenckiego spotkania. Spotkanie studentów w 1856 roku było ważnym wydarzeniem w historii Skandynawii XIX wieku (Book, 1923, s. 63). Podczas studiów A. Hazelius kontynuuje letnie wędrówki po szwedzkich wioskach, a jego zainteresowania tradycyjną kulturą chłopską i przyrodą szwedzką nabierają regularnego charakteru. Charakterystyczną rzeczą w jego życiu stają się trwałe przyjaźnie z chłopami i wiejskimi rodzinami. W tym czasie poznaje norweskiego powieściopisarza i dramaturga Bjornstjerne Bjornsona, twórcę norweskiego hymnu narodowego i autora powieści o tematyce ludowej. Zarówno Hazelius, jak i Bjornson odegrają pierwszoplanową rolę w historii kultury Szwecji i Norwegii. Te pierwsze kontakty Hazeliusa z kulturą norweską zaowocują w późniejszym okresie regularnymi kontaktami z T. Leifsonem Bolkesjo, który w jego imieniu dokonywał zakupów obiektów sztuki ludowej na terenie Norwegii (Berg, 1933, s. 75). W ten sposób A. Hazelius stawał się założycielem wspaniałych zbiorów etnograficznych, które gromadził i prezentował na organizowanych przez siebie wystawach w Nordiska museet w Sztokholmie. Po ukończeniu studiów w 1860 roku za namową ojca powraca do Sztokholmu i podejmuje pracę jako nauczyciel w znanej sobie szkole Nya Elementarskolan, aby kilka lat później przejść do Wyższego Seminarium Nauczycielskiego (Hogre Uirrarinneseminariet). W tym okresie praca A. Hazeliusa skupiała się na zagadnieniach związanych z zasadami ortografii w języku szwedzkim i problematyką literatury skandynawskiej (Berg, 1933, s. 20). A. Hazelius poświęca się zawodowi nauczyciela i lektora, angażuje się w prace nad szkolnictwem szwedzkim, współtworząc ffYpisy do szkoły podstawowej (Liisebok .fOr folkskolan) i wydając własne opracowania - Lektury ojczyste dla dzieci i młodzieży (Fosterliindsk liisningjOr barn och ungdom) i Szwedzka czytanka ludowa (Svenskfolkliisning) (Berg, Nystrom, 1998, s. 55). W 1868 roku A. Hazelius rozstaje się z działalnością w zawodzie nauczyciela i koncentruje się na zajęciach związanych z oświatą ludową, językoznawstwem i kształceniem powszechnym. Szczególnym obszarem jego zainteresowań pozostają badania nad zasadami ortografii w językach skandynawskich. W międzyczasie, w 1864 roku, A. Hazelius żeni się z Sofi Grafstrom (1839-1874), córką pastora (dziekana) z Umea w Norrlandzie. Nowożeńcy zamieszkali w Sztok- �70 Waldemar Kopczyński holmie przy Kammakargatan. S. Grafstrom będzie mu towarzyszyła W wyprawach do Dalamy, gdzie A. Hazelius utrzymywał zażyłą znajomość z B.E. Olssonem z Vinasby i jego żoną A. Matsdotter. Podróże do Dalamy i podpatrywane wiejskie, codzienne życie mieszkańców prowincji miało bezpośredni wpływ na podjęcie decyzji o gromadzeniu i ratowaniu zabytkowych obiektów. Dużą rolę u A. Hazeliusa w powstaniu i kontynuacji myśli o ratowaniu dziedzictwa narodowego Szwecji odegrały trzy postacie. PieIWszą z nich był N.G. Djurklou (1829-1904), który już w 1856 roku, a więc podczas studiów A. Hazeliusa, stworzył stowarzyszenie "dla zbierania zabytków i ratowania języka prowincji Narke". Drugą A. Mendelgren (1813-1879) z jego dokonaniami w ratowaniu zabytków, które były bliskie działaniom A. Hazeliusa. Najbardziej jednak widoczny wpływ na jego patriotyczną postawę wobec rodzimej tradycji i kultury należy przypisać G.O. Hylten-Cavalliusowi (1818-1889), który uznawany jest dzisiaj w Szwecji za założyciela pieIWszego muzeum etnograficznego w Szwecji (miejscowość Vaxjo, prowincja Smilland). Jego dzieło Wiirend och Wirdarne (1863-1868) jest, jak podkreśla sam autor - "wstępem do etnologii szwedzkiej" (Kopczyński, 1987, s. 127). Jest to pieIWsza publikacja dotycząca kultury ludowej Szwecji (Berg, 1933, s. 45). W 1869 roku G.O. HyIten-Cavallius przesłał A. Hazeliusowi list, w którym zaznaczył, że "publikacja ma rozbudzić zainteresowania nad ludowością w południowej Szwecji" (Berg, 1933, s. 46). G.O. Hylten-Cavallius zdawał sobie sprawę z postępujących, szybkich zmian zachodzących na wsi szwedzkiej, związanych z procesem industrializacji obszarów wiejskich. Zmiany te dostrzegał także A. Hazelius, który podczas swojej podróży po wioskach Dalamy dokonuje pieIWszych zakupów. Są to elementy kobiecego stroju ludowego. PieIWszym obiektem muzealnym wpisanym do księgi inwentarzowej Nordiska museet w Sztokholmie, figurującym pod datą 29 lipca 1872 roku, jest spódnica wełniana. Oryginalny zapis: "l. Wełniana spódnica z parafii Stora Tuna w Dalamie. CzeIWona, w zielone paski, piękna, tkana domowym sposobem. Zakupiona w parafii Stora Tuna przez doktora A. Hazeliusa" (Harnmarlund-Larsson, 1998, s. 182). A. Hazelius szczególnie często i chętnie przebywał w Dalamie, gdzie jak wspominał po latach - "przewędrowałem przez każdą parafię, tam nauczyłem się kochać i rozumieć temperament i proste zwyczaje u zdrowych jak rydze wieśniaków, których od tego czasu zaliczam do swoich jakże wiernych przyjaciół" (Bergman, 1999, s. 11). 3. Artur Hazelius w Sztokholmie twórca Nordiska museet i Skansenu W grudniu 1872 roku A. Hazelius zredagował zasady pozyskiwania zbiorów i ich opracowywania, które opublikował w krótkiej pracy pod tytułem - �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 71 Nagra anvissningar vid samlandet aj Jolkdragter och bohag m.m. ("Kilka wskazówek przy gromadzeniu strojów ludowych, przedmiotów gospodarstwa domowego i innych") ( Hazelius, 1873, s. 3-8; Jansson, 1983, s. 7). Ta niewielka i zapomniana dzisiaj publikacja określa postawt( A. Hazeliusa wobec prac związanych z pozyskiwaniem obiektów do kolekcji muzealnej, którą tworzył. Przypomina ona fonnt( kwestionariusza do gromadzenia obiektów w terenie (tekst tej publikacji tłumaczonej z jt(zyka szwedzkiego zawarty jest w Aneksie). A. Hazelius wystt(puje tutaj jako przyszły twórca i organizator pierwszego swojego muzeum - Skandinavisk-etnografiska samlingen (Skandynawska Kolekcja Etnograficzna) w Sztokholmie przy Drottninggatan (fot. 3). Muzeum to zostało otwarte 23 października 1873 roku. A. Hazelius jawi sit( nam jako publicysta, żywo zainteresowany muzealnictwem i tworzeniem kolekcji o muzealnej wartości. Zdawał, sobie sprawt( z konieczności inwentaryzowania pozyskiwanych w terenie obiektów. W listopadzie 1872 roku kontaktuje sit( ze szwedzkimi archeologami H. Hildebrandem i O. Monteliusem w celu opracowania kwestionariusza pomocnego w opisie zabytków i zbiorów. Sam -jak wiadomo - filolog z wykształcenia pozyskał dla swoich muzealnych zainteresowań i ambicji grupt( współpracowników, także osób, które nie miały doświadczenia w muzealnictwie (Berg, 1972, Fot. 3. Budynek muzeum Skandinavisk-etnografiska samlingen założonego przez A. Hazeliusa w Sztokholmie w 1873 roku. Od 1880 roku muzeum nosiło nazwę Nordiska museet. Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. �72 Waldemar Kopczyński s. 34). Wśród nich do najwybitniejszych postaci należeli R. Almstrom, R. Bergstrom, R. Cederstrom, A. Bondeson, N.G. Djurklou, P.A. Godecke, G. Retzius, A. Strindberg czy K.B. Wiklund. Jego oddanym i długoletnim współpracownikiem był smalandczyk P.G. Wistrand (1852-1912). To właśnie on stanie się aktywnym badaczem terenowym i pierwszym wykształconym w dziedzinie muzealnictwa pracownikiem. P.G. Wistrand był - jak pisał o nim G. Berg - "dobrym rysownikiem, a jego liczne, bogate w detale rysunki, między innymi wnętrza chat, są nieocenionym źródłem wiedzy o życiu społeczności wiejskiej, szczególnie w miejscowościach położonych na wyżynie smalandzkiej" (1972, s. 35). "Wskazówki" napisane przez A. Hazeliusa przeznaczone były dla wszystkich zainteresowanych zbieraniem obiektów etnograficznych w terenie. Czytając je dzisiaj, należy pamiętać i zdawać sobie sprawę, że były one kumulacją przemyśleń człowieka wykształconego w duchu i szacunku do rodzimej tradycji. A. Hazelius, udzielając "wskazówek", zwraca jednocześnie uwagę na rozwój zainteresowań sztuką ludową, która od tej pory traktowana będzie jako integralna część dziedzictwa narodowego i wystawiana w salach wystawowych. Otwierając oficjalnie w 1873 roku swoje muzeum Skandinavisk-etnografiska samiingen, A. Hazelius chciał przede wszystkim ukazać bogactwo i zróżnicowanie regionalne szwedzkiego stroju ludowego. W jego zamyśle miało to być muzeum stroju ludowego z wykorzystaniem manekinów. Postacie ludzkie naturalnej wielkości, ubrane w stroje i przedstawione we własnym środowisku, wzbudziły u zwiedzających żywe zainteresowanie. A. Hazelius odniósł sukces nie tylko w Sztokholmie, ale w całej Europie. Dzięki jego prezentacjom rodzima kultura ludowa została doceniona (Stavenow-Hidemark, 1991, s. 45) i wzbudziła żywe zainteresowanie w mieszczańskim Sztokholmie. W 1874 roku A. Hazelius otwiera w Sztokholmie nowe wystawy ilustrujące między innymi kulturę lapońską ze słynną sceną pt. "Jesienna wędrówka w Lule Lappmark" (fot. 4), stanowiącą naturalistyczne przedstawienie wędrujących Lapończyków z wykorzystaniem manekinów wykonanych przez artystę-rzeźbiarza c.A. Sodermana, z którym już dwa lata wcześniej chętnie współpracował (Bjorkroth, 2000, s. 162) oraz na podstawie dokumentacji fotograficznej C.Ch. von Diiben. Ciekawie przedstawiają się zaprezentowane równolegle wnętrza chat i postacie w strojach ludowych z prowincji Hiilsingland z panoramą górskiego krajobrazu i architektury w tle. A. Hazelius już wtedy doskonale rozumie potrzebę dalszego zbierania, powiększania, naukowego opracowywania zbiorów etnograficznych i eksponowania zgromadzonych muzealiów. Diorama, czyli przestrzenny pokaz z wykorzystaniem tworzywa plastycznego, do dnia dzisiejszego stanowi przykład wzorcowego rozwiązania ekspozycji muzealnej. W 1874 roku A. Hazeliusa dotyka osobista tragedia. Po przebytym porodzie i urodzeniu syna Gunnara umiera jego żona, która do chwili śmierci po- �Altur Immanuel Hazelius (1833~1901) 73 ...•.. Fol. 4. Diorama weJług A. Hazeliusa pl. "Jesienna wędrówka w Lule Lappmark" zaprezentowana w Skandinavisk-etnografiska sam lin gen w Sztokhomie w 1875 roku. Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. zostawała jego najbliższym i najwiemiejszym przyjacielem. A. Hazelius pozostał sam ze swoim małym synem i wielkimi ideami na przyszłość. Później motyw osobistego dramatu z powodu utraty kogoś bliskiego powróci w dioramie przedstawiającej opłakiwanie zmarłego dziecka w chłopskiej rodzinie z Dalarny. Będzie to miało miejsce na Światowej Wystawie w Paryżu (Exposition Universelle) w 1878 roku, na której A. Hazelius był komisarzem szwedzkiej części ekspozycji. Motyw dramatu rodzinnego, jakim jest śmierć dziecka, A. Hazelius zaczerpnął z obrazu A. Lindegren Lillans sista badd. Ta wystawa była najbardziej popularna pośród zwiedzających szwedzką część ekspozycji. W Paryżu A. Hazelius użył tej samej fonny wizualnej co w swoim sztokholmskim muzeum. Stworzył swoisty teatr w muzeum. Jego prezentacje, uformowane w postaci pomieszczenia pozbawionego jednej ściany, sprawiały wrażenie, że widz, stojąc bezpośrednio przed przedstawioną sceną, staje się jej uczestnikiem. W jego tak zwanych "żyjących obrazach" (szw./evande bi/der) ukazana jest krótka historia opisująca konkretną, życiową sytuacj ę (śmierć, wędrówkę, rozstanie). Figury zaprojektowane i wykonane przez rzeźbiarza A. Sodennana, w teatralnej inscenizacji A. Hazeliusa ożywały, a widz przez chwilę uczestniczył w przedstawieniu. W Paryżu A. Hazelius odniósł ogromny sukces wystawienniczy i zyskał popularność w całym ówczesnym świecie muzealnym. Zebrał doskonałe recenzje prasowe, a prasa odgrywała w jego życiu ogromną rolę (Nystrom, 1998, s. 71). �Waldemar Kopczyński 74 W 1880 roku Skandinavisk~tnografiska samlingen zmienia nazwę na Nordiska museet (Muzeum Nordyckie). W omawianym okresie powstaje słynne hazeliusowskie logo muzeum z inskrypcją - "Kann dig sjalv" ("Poznaj samego siebie") z charakterystycznym obrazem kamienia runicznego i promienistej gwiazdy. Hazelius dostrzegał już wtedy potrzebę wybudowania nowego, dużego i nowoczesnego budynku muzealnego, stąd cztery lata później, w roku 1884, nabywa na Djurgarden teren pod budowę gmachu muzeum. Rozpisuje konkurs architektoniczny na wykonanie projektu budynku Nordiska museet, który zrealizowany zostanie według pracy LO. Clasona (1856-1930), ale przy jednoczesnych sugestiach samego A. Hazeliusa, który chciał stworzyć budowlę ściśle nawiązującą do renesansu duńskiego. Djurgardenjako dzielnica Sztokholmu zmieniała swoje oblicze. W tym czasie A. Hazelius zasłynął jako "największy jałmużnik Szwecji". Określenie to odnosiło się do metody pozyskiwania pieniędzy na rozwój muzeum i kolekcji muzealnych. Całkowicie oddany swojej idei, pozyskiwał pieniądze od przyjaciół i znajomych. Organizował loterie, z których całkowity dochód przeznaczał na materiały budowlane i pensje dla robotników budujących Nordiska museet i Skansen. Jego ofiarność i zaangażowanie zyskały wśród całego społeczeństwa szwedzkiego olbrzymią przychylność, co pozwoliło na realizację jego projektów (Bergman, 1999, s. 25; Lewin, Millrath, 1933, s. 34). Doskonałą ilustracją jego działalności i poświęcenia jest obraz namalowany przez F. von Dardel w roku 1896 (w zbiorach Nationalmuseum w Sztokholmie), przedstawiający siedzącego A. Hazeliusa z wyciągniętą ręką, w której trzyma kapelusz na pieniądze, w drugiej ręce ma kartkę papieru z wypisanymi darami finansowymi. Budowę Nordiska museet rozpoczęto symbolicznym wejściem na plac budowy 24 października 1888 roku, a uroczyste otwarcie gmachu nastąpiło po śmierci A. Hazeliusa, 8 czerwca 1907 roku. Dzisiejszy monumentalny gmach Nordiska museet fascynuje nie tylko odwiedzających muzeum turystów, ale także historyków architektury i urbanistów. Prowadząc bardzo aktywny tryb życia, A. Hazelius opracował w 1889 roku tzw. prywatny porządek dnia. Zapoznajmy się z nim (Book, 1923, s. 374): Pobudka Śniadanie Czas poza domem Pobyt w Muzeum Obiad Odpoczynek Odwiedziny, spacer i praca Powrót do domu Spanie - 830 103o 11_1330 133°-16 16-17 17-1830 183°-2330 233°-24 2430. �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 75 Zapis tego planu sporządzony przez A. Hazeliusa w rzeczywistości przetrwał tylko na kartce papieru, ale faktem jest, że był człowiekiem całkowicie oddanym swojej pracy muzealnej (Lewin, Millrath, 1933, s. 28). W latach 80. A. Hazelius odbywa wiele podróży po krajach europejskich (Niemcy, Dania, Norwegia, Austria, Francja), zwiedzając tamtejsze placówki muzealne i naukowe. Nawiązuje kontakty, poszerzając tym samym wiedzę wśród obcokrajowców o Nordiska museet w Sztokholmie. Współpraca z zagranicznymi partnerami była dla niego zawsze bardzo ważna (Stavenow-Hidemark, 1998, s. 89). W 1898 roku A. Hazelius utrzymywał kontakty ze 185 muzeami i stowarzyszeniami naukowymi w różnych krajach europejskich (Bergman, 1999, s. 26), wśród których warto wymienić Akademię Umiejętności w Krakowie, naczelną polską instytucję naukową w okresie zaborów. Jednocześnie dojrzewa u niego myśl pokazania architektury i kultury wiejskiej na otwartej przestrzeni. Po doświadczeniach zdobytych na organizowanych wystawach było to rzeczą naturalną. A. Hazeliusa zainteresował przykład Bygdoey w Norwegii, gdzie w 1881 roku przeniesiono kilka zabytkowych obiektów z wyposażeniem (Stoklund, 2001, s. 11). Ważne dla jego koncepcji były badania E. Sundt, które dotyczyły stanu zachowania dawnej architektury norweskiej. Także w Szwecji, w południowej prowincji Skfme, G. Karlin realizował plany związane z powołaniem muzeum Kulturen w Lund. Pierwszym krokiem do stworzenia muzeum na otwartym powietrzu był moment, kiedy hrabia W. von Hallwyll zakupił w 1890 roku sąsiadujący ze wzgórzem Skansen teren Framniis z przeznaczeniem dla Nordiska museet i kolejną ekspozycję o dawnym Sztokholmie i sztuce eskimoskiej. Rok później A. Hazelius planuje zakup części terenu położonego na wzgórzu Skansen, tzw. Gvre Skansen (Górny Skansen), gdzie rozpoczął swoją działalność. Znamienne są słowa zapamiętane przez jednego z pracowników A. Hazeliusa. Holmstrom, bo tak nazywał się ów pracownik, zapisał w swoim pamiętniku wypowiedź A. Hazeliusa - "Pewnego razu, kiedy szedłem z doktorem do Framniis, popatrzył na wzgórze Skansenu i powiedział: chętnie zjadłbym ten Skansen. I cóż, pewnego dnia otrzymał go, a ja wraz z nim poszedłem tam. Szedłem przed nim, torując mu drogę w głębokim śniegu. Wtedy odezwał się do mnie: «Popatrz! Tutaj będziemy mieć chałupę z Mora, tutaj z Blekinge, a tam z Bollniis»" (Book, 1923, s. 346). Z tego okresu zachowała się ciekawa korespondencja pomiędzy Hazeliusem i artystą baronem T. Cederstromem, który przebywał w Monachium i żywo interesował się ideą powstawania Skansenu. A. Hazelius pisał do niego i powoływał się na znajomość z baronem w celu pozyskania wsparcia finansowego. Listy te ukazują głęboką troskę i zarazem obawy o powstawanie Skansenu. W liście z 16 stycznia 1891 roku A. Haze1ius pisał: "Tylko jedna osoba w całym Królestwie Szwecji, którą nie prosiłem, wysłała wkład pieniężny. To był Żyd ... Musimy mieć Skansen. Prawdziwe miasto starych budowli �76 Waldemar Kopczyński powinno powstać na tej cudownie usytuowanej parceli" (Book, 1923, s. 359). W innym liście do T. Cederstroma, datowanym na 1 kwietnia 1891 roku, A. Haze1ius napisał - "Dziękuję, dziękuję za Twoje szlachetne słowa, że mogę używać Twojego nazwiska, jeśli zaistnieje taka potrzeba" (Book, 1923, s. 362). W liście z 11 czerwca 1891 roku A. Hazelius napisał - "Skansen jest i będzie według mojego rozeznania mistrzowskim pociągnięciem, codziennie dostarcza mi przyjemności. Okropni ci sztokholmczycy" (Book, 1923, s. 362). Poprzez stworzenie Skansenu A. Hazelius osiągnął to, co było niemożliwe w salach muzealnych, stworzył nową formę przestrzeni, gdzie angażowano żywych statystów, ubranych w regionalne stroje. To była żywa prezentacja narodowej kultury i ekosystemu poszczególnych części Szwecji (Bjorkroth, 2000, s. 151; Bringeus, 1972, s. 20; Stavenow-Hidemark, 1991, s. 45). Skansen w zamyśle A. Hazeliusa ukazywać miał różnice w budownictwie regionalnym i wpływ, jaki miała ekologia na system kulturowy (Rosen, 1999, s. 172). Co więcej, Skansen pokazuje też, jak kiedyś wyglądał Sztokholm, jego przyroda i okolice. Słusznie twierdzi O. Werterberg, że "projekt Skansenu Artura Hazeliusa był iskrą zapalną" w muzealnictwie (Wetterberg, 1991, s. 102). Warto w tym miejscu zdać sobie sprawę, że zakup terenu pod muzeum Skansen nie był przedsięwzięciem łatwym. Ta część, którą A. Hazelius uroczyście otworzył 11 października 1891 roku, tzw. Ovre Skansen, stanowiła niejako wstęp do dalszych starań o sąsiednie parcele, które zakupuje kolejno w następnych latach: Bredablicksomradet w 1892 roku, Nedre Skansen W 1896 roku, teren pomiędzy Nedre Skansen a Sevillaornraclet w 1897 roku, Sevillaornradet W 1898 roku, Tivoliornradet w 190 l roku. Dostrzegamy tutaj konsekwentne działania twórcy Skansenu. W Ovre Skansen A. Hazelius zaprezentował publiczności m.in. chałupę wiejską z Ostnor z parafii Mora w Dalarnie (fot. 5) oraz obóz lapoński z mieszkającą w nim rodziną lapońską. Ovre Skansen zakupił A. Hazelius za kwotę 25.000 koron. Już wtedy A. Hazelius zdawał sobie sprawę ze swojego osiągnięcia. Pisze w jednym z listów z 6 stycznia 1892 roku - "Skansen będzie kopalnią złota" (Book, 1923, s. 364). W innym liście wyznaje - "Skansen będzie ekonomiczną podporą Nordiska museet". I rzeczywiście tak było do 1963 roku, kiedy Skansen i Nordiska museet stały się niezależnymi instytucjami muzealnymi. Budowa Nordiska museet i prace związane z rozwojem sąsiadującego Skansenu były jedną z przyczyn, że jesienią 1892 roku A. Hazelius przenosi się na stałe na Djurgarden. Zamieszkuje w Skansenie w tzw. Gula Huset, gdzie tworzy nowe plany dla rozwoju założonych przez siebie muzeów. Tu był szczęśliwy, "był władcą Skansenu, królem w swoim królestwie" (Book, 1923, s. 371). Jego ideą było nie tylko przenoszenie obiektów, ale "pokazanie Szwecji w miniaturze" (Berg, 1933, s. 105) z budynkami, roślinnością i światem zwierząt. Dla A. Hazeliusa Skansen miał znaczenie narodowo-patriotyczne, społeczne i pedagogiczne (Berg, 1933, s. 106). Dzisiaj Skansen jest ponadto "mię- �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 77 Fot. 5. Pierwszy obiekt zaprezentowany przez A. Hazeliusa podczas otwarcia Skansenu w 1891 roku. Chałupa z Oslnor w parafii Mora (Dalarna). Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. dzynarodowym pojęciem" (Rosen, 1999,s. 157),zastrzeżonym szwedzkim znakiem firmowym najwyższejjakości. W 1972 roku szwedzki etnograf reprezentujący akademicki ośrodek w południowej Szwecji, prof. N.-A. Bringeus z uniwersytetu w Lund, publikuje doskonały artykuł Artur Hazelius och Nordiska museet. Artykuł staje się współczesnym, nowoczesnym portretem A. Hazeliusa, w którym twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie charakteryzowany jest jako "patriota, pedagog, pragmatyk i publicysta" (Bringeus, 1972, s. 7). K.G. Englund w swoich wspomnieniach o Djurgarden słusznie zauważył, że "to był błogosławiony dzień, kiedy doktor Artur Hazelius przybył, aby postawić tutaj swoje kroki i uzmysłowił sobie, że miejsce jest odpowiednie dla jego marzeń o dużym muzeum na wolnym powietrzu" (Englund, 1938, s. 183). A. Hazelius powołując do życia Nordiska museet i Skansen, stworzył "szwedzki styl" w muzealnictwie. Dzisiejszy Sztokholm wiele mu zawdzięcza. Miasto stało się bardzo ważnym i prężnym ośrodkiem muzealnym w Europie. Popularność instytucji stworzonych przez A. Hazeliusa i ich działalność naukowo-badawcza i wystawiennicza doceniana jest przez badaczy i zwiedzających. To tutaj młode pokolenia Szwedów odbierają pierwsze lekcje z przeszłości swojego kraju. Tej idei był wiemy A. Hazelius. �Waldemar Kopczyński 78 W 2001 roku minęła setna rocznica śmierci A. Hazeliusa. Zmarł 27 maja 1901 roku w Skansenie, gdzie do końca swoich dni mieszkał i pracował. Tam też został pochowany. Wraz z jego śmiercią skończył się okres szwedzkiego romantyzmu narodowego i tworzenia podstaw instytucjonalnych w szwedzkim muzealnictwie etnograficznym. ANEKS Kilka wskazówek w sprawie gromadzenia strojów ludowych, przedmiotów gospodarstwa domowego itp. (Hazelius, 1873, s. 3-8). 1. Gromadzenie strojów ludowych Aby móc zdobyć obszerną kolekcjęjak najbardziej kompletnych i charakterystycznych strojów ludowych, wymaga się: l. Aby każdy pozyskany strój - zarówno kobiecy, jak i męski - był strojem całkowicie kompletnym, a więc składał się z wszystkich elementów nakrycia głowy (wałki do włosów, wstążki, czapki, koronki - a to zarówno dla mężatek, jak i dla panien, dla panny młodej i druhen, o ile używają różnego rodzaju ozdób na głowę), bielizny, halek, pończoch, butów i okryć wierzchnich, również szalików, chustek do nosa, rękawiczek, rękawic z jednym palcem, tasiemek, pasków, torebek, pasów męskich, klamer łańcuszków, pierścionków, lasek, biżuterii i ozdób różnego rodzaju, o ile należą one do dawnego stroju; 2. Aby każda część garderoby była, o ile to możliwe, całkowicie pozbawiona usterek i wyglądała na zupełnie nową; 3. Aby w przypadku, gdy nie uda się otrzymać niektórych nowych lub będących w bardzo dobrym stanie części garderoby, np. spodni do kolan i obuwia, to należy - o ile to tylko możliwe - zamówić je u kogoś w parafii, kto najwierniej je skopiuje, bazując na najstarszych wzorach dostępnych na terenie tejże parafii; 4. Jeżeli w tej samej parafii wystąpi wiele rodzajów strojów ludowych, to należy w pierwszej kolejności pozyskać ten strój męski lub kobiecy, który jest najbardziej charakterystyczny, przy czym z reguły powinien to być strój noszony pod<:;zasuroczystości, ale - jeśli warunki na to pozwolą - również wszystkie pozostałe; �Artur Immanuel Hazelius (l833~ 190 I) 79 5. Aby stroje przeznaczone były dla mężczyzn i kobiet normalnego wzrostu, ale żeby nabywać stroje dziecięce w przypadku, gdy będą one miały inny krój i kolor niż stroje dorosłych. Aby móc z kolei zdobyć jedynie kolekcję starszych bądź nowszych części stroju, wymaga się: 6. Aby zabezpieczyć fragmenty strojów, przy czym powinny być one zachowane w możliwie jak najlepszym stanie. 2. Zbieranie przedmiotów gospodarstwa domowego itp. W odniesieniu do powyższego wymaga się: 7. Aby pozyskiwać sprzęt domowy i inne rzeczy mające dawny lub osobliwy kształt jak kufry, skrzynie, pudełka, różnego rodzaju misy, dzbanki, półmiski. drewniane talerze, łyżki, noże, stare naczynia gliniane i cynowe, rogi do picia, kufle z pokrywą, kielichy, drewniany sprzęt do przędzenia i tkania, sztance do znakowania chleba, prasy do wyciskania sera, młynki do przypraw, deski do wałkowania ciasta, zakończenia rzemieni, okucia kowalskie, stare zamki, miary łokcia i bezmiany, dalej wici, wiejskie skrzynie, wiejskie bębny, kloce do obróbki skóry, kalendarze runiczne ryte w drewnie, starą broń wykonaną z kamienia, drewna lub żelaza, instrumenty jak rogi i rogi myśliwskie, fujarki, harfy, różnego kształtu, tkaniny i hafty, stare obrazy i wersy z życzeniami oraz wiele podobnych im rzeczy*. 8. Aby w przypadku niezwykłych i otrzymanych za niską cenę przedmiotów podobnego rodzaju nabyć większą liczbę ich egzemplarzy, które mogą pochodzić nawet z tej samej parafii; dotyczy to szczególnie przedmiotów ze śladami roboty snycerskiej (w drewnie), z malowidłami lub napisami; 9. Aby w przypadku natrafienia na nadzwyczaj godne uwagi przedmioty gospodarstwa domowego, wymagające dużej powierzchni, jak łóżka, szafy, stoły, krzesła itd. a także narzędzia rolnicze itp., zawiadomić niżej podpisanego o ich stanie i cenie za nie oferowanej. 3. Ponadto wymaga się: 10. Aby cena zakupu była tak niska, jak to tylko możliwe, lecz jednak żeby zawsze raczej zapłacić trochę więcej za dobry egzemplarz niż wziąć gorszy, ale tańszy; * W różnych rejonach występują często bardzo różne przedmioty gospodarstwa których naturalnie nie da się tutaj wyliczyć. domowego, �Waldemar Kopczyński 80 11. Aby każda zdobyta rzecz została natychmiast zaopatrzona w numer, który należy do niej przyczepić i jednocześnie w notatkę, w jakiej parafii i wsi została znaleziona, łącznie z podaniem imienia i nazwiska właściciela, tudzież - jeśli chodzi o element garderoby - do jakiego stroju należy; 12. Aby - jeśli przedmiot jest nadzwyczaj osobliwy (jakiś niezwykły pierścionek, korona panny młodej lub podobne) - przytoczyć jego historię, o ile można się o niej czegoś dowiedzieć, np. o rodzie/rodzinie, w której dany przedmiot podlegał dziedziczeniu, oraz na temat innych wydarzeń z nim związanych, mogących mieć jakieś znaczenie; 13. Aby zdobyć parę/otografii twarzy charakterystycznych dla mieszkańców parafii lub danego regionu (zarówno mężczyzn, jak i kobiet oraz dzieci) wraz z podaniem imienia i nazwiska danej osoby, jej miejsca zamieszkania i wieku w chwili wykonania zdjęcia; 14. Aby zaraz po zebraniu tych przedmiotów przesłać je niżej podpisanemu pierwszym solidnym i tanim środkiem transportu, z podaniem informacji na temat kosztu; 15. Aby uzyskać informacje: czy w danej miejscowości używa się wiele różnych strojów, np. różnych strojów świątecznych, z okazji chrzcin, żałobnych itd. oraz jak wielu i w jakich okolicznościach noszonych; czy nabyte ubrania są jeszcze bardzo powszechne, czy rzadziej i czy całkowicie wyszły z użycia, a jeżeli tak, to kiedy ostatnio - o ile to wiadomo - były noszone; o zastosowaniu oryginalnych przedmiotów gospodarstwa domowego i zwyczajach z nimi związanych; o nazwach zebranych przedmiotów używanych na terenie danych miejscowości; o ważniejszych zawodach i zajęciach mieszkańców parafii, jak również o ich usposobieniu (co ma stanowić wskazówkę dla artysty przy przygotowaniu do zdjęć). Dr Artur Hazelius Adres: Sztokholm, Kammakaregatan 37 BIBLIOGRAFIA Almquist V. 1903 Artur Hazelius, "Fataburen" 1901, z. 1. Baehrentz N.A. 1980 Baken om Skansen, Stockholm. Barucki T. 1989 Architektura Szwecji, Warszawa. �Artur Immanuel Hazelius (1833-190 l ) 81 Berg G. 1933 1972 Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm. Nordiska museet somforsknings och bildningsanstalt, "Fataburen". Bergman L 1999 Artur Hazelius. Nordiska museets och Skansens skapare, Stockholm. Bjorkroth M. 2000 Hembygd i samtid ochframtid 1890-1930. En museologisk studie av studie av att bevara och jOrnya, Umea. Bringeus N.-A. 1972 Artur Hazelius och Nordiska museet, "Fataburen". Bujak A. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), Kraków. 1975 Book F. 1923 Artur Hazelius. En levnadsteckning, Stockholm. Czajkowski 1. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów - Sanok. Drzewiecka-Banaszak A. 1979 Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63. Englund K.G. 1938 Mina Djurgardsminnen, Uppsala. Eriksson E. 1998 Internationella impulser och nationell tradition. 1900-1915, w: 1900talets svenska arkitektur. Att bygga ett land, Boras. Gólski A. 1972 Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich klasyfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań. Hammarlund-Larsson C. 1998 Samlingarna och samIandet, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm. Hazelius A. 1873 Nagra anvisningar vid samlandet af folkdragter och bohag m. m., w: Skandinavisk - etnografisk samling i huvudstad, Stockholm. Holmgren A.M. 1928 Artur Hazelius - Nordiska museets skapare, Stockholm. Jansson S. O. 1983 Nordiska museets principer jOrjOremll1sinsamling genom 100 ar, "Fataburen". Kopczyński W 1987 Tendencje badawcze w etnologii szwedzkiej w latach 1900-1925, "Lud", t. 71. Rec. pracy l. Bergman, Artur Hazelius - Nordiska museets och Skansens skapare, "Materiały Zachodnio pomorskie", t. XLV. 2001 Artur Hazelius (1833/1901) och Halsingiand. Den polska etnologens syn, "Hiilsinge mnor. En Hembygdsbok". Lewin W, Millrath S. 1933 Fran Artur Hazelius dagar, "Fataburen". Nystrom B. 1999 Nordiska museet. Sveriges Museum for kulturhistoria, Stockholm. 1998 Att gora detjOrjlutna levande, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm. Pokropek M. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa. 2000 �Waldemar Kopczyński 82 Rosen B. 1999 Skansen under 1997, "Fataburen". Stavenow-Hidemark E. 1991 Hur svenskt var det svenska, "Fataburen". 1998 Museibygget, w: Nordiska museet under 125 Stockholm. Stoklund B. 2001 Ideen om ettfrilufismuseum. Frilufismuseet, "Kulturen", En arsbok till med1emmarna av Kulturhistoriska fóreningen fór s6dra Sverige. Tretet B. 1947 Muzea pod otwartym niebem, w: Muzealnictwo, red. T. Dobrowolski, S. Komornicki, Kraków. Wetterberg O. 1991 Samfundet utvecklar byggnadskulturen, "Bygd och Natur". Zaręba A. 1954 Uwagi o muzeach skandynawskich, "Lud" t. 41, z. 2. ar, ŹRÓDŁA ARCHIWALNE Nordiska museets Arkiv (Haze1iusarkivet) w Sztokholmie. Waldemar Kopczyński ARTUR IMMANUEL HAZELIUS (1833-1901) - THE FOUNDER OF NORDISKA MUSEET AND AN OPEN-AIR MUSEUM IN STOCKHOLM. FORMATION OF INSTITUTIONAL FOUNDATIONS OF SWEDISH MUSEOLOGY IN THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY (Summary) The article discusses the work of A. Hazelius (1833-190 l), the founder of Nordiska Museet and an open-air museum in Stockholm. A. Hazelius' contribution to the saving ofSweden's cultural heritage has been discussed. A. Hazelius was aware ofthe educational importance of museum exhibits, understood the need of collecting and documenting ethnographic collections and presenting historical artefacts. Diorama, i.e. a mode of scenic representation of a picture (or series of pictures) seen from a distance through a large opening, used and promoted by A. Hazelius in his Skandinavisk-etnografiska samIingen (Nordiska museet since 1880) in Stockholm in 1987, has been an example of a model museum exhibition until today. The article points out to the fact that the institutions established by A. Hazelius became a symbol ofthe Swedish museology and that the exhibitions presented in the museum created a new form of space at those times. Owing to A. Hazelius Stockholm has become a very important place in European museology. A. Hazelius is little known in Polish literature on museology and ethnography. The article emphasizes that despite the time that has passed since A. Hazelius' achievements, reliable scholarly information on him is still lacking. This publication aims to fill this gap. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14085f6ca961fdfca87bcc1a314ff48e.pdf 985ccd0a3164dabd05f672cd31c4a257 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5069 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource etnologia - studia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4702 Title A name given to the resource Studia etnologiczne na uniwersytetach polskiech po roku 1989 / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.13-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 I. STUDIA I MATERIALY ZBIGNIEW JASIEWICZ ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza STUDIA ETNOLOGICZNE NA UNIWERSYTETACH POLSKICH PO ROKU 1989 Etnologia w tytule tego artykułu oznacza oficjalną nazwę kierunku studiów uniwersyteckich w Polsce, potwierdzoną uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z dnia 23 kwietnia 1992 roku, wprowadzoną w miejsce wcześniej obowiązującej nazwy etnografia. Ten kierunek studiów swoim programem obejmuje zespół dyscyplin naukowych określanych jako "nauki etnologiczne", w którym obok etnologii występuje również antropologia kulturowa czy społeczna, a także folklorystyka, studia nad sztuką ludową i nieprofesjonalną oraz etnomuzealnictwo. Celem artykułu jest przedstawienie sytuacji na tych uniwersytetach, które prowadzą w Polsce studia etnologiczne oraz zaprezentowanie informacji o programach i warunkach nauczania, sposobach przyjmowania na studia, liczbie studentów i doktorantów, stanie kadry nauczającej, o realizacji założonego przepisami profilu absolwenta, wreszcie o specyfice poszczególnych ośrodkówl. Dodatkowym zadaniem tych rozważań jest próba odpowiedzi na pytanie, w jakim zakresie i stopniu na studia etnologiczne wpłynęła transformacja ustrojowa realizowana w Polsce od roku 1989. Czy miała ona zasadniczy wpływ na ich obecny ksztah, czy też zaobserwowane zmiany wynikają po prostu z naturalnego procesu adaptacji tej dyscypliny do zmieniającego się otoczenia I Autorzy korzystali m.in. z materiałów przygotowanych przez instytuty i katedry etnologii dla celów akredytacji kierunku etnologia dokonanej przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną iPaństwową Komisję Akredytacyjną, a także z informatorów opracowanych przez poszczególne ośrodki oraz z dodatkowych informacji uzyskanych bezpośrednio od kierowników placówek etnologicznych. �14 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński społeczno-kulturowego w naszym kraju i nowych trendów interpretacyjnych w światowej humanistyce i naukach społecznych. Nie uprzedzając wniosków końcowych, już teraz można stwierdzić, że studia te, wprawdzie przekształcające się po roku 1989, stanowią również kontynuację długich dziejów nauczania etnologii na uniwersytetach polskich. Ich początki sięgająpołowy XIX wieku, kiedy to w roku akademickim 1851/52 profesor geografii i poeta Wincenty Pol zaczął prowadzić wykłady z etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Odrębne studia etnologiczne stały sięjednak możliwe dopiero po powołaniu uniwersyteckich katedr etnologii: pierwszej na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie w roku 1910, kierowanej przez Stanisława Ciszewskiego, i następnych, na Uniwersytecie Poznańskim w roku 1919, zajętej przez Jana Stanisława Bystronia, z kolei dwóch katedr na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, w roku 1925 obsadzonej przez Jana Stanisława Bystronia i w roku 1926 założonej dla Kazimierza Moszyńskiego. Rok później powstała Katedra Etnologii we Wilnie, której kierownikiem została Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, a w roku 1934 dwie katedry na Uniwersytecie Warszawskim: Katedra Etnografii Polski prowadzona przez Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową (Zadrożyńska, Zamojska, 2002, s. 6) i Katedra Etnologii Ogólnej i Etnografii Obcej, którą objął Stanisław Poniatowski (Gładkowski, 2001, s. 32). W roku 1926 ujednolicono w Polsce charakter i formę dyplomów magisterskich studiów etnologicznych, określając je jako uzyskane z filozofii, z zakresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii (Rozporządzenie ..., 1927). W ten sposób podkreślono silnie związki etnologii z przyrodniczymi (biologicznymi) naukami antropologicznymi, co wywołało sprzeciw części uczonych, pragnących widzieć etnologię w sposób jednoznaczny w zespole nauk humanistycznych. W okresie II wojny światowej zamknięte zostały wszystkie polskie uniwersytety. Etnologii nauczano jednak potajemnie, ale oczywiście w bardzo ograniczonym zakresie, m.in. na Tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie, prowadzonym przez profesorów z Poznania i tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Wykładano ją również na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie, założonym w roku 1940 w Londynie. Po wojnie, mimo dużych strat kadrowych i materialnych (zgony, ciężkie choroby i emigracja kilku profesorów), odbudowano te katedry etnologii, które istniały przed wojną, na uniwersytetach nadal znajdujących się w granicach państwa polskiego, i zaczęto tworzyć nowe placówki, początkowo jako katedry etnologii, później zamieniane na katedry etnografii. Charakter studiów etnologicznych i ich programy zmieniały się w zależności od etapu rozwoju nauki, specyficznych zainteresowań ośrodków uniwersyteckich prowadzących edukację studentów etnologii i przekształceń zachodzących w życiu politycznym i społecznym Polski powojennej. Od lat 20. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 15 do początku lat 50. XX wieku studia te realizowane były przede wszystkim w wyraźnych związkach z antropologią fizyczną i archeologią, w czym zbliżały się do klasycznego (amerykańskiego) modelu nauk antropologicznych. Począwszy od roku akademickiego 1950/51 nastąpiła likwidacja samodzielności etnologii jako kierunku studiów, który połączono z archeologią (Polski) i archeologią klasyczną (śródziemnomorską), tworząc w ten sposób jednolity dla całego kraju model studiów z zakresu historii kultury materialnej. Wzorując się na radzieckich dyrektywach, wzmocniono w ten sposób historyczny charakter etnologii, teraz określanej już tylko jako etnografia, którą w gruncie rzeczy zaczęto traktować jako naukę pomocniczą historii. Poczynając od końca lat 50., a więc po przezwyciężeniu stalinizmu, zaczęto zwracać większą uwagę na znaczenie zagadnień społecznych. Wraz z reaktywacją socjologii przywrócono także samodzielność kierunkowi "etnografia", który coraz bardziej zainteresowany problematyką współczesną zacieśniać zaczął swe związki z socjologią. Poczynając od lat 70. stopniowo zaczęto przywracać więzi etnologii z antropologią, ale już nie biologiczną, lecz kulturową i społeczną. Wyrazem tej tendencji stały się zmiany w oficjalnych nazwach placówek. Etnografia zastąpiona została znów etnologią, do której zaczęto dodawać i antropologię kulturową, podkreślając w ten sposób, iż polska etnologia chce czerpać inspiracje zarówno ze swego oryginalnego dziedzictwa badawczego minionych pokoleń, jak i z doświadczeń czołowych światowych ośrodków antropologicznej myśli. Dzisiaj część placówek uniwersyteckich prowadzących kierunek - etnologia (Warszawa, Poznań, Wrocław, Kraków) ma już nazwy dwuczłonowe: katedra (instytut) etnologii i antropologii kulturowej. Ta dwoistość odzwierciedla jednak nie tylko nowy profil edukacji i badań, ale jest także związana z koniecznością respektowania ministerialnych przepisów określających arbitralnie nazwy dla poszczególnych kierunków nauczania. W takim oficjalnym rejestrze figuruje etnologia, natomiast nie ma antropologii kulturowej. Nie można więc byłoby kształcić tylko antropologów kulturowych, bowiem z punktu widzenia przepisów obowiązujących w Polsce nie ma takiego kierunku kształcenia. O wpisanie antropologii kulturowej na listę dyscyplin naukowych uznanych w Polsce i rozpoczęcie prac nad utworzeniem najpierw specjalizacji, a następnie kierunku studiów, jako pierwszy zaapelował w roku 1995 Krzysztof 1. Brozi. W roku 2003 Komitet Nauk Etnologicznych PAN postanowił zwrócić się do władz z wnioskiem o oficjalne uznanie antropologii kulturowej za kierunek kształcenia uzupełniający dotychczasowy program studiów etnologicznych. Nieoczekiwanie w nowej, demokratycznej Polsce znów pojawiła się inicjatywa osłabienia etnologii. Próbę likwidacji etnologii jako samodzielnego kierunku studiów i przekształcenia jej w specjalność w ramach studiów historycznych podjęła Rada Główna Szkolnictwa Wyższego w swej uchwale �16 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński z dnia 28 listopada 1991 roku. Jednakowoż zdecydowany opór środowiska etnologicznego, podobnie jak i przedstawicieli innych kierunków również tą niefortunną decyzją pozbawionych samodzielności (m.in. archeologii, historii sztuki i muzykologii), zapobiegł wprowadzeniu tej uchwały w życie. Obecnie 5-letnie studia etnologiczne prowadzone są przez instytuty i katedry następujących uniwersytetów: l. Instytut Etnologii Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie (od roku 1995); 2. Instytut Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Jagiellońskiego; 3. Katedrę Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego (od roku 1946, z przerwą w latach 1955-1961 oraz 1969-1972); 4. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu (z przerwą w latach 1956-1957 i w roku akademickim 1970/1971); 5. Katedrę Etnologii Uniwersytetu im. M. Kopernika w Toruniu (od roku 1945, studia przerwane w 1953 roku i wznowione w roku 1999); 6. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego; 7. Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego (od roku 1946). Cztery placówki (w Łodzi, Poznaniu, Warszawie i Toruniu) działają w ramach Wydziałów Historycznych, Katedra w Łodzi usytuowana jest na Wydziale Filozoficzno-Historycznym, Katedra we Wrocławiu na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych, natomiast Instytut w Cieszynie jest częścią Wydziału Etnologii i Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Śląskiego (od 1 września 2003). Dzisiejsze usytuowanie etnologii na wydziałach historycznych jest oczywiście spadkiem po okresie PRL-u i latach traktowania naszej dyscypliny jako typowo historycznej. Obecnie ta struktura organizacyjna niewiele ma wspólnego z profilem współczesnej etnologii, coraz bliższej studiom kulturowo-antropologicznym. Pod względem merytorycznym byłoby przecież bardziej zasadne, aby etnologia, jako dyscyplina wyrastająca z tradycji nauk humanistycznych, i antropologia kulturowa, mocno osadzona w naukach społecznych, mogły rozwijać się na wydziałach podejmujących zbliżoną tematykę, a więc przede wszystkim na wydziałach społecznych. Póki co tak jednak nie jest i niewiele zapowiada zmianę tej sytuacji. Obok wymienionych katedr i instytutów kształcenie w zakresie etnografii prowadziła w okresie powojennym także Katedra Etnografii Ogólnej i Nauk Społecznych UJ w Krakowie (po roku 1956 przekształcona w Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii), której cechą charakterystyczną było "łączenie problematyki etnograficznej z socjologiczną ... zbliżone do kierunku reprezentowanego przez tzw. antropologię społeczną" (Sprawozdania, 1966, s. 758)2. 2 Pod kierunkiem prof. K. Dobrowolskiego, prof A. Waligórskiego i prof. W. Kwaśniewicza uzyskało w niej w latach 1947-1974 dyplom magistra z zakresu etnografii 55 absolwentów (Kulesza-Zakrzewska, 1979, s. 6 i n.). �Oskar Kolberg (1814-1890) ��Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 17 Kształcenie prowadziła również nie istniejąca już dziś Katedra Etnografii na UMCS w Lublinie3. Wszystkie działające obecnie ośrodki, poza krakowskim i toruńskim, obok studiów dziennych prowadzą także studia wieczorowe lub zaoczne. Etnologia i antropologia kulturowa w ostatnich latach stała się popularna jako atrakcyjna dyscyplina kulturologiczna, dlatego też wykłady z tego zakresu zostały włączone do wielu kierunków studiów prowadzonych na wydziałach humanistycznych i społecznych (na socjologii, historii, archeologii, psychologii, filologii polskiej i neofilologiach obcych). Etnologia pojawiła się także i na innych wydziałach, zalecana jako tzw. przedmiot "humanizujący" dla adeptów kierunków przyrodniczych i ścisłych. Specjalny status uzyskała etnologia na niektórych kierunkach pokrewnych stając się tam istotnym elementem kształcenia. Z taką sytuacją spotykamy się na studiach realizowanych m.in. przez Katedrę Historii i Etnologii Religii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Zakład Misjologii, Religiologii i Etnologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie i Katedrę Etnokulturologii i Edukacji Regionalnej Szkoły Wyższej im. Pawła Włodkowica w Płocku. Należy tu zauważyć, iż mimo żywiołowego rozwoju po roku 1989 wyższych szkół niepaństwowych, żadna z nich nie zdecydowała się dotychczas na to, aby kształcić etnologów. Powody ku temu są zapewne co najmniej dwa. Po pierwsze kierunek ten nie należy do tych, które swą atrakcyjnością rynkową przyciągałyby tłumy kandydatów, po drugie zaś szczupłość środowiska profesorów etnologii w Polsce, przy wymogach ministeńalnych określających tzw. minimum kadrowe dla samodzielnego kierunku kształcenia (co najmniej 3 samodzielnych pracowników naukowych na studiach licencjackich), utrudnia skompletowanie inicjującego zespołu dydaktycznego. Źródła do opisu i analizy kształcenia etnologów, również z czasów nam najbliższych, są rozproszone i niełatwo dostępne. Kształcenie to tylko wyjątkowo stawało się przedmiotem refleksji i opracowania. Warto odnotować dwa ostatnio opublikowane, podobne w treści, artykuły J. Muchy (2002; 2003) oraz artykuł Z. Jasiewicza i A. Posem-Zielińskiego (2003), oparty zresztą na materiałach wykorzystanych w przedstawionym tutaj tekście. Ich wartość polega na informowaniu o studiach etnologicznych i antropologicznych w Polsce czytelnika spoza Polski. Artykuły 1. Muchy, mające szerszy zakres, bo informujące o nauczaniu antropologii również w ramach socjologii, w odniesieniu do studiów etnologicznych korzystająjednak z niepełnych i niesprawdzonych danych. J Powołano ją jako Zakład Etnografii i Etnologii przy Wydziale Przyrodniczym w roku 1945, pod kierunkiem prof. 1. Gajka. Rekrutację na kierunek etnografia wstrzymano w roku 1950, zajęcia trwały do roku 1953. W latach 1961-1967 ośrodek ponownie kształcił studentów pod kierunkiem prof. R. Reinfussa. W sumie wypromował 29 magistrów z zakresu etnografii (Sprawozdania, 1966, 761; Kulesza-Zakrzewska, 1979, s. 17 i n.). �18 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Programy nauczania i ich realizacja Programy nauczania na kierunku "etnologia" stały się porównywalne w skali Polski i ułatwiły studentom zmianę miejsca studiowania w wyniku "Uchwały Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego w sprawie określenia minimalnych wymagań programowych" z dnia 25 lutego 1999 (Dziennik Urzędowy Ministerstwa Edukacji Narodowej, nr l, z dnia 26 kwietnia 1999, poz. 11), powtórzonej jako "Standardy nauczania dla kierunku etnologia" w roku 2002 (Dziennik Ustaw, nr 116, z 2002 roku). Określają one czas studiów na 5 lat (lO semestrów) i liczbę zajęć na około 2500 godzin, w tym 1260 godzin ujętych w standardach nauczania. Wyróżniono w nich trzy grupy przedmiotów: A. Przedmioty kształcenia ogólnego; B. Przedmioty podstawowe; C. Przedmioty kierunkowe oraz D. Praktyki terenowe lubli muzealne, w wymiarze minimalnym 2 tygodni. Do przedmiotów kształcenia ogólnego zaliczono: 1. historię filozofii i filozofię kultury (60 godz.); 2. podstawy nauki o języku (30 godz.); 3. metodologię nauk społecznych z elementami logiki (60 godz.); 4. elementy historii i prahistorii (60 godz.); 5. przedmioty do wyboru (30 godz.); 6. języki obce (120 godz.) oraz 7. wychowanie fizyczne (60 godz.). Do przedmiotów podstawowych, tworzących rdzeń wykształcenia etnologicznego, zaliczono: 1. wstęp do etnologii (90 godz.); 2. historię etnologii (60 godz.); 3. metodykę badań etnograficznych i laboratorium danych empirycznych (150 godz.); 4. etnografię (kulturę ludową) Polski (60 godz.); 5. etnografię Europy (60 godz.) oraz 6. etnografię krajów pozaeuropejskich (60 godz.f. Nowego znaczenia nabrało nauczanie historii etnologii (w tym także antropologii kulturowej i społecznej), którego zadaniem winno być ukazanie studentom nie tylko światowego wymiaru uprawiania naszej dyscypliny, ale również podkreślanie jej narodowej specyfiki (Jasiewicz, 2001, 10 i n.). Choć ten rdzeń etnologicznych studiów określony został 5 lat temu, to w istocie niewiele różni się on od "minimum programowego" z lat wcześniejszych. Dlatego też w opinii wykładowców, mimo wprowadzonych doń nowelizacji, nie przystaje on w pełni ani do profilu współczesnej etnologii, ani też do palących potrzeb dostosowania kształcenia do wymogów rynku pracy. 4 Lista przedmiotów podstawowych ze "Standardów ..." różni się od zamieszczonej w "Wykazie podstawowych przedmiotów kierunkowych. Kierunek studiów: etnografia" Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego z roku 1986. Brakuje na niej "Teorii kultury" i "Sztuki ludowej" natomiast dodano ,,Metodykę badań etnograficznych i laboratorium danych empirycznych". W programie z roku 1986 znacznie szerzej jednak potraktowano praktykę zawodową oraz ćwiczenia terenowe: "Praktyka zawodowa - 4 tygodnie; ćwiczenia terenowe - l Otygodni, w tym 2 tygodnie międzyuczelnianego obozu etnograficznego; objazdY terenowe - 2 tygodnie". �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 19 Przedmioty kierunkowe, tworzące ofertę specjalistyczną przedstawianą przez każdy etnologiczny ośrodek uniwersytecki, obejmują: l. etnografię poszczególnych obszarów kulturowych świata (120 godz.); 2. metody interpretacji kultury (120 godz.) oraz 3. folklorystykę i sztukę ludową (120 godz.). Coraz większą wagę przywiązuje się do wykładów i ćwiczeń poświęconych współczesnej kulturze polskiej, a także tym zagadnieniom, które wiążą się z zachodzącymi procesami integracji europejskiej oraz postępującej globalizacji. W tym celu proponuje się studentom zajęcia omawiające kulturowe i społeczne problemy poszczególnych rejonów Europy, Wschodu, Ameryki i innych terenów świata. Studenci zostali zobowiązani, w zależności od realizowanych tematów prac magisterskich, do uczestniczenia w co najmniej czterech wykładach (120 godz.) z zakresu przedmiotów kierunkowych, a także w konwersatorium (60 godz.) i naturalnie w seminarium magisterskim (120 godz.). Obok przedmiotów obligatoryjnych, kończonych zazwyczaj egzaminem, prowadzone są zajęcia fakultatywne, wymagające zwykle zaliczeń. Większość ośrodków prowadzi studia dwustopniowe, najpierw licencjackie, trwające trzy lata, następnie magisterskie, dwuletnie. W istocie jednak są to tylko dwa etapy jednolitych studiów etnologicznych, które ukończyć można, jeśli realizuje się program, po pięcioletnim cyklu nauki. Taki system wprowadzony został w latach 90. w wyniku oddolnych inicjatyw poszczególnych placówek, które dostosowywać zaczęły swoje programy do standardów Unii Europejskiej, choć reformy te nie miały umocowania prawnego. W Warszawie zróżnicowano studia etnologiczne, wprowadzając dodatkową rekrutację na drugi ich stopień, nazwany uzupełniającym. Warunkiem przejścia na drugi stopień jest uzyskanie co najmniej oceny dobrej ze studiów licencjackich i pracy dyplomowej oraz pozytywnego wyniku rozmowy kwalifikacyjnej. System ten premiuje studentów z dobrymi wynikami i zabezpiecza wysoki poziom absolwentów z dyplomami magistra, zapobiegając w ten sposób ujemnym skutkom kształcenia dużej liczby studentów, ale jednocześnie pozbawia tych, którzy nie kontynuują dalszych studiów z etnologii, szans na zdobycie pełnego wykształcenia uniwersyteckiego z tego zakresu. Na pierwszym etapie studiów dwustopniowych obowiązuje zaliczenie tzw. laboratorium dyplomowego, służącego przygotowaniu pracy licencjackiej. Natomiast na drugim etapie należy uczestniczyć przez cztery semestry w seminariach magisterskich, aby pod kierunkiem samodzielnego pracownika naukowego przygotować pracę magisterską. Od czasu wprowadzenia przed kilku laty tego dwustopniowego systemu zauważyć można podnoszenie się poziomu prac magisterskich, szczególnie w tych wypadkach, w których student podejmuje temat będący kontynuacją, rozwinięciem czy nawiązaniem do wcześniejszej opracowanej dysertacji licencjackiej. W sposób naturalny głębiej wchodzi w temat, poświęca mu więcej czasu, bardziej swobodnie formułuje swoje przemyślenia. Z kolei, nawet jeśli diametralnie zmienia tematykę swej rozprawy, i tak zdobyte wcze- �20 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński śniej doświadczenie pisarsko-analityczne w sposób wyraźny odciska się korzystnie na poziomie pracy magisterskiej. Liczba przedmiotów i godzin zajęć na studiach wieczorowych i zaocznych jest nieco mniejsza, a obowiązuje jednak realizacja wszystkich przedmiotów z grupy podstawowej i kierunkowej. W poszczególnych ośrodkach w odmienny sposób realizuje się programy indywidualnego trybu studiowania. We wszystkich ośrodkach prowadzone są także studia równoległe, polegające na podjęciu, po pierwszym roku studiów podstawowych, kształcenia na drugim kierunku. Odbywają się one w dwojaki sposób. Po pierwsze obejmują studentów etnologii zainteresowanych uzupełnieniem wiedzy w zakresie innych dyscyplin, po drugie natomiast dotyczą studentów innych kierunków, którzy chcą poszerzyć swe wykształcenie o program oferowany przez etnologię. Trzeba powiedzieć, iż z każdym rokiem wzrasta tego typu zainteresowanie obejmujące nie tylko studentów pokrewnych kierunków, np. socjologii czy historii, ale także i takich dziedzin, które są dość odległe od etnologii, jak np. fizyka, prawo, ekonomia, różne filologie itp. Choć dotychczas studia na drugim kierunku nie są praktyką powszechną i nadal napotykają na poważne przeszkody natury organizacyjnej (np. brak większych sal wykładowych limituje wielkości grup), to jednak ich rosnąca popularność świadczy o konieczności dalszego ich upowszechnienia. Takie studia zajmują ważne miejsce w strategii specjalizacyjnej studenta. Z jednej strony pozwalają mu np. studiować zagadnienia pogłębiające i rozszerzające jego zainteresowania, z drugiej zaś umożliwiają studentom, bardziej pragmatycznie nastawionym i studiującym kierunki zorientowane na zdobycie konkretnego zawodu, podjęcie dodatkowych studiów zaspokajających przede wszystkim ich autentyczną pasję poznawczą. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, a także kilka innych placówek, uczestniczą od roku 1995 w programie tzw. Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH), umożliwiających szczególnie zdolnym studentom na zdobywanie wiedzy w zakresie kilku dyscyplin społecznych i humanistycznych. Od kilku lat wszystkie ośrodki przygotowują co roku informatory dla studentów o programach i zasadach studiowania. Opracowania te mają bardzo zróżnicowany stopień szczegółowości; jedne z nich obok krótkich, ogólnych informacji na temat przedmiotu zawierają także dosyć szczegółowe syllabusy wraz z informacjami bibliograficznymi, inne ograniczają się tylko do charakterystyki wykładu czy ćwiczenia, pozostawiając wykładowcom obowiązek dostarczenia studentom bardziej konkretnych danych na temat przebiegu zajęć i niezbędnych lektur. Na wyróżnienie zasługuje informator z lat 2002 i 2003 przygotowany przez ośrodek warszawski, który zarówno pod względem edytorskim, jak i treściowym jest biuletynem bardzo atrakcyjnym, czytelnym i poręcznym. Takie informatory służą zarówno studentom etnologii w lepszym zorientowaniu się w problematyce zajęć fakultatywnych, ułatwia- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 21 jącym dokonanie trafnego wyboru odpowiedniego przedmiotu, jak i tym studentom z innych kierunków, którzy zainteresowani są tylko uczestniczeniem w wybranych zajęciach organizowanych przez placówki etnologiczne. Informatory te są także pożytecznym źródłem informacji dla kandydatów na studia, którzy dzięki nim mają lepszy wgląd w program nauczania i program badań i na tej podstawie mogą dokonać ostatecznego wyboru kierunku odpowiedniego dla swych zainteresowań. Warunkiem prowadzenia kierunku studiów "etnologia" jest obecnie zatrudnienie w instytucie lub katedrze "co najmniej pięciu pracowników z tytułem profesora lub stopniem naukowym doktora habilitowanego, reprezentujących specjalności wchodzące w zakres danego kierunku studiów, w tym co najmniej trzech reprezentujących specjalności, z których uzyskiwane są dyplomy" (Uchwała Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z 23 kwietnia 1992 roku oraz Rozporządzenie Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 28 marca 2002 roku, Dziennik Ustaw nr 55, poz. 480 z 2002 roku).W tym gronie zatem, obok etnologów, mogą to być przedstawiciele pokrewnych dziedzin (np. w sytuacji etnologii folkloryści, etnomuzykologowie, historycy kultury, kulturoznawcy, socjologowie kultury, religioznawcy, filozofowie kultury itp.). Spośród siedmiu uniwersyteckich ośrodków kształcących dziś etnologów warunek ten spełnia pięć placówek (Warszawa, Poznań, Kraków, Łódź i Cieszyn). Pozostałe zobowiązane zostały do pilnego uzupełnienia liczby profesorów i doktorów habilitowanych. W takiej sytuacji znalazła się odbudowywana po latach Katedra Etnologii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, która stopniowo stabilizuje się zarówno pod względem kadrowym, jak i programowym. W gorszej sytuacji znalazła się Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, która w roku 2003, na skutek braków kadrowych, wynikających z tzw. luki międzypokoleniowej, wolnego postępu awansów naukowych i transferu niektórych pracowników do innych placówek, nie uzyskała akredytacji Państwowej Komisji Akredytacyjnej i utraciła prawo do naboru nowego rocznika studentów. Trzeba w tym miejscu zauważyć, iż przepisy określające wymóg posiadania aż pięciu samodzielnych pracowników naukowych na kierunku "unikatowym", jakim jest etnologia, są poważną przeszkodą w rozwoju studiów etnologicznych na uczelniach, które takiej dyscypliny jeszcze nie mają. Uczelnie w niektórych regionach kraju (np. na Pomorzu Zachodnim, Gdańskim, Warmii i Mazurach, w Lubelskiem i Rzeszowskiem) nie mają możliwości uruchomienia etnologii, gdyż ewentualny transfer kadr z innych uniwersytetów mógłby zagrozić stabilności tych placówek. Tymczasem sytuacja kadrowa w grupie samodzielnych pracowników naukowych w zakresie nauk etnologicznych jest wysoce niezadowalająca, jeśli przyjąć za kryterium wytyczne ministerialne. Wówczas bowiem w 7 placówkach kształcących etnologów pracować powinno ok. 35 profesorów i doktorów habilitowanych z odpowiednich dziedzin, tymczasem jest ich tam obecnie 28 (tabl. I). �22 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Tabl. I Nauczyciele akademiccy - profesorowie i doktorzy habilitowani w zakresie nauk etnologicznych na uniwersytetach polskich w roku 2003 Uniwersytet Ogółem prof. tytularni prof. uniwersyteccy. docenci. doktorzy hab. prof. emerytowani aktywnie wspoma· gający proces dy· daktyczny Pracownicy wspo· magający (z innych ośrodków) IEiAKUW Warszawa 9 2 2 2 3 IEiAK UAM Poznań 8 4 3 I O Kat. Etn. UMK Toruń 3 O I I I Kat. Etn. UŁ Łódź 8 I 4 I 2 IEiAK UJ Kraków 5 2 3 O O Inst. Etn. UŚ Cieszyn 5 2 2 O I KaLEtn. UWr Wrocław 5 O 2 I 2 Razem 43 11 17 6 9 Źródło: informacje uzyskane we wrześniu 2003 roku z instytutów i katedr etnologicznych. Tabl. II Prowadzący zajęcia na studiach etnologicznych z grupy pracowników tzw. "nie samodzielnych" na uniwersytetach polskich w roku 2003 Uniwersytet Ogółem Adiunkci i wykładowcy ze stopniem dr asystenci Doktoranci prowadzący zajęcia IEiAKUW Warszawa 15 10 2 3 IEiAK UAM Poznań 26 14 O 12 Kat. Etn. UMK Toruń 5 3 I I Kat. Etn. UŁ Łódź 16 7 4 5 lEi AK UJ Kraków 12 8 O 4 InsL Etn. UŚ Cieszyn 16 5 4 7 Kat. Etn. UWr Wrocław 17 10 O 7 107 57 11 39 Razem Źródło: informacje uzyskane we wrześniu 2003 roku z instytutów i katedr etnologicznych. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 23 Właśnie dlatego inicjatywy zakładania nowych katedr etnologii są z góry skazane na niepowodzenie. Szczególnymi wyjątkami w tym względzie jest oczywiście przykład Cieszyna, który spełnił warunek minimum kadrowego oraz etnologii toruńskiej, nie spełniającej tych wymogów. Należy w tym miejscu wspomnieć, iż najnowsze przepisy ministerialne wyeliminowały z tzw. minimum kadrowego tych pracowników samodzielnych, którzy pracująjednocześnie na dwóch uczelniach. Mogą oni nadal swą wiedzą wspierać słabsze placówki, ale nie mogą być zaliczani do zespołu dającego uczelni uprawnienia do prowadzenia kierunku studiów, doktoryzowania czy prowadzenia przewodów habilitacyjnych. Stan zatrudnienia samodzielnych pracowników nauki mających pełne uprawnienia akademickie, ale także i to, czy pracują oni na jednym czy na dwóch etatach, wpływać oczywiście musi na intensywność ich kontaktów ze studentami, liczbę prowadzonych przez profesorów wykładów, wielkość grup seminariów magisterskich i dostępność konsultacji. Tam, gdzie profesorowie-"goście" pojawiają się np. tylko na dwa dni w tygodniu, są oni przeciążeni obowiązkami i z natury rzeczy mniej mogą poświęcić czasu studentom. Różna także w instytutach i katedrach jest liczba prowadzących zajęcia z grupy pracowników tzw. "niesamodzielnych" (tabl. II). Poszczególne ośrodki etnologiczne różnicuje ponadto sposób realizacji przedmiotów "kierunkowych" oraz typ i zawartość tematyczna zajęć fakultatywnych, zwykle opartych na pracach badawczych prowadzonych przez wykładowców tych kursów. W zależności od profilu zainteresowań naukowych prowadzących nauczanie koncentruje się ono na wybranych regionach Polski i Europy albo też wybiórczo upowszechnia wiedzę na temat różnych obszarów kulturowych innych kontynentów (np. Ameryki Łacińskiej w Poznaniu czy Azji w Warszawie); raz kładzie większy nacisk na folklorystykę (np. w Cieszynie), to znów na sztukę ludową i nieprofesjonalną, czy też na współczesną kulturę popularną; w jednych ośrodkach więcej uwagi skierowuje się na zagadnienia teoretyczne, w innych na dobre opanowanie metodyki badań terenowych. Największy nacisk na sprawy regionu bliskiego położeniu ośrodka kładzie niewątpliwie cieszyńska etnologia, w zrównoważony sposób traktuje kwestie polskie i analizę kultur pozaeuropejskich ośrodek poznański i warszawski, spory nacisk na interpretację współczesnej kultury w jej nowych formach, wyrastających jednak często z dawnych wzorców, kładzie etnologia krakowska, natomiast w Łodzi dużą uwagę poświęca się problemom etnologii wielkiego miasta oraz zagadnieniom związanym z antropologią wizualną. Największy nacisk z kolei na dobre przeszkolenie studenta w zakresie metodyki i zdobycie osobistych doświadczeń w zakresie badań terenowych kładzie się w Warszawie, natomiast w Poznaniu sporą uwagę programy edukacji poświęcają najnowszym prądom antropologicznym. W Cieszynie wreszcie studenci w najszerszym zakresie mają okazję zapoznać się w trakcie studiów z problematyką folklorystyczną. Tak więc mimo pewnego wspólnego mianownika w edukacji �24 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński etnologii, wynikającego z kanonu ministerialnego oraz dosyć jednorodnej sytuacji polskiej etnologii, wyrastającej z tożsamych tradycji, każdy z ośrodków zachowuje w sposób naturalny swą specyfikę odzwierciedlaną zarówno w podejściach badawczych, jak i sposobie realizacji programu nauczania. Transformacja ustrojowa po roku 1989 ostatecznie zamknęła długi okres powojennych dziejów, w którym uczelnie państwowe, obok edukacji, były także narzędziem indoktrynacji ideologicznej. Wprawdzie specjalne placówki służące tym celom w postaci tzw. katedr marksizmu-leninizmu zostały zlikwidowane po roku 1956, to jednakże w programach studiów nadal znajdowały się obligatoryjne wykłady z filozofii marksistowskiej czy ekonomii politycznej socjalizmu i kapitalizmu. W programach nauczania dbano o to, aby nie poruszać "zakazanych" tematów, choć trzeba przyznać, iż obszary objęte tabu stopniowo zawężały się. Należały do nich głównie sprawy tyczące najnowszej historii, stosunków polsko-radzieckich, krytyki działań partii komunistycznych, polemik z marksizmem lub rewizji marksizmu oraz, w zakresie najbardziej interesującym etnologów, szereg kwestii etnicznych, przede wszystkim takich jak problematyka mniejszości żyjących w Polsce, polskiej diaspory na Wschodzie, problematyki żydowskiej, ukraińskiej czy niemieckiej. Nowa "Ustawa o szkolnictwie wyższym" z dnia 12 września 1990 roku, która nie objęła szkół wyznaniowych, stanowiła, że szkoły wyższe w Polsce "działają na zasadzie wolności badań naukowych, wolności twórczości artystycznej i wolności nauczania". Tak więc ustawa ta gwarantowała rzeczywisty pluralizm poglądów, przyczyniając się do kreowania atmosfery wolności w głoszeniu poglądów, na uczelniach wyższych. W ten sposób, co najmniej od strony formalnej, usankcjonowana została sytuacja (istniejąca w etnologii już wcześniej) umożliwiająca współistnienie w ramach poszczególnych ośrodków przedstawicieli różnych kierunków i orientacji charakterystycznych dla współczesnej etnologii i antropologii kulturowej. Cechą charakterystyczną dla studiów etnologicznych był i nadal pozostaje bliski związek dydaktyki z działalnością badawczą prowadzoną w instytucie lub katedrze. Związek ten przejawia się w przekazywaniu przez nauczycieli akademickich własnych doświadczeń badawczych, a także we włączaniu studentów do badań prowadzonych w ośrodku. Zachowanie tej cechy w kształceniu nie jest obecnie łatwe ze względu na znaczny wzrost liczby studentów i obciążeń pracowników zajęciami dydaktycznymi. Nadal jednak jest to po części możliwe dzięki korelowaniu treści niektórych wykładów i innych zajęć z pracami naukowymi nauczycieli akademickich, a także w wyniku uczestnictwa studentów w zajęciach określanych mianem laboratoriów etnograficznych, powiązanych z pracami terenowymi ukierunkowanymi na zbieranie danych potrzebnych do projektów badawczych realizowanych przez pracowników. Możliwości swobodnego przepływu studentów z jednych ośrodków do drugich, w cel nawiązania bezpośrednich kontaktów ze specjalistami, których �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 25 nie ma w rodzimej uczelni, zapewnić ma obecnie uruchomiony już ogólnopolski program wymiany studentów, tzw. "Most", natrafiający jednak ciągle na przeszkody organizacyjne i finansowe. Jednakowoż dotychczasowe skromne jeszcze doświadczenia wskazują, iż taka wymiana jest pożyteczna, potrzebna i spotyka się ze sporym zainteresowaniem studentów. Pojawił się także postulat wymiany wykładowców pomiędzy ośrodkami, mający ożywić kontakty między uniwersytetami i wzbogacić ofertę dydaktyczną. Co ciekawe, idea ta zgłaszana już była przez etnologów polskich w roku 1926 (Zjazd. .., 1927, s. 126). Ta słuszna myśl jest tu i ówdzie dzisiaj realizowana, ale nie nadano jej formy stabilnej, ograniczając się raczej do eksperymentów. Co jakiś czas powraca także pomysł restytucji międzyuczelnianych obozów etnograficznych, tak dobrze funkcjonujących w latach 60. i 70. Mogłyby one zapobiec zamykaniu się w sobie poszczególnych placówek etnologicznych oraz dawałyby studentom niepowtarzalną okazję nawiązania kontaktów międzyośrodkowych. Wzrost liczby studentów w kraju oraz znaczne koszty, jakie organizacja takich obozów musiałaby za sobą pociągnąć, czyni tą inicjatywę niezwykle trudną do realizacji. Ważną formą aktywizacji naukowej studentów, od dawna zresztą obecną na studiach etnologicznych, jest ich działalność w studenckich kołach naukowych, występujących w każdym z ośrodków kształcących etnologów. Koła naukowe organizują badania i wyprawy terenowe zarówno w Polsce, jak i poza krajem, w tym także na obszary pozaeuropejskie, przygotowują konferencje naukowe, wystawy fotograficzne i przeglądy filmów etnologicznych, inspirują pisanie przez studentów prac zamieszczanych w czasopismach naukowych i wydawnictwach seryjnych, wreszcie redagują własne czasopisma. Wśród nich wyrói;nia się szczególnie pismo "Barbarzyńca", posiadające ISSN, wydawane przez Koło Naukowe Etnologów z UJ oraz seria wydawnicza "Chata", wydawana przez studentów warszawskich, a publikująca większe prace, będące rezultatem zespołowych badań terenowych. Bolączką większości kół naukowych jest brak przeznaczonych dla nich pomieszczeń, związany z trudnościami lokalowymi instytutów i katedr, a także bardzo skromne środki finansowe uczelni przeznaczone na wspieranie ich działalności. Od połowy lat 90. we wszystkich ośrodkach prowadzących studia etnologiczne zastosowano punktowy system zaliczeń zajęć powiązany z Europejskim Systemem Transferu Punktów Kredytowych (ECTS). System ten, wprowadzony w krajach Unii Europejskiej w latach 80., umożliwił uniwersytetom polskim uczestnictwo w programie wymiany studentów Tempus (od roku 1996) oraz SokratesIErazmus (od roku 1999). Wymiana ta, która w ostatnich sześciu latach objęła ponad 100 studentów etnologii z Polski, wyjeżdżających przede wszystkim do uniwersytetów w Austrii, Danii, Finlandii, Francji, Hiszpanii, Niemiec i Szwecji, stanowiła, obok wykładów zagranicznych profesorów wizytujących Polskę, prawdziwy przełom w otwarciu się na świat. System ECTS �26 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński umożliwił porównywanie studiów między poszczególnymi ośrodkami oraz przyczynił się do wzajemnej uznawalności zaliczanych zajęć w skali europejskiej. Obok wspomnianych wyżej programów wymianie studentów służą także inne działania, związane z kontaktami bilateralnymi i multilateralnymi poszczególnych ośrodków i profesorów. Wspomnieć tu można m.in. program CEEPUS (Central European Exchange Programme for University Studies), w którym uczestniczy Instytut Etnologii UJ, mający jako partnerów ośrodki etnologiczne w Czechach, Słowacji, na Węgrzech i w Chorwacji. Obok tradycyjnej formy hospitacji zajęć dydaktycznych wprowadzono także, od połowy lat 90., nowe formy kontroli i oceny wewnętrznej poziomu edukacji, jednakże, jak się zdaje, o ograniczonej dotychczas skuteczności. Jedną z nich jest anonimowa ocena zajęć wykładowców dokonywana przez studentów przy końcu semestru za pomocą anonimowej ankiety. Sondaże tego rodzaju nie wszędzie jednak prowadzone są systematycznie, gdyż działania takie napotykają na niezrozumienie ich sensu ze strony części nauczycieli akademickich. Do tej formy wypowiadania ocen nie przekonani zostali również studenci, którzy, częstokroć nie informowani o rezultatach ankietowania, nie mogą dostrzec związku między wyrażonymi przez siebie uwagami a propozycjami zmian programowych i personalnych. Po roku 1989 wprowadzono również zewnętrzną wobec poszczególnych kierunków studiów danej uczelni ocenę jakości kształcenia. Jej zadaniem jest udzielenie tzw. akredytacji, czyli świadectwa określającego poziom danej placówki w zakresie edukacji. Proces akredytacji to działania zmierzające do zgromadzenia informacji na temat programu, warunków i poziomu kształcenia po to, aby móc wydać orzeczenie o spełnianiu lub też niespełnianiu ustalonych wcześniej standardów edukacji. Instytuty i katedry kształcące studentów etnologii poddane zostały akredytacji już dwukrotnie. Po raz pierwszy kontrolę przeprowadzono w roku 2001, kiedy to akredytacja realizowana była przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną, powołaną 31 stycznia 1998 roku przez Konferencję Rektorów Uniwersytetów Polskich. Oceny sytuacji w poszczególnych ośrodkach (tylko tych, które dobrowolnie do tego procesu przystąpiły) dokonały specjalnie powołane komisje składające się z profesorów etnologii, ale niezatrudnionych w wizytowanym ośrodku. Kontrolę przeprowadzono na podstawie "standardów akredytacji" przyjętych przez grupę ekspertów-etnologów na posiedzeniu w dniu 15 grudnia 2000 roku. Do akredytacji przystąpiło wówczas pięć instytutów i katedr: z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Uniwersytetu Śląskiego - Filii w Cieszynie. Cztery pierwsze placówki uzyskały akredytację na pięć lat, a ośrodek cieszyński na 2 lata. Akredytacja ta nie objęła dwóch ośrodków studiów etnologicznych, na Uniwersytecie Wrocławskim �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 27 i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, bowiem nie spełniały one przyjętych w standardach koniecznych warunków akredytacji. Po raz drugi akredytację przeprowadzono w roku akademickim 2002/2003, tym razem przez powołaną w dniu 1 stycznia 2002 roku, na mocy nowelizacji Ustawy o Szkolnictwie Wyższym z dnia 20 lipca 2001 roku (Dziennik Ustaw nr 85, z dnia 17 lipca 2001, poz. 924), Państwową Komisję Akredytacyjną. Jednym z pierwszych kierunków poddanych kontroli była etnologia. Tym razem wizytacje przeprowadzone przez zespoły Państwowej Komisji Akredytacyjnej, składające się z członka Komisji, działającego jako przewodniczący zespołu, przedstawiciela Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu oraz ekspertów powołanych spośród profesorów etnologii, objęły wszystkie instytuty i katedry kształcące w Polsce studentów etnologii. Akredytacja ta, w odróżnieniu od pierwszej, dobrowolnej, była obligatoryjna. Obydwie akredytacje miały nieco inny zakres i cele, zawsze jednak związane były z kontrolą jakości kształcenia dokonywaną w duchu podobnych praktyk realizowanych w krajach Unii Europejskiej. Jeśli pierwsza z nich, przeprowadzona przez ciało korporacyjne, jakim jest Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich, miała na celu głównie sprawdzenie jakości kształcenia i ustalenie miejsca uczelni na rynku edukacyjnym, to druga, podjęta z mocy ustawy przez organ rządowy, ma charakter instytucjonalny, bowiem sprawdza także uprawnienia jednostki do kształcenia studentów i nadawania im dyplomów. Może służyć ponadto międzynarodowemu uznawaniu dyplomów i zawodowych kwalifikacji, co jest istotne w procesie integracji krajów europejskich oraz coraz większej mobilności studentów i nauczycieli akademickich. Rola akredytacji, dla ośrodków kształcenia studentów etnologii, polegała na: l. zwróceniu uwagi na znaczenie i poziom realizacj i dydaktyki wśród prac wykonywanych przez instytuty i katedry; 2. uświadomieniu sobie konieczności stałej koordynacji prac nad nowelizacją programów kształcenia, w tym także nad tzw. minimum programowym, które, jak wszyscy to dzisiaj stwierdzają, powinno zostać gruntownie przekształcone i dostosowane do nowej sytuacji polskiej etnologii po roku 1989 i do aktualnych potrzeb rynku pracy absolwentów; 3. bliższym wzajemnym poznaniu przez przedstawicieli różnych ośrodków rozwiązań organizacyjnych i propozycji programowych mogących z powodzeniem znaleźć zastosowanie w innych placówkach5; 4. zidentyfikowaniu obiektywnych trudności i mankamentów w każdym ośrodku 5 Kontakty te osłabły po zaniechaniu Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych organizowanych przez ośrodek warszawski oraz zaprzestaniu działalności przez Podzespół Etnografii Zespołu Dydaktyczno-Naukowego Nauk Historycznych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, pracujący w drugiej połowie lat 80. Wyniki akredytacji przeprowadzonej przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną stały się przedmiotem posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, które odbyło ~ię 30 listopada 2001 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. �28 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński i wskazaniu tych słabych punktów władzom uczelnianym z zaleceniem ich usunięcia, i 5. ukazaniu stopnia zgodności między realizowanymi programami a przepisami i wytycznymi ministerialnymi. W końcu tej części rozważań można stwierdzić, iż zmiany w programach studiów etnologicznych oraz w przebiegu ich realizacji po roku 1989 były następujące: wprowadzano na szeroką skalę do kształcenia treści z zakresu współczesnej antropologii społecznej i kulturowej; poszerzono zakres zajęć fakultatywnych; zastosowano punktowe rozliczanie zajęć realizowanych przez każdego studenta; rozszerzono obszar indywidualnego trybu studiowania; wprowadzono studia dwuetapowe (licencjackie i magisterskie), a następnie trzyetapowe (studia doktoranckie); zobowiązano doktorantów do prowadzenia zajęć, co w istocie doprowadziło do wyeliminowania asystentów; obniżono liczbę godzin ćwiczeń terenowych (ze względu na brak środków finansowych). Do zmian organizacyjnych należało także wprowadzenie nowych form kształcenia, takich jak studia wieczorowe i zaoczne, a także poddanie ośrodków etnologicznych kontroli zewnętrznej, sprawdzającej jakość kształcenia. Ważnym czynnikiem wywierającym wpływ na przebieg i charakter studiów było gwahowne zwiększenie się liczby studentów, a więc tym samym konieczność przeorientowania studiów etnologicznych z pozycji kształcenia elitarnego na metody edukacyjne właściwe dla studiów masowych. Studenci Pod koniec 2001 roku liczba studentów etnologii w Polsce wynosiła 2372. Studiowali oni w siedmiu ośrodkach uniwersyteckich tj. w Cieszynie, Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Toruniu, Warszawie i Wrocławiu. Uczestniczyli w różnych formach studiów: dziennych, pięcioletnich studiach "ciągłych", to znaczy nie wymagających poddania się odrębnej rekrutacji przy przejściu na wyższy, tj. magisterski etap studiów; dziennych studiach magisterskich "uzupełniających", wyodrębnionych jako drugi etap i dostępnych po uzyskaniu licencjatu z etnologii i przeprowadzeniu oddzielnej rekrutacji (prowadzonych tylko na Uniwersytecie Warszawskim); studiach wieczorowych, w tym także na wieczorowych uzupełniających studiach magisterskich, istniejących znowu tylko w Warszawie oraz na studiach zaocznych (tab!. III). Wśród 1593 studentów studiów dziennych było w 2001 roku 1071 kobiet (67,2%), natomiast wśród 779 studentów studiów wieczorowych i zaocznych liczba kobiet wynosiła 518 (66,4%), co wskazywałoby na dość stabilną relację płci w obu tych kategoriach kształcenia oraz świadczyło o feminizacyjnej tendencji wynikającej zapewne z popularnego przekonania, iż studia humanistyczne bardziej odpowiednie są dla dziewcząt aniżeli dla chłopców. Dodatkową grupę studentów etnologii, wyłączoną z przedstawionej tu statystki, stanowili stu- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 29 Tab!. III Studenci etnologii (bez obcokrajowców) Uniwersytet Ogółem UŚ Cieszyn UJ Kraków Uniwersytet Łódzki UAM Poznań UMK Toruń UW Warszawa UWr Wrocław Razem 362 212 w poszczególnych Studia Dzienne dzienne studia majednolite* gisterskie uzupełniające 261 212 Studia wieczcrowei zaoczne jednolite* uniwersytetach Wieczorowe magisterskie studia uzupelniające** Po ostatnim ro- Absolwenci ku studiów bez z tytułem egzaminu dy- magistra plomowego 101 27 21 19 459 217 242 378 244 118 179 179 497 164 285 213 2372 1490 192 36 64 62 36 w polsce w roku 2001 715 64 16 31 41 41 10 26 67 165 * Określenie "studia jednolite" oznacza możliwość studiowania albo przez pierwsze 3 lata, albo przez cały okres 5 lat studiów, bez oddzielnej rekrutacji. ** Określenie "studia uzupełniające" oznacza przyjmowanie na zasadach oddzielnej rekrutacji na drugi etap studiów magisterskich, po uzyskaniu licencjatu z etnologii, stosowane wyłącznie na Uw. Źródło: Szkolnictwo ~sze: dane podstawowe. Informator, Warszawa 2002. Tab!. IV Studenci etnologii/etnografii Rok 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Ogółem 485 497 512 545 621 921 908 1184 1445 1676 1963 2209 2372 w Polsce (bez obcokrajowców) Studia dzienne Studia wieczorowe i zaoczne 485 497 512 545 621 891 825 969 1115 1279 1426 1555 1593 Źródło: Szkolnictwo łryższe: dane podstawowe. w latach 1989-2001 Studia eksternistyczne 30 78 208 330 397 537 654 779 Informator, 5 7 Warszawa 1990-2002. Absolwenci z tytułem magistra 64 77 62 52 55 47 73 59 73 100 110 206 165 �30 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński denci obcokrajowcy, których w roku 2001 było 25, w tym 12 kobiet (Szkoły wyższe ż żchfinanse ... , 2002, 90, 146,237,274). Trzeba w tym miejscu stwierdzić, iż liczba 2372 studentów etnologii u początków XXI wieku to liczba nieporównywalna z uprzednimi doświadczeniami w kształceniu adeptów naszego kierunku w całej dotychczasowej historii etnologii polskiej. Zaprzecza ona zdecydowanie dotychczasowemu obrazowi studiów etnologicznych jako kierunku przeznaczonego tylko dla bardzo nielicznej grupy studentów. Gwałtowny wzrost liczby studentów nastąpił od końca lat 80. a następnie szczególnie od roku 1992 i 1993. W roku 1989 było ich w całym kraju zaledwie 485 i kształcili się oni tylko w pięciu ośrodkach. Przyrost zatem w latach 1989-2001 był blisko 5-krotny, ale w stosunku do roku 1972, kiedy to na polskich uniwersytetach studiowało tylko 257 studentów etnologii, wzrost ten uznać można za ponad 9-krotny. W okresie 13 lat, które zostały wzięte pod uwagę, uniwersytety opuściło 1143 absolwentów etnologii z dyplomami magistra (tabl. IV). Było ich zatem dwukrotnie więcej w porównaniu z 539 absolwentami, którzy ukończyli studia w latach 1946--1974, a więc w okresie 29 lat. Liczby te są wiele mówiące, nawet jeśli dane przedstawione przez Główny Urząd Statystyczny nie są kompletne (B. Kopczyńska-Jaworska, 1975). Zwiększenie się liczby studiujących w Polsce jest jednym z istotnych, a zarazem spektakularnych zjawisk związanych z transformacją ustrojową po roku 1989. Przyczyny tego zjawiska były wielorakie. Z jednej strony miały one charakter instytucjonalny. Władze państwowe, zaniepokojone jednymi z najniższych w Europie wskaźnikami scholaryzacji i wyższego wykształcenia, zniosły niskie limity przyjęć, a prawo do decydowania o liczbie studentów na poszczególnych kierunkach oddały teraz autonomicznym szkołom wyższym. Uniwersytety i inne uczelnie zachęcone zostały ponadto do poszerzenia grona studentów poprzez ministerialny system finansowania placówek wyższej edukacji uwzględniający, choć w niewystarczającym stopniu, liczbę osób studiujących. Jednocześnie zezwolono na otwarcie studiów płatnych w szkołach państwowych, którymi stały się studia wieczorowe i zaoczne. Miały one poszerzyć możliwości studiowania, a jednocześnie stać się źródłem dodatkowych (często niezbędnych) dochodów dla skromnych budżetów uczelni i wykładowców. Taką drogą zaczął kształtować się w Polsce rynek edukacyjny, na którym poszczególne szkoły wyższe (w tym także prywatne) starają się zająć korzystną dla siebie pozycję, i to nie tylko poprzez poziom dostarczanej wiedzy, ale również dzięki ułatwieniom procedur rekrutacyjnych i (niestety) obniżeniu wymogów studiowania. Najbardziej jednak istotne przyczyny wydatnego zwiększenia się liczby studentów tkwią w zmianie stosunku społeczeństwa polskiego do wyższego wykształcenia. Stało się ono wartością uznawaną nie tylko jako dobro zbiorowe przez duże grupy społeczne i instytucje, a przede wszystkim przez pań- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 31 stwo, ale jest również doceniane i pożądane przez rodziny rekrutujące się z wielu kręgów społecznych. Utrwala się przekonanie, iż wyższe studia są przepustką do lepszej przyszłości, że w większej mierze gwarantują absolwentom ucieczkę przed groźbą bezrobocia. Wykształcenie wyższe zachowało oczywiście swoją tradycyjną funkcję, jaką jest intelektualny rozwój jednostki i przygotowanie do pracy zawodowej, ale jednocześnie stało się w opinii społecznej ważnym etapem współczesnej enkulturacji, pozyskiwania kompetencji niezbędnych nie tyle do wykonywania konkretnego zawodu, ile do uzyskania możliwości swobodnego ksztahowania swej profesjonalnej przyszłości. Skończyła się epoka sztucznie wywołanego rozziewu między poziomem wykształcenia a zarobkami skutkująca tym, iż nierzadko w okresie realnego socjalizmu uposażenie robotnika w państwowej fabryce, kopalni czy PGR było, ze względów politycznych, wyższe aniżeli pensja profesora uniwersytetu. Ta wiara w moc wyższego wykształcenia, jako najlepszej gwarancji indywidualnego awansu, tłumaczy, dlaczego tak wiele rodzin i osób zdecydowało się na wielki wysiłek finansowy, aby pokryć koszty studiów płatnych, czy też, w przypadku studiów dziennych na państwowych uczelniach, zgromadzić środki na utrzymanie studenta w ośrodku akademickim. Są to oczywiście uwarunkowania ogólne, którym podlegają także studenci etnologii. Jednakże wzrost popularności etnologii jako kierunku studiów podyktowany jest także innymi przyczynami, a mianowicie rosnącą atrakcyjnością etnologii jako tej dziedziny humanistycznej, która wprowadza studenta w bardzo szerokie spectrum spraw kulturoznawczych. Etnologia wraz z antropologią kulturową (społeczną) stała się dyscypliną wręcz podstawową w gronie nauk społecznych, a jej atrakcyjność uległa poszerzeniu w momencie, kiedy z wąskiej specjalizacji skoncentrowanej na kulturze ludowej, stała się nauką zajmującą się niemal wszystkimi aspektami współczesnego życia, od kwestii etnicznych poczynając, a na kulturze masowej i popularnej kończąc. Właśnie taka szeroka formuła studiów etnologicznych zaczęła przyciągać coraz większą liczbę młodych ludzi poszukujących kierunku studiów, który dałby im możliwie szerokie wykształcenie humanistyczne. W ten sposób studia etnologiczne przestały w istocie być studiami zawodowymi (jakimi pozostała np. archeologia czy psychologia), kształcącymi przyszłych naukowców, pracowników muzeów czy regionalnych animatorów kultury, a stały się specyficznym typem studiów kulturoznawczych, dostarczających ogólnej wiedzy, umiejętności i kompetencji antropologicznych, które okazać się mogą przydatne w wielu zawodach i na różnych stanowiskach pracy. Proces poszerzania limitów miejsc dla kandydatów na studia postępował stopniowo. Od roku 1994, najpierw na Uniwersytecie Łódzkim, a nieco później na innych uniwersytetach, otwarto studia wieczorowe i zaoczne. Uproszczono także procedury rekrutacyjne. Jeśli na studiach dziennych nadal obowiązują egzaminy wstępne w formie ustnej, pisemnej lub testowej, to aby �32 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński dostać się na studia wieczorowe i zaoczne należy przejść rozmowę kwalifikacyjną lub być zakwalifikowanym na podstawie tzw. konkursu świadectw maturalnych. Informacje o studiach etnologicznych są dziś dla potencjalnych kandydatów bardziej dostępne aniżeli dawnej. Uzyskać je można na stronach internetowych uczelni, za pośrednictwem informatorów wydawanych przez poszczególne placówki, a także w ramach specjalnych akcji popularyzacyjnych prowadzonych przez uniwersytety, w trakcie których zainteresowani mogą spotkać się z pracownikami naukowymi, zwiedzić placówki, zobaczyć wystawy, słowem bliżej zapoznać się ze specyfiką i profilem wybranych studiów. Stosunkowo niewiele wiemy o wiedzy na temat studiów etnologicznych wśród kandydatów na te studia oraz motywach i oczekiwaniach kierujących ich ku nim. Posłużymy się w tym zakresie danymi z ankiety przeprowadzonej w trakcie rekrutacji na etnologię na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu w roku 2002, chociaż zdajemy sobie sprawę z tego, że nie są one w pełni reprezentatywne dla innych ośrodków etnologicznych w Polsce6• Otóż 26% ankietowanych oświadczyło, że wiedzę o tej dyscyplinie i profilu studiów zaczerpnęło z informatora o studiach etnologicznych, dzięki uczestnictwu w uniwersyteckiej akcji "drzwi otwartych" oraz w wyniku rozmów z wykładowcami. Źródłem informacji dla kolejnych 28% kandydatów byli znajomi, w tym studenci etnologii i kierunków pokrewnych, z kolei 13% uzyskało informacje ze szkoły średniej, przede wszystkim od nauczycieli. Najważniejszymi jednak źródłami wiedzy o etnologii były środki masowego przekazu, łącznie z telewizją i internetem (40%) oraz literatura fachowa i popularno-naukowa (55%Y Głównym motywem, kierującym młodymi ludźmi w wyborze etnologii jako kierunku studiów, była chęć realizacji, różnie formułowanych i uzasadnianych, zainteresowań poznawczych (93%). Obok takich stwierdzeń ogólnych, jak np. to, iż studia etnologiczne "odpowiadają moim zainteresowaniom", pojawiły się wyjaśnienia bardziej szczegółowe, np. wskazujące na zainteresowanie kandydatów różnorodnością kulturową Polski lub kulturami odległych kontynentów, teorią kultury, muzyką, tańcami etnicznymi, kulturą ludową na Kurpiowszczyźnie, czy też muzeami typu skansenowskiego. Tylko w paru wypadkach jako uzasadnienie wyboru studiów etnologicznych podano, związany z uprawianiem etnologii, sposób życia (wyjazdy, badania terenowe i związane z nimi przygody), inspirujące znaczenie etnologicznej wiedzy dla rozwoju własnej osobowości, czy możliwość dokonywania 6 Ankieta zawierała 5 pytań zamkniętych (płeć kandydata, rodzaj miejsca zamieszkania, region zamieszkania, wykształcenie ojca i matki) oraz 3 pytania otwarte: "W jaki sposób dowiedziałaś/eś się i skąd czerpałaś/eś wiedzę o etnologii i antropologii kulturowej? Dlaczego wybrałaś/eś studia z zakresu etnologii i antropologii kulturowej? Dlaczego wybrałaś/eś studia na DAM?" Na ankietę odpowiedziało 75 kandydatów, w tym 48 dziewcząt i 27 chłopców. Odpowiedź na ankietę nie była obowiązkowa i dlatego nie objęła wszystkich kandydatów na studia. 7 Procenty nie sumują się do 100, gdyź najczęściej informowano o kilku źródłach informacji. �Od Piaseczna (Obory) ��Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 33 zmian w otaczającym środowisku społecznym. Przyczyną znacznej popularności etnologii jako kierunku studiów jest przede wszystkim, co wynika również z odpowiedzi na prezentowaną wyżej ankietę, łączenie jej z antropologią kulturową i pojmowanie obu tych dyscyplin jako interesujących dziedzin dostarczających zarówno konkretnej, jak i ogólnej wiedzy o człowieku jako istocie społecznej i twórcy kultury. Atrakcyjność studiowania antropologii ma także swoje źródła w wiedzy, iż dziedzina ta posiada również zastosowanie praktyczne, potrafiąc włączać się w rozwiązywanie wielu trudnych problemów współczesności, takich choćby jak konsekwencje procesów globalizacyjnych dla lokalnych kultur, konflikty etniczne i wyznaniowe, gwałtowne zmiany kulturowe i związana z nimi konieczność wypracowania strategii stabilizujących, itp. Trudno w tym miejscu zgodzić się z opinią wyrażoną przez L. Stommę, który uznał rozbudowane studia etnologiczne za "nieodpowiedzialną produkcję masowego bezrobocia" (Stomma, 2000, s. 98). Stanowisko to, jak na razie, nie znajduje potwierdzenia. Okazuje się bowiem, że na rynku pracy daje sobie radę nie tylko absolwent po studiach wąsko specjalistycznych, ale także taki, który dysponuje ogólnym wykształceniem humanistycznym, potrafi zrozumieć, interpretować i poruszać się we współczesnym świecie wielokulturowości, a ponadto posiada zdolność permanentnego uczenia się i dostosowywania swych umiejętności do stale zmieniających się potrzeb. Etnologia okazała się taką właśnie atrakcyjną dyscypliną dla kandydatów na studia, wykazując ponadto swą użyteczność w zakresie edukacji uzupełniającej dla studentów innych kierunków (Jasiewicz, Posem-Zielinski, 1996, s. 49 i n.). Studenci traktowani są przez "Ustawę o szkolnictwie wyższym" z roku 1990, obąk nauczycieli akademickich i pracowników tzw. obsługi, jako ważni uczestnicy "samorządnej społeczności akademickiej". Reprezentanci samorządu studenckiego są członkami najważniejszych organów uniwersytetu: senatu, rad wydziałów, rad instytutów i katedr, zasiadają także w zespołach elektorów wybierających władze uczelni. Zagwarantowane w owej Ustawie oraz w statutach uniwersytetów uprawnienia studentów do współudziału w decydowaniu o sprawach uczelni nie przekłada sięjednak na ich rzeczywiste uczestnictwo w kształtowaniu polityki uczelni, co spowodowane jest na ogół niewielkim dotychczas zainteresowaniem studentów tymi sprawami. W pracach samorządu studenckiego i innych organizacji studenckich bierze udział niewielka liczba studentów. Przyczyną tego stanu rzeczy jest zapewne konieczność łączenia studiów z pracą zarobkową przez znaczną grupę studentów, koncentracja młodzieży na szybkim ukończeniu studiów, niewiara studentów w realne możliwości ich współudziału w rządzeniu uczelnią, a także brak umiejętności znacznej części nauczycieli akademickich do tworzenia pomyślnych warunków społecznej aktywności i efektywnej współpracy ze studentami. Najczęściej spotykanymi formami pomocy materialnej dla studentów są stypendia socjalne oraz stypendia "naukowe" przyznawane za bardzo dobre �34 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński wyniki w nauce, a także dopłaty do kosztów zakwaterowania, posiłków i zapomogi, przydzielane ze środków szkoły wyższej przez tzw. komisje ekonomiczne, pracujące z udziałem przedstawicieli studentów, wreszcie prestiżowe stypendia Ministerstwa Edukacji Narodowej i innych instytucji i fundacji dla szczególnie wybitnych studentów. Nową formą pomocy materialnej jest, wprowadzona na szerszą skalę od roku 1999, możliwość uzyskiwania przez studentów kredytów bankowych na pokrycie części kosztów studiowania. Studia doktoranckie i podyplomowe Studia doktoranckie, jako odrębna forma kształcenia, powołane zostały "Ustawą o tytule naukowym i stopniach naukowych z dnia 12 września 1990 roku" (Dziennik Ustaw nr 65 z 27 września 1990 roku) i dodatkowo określone szczegółowo w "Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 czerwca 1991 roku w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów naukowych" (Dziennik Ustaw nr 58, z dnia 21ipca 1991, z późniejszymi zmianami). Zgodnie z tymi wytycznymi studia takie tworzono przy wydziałach na wyższych uczelniach oraz w instytutach PAN posiadających uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego. Podstawowy okres studiów ustalono na cztery lata; doktoranci zobowiązani zostali do uczestnictwa w wykładach i seminariach dla nich przewidzianych, a otrzymujący stypendia również do prowadzenia zajęć dydaktycznych. W ten sposób naj zdolniejsi absolwenci uzyskali możliwość kontynuowania studiów na wyższym poziomie, zdobycia doktoratu, dobrych warunków rozwoju naukowego i ewentualnej przepustki do dalszej kariery akademickiej. Studia doktoranckie, wraz ze studiami licencjackimi i magisterskimi, utworzyły nową, wcześniej nie występującą trój stopniową strukturę kształcenia. Można zauważyć, iż w pewnym stopniu rekompensuje ona obniżenie poziomu coraz bardziej masowych studiów licencjackich i magisterskich. Nowa formuła studiów doktoranckich nie zlikwidowała tradycyjnego trybu przygotowywania pracy doktorskiej w oparciu o porozumienie zawarte między doktorantem a promotorem i usankcjonowane przez radę wydziału, otwierającą doktorski przewód. Wśród uczestników studiów doktoranckich w roku akademickim 2002/2003 było w sumie około 70 doktorantów etnologii, co jest również niespotykaną dotychczas liczbą. Największa ich grupa, w sumie 24 osoby, w tym 7 ze stypendiami, studiowała na UJ, nieco mniej, bo 21 doktorantów było na UAM, w tym 12 ze stypendiami. Instytut Archeologii i Etnologii PAN, choć miał odpowiednie uprawnienia, to jednak nie podjął się kształcenia doktorantów z zakresu etnologii; doktorantów z zakresu etnologii nie posiada również UMK. Doktoranci przyjmowani są na studia na podstawie egzaminów, konkursów projektów lub rozmów kwalifikacyjnych. Warunki ich rekrutacji ustalają �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 35 poszczególne rady wydziału, przy czym wstępnym warunkiem dopuszczenia kandydata do konkursu jest uzyskanie co najmniej dobrego wyniku z całych studiów oraz obronienie pracy magisterskiej z oceną bardzo dobrą. Trzeba zauważyć, iż studia te cieszą się bardzo dużym zainteresowaniem i z roku na rok coraz więcej kandydatów zgłasza swą chęć uczestniczenia w nich, i to najczęściej bezpośrednio po studiach magisterskich. Zjawisko to tłumaczyć można co najmniej dwiema przyczynami. Po pierwsze zdobycie doktoratu traktowane jest przez młodych ludzi jako dodatkowy atut w przyszłych staraniach o pracę, po drugie zaś studia doktoranckie, wypierające instytucje asystenta, są w istocie, szczególnie dla najlepszych absolwentów, jedyną drogą umożliwiającą w przyszłości zatrudnienie na uczelni i poświęcenie się pracy naukowej. Istotnym elementem przyciągającym na te studia jest także możliwość uzyskania finansowego wsparcia na czas doktorantury. Część przyjętych studentów uzyskuje od samego początku skromne stypendia uniwersyteckie, inni starają się o nie nieco później, zazwyczaj po otwarciu przewodu doktorskiego. Niektórzy z doktorantów uzyskują także stypendia z innych źródeł (np. z różnych fundacji). Odrębną formą pomocy dla doktorantów, przeznaczoną przede wszystkim na pokrycie kosztów niezbędnych badań, są tzw. "granty promotorskie", przyznawane, w skromnej zresztą liczbie i w drodze konkursu (od roku 1993), przez Komitet Badań Naukowych. Doktoranci otrzymujący stypendia zobowiązani są do prowadzenia ćwiczeń i praktyk terenowych, najczęściej w wymiarze 60 do 90 godzin rocznie. W ten sposób doktoranci powoli wdrażają się w proces dydaktyki i wspierają zespoły pracowników swych katedr i instytutów. W wielu placówkach etnologicznych trudno dziś byłoby zrealizować program dydaktyczny i badawczy bez wydatnej pomocy tej kategorii wykładowców. Warto tu jednak podkreślić, iż tylko w nielicznych przypadkach doktoranci kierowani są na specjalne kursy pedagogiczne przygotowujące ich do zajęć dydaktycznych ze studentami. Doktoranci zobowiązani są również do wykonywania różnego rodzaju niezbędnych prac na rzecz swej placówki, np. pełnienia funkcji opiekuna roku studiów lub świadczenia pomocy w bibliotece czy archiwum. Programy studiów doktoranckich, jak i wymiar obowiązkowych zajęć dodatkowych, są różne w poszczególnych ośrodkach, gdyż o tych sprawach decydują autonomiczne uniwersytety i rady wydziału. Status formalny doktorantów nie jest w pełni określony i ma charakter pośredni między statusem pracownika akademickiego (z ograniczonymi uprawnieniami) a studenta. Tylko na niektórych uniwersytetach, np. na Uniwersytecie Jagiellońskim, są oni zorganizowani w Towarzystwo Doktorantów, mające swoich przedstawicieli w radach wydziału i senacie. Poważnym problemem studiów doktoranckich jest ich efektywność. Otóż w ramach takich dyscyplin jak etnologia, a więc z reguły wymagających zebrańia danych w trakcie ba- �36 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński dań terenowych, czteroletni okres przygotowania pracy, wypełniony także zajęciami dydaktycznymi, z reguły okazuje się zbyt krótki. Stąd też sporo wniosków doktorantów i promotorów o prolongatę terminu ukończenia rozprawy, co powoduje w istocie wydłużenie studiów do lat pięciu. Studia podyplomowe, organizowane przez ośrodki etnologiczne lub przy ich udziale, mają na celu przekazanie wiedzy uzupełniającej, przydatnej zazwyczaj w pracy zawodowej, absolwentom studiów magisterskich. Najstarsze jest Podyplomowe Studium Etnologii (do roku 2000 "Etnografii"), założone w roku 1965 i prowadzone nadal przez Katedrę Etnologii UMK. Jednym z jego podstawowych zadań było przygotowanie kandydatów, nie posiadających wykształcenia etnologicznego, do pracy na stanowiskach "etnografów", głównie w muzeach. Z opracowania B. Kopczyńskiej-Jaworskiej (1975) wiemy, że np. w roku 1975 w Polsce pracowników bez uprawnień etnografa, a pełniących ten zawód, było 50. Innym studium, w którego prowadzenie zaangażowali się etnologowie, było Podyplomowe Studium Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego, uruchomione w roku 1999 w Cieszynie. Przygotowywało ono głównie nauczycieli do prowadzenia w szkołach programu "dziedzictwo kulturowe w regionie", zatwierdzonego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w roku 1995. Studium zaprzestało jednak działalności w roku 2001 na skutek braku kandydatów. Kuratoria nie dysponowały bowiem od tego czasu środkami na pokrycie kosztów kształcenia podyplomowego w tym zakresie. Starania o powołanie podobnego studium czynione były także przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, ale jak dotychczas nie uwieńczone one zostały powodzeniem. W Krakowie, przy Instytucie Etnologii i Antropologii Kultury UJ, działa od roku 2000 Podyplomowe Studium Muzeologiczne. Przeznaczone jest głównie dla pracowników muzeów, którym umożliwia uzupełnienie i poszerzenie wiedzy w zakresie muzealnictwa, w tym także etnograficznego. Ukończenie Studium jest jednym z warunków uzyskania stanowiska kustosza i starszego kustosza. W realizacji programu studiów udział biorą nie tylko etnomuzeologowie, ale również zaproszeni specjaliści z innych dziedzin muzealnictwa. Liczba uczestników tego studium od czasu jego założenia bliska jest 80. Znaczną część wśród nich stanowili i stanowią absolwenci etnologii. Profil kształcenia a losy absolwentów Etnologia, podobnie jak wiele innych kierunków wyższych studiów humanistycznych, nie uczy zawodu o określonych, wąskich wymaganiach lecz przygotowuje absolwenta do podejmowania pracy w wielu dziedzinach. Obok zatem zdobytej wiedzy dla przyszłych losów absolwentów ważna jest również taka nabyta cecha jak umiejętność przystosowania owej wiedzy do potrzeb i charakteru przyszłej pracy zawodowej. Program studiów etnologicz- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 37 nych i sposób ich realizacji pomaga w uzyskaniu i rozwijaniu takiej cechy. Są to bowiem studia dostarczające szerokiej wiedzy zarówno o faktach kulturowych, procesach społecznych, jak i o teorii kultury, wykraczającej swoim zakresem daleko poza charakterystykę jednego obszaru czy narodu. Studia takie umożliwiają ponadto poznanie różnorodnych perspektyw poznania i interpretacji rzeczywistości społeczno-kulturowej i uczą, jak zdobywać niezbędną wiedzę nie tylko z fachowej literatury i innych nowoczesnych nośników informacji, ale również jak posługiwać się obserwacją i wykorzystywać bezpośrednie kontakty z ludźmi. Oczywiście, że o losach zawodowych absolwentów decyduje także ogólna sytuacja społeczna i ekonomiczna oraz związany z nią rynek pracy, ale na nią studia etnologiczne i ich programy mająjuż niewielki wpływ. Najbliższe bezpośredniemu kształceniu do zawodu, wówczas "etnografa", były studia oferowane mniej więcej do lat 70. Skoncentrowane one były na polskiej kulturze ludowej i w niewielkim stopniu na poznaniu kultur tzw. ludów "pierwotnych". Powojenna odbudowa zniszczonego kraju i tworzenie wielu nowych instytucji naukowych i kulturalnych oraz spore zainteresowanie stopniowo zanikającą kulturą ludową, uznaną w czasach PRL-u za istotny element dziedzictwa narodu "budującego socjalizm", spowodowało wzrost zapotrzebowania na tak przygotowanych absolwentów. Znajdowali oni zatrudnienie nie tylko na uniwersytetach i w placówkach powstałej w roku 1952 Polskiej Akademii Nauk, ale również w muzeach, domach i wydziałach kultury oraz w spółdzielniach artystyczno-rzemieślniczych, takich jak "Cepelia", wyspecjalizowanych w produkcji rękodzieła opartego na "ludowych" wzorach i motywach. Sytuację absolwentów etnografii z tego okresu interesująco przedstawia opracowanie B. Kopczyńskiej-Jaworskiej (1975), wykorzystujące dane z Głównego Urzędu Statystycznego. Opracowanie to jest wyjątkowo cenne dlatego, że dla lat późniejszych tego rodzaju danych już nie posiadamy. Do połowy lat 70. spośród 539 absolwentów, którzy uzyskali dyplom magistra z zakresu etnografii (statystyką nie zostali objęci wszyscy absolwenci z roku 1974 i z roku 1975),281 (52,1%) wykonywało pracę kwalifikowaną jako "zawód etnografa". Byli to przede wszystkim pracujący na wyższych uczelniach nauczyciele akademiccy, bibliotekarze, archiwiści i pracownicy naukowo-techniczni w liczbie 49 (9,0% ogółu absolwentów); pracownicy naukowi i naukowo-techniczni w PAN, których było wówczas 31 (5,7%); pracownicy muzeów - 145 (26,9%); pracownicy "Cepelii" - 28 (5,1%) a także zatrudnieni w różnych instytucjach, takich jak domy kultury i urzędy państwowe 22 (4,0%). Wśród pracujących w charakterze "etnografa" był także jeden spiker, jeden mistrz budowlany, zapewne zatrudniony przy konserwacji zabytków lub w skansenie oraz jeden "działacz" organizacji społecznej. Etnografowie nie pracujący wówczas na stanowiskach "etnografa" tworzyli grupę 205 osób (38,0% ogółu absolwentów), zaangażowanych najczęściej w instytucjach kulturalnooświatowych - 23 (4,2%), w charakterze pracowników administracyjno-biu- �38 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński rowych - 21 (3,8%), bibliotekarzy - 21 (3,8%), pracowników badawczych i nauczycieli akademickich - 21 (3,8%), nauczycieli - 15 (2,7%), dziennikarzy i literatów - 15 (2,7%) i in. Etnografowie zaliczeni do kategorii nauczycieli akademickich i pracowników badawczych, a nie pracujący w charakterze etnografów, najczęściej, bo w 15 przypadkach, zatrudnieni byli jako socjologowie. Dane GUS-u ujawniły, że wśród absolwentów etnografii znalazło się 7 osób, w tym 5 po ukończeniu studiów we Wrocławiu" które oficjalnie zatrudnione były w charakterze pracowników fizycznych. Przypomnijmy tu ten PRL-owski paradoks polegający na tym, iż pracownicy fizyczni zarabiali często lepiej aniżeli ludzie zajmujący stanowiska wymagające posiadanie dyplomu wyższej uczelni. Praca fizyczna nie miała społecznego prestiżu, dawała jednak znaczną niezależność, Stąd zapewne narodziła się i taka strategia wśród absolwentów, aby nie kierując się uzyskanym cenzusem pracować na dobrze płatnym stanowisku pracownika fizycznego. Trzeba jednak stwierdzić, iż przypadki takie należały raczej do wyjątków, a władze osoby takie traktowały podejrzliwie, Nie objętych danymi o zatrudnieniu, dostępnymi na początku 1975 roku, pozostawało 53 absolwentów (9,9%). Innym zjawiskiem, szczególnie widocznym w drugiej połowie lat 70., była emigracja wykształconej młodzieży na Zachód, W tym też czasie pojawiła się stosunkowo liczna grupa absolwentów etnografii, którzy wyjechali na stałe za granicę, Tylko z poznańskiego ośrodka wyjechało, głównie do Australii, aż 30% kończących studia w roku 1978 (Kabat, 1994, s. 17). Przyczyną tego zjawiska był zapewne nie tylko brak perspektyw otrzymania satysfakcjonującej pracy w kraju, ale i "uchylone" wówczas szerzej niż poprzednio granice, dzięki czemu studenci mogli organizować wyprawy badawcze do krajów pozaeuropejskich, z których część już nie wracała. Lata późniejsze przyniosły stopniowe odchodzenie od wąskiego kształcenia do zawodu "etnografa". Dyscyplina ta stopniowo ulegała przekształceniom i by zaakcentować ten proces, powracano do nazwy - etnologia. Coraz bardziej swym profilem edukacyjnym i badawczym zbliża się ku antropologii kulturowej, poszerza wydatnie zakres swych zainteresowań, obejmując nim już nie tylko kulturę tzw. tradycyjną, ale różnorodne nowe formy aktywności kulturowej zarówno w kraju, w Europie, jak i na innych kontynentach. Reorganizacja nauki i pojawienie się nowych oczekiwań społecznych po roku 1989 wywołały w konsekwencji także przekształcenia programów studiów, którym tylko wyjątkowo towarzyszyła głębsza refleksja (por. Didactic Experiences, 1997, s. 144 i n,). Nie obyło się zresztą również w tym czasie bez protestów części naszego środowiska8• Gwahowny wzrost liczby studentów był rów8 Znamienne w tym zakresie było stwierdzenie prof. R. Reinfussa, który w odpowiedzi na zaproszenie do wzięcia udziału w posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN napisał w dniu 30 marca 1995 roku: "Temat obrad konferencji (uniwersyteckie studia etnologiczne) uważam za szczególnie aktualny, ponieważ obecni absolwenci tego kierunku studiów nie nadają się, z powodu �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 39 nież istotnym czynnikiem zmiany filozofii nauczania na kierunku etnologia i zrywania z ideą kształcenia "do zawodu", bowiem na rynku w tej dziedzinie zapotrzebowanie wyraźnie się kurczyło. Równocześnie, począwszy od lat 90., wzrasta prestiż etnologa posiadającego kompetencje antropologa kulturowego lub społecznego; dostrzega się bowiem przydatność posiadanej przez niego wiedzy o regułach zachowań społecznych i kulturowych. Absolwent trafiający na rynek pracy z reguły szukał swego miejsca i szansy w dziedzinach i obszarach zupełnie nowych. Tą zmieniającą się sytuację potwierdza analiza losów absolwentów etnologii ośrodka poznańskiego, przeprowadzona przez L Kabat (1994). Analiza ta opracowana w roku 1994, w początkowym okresie transformacji, w 20 lat po podobnym przeglądzie dokonanym przez B. Kopczyńską-Jaworską (1975), na próbie węższej, bo obejmującej absolwentów tylko jednego ośrodka, wskazuje jednakże wyraźnie na kierunki zmian obecnych zapewne w całym kraju. Otóż zmniejszyła się, w porównaniu z rokiem 1975, przede wszystkim liczba absolwentów pracujących na stanowiskach tradycyjnie traktowanych jako typowo etnograficzne/etnologiczne. Spośród 462 magistrów wykształconych na uniwersytecie w Poznaniu w latach 1946-1994, po wyłączeniu absolwentów zmarłych (14 osób) oraz tych, o których zabrakło danych (68 osób), a więc z grupy 380 absolwentów, tylko 150 (39,5%) znalazło w roku 1994 zatrudnienie jako "etnografowie/etnologowie", i to przy bardzo szerokim rozumieniu tej kategorii zawodowej W tymże samym ośrodku w roku 1987 grupa ta obejmowała 43,5% absolwentów. W roku 1994, wśród pracujących na stanowiskach choćby w jakiejś mierze "etnologicznych", w muzeach zatrudnione były 73 osoby (19,2%) oraz w szkołach wyższych - 25 osób (5,5%). Pracę w zawodach pokrewnych z etnologią znalazło 95 osób (25%), w tym 15 (3,9%) w środkach masowego przekazu. Radykalne zmiany pojawiły się w grupie absolwentów, którzy nie podjęli pracy związanej z etnologią. W roku 1994 było ich 123 (32,1%), w tym kobiety wychowujące dzieci i bezrobotni, natomiast wcześniej, w roku 1987 zaledwie 29. To w tej grupie znalazło się w 1994 roku 49 (12,8%) absolwentów (w roku 1987 - zaledwie 14), pracujących na własny rachunek jako właściciele m.in. wydawnictw, sklepów, galerii, firm reklamowych, poligraficznych, konserwatorskich, wypożyczalni video, zakładów budowlanych, wytwarzających lody, gastronomicznych, krawieckich i wikliniarskich (Kabat, 1994, s. 17 i n.). Dla czasów nam najbliższych nie dysponujemy opracowaniami informującymi o losach coraz liczniejszych przecież absolwentów. Wskazane trendy, elementarnego braku przygotowania do jakiejkolwiek działalności w instytucjach, które dawały im pracę, jak: muzealnictwo etnograficzne, przemysł ludowy i artystyczny (Cepelia i pod.), ruch folklorystyczny (wojewódzkie i gminne domy kultury, praca instruktorska w zespołach folklorystycznych). Nie posiadają oni również merytorycznego przygotowania do pracy naukowej w nakreślonych dziedzinach". (List w archiwum Komitetu Nauk Etnologicznych PAN). �40 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński takie jak zmniejszenie się liczby zatrudnionych w miejscach pracy bezpośrednio związanych z wykształceniem etnologicznym i zwiększenie się liczby osób podejmujących pracę uznaną za odległą od etnologii, zapewne się umocniły. Być może zatrudnienie absolwentów etnologii na stanowiskach pracy uważanych za etnologiczne lub antropologiczne jest obecnie mniejsze niż w Stanach Zjednoczonych, w których oblicza sięje na 25% (Wasowska, 2000, s. 199). Czy ma w tej sytuacji sens mówienie o zawodzie etnologa/antropologa i wyróżnianie miejsc pracy uznawanych za zgodne z tym zawodem? Zgodnie z naszym przekonaniem, że studia etnologiczne mogą być przyqatne w wielu dziedzinach aktywności zawodowej, uznać chyba należy, że pracą odpowiednią dla etnologów/antropologów jest każda, w której zdobyte przez nich wiedza i umiejętności pomagają w jej wykonywaniu, bez względu na to, czy jest to praca nauczyciela akademickiego czy też pracownika lub właściciela restauracji. Nie sposób nie powrócić do zarzutu L. Stommy oskarżającego etnologiczne ośrodki uniwersyteckie o nieodpowiedzialną produkcję masowego bezrobocia. Nasza wyrywkowa wiedza o losach absolwentów etnologii pozwala sądzić, że po ukończeniu studiów dają sobie radę nie gorzej, a często lepiej w porównaniu z absolwentami innych kierunków. Pewien z góry założony obraz przygotowania absolwenta etnologii do podjęcia pracy po studiach pojawia się zarówno w dokumentach określających ksztah studiów etnologicznych, ogłaszanych przez organa nadrzędne, to jest Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu oraz Radę Główną Szkolnictwa Wyższego, w wymienionych już tzw. "minimalnych wymaganiach programowych" z roku 1999, nazwanych w roku 2002 "standardami nauczania dla kierunku studiów etnologia", jak i w informatorach dla studentów i kandydatów na studia oraz w materiałach związanych z akredytacją, przygotowywanych przez poszczególne instytuty i katedry etnologiczne. Charakterystykę tzw. "sylwetki absolwenta" w obowiązujących obecnie "standardach" przedstawiono w sposób następujący: "Poprzez studia etnologiczne kształci się absolwenta umiejącego dostrzegać kulturowe podłoże każdej sytuacji społecznej, zdobywającego więc metodologiczne i antropologiczne przygotowanie do refleksji o człowieku i kulturze. Wykształcenie etnologiczne przygotowuje do pracy w uniwersytetach, Polskiej Akademii Nauk i instytucjach naukowych, w muzeach, skansenach, placówkach kulturalno-oświatowych, w ośrodkach kultury regionalnej i odpowiednich działach administracji oraz wszędzie tam, gdzie potrzebne jest wykształcenie humanistyczne: w centrach badań opinii publicznej, w redakcjach, w reklamie itp." (Dziennik Ustaw ill 116, poz. 1004 z 2002 roku). Oczywiście, można się z tą charakterystyką zgodzić, choć naszym zdaniem wzmiankę o "wykształceniu humanistycznym" warto byłoby w tym dokumencie nieco poszerzyć, choćby po to, aby podkreślić te szczególne cechy absolwenta etnologii, które wyróżniają go spośród innych wypromo- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 41 wanych adeptów nauk humanistycznych. Charakterystyki "sylwetek absolwenta", prezentowane w opracowaniach poszczególnych ośrodków, nie odbiegają od przedstawionej powyżej wersji, niekiedy tylko zwracają większą uwagę na pewne dodatkowe aspekty związane z przygotowaniem absolwentów etnologii. Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UW wskazuje np. na instytucje turystyczne i marketing jako na potencjalne miejsca pracy etnologa, który ponadto może być przydatny wszędzie tam, "gdzie potrzebna jest umiejętność kontaktu z innymi ludźmi (pogranicze kulturowe, praca z uchodźcami, imigrantami)" (Informator Katedry, 2001, s. 5). Z kolei informator Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM przedstawia jedynie listę podstawowych wartości, jakie studia winny przekazać przyszłemu etnologowi, wskazując na takie jak "świadomość pluralizmu kulturowego współczesnego świata oraz postawę tolerancji i szacunku wobec odmiennych ras, kultur, religii i społeczeństw" (Studia, 2002, s. 4). Opracowania udostępnione przez Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ zwracają uwagę na znaczenie przygotowania teoretycznego i metodologicznego absolwentów oraz na ich dobrą orientację w problemach kultury współczesnej. Zastrzegają, iż do pracy na uniwersytetach czy w placówkach naukowych PAN i innych instytutach badawczych kieruje się jedynie absolwentów studiów doktoranckich (Program, 2001, s. 2). Przekazywaniem absolwentom w szerszym zakresie wiedzy o współczesności, m.in. przez zapoznawanie ich z problematyką antropologii miasta, zainteresowana jest Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego, która dodatkowo zwraca uwagę na przygotowanie w zakresie informacji i dokumentacji etnograficznej. Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego kieruje absolwentów do pracy w placówkach upowszechniania kultury i regionalnych. Podobny profil absolwenta, poszerzony o wiedzę z zakresu problematyki pograniczy etnicznych i kulturowych, kształtować chce Instytut Etnologii Uniwersytetu Śląskiego w jego cieszyńskiej filii, co związane jest ze specyfiką badawczą tego ośrodka oraz specyficznym charakterem transgranicznego miasta i regionu. W wielu <?środkach rozważa się dziś sprawę poszerzenia zakresu studiów w taki sposób, aby absolwentom łatwiej było zdobyć pracę. Choć studenci w dyskusjach tych szerzej nie uczestniczą, to sami swymi działaniami wyraźnie pokazują, w jakim kierunku ewentualne reformy powinny ewoluować. Przykładem mogą być ci studenci, którzy podejmują studia równoległe, dające np. uprawnienia pedagogiczne. Tymczasem dotychczasowe próby dołączenia zajęć dodatkowych, podnoszących konkurencyjność kończących studia na rynku pracy, do programu zajęć etnologicznych, nie powiodły się, głównie ze względu na to, iż podniósłby się wówczas ogólny ich koszt. Tak więc obecnie pozostaje jedynie niektórym studentom studiowanie dwóch kierunków równolegle, co nie jest zadaniem łatwym i zawsze możliwym, albo też zdobycie dodatkowych kwalifikacji drogą zapisania się na studia podyplomowe. �42 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Uwagi końcowe Stwierdziliśmy już, że etnologii w Polsce przypadła po roku 1989 funkcja kształcenia zwielokrotnionej liczby studentów. Sytuacja ta jest dla dyscypliny prawdziwym wyzwaniem, a jednocześnie tworzy dla niej szansę stania się ważnym kierunkiem ogólnego kształcenia humanistycznego o profilu antropologicznym. Ta nowa sytuacja wymaga jednocześnie wielkiej odpowiedzialności od nauczycieli akademickich i koncentracji ich wysiłku edukacyjnego na sprawach ważnych, aktualnych, doniosłych społecznie i poznawczo. Proces akredytacyjny, dokonany w ostatnich dwóch latach, z jednej strony ujawnił różnego rodzaju słabości i mankamenty w kształceniu studentów etnologii, z drugiej zaś pozwolił na dokonanie oceny stanu kadr, spQsobu realizacji programów, stopnia adekwatności infrastruktury względem rzeczywistych potrzeb. Umożliwił także, na niespotykaną dotychczas skalę, intensywną międzyośrodkową wymianę doświadczeń, szczególnie tych o charakterze innowacyjnym. Zebrane w trakcie akredytacji materiały i doświadczenia winny sprzyjać doskonaleniu procesu kształcenia, tak aby jego poziom w poszczególnych ośrodkach drastycznie od siebie nawzajem nie odbiegał oraz by odpowiadał standardom stosowanym w krajach Unii Europejskiej. W tym procesie doskonalenia są oczywiście progi bardzo trudne do pokonania, takie jak nieodpowiednie warunki lokalowe, braki kadrowe szczególnie w kategorii samodzielnych pracowników naukowych czy szczupłe środki finansowe stawiające tamę dążeniom do stworzenia studentom lepszych możliwości kształcenia. Jednocześnie jednakjest wiele takich spraw, których rozwiązanie możliwe jest bez wielkich nakładów finansowych i w stosunkowo krótkim czasie Oak choćby modernizacja programów, przygotowanie skryptów i podręczników, uelastycznienie systemu studiowania). Powodzenie podjętych starań zależeć będzie przede wszystkim od nas, od naszej dobrej woli, kompetencji i zaangażowania. BIBLIOGRAFIA Didactic ... 1997 Didactic Experiences in the Introducing of Novelties in the Ethnological Curricula (K. Piątkowska, W. Baranowski, A. P. Wejland, R. Dzięcielski, K. Kaniowska, E. Nowina-Sroczyńska, M. Piotrowski), "Etnoloska sticisca (Ethnological contacts)", nr 5-7, red. B. Jezemik i R. Mursic, Ljubljana. Frankowska M. 1973 Etnografia polska po II wojnie światowej (1945-1970), w: Dzieje etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Warszawa. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 43 Gladkowski K. 2001 Etnologia. Koncepcja teoretyczno--metodologiczna Stanisława Poniatowskiego, 1884-1945, Olsztyn. Informator. .. 2001 Informator Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Rok akad. 200112002, red. 1. Wasilewski i J. Jasionowska, Warszawa. Jakość ... 2001 Jakość kształcenia w szkolnictwie wyższym. Słownik tematyczny, red. M. Wójcicka, Centrum Badań Polityki Naukowej i Szkolnictwa Wyższego, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. Jasiewicz Z. 2001 O potrzebie studiowania i nauczania historii etnologii, w: Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz i T. Karwicka, Poznań. Jasiewicz Z., A. Posem-Zieliński 1996 Stan i potrzeby nauk etnologicznych w Polsce, w: Nauka w Polsce wocenie komitetów naukowych PAN. Nauki humanistyczne i społeczne, t. IV, red. E. Haloń, Warszawa. 2003 Ethnology Studies at Polish Universities after 1989, w: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn of the Millenium, red. L. Mróz i Z. Sokolewicz, Warszawa. Kabat I. 1994 Nieco o absolwentach, w: III Zjazd Absolwentów Studiów Etnologicznych UAM, red. I. Kabat, Poznań. Klimaszewska 1., A. Kutrzeba-Pojnarowa 1959 Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, "Etnografia Polska" t. 2. Kopczyńska-Jaworska B. 1964 Prace badawcze Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 6. 1975 Analiza stanu kadr etnograficznych. Na podstawie akcji" magister" Głównego Urzędu Statystycznego. Maszynopis w archiwum Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Kulesza-Zakrzewska T. 1979 Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Warszawa--Łódź. Mucha J. 2002 Post-Socialist Institutionalisation of Sociocultural Anthropology (Ethnography, Ethnology) as a University Subject in Poland, w: A Post-Communist Millenium. The Struglefor Sociocultural Anthropology in Central and Eastern Europe, red. P. Skalnik, Praga. 2003 Teaching Anthropology in Post-1989 Poland, w: Educational Histories of European Social Anthropology, red. D. Drackle, I. Edgar i T. K. Schippers, N. York i Oxford. Program ... 2001 Program studiów. Etnologia, Uniwersytet Jagielloński (maszynopis). Rozporządzenie ... 1927 Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 27. 12. 1926 roku w sprawie programu studiów i egzaminów w za- �Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński 44 kresie antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii na stopień magistra filozofii, "Lud" t. 26. Studia ... 2002 Studia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa. Informator dla studentów studiów dziennych Uniwersytetu im. A. Mickiewicza na rok akad. 200212003, oprac. J. Schmidt i W. Dohnal (maszynopis). Szkolnictwo ... 1990-2002 Szkolnictwo »yższe: dane podstawowe. Informator, Warszawa. Szkoły. .. 2002 Szkoły »yższe i ich finanse w 2001 roku. Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa. Sprawozdania ... 1966 Sprawozdania z działalności naukowej i dydaktycznej katedr i zakładów etnografii, oprac. K. Wypych i T. Skarżyński, "Lud" t. 50, cz. 2. Stomma L. 2000 Najazd studentów, "Polityka" nr 27. Wasowska A. 2000 Antropolodzy składają broń? "Lud" t. 84. Zadrożyńska A., D. Zamojska 2002 Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885-1967), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t.l, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss, Kraków. Zjazd ... 1927 Zjazd profesorów etnografii i etnologii w Warszawie w roku 1926, "Lud" t. 26. Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński ETHNOLOGICAL STUDIES AT POLISH UNIVERSITIES AFfER 1989 (Summary) The article describes ethnological studies at Polish universities. It deals with the history of ethnology teaching, curricula and their implementation, conditions under which ethnological studies were organized, teaching staff, accreditation procedures used, differences between teaching centres, data on the number of M.A. and Ph.D. students and the graduate profile. It is interesting that after 1989 the number of students increased fivefold, which can be attributed to the freedom of teaching obtained. The curricula were enlarged and became very similar to those of anthropology studies. Ethnology was given the chance ofbecoming an important direction ofhumanistic instruction with an anthropological profile. This situation requires responsibility on the part of ethnologists who should focus their efforts on educational issues. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02487d78683f95aca8205337eba4c669.pdf e098199ba35dfe397036a947bb02b291 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5068 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4701 Title A name given to the resource Contents / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.7-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 CONTENS I. STUDIES AND MATERIALS Zbigniew J a s i e w i c z, Aleksander P o s e r n - Z i e I i ń s k i, Ethnological studies at Polish universities after 1989 Jolanta Ł u g o w s k a, "Literatura Ludowa" in view of the problems and dilemmas of modem folklore studies Waldemar Kop c zy ń s k i, Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) - the founder of Nordiska museet and an open-air museum in Stockholm. Formation ofinstitutional foundations of Swedish museology in the second half of the 19th century . . . . . . . Magdalena D o I iń s k a, The Ethnographic Museum in Cracow. Fidelity to tradition Jerzy C z aj k o w s k i, Roofwith a "basket" in old Polish houses Helena Krę t, Greek-Catholic churches in south-eastem Poland (Part III). The former province ofNowy Sącz Barbara P a b i a n, Chimney-sweepers at a wedding in Częstochowa - a new custom orafad? Ewa N o w i c k a - R u s e k, Ethnicity in the modem world - the anthropologist in action Salomea P a m u ł a, The cross and the chessboard. Religion as an important factor of sustaining the national consciousness of the Croats Łukasz K a c z m a rek, An outline of the traditional social organization of the Fiji population Magdalena Z i ó ł k o w s k a-K u fI i ń s k a, Michał K u fI i ń s k i, Indian organizations in north-eastern Bolivia. Their tasks and leaders Jacek Kuk u c z k a, Modem times and tradition in African art Maciej Kur c z, A rural farmstead of northern Sudan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 45 63 83 III 173 181 193 205 225 241 255 267 II. VIEWS AND OPINIONS Andrzej P a n k a II a, Kwicoł's and Pyzdra's dispute over the border continued? A psychocultural interface III. 289 REVIEWS AND REVIEW NOTES Clifford G e e r t z, Dzieło i życie. Antropologjako autor (Works and lives: the anthropologist as author), trans!. by E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo R, Warszawa 2000 (Marcin Kwiatkowski) Amin M a a lo u f, Zabójcze tożsamości (Fatal identities), trans!. by H. Lisowska-ehehab), Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002 (Natalia Paszkiewicz) ... 299 303 �10 Skrytość kultury (The secretiveness ofculture), ed. K. Zamiara, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2001 (Sebastian Glica) Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne (Polish ethnographers and ethnologists. Profiles, biographic sketches), vol. 1, ed. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss, Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, Kraków 2002 (Roman Bąk) .... Roch S u I i m a, Głosy tradycji (The voices of tradition), Warszawa 2001 (Anna Torobińska) Ewa D a h I i g, Ludowe instrumenty skrzypcowe w Polsce (Folk fiddles in Poland), Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2001 (Alojzy Kopoczek) ... Elżbieta B e r e n d t, Przydrożna ipodniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej XVIII-XX w. (Roadside and sky-high shrines. Sacral folk art of the Kłodzko Land in the 18th-20th century), Wrocław 2001 (Anna Torobińska) Folklor - Folklore, Wydawnictwo BoSz, Olszaruca 2001 (Ewa Fryś-Pietraszkowa). . . Szopki krakowskie - Cracovian Christmas Cribs, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 2002 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wacław P a w I a k, Minionych zabaw czar, czyli czas wolny i rozrywka w dawnej Łodzi (The magic ofthe games ofthe past or leisure and entertainment in historic Łódź), Łódź 2001 (Anna Torobińska) Grzegorz P e ł c z y ń s k i, Dziesiąta Muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL (The cinema in a folk costume. On the peasant culture in the cinema ofthe Polish People's Republic), Poznań 2002 (Anna Torobińska) . . . . . . Izabella S a ri u sz-S k ąp s k a,Polscyświadkowie GUŁagu. Literatura łagrowa 1939-1989 (Polish witnesses ofthe GUŁag. Literature ofthe labour camps 1939-1989). Universitas, Kraków 2002 (Aleksandra Rzepkowska) Pieśni ludowe Polaków Ukrainy (Folk songs of Poles in the Ukraine), compiled by L. Wachnina / Pisenna kultura polskaji diaspori Ukrajini, uporiadnik L. Wachnina, Kijiw 2002 (Teresa Smolińska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasterstwo na Huculszczyźnie. Gospodarka. Kultura. Obyczaj (Shepherding in the Hutsui region), ed. J. Gudowski, Warszawa 2001 (Anna Torobińska) Nad'a Valaskova, Frantiśek Rehor (1857-1899) ajeho etnografichi Cinnost (S ukó.zkami ClimkUF Rehore z Halice), Etnologicky ustav Akademie ved Ceske Republiky v Praze, Praha 1999 (Zofia Szromba-Rysowa) 309 314 317 318 322 323 324 325 326 328 330 331 332 IV. CHRONICLE 79th General Meeting ofDelegates to the Polish Ethnological Society, Słubice, 27 June 2003 (Jerzy Adamczewski) Meeting of the Main Board of the Polish Ethnological Society, Słubice, 26 June 2003 (Jerzy Adamczewski) The work ofthe Main Board ofthe Polish Ethnological Society between June 2002 and June 2003 (Jerzy Adamczewski) . Monographs on ethnomusicology and the anthropology of culture at the Institute of Art, Polish Academy of Sciences and ethnological periodicals discussed at the meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Warszawa, 29 November 2002 (Zbigniew Jasiewicz) Directions of changes in Polish ethnology after 1989 and preparations for the election ofmembers to the Committee for 2003-2006. Meeting ofthe Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Warszawa, 28 March 2003 (Zbigniew Jasiewicz) ..... . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 337 341 349 354 �11 Elections ofmembers to the Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of Sciences for 2003-2006. Plenary Committee meeting, Warszawa, 17 June 2003 (Irena Kabat) 15th International Congres of Anthropological and Ethnological Sciences - "HumankindlNature Interaction: Past, Present and Future", Florence, 5-13 July 2003 (Zbigniew Jasiewicz) ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ,,slavonic ethnolinguistics and problems of investigating the traditional folk culture" - an international conference, Moscow, 14-17 May 2003 (Wanda Drabik) .... "The concept of traditionalism and the function of tradition in a «closed society» - the example of the Caucasus" - an international conference, Poznań, 27 May 2003 (Paweł Jessa) "Manifestations and forms of creative activity in local and regional communities on the cultural and ethnic borderland" - a scholarly conference, Cieszyn, 23-24 October 2002 (Tomasz Michalewski) ,,Anthropology versus photography and film" - a scholarly conference, Poznań, 7-8 May 2003 (Adam Pomieciński) "Youth - holiday - risk" - a scholarly conference, Nimes, 21-23 June 2003 (Inga Kuźma) "The living room of the Cichowicz family" - an exhibition at the Ethnographic Museum, Oddział Muzeum Narodowego, Poznań, October 2000 - October 200 I (Anna Spiss) , "Travellers. Collections ofPolish travellers ofthe tum ofthe 19th century at the Ethnographic Museum in Cracow" - a jubilee exhibition, November 200 I - June 2002 (Magdalena DoMska, Marek Grabsla) "Warriors - the past and the glory" - a mobile exhibition prepared by the Ethnographic Museum in Cracow (Eleonora Tenerowicz, Jacek Kukuczka) "Suitable for the Orthodox church, for the city, for a dance party. The traditional costume ofthe Lemkos - the people ofthe Carpathian Mountains - an exhibition at the District Museum, Nowy Sącz, November 2002 - March 2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . "Stop the time - the use of folk embroidery in everyday products" - an exhibition at the Ethnographic Museum in Cracow, 5-30 March 2003 (Anna Spiss) . . . . . . . . . ,,Roses and the Red Land: Polish folk art in Australia" - a mobile exhibition, Australia, 1999-2002 (Maria Wrońska Friend) ,,Eclats de ferveurs populaires, tresors d'amour" - exhibition at the Musee du Vieux Nimes, Bibliotheque des Metiers, Nimes, June 2003 (Inga Kuźma) 361 363 365 366 369 372 373 376 380 387 398 399 402 404 V. IN MEMORIAM Stanisław Chmielowski, 1922-2002 (Witold Omieczyński) Olga Andriejewna Ganckaja, 192G-2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) Urszula Kaczmarek, 1948-2003 (Anna Szyfer, Jacek Bednarski) Anna Lubańska, 1935-2003 (Paulina Suchecka) Anna Mańkowska, 1922-2003 (Romana Krzanowska) 409 412 413 414 414 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e041ed5e40b18e7572025834e82de9e5.pdf 8e8f144f85d1a659e93766098daca974 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5067 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4700 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.4-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁY Zbigniew J a s i e w i c z, Aleksander P o s e r n-Z i e l i ń s k i, Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 Jolanta Ł u g o w s k a, "Literatura Ludowa" wobec problemów i dylematów współczesnej folklorystyki Waldemar Kop c zyń s k i, Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie. Kształtowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym Szwecji w drugiej połowie XIX wieku . . . . . . . Magdalena D o l i ń s k a, Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji ... Jerzy C z aj k o w s k i, Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie. . . Helena Krę t, Cerkwie greckokatolickie w południowo-wschodniej Polsce (cz. III). Byłe województwo nowosądeckie Barbara P a b i a n, Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Ewa N o w i c k a-R u s e k, Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu Salomea P a m u ł a, Krzyż i szachownica. Religia jako ważny czynnik podtrzymywania świadomości narodowej Chorwatów Łukasz K a c z m a rek, Zarys tradycyjnej organizacji społecznej Fidżyjczyków . . . . Magdalena Z i ó ł k o w s k a - K u fi i ń s k a, Michał K u fi i ń s k i, Organizacje indiańskie w północno-wschodniej Boliwii, ich zadania i przywódcy Jacek Kuk u c z k a, Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej Maciej Kur c z, Wiejska zagroda północnego Sudanu 13 45 63 83 III 173 181 193 205 225 241 255 267 II. POGLĄDY I OPINIE Andrzej P a n k a II a, Kwicoła i Pyzdry sporu o miedzę ciąg dalszy? Psychokulturowy interfejs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . III. 289 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Clifford G e e r t z, Dzieło i życie. Antropolog jako autor, tłum. E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000 (Marcin Kwiatkowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Amin M a a lo u f, Zabójcze tożsamości, tłum. H. Lisowska-Chehab, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002 (Natalia Paszkiewicz) Skrytość kultury, red. K. Zamiara, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2001 (Sebastian Glica) 299 303 309 �6 Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki. szkice biograficzne, t. l, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss, Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, Kraków 2002 (Roman Bąk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Roch Sulima, Głosy tradycji, Warszawa 2001 (Anna Torobińska) . Ewa Da h l i g, Ludowe instrumenty skrzypcowe w Polsce, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 200 l (Alojzy Kopoczek) Elżbieta B e r e n d t, Przydrożna i podniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej XVIII-XX w., Wrocław 200 l (Anna Torobińska) ,. Folklor - Folklore, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 200 l (Ewa Fryś-Pietraszkowa). . Szopki krakowskie - Cracovian Christmas Cribs, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 2002 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) ,........................... Wacław P a w l a k, Minionych zabaw czar, czyli czas wolny i rozrywka w dawnej Łodzi, Łódź 2001 (Anna Torobińska) .. " ,...... Grzegorz P e ł c z y ń s k i, Dziesiąta Muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL, Poznań 2002 (Anna Torobińska) ., ... ".,',." .. ,.. Izabella S a r i u s z- S kąp s k a, Polscy świadkowie GUŁagu. Literatura łagrowa 1939-1989, Universitas, Kraków 2002 (Aleksandra Rzepkowska) Pieśni ludowe Polaków Ukrainy, opracowała L. Wachnina / Pisenna kultura polskoji diaspori Ukrajini, uporiadnik L. Wachnina, Kijiw 2002 (Teresa Smolińska) .... Pasterstwo na Huculszczyźnie. Gospodarka. Kultura. Obyczaj, red. 1. Gudowski, Warszawa 2001 (Anna Torobińska) , , ,. . .. . .. Nad'a Valaskova, Frantisek Rehor (1857-1899) ajeho etnografickĆl Cinnost (S ukĆlzkamićlĆlnkUF Rehore z Halite), EtnologickY ustav Akademie ved Cesk6 Republiky v Praze, Praha 1999 (Zofia Szromba-Rysowa) ", ,... 314 317 318 322 323 324 325 326 328 330 331 332 IV. KRONIKA 79. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Słubice, 27 czerwca 2003 (Jerzy Adamczewski) ,....................... Posiedzenie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Słubice, 26 czerwca 2003 (Jerzy Adamczewski) ,.,. Działalność Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie: czerwiec 2002 - czerwiec 2003 (Jerzy Adamczewski) ,.... Prace etnomuzykologiczne i w zakresie antropologii kultury Instytutu Sztuki PAN oraz czasopisma etnologiczne przedmiotem uwagi posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Warszawa, 29 listopada 2002 (Zbigniew Jasiewicz) ., .. ".".. Kierunki zmian w etnologii polskiej po roku 1989 i przygotowania do wyboru członków Komitetu na kadencję 2003-2006. Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Warszawa, 28 marca 2003 (Zbigniew Jasiewicz) . . . . . . . . . . . . . . . . . Wybory członków Komitetu Nauk Etnologicznych PAN na kadencję 2003-2006. Posiedzenie plenarne Komitetu, Warszawa, 17 czerwca 2003 (Irena Kabat) XV Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych - "Interakcja rodzaj ludzki / natura: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość", Florencja, 5- 13 lipca 2003 (Zbigniew Jasiewicz) .. ,............................... "Słowiańska etnolingwistyka i problemy badania tradycyjnej kultury ludowej", Konferencja międzynarodowa, Moskwa, 14-17 maja 2003 (Wanda Drabik) "..... ,,Pojęcie tradycjonalizmu i funkcja tradycji w «społeczeństwie zamkniętym» - na przykładzie Kaukazu". Konferencja międzynarodowa, Poznań, 27 maja 2003 (Paweł Jessa) ...................•................................. 335 337 341 349 354 361 363 365 366 �7 "Przejawy i fonny aktywności twórczej w społecznościach lokalnych i regionalnych na pograniczach kulturowych i etnicznych". Konferencja naukowa, Cieszyn, 23-24 października 2002 (Tomasz Michalewski) "Antropologia wobec fotografii i filmu". Konferencja naukowa, Poznań, 7-8 maja 2003 (Adam Pomieciński) "Młodzież - święto - ryzyko". Konferencja naukowa, Nimes, 21-23 czerwca 2003 (Inga Kuźma) "Salon rodziny Cichowiczów" - wystawa w Muzeum Etnograficznym, Oddział Muzeum Narodowego, Poznań, październik 2000 - październik 2001 (;tnna Spiss). .. "Podróżnicy. Zbiory podróżników polskich przełomu XIX i XX wieku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie". Wystawa jubileuszowa, listopad 2001- czerwiec 2002 (Magdalena Dolińska, Marek Grabski) "Wojownicy - przeszłość i chwała" - wystawa Działu Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego w Krakowie (Eleonora Tenerowicz, Jacek Kukuczka) .. "Do cerkwi, do miasta, na tańce. Tradycyjny strój Łemków - rusińskich górali karpackich" - wystawa w Muzeum Okręgowym, Nowy Sącz, listopad 2002 - marzec 2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) "Zatrzymać czas - wykorzystanie haftu ludowego w fonnach użytkowych" - wystawa w Muzeum Etnograficznym, Kraków, 5-30 marca 2003 (Anna Spiss) "Róże i Czerwona Ziemia: polska sztuka ludowa w Australii" - wystawa objazdowa, Australia, 1999-2002 (Maria Wrońska Friend) "Eclats de ferveurs popu1aires, tresors d'amour" - wystawa w Musee du Vieux Nimes, Bibliotheque des Metiers, Nimes, czerwiec 2003 (Inga Kuźma) 369 372 373 376 380 387 398 399 402 404 V. IN MEMORIAM Stanisław Chmielowski 1922-2002 (Witold Omieczyński) Olga Andriejewna Ganckaja 1920-2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . Urszula Kaczmarek 1948-2003 (Anna Szyfer, Jacek Bednarski) . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna Lubańska 1935-2003 (Paulina Suchecka) Anna Mańkowska 1922-2003 (Romana Krzanowska) 409 412 413 414 414 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5463a2bcf83d57433a4c1c085cbdbc1.pdf 69d6135d678306d36e6530b4bb258f5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5076 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource etniczność antropologia stosowana Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4709 Title A name given to the resource Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu/ LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.193-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka-Rusek, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 EWA NOWICKA-RUSEK Zakład Antropologij Społecznej Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski ETNICZNOŚĆ W ŚWIECIE WSPÓŁCZESNYM - ANTROPOLOG W DZIAŁANIU Zagadnienia i procesy W niniejszym artykule zajmę się związkiem dwóch zjawisk, które interesują badaczy współczesnych procesów kulturowych. Jednym z wyjątkowo intensywnie poruszanych tematów we współczesnej socjologii i antropologii społecznej jest kwestia specyfiki sytuacji etnicznych różnic oraz etniczności jako odrębnej jakości w świecie społecznym. Innym tematem nurtującym humanistów od wielu dziesięcioleci jest uwikłanie polityczne badań historyków, socjologów, antropologów, a także możliwości uzyskania w tych dziedzinach wiedzy "prawdziwej". Wskazywano na różne wymiary i źródła tych uwikłań; tu zamierzam wskazać na pewne nowe uwikłania polityczne i społeczne badań antropologicznych wkraczających na pole zjawisk etniczności. Jest to ciągle istotna sfera wyrażania się poczucia swojskości i obcości, a nawet można zauważyć, że jej znaczenie rośnie. Mamy do czynienia z dawno już uksztahowanymi narodami, etnosami walczącymi o status pozwalający na samodzielny byt, a także z grupami walczącymi o uznanie statusu. W innychjeszcze przypadkach, jak np. dzisiejsze społeczeństwo Stanów Zjednoczonych Ameryki lub Australii spotykamy się ze zjawiskiem walki o kulturową autonomię różnych grup etnicznych i rasowych (jak np. Afroamerykanie). Tak więc poważną wątpliwość budzi przewidywanie najbliższego rozwoju społeczeństw ku postetniczności. Dokonują się natomiast głębokie przemiany w obrębie etniczności; wymienię tu niektóre, jak sądzę - najważniejsze, przemiany, które w ramach tego zjawiska dokonały się lub na naszych oczach dokonują. Zarazem zamierzam ukazać zupełnie nowe elementy sytuacji antropologa, interesującego się problematyką etniczną; są one w znacznym stopniu efektem przemian istoty zjawiska etniczności. Chcę podkreślić, że etniczność rozumiem tu szeroko jako pewien typ więzi fonnujący określony typ grup, który obejmuje zarówno więź narodową, jak i plemienną, dotyczy zarówno zbiorowości wielomilionowych, jak i liczących kilkaset osób. Z etnicznością mamy do czynienia wszędzie tam, gdzie �194 Ewa Nowicka-Rusek grupy siebie wzajemnie odbierająjako odrębne pod względem kultury, historii, genealogii, terytorium i cech indywidualnych. Tak więc grupą etniczną jest ta, która sama siebie uznaje za odrębną pod tymi względami i za tak odrębną jest uznawana przez grupy inne. Ten sposób rozumienia etniczności pozwala na jednej płaszczyźnie umieścić konflikt etniczny między Serbami i Chorwatami, walkę Polaków na Litwie o prawo do własnej edukacji, starania Buriatów czy Jakutów o autonomię ekonomiczną i kulturową, troskę intelektualistów koriackich o przyszłość wymierającej i degenerującej się grupy, domaganie się uznania praw do zachowania odrębności trybu życia - koczowania lub do własnego kawałka ziemi na świecie u Romów, zabiegi intelektualistów kaszubskich o uznanie Kaszubów za mniejszość etniczną. Moje rozważania wpisują się w nurt współczesnych badań nad więzią narodową i etniczną związany z takimi nazwiskami w światowej nauce jak E. Gellner, A.D. Smith, EJ. Hobsbawm, B. Anderson. Natomiast empiryczną podstawą tych rozważań będą moje terenowe prace badawcze, prowadzone w ciągu ostatnich lat wśród narodów rdzennych Syberii (Buriatów, Jakutów i Koriaków), w Mongolii, a także wśród grup etnicznych w Polsce i sąsiednich krajach europejskich (Słowacja, Czechy, Litwa, Rumunia) - Romów, Litwinów i grupy regionalnej - Kaszubów. We wszystkich tych przypadkach, tak bardzo odległych od siebie geograficznie, kulturowo, społecznie i politycznie pojawiają się pewne wspólne zjawiska; tym problemom poświęcam poniższe rozważania. Wymienię kilka elementów współczesnych przemian etniczności, które wydają się szczególnie ważne; są to: 1) tendencje zmian więzi społecznej będącej podstawą etniczności z więzi nawykowej na więź ideologiczną; 2) upolitycznienie tożsamości etnicznej i związana z niąjej instrumentalizacJa; 3) wzrost roli racjonalizacyjnych i substytucyjnych funkcji więzi etnicznej. Trzy wymienione procesy rozpatrywać będę na trzech płaszczyznach: - globalnej (ogólnoświatowej), - regionalnej (narodowej, etnicznej i lokalnej), - indywidualnej (psychologicznej i biograficznej). Od etniczności nawykowej do etniczności ideologicznej W powyższym tytule odwołuję się do dobrze znanego rozróżnienia dwóch typów więzi społecznej, charakteryzujących różne typy zbiorowości ludzkich - więzi nawykowej i ideologicznej. Obserwacja dzisiejszych stosunków etnicznych w różnych częściach świata wskazuje na to, że następuje, a ściślej - już nastąpiła, wyraźna zmiana �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 195 typu więzi społecznej będącej podstawą istnienia i trwania zbiorowości etnicznych. Kryteria etnicznej tożsamości: odrębność językowa, kulturowa, związek z określonym terytorium, historia i genealogia grupy, a także pewne specyficzne cechy wyrażone w autostereotypie - są w coraz większym stopniu poddawane refleksji, świadomym decyzjom, intencjonalnemu działaniu. Jest to proces ideologizacji, który miałam okazję śledzić w trzech społeczeństwach syberyjskich i wśród etnicznych i regionalnych grup w Europie. Nawykowa, naturalna, oczywista więź oparta na bezrefleksyjnym poczuciu tubylczości, wspólnoty terytorium, wyrażającej się w zjawisku swojskości zmierza ku więziom o charakterze nadanym, wykreowanym, czasem wręcz świadomie wyprodukowanym przez pewną grupę. Jedni uczeni traktują ten proces jako powstawanie świadomości narodowej, inni jako upolitycznienie kultury i poczucia swojskości. Zjawiska te z jednej strony są następstwem upowszechnienia systemu edukacyjnego, dostępności treści kultury (m.in. z powodu działania środków masowego przekazu), a także z drugiej strony działania określonych centrów nadających te treści, które są efektem intelektualnej pracy określonych grup elitarnych. A. Inteligencja - "przodownicy" Zmiany typu więzi w obrębie grup etnicznych wyrażają się w coraz większym udziale w procesach powstawania i utrwalania tej więzi etnicznej inteligencji. Większość dwudziestowiecznych koncepcji formowania się świadomych siebie grup etnicznych, a więc powstawania narodu podkreśla decydującą dla tego procesu rolę grupy określanej mianem narodowych "przodowników", liderów, inteligencji bądź intelektualistów. Florian Znaniecki wiele lat temu wyrażał przekonanie o twórczej roli określonej grupy w procesie tworzenia się narodu: "We wszystkich zbadanych dotychczas przypadkach formowanie społeczeństwa o kulturze narodowej rozpoczyna się od stosunkowo małego jądra społecznego, którego wpływ stopniowo się rozszerza. Owo jądro tworzą niezależni, indywidualni przodownicy rozmaitych dziedzin działalności kulturowej, którzy stopniowo tworzą kulturę narodową syntetyzującą wielość tradycyjnych kultur regionalnych. Wraz z rozwojem kultury narodowej, przodownicy, ich zwolennicy oraz opiekunowie tworzą coraz bardziej zwartą wspólnotę intelektualną, ożywioną ideałem kulturowo jednolitego i społecznie solidarnego społeczeństwa narodowego, które winno objąć wszystkie zbiorowości o podobnych - jak się mniema - kulturach ludowych i wspólnych losach historycznych" (Znaniecki, 1990, s. 44-45). Jest to więc grupa, która stanowi część zbiorowości etnicznej, a jednak jest jej specyficzną częścią. Empiryczne badania wskazują na to, że intelektualiści/ideologowie odgrywają coraz większą rolę w ksztahowaniu się więzi etnicznej i funkcjonowaniu grup etnicznych. Przykładem może być planowe konstruowanie symboli �196 Ewa Nowicka-Rusek narodowych takich jak godło, flaga, hymn autonomicznych republik w obrębie Federacji Rosyjskiej np. Buriacja, Sacha (Jakucja), a także świąt narodowych czy etnicznych. Przyjrzyjmy się bliżej procesowi skonstruowania buriackiej flagi w 1992 roku. Ogłoszony został konkurs na flagę ogólnoburiacką; zaznaczyć trzeba, że było to przedsięwzięcie zupełnie nowe - do tej pory istniały proporce rodowe 11 głównych rodów buriackich lecz nie one stały się kanwą wspólnej wszystkim Buriatom flagi. W myśl ustaleń komisji konkursowej złożonej z kadry Wyższej Szkoły Pedagogicznej (dziś Uniwersytet w Ułan Ude) wybrany projekt powinien wyrażać "związek z buriacką kulturą", związek z buriacką religią, co dla naszych rozmówców j est równoznaczne z buddyzmem oraz związek z Federacją Rosyjską. Wiele nadesłanych licznie projektów zawierało buddyjski symbol oświecenia - płomień, słońce, półksiężyc oznaczający odwrotną stronę życia. Wykorzystany został też podstawowy kanon kolorów buddyjskich: żółty niebieski i zielony. Wszystkie barwy i symbole odwoływały się do elementów powszechnie w Buriacji zrozumiałych. Komisja wybrała projekt następujący: trzy poziome pasy równej szerokości, od góry niebieski symbolizujący wody Bajkału i związek z Rosją zarazem, a także związek z typowym błękitnym kolorem strojów narodowych i błękit nieba. Na tym pasie z lewej strony umieszczony złoty symbol oświecenia jednoznacznie określający związek z buddyzmem. Poniżej dwa pasy: biały symbolizujący buriacki biały miesiąc i białe jedzenie - potrawy mleczne charakterystyczne dla ludów pasterskich. Na dole żółty kojarzący się z buddyzmem, a potem z jego odłamem - buddyzmem żółtych czapek, lamaizmem. Powstanie flagi buriackiej to nie tylko wyraz twórczości inteligencji etnicznej, ale podkreślenie tożsamości i odrębności Buriacji w obrębie Rosji. Podobny konkurs przeprowadzono także w republice Sacha (Jakucja). Otrzymano ponad 100 projektów. Wybrano flagę z następującym wzorem i jego interpretacją: na błękitnym tle, które symbolizuje chłodny surowy klimat widnieje biały krąg słońca, dobroczynnej siły czczonej wśród Jakutów podczas święta letniego przesilenia Yseachu. Kolor biały symbolizuje czystość, miłosierdzie. Na dole flagi widnieją trzy pasy: zielony symbolizujący nadzieję i siłę młodego narodu, czerwony symbolizujący jego potęgę i prężność oraz biały o znanej symbolice. Widniejący na fladze jeździec na koniu jest świadomym nawiązaniem do podkreślanej przez Jakutów specyfiki ekonomicznej swego narodu - hodowli konia, a także do średniowiecznych malowideł naskalnych, które do dziś możemy spotkać na skałach nad Leną. Tak więc i tu odwołanie dotyczy elementów zrozumiałych i funkcjonujących w świadomości przeciętnych Jakutów. O wyborze i oficjalnej interpretacji poszczególnych elementów flagi decydująjednak ideologowie. W przypadku flagi jakuckiej jest nim Uliana Winokurowa, pracownik naukowy z Jakucka. W swoim politycznym i zarazem kulturowym działaniu ideologowie sięgają zarówno do pewnych powszechnie wśród określonej etnicznej grupy zro- �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 197 zumiałych treści, trafiających do wyobraźni potocznej, ale także dodają własną, zupełnie nową interpretację, a czasem po prostu tworzą nowe treści. To samo dotyczy świąt: w Buriacji obchody tysiąclecia powstania eposu o bohaterze kulturowym Geserze nazwano Geseriadą i obchodzono przez kilka lat, obrzędowość sięgała do ikon tradycji buriackiej. Intelektualiści etniczni własną działalność często rozumieją jako tworzenie lub jako odtwarzanie narodu według skonstruowanego przez siebie projektu. Inteligencja traktuje naród raczej jako ideał niż realność (Smiths, 1989, s. 197) Konstruktorzy grup etnicznych i narodów są politykami najczęściej świadomymi swej twórczej misji. Proces, o którym mówię, stanowi podstawowy element takich przeobrażeń etniczności, które prowadzą do powstania narodu. Ideologowie dążą do tego, aby daną zbiorowość etniczną klasyfikować jako naród. Oznacza to posługiwanie się gotową kategorią wyobrażenia o tym, że świat społeczny składa się z narodów i dążenie do stworzenia narodujest czymś "naturalnym" i koniecznym w świecie. B. Przemiany cywilizacyjne Poważne znaczenia dla procesu przemian obecnej etniczności wiązać trzeba z przemianami cywilizacyjnymi, którym ulegają wszystkie społeczeństwa świata. E. Gellner, doszukując się genezy narodu w procesie uprzemysłowienia, homogenizację kultury traktuje jako narzędzie dla powstania rozwiniętego podziału pracy. Rola inteligencji polega właśnie na tworzeniu poprzez system edukacji i rozwój egalitarnej kultury piśmiennej platformy dla masowej komunikacji. Jednym z typów treści, które stają się udziałem szerokich rzesz społecznych są tematy dotyczące zbiorowości etnicznej. Taki sens ma właśnie tzw. etnopedagogika, czyli wprowadzanie do programów szkolnych elementów nie tyle języka etnicznego, ile elementów kultury tradycyjnej, a ściśle traktowanych jako tradycyjne. Następuje konstrukcja etnicznej kultury jako pewnego modelu czy kanonu. Koncepcja B. Andersona początki "wspólnoty wyobrażonej" wiąże także z przemianami ekonomicznymi i rozwojem nowej technologii - druku. Drukowany kapitalizm ze standaryzowanym polem komunikacji jest przecież domeną inteligencji. Pozwala wielu umysłom tworzyć idee wzajemnej duchowej więzi, ograniczonej zasięgiem wspólnoty kulturowej. Kluczową rolę inteligencji dla powstania narodu w jego wersji genealogiczno - etnicznej dostrzegł również A. D.Smiths. W odróżnieniu od modelu terytorialno - obywatelskiego, typowego dla społeczeństw zachodnich, przekształcenie w naród nie dokonuje się poprzez upowszechnienie kultury etnicznej arystokracji za pomocą zbiurokratyzowanego państwa. TfYksztalce- ni intelektualiści i inteligencja grupom etnicznym skupiającym wcześniej �198 Ewa Nowicka-Rusek wszystkie warstwy społeczne wokół wspólnych tradycji, dostarczają nowych wartości, które mobilizują etnie doformowania politycznego narodu. Jest to tendencja, którą zaobserwować można na do niedawna izolowanych społecznie terenach Kaszub, w Buriacji czy jeszcze dalszej Jakucji, a także w Mongolii. In statu nascendi proces ten możemy obserwować wśród Kaszubów, jak i wśród Jakutów czy Buriatów - elementy tradycyjnej więzi społecznej, opartej na wspólnocie pochodzenia, historycznych losów, typu gospodarowania i wielu innych cech kulturowych stają się surowym materiałem dla obróbki przez współczesnych ideologów. Tworzą oni narodową ideologię, co za tym idzie nowoczesny naród. Język jest jedną z ważnych dziedzin kultury poddawanych ideologizacji. Wokół nauczania staromongolskiego pisma toczą się spory; staje się ono zarazem elementem europejskiego typu wykształcenia. Jego nauczanie jest przedmiotem dyskusji, rozważań, sporów ideologicznych. Upolitycznienie i instrumentalizacja więzi etnicznej Etniczność oparta jest zawsze na pewnej (nieważne czy rzeczywistej, ale zawsze wyobrażonej i postulowanej) wspólnocie kulturowej. Zatem posiadanie kultury, własnej, odmiennej, specyficznej, niepowtarzalnej, unikalnej jest podstawą istnienia grupy etnicznej/narodowej. Zarazem powołanie się na posiadanie takiej własnej kultury jest warunkiem uzyskania statusu grupy etnicznej lub narodu, posiadającego zarówno mniej wymierne pożytki prestiżowe (którymi zajmę się w następnym punkcie) jak i pożytki wymierne. Posiadanie przez grupę statusu narodu lub grupy etnicznej daje jej określone przywileje; staje się ona podmiotem politycznym, którego dotyczy określony zespół międzynarodowo i lokalnie uznawanych praw. Chodzi o zapewnienie szacunku dla grup etnicznych dotąd takim szacunkiem nie obdarzanych, a także o udzielenie praw zbiorowych do ziemi i kultury i praw do samookreślenia. Związek ścisły między kulturą i polityką przejawia się też w twórczej kulturowo roli polityków, którzy starają się sterować na przykład unifikacją bądź zróżnicowaniem kulturowym m.in. poprzez państwowy system edukacji i media czy też sposób doboru kadr w instytucjach państwowych, preferujący określone grupy etniczne. Grupa etniczna, a zwłaszcza najbardziej we współczesnym świecie rozpowszechniona jej forma czyli naród, ma charakter w równym stopniu polityczny, jak i kulturowy. W państwach demokratycznych grupy etniczne używają swojej specyfiki kulturowej, swojego swoistego związku z danym terytorium, opartym na rdzenności w walce o konkretne prawa np. do używania określonych zasobów naturalnych, uprawnień do określonych przywilejów, państwowej pomocy w zakresie edukacji, przedsiębiorczości i innych dziedzin życia. Szczególnie trudną i energiczną walkę w tym zakresie możemy �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 199 zaobserwować u społeczeństw plemiennych lub do niedawna plemiennych. Są one szczególnie narażone na zagładę materialną, w najlepszym wypadku na protekcjonalizm zbiorowości dominujących. Zazwyczaj nieliczne i słabo zorganizowane bronią się raczej przed wchłonięciem przez dominującą w państwie kulturę narodową niż dążą do politycznej secesji. Zmarginalizowane i dotychczas - wobec niemożności osiągnięcia wpływów - pasywne politycznie pozostawały biernym obiektem ekonomicznej i ideologicznej manipulacji. Najczęstszym podłożem konfliktów między państwem a ludnością rdzenną są prawa do ziemi - dawnych terytoriów, czy "tradycyjnych terytoriów" zawłaszczonych przez państwo podczas ekspansji. Reakcją na wzrastanie dominacji centralnych struktur dominującego państwa było powstanie sieci współpracy między ludami Ameryki Północnej, Grenlandii, Australii, Nowej Zelandii, północnej Skandynawii i Amazonii. Podkreśla się swoistość kultury własnej, niektóre jej elementy wydobywając z zapomnienia i czyniąc z nich symbole i wyróżniki własnej grupy. Kultura etniczna staje się narzędziem w konkretnej wałce politycznej, niezależnie od tego, czy są to przywódcy ruchu kaszubskiego przekonujący komisję sejmową o potrzebie uznania Kaszubów za odrębną grupę etniczną, która nabierze wkrótce praw etnicznej mniejszości, co w warunkach wkraczania do Unii Europejskiej okazuje się ważne społecznie i ekonomicznie. W przypadku rozpadu czy radykalnego zubożenia kultury etnicznej, ideologowie zgłaszają żądania stworzenia odpowiednich warunków dla odrodzenia etnicznej tradycji. Dla ideologów tych grup pojęcia "tradycji" i ,,kultury" wydają się jasne, posługują się nimi jak twardymi przedmiotami. ,,Kultura etniczna", stanowiąca narzędzi walki politycznej, może obejmować jej stronę ekonomicznątradycyjne zajęcia, umiejętności produkcyjne, a także elementy kultury materialnej, związanej z określonym sposobem tradycyjnego gospodarowania. Ma to miejsce w przypadku syberyjskich Buriatów, Jakutów, Koriaków z Kamczatki, a także Kaszubów, zwłaszcza z tzw. Nordy, oraz Romów. Zazwyczaj dobrem, które ukazuje się publicznie jako wyróżnik i wartość godną ochrony jest język, który znika z dyskursu politycznego tylko wtedy, gdy jest w postaci zanikowej lub zanikłej. Czasami nawet w tym wypadku bywa punktem powołania się na prawo do odrodzenia czy odtworzenia. (Jeden z najważniejszych liderów społeczności kaszubskiej wałczący o wprowadzenie i utrzymanie lekcji języka kaszubskiego swoich dzieci nie posyła na te lekcje, a w domu języka także nie używa). Funkcje racjonalizacyjne i substytucyjne więzi etnicznej Etniczność poza coraz częściej politycznymi funkcjami pełni także ważną rolę dla osobowości poszczególnych jednostek - członków zbiorowości etnicznych. �200 Ewa Nowicka-Rusek Przynależność do zbiorowości posiadającej własną kulturę staje się źródłem dumy i poczucia własnej wartości jednostkowej, stanowiąc często kompensację poczucia niższości ekonomicznej czy cywilizacyjnej. Grupy etniczne żądają poza wszystkimi apanażami materialnymi i społecznymi również właściwego miejsca w świecie. Wymagają przede wszystkim szacunku i równoprawnego traktowania ich "tradycji" i "kultury". Coraz wyraźniej objawia się psychologiczny sens walki o właściwe miejsce w świecie dla grup etnicznych, zarówno tych wielomilionowych, jak i niewielkich, w tym tzw. ludów tubylczych. Społeczeństwa te przedstawiane są w dyskursie potocznym jako "zacofane", "nienadążające", "archaiczne" i de facto skazane na zagładę, w najlepszym razie pełniące rolę skansenów dawnych epok cywilizacji, która daleko poszła naprzód. To klasycznie ewolucjonistyczne u swego podłoża myślenie jest w gruncie rzeczy obowiązującym sposobem retoryki, ale także i myślenia potocznego obecnego także w refleksji naukowej. Z powstaniem nowoczesnej antropologii wiąże się idea wartości różnorodności kulturowej. To antropologia zwróciła uwagę na wartość posiadania własnej odrębnej kultury - jakości równoprawnej, równoważnej, tego samego rzędu, co kultura kręgu europejskiego, która stała się udziałem ekonomicznie najbardziej zaawansowanej cywilizacji Stało się to jednak możliwe tylko po przyjęciu pewnego systemu wartości, argumenty tego rodzaju mogły zyskać na skuteczności tylko wówczas, gdy uznane i ustalone zostały pewne wartości. Należy do nich przede wszystkim wielokulturowość i uznanie równej wartości wszystkich kultur. Właśnie w tych sprawach antropologia jako dyscyplina naukowa zyskuje ogromne znaczenie. Pisałam już w innych opracowaniach o zjawisku antropologizacji myślenia człowieka współczesnego, nurt antropologii ponowoczesnej wydaje się skrajnym wyrazem tendencji, o której mówię· Antropologia i nowa etniczność W walce politycznej grup etnicznych wyrażającej się zarówno w żądaniach określonych przywilejów ekonomicznych, jak i politycznych i kulturowych, pomagają antropologowie, którzy z natury rzeczy nie tylko interesują się różnorodnością kulturową, ale także uprawiają jej kult. Wszak dyscyplina ta wyrosła z "miłości do różnorodności", jak mówił 10 lat temu Ernest Gellner na otwarciu pierwszego Kongresu European Association of Social Anthropologists, z fascynacji kulturową różnorodnością, a także z humanitarnych tendencji do pomagania ofiarom kolonializmu i obcej politycznej dominacji. We wszystkich głęboko odmiennych przypadkach przejawów nowej etniczności powtarzają się pewne elementy sytuacji badawczej, związane z zachodzącymi przemianami etniczności. Zarazem dają się zauważyć istotne zmia- �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 201 ny zarówno sytuacji badawczej, jak i roli społecznej antropologa - badacza terenowego. Dystans społeczny, psychologiczny i intelektualny dzielący badacza i badanego w czasach Boasa i Malinowskiego jest dziś nieporównanie mniejszy. Badany staje się w coraz większym stopniu partnerem społecznym, politycznym, intelektualnym, a także last but not least emocjonalnym. Korzystając z informacji, czasu, a siłą rzeczy także najczęściej gościnności badanych, bez której często badanie w ogóle nie byłoby możliwe, badacz czuje się zobowiązany do lojalności. I to nie jest nowe zjawisko, choć w sytuacji równościowej lub prawie równościowej narastające. Czasem dochodzi do głębokiego zaprzyjaźnienia się badacza i badanego, co nie musi się wiązać z pełnym wzajemnym zrozumieniem, ale z pewnością wiąże się z wzajemnym szacunkiem, który zakłada pewną wspólną płaszczyznę ocen i kryteriów tych ocen. Kiedy czytamy dzienniki Bronisława Malinowskiego, mamy wrażenie, że tego rodzaju związek badacz-badany był w ogóle nie do pomyślenia, mimo że Malinowskiego irytował lekceważący stosunek niektórych przedstawicieli brytyjskiej administracji, nigdy związki z badanymi nie były tak bliskie, że moglibyśmy mówić o przyjaźni. Badany nie rozumiał badacza. Dziś badany ma szansę lepiej niż kiedyś rozumieć cele badawcze, sens pracy antropologa, co więcej - obecnie może się pojawiać wspólnota celów ich działania, co kiedyś było wykluczone. Badacz, na mocy milcząco przyjmowanej zasady, zawsze jest po stronie badanego. Trzeba też zwrócić uwagę na pojawienie się antropologów o pochodzeniu etnicznym. Zasadniczo zmienia ono sytuację badaczy, którzy osobiście nie mają doświadczenia wewnątrzkulturowego. Zawsze może się stać argumentem ostatecznym w dyskusjach nad tym, jak wygląda prawdziwy wizerunek kultury danej grupy. Ponadto, dziś antropologa i badanego łączy często wspólnota instytucjonalna, badany w ciągu swego życia uczestniczy w instytucjach podobnych czy analogicznych do instytucji badacza - chodzi o szkół, czasem kończy wyższą uczelnię lub pragnie swoje dziecko na niej uczyć. Co więcej - coraz częściej badacz i badany pracuje w tych samych instytucjach. Powstają instytucje, w których niejako "z urzędu" pracują osoby pochodzące z określonych grup etnicznych, To antropolog-badacz jest wtedy ich współpracownikiem. Po raz pierwszy antropolog może występować w jednych ramach instytucjonalnych; może być także po prostu wynajęty przez grupę etniczną, a więc przez badanych. W czasach Boasa i Malinowskiego badacz był niepodzielnym "panem sytuacji", dziś bywa różnie - badacz czasami musi się uporać z sytuacją, gdy bywa przedmiotem zabiegów politycznych, perswazji, nacisków, a nawet manipulacji również ze strony badanego. Ideologowie grup etnicznych czerpią wsparcie intelektualne, argumentację i materiał faktograficzny z efektów badania dziedziny. Podpierając się więc �Ewa Nowicka-Rusek 202 wynikami badań antropologicznych, wskazują zagrożenia, dyskryminację, upośledzenie, możliwy upadek, "śmierć" grupy etnicznej lub narodu na skutek roztopienia się w innych zbiorowościach etnicznych, udowadniają w ten sposób konieczność podjęcia działań zapobiegawczych. Od antropologa oczekuje się w tej sytuacji określonych opinii, określonych materiałów i dowodów. Z wynikami jego badania już nie tylko mają kontakt uczeni na kongresach i w bibliotekach, ale także intelektualiści badanych grup, którzy najczęściej biorą udział w badaniu. Zdarza się, że etniczni liderzy chcą mieć kontrolę nad wynikami badań, protestują przeciwko publikacji jednych danych i zalecają publikowanie innych. Grupy etniczne dążą do "oswojenia" pewnych antropologów, konkretnych osób, im sprzyjających i zarazem poddających się wpływom. Czasem proponują tego rodzaju dyspozycyjnym badaczom wymierne zyski, częściej jednak po prostu dostęp do własnej kultury w zamian za publikowanie opracowań o określonym profilu, zawierających określone treści i wnioski praktyczne, zgodne z interesami grupy rozumianymi przez etnicznych ideologów-działaczy. Tak więc antropolog staje się rzecznikiem badanych. Badacz bywa raczej narzędziem w rękach badanych niż - jak to miało miejsce jeszcze kilkadziesiąt lat temu - badany był narzędziem w rękach badacza. Antropologia staje się służebna wobec już nie władz kolonialnych czy innych zewnętrznych wobec społeczności badanej, ale wobec zbiorowości etnicznej, a ściślej jej kręgów przywódczych. Fakt, że nie podaję tu przykładów z mojej konkretnej działalności badawczej niech będzie dowodem prawdziwości moich słów. Wolałabym nie stracić dostępu do niektórych kultur, a zdarzyło się to już raz, kiedy to treści zawarte w napisanej przeze mnie książce zostały opacznie zinterpretowane, podane szerokiej publiczności w grupie badanej przez lokalnego przywódcę etnicznego i w ten sposób poczynione zostały próby wzniecenia wobec mnie wrogości. Wszystkie narzekania biorą się z naszego przyzwyczajenia do roli "panów sytuacji"; musimy jednak uznać, że antropologia zawsze pełniła rolę służebną, zawsze przez kogoś była wykorzystywana, a sytuacja zmieniła się tylko w tym, że obecnie tymi, którzy ją chcą - z pełnym uprawnieniem - wykorzystywać, są członkowie zbiorowości badanych. BIBLIOGRAFIA Anderson B. Wspólnoty wyobrażone, Kraków. 1977 Barth F. 1996 Ethnic Groups and Boundaries, w: Ethnicity, ed. 1. Hutchinson, A.D. Smith, Oxford-New York. �Etnicznośćw świecie współczesnym - antropolog w działaniu 203 Gellner E. 1991 Narody i nacjonalizm, Warszawa. Hobsbawm E.l 1992a Introduction: Inwenting Traditions, w: The Invention of Tradition, ed. E. Hobsbawm, T. Ranger, Cambridge. Nations and Nationalism since 1780. Programme, Myth, Reality, Cambridge. 1992b Smith A.D. 1992 Ethnicity and Nationalism, EJ. Brill, Leiden, New York. 1986 The etnic orgins ofnations, Basil Blackwell, Anthony D. Smith, Oxford. 1981 The etnic revival Cambridge, Cambridge University Press. Znaniecki F. 1990 Współczesne narody, PWN, Warszawa. Ewa Nowicka-Rusek ETHNICITY IN THE MODERN WORLD - THE ANTHROPOLOGIST IN ACTION (Summary) The article discusses the relation between two significant phenomena in modem anthropology, i.e. transformations in ethnicity and the changing role of the anthropologist. The most important transformations of ethnicity in the modem world include l) definite transformation of ethnic ties from habitual to ideological, which results in a more important role of intellectual leaders of ethnic groups and the mass media, 2) politicization of ethnic ties - drawing political or even economic benefits from having ethnic separateness and 3) the appearance ofpsychological substitution and rationalization functions of ethnic ties and identity. In these new conditions, to which a subject of anthropological investigations is subjected, the situation of the anthropologist also changes. His relation with the subject of study is based on political equality and often on economic equality and on the cultural community. In a situation in which studies are conducted more and more intensively and more and more openly, the service ofthe anthropologist to the community ofthe subjects under study becomes more and more important. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c80a8a40bb1f4f8282abac6be315843.pdf 0f60ba240c2c84f6c621890786c5a0a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5075 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource wesele - obyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4708 Title A name given to the resource Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.181-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pabian, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 BARBARA PABIAN Uniwersytet Opolski KOMINIARZE NA CZĘSTOCHOWSKIM ŚLUBIE ZWYCZAJ CZY CHWILOWA MODA? NOWY Zawarcie związku małżeńskiego stanowi bardzo ważny etap w życiu człowieka. Towarzyszy mu więc od lat zespół charakterystycznych zachowań i ceremoniałów ślubnych, podkreślających doniosłość tego wydarzenia. Uświęcony tradycją obrzęd weselny realizuje się według ustalonego planu i obejmuje: okres zalotów i narzeczeństwa, czas przygotowań przedślubnych, właściwy akt weselny, poprawiny i przenosinyl. Scenariusz wesela, podobnie jak i innych obrzędów rodzinnych, podlega systematycznym modyfikacjom. Jest to następstwem permanentnych transformacji cywilizacyjnych, społeczno-gospodarczych i politycznych. Zdaniem badaczy "praktycznie każda epoka, a w jej obrębie poszczególne generacje, miały swój własny stosunek do zastanej tradycji i jej obyczajów i z reguły przejmowały z niej to, co im odpowiadało, co stanowiło dla nich wartość, przy czym musimy mieć świadomość tego, że to, co dla nas dzisiaj nie stanowi żadnej wartości lub też stanowi małą wartość, mogło być dla naszych przodków i poprzedników kulturowych sprawą o podstawowym znaczeniu i odwrotnie"2. Obecnie zanika wiele tradycyjnych form, natomiast wprowadza się nowe elementy, które świadczyć mają o zamożności i kulturalnym awansie rodziny w hierarchii społecznej. Wraz z postępem cywilizacyjnym ulega zmianie światopogląd człowieka. Konieczność życia w zurbanizowanym świecie doprowadza do przewartościowań w sferze mentalnej. W dobie coraz liczniejszych systemów wymiany informacji i rozwoju technologicznego podlega erozji i symbolicznej degradacji dotychczasowy obraz świata. Katarzyna Łeńska-Bąk skonstatowała: "niezwykła w porównaniu do umysłowości ludowej zdolność myślenia logicznego musiała wyrugować zdolność myślenia symbolicznego i symbolicznego postrzegania świata. (oo.) Dzisiejszy człowiek nie ma szansy na właściwy kultul Zob. H. Wesołowska, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, w: Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, pod red. D. Simonides przy udziale P. Kowalskiego, Wrocław-Warszawa 1991, s. 229. 2 D. Simonides, Obyczaj w życiu dawnego i wspólczesnego człowieka, w: Życie po polsku, czyli o przemianach obyczaju w drugiej połowie X¥ wieku, pod red. B. Gołębiowskiego, Łomża 1998, s. 22. �182 Barbara Pabian rze tradycyjnej sposób istnienia i funkcjonowania w świecie. Właściwa tamtej kulturze wielowymiarowość każdego działania została zastąpiona jednofunkcyjnością"3. Działaniu czasu nie oparły się także obrzędy rodzinne, które w stosunku do form o dawnej, tradycyjnej proweniencji, wykazują cechy konwencjonalizacji i banalizacji. Wynika to z faktu, iż "uzasadnieniem dla obecności poszczególnych fragmentów działań, znaków, cytatów itd. jest sytuacja, a nie wizja świata"4. Tradycyjne wesele wiejskie przebiegało zawsze według nakazanego, ściśle ustalonego rytualnego porządku, co wiązało się z mistyczno-magicznym charakterem obrzędu. Każde zakłócenie mogło pociągnąć za sobą przykre konsekwencje, wynikające ze znieważenia sfery sacrum. Współczesny obrzęd, pozbawiony pierwotnej symboliki, któremu nie towarzyszy już myślenie w kategoriach stricte religijnych i magicznych, zmienia się w ceremoniał. "Następuje stopniowe przejście od rytuału do ceremonii, w której przestrzeganie usankcjonowanych przez tradycję działań praktykowane jest często na mocy szacunku do dawności określonych zachowań. Szacunek ten, mimo że nastąpiło wykorzenienie myślenia symboliczno-magicznego, zapomnienie pierwotnej semantyki rytuału (uzasadnienia dla jego sprawczości) lub całkowite skonwencjonalizowanie znaczeń wykonywanych gestów (ich zmiana w znaki), staje się powodem, dla którego czynności obrzędowe, jawiące się często już tylko jako szczątkowe, przybierając zniekształconą formę, wciąż jeszcze pojawiają się w wielu współczesnych sytuacjach obrzędowych"5. Dokonująca się metamorfoza zwyczajowości rodzinnej jest wynikiem ukształtowania się nowożytnego stosunku człowieka do świata. "Desemiotyzacja struktur obrzędowych, nieunikniony rezultat przemian społecznych i cywilizacyjnych, jest procesem nieodwracalnym, w którym pewne elementy w ogóle zanikają, inne tracą swoje znaczenie, a semantyzacji podlegają sekundarne znaki wtórnej struktury obrzędowej". Heterogeniczność elementów wesela, a więc ich dekontekstualizacja, oznacza ostateczne odejście od dawnych motywacji, sensów i ich symbolicznej legitymizacji"6. Wystawność, ceremonialność i wzajemne prześciganie się we wprowadzaniu zaskakujących innowacji ma służyć wzmocnieniu prestiżu w lokalnej społeczności. Zofia Staszczak słusznie zauważyła, że "w obecnej rzeczywistości mamy do czynienia nie tyle z egalitaryzacją przez prostotę, co z egalitaryzacją właśnie poprzez upowszechnienie i dostęp do coraz bardziej wyszukanych form obrzędowych i ceremonialnych. W dziedzinę obrzędów rodzinnych coraz silniej bowiem wkracza element prestiżowy, wyrażający się w dążeniu do manife- 3 K. Łeńska-Bąk, Zapraszamy na wesele ... Weselne oracje i ceremonialneJormuly, 1999, s. 48. 4 Ibidem, s. 27. 5 Ibidem, s. 56-57. 6 Ibidem, s. 21. Kraków �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 183 stowania sytuacji bytowej i podkreślenia wobec społeczności lokalnej swojego powodzenia materialnego. Toteż wiele wytworzonych form obrzędowości rodzinnej jest stale modyfikowanych wraz z przemianami obyczajów we wskazanym zakresie"? Współcześnie dominuje konsumpcyjny i komercyjny model świętowania. Penetracje terenowe, które prowadziłam w subregionie częstochowskim w latach 1999-2003, potwierdzają tezę, że również obrzędy rodzinne nabierają cech widowiskowych i ludycznych: Teraz to ino wszystko zagraniczne, coraz więcej wrzasku, panie, tego. Zabawa, tam jakiś był oberek, poleczka [przed IT wojną światową - RP.], tam tańce były, nie, a teraz, no, to jest inny ustrój. Teraz to chlustu, chlustu, chlustu (...). Czym się polepszało, to wszystko ginęło, te dawniejsze kultury, panie, ginęły8. Na skutek dokonujących się stale przemian urbanizacyjnych i społecznych zanikają dawne elementy obrzędowości weselnej, a pojawiają się nowe, wcześniej nie praktykowane. W okresie przedwojennym, w subregionie częstochowskim, w wieczór poprzedzający ślub, miały miejsce tzw. rozpleciny9. Wówczas to druhny przystrajały rózgę weselną, która przeznaczona była dla starszego drużby ,jako oznaka godności marszałkowskiej na weselu" lO.O północy miał miejsce zaimprowizowany targ o warkocze panny młodej, które, w imieniu pana młodego, kupował starszy drużba. Następnie, po rozpleceniu włosów, każdy z obecnych starał się chociaż raz dotknąć ich grzebieniemlI. Współcześnie nawet naj starsze indagowane informatorki nie potrafią wyjaśnić, jak wyglądała i do czego służyła rózga weselnal2 i na czym polegały "rozpleciny": To już my tego nie pamiętamy. To jest a warkoczach. Nieraz moja babcia opowiadała to, że tam ucinali później warkocz jakiś, ale to już nie ten, to my już tego nie pamiętamy13. (...) Nie, nie. Przypinanie, kwiatek tak, ale żeby włosy tam rozplatać czy obcinać, to niel4• 7 Z. Staszczak, Obrzędowość rodzinna jako wyraz przemian obyczajowości wsi, "Lud" t. 66, 1982, s. 111. g Inf.: L. Mękarski, lal 76, Krasice, zapis 240 w 2000 r. 9 Według O. Kolberga, rozpleciny warkocza mogły odbywać się także w drugim dniu wesela podczas oczepin. Zob.: Dzieła wszystkie, t. 23: Kaliskie, Wrocław-Poznań 1964, s. 139. 10 Z. Wróbel, Obrzędy ipieśni weselne w powiecie częstochowskim, w: Ziemia Częstochowska, l. 2, Częstochowa 1938, s. 169. \I Ibidem, s. 162. 12 Rózga weselna, według O. Kolberga, to "pręt o trzech gałązkach, na które wtykają trzy jabłka, a który zdobią we wstążki, rutę i pozłotkę (szych)", op. cit., s. 128. 13 Inf.: L. Dróżdż, lat 75, Rędziny, zapis 240 w 2001 r. 14 Inf.: G. Krzyszczyk, lat 75, Wola Mokrzeska, zapis 240 w 2001 r. �184 Barbara Pabian Do przeszłości należy także "zbieranie na czepek" przez starościnę weselną. Upowszechnia się natomiast zwyczaj osobistego wręczania młodym, zamiast prezentów ślubnych, kopert z pieniędzmi. Zaznacza się także tendencja do skrótowości i ekonomiczności obrzędów, czego przykładem może być organizowanie wesel trwających tylko jeden dzień: Jeżeli rodzice mają jakieś wielkie finny, są biznesmenami na przykład, to raczej nie lubią [tradycyjnych weselB.P.). Oni już całkiem inaczej patrzą na to. Wesele jest tylko jeden dzień. Od razu wyjeżdżają w podróż poślubną, już na drugi dzieńl5• Nowym zjawiskiem w subregionie częstochowskim jest witanie powracających z kościoła nowożeńców zdobionym pieczywem przygotowywanym w tutejszych piekamiachl6. Częstochowskie chleby "obrzędowe", popularyzowane w kraju i za granicą, nie są przeznaczone do spożycia. Charakteryzują się zespołem elementów zdobniczych, wykonanych z ciasta chlebowego z dodatkiem farb plakatowych. Centralne miejsce na bochenku zajmuje zawsze koszyczek składający się z dwóch pojemniczków. Do jednego wsypuje się sól, a do drugiego wkłada dwa kawałeczki chleba, które nowożeńcy zjadają po powrocie z kościoła. Pozostałe elementy dekoracji podlegają zmianie i zależą od pomysłowości piekarzy. W subregionie częstochowskim upowszechnia się także zwyczaj obdarowywania gości weselnych, składającym parze młodej życzenia i wręczającym prezenty, drobnymi upominkami w rodzaju np. miniaturowych butelek alkoholu, efektownie zapakowanych cukierków czy nawet pamiątkowych zdjęć nowożeńców: W tej chwili weszło, że jak są oczepiny, to takie seteczki dostają mężczyżni, a nieraz kobiety dostają, dajmy na to, jakieś tam czekoladki, jak wręczają prezenty dla państwa młodych. Albo jest jeszcze tak, że są, jest słodkie, no, takie pięćdziesiątki są teraz, nie. Słodką wódkę dostaje kobieta, a nonnalną, buteleczki takie maleńkie, a zwykłą mężczyzna i przed kościołem jeszcze częstują, jeszcze takimi różnymi cukierkami weselnymi, co tam sobie w tej chwili nawet można kupić gotowe. Byliśmy na weselu, to zdjęcia wręczali państwo młodzi. Robione były zdjęcia w kościele i tam jakiś fotografto szybciutko zrobił i mężczyźni dostawali właśnie, nie wiem, czy to setki to były "ubranej" takiej wódki, a kobiety dostawały zdjęcia pary młodejl7. Było raz, że były cukierki czekoladowe. Nawet pod kościołem nieraz też w koszyczkach świadkowie trzymają i goście się częstują, albo na sali przy życze!nf.: K. Jagusiak, lat 25, Częstochowa, zapis 240 w 2000 r. Zob. szerzej na ten temat: B. Pabian, Pieczywo obrzędowe w kulturze regionu częstochowskiego, "Lud" t. 84,2000, s. 103-114. 17 lnf.: M. Łysik, lat 37, Radostków, Mykanów, zapis 240 w 2000 r. 15 16 �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 185 niach świadkowa stoi z koszyczkiem. Raz byłam na takim weselu, świadkowa częstowała cukierkami, a świadek, była taka duża butelka i każdy po kieliszku wódki musiał wypić. Nie wiem, czy właśnie tam, teraz się zastanawiam, czy to panie brały cukierki, a panowie pili wódkę, żebym to nie skłamałal8• Wykorzystuje się także czasami, modne w ostatnich latach, środki pirotechniczne do strzelania "na wiwat" lub do oświetlenia tortu ślubnego. Nowożeńcy dokonują uroczystego podziału tortu weselnego19 po oczepinach20• Jeszcze do niedawna pieczono kilka tortów, natomiast obecnie przygotowuje się jeden, najczęściej wielopiętrowy. Krojenie tortu jest już samo w sobie widowiskiem. W ustalonym momencie gasi się lampy na sali, po czym osoby z obsługi wwożą okazały tort, oświetlony przez zatknięte w nim tzw. fontanny tortowe21• Po ponownym włączeniu świateł państwo młodzi kroją go na kawałki, którymi osobiście częstują najbliższych członków rodziny, a więc swoich rodziców, dziadków, chrzestnych. Kolejne porcje dla pozostałych gości weselnych roznoszą zazwyczaj kelnerki: Różnie, to zależy jak to zespół sobie zorganizuje ten tort, ale zazwyczaj jest po oczepinach. Po oczepinach jest tort. I wtedy gaszone jest światło na sali. Tort wjeżdża tymi petardami oświetlony, no i zespół gra "płonie ognisko w lesie", taką melodię zazwyczaj i jak to wszystko się wypali, wtedy zapala się światło. Młodzi kroją pierwsze kawałki i pierwsze dają swoim rodzicom, te kawałki, a później to już kelnerki pomagają i roznoszą ten tort22• Wprowadzane zmiany, często pretensjonalne, są wynikiem chęci zaspokojenia aspiracji społecznych zarówno starszego, jak i młodszego pokolenia. Mają wzmocnić prestiż społeczny danej rodziny, a uroczystości zaślubin dodać splendoru i świetności. Przed około 10 laty w Częstochowie zapoczątkowany został zwyczaj zapraszania na ślub pracowników tutejszej Spółdzielni Pracy Kominiarzy, którzy trudnią się na co dzień czyszczeniem kominów oraz konserwacją przewodów spalinowych i wentylacyjnych w budynkach. Obecność kominiarzy na ślubie w czystym, zawodowym umundurowaniu ma przynosić szczęście i pomyślność młodej parze: (...) żeby po prostu, no, to szczęście czy coś na nowej drodze życia, o, tak bym to nazwaFJ. lnf.: M. Mękarska, lat 36, Krasice, zapis 240 w 2000 r. W okresie międzywojennym starosta weselny częstował biesiadników kołaczem, który kroił pod koniec obiadu weselnego. Zob.: O. Kolberg, op. cit, s. 137. 20 Niekiedy krojenie tortu ma miejsce przed oczepinami. 21 Fontanny tortowe (nazwa handlowa) są to wyroby pirotechniczne, które przy spalaniu dają, w zależności od składu i sposobu produkcji, różnokolorowe efekty świetlne. 22 lnf.: M. Łysik. 23 lnf.: mistrz kominiarski K. Konicki, 1.38, zapis 240 w 2002 r. 18 19 �Barbara Pabian 186 Zawodność ludzkiej pamięci nie pozwala na ustalenie danych osobowych inicjatora tego pomysłu: No, nonnalnie, jeden z klientów sobie zażyczył [obecności kominiarzy na ślubie - RP.], po prostu, na szczęście i tak póżniej podchwytywali to [inni mieszkańcy subregionu częstochowskiego - R P.Y4. Mistrzowie kominiarscy przybywają w oznaczonym czasie na ślub pary młodej i oczekują przed kościołem na zakończenie ceremonii. Jako osoby uprzywilejowane pierwsi przystępują do wychodzących z kościoła nowożeńców i składają im życzenia na nową drogę życia (fot. 1). Następnie zebrani goście obsypują młodych małżonków monetami lub ryżem i także przyłączają się do powinszowań. Kominiarze podczas tej uroczystości obowiązkowo występują w zawodowym uniformie. Odświętny strój kominiarski składa się z czarnych spodni i marynarki z trzynastoma metalowymi guzikami, przyszytymi w dwóch rzędach po sześć sztuk, i jednym pod szyją. Głowę zdobi składany cylinder. Całość uzupełniają biała chusta, białe rękawiczki oraz skórzany pas z szeroką klamrą w kolorze guzików. Ubiór przeznaczony na uroczystość ślubną pozbawiony jest jednak specjalistycznego sprzętu, np. liny czy kuli kominiarskiej stanowiących niezbędne wyposażenie w codziennej pracy. To jest mundur po prostu, no, wyjściowy, po prostu. On nie jest używany do pracy, no, jest czysty. Można go nazwać galowym. Do tego jest właśnie cylinder składany. (...) To jest typowy cylinder, tak jak kiedyś chodzili tam, do pracy i to też służy w pracy. Jak starszy, to go używamy do pracy. On jest bardzo dobry, jeżeli chodzi o belki, zabezpieczenia i inne BHP. Dlatego jest składany, bo cylindry oryginalne się składają. (oO.) Później do takiego munduru jeszcze dochodzi biała chusta, białe rękawiczki, pas, no, jest klamra szeroka, no, ładnie to się odbija, ładnie to wygląda25• Zakres weselnych obowiązków mistrzów kominiarskich wyznacza się w oparciu o wcześniejsze uzgodnienia zainteresowanych osób. Zawsze jednak do ich powinności należy złożenie gratulacji i powinszowań młodej parze wychodzącej z kościoła. Tekst życzeń wyrażany jest za pomocą zwyczajowych, grzecznościowych zwrotów: Sami [przygotowujemy tekst życzeń - R P.], no, nonnalnie, tak jak pani składa życzenia swoim znajomym czy rodzinie, to tak samo my składamy, no, identycznie, nie ma żadnej regułki26• 24 25 26 lnf.: mistrz kominiarski 1. Michalak, lat 45, zapis w 2002 r. Inf.: K. Konicki. Inf.: J. Michalak. �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? Fot. l. Składanie życzeń nowożeńcom przed kościołem. Fot. Barbara Pabian. Fot. 2. Mistrwwie kominiarscy z białymi gołt,biami. Fot. Barbara Pabian. 187 �Barbara Pabian 188 Podczas składania życzeń często wręczają także dwa białe gołąbki (zob. fot. 2), które następnie młodzi małżonkowie wypuszczają w górę. Zdaniem kominiarzy, uwolnione po ślubie gołąbki, symbolizują miłość i pokój między małżonkami. Niekiedy, na specjalne życzenie rodziny nowożeńców, dodatkowo uwalniają, dostarczone uprzednio w klatce, wcale pokaźne stadko tych ptaków: My po prostu wręczamy młodym, młodzi je, no, po prostu co? To kamera to łapie, bo to chcą mieć na kamerze, wiadomo, no, i wtedy wypuszczają do góry. Byłem raz na weselu, gdzie był kosz jeszcze dodatkowo gołębi. Były dwa białe gołąbki, ten kosz gołębi dodatkowo, no, to wtedy z kosza ja wypuszczałem, a młodzi wypuszczali dwa. Też bardzo ładnie to wyglądało21. Jak klient sobie życzy, nieraz więcej ich wypuszczają. Z klatki się wypuszcza, tak jak pani sama widziała. Nieraz, pojedynczo, tylko nieraz całe stad028• Za dostawę gołębi odpowiedzialne są, w zależności od wcześniejszych ustaleń, osoby wyprawiające wesele, bądź sami kominiarze: To też wszystko zależy po prostu. Jeżeli ktoś mówi, że on wszystko załatwia, gołębie, że wszystko będzie, a jeżeli nie, to trzeba iść na rynek i kupić29• Niekiedy kominiarze towarzyszą młodej parze aż do sali balowej: Jak niektórzy to wolą nawet, żeby na salę, żeby tam przy gościach, gości bawić, żeby zatańczyć z młodymi, takie rzeczy, a niektórzy mówią, nie, tylko życzenia żeby w kościele złożyć, żeby zapoczątkować życzenia, o, tak niektórzy myślą30. Na przestrzeni ostatnich lat zleca się kominiarzom coraz więcej związanych z weselem czynności. Już nie tylko winszują młodym na nowej drodze życia, ale często też podejmują się innych zadań: odbierają kwiaty od gości składających życzenia i częstują ich cukierkami, wykonują taniec z panną młodą, pozują wraz z młodymi do zdjęcia: To zależy, jak kto chce, po prostu. Pierwszy taniec to jest wiadomo, że jest młodych. Otwierają wesele. Później rodzice z młodymi. To się nie zmienia. Drugi taniec to są rodzice, a póżniej dopiero kominiarz, jeżeli sobie zażyczą kominiarza na sali i to jest wszystko. (...) Znaczy, jeżeli idziemy na salę, no, to zostajemy, bo to wiadomo, źe dadzą obiad. Później do zdjęć przykładowo, do fotografa. Je- Inf.: Inf.: 29 Inf.: 30Inf.: 27 28 K. Konicki. 1. Michalak. K. Konicki. mistrz kominiarski J. Adamski, lat 47, zapis 240 w 2003 r. �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 189 dziemy do zdjęć, jeżeli sobie życzą po prostu młodzi. To wszystko zależy od młodych, co sobie życzą, niell. Pierwszy tam taniec z panną młodą na weselu i to na tym się kończy. Wejście na salę, wprowadzenie pary młodej na salę. Jak wyjdą, życzenia młodym po kościele się składa. (...) Pomaga się przy kwiatkach, nie, no, odbiera się kwiatki. (...) Staroście czy nieraz do samochodu pomoże się zanieść, nie, bo na weselu nie ma takich ludzi, którzy by pomagalj32. Informatorzy zgodnie podkreślają, że ich mniej lub bardziej aktywny udział zależy wyłącznie od koncepcji i pomysłowości zleceniodawców: w tej rodzinnej uroczystości To jest wszystko, po prostu, wymysł ludzi, tego, po prostu, kto zamawia. Jeden chce, żeby, przykładowo, co? Rozdawać cukierki, żeby częstować gości, po prostu, którzy składają tam życzenia, żeby później. Jest koszyk słodyczy, czy coś i cukierkami. (...) Byłem też na takim weselu, że właśnie ludzie, po prostu, znajomi, tam w Konopiskach to było. Przykładowo, no, ci co przychodzili, to też tam właśnie trzeba poczęstować słodyczami, takie. Tak jak mówię, to wszystko zależy od tego, kto tam sobie zażyczy jak, jaka forma to ma byćll. Mimo że nie ma ścisłych wymogów dotyczących liczby zapraszanych miniarzy, zazwyczaj występują oni we dwóch: ko- To też jest dowolna rzecz. To jest dowolna rzecz, bo może być jeden, ale dochodzi się po prostu we dwóch, po prostu nawet ze względu właśnie na te gołębie, bo wie pani, no, z gołębiarni, no, to jest zawsze problem. To jest, no, po prostu żywe stworzenie i chciałoby uciec. Jeżeli człowiek ma zajęte dwie ręce, no, to już kwiaty, to nie ma jak tego pogodzić34• Zdarzają się przypadki, że mistrzom kominiarskim towarzyszą znajomi lub osoby z rodziny, nie związane z tym zawodem. Zawsze występują one jednak w pełnym, profesjonalnym rynsztunku: Staramy się raczej pojedynczo, to znaczy, ten, tu z pracownikami, a jak nie ma, ktoś nieraz trafi się, że tam nie może, no to się bierze właśnie kogoś z rodziny35. Pracownicy Spółdzielni Pracy Kominiarzy w uroczystości ślubnej, gdyż jak twierdzą: li Inf.: mistrz kominiarski W. Nowicki, lat 42, zapis 240 w 2003 r. l2 Inf.: J. Michalak. Inf.: K. Konicki. Tenże. l5 Inf.: J. Michalak. II 34 przyjmują zlecenia udziału �190 Barbara Pabian Przyjemność się stwarza młodej parze, praktycznie na ten, na całe życie, nie. No, później pamiętają. Jak się nieraz spotyka po pięciu latach, to wspominają: o, pan był u mnie na weselu, jak się chodzi i czyści, nie36• Obecnie Częstochowa zdecydowanie dominuje pod względem zapotrzebowania na tego typu usługę. Zdaniem informatorów, zwyczaj ten wykazuje jednak tendencję rozwojową i rozprzestrzenia się nie tylko w samym mieście, ale i wokół niego, gdyż ,jeden drugiemu zdjęcia pokazuje, kasety praktycznie37. Mistrzowie kominiarscy świadczą usługi już także w okolicznych miejscowościach, takich jak np. Olsztyn, Kalety, Blachownia, Konopiska. Mieszkańcy subregionu chętnie bowiem wzorują się na swoich sąsiadach i znajomych, podchwytują ich pomysły, wykazując przy tym własną inwencję we wprowadzaniu nowości do rodzinnych obrzędów: Przejdzie, przejdzie [zwyczaj zapraszania kominiarzy na pozostałe miejscowości subregionu częstochowskiego - B. P.] Już mamy trochę telefonów takich, że może się uda. Nie w dół, tylko w górę, jak to się mówi38• Na dzisiejszy obraz kulturowy subregionu częstochowskiego i proces przemiany obyczajów miały wpływ różnorodne czynniki, takie jak: dokonujące się na przestrzeni lat zmiany społeczne, migracje ludności i związane z tym wzajemne przenikanie się zwyczajów i tradycji, wpływ kultury masowej i popularnej oraz utrata więzi lokalnej. "Brak więzi jest dalszą przyczyną zmiany obyczajów. Zakłócony został przez to przekaz tradycji, proces kontynuacji norm, wartości i pewnej wiedzy o przeszłości"39. W ten sposób wytworzył się nowy, "mozaikowy krajobraz kulturowy"40, będący powiązaniem folkloru i kultury masowej. "Współczesną rzeczywistość społeczno-kulturową nie tylko małych wspólnot lokalnych, ale i regionalnych, cechuje - jak widać - ciągła «walka» między zjawiskami typowymi dla tradycyjnej kultury wiejskiej, a ekspansywnymi elementami nowego urbanistycznego wzoru kultury"41. Sytuacja ta jest odzwierciedleniem ogólnej, powszechnej tendencji w całej Polsce. Potwierdzają to słowa specjalistów: "zawodne wydają się dzisiaj rozumowania typu: skoro istnieją chłopi i istnieje wieś, to istnieje nadal kultura ludowa. Istnieje raczej kultura wsi i nie jest to tylko wybieg nazewniczy, gdyż Tenże. Tenże. 38 Inf.: mistrz kominiarski R. Grzesiek, lat 35, zapis 240 w 2002 r. 39 D. Simonides, op. cit., s. 21. 40 T. Smolińska, "Śląsko samba" i "śląskie mambo" na scenie, czyli o nadużyciach wzorów folklorystycznych, w: Życie po polsku .... s. 75. 41 T. Smolińska, Współczesna twórczość ludowa. Zastój czy rozwój?, w: Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga ofiarowana Profesor Dorocie Simonides, pod red. T. Smolińskiej, Opole 1999, s. 366. 36 37 �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 191 nie sądzę, aby disco polo było przejawem ciągłości i trwałości kultury ludowej"42. Według Piotra Kowalskiego "miejsce po kulturze ludowej nie opustoszało - wypełniają je wyobrażenia i zachowania osadzone w tym sposobie doświadczania świata, jaki np. daje się uchwycić na poziomie myślenia potocznego"43. W sytuacji nieustannych i nieuniknionych przemian obyczajowości zaznacza się jednocześnie ludzka potrzeba odwołania do tradycji, będącej uosobieniem nieprzemijających wartości. Wyraża się to najpełniej poprzez sceniczne opracowania dawnych obrzędów i zwyczajów czy beletrystykę realistyczną. "Można to zjawisko odczytać jako reakcję na gwałtowność przemian społecznych"44. Dzisiejsza rzeczywistość wspólnoty regionalnej staje się więc interesującym miejscem dialogu międzykulturowego i międzypokoleniowego. Niezmienne pozostają emocje i przekonanie człowieka o odwiecznej wartości rodziny i miłości. Barbara Pabian CHIMNEY-SWEEPERS AT A WEDDING IN CZĘSTOCHOWA A NEW CUSTOM OR A FAD? (Summary) The old elements of wedding rituals are disappearing and completely new ones are emerging. The latter are supposed to indicate the wealth and cultural promotion in the social hierarchy. In Częstochowa, roughly 10 years ago, a new custom was born, i.e. chimney-sweepers are invited to weddings. Their presence is supposed to bring fortune and happiness to the couple. Over the years the range of activities, which chirnney-sweepers should perform at wedding receptions, has been growing. However, they are always asked to offer congratulations and wishes to the newly weds leaving the church. Sometimes they perform other activities, e.g. collection offlowers from the guests invited to the reception and offering candy to them, dancing with the bride, posing for a photograph with the couple. Although requests for this type of service are still most frequent in Częstochowa, this custom seems to be spreading to the villages and towns of the Częstochowa subregion. 42 R. Sulima, Kultura ludowa ipolskie kompleksy, A. Dobrońskiego, B. Gołębiowskiego, S. Zagórskiego, 4) P. Kowalski, O manipulowaniu kulturą ludową, 44 M. Różewicz, Jaką wiedzą o kulturze polskiej nr l, s. 67. w: Czy zmierzch kultury ludowej?, pod red. Łomża 1997, s. 114. w: Życie po polsku ... , s. 88. dysponujemy, "Literatura Ludowa" 2002, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c6e78ec99985ce32c49edd7216b1eb5.pdf 3a946317dbd331ce139ba1a50cfe415f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4631 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource plastyka ludowa - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4302 Title A name given to the resource Plastyka nieprofesjonalna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.195-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II Aleksander 1. Maria Dalebora, T o r u ń . Czerwone pola, olej. Jackowski PLASTYKA NIEPROFESJONALNA Obserwujemy od lat rosnące zainteresowanie malar­ stwem „ n a i w n y m " , rzeźbą l u d o w ą , s z t u k ą dzieci — wszel­ kimi formami twórczości spontanicznej, niezawodowej. Źródłem tych zainteresowań jest z a r ó w n o niedosyt, j a k i budzi współczesna sztuka, j a k też i przekroczenie u t a r t y c h , tradycyjnych form — właśnie przez t ę s z t u k ę . Ale zjawisko, które ogólnie określić m o ż n a jako sztuka nieprofesjonalna, interesuje nas nie t y l k o od strony artystycznej. Jest ono przecież przejawem a k t y w n o ś c i kulturowej r ó ż n y c h k r ę g ó w społecznych, zjawiskiem liczącym się w k s z t a ł t o w a n i u po­ staw estetycznych, w a ż n y m przede wszystkim dla samego twórcy, dla jego psychiki, dla p r a w i d ł o w y c h relacji m i ę d z y nim a otoczeniem. I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej , zorganizowane w Szczecinie przez Centralny Ośrodek M e t o d y k i Upowszech­ niania K u l t u r y oraz P r a c o w n i ę P l a s t y k i Nieprofesjonalnej Instytutu Sztuki P A N — przy współudziale wszystkich Wojewódzkich D o m ó w K u l t u r y , dalo bogaty m a t e r i a ł do obserwacji i p r z e m y ś l e ń . Na t y m miejscu, w z w i ą z k u z Triennale, c h c i a ł b y m zarysować k i l k a z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z miejscem i rolą plastyki nieprofesjonalnej w naszej kulturze. Z a c z n ę od sprawy ogólniejszej — od p r ó b y określenia sytuacji, w jakich przejawiają się plastyczne dyspozycje człowieka. Twórczość jest zjawiskiem bardziej powszechnym niż to się zazwyczaj wydaje. Istnieje nawet w t y c h kulturach, 1 k t ó r e wykształciły o d r ę b n ą g r u p ę zawodowych twórców. R o z w ó j cywilizacji i podział ról w społeczeństwie współ­ czesnym przyczynił się co prawda do zinstytucjonalizowania zawodu plastyka, ale nie zniknęły dyspozycje i potrzeby twórcze wśród dużej części społeczeństwa. Jeszcze niedawno m o ż n a było obserwować u nas po­ wszechność uprawiania pewnych dziedzin sztuki w kulturze ludowej. K a ż d y niemal człowiek był wówczas zarówno t w ó r c ą , j a k i odbiorcą, choć, rzecz prosta, zawsze istniały jednostki mniej lub bardziej uzdolnione. Oczywiście rozwój i zasięg działań artystycznych zależy od charakteru k u l t u r y , od szans, jakie stwarza ona czło­ wiekowi dla ujawnienia potencjalnie istniejących w n i m dyspozycji plastycznych. W warunkach: — gdy kupujemy meble, sprzęty, tka­ niny dekoracyjne, akcesoria w n ę t r z a , obrazy, reprodukcje, konfekcję; — gdy wartości estetyczne chłoniemy przede wszystkim biernie, jako widzowie teatralnych, kinowych czy telewizyjnych p r z e d s t a w i e ń ; — gdy dzieła, sztuki oglą­ damy w muzeach, na reprodukcjach, na wystawach — pole artystycznego działania na pewno jest bardziej ograniczone niż np. w kulturze ludowej, ale przecież istnieje, tyle że jest inne, że inaczej się ujawnia. P r z y w y k l i ś m y jednak, m y ś l ą c o dyspozycjach artys­ tycznych i sposobie ich ujawniania się, b r a ć pod u w a g ę 195 ��hMafoZ a ole?WoJrT^^f°r p^ W ~ ^ ' 7 ~ ' Z S ?f- I L 3 - M a r i a Lenczewska, Bielsko-Biała. Pochód 197 ���II 11 Stanisław K a r u l a k , H r u b i e s z ó w . Obrona Częstochowy, olej. I I . 12. Franciszek Mścisz, Grodzisko Dolne, pow. Leżajsk. Straż' Grobowa parafii Grodziska Dolnego, olej. I I . 13. W ł a d y s ł a w Rybkowski, P o z n a ń Dwaj starsi panowie, olej. II 14 Stanisław Dobiasz, Warszawa. Z c y k l u : „Wielkie postacie"—Stanisław Moniuszko, płaskorzeźba polichromowana. 200 �niemal wyłącznie malarstwo, rzeźbę, rysunek, znacznie j u ż rzadziej rękodzieło artystyczne. Przypatrzmy się u w a ż n i e naszemu życiu. Jak realizują się istniejące uzdolnienia plastyczne, potrzeby t w ó r c z e , estetyczne ? W okresie dzieciństwa i wczesnej młodości k a ż d e niemal dziecko ma ochotę m a l o w a ć , r y s o w a ć , lepić. Malarstwo dzieci jest ich formą poznania, oswojenia z o t a c z a j ą c y m światem. Realizuje ono rozliczne potrzeby: a k t y w n o ś c i , zabawy, twórczej wypowiedzi. Twórczość plastyczna stanowi nieświadomy wyraz psychiki młodego człowieka, t o t e ż dla lekarza czy psychologa m o ż e o d g r y w a ć p o w a ż n ą rolę jako ma­ teriał dla diagnozy. W wieku d o j r z a ł y m odbicie psychiki i przeżyć człowieka jest w jego twórczości j u ż trudne do uchwycenia, choć znając i życie i twórczość, m o ż n a nieraz znaleźć w y r a ź n e zbieżności. Dyspozycje twórcze stają się przeważnie bardziej utajone i czasem dopiero przypadek je ujawnia. ( P r z y k ł a d e m t w ó r ­ czość plastyczna ludzi, k t ó r z y zaczęli m a l o w a ć pod w p ł y w e m przeżyć, b ą d ź w p ó ź n y m wieku). Niezależnie jednak od tego czy dyspozycje te u j a w n i ą się w postaci najbardziej zaawansowanej jako decyzje malowania lub rzeźbienia, prze­ jawiają się one w r ó ż n y c h sytuacjach. W y r ó ż n i a ł b y m t u co najmniej sześć sfer, w k t ó r y c h w y r a ż a j ą się dyspozycje twórcze ludzi dojrzałych (pomijam jako o d r ę b n e zagadnie­ nie w s p o m n i a n ą j u ż s z t u k ę dziecka). B ę d ą t o : 1 — potrzeba upiększania i dekorowania; 2 — a k t y w n a recepcja ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o ; 3 — wypowiedź plastyczna zależna od bodźców zewnętrz­ nych, „ z o b i e k t y w i z o w a n y c h " ; 4 — imitatorstwo, chęć sprawdzenia swych możliwości, popisu; 5 — działanie wynikłe z potrzeb manualnych, mało świado­ mych ; 6 — twórczość plastyczna s t a n o w i ą c a mniej lub bardziej ś w i a d o m y wyraz osobowości, w e w n ę t r z n y c h s t a n ó w i przeżyć. O m ó w m y p o k r ó t c e te g r u p y : 1 — potrzeba u p i ę k s z a n i a . W y s t ę p u j e za­ r ó w n o w staraniu o własny wygląd, j a k i wygląd otoczenia, mieszkania, pokoju, własnego k ą t a . W y m i e n i ę t u kompo­ nowanie swojej twarzy przez operowanie zarostem, fryzurą, 201 �o p r a w ą okularów, m a k i j a ż e m . Modelowanie swego w y g l ą d u •—• chęć upodobnienia się do o k r e ś l o n y c h wzorców, znalezie­ nie własnego „ t y p u " , „ s t y l u " — t a k w wyglądzie twarzy, j a k i sposobie ubierania się. W staraniu o w y g l ą d otoczenia będzie to plastyczna a r a n ż a c j a mieszkania, częste, zwłaszcza w ś r ó d młodzieży, komponowanie swego k ą t a czy pokoju z r ó ż n y c h p r z e d m i o t ó w , staroci, p l a k a t ó w , fotosów. Zamiłowanie do dekorowania przy większej wrażliwości i wyrobieniu w y r a ż a się w potrzebie plastycznego organi­ zowania otoczenia, znajdowania estetycznych satysfakcji w proporcjach, wzajemnym o d d z i a ł y w a n i u barw i k s z t a ł t ó w . Postawa taka ujawnia się zwłaszcza u ludzi w r a ż l i w y c h na współczesną sztukę, p r z e j m u j ą c y c h wzorce nowoczesnej architektury w n ę t r z miejskich. 2 — a k t y w n a r e c e p c j a . I s t o t ą jest t u reago­ wanie plastyczne na świat, przejawiające się me w malowaniu czy rzeźbieniu, ale w świadomej recepcji, w znajdowaniu szczególnej satysfakcji z dostrzeżonego „ p i ę k n a " . Zachwyt krajobrazem, uliczkami czy dzielnicami miast, nastrojem. Kolekcjonowanie pocztówek, wycinanie ilustracji z czaso­ pism i przechowywanie ich, fotografowanie, k t ó r e zawiera w sobie przecież t w ó r c z y element selekcji, wyboru tematu i sposobu jego ujęcia. Jeszcze bliższe decyzji o charakterze artystycznym jest kadrowanie gotowej o d b i t k i , zabiegi zmie­ rzające do uzyskania właściwego wyrazu zdjęcia, n a p i ę ć walorowych, faktury, eliminacji szczegółu i t d . Bywa, że zachwyt krajobrazem wywołuje chęć utrwale­ nia śladu tego przeżycia. Rysunek czy obraz — u ludzi obdarzonych p e w n ą s p r a w n o ś c i ą t e c h n i c z n ą — jest w tej sytuacji dokumentem tego momentu. I s t o t ą jego jest nie troska o formę p l a s t y c z n ą , ale potrzeba przypomnienia, ewokowania przeżycia. Rysunek jest t u t y m , czym slajd z wakacji. Czasem dokument t a k i ma u p a m i ę t n i ć ważne wydarzenie historyczne czy osobiste i ono jest dla autora ważne, ono — czyli temat, a nie forma jego interpretacji. Na Triennale p r z y k ł a d e m „ p a m i ą t k i " b y ł obraz ks. Gąsiorka z Binczarowej, p r z e d s t a w i a j ą c y oberżę w Anvors, w której zmarł v a n Gogh. Napis dodaje, że obraz p o w s t a ł w czasie p o d r ó ż y ś l a d a m i v a n Gogha. P r z y k ł a d e m dokumentu waż­ nego wydarzenia z przeszłości b y ł a akwarela Mieczysława Lewandowskiego z Proszowic, p r z e d s t a w i a j ą c a „ N a p a d bandy U P A na szkołę w 1945 r . " i zaopatrzona komenta­ rzem: „ P r a w d z i w o zdarzenie. D n i a 12.11.1945 w Pohorylcach... napad bandy p o l i t . rabunkowej (ukrain.) na szkołę, w k t ó r e j bandyci po zrabowaniu d o s z c z ę t n y m mieszkania kier. szk. Lewandowskiego M . zamordowali w bestialski sposób r o d z i n ę : teścia i teściową (oboje naucz.), żonę Lewan­ dowskiego i dziecko Zbigniewa l a t 12". P r z y k ł a d ten należy j u ż zresztą do pogranicza z g r u p ą 3, i s t o t ą k t ó r e j jest w y p o w i e d ź p l a s t y c z n a inspi­ r o w a n a : n a t u r ą , dziełem sztuki, k o n w e n c j ą artystyczną. Jest to grupa, k t ó r ą cechuje chęć wypowiedzi plastycznej (malowania, rzeźbienia, rysowania) w sposób „zobiektywizo­ w a n y " , a więc o d t w a r z a j ą c y temat możliwie wiernie, zgodnie z p r z y j ę t y m i r e g u ł a m i gry. N a szczeblu „ p r y m i t y w n y m " — będzie to dążenie do odwzorowania p r z e d m i o t ó w zgodnie ze swymi możliwościami (deformacja, uproszczenie, pominię- I I . 15. Lambert Ł o g u t k o , Warszawa. Mazury 202 w marcu, olej. �10 Anna B i n k u ń s k a , W r o c ł a w . I I . 16. Świat opery, olej. I I . 17. Przedwiośnie I , olej. �П. 18. Jerzy Srzednicki, Smolany, pow. Sejny. Obraz miasta z Rejtanem, cie cech mniej istotnych czy t r u d n y c h w interpretacji, j a k np. głębi, perspektywy), na szczeblu większej wiedzy i spraw­ n o ś c i — posłużenie się k o n w e n c j ą m a l a r s k ą , malowanie „ p o d " jakiś wzór. Rzadka — choć oczywiście najbardziej cenna i ciekawa — jest t u interpretacja własna, w y n i k ł a z samodzielnego budowania swego „ w a r s z t a t u " , z wrażli­ wości, wyobraźni, z rozwijania w ł a s n y c h dyspozycji psycho­ fizycznych. G r u p ę t ę charakteryzuje istnienie mniej lub bardziej utajonych potrzeb l u b skłonności do wypowiedzi właśnie plastycznej, nawet wtedy, gdy b o d ź c e m u j a w n i a j ą c y m te skłonności jest sytuacja z e w n ę t r z n a . Zwrócenie się k u dzia­ łalności plastycznej wynika bowiem często nie z pobudek ściśle artystycznych, nie z w e w n ę t r z n e j konieczności takiej właśnie wypowiedzi, ale z tego, że u w a ż a się malowanie ozy rzeźbienie za czynność p o ż y t e c z n ą , k o r z y s t n ą material­ nie, nobilitującą w środowisku (czy we w ł a s n y m mniemaniu), realizującą szanowany przez siebie wzorzec z a c h o w a ń . Efektem bodźca komercyjnego (choć niekiedy i prestiżo­ wego) jest ogromny wzrost liczby rzeźbiarzy „ l u d o w y c h " uczestniczących w kiermaszach, imprezach regionalnych — a przede wszystkim „ d o s t a w i a j ą c y c h " swe w y r o b y (towar?) do Cepelii, Veritasu, Desy. D l a n i e k t ó r y c h t a nowa szansa jest t y l k o źródłem chwilowego zarobku, s p r ó b o w a n i a łatwiej­ szego chleba — t y c h zaliczę do n a s t ę p n e j grupy. Są jednak rzeźbiarze, k t ó r z y s t r u g a j ą swe f i g u r k i z coraz większą pasją, k t ó r z y rzeźbiąc realizują swe upodobania, plastycz­ ne skłonności. P r z y k ł a d e m uprawiania malarstwa (rzadziej rzeźby) jako czynności nobilitującej, prestiżowej — są ludzie, k t ó r z y chcą się w ten sposób wyróżnić w swym otoczeniu, w y r w a ć z „pospolitości". Nierzadko wiąże się to z poczuciem de­ klasacji, z obniżeniem życiowego standardu. N p . starsze panie z „ d o b r y c h r o d z i n " m a l u j ą c , chcą p o k a z a ć t y m sa­ m y m , że należą właściwie do kulturalnej elity, a ich w a r u n k i życiowe są t y l k o przypadkowym zrządzeniem losu. Maluje się, ponieważ m a l u j ą inni, ponieważ istnieją bodźce zewnętrzne, a k t y w i z u j ą c e istniejąco dyspozycje. Bodźcem t a k i m jest np. istnienie ruchu amatorskiego, tworzenie się grup i k l u b ó w p l a s t y k ó w — a m a t o r ó w , w y ­ stawy, przeglądy, konkursy. Zwłaszcza w W o j e w ó d z k i m 204 olej. D o m u K u l t u r y w Szczecinie, gdzie znakomicie organizowane są wernisaże i spotkania z amatorami, m o ż n a dostrzec, jaką o d g r y w a j ą rolę w życiu t y c h ludzi, p o d n o s z ą c ich prestiż we w ł a s n y c h oczach i w opinii rodziny, środowiska. Maluje się, aby wypełnić wolny czas, godziny samot­ ności, choć przy nieco innych uwarunkowaniach i impul­ sach ten sam człowiek m ó g ł b y u p r a w i a ć ogródek, zajmować się działalnością f i l a n t r o p i j n ą czy pisać p a m i ę t n i k i . Malarstwo jest więc dla omawianej grupy ludzi nie koniecznością, a w y b r a n y m sposobom organizowania sobie życia, zapełniania p u s t k i wolnego czasu, hobby. (Nie lekce­ w a ż m y tego!). B y w a rodzajem psychicznej protezy, gdy zastępuje inne, wygasłe j u ż cele i formy życia — pracę z a w o d o w ą , poświęcenie się rodzinie i t d . Dotyczy to zwłaszcza ludzi w p o d e s z ł y m wieku, e m e r y t ó w , rencistów — a więc liczną k a t e g o r i ę ludzi zajmująo5^cb się niezawodowo plastyką. Ale — powtarzam — decyzja zajęcia się czynnościami plastycznymi jest t u poparta zainteresowaniem, skłonnością do wypowiedzi artystycznej. Zaliczam więc do tej grupy ludzi, k t ó r z y mając dys­ pozycje, a nawet p o t r z e b ę wypowiedzi plastycznej, realizują j ą pod w p ł y w e m s p r z y j a j ą c y c h okoliczności zewnętrznych, w kształcie raczej konwencjonalnym, podpatrzonym, wy­ uczonym. Niekiedy wzorem jest t u kierunek artystyczny, czasem styl określonego t w ó r c y . T a k więc na Triennale widzieliśmy n a w i ą z a n i a do Leonarda, ale przede wszystkim do v a n Gogha, Cezanne'a, Gauguina, Modiglianiego, z pol­ skich t w ó r c ó w — do Gielniaka, ale t e ż i do... Nikifora czy K o ł a c z a . r Wzorce b y w a j ą środowiskowe, w podkrakowskiej wsi Zielonki K a t a r z y n a Gaweł maluje infantylnie — ludowo ( i l . 6), a Bolesław K w i e c i e ń czy E d w a r d Daniel wyraźnie n a w i ą z u j ą do stylu makat i o l e o d r u k ó w . Ale nawet wtedy, gdy wzorem są złe, bazarowe m a l o w i d ł a i oleodruki, powstałe w ich k r ę g u obrazy m o g ą mieć o wiele większe wartości, co najlepiej w i d a ć było na p r z y k ł a d z i e Lamberta Łogutko (il. 15) czy wspomnianego j u ż Daniela. Szczególnym przypadkiem są w tej grupie malarze — „ n a u c z y c i e l e " , k t ó r z y t w o r z ą , aby u t r w a l i ć , spopularyzować dawne legendy, dawny obyczaj (np. Maria Lenczewska — i l . 3). �205 �П. 2 1 . E d m u n d M o n s i e l W o ż u o z y n . p o w . T o m a s z ó w L u b . Rysunek ołówkiem. I I . 22. J a n Nowak, Katowice. On, linoryt. �Malowanie jest dla twórców trzeciej grupy formą działa­ nia, obserwacji, wyżycia swych p r a g n i e ń . Bazuje ono na zastanych konwencjach, zrodzone z k u l t u r y , świadomości istnienia wzorów, k t ó r e się adoruje. (Nie jest więc wypowie­ dzią wewnętrzną, i n s t y n k t o w n ą , s a m o r o d n ą ) . Grupa 4 — i m i t a t o r s t w o , chęć popisu, okazania s w e j s p r a w n o ś c i . Powodem działa­ nia nie są t u uzdolnienia plastyczne i dyspozycje manifestu­ jące się w potrzebie malowania czy rzeźbienia — a motywa­ cje pozaartystyczne. W krańcowej, a więc „ m o d e l o w e j " postaci do grupy tej zaliczałbym tych, k t ó r z y m a l u j ą , rzeźbią, u p r a w i a j ą różne techniki graficzne — t y l k o po to, aby z y s k a ć uznanie dla swej sprawności, głównie manualnej, dla swych umie­ jętności, uzdolnień. O ile w poprzedniej grupie często mówi­ liśmy o ludziach w podeszłym wieku, t u d o m i n u j ą ludzie młodzi, uczniowie, studenci, inteligencja techniczna. B o d ź ­ ce mogą być różne — chęć sprawdzenia siebie, zaimpono­ wania kolegom, potrzeba humanistycznego dopełnienia, czasem — tylko szansa zarobku. W okresie gdy zachwiane są wszelkie kryteria ocen, gdy obok mało zrozumianej dla ogółu sztuki abstrakcyjnej kwitnie przewrotna moda na starocie, a nawet kicz — ot­ wiera się szansa dla ł a t w y c h i m i t a c j i „ s z t u k i " , pseudo „ikon", przedmiotów u ż y t k o w y c h , breloczków i t p . W mias­ tach zachodniej Europy wszędzie widuje się m ł o d y c h ludzi zarabiających na życie wyrobem i s p r z e d a ż ą widoczków, ikon, wisiorków z drewna, d r u t u czy blachy. Sprzedają swoje w y r o b y po prostu — na chodnikach, w korytarzach metra, w p a s a ż a c h handlowych. U nas — h a n d l u j ą n i m i na Starówce warszawskiej, w miastach o większym ruchu turys­ t y c z n y m . Czasem w y r a b i a j ą te przedmioty uczniowie plas­ tycznych liceów i wyższych uczelni, czasem uczniowie szkół ogólnokształcących czy technicznych, po prostu, dla do­ datkowego zarobku. N i e k t ó r z y sprzedają swe wyroby do Desy, Cepelii, sklepów p a m i ą t k a r s k i c h . Jest to produkcja pełniąca rolę sztuki, zaspokajająca niewyrobione gusty k u p u j ą c y c h . Imitacja sztuki u ż y t k o w e j , imitacja malarstwa, masowa produkcja tandety, amator­ szczyzna pieniąca się nie t y l k o na R y n k u Starego Miasta i na murach warszawskiego Barbakanu •— ale co gorsza we wzornictwie p r z e m y s ł o w y m , w produkcji p a m i ą t e k (w tzw. rzemiośle artystycznym). Źródłem tej działalności nie jest chęć w y ż y c i a się, malowania czy tworzenia przed­ m i o t ó w ł a d n y c h i u ż y t e c z n y c h , ale przede wszystkim —• łatwość zarobku. Tutaj też, w tej grupie, mieszczą się przeróżni spec­ jaliści od t a t u a ż u , różnego rodzaju ozdób i z n a k ó w infor­ macyjnych świadczących o przynależności do jakiejś grupy rówieśniczej czy w inny sposób wyodrębnionej (hippisi, grypsera). Grupa 5 — obejmuje sferę działań mało uś­ w i a d o m i o n y c h , s p o n t a n i c z n y c h , niemal od­ ruchowych. P r z y k ł a d e m t a k i m jest domazywanie zabaw- 207 ��П. 26. Krystyna Szefler „ T u k w a " , Warszawa. Rysunek tuszem. I I . 27. Jan K a r w o t , R y b n i k . Fatum, gwasz. I I . 28. Zygmunt Kozioł „ Z y k o z " , N o w y Targ. Z e y k l u : „ R o d z i n a cłeoa" — Styry dziwki z Ludźmierza, jeden i drugi dziod, dwóh gazdów i je­ den pon potrzom na wos, drewno. 209 �210 �nych szozegółów na ilustracjach w pismach (niweczących granina, r y s u n k i konferencyjne s t a n o w i ą bowiem p r ó g grupy „istotę" zdjęcia, a więc dorysowywanie wąsów a k t o r k o m , • — k t ó r ą z k i l k u p o w o d ó w u w a ż a m za najciekawszą, naj­ dodawanie hippisowskich akcesoriów m ę ż o m stanu itp.), ważniejszą. bazgroly, gryzmoły — k t ó r e rysujemy często machinalnie Grupa 6 — obejmuje t w ó r c z o ś ć , k t ó r a jest — w czasie czekania w kawiarni, na lekcjach, w y k ł a d a c h , w y r a z e m o s o b o w o ś c i , w e w n ę t r z n y c h s t a n ó w i prze­ żyć. zobraniach i konferencjach. R y s u n k a m i t a k i m i zajmowali się w ostatnich latach V i t t o r i n o Andreoli w pracy II linO ile wspomniane „ d z i a ł a n i a n i e ś w i a d o m e " p o t r a k t o w a ć guaggio gráfico delia Follia (Verona 1969), a zwłaszcza Jean jako jeden z progów tej grupy, to d r u g i m —• będzie twór­ Vinchon, autor podstawowej pracy La magie du dessin. czość zwana często „ e k s p r e s j ą p s y c h o p a t o l o g i c z n ą " . Po­ Du griffonage auiomatique au dessin therapeutique (Brug m i ę d z y t y m i s k r a j n y m i p r z y k ł a d a m i umieścić należy część 1959). Prace ich świadczą o t y m , że rysunek automatyczny wypowiedzi plastycznej a m a t o r ó w , zwłaszcza malarstwo może być wykorzystywany jako jedno ze źródeł poznania i rzeźbę s p o n t a n i c z n ą , s a m o r o d n ą , o w y r a ź n y c h cechach osobowości badanego. osobowości t w ó r c z e j . Grupa ta wydaje m i się bezwzględnie najciekawsza. Działanie twórcze (pojęcie twórczości i n t e r p r e t u j ę oczy­ Z a r ó w n o dlatego, źe t u i t y l k o t u p o w s t a j ą zjawiska artys­ wiście w kategoriach psychologicznych a nie estetycznych, tycznie interesujące, i to na r ó ż n y c h szczeblach rozwoju artystycznych) — wynika z potrzeby manipulacji, koncen­ intelektualnego i artystycznego człowieka, j a k też i ze tracji uwagi na czynności stanowiącej relaks. P r z y k ł a d e m względu na w a g ę procesu twórczego dla samego autora. — dłubanie w korze drzewnej ezy m i ę k k i m kamieniu — Twórczość jest t u nie z a b a w ą , nie zajęciem, nie ubocznym jako czynność wyraźnie relaksowa dla chirurga. Działanie produktem zaintoresow ań, a sposobem życia, t r a n s m i s j ą takie w swych pobudkach zbliża się do grupy 1 — w k t ó r e j m i ę d z y osobowością człowieka a otoczeniem; w y n i k i e m umieścimy robótki kobiece i t p . R ó ż n i c a jest t y l k o w m o t y ­ zarówno potrzeby wypowiedzi, określenia swej filozofii, wacji. Gdy robótki (haftowanie, szydełkowanie) m a j ą na indywidualnego stosunku do życia, ś w i a t a otaczającego — celu przede wszystkim zdobienie w n ę t r z czy osoby, a więc j a k i w e w n ę t r z n e j potrzeby wypowiedzi plastycznej. W i ą ­ robione są w intencji upiększenia otoczenia — należą do 1 że się z k u m u l a c j ą właśnie plastycznych dyspozycji artys­ grupy, jeśli natomiast w y n i k a j ą z potrzeby estetycznej tycznych. manipulacji — zaliczymy je do omawianej t u grupy. T u , w tej grupie znajdują się zarówno ludzie, k t ó r y c h Granica między t ą g r u p ą a n a s t ę p n ą jest p ł y n n a . Raczej twórczość jest w y p o w i e d z i ą w e w n ę t r z n ą , formą sprawiedliilościowa — a nie jakościowa. D z i a ł a n i a n i e ś w i a d o m e , baz­ r I I . 29. Bronisław Surowiak, Warszawa. Człowiek, tusz. I I . 30. Tadeusz K o ł e k , K r a k ó w . Sport, tusze kolorowe. I I . 31. Brunon Podjaski, Bukowiec, pow. Jelenia Góra. Sanatorium Bukowiec opanowane przez diabla, olej. 211 �""IW: a 5 v: in 0 « n ? . • Redlioh, Nowa H u t a . Para w salonie, col. 212 �I I . 36. Bronisław Makucki, Koszalin. Wnętrze Muzeum w Darłowie, wośoi wymierzonej ś w i a t u , przestrogą, buntem, obsesją, jak też i ci, którzy m a l u j ą świat z e w n ę t r z n y , ale p r z e ż y t y osobiście, twórczo, samodzielnie, a nie pod w p ł y w e m za­ pożyczonych wzorów. O najwybitniejszych m o ż n a b y po­ wiedzieć, że są j a k gwiazdy świecące w ł a s n y m światłem, a nie odbitym — j a k to ma miejsce u najlepszych z grupy trzeciej. Znajdą się t u więc N i k i f o r , Monsiel (ił. 21) i Ociepka, ale też i malarka k w i a t ó w Maria Wojtowicz (ił. 40), ogrodnik Bazyli Albiczuk ( i l . 9), chirurg, prof. Jan Kossakowski (il. 2); ludzie bez żadnego w y k s z t a ł c e n i a — i z n a u k o w y m i tytułami; zupełnie samorodni — i podszkoleni, prowadzeni przez instruktora. Ale —• trzeba t u d o d a ć •— t y l k o wtedy, gdy pomoc instruktora-plastyka polega na rozwinięciu specy­ ficznych właściwości widzenia i odczuwania człowieka, na poszanowaniu jego w y o b r a ź n i , a nawet techniki plastycznej wypowiedzi. Wyliczanio szczegółowe, kogo widzę w tej grupie nie miałoby sensu, w i d a ć to zresztą z towarzyszącego arty­ kułowi zestawu ilustracji. Istotne jest dla mnie t y l k o wskaza­ nie na to, jak różne m o g ą b y ć osobowości, j a k różne środo­ wiska, zawody. Dozorca nocny W ł a d y s ł a w R y b k o w s k i ( i l . 13), lekarz — psychiatra H a l i n a D ą b r o w s k a , absolwentka liceum ogólnokształcącego K r y s t y n a Szefler „ T u k w a " ( i l . 26), lakiernik W ł a d y s ł a w R z ą b , technik Grzegorz S t a ń c z y k , robotnik — poligraf Bronisław Surowiak ( i l . 29), górnicy—• Jan Nowak ( i l . 22) czy E r w i n Sówka. Niektórzy zostali j u ż przyjęci na podstawie prac do Związku Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w , j a k np. Leokadia Płonkowa (il. 38), Jan K a r w o t ( i l . 27), Maria Dalebora ( i l . 1). Ci ostatni, mimo oficjalnego statusu artysty-plastyka, nadal olej. w y k o n u j ą swój pierwotny zawód. Dalebora jest prokura­ torem, K a r w o t — skrzypkiem w orkiestrze zespołu „ Ś l ą s k " . Nazwiska te w y m i e n i a m t y l k o p r z y k ł a d o w o , wielu jest ludzi, dla k t ó r y c h twórczość jest c z y m ś więcej niż r o z r y w k ą , z w y k ł y m hobby, niedzielnym malowaniem. A nawet, gdy mowa o t y m niedzielnym malowaniu — istotne jest nie to, k i e d y się ma w a r u n k i do pracy t w ó r c z e j , ale c z y m ona jest dla człowieka, jakie zajmuje miejsce w hierarchi jego potrzeb. Dyspozycje twórcze s ą t u znacznie istotniejsze n i ż sam talent. Talent jest bowiem umiejętnością w r o d z o n ą , łatwpścią realizacji — dyspozycje twórcze zaś p o t r z e b ą , skłonnoś­ cią. N i e należy więc u t o ż s a m i a ć talentu z potrzebami twórczej wypowiedzi, choć przeważnie wiążą się ono ze sobą. Zdarza się jednak, że silne potrzeby twórcze w y s t ę p u j ą przy raczej miernych uzdolnieniach. Nie ma danych, aby stwierdzić czy dyspozycje plastycz­ ne w i ą ż ą się ze stanem psychicznym człowieka. Prinzhorn stwierdził, że w śród p a c j e n t ó w k l i n i k psychiatrycznych t y l k o dwa procent maluje czy rzeźbi z własnej w o l i . Trudno więc m ó w i ć t u o jakiejś w y r a ź n e j preferencji w o l i twórczej u ludzi odbiegających od n o r m y zdrowia psychicznego (zawsze zresztą hipotetycznej i zależnej od kontekstu —• środowiska, społeczności). Można natomiast zaobserwować, że w ś r ó d ludzi o z a k ł ó c o n y m stosunku do ś w i a t a z e w n ę t r z ­ nego w y s t ę p u j e często odcięcie się od ciśnienia opinii, m ó d — i c a ł k o w i t a koncentracja na świecie w e w n ę t r z n y m . Twórczość bywa wówczas ś r o d k i e m ujawnienia się osobo­ wości, jej ekspresją, wyrazem napięć i t y c h zakłóceń, k t ó r e spowodowały c h o r o b ę — czyli aktem samoobrony organizmu, r 213 �214 �4(1 „ucieczką w c h o r o b ę " . Nie trzeba chyba t ł u m a c z y ć , że w tej sytuacji twórczość nosi często charakter indywidualnego przekazu osobistej wizji. S t ą d zainteresowanie n i ą znakomi­ tego francuskiego malarza i teoretyka sztuki, Jeana Dubuffeta, który przywiązując szczególną w a g ę do twórczości nie utomperowanej, nie obłaskawionej przez k u l t u r ę , m o d ę czy konwencję — stworzył fundację i bogate muzeum , , L ' a r t brut", na które złożyły się dzieła wybitnie interesujących twórców samorodnych, niezależnych od oficjalnych wzorów. Twórców, dla k t ó r y c h punktem wyjścia było nie stworzenie „dzieła sztuki", lecz konieczność w e w n ę t r z n e j wypowiedzi, ujścia dla gorejącej w y o b r a ź n i . Dyspozycje twórcze i j a s k r a w o ś ć ich ujawniania się w postaci „ s p o n t a n i c z n e j " zależą jednak nie t y l k o od psychi­ ki, alo i od czynników z e w n ę t r z n y c h , od ciśnienia środowiska, stopnia zależności od wzorów, i co szczególnie istotno — od sposobu kształcenia, prowadzenia amatora przez instru­ ktora — plastyka, ognisko i t p . Złe prowadzenie wiedzie do przejmowania z z e w n ą t r z konwencji, k t ó r e się n a ś l a d u j e , do kenalizowania wypowiedzi osobistej w formach konwen­ cjonalnych. Wiąże się z t y m w a ż n y problem — nieraz u t o ż s a m i a się twórczość spontaniczną ze s z t u k ą n a i w n ą , „ i n n ą " , instynktywną. Zo swoistym p r y m i t y w i z m e m wypowiedzi. Jest to niesłuszne, choć oczywiście łatwiej b y ć „ s o b ą " , gdy się jest niezależnym od ciśnienia z e w n ę t r z n y c h wzorów, gdy się jest debilem, k a l e k ą , izolowanym od otoczenia głuchoniemotą czy ślepotą, gdy się żyje w leśnej głuszy, w izolacji fizycznej lub psychicznej. Nie zawsze jednak a u t e n t y c z n o ś ć p r z e ż y c i a i dyspo­ zycji twórczych w y r a ż a się w formie zupełnie nowej. B y w a , 41 żo przyjmuje się model czyjejś sztuki jako sobie najbliższy. Z n a k o m i t y m p r z y k ł a d o m jest t u dla mnie malarstwo górnika Ewalda Gawlika ( i l . 45), k t ó r y nawiązuje do van Gogha nie jako do malarskiej konwencji — ale jak do bliskiego sobie wzorca artysty, człowieka, do jego postawy moralnej, dra­ m a t u życia, twórczości. Sama „ o r y g i n a l n o ś ć " o niczym nie świadczy. Może b y ć wręcz w y n i k i e m mody, wtedy „ o r y g i n a l n o ś ć " jest t y l k o pozorna, z e w n ę t r z n a . Staje się sposobem, trickiem — nie ma natomiast niczego wspólnego z rzeczywistą adekwat­ nością m i ę d z y twórczością a osobowością człowieka. W ł a ś n i e w ś r ó d t y c h ludzi, dla k t ó r y c h sztuka jest w e w n ę t r z n ą p o t r z e b ą , sposobem realizowania siebie, spoty­ ka się osobowości t w ó r c z e , prawdziwych a r t y s t ó w : Nikifora, Felicję Głowacką, Jana Spychalskiego, Marię Daleborę, Zygmunta Beksińskiego. „ N i o u c z o n y c h " , a w y b i t n y c h . Nie k a ż d y jednak, k t o przejawia dyspozycje plastyczne jest „ a r t y s t ą " i zasługuje od tej strony na nasze zaintereso­ wanie. Powiedzmy jasno, są to raczej w y j ą t k i , i jeśli na I Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej znalazło się sporo dzieł n a p r a w d ę interesujących i w a r t o ś c i o w y c h artystycznie, to nie zapominajmy, iż zostały ono wybrane spośród wielu, wielu t y s i ę c y o b r a z ó w i rzeźb n a d s y ł a n y c h w całym kraju na p r z e g l ą d y plastyki amatorskiej. Wybrano je przecież z przeszło 20.000 prac zgromadzonych na przeglądach woje­ wódzkich, a więc już po wstępnej selekcji, przy czym w Szcze­ cinie pokazano ok. 700 prac, a w Krakowie i Warszawie ok. 300. F a k t t a k ostrej selekcji absolutnie nie p o d w a ż a sensu i rangi twórczości nieprofesjonalnej, szerokiego ruchu pla­ stycznego amatorstwa. Rzecz bowiem w t y m , że w odróż- 215 �I I . 42. Urszula Z a p a ł a - B u k s e , R a c i b ó r z . Portret, olej. I I . 43. H e n r y k Wloczywoda, Bydgoszcz. Dziewczyna nieniu od m i a r y ocen w sztuce zawodowej — w twórczości nieprofesjonalnej w a r t o ś ć ściśle plastyczna jest t y l k o jed­ n y m z k r y t e r i ó w , i ś m i e m twierdzić — nie n a j w a ż n i e j s z y m . B ą d ź m y sprawiedliwi. W nurcie nieuczonej sztuki spotyka się dzieła świetne, urocze, urzekające autentyzmem, siłą bezpośredniego przekazu osobowości artysty, spotyka się obrazy i rzeźby dające widzowi wzruszenie, inspirujące artystycznie — i dlatego I Triennale uznane zostało przez szczecińską k r y t y k ę za ewenement. Ale nie dla artystycz­ nych wartości otacza się ruch amatorski zainteresowaniem i p o m o c ą (zresztą niewielką). P r z e s ą d z a j ą o t y m inne czyn­ n i k i — natury ogólnokulturowej, społecznej, psychologicznej. * Przeprowadzony t u podział ma oczywiście sens t y l k o orientacyjny. Określając sfery, w k t ó r y c h przejawiają się uzdolnienia i dyspozycje plastyczne, posłużyłem się „ m o d e ­ l a m i " , k t ó r e , j a k to bywa zawsze przy budowaniu teoretycz­ nych konstrukcji, m a j ą t y l k o p r z y b l i ż o n ą w a r t o ś ć , uprasz­ czają złożone zjawisko psychologii twórczości i nie zawsze d a d z ą się odpowiednio z a a p l i k o w a ć w praktyce, czasom bowiem w y s t ę p u j ą motywacje, k t ó r e mieszczą się w paru grupach lub na ich s t y k u . Nie chodziło t u jednak o to, żeby poszufladkować ludzi, ale b y p o k a z a ć , że dyspozycje plastyczne m o g ą się realizować na r ó ż n y c h p i ę t r a c h świado­ mości, inwencji i uzdolnień, i że przejawiają się one w róż­ nych sferach działania. Modele te m a j ą znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy za­ stanawiamy się nad dyspozycjami t w ó r c z y m i ludzi, nad ich inklinacjami. P o z w a l a j ą może t r o c h ę lepiej zrozumieć zjawisko, k t ó r e nazwano twórczością (plastyką) nieprofes­ jonalną. 216 wiejska, olej. W y b ó r tego określenia nie b y ł przypadkowy, mimo że nie jest to określenie ł a d n e . „ N i e p r o f e s j o n a l n y " jest przeciwieństwem czegoś, co jest „profesjonalno", a więc wyuczone, wykonyw ane fachowo, sprawnie zawodowo. „ N i e p r o f e s j o n a l n y " oznacza więc t u tyle, co nie wyuczony, nie t r a k t u j ą c y swej twórczości jako zawód, rzemiosło. Mieści się więc w t y m określeniu k a ż d e działanie plas­ tyczne, k t ó r e p o w s t a ł o samorodnie, spontanicznie, bez okre­ ślonego t r y b u szkolenia niezbędnego dla uzyskania patentu plastyka. A więc i twórczość wiejskich p r y m i t y w ó w (samo­ dzielnie k s z t a ł t u j ą c y c h swój warsztat artystyczny i formę wypowiedzi) i t z w . naiwnych, i wszelkiego autoramentu a m a t o r ó w , mniej czy bardziej podszkolonych, i wreszcie a u t o d y d a k t ó w . Pojęcie „ n i e p r o f e s j o n a l n y " obejmuje więo zarówno a n a l f a b e t ę , j a k i człowieka o dużej wiedzy i kultu­ rze, „ n a i w n e g o " i ś w i a d o m e g o . Poza „ n i e p r o f e s j o n a l n y m i " s ą więc jedynie „profes­ j o n a l n i " . W sytuacji polskiej b ę d ą t o artyści-plastycy za­ wodowi, usankcjonowani p r z y n a l e ż n o ś c i ą do ZPAP lub odpowiednim zaświadczeniem Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. B ę d ą t u t e ż t w ó r c y ludowi, rzemieślnicy, przejmujący warsz­ tatowe umiejętności i tradycyjne f o r m y ; zawodowo trudnią­ cy się określoną dziedziną wytwórczości artystycznej. P o m i n i ę t o t e ż na Triennale malarstwo dzieci, które jest zjawiskiem o d r ę b n y m . P o m i n i ę t o również te formy plastycznej wypowiedzi, k t ó r e w zamierzeniu swym nie m i a ł y pełnić roli „dzieła s z t u k i " , choć mogłyby być dla widza interesujące nawet od strony artystycznoj, a więo m a l u n k i na ś c i a n a c h d o m ó w i d o m k ó w campingowych i w o g r ó d k a c h działkowych, kompozycje ogrodów, kącików z k w i a t a m i przed oknem, b u k i e t y z suszu i sztucznych k w i a t ó w , dekorację mieszkania, m a k i j a ż i „przyrządzanie" siebie, r y s u n k i i r z e ź b y w piasku, lodzie, dorysowywanie 7 �•tejo 'пгогшрВ zvzfdj •fs[0 'эо.птрпши •eoiM.og.trg; 'ЧТ1^«0 P l ^ a 'S? II -jsiudrig ' c q f e ^ z g jfezsptreuj -ff -Ц �4в 47 I I . 46. K a r o l Sorychta, Jelenia Góra. Moja matka też Gioconda, olej. I I . 47. Franciszek Szyłojko, Supraśl. Leda, olej. (Kopia z reprodukcji obrazu Loonarda da Vinci). r ó ż n y c h treści na fotografiach (zwłaszcza portretach), col-'' laże, rysunki „ k o n f e r e n c y j n e " , dekoracyjne pismo kali­ graficzne (kaligramy), t a t u a ż , zdobienie kulinarne (stołu, potraw), para - a r t y s t y c z n ą twórczość fryzjerów i cukier­ ników, ręcznie malowane szyldy i reklamy, dekorację „ p o p artowską" samochodów i t d . Szkoda m i , że na Triennale nie u d a ł o się p o k a z a ć t y c h przejawów inwencji plastycznej, nawet w formie foto­ graficznego aneksu. Niestety — m a ł o co jest utrwalone, po prostu n i k t się nie zajmuje d o k u m e n t a c j ą t y c h p r z e j a w ó w ludzkiej a k t y w n o ś c i . A w opiece nad amatorami wciąż trzy­ mamy się dawnego schematu tworzenia „dzieł s z t u k i " . Regulaminy większości p r z e g l ą d ó w powiatowych i woje­ wódzkich nawet zastrzegają, że przyjmowane b ę d ą jedynie obrazy, rzeźby, grafika. N a ile słuszne jest to ograniczenie pola oddziaływania i n s t r u k t o r ó w , plastyka? Nie wiem. Są­ dzę, że jest to jedno z p y t a ń , na k t ó r e trzeba będzie odpo­ wiedzieć w bliskim czasie. Triennale ograniczało się więc do dyscyplin t r a d y c y j ­ nych. T y m bardziej, że przyświecała m u m y ś l konfrontacji n u r t u niezawodowego z zawodowym. Pokazania różnic, pokazania też tego, co ciekawe, wartościowe, a nawet inspiru­ jące. I d e ą wystawy było właśnie zderzenie r ó ż n y c h postaw w plastyce nieprofesjonalnej. Zademonstrowanie zjawiska w różnorodności form, „ c h a r a k t e r ó w pisma". I chyba to przede wszystkim różniło Triennale od innych wystaw, któro p o k a z y w a ł y t y l k o w y c i n k i zagadnienia — twórczość ludową, naiwnych, a m a t o r ó w , grupy środowiskowe i zawo­ dowe. Na pewno Triennale b y ł o b y dla wielu widzów, zwłaszsza zawodowych p l a s t y k ó w bardziej „ z a b a w n e " , gdyby ograniczyło się t y l k o do prezentacji „ n a i w n y c h " . Ale prze­ cież nie o to chodziło. Po to właśnie p r z y j ę t o formułę szeroką — plastyki nieprofesjonalnej — aby p o k a z a ć wszystko, co 218 w a r t o ś c i o w e na r ó ż n y c h szczeblach świadomości. Obok ludzi naiwnych (z różnego zresztą powodu) są przecież też „auten­ t y c z n i " t w ó r c y wśród ludzi w y k s z t a ł c o n y c h . I c h wypowiedź musi b y ć oczywiście inna, ponieważ inna jest ich osobowość, k u l t u r a , psychika. Zachęcanie t a k i c h ludzi do „naiwności" b y ł o b y nonsensem. Mogą p r z e j m o w a ć (i robią to czasem — vide i l . 20) wzorzec stylowy „ n a i w n y c h " , podobnie jak wzo­ rzec „ n a i w n y c h " przyjęło wielu a m a t o r ó w jugosłowiańskich, zachodnio-niemieckich czy francuskich, ale właśnie w tym widzę uleganie modzie i co t u dużo mówić, bodźcom komer­ c y j n y m . Rzecz dotyczy zresztą i p l a s t y k ó w zawodowych, nie wchodzę t u nawet w przyczyny, dla k t ó r y c h ktoś przyj­ muje konwencję „ n a i w n ą " — faktem jest, że wlaśnio w tej „ k a t e g o r i i " zdobyli we Włoszech medale nasza Maria Anto i Fantazos Ziembicki. Naturalne jest, gdy twórczość jest adekwatna do po­ ziomu kulturalnego człowieka, do ś w i a d o m y c h jego ambicji. T y l k o , że i m większa k u l t u r a , t y m trudniej o spontaniczność, świeżość obserwacji i w y o b r a ź n i , swobodę i śmiałość twórcze­ go a k t u . W y p a d a z a p y t a ć , co p o k a z a ł o Triennale, jakie może n a s u w a ć wnioski ? C h c i a ł b y m t u powiedzieć o paru sprawach. Wyselekcjonowano dzieła a r t y s t ó w nieuczonych mógł b y ć w y b i t n i e interesujące artystycznie; wzbogacają obraz sztuki naszego czasu o nowo odcienie. P r z y p o m n ę t u stwier­ dzenie Dubuffota i Rolanda Topora — że jedynie ciekaw^ jest twórczość, k t ó r e j źródła t k w i ą w zakamarkach ludzkiej psychiki, k t ó r a ujawnia czy wręcz demaskuje to, co jest autentycznym problemom czy nawet dramatom człowieka. W sztuce, wśród zalewu prac poprawnych, pseudo-oryginalnych, a często wirtuozowskich formalnie — ważna jest nie z e w n ę t r z n a ich p o w ł o k a , ale t o , co artysta ma innym na­ p r a w d ę do powiedzenia. Jest s m u t n ą p r a w d ą sztuki naszego czasu, że coraz trudniej jest powiedzieć coś ważnego, a nawet �< tylko nowego. Nie sądzę, aby „ n i e u o z e n i " mieli nam d u ż o do powiedzenia o świecie. Ale m ó w i ą o sobie wtedy, gdy w swej twórczości są tacy jacy są, właśnie przez brak wiedzy zapożyczonej, wyuczonej, właśnie dlatego, żo u najciekaw­ szych z nich — forma, jak kokon, wysnuta jest z w e w n ą t r z , jost funkcją psychiki, w y o b r a ź n i , idei, obsesji. Mówi się, a czasem t a k jest istotnie, że w sztuce „nieuładzonej", nieutemperowanoj przez k u l t u r ę — ujawnia się prawda ludzka. A to się liczy, zwłaszcza w naszej epoce, bardziej niż zręczność, efoktowność, p o p r a w n o ś ć . Ale co jest n a p r a w d ę w a ż n e w tej twórczości niepro­ fesjonalnej ? Poziom? Forma? Czy m o ż e jej rola dla samego malarza ? Wspominałem, że k r y t e r i u m „ a r t y s t y c z n e " jest w moim głębokim przekonaniu wcale nie najważniejsze w ocenie s p o ł e c z n o j roli sztuki niezawodowej. T u właśnie w i d z ę zasadniczą różnicę m i ę d z y stosunkiem do sztuki profesjo­ nalnej a nieprofesjonalnej. Podstawowym bowiem k r y t e r i u m oceny zawodowego artysty-plastyka jest jakość artystyczna jego dzioła. Nie interesuje nas czym jest obraz dla niego samego, nie ob­ chodzą nas jogo w e w n ę t r z n e perypetie. Jest zawodowcom, którego fach na t y m polega, że pokazuje swoje dzÍ3la publiczności. Obraz czy r z e ź b a s t a j ą się częścią „ r y n k u " , patrzymy na nie jak na towar, j a k na przedmiot artystycz­ ny, który powinien n a m coś m ó w i ć , n a w i ą z a ć z n a m i jakąś nić porozumienia. Ale w twórczości niezawodowej k r y t e r i u m jakości arty­ stycznej jest t y l k o j e d n y m z k r y t e r i ó w i t o , jak j u ż po­ wiedziałem, nie n a j w a ż n i e j s z y m . W ó w c z a s gdy w plastyco zawodowej interesuje nas efekt, p r o d u k t , dzieło. S z t u ­ ka. W plastyce zaś nieprofesjonalnej n i e p o r ó w n a n i e waż­ niejsza jest s a m a t w ó r c z o ś ć , to czemu ona służy, jaką pełni rolę dla samego t w ó r c y , dla środowiska. Dlatego, aby wlaściwio ocenić społeczną rolę p l a s t y k i niezawodowej, trzeba zdawać sobie s p r a w ę z tego: Bywa, że człowiekowi zostaje w życiu t y l k o twórczość. I szczęśliwy ten, k t o j ą wówczas ma, k t o może w niej w y ­ ł a d o w a ć swe kompleksy, frustracje, napięcia. Gdy znakomity chirurg, na skutek porażenia, staje się kaleką, niezdolnym m ó w i ć i pisać — malowanie staje się dla niego n o w ą treścią życia. Ludzie m a l u j ą , r y s u j ą , rzeźbią — aby odnaleźć sens egzystencji, aby z o b i e k t y w i z o w a ć swoje nieszczęście. Spot­ k a ł e m w Barczewie człowieka bez r ą k , k t ó r y m a l o w a ł pędz­ lem t r z y m a n y m w ustach. W Konstancinie dzieci o po­ r a ż o n y c h po Heine-Medina k o ń c z y n a c h rzeźbią w glinie p a t y k i e m t r z y m a n y m palcami nogi lub w ustach. (Są radosne, c h w a l ą się swymi k o t a m i , d i a b ł a m i , k r ó w k a m i ) . Maluje niowidoma, Józefa Budzyn-Nowakowa, uprzednio modeluje z p a p k i papierowej płaskorzeźbę, k t ó r ą n a s t ę p n i e pokrywa farbami, maczając pędzel w odpowiednio ustawionych słoi­ kach. (Oczywiścio utrata wzroku n a s t ą p i ł a j u ż w wieku d o j r z a ł y m — s t ą d pozostała p a m i ę ć p r z e d m i o t ó w i barw). R z e ź b i niewidomy m a s a ż y s t a z Ciechocinka, przeważnie f i g u r k i psa, portrety swojego psa, k t ó r e g o stale „ o g l ą d a " r ę k a m i . Ludzie nagle rzuceni poza b u r t ę życia, pozbawieni dotychczasowych zainteresowań, zajęć — znajdują w twór­ czości nowy sens życia. N i g d y nio z a p o m n ę dziewięćdziesięciokilkuletniego Alfreda Długosza, malarza-amatora z Gor­ l i c ; od czasu swej emerytury malował n a m i ę t n i e i z powagą, a u m i e r a j ą c , z a ż ą d a ł b y m przyjechał do niego, chciał bo­ wiem dorobek swego życia o d d a ć do I n s t y t u t u Sztuki. B y ł już nieprzytomny, ale gdy wszedłem do jego pokoiku w domu dla przewlekle chorych — p o z n a ł mnie, uśmiechnął się z t r u d e m i p o w i e d z i a ł : „ P a n i e , ja m i a ł e m piękne życie. B y ł e m malarzem". — czym jest ona dla higieny psychicznej autora; — jaka jost jej rola w rozwoju k u l t u r a l n y m t w ó r c y , we wzbogaceniu jego osobowości; — jak wpływa ona na środowisko. Dopiero na końcu w y m i e n i ł b y m zdolność budzenia wzruszeń i emocji artystycznych samym dziełem. Ale nie m ó w m y o p r z j k ł a d a c h drastycznych, nie chciał­ b y m sugerować niechcąco, że zjawisko dotyczy niewielkiej grupy ludzi. Z b a d a ń ankietowych, k t ó r e właśnie prowadzi­ m y w Pracowni P l a s t y k i Nieprofesjonalnej I n s t y t u t u Sztuki P A N w y n i k a — że motywacja psychologiczna dominuje zwłaszcza wśród ludzi w wiekii ś r e d n i m i dojrzałym. Napotyka się j ą w większości ankiet ludzi, k t ó r z y zaczęli rzeźbić i malo­ w a ć w wieku emerytalnym. D l a ludzi zajmujących się czynnie p l a s t y k ą twórczość jest b o d ź c e m zainteresowań „ w i e l k ą " s z t u k ą . Badania pu­ bliczności odwiedzającej muzea sztuki w y k a z u j ą wśród zwie­ d z a j ą c y c h d u ż y odsetek a m a t o r ó w - p l a s t y k ó w . Większość ma w domu książki o sztuce, reprodukcje, chodzi na wy­ stawy. Sam fakt malowania czy rzeźbienia wyróżnia jed­ n o s t k ę w środowisku, i to jest zjawisko nowo, ważne. Oczywiście bardziej skomplikowana jest ocena roli plas­ t y k i niezawodowej w upowszechnianiu k u l t u r y , zwłaszcza plastycznej. Czy jest to rola zawsze doda nia? Problem funkcji jest absolutnie podstawowy. Bez zrozumienia jego niemożliwa jest ani p r a w i d ł o w a ocena zjawiska, ani polityka j a k ą n a l e ż y wobec niego stosować. Triennale — widziano w oderwaniu od zarysowanej t u hierarchii funkcji jest t y l k o c i e k a w o s t k ą , argumentem do­ wodzącym, żo przy bardzo dużej selekcji m o ż n a znaleźć w nurcie twórczości nieprofesjonalnej interesujące osobo­ wości i wartościowe dzieła. Ale t o nie jest w y s t a r c z a j ą c y m powodem, aby otaczać ten n u r t zainteresowaniem i opieką. Jest nim natomiast rola społeczna i k u l t u r o w a tego n u r t u . Higiena psychiczna. Nie przypadkiem w y ­ mieniam t ę s p r a w ę na pierwszym miejscu. Jest n a j w a ż ­ niejsza. Nieprawda, że dotyczy znikomej liczby osób o zakłóconoj psychice. D o t y c z y milionów, jest więc powszechna i — niestety — coraz bardziej widoczna. Niezależnie od ustroju, jest to bowiem sprawa relacji p o m i ę d z y j e d n o s t k ą a światom. Nasze środowisko bio-psychiczne jest niestety, jak cała przyroda, podatne na „zanieczyszczenie". C y w i l i ­ zacja przemysłowa zakłóca r y t m życia, stawia organizm, zwłaszcza psychikę przed „ p r z e c i ą ż e n i a m i " . H a ł a s , zanie­ czyszczenie powietrza, t r u d n o ś c i komunikacyjne —• wszystko to wpływa na osłabienie odporności przez czynniki fizyczne, zewnętrzne; przez wzrost nerwowości, n a p i ę ć , zmęczenie, przez osłabionie naturalnych m e c h a n i z m ó w obronnych. Sprzyja to pogłębianiu się stressów w y n i k ł y c h ze złego układu s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z k i c h , osobistych d r a m a t ó w , załamania dotychczasowych m a r z e ń , złudzeń, nadziei. Mogę takich p r z y k ł a d ó w p o d a ć d u ż o . I co — j a k mie­ r z y ć twórczość t y c h ludzi? W a r t o ś c i ą a r t y s t y c z n ą ? Zmarsz­ czyć brew i p o w i e d z i e ć : — tło jakieś t u martwe, a i kolory nieciekawe — gdy obraz ten n a m a l o w a ł m ł o d y człowiek cier­ p i ą c y na zanik mięśni, a więc b e z w ł a d n y i bezbronny, z trudem t r z y m a j ą c y ołówek w dłoni. r 2 Zacznę od p o z y t y w ó w . Celowe jest w ogóle u ś w i a d a m i a ­ nie ludziom, że sztuka ma sens, że m o ż e b y ć p o t r z e b ą , d a w a ć satysfakcję. Dlatego ważno jest nawet samo w y s t ę ­ powanie w środowisku — ludzi czytających, słuchających m u z y k i , t r a k t u j ą c y c h f i l m czy telewizję jako coś więcej niż chwilową r o z r y w k ę , oglądających wystawy, malujących, rzoźbiących. W a ż n e , ale wtedy gdy u ś w i a d a m i a istnienie potrzeb „wyższego r z ę d u " , gdy jest c z y m ś więcej niż spo­ sobem zarobku, c h a ł t u r ą . T y l k o wtedy. Sens upowszechnia­ nia sztuki widzę bow iem nie w p o b i e ż n y m uczeniu stylów historycznych, nie w t ł u m a c z e n i u idei, formy, konstrukcji, nio w przekonywaniu, że Picasso jest wielkim malarzom, ale w stwarzaniu innego — niż potoczny — systemu odnie­ sień, w tworzeniu w zorca życia, w k t ó r y m decyduje nie pieniądz, nie kariera, a wartości bezinteresowne, ideowe, 7 7 219 �moralne. Doceniam l u d y c z n ą funkcję sztuki, doceniam sens propagowania idei p i ę k n a na co dzień — c h o ć b y dlatego, że łączy się niespodzianie blisko z pojęciem dobrej roboty, rzetelności. Ale jeśli widzę głęboki sens sztuki w społeczeń­ stwie, to z innego powodu. Sztuka zaspokaja ( i budzi) t ę sferę potrzeb, k t ó r ą z w y k l i ś m y łączyć z w i a r ą , religią. Czyni ludzi lepszymi, bardziej w r a ż l i w y m i , o t w a r t y m i na życie, problemy moralne, ideowe. W i d z ę sens wystaw sztuki nieprofesjonalnej, gdyż uprzy­ t a m n i a j ą one, że twórczość nie jest s p r a w ą „ e l i t y " , nie jest c z y m ś n i e d o s i ę ż n y m . P r z e ł a m u j ą one ostre bariery, za ostre, dzielące dziś społeczeństwo na „ t w ó r c ó w " i „odbior­ c ó w " . W i d z ę sens, ponieważ plastyka a m a t o r ó w jest ł a t w i e j ­ sza w odbiorze, pozwala łatwiej p r z y j ą ć u m o w n o ś ć , bez której nie ma przecież sztuki. W i d z ę sens — ale t y l k o wystaw selekcjonowanych, zwłaszcza środowiskowych, g d y ż t a m najlepiej spełniają role, o k t ó r y c h mówiłem w y ż e j . Naturalnie pozytywna rola wystaw a m a t o r ó w większa jest t a m , gdzie w y s t ę p u j ą one na k u l t u r a l n y m ugorze, gdzie brak innych możliwości kon­ t a k t ó w z d o b r ą s z t u k ą — a mniejsza, gdy k o n k u r u j ą z w y ­ stawami zawodowych p l a s t y k ó w . Bywa bowiem, że stają się rywalizacją złą, g d y ż oferują prawie zawsze wartości łatwiejsze, wzruszenia — t a ń s z e . A sztuka u ł a t w i o n a , nie w y m a g a j ą c a myślenia, nie b u d z ą c a refleksji, nie rozwijająca świadomości widza — m o ż e b y ć nawet hamulcem w rozwoju k u l t u r a l n y m człowieka. G r o ź n a wydaje się fala komercjalizmu, wdzierająca się do ruchu amatorskiego. Obwieszanie złymi, martwo po­ c z ę t y m i obrazami kawiarni, sprzedawanie ich w tychże kawiarniach, a t a k ż e — co gorsze — na r ó ż n y c h oficjalnie popieranych kiermaszach. Niepokoi nie fakt sprzodaży ja­ kichś lepszych czy nawet gorszych obrazów, ale niemal oficjalne montowanie „ d r u g i e g o r y n k u " , stwarzanie bodź­ ców do komercjalizacji twórczości, z założenia przecież amatorskiej, a więc bezinteresownej. Popularyzacja sztuki słabej, pseudo-sztuki, w kraju, gdzie amatorszczyzna wdziera się r ó ż n y m i szczelinami— do wzornictwa przemysłowego, do p a m i ą t k a r s t w a , do rze­ m i o s ł — musi b u d z i ć n i e p o k ó j . Konieczne jest więc p r z e m y ś l e n i e tego zagadnienia i wy­ eliminowanie niedobrych p r a k t y k . Jest to bodaj że naj­ bardziej pilna i w a ż n a sprawa w ś r ó d zarysowanych tu problemów. Twórczość nieprofesjonalna zajmuje w a ż n e miejsce wnaszej kulturze. Jest zjawiskiem rozwijającym się dynamicznie, ciekawym i bynajmniej n i e ł a t w y m do sterowania. Toteż dobrze, że w ślad za Triennale zostanie zorganizowane sympozjum poświęcone problemom niezawodowej, amator­ skiej plastyki. Powinno ono p r z y n i e ś ć w efekcie nie tylko d y s k u s j ę czy nawet wspólnie p r z e m y ś l i ne tezy, ale i znaleźć wyraz w polityce kulturalnej Resortu K u l t u r y . Czas po temu n a j w y ż s z y . PRZYPISY ' I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, Szczecin, Wojowódzki D o m K u l t u r y , Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich, 2—20.VI.1974 r. Koncepcja i w y b ó r prac z p r z e g l ą d ó w wojewódzkich: Zofia Bisiakowa i Aleksander Jackowski (komisarz wystawy). Katalog — opr. A . Jackowski. W y b ó r prac z Triennale pokazano n a s t ę p n i e w K r a ­ kowskim D o m u K u l t u r y , Pał&c p o d Baranami, 3 0 . V I — 25.VII.1974 r. oraz w P a ń s t w o w y m Muzoum Etnograficz­ n y m , Warszawa, 5.X—15.XI.1974r. W p l a k a c i o w g projektu Krzysztofa Pęcińskiego wykorzystano obraz Ogród Bazylego Albiczuka z D ą b r o w i c y D u ż e j , pow. Krasnystaw. 2 Por. W ł . Cichocki, Praca oświatowa w Muzeum Sztu­ ki w Lodzi [ w : ] Rocznik Muzeum Sztuki w Lodzi 1930—1962, Łódź 1965," s. 161, 166. F o t . ; E . K o z ł o w s k a — T o m c z y k — i l . 2 1 ; L . Sempoliński—il. 20; St. S t ę p n i e w s k i - i l . 12 ; J . Świderski—il. 1-11, 13-19, 22, 24-47; W . W o l n y - i l . 23 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a62e870baa132610b3646f0a102a45b.pdf 1fe9b514aefb7b52e54fbe1967646686 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4714 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Podkarpacie - sztuka ludowa tkactwo, kultura materialna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4376 Title A name given to the resource Chałupa tkacka z okolic Krosna/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2; s.79-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski C H A Ł U P A T K A C K A Z K R O S N A O K O L I C Szeroki pas P o g ó r z a w z d ł u ż c a ł e g o ł u k u K a r p a t b y ł z dawien dawna bastionem domowego p r z e m y s ł u t k a c k i e g o . W y r a ź n a przewaga t k a c t w a nad i n n y m i p r z e m y s ł a m i w i e j s k i m i z a z n a c z a ł a się .także w nie­ k t ó r y c h okolicach na P o g ó r z u rzeszowskim. T k a c t w o b y ł o t u rozpowszechniono r ó w n i e ż w miastach, w ś r ó d k t ó r y c h 'szczególniejsze znaczenie m i a ł y : D ę b o w i e c , Gorlice, Ż m i g r ó d , Osiek, J a s ł o , Dębica, Biecz i Prze­ w o r s k . M n i e j s z ą r o l ę w p r o d u k c j i tkackiej o d g r y ­ w a ł o Krosno, choć i t u od r o k u 1501 i s t n i a ł cech t k a c k i . Miasto to, l e ż ą c e p r z y g ł ó w n y m trakcie ł ą ­ czącym Polskę z Rusią i Węgrami, mniejszą wagę p r z y w i ą z y w a ł o do p r o d u k c j i tkackiej, c z e r p i ą c w i ę k ­ sze zyski z Jh.9nd.l1j p ł ó t n e m t y m bardziej że m i a ł o pod swoim bokiem k i l k a w s i , k t ó r y c h m i e s z k a ń c y od bardzo dawna zaimowali sie t k a c t w e m na 'skale rarze 1 2 II. 1. Dom z 1770 r., Eugeniusz Winiarski. Korczyna. pow. Krosno. Wł. 3 KrLhJnta Wala T < L h n r = L Odrzvknń' T « k r J n i ' TTrnćoipnWri W v ? n p i TVi7rtp Twnnir7 i in * N i e w a t t i l i a HL, ^ ^ l , r ^ Z ^ ^ r I ^ ^ ^ ^ Króle z , r i f /1Zi -7 T i r J^T™;£, kancy Ł K " « z y n y ] od n a j a a ™ ^ z y c n j z a o w za m u j ą się t k a c t w e m i mimo u p a d k u tego r ę k o d z i e ł a znaj­ duje się t u 40S w a r s z t a t ó w i 316 krosien. P r ó c z tego w n a j b l i ż s z e j okolicy jest 204 w a r s z t a t ó w i 408 k r o fZ' f ^! » K o f r a y o a w y r a b i a ł a tygodniowo 1000 szt. p ł ó t n a po 60 l o k a , a okolica po 500 sztuk... . Owa zdecydowana przewaga t k a c t w a _ korczynskiego nad p r o d u k c j ą okoliczną zaznacza się r ó w n i e ż w c h w i l i obecnej, m i m o znacznego zaniku tego rze¬ miosła. Przeprowadzone badania t e r e n o w e nad architek­ t u r ą l u d o w ą P o g ó r z a w y k a z a ł y , że w k i l k u z w y ż e j j u ż wspomnianych w s i (Korczyna, K o m b o r n i a , Wola Komborska, O d r z y k o ń ) istnieje silna w s p ó ł z a l e ż n o ś ć m i ę d z y zawodowo t r a k t o w a n y m r z e m i o s ł e m t k a c k i m a rozplanowaniem w n ę t r z a c h a ł u p y . W innych wsiach s ą s i a d u j ą c y c h z K o r c z y n ą czy K o m b o r n i a , np. w Iskrzyni, K r o ś c i e n k u t u b dalej p o ł o ż o n y m I w o n i c z u , uprawianie t k a c t w a nie w y w a r ł o w p ł y w u na w y g l ą d z a r ó w n o w e w n ę t r z n y jak i z e w n ę t r z n y c h a ł u p y Podobnio jest w d z i e s i ą t k a c h innych w s i na P o g ó r z u „ _ „ , . r , i v k t ó r y c h l u d n o ś ć w mnieiszvm l u b w i e k szym stopniu .trudniła się t k a c t w e m Charakterystyczny dla c h a ł u p y tkackiej z okolic Krosna, na k t ó r ą w dotychczasowej l i t e r a t u r z e etno­ graficznej nie z w r ó c o n o baczniejszej uwagi, jest c z ę ­ sto niezmiernie r o z w i n i ę t y plan c h a ł u p y , przy czym n a l e ż y p o d k r e ś l i ć swoiste nazewnictwo, bowiem d r u g ą izbę, zwykle m n i e j s z ą , zwano „ w a r s z t a t e m " ' . Do za­ gadnienia tego w r ó c i m y jeszcze w r o z w a ż a n i a c h k o ń ­ cowych. C h a ł u p y z Korczyny, K o m b o r n i , W o l i Komborskiej i Odrzykonia są warte uwagi, dlatego że zachowane fi W ] s a m 9 7 r 7 P n t t 1 obiekty stosunkowo często m a j ą ponad 100 lat, a w k i l k u wypadkach sięgają l u b n a w e t p r z e k r a c z a j ą okres d w u w i e k ó w . P o d o b i e ń s t w o , a nawet identycz­ ność r o z k ł a d u w n ę t r z c h a ł u p w tych czterech wsiach, bez w z g l ę d u na ich w i e k , pozwala p r z y p u s z c z a ć , że istnieje j a k i ś w s p ó l n y czynnik k s z t a ł t u j ą c y plan — nazwijmy ją skrótowo — korczyńskiej chałupy, k t ó r a w y s t ę p u j e w trzech zasadniczych odmianach, a mianowicie: 1. na planie d w u t r a k t o w y m , 2. na pla­ nie p ó ł t o r a t r a k t u mieszkalnego, 3. na planie p ó ł ­ t o r a t r a k t u gospodarczego. Stosunkowo najprostsza — nie b i o r ą c pod u w a g ę t y p u biedniackiego (tabl. l/l) — jest c h a ł u p a na p l a ­ nie p ó ł t o r a t r a k t u gospodarczego (tabl. 1/3). Ma ona dwie izby w amfiladzie, oddzielone s z e r o k ą sienią od stajni i komory. T y p ten, powszechny w p ó ł n o c n e j części pow. gorlickiego, n a l e ż y t u do r z a d k o ś c i . Po­ w s t a ł on najprawdopodobniej w ó w c z a s , gdy z k o m o ­ r y , k t ó r a z a j m o w a ł a całą szerokość c h a ł u p y po d r u ­ giej stronie sieni, wydzielono osobne pomieszczenie dla b y d ł a trzymanego uprzednio w pierwszej ( d y m ­ nej) izbie Supozycja p o w y ż s z a nie z n a j d u j ą c a po¬ twierdzenia w omawianych wsiach • te?o rfłrfysiu inr?vkładaich z terenu o n w £orlickio£o t a r ^ w T k i ^ n f W T ł M P * * W . d v r 7 n n ś ć wvsteno ' wLa „lunraUkł,, r J L r t n r ™ * / n r,ÓW nd a pytkackierPOTzedł tu inTądrogą Jeśli przyjmiemy, że starszy (choć nie p i e r w o t n y ) podział c h a ł u p y z a s a d z a ł się na planie: izba — izba — sień — komora, w ó w c z a s prawdopodobne stanie się przypuszczenie, że po u s u n i ę c i u b y d ł a z pierwszej izby do k o m o r y po drugiej .stronie sieni, wydzielono z tej izby m a ł ą k o m ó r k ę z w e j ś c i e m z sieni. T y p ten doskonale prezentuje c h a ł u p a z W o l i Komborskiej z 1809 r. (tabl. 1/2) oraz z K o m b o r n i z 1860 r. (tabl. 1/5). O d m i a n ą jego jest w y d ł u ż e n i e k o m o r y aż do ściany szczytowej, przez co skraca się r ó w n i e ż izbę drugą „ w a r s z t a t " . W a r i a n t ten w y s t ę p u j e z a r ó w n o w planie p ó ł t o r a t r a k t o w y m (tabl I I / 5 ) j a k i d w u t r a k t o w y m (tabl I I / l ) przy czym niekiedy, zamiast iednpi d ł u s i a i k n m o r v sa na t v m samvm mieiscu dwie k r ó t s z e (tabl. 1/7, I I / 2 , 3) b ą d ź z a m f i l a d o w y m 79 �T T i St , W, » 3 / 5 |i ' Ko r 1 Wr i i u - ^ j — „ Ko i — i St Ko 4 — B | n ) s v s <( 5 / Ko f | L J Wy X U - i - Tablica u k ł a d e m d r z w i k o m ó r (tabl. II/3), toądź też z u p e ł n i e niezależne od siebie (tabl. 1/7, II/2). C h a ł u p a na planie d w u t r a k t o w y m w y s t ę p u j e w d w u zasadniczo r ó ż n y c h odmianach. Pierwsza cha­ rakteryzuje się istnieniem d w u izb w amfiladżie (tabl. 1/4, 6, 7, 8, I I / l , 3), druga natomiast jest k l a ­ sycznym d w u t r a k t e m , m a j ą c y m po dwa r ó ż n e po­ mieszczenia po obu stronach sierli (tabl. II/4). Odmiana druga, m i m o że jest reprezentowana przez obiekt p o c h o d z ą c y z r o k u 1840 (tabl. II/4) interesuje nas t y l k o marginesowo (ze w z g l ę d u na nazewnictwo), gdyż pozostaje w sferze szerokiego za­ s ię gu .typowego planu dw.utraktowego, a w omawia­ nych wsiach (oprócz Odrzykonia) w y s t ę p o w a ł a rza­ dziej. Natomiast pierwsza odmiana jest t u powszech­ na. Powstanie jej m o ż n a by t ł u m a c z y ć w z a j e m n y m i w p ł y w a m i o m ó w i o n e g o w y ż e j p ó ł t o r a t r a k t u gospo­ darczego i p ó ł t o r a k Lr a k t u mieszkalnego {por. tabl. 1/3 i 2 oraz t a b l . 1/5 i II/6), czego nie zmienia fakt istnie­ nia drobnych różnic, jak np. wydzielenie jednej ko­ m o r y obok izby (tabl. 1/4, 6), s k r ó c e n i e „ w a r s z t a t u " na rzecz k o m o r y (tabl. II '3) oraz amfiladowy u k ł a d k o m ó r w z d ł u ż części mieszkalnej (tabl. U/2, 3), lub wre-szcie zaprojektowanie jednej d ł u g i e j k o m o r y za­ miast d w u k r ó t k i c h (tabl I I / l ) r P o w y ż s z a p r ó b a genetycznego n a ś w i e t l e n i a rozwo­ j u c h a ł u p y tkackiej nie idzie w parze z m o ż l i w o ś c i ą chronologicznego o k r e ś l e n i a powstania poszczególnych odmian. Musiało się to stać dość dawno, jeśli zacho­ w a n y obiekt z poł. X V I I I w. (tabl. 1/6 oraz i i . 2) sta­ nowi już z w a r t ą i d o s k o n a l ą k o n s t r u k c j ę , k t ó r a prze­ t r w a ł a bez zmian w c h a ł u p a c h budowanych na t y m planie jeszcze na p o c z ą t k u X X w. Możliwe, że badania archiwalne pozwolą przy­ najmniej w części w y j a ś n i ć to zjawisko, chociaż do­ 80 tychczasowe poszukiwania nie d a ł y p o ż ą d a n y c h ników. l wy­ Opisywana t u c h a ł u p a t k a c k a b y ł a budowana z drzewa j o d ł o w e g o ; w 2. poł. X I X w. często jeszcze z hali o k r ą g ł y c h l u b przecinanych na pół, w cza­ sach nowszych z b i e r w i o n o przekroju p r o s t o k ą t n y m . N a r o ż n i k i c h a ł u p y w i ą z a n o „ n a o b ł a p " . T y l k o nie­ liczne b u d y n k i m a j ą w ę g i e ł „na r y b i ogon", przy czym najstarszy z. zanotowanych :w c h a ł u p a c h tego t y p u pochodzi z 1846 r. C i ę t y jest on jednak dość nie­ zręcznie, co wskazuje być m o ż e na b r a k w p r a w y cieśli meprzyzwyczajonego jeszcze ido tego rodzaju zaciosów. Nieco częściej spotykamy węgieł „ n a r y b i ogon* w c h a ł u p a c h budowanych pod koniec X I X stulecia C e c h ą starych c h a ł u p k t ó r e z a c h o w a ł y się do c h w i l i obecnej, całości bielone zręby. C z ę ­ 1 ściej jednak spotyka się b u d y n k i mieszkalne zapusz¬ czone rnoa na b r ą z o w o l u b czarno z Dobielonvmi w ę g ł a m i i szparami m i ę d z y •poszczególnymi b i e r w l o nami ( i l 5) Z r ą b c h a ł u p y n a k r y t y jest czterospadowym da­ chem, poszytym terasowato s ł o m ą ze wzmocnionymi n a r o ż a m i " . Kalenica o b ł o ż o n a jest m i e r z w ą i p r z y ­ ciśnięta „ k o ź l i n a m i " . Dachy d o m ó w .nowszych (2. poł. X I X w.) zaopatrzone s ą często w „ w i a t r a k " (ił, 6), t j . duży, p r o s t o k ą t n y o t w ó r , przez k t ó r y wrzuca się na strych s ł o m ę l u b siano " . Dachy są z r e g u ł y 2 do 2,5 raza wyższe od w i ­ docznej części z r ę b u . Znaczna ich w y s o k o ś ć i o s t r o ś ć spadu połaci dachowych nie jest jednak c e c h ą cha­ r a k t e r y s t y c z n ą c h a ł u p y tkackiej, g d y ż takie proporcje są t u powszechne i to w bardzo szerokim zasięgu. W konstrukcji dachowej typowe jest u k ł a d a n i e p ł a t w i w jednej l i n i i ze z r ę b e m . �Tabitca 1 Legenda: Wr • • warsztat, l — izba, • komora, i' - • sień, Ko st I stajnia, zim W — .S' izba zimno. 1 — Korczyna-Zawiśle, plan chałupy (rekonstrukcja stanu pierwotnego), bud. w ¡846 T. Wl. Maria Cieplik. Z — Wola Komborska, plan chałupy nr 9, bud. ok. 1800 r. (wym.: dl. Wr i I — 7,8 m, S — 3 m, St — 3,8 m). Wl. Antoni Długosz. 3 — Kom.bornia, plan chałupy bud. ok. 1820 r. Wl. Franciszek Kwalek. 4 — Wota Komborska, plan zagrody nr 9 bud. w 1829 r. (wym.: szer. B — 6,2 m, Ko — 1,7 m; dł. Wr — 3,8 m, I — 4,5 m, S — 2,fi m, St — 3,3 m, B — 3,0 m). Wl. Władysław Krzysik, 5 — Kombornia, plan zagrody nr 166, bud. ok. 1860 r. (wym.: szer. 5,5 m, dl. Wr — 2,5 m, I — 4.6 m, S — 2,1 m, St — 3,5 ni, Ii — 3.0 m). Wl. Halina Surmacz. 6 — Korczyna-Zawiśle, plan chałupy nr 430, bud. w 1756 r., Ko i St zostały zburzone (wym. zachowanej części: szer. 6,0 m i dł. 10,0 m). Wl Andrzej Wilusz. 7 — Korczyna-Górna Wieś, plan chałupy bud. w 1770 T. (cześć gospodarcza została obecnie częś­ ciowo przerobiona). WL Jakub Urbanek. S — Korczyna, plan typowego domu tkacza wg ma­ teriałów inż. Baruta. II. 2, 3. Dom. z 1756 r. (całość i fragment), pow, Krosno. Wl Andrzej Wilusz. 3 "y'- boisko. Korczyna, Charakterystyczne dla c h a ł u p y tkucklc-j jest u k ł a ­ danie p o w a ł y w izbic na wyżs/.yru poziomic aniżeli w „ w a r s z t a c i e " . R ó ż n i c a w poziomie powal docho­ dząca w starych domach niejednokrotnie do pół me­ t r a jest rzeczą normalna, p o w s z e c h n ą d a w n i e j nie t y l k o na t y m terenie. Wiąże się ona z k u m o ś r i ą cha­ łup, k t ó r e j u ż po I wojnie ś w i a t o w e j s p o t k a ć t u m o ż ­ na b y ł a bardzo rzadko, a sporadvcznie t r a f i a ł y sic jeszcze oo r o k u 1955 Pierwsza izb-i w k t ó ^ e i kortc e n t r o w a ł o się życie m i e s z k a ń c ó w , b y ł a dymna. Po­ ziom r>owałv bvł w n i c i w ^ ż s z r co p o z w r l ^ ł o n? swobodniejsze, unoszeni tuchodzącego przei J v m T ,ij niprwotnic l f i v i d l ' n l o v v otwó^ w C'r t'' , , o J L r f ń « - » * W H uow-.lv » D-uc'. V t o m u t r z y m a n a ciepta s y t u a c j ę obserwujemy MU ,m w l f t f n sunku do komory czy u-/ sic ni . n izb" wa s z a a .o^n.e/. po dru Z a S oo"'"lc ' a b n , , >l.. ' ! o n nom0 l l su- ( ! > C h a r a k t e r y s t y c z n ą roehą kurnych r h a ł u p były pol c n ł c b i e g n ą c e wzdłuż ś « p : > d "afitem. Ilość ich dochodziła czasem do «. jak nj>. w c h a ł u p a A n d r / r Wilusza z Korczyny Ijudow..!-.!.-] w 17M; ¡i'.. ?.Y. parami obiogają one Uh", dnokoł.-.. nv-„ikif .a,-. było stosowanie p o j c d > : u / y r h połcia bu-unącyc h A - okół izby. T a k i u k ł a d m,i mio.wcp w c h a ł u p i e St. Wawrzykowicza z K o r a b o m i . bmlow;.ticj w o-tMnim ć w i e r ć w i e c z u X V I I I M - i l n i a ( i l . K Naia'o>c;-l za­ k ł a d a n o 4 polonie, po 2 w ' d ł u ż równolr-łych 7 linia kn1nnicv Pndnh^r, ,ak ws.-H.-ir noteni.- M i ^ v ły do suszenia drew, a !akżc - ^ h i i a i y ! l a k - . . w ogóle. : K o r c z y ń s k a tha«u|>d u v . u a wy­ g l ą d e m z e w n ę l r / . n y m od c h a ł u p wsi oko;U :nyc;i prze­ de wszystkim ilością okien, (o jest lU-luiaiius kuf.^-kw e n c j ą 2 izb w amfaaJzic; WHŻ>.iit.-j>z.ynł atol: f;.k- �Legenda: Wr — warsztat, I - izba, iz — izdebka, Ko komoro, S - sień, St — stajnia, B - boisko. 1 — Kombornia, (wym.: szer. 3,6 m, I — 3,9 m). Wł. 2 — Kombornia, Stanisław plan zagrody nr 3, bud. w 1834 r. Wr ~ 5,6 m, Ko — 1,5 m; dl. W r — 5,0 m, S — 3,0 m , St — 4,5 m B — Zofia KtapfcoWi. plan chałupy bud. w 1781 r. Wł. Krzysik. Kombornia plan chałupy ew. ok 1780 r iel 6 a tr0m nr 134, bud. ok. 1800 r., ? / , H T? u ici £, r ° \ Vlan zagrody nr 411, bud. ok. 1840 r. Wł. Jan Urbanek. Kombornia, plan chałupy nr 93, bvd. ok. 1850 r. (wym.: szer. 7,0 m; dl Wr — 3,5 m, I — 4,8 m, S — 2,7 m, St — 3,7 m). Wł. Wojciech Preisner. Odrzykoń, plan chałupy nr 199, bud. w 1874 r., komora dostawiona później, gdy pierwotną ko­ morą zamieniono na izbę. Wl. Jan Preisner. Czarnorzeki, typowy plan starych zagród. Korczyna, plan chałupy bud. w 1780 r. Wł. Ka­ rol W i n i a r s k i . G r a W- 82 ZI �tern jest funkcja drugiej izby, k t ó r a — j a k j u ż w y ż e j wspomniano — jest miejscem pracy. Stojące t u warsztaty -tkackie (często po 2, nawet 3 w jednej izbie) w y m a g a ł y odpowiedniego o ś w i e t l e n i a . Ś w i a t ł o dzienne, p r z e n i k a j ą c e do „ w a r s z t a t u " , uzależnione jest od usytuowania c h a ł u p y w stosunku do stron ś w i a t a . Z obserwacji terenowej w y n i k a , ż e c h a ł u p y tkackie m a j ą lokalizację f r o n t e m na p o ł u d n i e , b ą d ź też skie­ rowane są szczytem „ w a r s z t a t u " na p o ł u d n i e . A n a l i ­ za 40 o b i e k t ó w wykazuje, że z a r ó w n o w c h a ł u p a c h najstarszych j a k i nowszych p r z e w a ż a 5 o k i e n z tego 2 w pierwszej izbie i 3 w drugiej. Na drugim miejscu w zesta.wieniu jest 6 oki sn z tego ponownie 2 oierwszei izbie i a ż 4 w druffiei Jeśli w drusiei izbie znaiduia sie 3 okna to 2 z nich sa w ścianie <57C7Vfo w e i trzecie zaś w W ł a d k u ™ * t u « w n i » r h J L v a frontom na n o ł u d m e JndniP wfiwr hih Crfv ' lL nd »« ft t ?a*n(iii rftumł**7ki™,«7W „' ! , » ? m n» ™ I^TnnJ„HnLr " !H 711 ,' a " rip n k n n , 7 , 1 * , « T i . W ,v , ™ 7 7 n z a e w m a i l sobie j a k n a j w i ę k s z ą i l o i ć ś w i a t ł a P Nie l e k c e w a ż o n o jednak r ó w n i e ż ś w i a t ł a p ó ł n o c ­ nego, o czym ś w i a d c z y spory odsetek c h a ł u p z 4 o k ­ nami w „ w a r s z t a c i e " . W takich wypadkach umiesz­ czano 2 okna w ś c i a n i e szczytowej, 2 p o z o s t a ł e zaś w ś c i a n a c h d ł u ż s z y c h c h a ł u p y . P o s t ę p o w a n i e podobne przy 3 oknach w „ w a r s z t a c i e " b y ł o zjawiskiem w y ­ j ą t k o w y m (tabl. 1/3). Jeszcze dziś m o ż n a znaleźć cha­ ł u p y , w k t ó r y c h ilość okien w „ w a r s z t a c i e " odbiega od p r z e c i ę t n e j liczby. N p . dwie stare c h a ł u p y tkackie w Korczynie i W o l i K o m b o r s k i e j m a j ą w „ w a r s z t a c i e " aż 7 okien, z tego 3 w ścianie szczytowej i po 2 w ś c i a n a c h dłuższych. » Zaopatrywanie w okno l u b okna ściany północnej czy wschodniej m i a ł o prawdopodobnie sens szczegól­ nie w ó w c z a s , gdy w izbie b y ł y ustawione 2 lub 3 warsztaty tkackie. W i ę k s z a ilość okien w starych c h a ł u p a c h b y ł a konieczna r ó w n i e ż ze w z g l ę d u na ich w y m i a r y , k t ó r e w a h a ł y się w granicach 40X30 cm. » I n t e r e s u j ą c y jest fakt, że w ł a ś n i e w najstarszych zachowanych obiektach (budynek n r 430 w Korczynie z 1756 r., budynek nr 410 w Korczynie z 1770 r., budynek K a r o l a Winiarskiego w Korczynie z 1730 r.) „ w a r s z t a t " ma aż 4 okna. Prawdopodobnie szczegół ten z w i ą z a n y jest z istnieniem w n i m k i l k u warszta­ t ó w , k t ó r e w X I X w . zaczęto r e d u k o w a ć , gdy nie b y ł o j u ż tak szerokiego zbytu na s a m o d z i a ł o w e p ł ó t n a . 1 B Inne szczegóły z w i ą z a n e z b u d o w ą c h a ł u p y (tip. łączenie k r o k w i , k o n s t r u k c j a drzwi, odrzwi, okien itp.), k t ó r e nie są typowe dla k o r c z y ń s k i e j c h a ł u p y tkac­ kiej, lecz są powszechne w szerszym p r o m i e n i u , nie b ę d ą t u omawiane. Z w r ó ć m y jeszcze u w a g ę na zagadnienie, k t ó r e t y l k o wspomniane zostało na p o c z ą t k u , a mianowicie na n o m e n k l a t u r ę drugiego pomieszczenia mieszkalne­ go. Nazywanie go „ w a r s z t a t e m " p r z e t r w a ł o powszech­ nie do c h w i l i obecnej, m i m o ż e często w domu od dawna nie m a już w a r s z t a t ó w t k a c k i c h , co w i ę c e j , w nowych domach dwuizbowych drugie pomieszczenie nazywane jest „ w a r s z t a t e m " nawet w ó w c z a s , gdy jego m i e s z k a ń c y nigdy b e z p o ś r e d n i o nie z e t k n ę l i się z t y m n a r z ę d z i e m produkcji. Zasięg nazwy „ w a r s z t a t " w y k r a c z a poza wsie: K o r ­ czyna, Komboraia, Wola Komborska i O d r z y k o ń ; znajdujemy ją r ó w n i e ż w K r o ś c i e n k u W y ż n e m , Czarnorzekach i B i a ł o b r z e g a c h . " D l a K r o ś c i e n k a , k t ó r e b y ł o pierwotnie o s a d ą czysto n i e m i e c k ą , charaktery­ styczny jest u k ł a d w n ę t r z pokazany na tabl. I I / 4 , a w i ę c nietypowy dla omawianej c h a ł u p y tkackiej. M i m o to izba mniejsza b y w a t u nazywana „ w a r s z t a ­ tem". O k r e ś l e n i e to zostało t u przeniesione z Korczy­ ny i miesza się z terminem „ i z d e b k a " , powszechnie spotykanym we wsiach l e ż ą c y c h na p o ł u d n i e od Krosna, 11. 4. Dom z 1846 r., Korczy­ na, pow. Krosno. W i . Maria Cieplik, 83 �7 Bardziej i n t e r e s u j ą c e jest przeniesienie tej nazwy do Czarnorzek, wsi leżącej na obszarze zamieszka­ n y m przez tzw. Z a m i e s z a ń c ó w , t j . l u d n o ś ć m i e s z a n ą p o l s k o - r u s k ą . W czasie b a d a ń znaleziono w tej w s i tylko jedną chałupę z układem wnętrz odpowiadają­ cym planowi na tabl. 1/4, a j e d n o c z e ś n i e stwierdzo­ no, że t y p o w y m rozplanowaniem w n ę t r z a c h a ł u p y w Czarnorzekach jest z w y k ł y d w u t r a k t (tabl. II/7) z izbą i „ w a r s z t a t e m " po jednej stronie sieni oraz s t a j n i ą i k o m o r ą po drugiej. Szeroka wjazdowa sień p e ł n i ł a (i pełni) z b r a k u stodoły j e d n o c z e ś n i e f u n k c j ę boiska, natomiast w Korczynie, K o m b o r n i i t d . oprócz b u ­ dynku mieszkalnego, ze s t a j n i ą pod jednym dachem, w s k ł a d starej zagrody wchodziła często stodoła z dwoma „ p r z y c z ó ł k a m i " , t j . s ą s i e k a m i , czasem spich­ lerz z oborą. 18 18 Tych p a r ę uwag orientuje, że nie ma w ł a ś c i w i e ż a d n e g o p o d o b i e ń s t w a między budownictwem K o r ­ czyny, K o m b o r n i i t d . a budownictwem Czarnorzek, podobnie jak nie ma m i ę d z y n i m i analogii osadni­ czych, Czarnorzeki założone zostały później niż K o m ­ bornia (2. pol. X I V w.) czy Korczyna (koniec X I V w.) i z całą p e w n o ś c i ą p r z e w a ż a ł t u p o c z ą t k o w o element ruski (podobnie jak w innych wsiach „ Z a m i e s z a ń c ó w " ) , skoro w 1600 r. wybudowano t u cerkiew, a nie kościół. B y ć może, że o d r ę b n o ś ć etniczna Czarnorzeczan j u ż w ó w c z a s zaznaczała się w pełni w y k s z t a ł c o n y m d w u t r a k t o w y m planem zagrody chałupy z sieniąboiskiem. M o ż n a w n i o s k o w a ć o t y m na tej podstawie, że t y p ton (odnośnie do starych d o m ó w ) do dziś jost oow^zfchtiv i i^dvnv fnalozY t u wvk3uczvć dom M a r i i Kwolek fcVórv l L n n o w v / i a k również u m nf nv „ P hvł L n a Z ™ * . n Jńwr-L ;» „„ n L ZZjr™,> i m l r „ T „ L i KnrU^ iThv l -Z!;? •„, Jl 1 ^ 7 ^ ^ ™ » ™ ^ wiający jest w t y m wypadKu tylKo la-Kt «°™j*° zaniku w ł a s n e j nazwy na drugie pomieszczenie miesz­ kalne, co ewentualnie m o ż n a by t ł u m a c z y ć t y m ze pierwotnie było ono c i e m n ą k o m o r ą M o r ą zamienio¬ no na miejsce pracy, czyli „ w a r s z t a t . P o c h o d z ą c a t c a z Korczyny nazwa m o g ł a zostać uznana za „ s z l a c h e t ­ niejszą", gdyż Korczyna b y ł a w stosunku do Czar­ norzek miasteczkiem i p u n k t e m h a n d l o w y m " . Naz­ wa ta została p r z y j ę t a w Czarnorzekach z a r ó w n o przez l u d n o ś ć polską, jak i r u s k ą (50°/»), m i m o że ci ostatni nie zajmowali się tkactwem » . R o z w a ż a n i a dotychczasowe w m a ł y m t y l k o stop­ niu n a ś w i e t l a j ą g e n e t y c z n ą s t r o n ę zagadnienia i to t y l k o z technicznego p u n k t u widzenia, a nie histo­ rycznego, bez k t ó r e g o trudno jest r o z w i ą z a ć ten problem. Niestety, brak danych ź r ó d ł o w y c h zmusza do u ż y w a n i a t r y b u p o p u s z c z a j ą c e g o . N i e w ą t p l i w e jest t y l k o , że teren, na k t ó r y m w y s t ę p u j e omawia­ na c h a ł u p a tkacka, b y ł bardzo silnio skolonizowany przez o s a d n i k ó w niemieckich. W t y m samym mniej w i ę c e j czasie, :za panowania Kazimierza Wielkiego, p o w s t a j ą jako osady niemieckie K r o ś c i e n k o i K o m ­ bornia. W k r ó t c e w pobliżu K o m b o r n i wyrasta Wola Komborska (1457 r.), a pod zamkiem o d r z y k o ń s k i m (kamienieckim) wieś Eremberg, k t ó r a w 1446 r "wra­ ca TUŻ do swei pierwotnie Dolski&i nazwy — Odrzv k o ń * Kombornia nnezatkowo r ó w n i e ż m i a ł a n a z w ę czysto niemiecka * Odnośnie « do K r o ś e i e n k a dn skonałvm świadeetwem etnirmei nr7vnale>rinśri osadników » l i t h l i ™ ń w n r ^ 7 a 7 niemieckimi' T u też t k w i zagadka powstania o ś r o d k a tkackie­ go, a oo za t y m idzie i c h a ł u p y tkackiej z amfilad o w y m u k ł a d e m izb. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że w ł a ś n i e k o r c z y ń s k a grupa osadnicza p r z y n i o s ł a ze sobą do­ s k o n a ł ą z n a j o m o ś ć tkactwa, gdyż pobliskie Krosno ani w c z e ś n i e j , ani później nie o d g r y w a ł o w tej dzie­ dzinie d o m i n u j ą c e j r o l i . Ś w i a d e c t w o dobrej znajo­ mości tkactwa w ś r ó d niemieckich k o l o n i s t ó w daje już w X V I w . M a r c i n Bielski pisząc: ale że b y ł l u d gruby, nie waleczny, o b r ó c o n o ie do roley, do k r o w , bo sery dobrze czynią, zwłaszcza w Spiszu y na P o d g ó r z u , drudzy też k ą d z i e l dobrze p r z ę d ą , y przetoż płócien z P o d g ó r z a u nas n a y w i ę c e y " . M II. 5. Dom z okresu między 1780—1800 r., Komoornia, pow. Krosno. Wł. Stanisław Wawrzykowicz. t i �S ł o w a te, p e ł n e p o c h w a ł y dla t k a c t w a na P o g ó r z u , m u s z ą odnosić się i do naszej Korczyny. J e ś l i dostrzegamy w p ł y w elementu obcego na roz­ w ó j tkactwa, to nie stwierdzamy tego zjawiska w odniesieniu do c h a ł u p y tkackiej. P r z e m a w i a j ą za t y m fakty, że osadnicy niemieccy, k t ó r z y przez dość długi okres czasu t w o r z y l i z w a r t ą g r u p ę społeczną (o czym ś w i a d c z y u ż y w a n i e jeszcze w p o ł o w i e X V I w . nie­ mieckiego j ę z y k a ) , m i e l i czas na zakorzenienie w ł a s ­ nego s t y l u budownictwa, a nawet na narzucenie go kmieciom polskim, co się jednak nie s t a ł o . W r ę c z przeciwnie, koloniści p o l o n i z u j ą się w całej swej m a ­ sie, p r z y j m u j ą c miejscowe zwyczaje i tradycje. Można p r z y p u s z c z a ć , że c h a ł u p y tkackie z wczes­ nego okresu pokolonizacyjnego p o s i a d a ł y t y l k o j e d n ą izbę m i e s z k a l n ą , a r o z w ó j w e w n ę t r z n y c h a ł u p y w k i e r u n k u w z d ł u ż n y m zaczął się od sztucznych prze­ działów poprzecznych izby, m a j ą c y c h na celu oddzie­ lenie p r a c u j ą c y c h tkaczy od b y d ł a s t o j ą c e g o w izbie i — co w a ż n i e j s z e — od dymnego pieca. Przypusz­ czenie t a k i e potwierdzają, i s t n i e j ą c e dziś jeszcze cha­ łupy, dawniej dymne, w k t ó r y c h dokonano p o d z i a ł u pierwotnie jednego pomieszczenia (izba, piekarnia) na k u c h n i ę (izba) i i z d e b k ę . T a k i proces rozwojowy m o ż n a często z a o b s e r w o w a ć we wsiach p o w i a t u gor­ lickiego, jasielskiego i tarnowskiego. W tak p o w s t a ł e j c h a ł u p i e o d w u izbach m ó g ł n a s t ą p i ć dalszy r o z w ó j w n ę t r z a , scharakteryzowany początku. Analogicznie do c h a ł u p y k o r c z y ń s k i e j , budynki mieszkalne z dwiema izbami w u k ł a d z i e a m f i ł a d o w y m , w z d ł u ż k t ó r y c h biegnie komora, w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e gorlickiej (np. w i e ś P ę t n a , M a ł a s t ó w , Ropica G ó r n a ) , a sporadycznie w Sanocktem i Brzozowskiem (np. B l i z n o ) " . Co do wsi Blizne m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że p o d o b i e ń s t w o w roz­ planowaniu w n ę t r z a jest w y n i k i e m bliskiego jej s ą ­ siedztwa z wsiami t k a c k i m i spod Krosna. W innych jednak wsiach, a szczególnie u Ł e m k ó w gorlickich, c h a ł u p y takie s ą w y t w o r e m miejscowym, chronolo­ gicznie p ó ź n i e j s z y m (2. pol. X I X w.), w y r o s ł y m na gruncie ewolucji. W s k a z y w a ł o b y to, że r ó w n i e ż cha­ ł u p a k o r c z y ń s k a m o g ł a r o z w i n ą ć się samoistnie na Kruncie rodzi m y m bez u d z i a ł u w o ł v w ó w obcych Dotvczv to szczLólnie ewentualnego Niemk o l o n i s t ó w , k t ó r z y mogli p r z e n i e ś ć n i e k t ó r e LTWU C7f>7ft?ółv i r c h i t p k t r i n i r 7 n p ,11 ze twJnrvrh tfarwh , dvh a f i I p „ T pozwairnrprzTp™ frm Rrnk L^Zfńi 9 i7"hv w iPrtnak- 'Ymfilir^ipł riarwrf. dn ^rr^Zch II. 6. Dom z 1810 r., Krościenko Wł. Jan Podkul. Wyżne, pou>. Krosno. natomiast zwrócić u w a g ę , że np. stare c h a ł u p y t k a ­ czy ł u ż y c k i c h p o s i a d a ł y t y l k o j e d n ą i z b ę . Tak sa­ mo było na D o l n y m Ś l ą s k u , gdzie w jednej izbic opatrzonej wieloma oknami s t a ł o .kilka w a r s z t a t ó w tkackich . Nomenklatura architektoniczna w Korczynie, K o m b o r n i i t d . jest w y r a ź n i e jednoznaczna; nazwy w rodzaju „ p r z y c z ó ł e k " (sąsiek), „boisko", „ s p o d e k " (podwalina), p o g r ó d k a " , „ d y m n i k " , „ p i ę t k a " (kołek w b i t y w k r o k i e w pod p i e r w s z ą l i s t w ą ) , „ z a t y l n i k " (szczyt przy domu dwuspadowym), „koźliny", „ k a l e ­ nica" lub wierzb" oosadzka" (nłaszczyzna pieca chlebowego) , „ n a l e p a " , „ w i a t r a k " , „ z a w ó j " (zasu! S 2B 3U (bant) SQ dość j n o c n v m do™ w o dcm że we wsiach p i e r w o t n i e niemieckich b u d o w ­ nictwo miało wszelkie cechy r o d z i m e . R e a s u m u j ą c wszystko, co zostało t u powiedziano na temat c h a ł u p y tkackiej z okolic Krosna, n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że wsie: Korczyna, K o m b o r n i a, Wola Komborska, O d r z y k o ń , zasiedlone kolonistami nie­ m i e c k i m i , r o z w i n ę ł y na s k a l ę z a w o d o w ą domowy p r z e m y s ł t k a c k i , k t ó r y to czynnik z a w a ż y ł na k s z t a ł ­ t o w a n i u się w n ę t r z a c h a ł u p y z osobną izbą do p r a ­ cy z w a n ą powszechnie warsztatem" Nazwa ta prze­ n i k n ę ł a do k i l k u s ą s i e d n i c h wsi. O m ó w i o n y t y p cha­ ł u p y r o z w i n ą ł się na polskim terenie, o czym ś w i a d ­ czy z i r ó w n o nazewnictwo j a k i o ó l n e p o d o b i e ń s t w o szczegółów technicznych na c a ł y m obszarze P o g ó r z a . 3l ff Warto PRZYPISY 1 Por. Madurowicz j P o d r a ż a , Regiony gospodar­ Małopolski zachodniej w drugiej polowie w., K r a k ó w — W r o c ł a w 1958, s. 112. Jw. Wł. Sarna, Opis p o w i a t u krośnieńskiego, Prze­ m y ś l 1898, s. 245. Madurowicz i P o d r a ż a , op. cit., na s. 112 poda­ ją, że do n a j w a ż n i e j s z y c h w s i tkackich w w o j . rze­ szowskim n a l e ż ą : Libusza, Korczyna, Komborni a, S ę ­ kowa, Siary, Rzepiennik, Olszyny, Czechowice, L u b eza i Ryglice. To samo znajdujemy r ó w n i e ż u Wł. Sarny, op. cit., s. 355—356. cze XVIII 2 3 4 5 6 Szkic niniejszy oparto na m a t e r i a ł a c h a r c h i ­ w a l n y c h IS P A N w Krakowie, zebranych w czasie b a d a ń w 1959 r. ' Br. Gustawowicz w szkicu O ludzie Podduklańakim w ogólności, a Iiooniczanach w szczególności, L w ó w 1900, osobna odb. z „ L u d u " , t. V I , s. 19 p i ­ sze: „...w Iwoniczu p r a w i e k a ż d y gospodarz zna się na tkactwie". Brzmienie ludowe: warsztat, warstat, wasztat. B r a k d o w o d ó w na o m a w i a n y m terenie o d n o ś ­ nie do podanej hipotezy jest całkowicie z r o z u m i a ł y , jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę s p o r a d y c z n o ś ć w y s t ę p o ­ wania tego Todzaju c h a ł u p y . 8 a 85 �w Por. J. Czajkowski, Zagroda wydłużona typu bielsko-hajnowskiego, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1961, nr 3, s. 163, przyp. 9. O t w ó r ten w terminologii ludowej omawianych wsi b y w a nazywany r ó w n i e ż „ w y g l ą d e m " , „facja­ tom", „ f a c y j a t e m " . Geneza „ w i a t r a k u " łączy s i z po­ w a ł ą w sieni. W czasach k i e d y nie było tam p o w a ł y , s ł o m ę podawano przez sień. Z chwilą l i k w i d a c j i k u r ­ nych p i e c ó w i niestosowania m ł o c k i w sieni, zaczęto t u kłaść p o w a ł ę . T y m s a m y m w i ę c n i e m o ż l i w e stało się podawanie .słomy przez sień.. W c h a ł u p i e z 175e r. „ d y m n i k " jest w y c i ę t y nad drzwiami do sieni. Pierwotnie nie b y ł o go w ogóle. 'Należy p r z y p u s z c z a ć , że w y c i ę t o go dlatego, by zapobiec zbyt częstemu, zwłaszcza w zimie, o t w i e ­ r a n i u d r z w i do sieni celem wypuszczenia dymu. W y s o k o ś ć p o w a ł w poszczególnych c h a ł u p a c h jest bardzo z r ó ż n i c o w a n a , np. w c h a ł u p i e z 1834 r. dla W r — 2,3 m . I — 2,8 m , S — 3,0 m, St — 2,1 m ; w c h a ł u p i e z 1850 r. dla W r — 2,4 m , I — 2,5 m , S — 2,7 m , St — 2,0 m ; w c h a ł u p i e z 1863 r. dla W r — 2,3 m , I — 2,6 m , S — 2,8 m , St — 2,3 m ; w c h a ł u p i e z 1860 r. dla W r — 2,55 .m, I — 2,55 m, S — 2,5 m, St — 1,9 m . We wszystkich przypadkach po­ w a ł ę w sieni z a k ł a d a n o p ó ź n i e j . " W i a d o m o ś ć t ę p o d a ł doc. Fr. K o t u l a w refe­ racie T y p y c h a ł u p na Rzeszowszczyźnie, wygłoszo­ n y m na Zjeździe P T L w Ł a ń c u c i e dn. 29.IX.1962 r. " Np. w c h a ł u p i e Andrzeja Wilusza w Korczy­ nie, budowanej w 1756 r., okna szczytowe m a j ą w y ­ miar 44 X 37 cm oraz 4 3 X 3 9 cm, zaś w ś c i a n a c h dłuższych 60 X 50 cm, ale wszystkie już p o w i ę k s z a ­ ne. W bardzo -starym domu Rozalii Szender w K o r ­ czynie — Podzamczu 2 okienka w „ w a r s z t a c i e " są sześcioszybkowe i m a j ą w y m i a r 55 X 49 om, zaś szczytowe jest jednoszybkowe o w y m i a r z e 34 X 30 cm. W c h a ł u p i e K a r o l a Winiarskiego w Korczynie budo­ wanej w 1780 r. w ś c i a n a c h k r ó t s z y c h „ w a r s z t a t u " b y ł y dawniej okienka na s z e r o k o ś ć belki, r z u c a j ą c e snop ś w i a t ł a na osnowę, założoną na warsztacie tkaekim. » Do upadku r ę k o d z i e l n i c t w a p r z y c z y n i ł a się znacznie konkurencja zagranicznych fabryk (Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów siotoia-ńskicK, t. I V , Warszawa 1883, s. 398, h a s ł o : Korczyna). « O d n o ś n i e do wsi Białobrzegi nie m o g ę nic po­ wiedzieć, gdyż nie prowadzono ,t"u b a d a ń , natomiast Wł. Sarna (Opis p o w i a t u k r o ś n i e ń s k i e g o , op. eit, s. 71) pisze, że d r u g ą izbę n a z y w a j ą t u „ w a r s z t a t e m " . L u d n o ś ć tutejsza nie z a j m o w a ł a się tkactwem, a g ł ó w ­ nie — poza u p r a w ą r o l i — m u l a r s t w e m i strycharstwem. W 1898 r. b y ł t u t y l k o 1 tkacz (s. 342). " Jest to c h a ł u p a n a l e ż ą c a do M a r i i Kwolek, w y ­ budowana w 1888 r. "> W Czarnorzekach d a w n ą z a g r o d ę s t a n o w i ł t y l ­ ko 1 budynek, z konieczności w i ę c m ł ó c o n o w sieni. » O d n o ś n i e do Korczyny nie u d a ł o się znaleźć w i a d o m o ś c i czy p o s i a d a ł a ona prawa miejskie. A r c t w Nowoczesnej Encyklopedii Ilustrowanej, Warszawa 1938, s. 658, nazywa j ą miasteczkiem. To samo znaj­ dujemy w Wielkiej ilustrowanej encyklopedii po­ wszechnej, w y d . „Gutewberg", K r a k ó w (1930), t. X X (uzupełniający). Wł. Sarna, op. c i t , na s. 2 pisze: „ w powiecie k r o ś n i e ń s k i m leżą 3 miasta: Krosno, Dukla, Korczyna i jedno miasteczko: Jedlicze". W innych 11 ? 1 1 1 ! J Fot. Jerzy Czajkowski miejscach nazywa ją miasteczkiem. Jako o miasteczku podana jest o Korczynie w i a d o m o ś ć w Słowniku Geograficznym (1883), s. 398, natomiast Encyklopedia Powszechna, w y d . Orgelbranda, Warszawa 1864, s. 485 w y m i e n i a j ą jako wieś. W dokumencie z 1628 t. (Transakcja rozgraniczenia Korczyny z K r o ś c i e n k i e m , Teka Scfiineidra, n r 777, A r c h . P a ń s t w , na Wawelu) r ó w n i e ż w y s t ę p u j e j a k o wieś. Jako w i e ś wymieniona jest t a k ż e w w y d a n y m przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą Skorowidzu Miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorialnie im właściwych władz i urządzeń komunikacyjnych, P r z e m y ś l [po 1931], s. 755. B y ć m o ż e , że Korczyna zawdzięcza n a z w ę miasteczka w y j ą t k o w o d u ż e j ilości m i e s z k a ń c ó w (kon. X I X i pocz. X X w . — ok. 5000 m i e s z k a ń c ó w ) i uznaniu jej przez s ą s i e d n i e wioski za p u n k t n a n d l o w y , do czego n i e w ą t p l i w i e p r z y c z y n i ł się r o z k w i t tutejszego tkactwa. " W Czarnorzekach i s t n i a ł bardzo w y r a ź n y po­ dział pracy m i ę d z y l u d n o ś c i ą p o l s k ą i r u s k ą . Rusini zajmowali się u p r a w ą l n u i jego p r z e r ó b k ą , natomiast tkaniem t r u d n i l i się p r z e w a ż n i e Polacy. Rusini zaj­ m o w a l i się na s z e r o k ą s k a l ę — oprócz gospodarki rolnej — d o m o w y m p r z e m y s ł e m d r z e w n y m . Po­ wszechnie też zajmowano s i ę t u o b r ó b k ą kamienia (żarna, osełki itp.). O d r z y k o ń pojawia się w i r ó d ł a o h z 1392 r., a w niemieckim brzmieniu w 1410 r. (por. A . Fast¬ nacht, Osadnictwo ziemi sanockiej w latach 1340—1650, W r o c ł a w 1962, s. 125). P o c z ą t k o w o Kalbornya, Kalnborna, K a l m b o r nia, później Komborna, wreszcie K o m b o r n i a (Wł. Sar­ na, op. cit., s. 359—360; A. J a b ł o n o w s k i , Polska XVI w. pod względem geograficzno-statystycznym, „Źródła Dziejowe", t . X V I I I , cz. I , Warszawa 1902, s. 147. " Wł. Sarna, op. cit., s. 362. « Niemiecka nazwa Korczyny b r z m i a ł a w 1410 r. Kotkenhaw, a w 1419—1452 r. Kockenhaw (por. A . Fastnacht, op. cit., s. 127), ś r e d n i o w i e c z n e zaś brzmienie (Kotthczma, Kothczyna) z a c h o w a ł o się do c h w i l i obecnej (Kotczyna). Jako Kotczyna w y s t ę p u j e już w 1515 r. (A. J a b ł o n o w s k i , op. cit., s. 147), a na­ s t ę p n i e w c y t o w a n y m w y ż e j dokumencie z 1628 r. i to z a r ó w n o w t e k ś c i e pisanym po polsku, j a k i po ładnie. „Kronika Polska" Marcina Bielskiego, Warsza­ wa 1829, K s i ę g a I , s. 142, Z b i ó r Pisarzów Polskich, cz. 4, tom X I . » W e d ł u g m a t e r i a ł ó w archiwalnych Muzeum B u ­ d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku. We wsi Blizne, pcw. Brzozów, jest k i l k a c h a ł u p , w t y m jedna nawet z 1820 r. o planie podobnym do przedstawionego na Tabl. I I / 5 . B y ć może, że . ą one wzorowane na c h a ł u ­ pie k o r c z y ń s k i e j , w ż a d n y m w y p a d k u odwrotnie. Eberhard Deutsehmann, Lausitzer Holzbau¬ kunst, Bautzen 1959, s. 63. Wg relacji mgr H . Bittner-Szewczykowej, k t ó r a p r o w a d z i ł a badania nad tkactwem l u d o w y m na D o l ­ nym Śląsku. ° W Korczynie „ p o s a d z k ę " n a z y w a j ą również „watrą". Istnieje wprawdzie k i l k a nazw jak „trom", „szorc", „spichrz", „ t r a g a r z " , pochodzenia niemieckie­ go, ale są one rozpowszechnione na c a ł y m obszarze P o g ó r z a , wobec czego m a j ą związek nie t y l k o z cha­ ł u p ą t k a c k ą z okolic Krosna. — i i . 2—4; Jan Swiderski 2 1 2 3 S 2 8 2U s 3 1 — U. 1, 5, 6. Rys. Jerzy Czajkowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b5d1da5ffb5ff54eb33c8a7d7e24457.pdf b571c3ad2c331c4d88f9b8220fb2f44a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3640 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3417 Title A name given to the resource Czy słońce rodzi się 13 grudnia? - czyli rzecz o pewnej "polemice" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.77-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowska, Krystyna ; Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czy słońce rodzi się 13 grudnia? - czyli rzecz o pewnej „polemice" Krystyna Piątkowska Krzysztof Piątkowski p-afia Polska" (1991, t. 35, z. 1) opublikowała w dziale liki i dyskusje" tekst A. Lebeufa, M.S. Ziółkowskiego I M . Sadowskiego pt. 13 Grudnia, czyli rzecz o Słońcu, wdiowie i Ludwiku Stommie. gólna to polemika, osobliwa dyskusja! Zdumiewa, że ' i Pisma, które wykazywało dotąd purystyczną wręcz : o jednolitość gatunków tekstów naukowych, puszcza będący składanką preliminariów astronomicznych, . z fragmentami pracy Stommy (powiedzmy od razu: nowanych przyjętym przez autorów modelem nauki) i , , wielu pomówień i insynuacji. Czyżby nie spodziewano , Że w taki sposób podana treść, takie „ujawnione rewelacje" llją pośród po wielokroć ciekawego grona naszych etnoniezastużoną sensację, niepotrzebnie obudzą pewne nty... , że sprawa dotyczy wybitnego polskiego etnologa ka Stommy, profesora Ecole Pratique des Hautes Etudes e), człowieka nietuzinkowego i uważanego jeszcze I wyjazdem z Polski za „kontrowersyjnego". Notabene y tekstu z właściwą sobie klasą odmawiają tytułu profesoStommie (ilu polskich etnologów miało swoje katedry ptnomowanych światowych uniwersytetach?). Mało tego: ają tytuł doktorski profesora Stommy, starając się na j sposób zdyskredytować napisaną siedemnaście lat temu iwę, a także próbują postawić w kącie Osoby, które tę |p|przyjęły, zrecenzowały i pozytywnie oceniły (przyznajmy: J i o b i ą tego jednak z tak brutalną otwartością, jaką wykazują • Stosunku do L . Stommy). Czy można się dziwić, że zawany poziom „polemiki" wywołuje niezdrowe zainteru jednych, a niesmak u innych znawców polskiej ii? Przyjmijmy, ż e ten pierwszy obszar należy do l polskiego życia naukowego i zostawmy go folklorys... Spróbujmy natomiast powiedzieć o rozprawie Stommy L CO każdy polski etnolog wiedzieć powinien, a nie każdy ! czy astronom wie. tryminowana praca powstała w połowie lat siedemdziesiąkiedy to przypomnijmy — w etnografii polskiej t nadal tzw. historyczny socjologizm. Formacja ta, owana w połowie lat pięćdziesiątych przez Kazimierza wolskiego, istotę etnografii określała w perspektywie teorii: rekonstrukcji historycznej i społecznej teorii ności, opartych na materializmie historycznym. StraI badawcza nakierowana była na problem zmian kulturolirealizowana przeważnie w empirycznych opracowaniach ifrcznych (monografie regionalne czy problemołtyczne). Dominowało zakresowe spojrzenie na przedbadan przez pryzmat tematyczno-problemowy. Anna i-Pojnarowa określając tę formację pisała, że cechuje ją , emocjonalne zaangażowanie, reagowanie na aktualne By polityczne i społeczne, wynikające z sytuacji kraju, 1 izespołowość prac terenowych. Jest to główny — rzec I—nurt jej inspiracji, wysuwający konkretne pytania pod i obserwowanej i kształtowanej następnie rzeczywistości «j kraju i jej historycznego uwarunkowania" (A. I-Pojnarowa 1977: 17—18). Mieliśmy zatem do czynier l przykładem pozytywistycznej wizji ujednoliconej etnosięgającej tradycjami do X I X w., a wspartej zasadniczo nymi dezyderatami historyzmu i socjologizmu, 1 w której to optyce następowało „zbliżenie postaw metodologicz­ nych" badaczy ( K . Piątkowski 1985). Na takim tle intelektualnym powstały prace — na początku lat 70. — Ryszarda Tomickiego (wersja książkowa: J.R. Tomic­ cy 1975) i — w połowie tej dekady — Ludwika Stommy (Stomma 1981). M o ż n a powiedzieć, że przeciwstawiły się one determinującemu paradygmatowi — proponując nowy. W na­ stępnych latach pojawiły się publikacje innych znakomitych badaczy z tego pokolenia: Jerzego S. Wasilewskiego, Zbigniewa Benedyktowicza czy Czesława Robotyckiego. Nastąpił w naszej etnografii proces —jak to by określił Thomas K u h n — wymiany paradygmatu nauki. Został on jeszcze wzmocniony wraz z nade­ jściem nowych pokoleń badaczy. Dziś polska etnologia charak­ teryzuje się pluralizmem metodologicznym, mieści się w dyskur­ sie nauki światowej. D u ż a w tym zasługa Ludwika Stommy. Wystarczy spojrzeć na sytuację tej dyscypliny w Czecho-Słowacji czy, powiedzmy, w Słowenii — aby się przekonać, jakie problemy badawcze i dydaktyczne ma dziś nauka, która była dotąd peryferyjna, zamknięta na świat. Humanistyka współczesna (etnologia także) uwikłana jest we własny kontekst kulturowy. A zatem analiza etnologiczna musi spełniać i taki podstawowy warunek: tłumaczenia kultury przez kulturę — i to niezależnie od tego, czy badacz przyjmuje pozycję zewnętrznego obserwatora swego przedmiotu b a d a ń (etic), czy jego wewnętrznego interpretatora (emic). Naturalnie, etnologia w swoim rozwoju ewoluuje, wymieniając teorie, metody interp­ retacji. Wielu naszych etnologów odeszło już od ideału wyjaś­ niania odwołującego się do praw nauki i np. zwróciło się ku koncepcji konkretnego przypadku, ku koncepcji interpretacji tegoż. Wszak dzisiejsza etnologia, jak nigdy dotąd, może korzystać z wielu konwencji interpretacyjnych. I w takim kontekście możemy powiedzieć, że postawa etnologa, to po­ stawa interpretatora; dodajmy od razu, iż zmiana kierunku teorii pociąga za sobą także zmianę wyobrażenia, poprzez które stara się ona wypowiedzieć (Geertz 1983). Ale każda konwencja interpretacyjna ma swoje reguły, stawia pytania i daje odpowiedzi tylko w obranej przez siebie optyce. Stąd nie ma w takiej etnologii „czystych opisów", jedynie obowiązujących sądów, etnolog nie jest niezależnym arbitrem, ideologiem jakiejś „boskiej prawdy". Przeto nie ma również obowiązkowych podręczników, dających jedyną wykładnię ja­ kiegoś przypadku, będących czymś w rodzaju instruktażu etnograficznej mnemotechniki. Ot, differentia specifica humani­ styki! Stąd dzieło Stommy nigdy nie było traktowane jako obowiąz­ kowy podręcznik, chociaż o jego drugiej książce Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku (Stomma 1986) można powie­ dzieć, że weszła do kanonu polskiej literatury etnologicznej. Być może dziś, zarówno Tomicki jak i Stomma, inaczej napisaliby swe książki. Wszak każda praca humanistyczna zakotwiczona jest we własnym kontekście kulturowym i intelektualnym, który, jak mówiliśmy, się zmienia. Może ona służyć także jako podstawa reinterpretacji dokonanej przez innych badaczy. Na tym także polega urok humanistyki! Książka Słońce rodzi się 13 grudnia napisana została z pozycji strukturalistycznych i dotyczy struktury czasowo-przestrzennej obrzędów w polskiej kulturze ludowej. Synchroniczna analiza strukturalna powiązana tutaj została z określonym rozumie- �niem historii (niewątpliwe inspiracje francuską szkołą „La nouvelle histoire", gdzie dąży się do interpretacji „struktur długiego trwania" w perspektywie historyczno-strukturalnej). Karty publikacji wypełnia obszerna warstwa faktograficzna, dotycząca polskiej kultury ludowej XIX i XX w„ autor korzysta z bogatych źródeł etnograficznych, folklorystycznych i his­ torycznych. Jednocześnie, jak to u strukturalisty, wywód prowa­ dzony jest logicznie i elegancko. Warto dodać, że świetne pióro Stommy wymyka się z zaułków żargonu naukowego i tautologii. Książkę rozpoczynają etnograficzne opisy zwyczajów prak­ tykowanych w polskiej kulturze ludowej X I X w. w okresie Bożego Narodzenia, jakby autor sugerował czytelnikowi, że ten materiał domaga się współczesnej interpretacji. Następnie anali­ zie poddane zostały praktyki magiczne nazwane przez Stommę „magią Alkmeny", przy czym działania wykluczające i włączają­ ce badacz nałożył na klasyczny schemat obrzędów przejścia Arnolda Van Gennepa. Pozwólmy sobie tutaj na dygresję i przypomnijmy, że przyjęta w etnologii teoria rytuałów przejścia wskazuje, iż dotyczą one przekraczania pewnych granic, pewnych barier kulturowych, przechodzenia z jednego statusu społecznego w drugi. Oznaj­ miają zatem zmianę roli społecznej, jednocześnie same tę zmianę przeprowadzając. Człowiek poddany rytuałowi zostaje sym­ bolicznie oddzielony od swej dawnej pozycji i roli, następnie po przejściu przez fazę środkową, graniczną (gdzie znajduje się w zawieszeniu między różnymi stanami), zostaje mu nadany nowy status. Taka psychospołeczna interpretacja została roz­ budowana w brytyjskiej antropologii społecznej (tzw. szkoła z Manchester) i przyjęta w etnologii jako standard interpretacyj­ ny. Nakładano na to teorię konfliktu społecznego związanego np. ze sprzecznością między zasadą matrylinearną a więzią rodzinną, czy podziałem ról między mężczyzną a kobietą, lub różnymi osobami na tle władzy czy ekonomii. Warto tutaj przywołać wybitnego badacza tej szkoły Victora Turnera, który interesował się szczególnie kategorią graniczności w tego typu rytuałach, którą rozszerzył i wyprowadził z niej teorię zmiany społecznej. Moglibyśmy powiedzieć, że o ile w modelu Van Gennepa przechodzenie ludzi przez trzy fazy obrzędu przejścia powoduje zmiany w strukturze społecznej, o tyle w koncepcji Turnera same fazy dotyczą przeobrażeń społecznych powodując zmiany struktury. Stomma spojrzał na ten schemat inaczej (to jeden z walorów jego koncepcji). Skonstatował, że czas i przestrzeń w świadomo­ ści mitycznej w kulturach typu ludowego rozpada się na wiele jakościowo różnych fragmentów. A zatem czas, przestrzeń i wymiar teognozyjnokosmiczny — wyznaczają hierarchię by­ tów w tego typu kulturach, leżą więc u podstaw światopoglądu. „Pozostając w jakimś określonym czasie czy specyficznej prze­ strzeni, znajduje się człowiek w swoistym s t a n i e , z trudem porównywalnym do innych stanów, a narzucającym normy i sposób patrzenia na świat" (s. 31). Analizując na bogatym materiale czasy przejścia, przestrzenie graniczne i związane z nimi demony, stwierdził Stomma zgodnie z obraną metodą analizy, że strukturalnie zjawiska te są tożsame. Doprowadziło go to do definicji obrzędu przejścia, któremu towarzyszą: „1. praktyki magii Alkmeny + i —, 2. praktyki obrzędowo-magiczne na granicach, 3. pojawianie się demonów" (s. 43). Widać wyraźnie, że ta koncepcja pozwala na wyjście w przypad­ ku obrzędów przejścia z „ograniczenia społecznego". Pozwala także na abstrahowanie od anachronicznych „przymiotniko­ wych" określeń obrzędów (dorocznych, rodzinnych, itp.). Przy­ jęta metodologia umożliwia wreszcie postawienie podstawowe­ go dla tej pracy pytania: które obrzędy naprawdę organizowały mityczny czas, odzwierciedlały zapomnianą ludową koncepcję jego podziału? W następnej części autor przedstawiając historię świąt, po­ ddał je analizie w kontekście przyjętej koncepcji. Stwierdził, że 17 spośród nich spełnia warunki obrzędu przejścia. Okazało się przy tym, że wybór dokonany przez kulturę typu ludowego niekoniecznie bywa adekwatny do hierarchii ważności świąt chrześcijańskich ani do czasu i miejsca ich narodzin. Pojawia się tutaj ślad praktyk przedchrześcijańskich, co Stomma wydoby­ wa, ukazując jednocześnie historyczne tło chrystianizacji. Wreszcie przechodzi do ludowego kalendarza, stawiają! że dni ludowych obrzędów przejścia są parami symetiB względem zimowego i letniego przesilenia słonecznego. Stfl się zrozumieć istotę ludowego sposobu myślenia o kalcnft starając się jakby „wejść do głów" depozytariuszy kultunl ludowego, Stomma wyraźnie zauważa różnicę między I zmityzowanym postrzeganiem, a scjentystycznym badaj astronomów. Pisze: „Nieporozumienie zaś na tym się zal gdy astronomowie podają nam precyzyjny termin przeaB opierają się na równie precyzyjnej, astromatematycznej p l globu ziemskiego względem Słońca, zobiektywizowanej r l wistości kosmicznej. My natomiast — ułomni nie wtajeiml — możemy oglądać gołym okiem jedynie zjawiska spaczol na skutek refrakcji astronomicznej, (...) paralaksy i innycH zaburzeń. (...) Nie wdając się więc w szczegóły uznajmy,żel innym współczesna astronomia, czym innym nasza niedosł ła empiria, na innych one przesłankach bazują i siłą rzecryl innych muszą dochodzić wniosków. Toteż co z perspdl nowoczesnego obserwatorium astronomicznego wydajl i jest, nieistotne, dla pierwotnego badacza stanowi Jp bezcenną i jedyną" (s. 72). Etnolog nie może zatem, vm uczonego astronoma, przykładać do ludowej praktyki I wacji Słońca „szkiełka i oka" w celu wykazywania jej b i l Wtedy „zlekceważylibyśmy całą poetykę pierwotnej wyobl zlekceważylibyśmy mit, nie zauważając, iż rozegrał m naszych oczach dramat walki nocy z dniem, ciemności z j l ścią, śmierci z życiem..." (s. 74). Aliści różni się etnolog od „ścisłego" astronoma! R ó l punkt widzenia na rzeczywistość, różna w r a ż 1 i w o ś ć serwowaniu nawet takich samych zjawisk. Eksponuje to I ma, cytując tylko fragment obszernego opisu zachodu Sil autorstwa Claude'a Levi-Straussa... No cóż, sztuka posil nia świata, przeżywania go, sztuka niemal a r t y s t y c l interpretacji zjawisk... niewiele to ma wspólnego z materii nymi obliczeniami i precyzyjnymi (za pomocą technial przyrządów) pomiarami... Każdy etnolog przecie wie, ż e l kultury nie czerpały z nowoczesnej nauki, ale też nie uciekł wyjaśniania nawet złożonych zjawisk, o ile te były konieel uzasadnienia spójności ich wizji świata. A że tę z kolei I minował mit, i że praktyki ludowe odrzucały te procedul przekonania, które ten mit podważały... Każda kultura „pi kowała" swoją wiedzę (i środki do jej osiągania), także I astronomiczną adekwatną do zmityzowanej wizji świata. • student etnologii słyszał o Trobriandczykach, których I np. o rozmnażaniu się człowieka nie odpowiadała roi „postrzeganej zmysłami rzeczywistości", i, powiedzmy, ,M znanej" teorii biologicznej. Etnolodzy znają np. prace I Guriewicza, w których opowiada on m.in. o tekstach u l nych sprzecznych przecież „ze zmysłowo badanym" śwl Przykłady można by mnożyć... Aby etnolog mógł sens I zjawisk zrozumieć, musi zawsze odwołać się do kultury pol jącej je. * Stomma może zatem wysnuć hipotezę, że „polska k l ludowa dokonała spośród świąt chrześcijańskich dobonil które zgodne były z przełomowymi, 'przejściowymi' mol tami roku mierzonego i datowanego na podstawie l u l obserwacji wschodów i zachodów Słońca na horyzoncil 77—78). Podaje przy tym bogaty materiał etnograficzny i folki tyczny, potwierdzający interpretację w kategoriach ludofl „azymutowego kalendarza solarnego". Uzupełnia go wynl współczesnych autorskich badań etnograficznych i ani wych. Odwołuje się do europejskiego materiału porównawoi (warto tu zwłaszcza sięgnąć po rosyjskie tomy z cyklu: „K. darnyje obyczai i obriady w stranach zarubieżnoj Ewrop]! I wreszcie odnajduje, jak twierdzi, we wsi Skordiówpl służące do azymutowej obserwacji wschodów i zachodówB ca. Przywołuje jednocześnie opinie informatorów z innycl (Do „sprawy palików" jeszcze wrócimy w tym tekście! rudymenty materialne są niewątpliwie „empirycznym uwiail dnieniem" przedstawionej analizy, stąd zapewne taki na położyli na ten fakt polemiści-materialiści (jednakowoż b l rozumiejący prezentowaną analizę). Powiedzmy wprost: tal M �badacz taki archaizm znalazł czy nie, w żadnym wypadku nie ; decyduje o prawomocności strukturalistycznej analizy. Jak [ Żartują strukturaliści: jeśli prawidłowa analiza struktury np. f kompleksu wierzeń wykazuje, że ważnym jej elementem powi1 nien być krasnoludek, a nie znaleźliśmy na ten temat informacji i w terenie, znaczy, że... wierzenia o nim zostały po prostu f zapomniane. Ot, urok interpretacji — szukamy więc w innych I źródłach, często pośrednich. I W dalszej części książki przedstawione są spory o termin i Wielkanocy i tzw. świąt ruchomych. Kreśląc historię tych świąt, jednocześnie autor wychwytuje (co zgodne jest z jego koncepcją) próby ich „zatrzymania" czy „odwrócenia" w kulturze typu I" ludowego. Wreszcie przedstawia historię kalendarza, akcentując i ciągle, że niektóre święta kościelne zaakceptowane zostały przez i kulturę ludową na skutek ich zbieżności z określonymi, obseriwowalnymi zjawiskami astronomicznymi. Powiada, że wzajem­ ne dopasowanie się liturgicznego kalendarza świąt kościelnych i ludowego cyklu obrzędów przejścia mogło nastąpić w Polsce |dopiero po realnym wprowadzeniu porządku gregoriańskiego f(XVI/XVII w.). A zatem znów ciekawa hipoteza do weryfikacji przez historyków, mówiąca, że decydujące procesy chrystialinizacji polskiej kultury ludowej odbyły się na przełomie tych [wieków. [ Na koniec Stomma przeprowadza krytykę kierunku astralis|tycznego w mitoznawstwie, który odegrał pewną rolę w historii f etnografii. Tak w skrócie można streścić to, co autor tej bogatej i intelektualnie i faktograficznie książki „miał na myśli". Książki, której polemiści odmawiają rangi naukowej (ileż u nas pisze się jotyginalnych, twórczych i autorskich rozpraw doktorskich?). : Jak to jednak przełożyć na język krytyków, którym duch ittnologicznego myślenia obcym jest, którzy okopali się na pozycjach scjentystycznego modelu nauki i z o k o p ó w św. Trójcy (Św. Trójca pozytywizmu: nauka = racjonalność = empiryzm) Oie dostrzegają innego sposobu myślenia, przykładając własną miarę do wszystkiego? Można mówić o astronomii jako nauce, ale z punktu widzenia Itnologa i jego przedmiotu badań — także o „kulturowej fctronomii". Wkracza się wtedy w sferę kultury i ma się wówczas do czynienia z sytuacją jakby kulturowego transponowania Wiedzy astronomicznej. Mówiąc prostymi żołnierskimi słowami: widzieć i wiedzieć a przekładać na teksty kultury — to dwie lóżne sprawy. Stąd też podstawowe założenia koncepcji Stommy,, jakie mputują polemiści są źle odczytane, dlatego inkryminowana koncepcja nie rozpada się jak domek z kart. Autorzy polemiki Wpisują się znajomością wiedzy astronomicznej, godne to ©chwały, tylko że... te wywody biegną jakby obok istoty terpretacji Stommy. Zupełnie niesmacznie brzmią w tym mtekście uwagi związane z wybitnym astronomem Włodzi­ mierzem Zonem, wieloletnim przyjacielem domu Stommów... *Iie widzimy sensu dyskutowania na takim poziomie. Krytycy uważają, ż e koronnym argumentem dla potwierfcenia koncepcji Stommy były znalezione przez niego w Skorpowie paliki, czyli „odkrycie funkcjonującego jeszcze współ'nie na wsi polskiej systemu obserwacji azymutalnych SłońZarzucają zresztą Stommie fałszerstwo, co starają się na IWÓj sposób uzasadnić. Nie zgadzamy się z tezą o „ k o r o n n y m irgumeneie" i o „funkcjonowaniu jeszcze współcześnie": takich Bpozycji Stomma nie stawia. Sprawa fałszerstwa natomiast irzywołuje bardzo istotny dla współczesnej etnologii problem : ! E C reprezentacji tzw. b a d a ń empirycznych. Na ile prawomocne i w jakim zakresie są reprezentatywne dane zebrane przez badacza w terenie, ile przesądów ukształtowanych przez lata praktyki terenowej etnograf musi dziś odrzucić? Swoista relacja badacz — informator wywołuje dzisiaj poważne kwestie teorety­ czne, związane np. z tzw. etnograficznym brzuchomówstwem (badacz jako medium), etnograficznym realizmem (badacz zna przedstawiony świat z „pierwszej ręki"), czy własną stronniczoś­ cią etnografa (odpowiedzialność autorska za badania i ich efekt). Te problemy, dawniej nie zauważane, znajdują teraz wyraz w najważniejszych książkach antropologicznych (zob. np. Geertz 1988, Clifford 1988). Jeśli zaś chodzi o metodykę badań terenowych, praktykuje się obecnie pogłębione, kierowane przez badacza rozmowy z infor­ matorem nagrywane na taśmę, wykorzystuje się aparat foto­ graficzny, kamerę wideo... Natomiast w okresie, kiedy badania prowadził Stomma, wystarczał kwestionariusz bądź ankieta i przysłowiowy notes z ołówkiem; potwierdzały t a k ą praktykę organizowane wówczas dla studentów szkoleniowe Między­ uczelniane Obozy Etnograficzne. Należy żałować, że Somma nie sfotografował swego znalezis­ ka, może okazałoby się wtedy, że nie są to przyrządy „funkc­ jonujące jeszcze współcześnie", a rudymenty systemu palików (co byłoby dość oczywiste). A tak — jego krytycy udali się do Skordiowa, przesłuchali sołtysa, obejrzeli plany wsi i zdewas­ towane już „miejsce akcji". Wreszcie pełni podejrzeń — od­ szukali 82-letniego informatora w drugim krańcu Polski. Został on przesłuchany (rozmowę nagrano) i powiedział, że nie wie o czym jego interlokutorzy mówią. Tak śledztwo nt. fałszerstwa zostało zakończone. Trudno się oprzeć wrażeniu, że przypomi­ nało ono postępowanie prokuratorskie z ponurych czasów... Jeden nieprzekonujący świadek (sołtys), jeden wiekowy infor­ mator, który nic nie pamięta (sądzimy zresztą, że rozmowa spisana z taśmy byłaby świetnym materiałem do analizy dla znawcy nt. braku wzajemnego zrozumienia w rozmowie, stawia­ nia pytań sugerujących odpowiedź itp.), wreszcie niewiarygodna wizja lokalna. A jeśli ma być śledztwo, to trzeba zebrać cały materiał dowodowy: Stomma wspomina o innych wsiach, gdzie spotkał ś l a d y praktyk obserwacyjnych, żyją niewątpliwie inni uczestnicy ekspedycji badawczej. Ale jeśli się występuje z wcześ­ niej przyjętą tezą, która spotyka się z życzliwym posłuchem. Zdumiewać musi fakt, że w Katedrze Etnologii i Antropologii Kultury U W nie można znaleźć śladu z badań prowadzonych pod auspicjami tej placówki. Pewnie dlatego stosuje się tam teraz hiperrzetelność archiwistyczną, księgując nawet kopię taśmy z przesłuchania wiekowego informatora... Polemiści utyskują, że Stomma nie chciał podjąć z nimi rzeczowej dyskusji i doradzał im, aby pisali, co chcą. 0 ile znamy profesora Stommę, to nie ma on misjonarskiego przekonania o konieczności zjednywania do swoich racji ludzi, którzy — j a k to się mówi — odbierają na innych falach, niźli on nadaje. Cóż, taki temperament, taki dowcip... Na koniec uwagi najsmutniejsze. Wiemy od profesora Stom­ my, że zmienił on tytuł leżącej w wydawnictwie książki po wprowadzeniu stanu wojennego. Pamiętamy doskonale jakie wrażenie na bywalcach księgarni tytuł ów robił w tym niecieka­ wym okresie: Słońce rodzi się 13 grudnia, św. Łucja p a t r o n k ą ślepców... Był to czas — j a k pamiętamy — osobliwych „pole­ m i k " , szkalowań, insynuacji. Paradoksalna wydaje się sytuacja, że po dziesięciu latach, autora kalamburu spotyka cień tamtych praktyk. Czy Słońce rodzi się 13 grudnia? PRZYPISY 1 Chcemy wyraźnie podkreślić, że motywy jakie nas skłoniły do napisania tego tekstu miały charakter przede wszystkim moralny i merytoryczny. BIBLIOGRAFIA pfford J. K88 The Predicament of Culture. Twentiethcenlury Art. Harvard Univ. Press Ethnography, Literature '^13 Local Knowledge- Furthers Essays in Interpretative Anthropology, Works and Lives. Stanford Univ. Press •Pojnarowa A. Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa and New York Piątkowski K . 1985 Problematyka 35—61. teoretyczna w powojennej etnografii polskiej. „Lud", t. 65, s. Stomma L . 1981 Słońce rodzi się 13 grudnia. Warszawa 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.. Warszawa Tomiccy J . R. 1975 Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka. Warszawa 79 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29ff0187d51662e83d9c8420cc103f60.pdf 471708414567af7da106eb40f74623a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2096 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1946 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.307-344 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 IV. KRONIKA PROFESOR DOROTA SIMONIDES POLITYK. JUBILEUSZ 35-LECIA - UCZONA, NAUCZYCIEL AKADEMICKI, PRACY NAUKOWEJ I DYDAKTYCZNEJ Pracownicy naukowi Wyższej Szkoły Pedagogicznej i zaproszeni goście świętowali w Opolu jubileusz prof. dr hab. Doroty Simonides. Uroczyste spotkanie, które odbyło się 6 stycznia 1994 roku, zainicjował i zorganizował Instytut Filologii Polskiej, którego Katedrą Folklorystyki kieruje od lat Pani Profesor. Życzenia i słowa uznania złożyli Jubilatce Rektor Uczelni, prof. dr hab. Jerzy Pośpiech, prezydent miasta Opola, Jacek Kucharzewski, wicewojewoda opolski, Józef Kasperek, biskup ordynariusz diecezji opolskiej, prof. dr hab. Alfons Nossol oraz wielu innych przedstawicieli instytucji naukowych i stowarzyszeń społecznych. Pani Profesor otrzymała specjalnie wydany z okazji jubileuszu "Zeszyt Naukowy WSP" (Filologia polska, nr 31: Język - literatura - folklor, Opole 1993), który zredagowali Jej współpracownicy z Instytutu. W Uczelni otwarto wystawy pn. "Profesor Dorota Simonides - uczona, nauczyciel akademicki, polityk", któr" przygotowali pracownicy Katedry Folklorystyki. Współpracownicy, uczniowie oraz studenci Pani Profesor, obchodząc Jej jubileusz, chcieli jak powiedział prof. dr hab. Stanisław Gajda, dyrektor Instytutu Filologii Polskiej "uczynić chwile być może intymne wartością społeczną". Prof. dr hab. 1. Pośpiech, mówiąc o zasługach prof. Simonides, zapowiedział otwarcie w Opolu, w przyszłym uniwersytecie, nowej specjalności: folklorystyki z elementami etnologii. Dr hab. Teresa Smolińska, eksponując osiągnięcia naukowe Jubilatki, zwracała szczególną uwagę na fakt, że dzięki staraniom Pani Profesor właśnie w Opolu powstała jedyna w kraju Katedra Folklorystyki, ceniona nie tylko w Polsce, ale i za granicą, studenci zaś mają możliwość pisania prac magisterskich z foklorystyki, doktoranci - prac doktorskich, nadto na kierunku filologia polska prowadzone są zajęcia ze specjalizacji folklorystyczneJ. Przedstawienie drogi naukowej Prof. Doroty Simonides nie należy do zadań łatwych. Moje sumitowanie ma kilka podstaw, tkwiących nie tylko w więziach osobowych i emocjonalnych, łączących mnie z Panią Profesor, ale przede wszystkim w problemie syntetycznego i klarownego ogarnięcia ogromnego i zróżnicowanego, ciągle rozwijanego dorobku Pani Profesor i Jej aktywności organizacyjno-naukowej, dydaktycznej oraz politycznej. Z konieczności więc uwagę swą muszę skupić jedynie na najważniejszych i wybranych osiągnięciach organizacyjno-badawczych, naukowych, popularyzacyjnych i politycznych. Zacznę od krótkiego przedstawienia kalendarium naukowego Prof. dr hab. Doroty Simonides: w latach 1951-1953 - studia polonistyczne i etnograficzne na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, w latach 1953-1955 - studia polonistyczne na Uniwersytecie Wrocławskim, obrona pracy magisterskiej Z historii wrocławskiej slawistyki (prof Paul Diets 1939-1945), której promotorem był prof. S. Kolbuszewski. Następne dwa lata - to praca w charakterze nauczycielki języka polskiego w Szkole Podstawowej w Kydzierzynie. Od 1957 roku - pracownik Wyższej Szkoły Pedagogicznej �308 w Opolu, w 1962 roku - doktorat na podstawie rozprawy Śląskie hajkoznawstwo (promotor prof. S. Kolbuszewski), w 1970 roku - stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie etnografii, w 1977 roku - nominacja na profesora nadzwyczajnego, od 1984 roku - profesor zwyczajny. Prof. Simonides podczas swej 35-letniej pracy pełniła i nadal pełni w WSP w Opolu wiele funkcji: była kierownikiem Zakładu Literatury dla Dzieci i Młodzieży (1970-1972), dyrektorem Instytutu Filologii Polskiej (1974-1980), od 1973 roku jest kierownikiem Zakładu Folklorystyki i Piśmiennictwa Śląskiego (przemianowanego w 1988 roku na Katedrę Folklorystyki). Uczestniczyła w pracach różnych komisji rektorskich i senackich. W latach 1971-1973 prowadziła w Katedrze Etnografii w Uniwersytecie Poznańskim wykłady z foklorystyki, a w okresie 1973-1974 była kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, prowadząc tam przez sześć lat zajęcia. Jubilatka jako nauczyciel akademicki o dużym stażu ma poważne osiągnięcia dydaktyczne. Jako młody pracownik naukowy założyła Sekcję Literatury Ludowej Koła Naukowego Polonistów (od 1988 roku Koło Naukowe Folklorystów), sprawując nad nią opiekę w latach 1966-1971. Członkowie Sekcji prowadzili terenowe prace zbierackie, a pierwsze obozy naukowe w byłym powiecie oleskim potwierdziły nie tylko walory naukowe, ale i organizacyjne młodej Pani Doktor. Pod Jej kierunkiem powstało ponad 200 prac magisterskich na kierunkach filologia polska i nauczanie początkowe, pisanych z zakresu literatury okresu romantyzmu, literatury dla dzieci i rriłodzieży, a przede wszystkim z folklorystyki. Prof. Simonides jest promotorem siedmiu doktorów, nadto była opiekunem naukowym stażystów z różnych ośrodków uniwersyteckich w kraju (np. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie) oraz z zagranicy (np. z Instytutu Slawistyki Czeskiej Akademii Nauk w Brnie, Instytutu Etnografii Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie). Znaczący dorobek opolskiej Uczonej związany jest z podstawowymi problemami folklorystyki oraz etnologii, a w szczególności dotyczy: historii folkloru śląskiego, folkloru słownego, jego teorii i metodologii, obrzędowego folkloru dorocznego i rodzinnego, analizowanego ze stanowiska antropologii kulturowej, folkloru współczesnego, jego przemian oraz folkloru środowiskowego, funkcjonującego w różnych społecznościach, głównie wśród dzieci i młodzieży oraz flisaków. Dorobek Pani Profesor obejmuje 23 książki, w tym 16 antologii wznawianych tekstów folklorystycznych; ponad 200 rozpraw, studiów i artykułów, w tym 12 poważnych prac redakcyjnych (dokładne dane, zob.: T. Smolińska, Bibliografia prac Doroty Simonides, "Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Filologia polska" nr 31: Język - literatura - folklor, Opole 1993, s. 11-24). Traktując o naukowych zainteresowaniach i osiągnięciach Prof. Simonides, warto przypomnieć Jej wypowiedź sprzed lat, gdy wyznała: "W rodzinie niemal wszyscy zajmowali się folklorem po amatorsku (babka, siostra jej, ojciec). ( ... ) Mnie pierwszej w tej rodzinie przypadło przerwać ów amatorski krąg zbieraczy folkloru i zająć się nim z pozycji naukowej. ( ... ) Od lat marzyłam o tym, by móc zajmować się folklorem. Pragnienia te zrealizowały się - jestem tym szczęśliwym człowiekiem, który może łączyć pracę zawodowo-naukową ze swoim hobby, swą pasją życiową" ("Poglądy" 1971, nr 16, s. 2). Jak wiadomo, połączenie "hobby" z pracą naukową zaowocowało wieloma zróżnicowanymi książkami i artykułami, które są efektem prowadzonych przez Profesor od lat 50. śląskoznawczych badań. Generalnie trzeba przyznać, że książki Simonides o charakterze naukowym, dokumentujące żywotność i przemiany folkloru słownego oraz obrzędowego na Śląsku, uczeni uznali na gruncie polskim za pionierskie (zob. recenzje prac Simonides: T. Smolińska, Bihliografia prac ... ). Pierwszą rozprawą D. Simonides była zmieniona wersja pracy doktorskiej o bajce i podaniu (Ba.\:ń i podanie górnośląskie, Katowice 1961), która mimo popularnego charakteru przyniosła wiele �309 cennego materiału polskiego i niemieckiego. Rozprawa habilitacyjna tej autorki, poświęcona przemianom współczesnego folkloru słownego (Współczesna ślaska proza ludowa, Opole 1969) - jak piszą znawcy przedmiotu - ukazała drogi przejścia od tradycyjnego, li tylko filologicznego analizowania zjawisk folkloru, do jego interpretacji środowiskowej jako zjawiska żywego, ale ulegającego ciągłym zmianom. I w tym chyba leży największe osi,!gnięcie Simonides. Nowatorska zaś monografia o folklorze dzieci i młodzieży (W~półczesny ./ó/klor słowny dzieci i nastolatków, Wrocław 1976) stanowi kolejne ogniwo w badaniach folkloru konkretnych grup społecznych. W książce tej autorka poddała analizie zróżnicowane gatunki samorodnej twórczości dzieci, eksponując ich pochodzenie, funkcje, mechanizm krążenia w przekazie ustnym. Książka ta, podobnie jak kolejne studium folklorystyczne poświęcone tekstom małych nosicieli (Ele mele dudki. Rymowanki dzieci ,{l((skich, Katowice 1985), stały się prawdziwymi bestselerami na rynku wydawniczym. "Rymowanki" bowiem to ambitna antologia (około 700 tekstów), w której udało się Simonides pogodzić aspiracje naukowe z celami popularyzatorskimi, dostarczając tym samym cennego materiału dla badań interdyscyplinarnych nad subkulturą dzieci i młodzieży. Teoretyczne prace o komizmie wielu polskich uczonych znalazły praktyczne odzwierciedlenie, wzbogacone teoretycznymi propozycjami Simonides w jej pracy popularnonaukowej o komizmie śląskim (Bery to nie tylko gruszki, czyli rzecz a humorze .{[ąskim, Opole 1984). Folkłorystka ta wielokrotnie w swych publikacjach udowadniała, że zmiana jest gwarancją żywotności folkloru, podobne też wnioski sformułowała i w następnej pracy. W książce Śląski horror. O diahłach. skarhnikach. utopcach i innych strachach (Katowice 1984) autorka wcześniejsze sądy uzupełniła i uporządkowała, wykazując, jak w opowieściach wierzeniowych, podobnie zreszt,! jak w bajkach, podaniach, opowieściach komicznych, przebiega proces aktualizacji tradycyjnych i międzynarodowych wątków oraz jak rodzą się nowe teksty, wywodzące się ze współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, gospodarczej i politycznej. Podobny charakter ma praca o obrzędach rodzinnych (Od kolebki do grobu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX wieku, Opole 1988), w której Simonides, przypominając dawne zwyczaje i obrzędy śląskie, analizuje wiedzę ludności tego regionu na temat "najważniejszych sytuacji ludzkiej egzystencji, to jest: urodzin, dzieciństwa, małżeństwa, starzenia się, chorób oraz śmierci". W dorobku Pani Profesor na oddzielną uwagę zasługują prace zespołowe, powstałe w ramach wielu problemów węzłowych i resortowych, którymi Simonides kierowała. Nie sposób traktować o tych zbiorowych osiągnięciach bez należnego wyeksponowania naukowych i organizatorskich predyspozycji kierownika podejmowanych badań, czyli prof. Simonides. Dzięki Niej zespół badaczy został zmobilizowany do wykonania konkretnych prac. Na podstawie wieloletniej współpracy z moją Szefową mogę z całym przekonaniem stwierdzić, że jest Ona zręcznym organizatorem takich badań. Trudno więc nie przeceniać Jej talentów organizatorskich, kiedy mimo rozmaitych trudności udało się sfinalizować w terminie poszczególne etapy zadań zespołowych. Te poczynania obserwowałam praktycznie od początku mej współpracy z prof. Simonides. Myślę, że z tymi spostrzeżeniami mogą zgodzić się te osoby, które miały możliwość współpracy z Pani,! Profesor. W sumie Simonides według moich obliczeń była kierownikiem 13 prac zespołowych, z których jako największe osiągnięcia naukowe, chciałabym przywolać dwie chrestomatie: folkloru i kultury ludowej Śląska. Pierwsza monografia (F o/k/or G(jrneyo Ślqska, Katowice 1989), realizowana w latach 1976-80, w której uczestniczyło blisko 40 osób, jest pierwszą systematyczną i kompleksową analizą kultury s~mbolicznej, a głównie folkloru, funkcjonującego dawniej i współcześnie na Górnym Sląsku. Jak zauważyli recenzenci, "imponująca (przeszło 67 arkuszy wyd.) książka ( ... ) jest próbą opowiedzenia o folklorze ludu śląskiego, ale nie w kategoriach Kolbergowskich czy cepeliowskich stylizacji, lecz w perspektywie tego, �310 w jaki sposób lud tutejszy oswajał otaczający go kosmos, jak wyglądal jego świat. ( ... ) To nie tylko Kolbergowski kalejdoskop ciekawostek, ale próba rekonstrukcji antropologicznego, ludzkiego wymiaru zachowań kulturowych" (P. Kowalski, Świat śląskiego folkloru, rec.: Folklor Górnego Śląska. Monoyrajia, pod red. D. Simonides, Katowice 1989; "Trybuna Opolska" 1989, nr 48, s. 4). W sumie ta pionierska monografia szeroko pojmowanego folkloru śląskiego zawiera opracowania poświęcone genologii folklorystycznej, folklorowi muzycznemu, obrzędowemu, tanecznemu, metodologii folkloru, przemian dokonujących się w tradycyjnym i współczesnym folklorze. nosicielom tradycji ustnej, "literaturze dla ludu", pisarstwu samorodnemu, gwarze śląskiej, historii Górnego Śląska. Najnowsza monografia śląskiej kultury ludowej, wydana przez Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych (Kultura ludowa .Hąskiej ludności rodzimej, Wrocław 1991, wydana de facto w 1993 roku) pod redakcją prof. Simonides (również z Jej udziałem autorskim) dotyczy nie tylko Górnego Śląska, ale i Dolnego oraz Śląska Cieszyńskiego. Obejmuje też zdecydowanie szerszy zakres badań śląskoznawczych, ponieważ zawiera opracowania poświęcone osadnictwu, budownictwu, gospodarce, odzieży, strojom, sztuce ludowej. Nadto, prócz kultury materialnej, prezentuje stan współczesnej wiedzy o kulturze symbolicznej tego regionu (ludowej wizji świata, zwyczajach oraz obrzędach rodzinnych i dorocznych). Celem tej zbiorowej pracy, będącej wynikiem zróżnicowanych warsztatów badawczych: prof. dr hab. B. Bazielich, dr H. Wesołowskiej i prof. Simonides, jest prezentacja przeszłości kulturowej rodzimej ludności Śląska. Z pracami teoretycznymi Simonides, bogato ilustrowanymi materiałami terenowymi, współegzystują przygotowane przez Nią samą bądź też przez zespół wspólpracowników, i opatrzone naukowymi komentarzami, antologie tekstów folklorystycznych. Nieprzeciętna bowiem orientacja tej folklorystki w przekazie ustnym transmitowanym na Sląsku, jest wynikiem Jej wieloletniej penetracji terenowej. W rezultacie plonem Jej prac zbierackich stały się edycje opowieści komicznych (Bery .\:mieszne i ucieszne. Humor śląski, t. 1, Kraków 1967; t. 2, Kraków 1972, wielokrotnie wznawiane; Skarb w garncu. Humor ludowy Słowian zachodnich, pod red. D. Simonides, wybór tekstów: V. Gasparikova, J. Jech, P. Nedo, D. Simonides, l wyd., Opole 1979; Księga humoru ludowego, pod red. naukową D. Simonides, wybór i opracowanie tekstów wespół z J. Hajduk-Nijakowską i T. Smolińską, Warszawa 1981), zbiory bajek, podań i opowieści komicznych (Gadka za gadką. 300 podań. bajek i anegdot z Górnego Sląska, wespół z J. Ligęzą, l wyd., Katowice 1973), opowieści wierzeniowych (Kumotry diobła. Opowieści ludowe Śląska Opolskiego, Warszawa 1977), opowieści wspomnieniowych (Powstania .śląskie we współczesnych opowiadaniach ludowych, Opole 1972). Wiełe z tych antologii, poprzedzonych rzetelnymi wstępami i komentarzami naukowymi, zyskało miano "książek niezwykłych", "prawdziwych rarytasów" itp., specjaliści zaś tak m.in. konkludowali: "głównie za sprawą badań (Simonides) mamy dziś pewne wyobrażenie o tym, co dzisiaj opowiada się w terenie, jakie problemy i tematy samorzutnie niejako kwalifikowane są do opowiadanego repertuaru ijakimiż to «gadkami» można odwrócić uwagę biesiadników od półmiska z weselną gęsią" (R. Sulima, Gf.\: weselna i ..telewizyjne paLuszki", "Tygodnik Kulturalny" 1971, nr 25, s. 4). Trudno nawet w wielkim skrócie wyeksponować zakres problemowy organizowanych w Opolu z inicjatywy Prof. Simonides konferencji o charakterze regionalnym, ogólnopolskim i międzynarodowym (zob. T. Smolińska, Folklorystyka w Opolu. "K wartalnik Opolski" 1990, nr 1-4, s. 42-52). Na plan pierwszy można wysunąć badania śląskoznawcze, nawiązujące bezpośrednio do wcześniejszych założeń i dyskusji nad stanem i potrzebami nauki polskiej na Śląsku w zakresie języka, piśmiennictwa i fołkloru (1936 rok, 1947 rok, 1960 rok). Materiały posesyjne dowodzą, jak wiele dotychczas zaniedbanych zagadnień w śląskiej, polskiej i słowiańskiej folklorystyce �311 zostało jeżeli nie omówionych w pełni, to przynajmniej rozpoczęto nad nimi badania. Udział zaś w opolskich spotkaniach specjalistów z innych ośrodków akademickich w kraju i za granicą stawia regionalne z pozoru badania w szerokim kontekście kulturowym i zwiększa możliwości komparatystycznych poszukiwań w zakresie kultury ludowej. Pisząc o międzynarodowych kontaktach Prof. Simonides, muszę choć wspomnieć o uznaniu Jej dorobku poza granicami kraju, o czym niech świadczą wielokrotne zaproszenia na konferencje oraz prelekcje i wykłady do różnych ośrodków uniwersyteckich na Zachodzie, np.: do Getyngi, Fryburga, Tiibingen, Weingarten, Zurychu, Bazylei i innych. a znaczeniu oraz wartości dorobku naukowego Prof. Simonides świadczy też fakt uczestnictwa Jubilatki w licznych międzynarodowych i krajowych towarzystwach naukowych, by wymienić takie, jak: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach, Internationale Society for Folk-Narrative Research, lnternationale Society for Ethnology and Folklore, Międzynarodowy Komitet Slawistów (czlonek Komisji Słowiańskiego Folkloru), członkostwo honorowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego, Folklore Fellows Communications. Na zakończcnie dodam jeszcze, że Prof. Dorota Simonides pracę naukowo-dydaktyczną zawsze łączyła z zaangażowaniem społeczno-politycznym. Była członkiem Prezydium Wojewódzkiego Komitetu Stronnictwa Demokratycznego, w 1980 roku z ramienia SD została wybrana Posłem na Sejm VIII kadencji, w 1990 roku w wyborach uzupełniaj<lcych po śmierci E. Osmańczyka została wybrana Senatorem Rzeczpospolitej Polskiej z ramienia "Solidarności". Obecnie jest Senatorem z ramienia Unii Demokratycznej już trzecią kadencję. W latach 1990-1993 była przewodniczącą senackiej Komisji ds. Emigracji i Polaków za Granicą oraz członkiem Komisji Spraw Zagranicznych. W niniejszym kalendarium naukowym Prof. Doroty Simonides, przywołanym z okazji Jej Jubileuszu 35-lecia pracy i zasług dla nauki o literaturze i kulturze oraz krzewienia wiedzy o Polsce za granicą, przedstawiłam jedynie wybrane fakty z życia naukowego, dydaktycznego i politycznego Pani Profesor. Życzymy naszej Jubilatce dużo zdrowia, aby starczyło Jej sił do kontynuowania prowadzonych prac. Pani Profesor, ad m ultos annos! Teresa Smolińska EUROPEJSKIEGO III KONFERENCJA STOWARZYSZENIA ANTROPOLOGÓW OSLO, 24-27 CZERWCA 1994 SPOŁECZNYCH Założone w roku 1989 European Association of Social Anthropologists - EASA, po konferencjach w Coimbrze (Portugalia) w roku 1990 i w Pradze w roku 1992, zorganizowało kolejną konferencję w Oslo. Odnotować należy umacnianie się i rozwój Stowarzyszenia. Wzrosła liczba członków. W roku 1990 było ich 600, w czerwcu 1994 roku już 1194. Z powodzeniem realizowany jest program wydawniczy. Komunikowaniu się członków służy "EASA Newsletter". Dotąd wydano dwanaście zeszytów tego biuletynu. Pomyślnie także przebiega publikowanie czasopisma "Social Anthropology". Od roku 1992, kiedy to wydano pierwszy numer czasopisma, ukazały się trzy dalsze. Zwiększyła się ponadto liczba książek w ramach The European Association of Social Anthropologists Series, publikowanej przez prestiżowe wydawnictwo Routledge. W ra- �312 mach tej serii w najbliższym czasie ukaże się zbiorowa praca Fieldwork and Footnotes, poświęcona historii antropologii/etnologii europejskiej, w której znajdzie się m.in. artykuł przedstawiający rozwój etnologii/antropologii w Polscc. Terminowo publikowane są aktualizowane wydania EASA Register, ostatnie przygotowanc pod red. V. Hubingera, zawierające wykaz członków Stowarzyszenia i instytucji antropologicznych/etnologicznych, w których są oni zatrudnicni. Rozwój Stowarzyszenia związany jest z aktywnością jego władz i determinacją w realizacji dwóch głównych celów statutowych: stworzenia europejskiego, profesjonalnego gremium antropologów społecznych i kulturowych i popierania rozwoju antropologii poprzez umożliwienie kontaktowania się i współpracy antropologów/etnologów. Pod pojęciem antropologii społecznej rozumie się w Statucie EASA antropologie; społeczną i kulturową oraz etnologię, tak jak rozwijały się one w Europie. Obecnym przewodniczącym Komitetu Wykonawczego EASA jest J. Davis (Oxford), który zastąpił na tym stanowisku poprzednią przewodniczącą K. Hastrup (Kopenhaga) i pierwszego przewodniczącego i głównego inicjatora Stowarzyszenia A. Kupera (BruneI), natomiast sekretarzem i skarbnikiem E. P. Archetti, pełniący te;:funkcję już drugą kadcncję. Konferencja w Oslo przyjęła nazwę Perspectives on Moralities, Knowledge and Power (Spojrzenia na moralność, wiedzę i władzę). Ta bardzo ogólna nazwa, stwarzająca pewne trudności w przygotowaniu adekwatnego programu, wskazuje na zaangażowanie się antropologów w najistotniejsze problemy współczesnego świata. Konferencja zgromadziła ponad 400 uczestników nie tylko z Europy ale z całego świata, w tym wielu wybitnych, sławnych antropologów, takich jak Mary Douglas i Frcdric Barth. Przyjęto taki sposób obradowania, który miał stworzyć równowagę między potrzebą bycia razem i wymiany poglądów w ramach całego zgromadzenia i dyskusji w zespołach specjalistów. Polegał on na poświęceniu godzin przedpołudniowych pełnych dni obrad na sesje plenarne, natomiast popołudniowych na prace;:w sekcjach. Tematami paneli plenarnych były: Etnografia moralności, przewodnicząca S. Howell (Oslo), Moralność i wladza, pod kierunkiem J. C. Galey (Paryż) oraz Płeć i moralność, któremu przewodniczył J. Davis. W każdym z nich występowa lo od trzech do pięciu referentów, po czym podejmowano dyskusję. Nazwy niektórych sekcji specjalistycznych lepiej oddawały przedmiot zainteresowań i zaawansowanych studiów antropologicznych/etnologicznych. Obok zespołu trzech sekcji poświęconych pokrewieństwu, pod ogólną nazwą Nowy program studiów nad pokrewieństwem (nazwy sekcji szczegółowych: Modele formalne i strategie małżeńskie, Czym jest pokrewieństwo? i Pokrewieństwo i interakcja) oraz dwóch zajmujących się historią antropologii/etnologii europejskiej (nazwy sekcji: Historia antropologii i Etyka i antropologia. Spojrzenia z przeszłości), odbyło się kilkadziesiąt innych dotyczących m.in. nowych ruchów związanych z "New Age" i nowych ruchów religijnych, moralności, wiedzy i władzy w różnych ich aspektach, np. związków moralności z ideologią, moralności z nacjonalizmem, społeczeństwa obywatelskiego, studiów nad problemami związanymi z plcią i inne. Ważnym zadaniem sekcji, obok poglądów i prób postawienia nowych pytań badawczych, było stworzenie kontaktów między specjalistami, umożliwiających trwałą współpracę w czasie między konferencjami. Programowi sesji plenarnych i sekcji specjalistycznych towarzyszyły inne ważne spotkania naukowe i organizacyjne. Należała do nich dyskusja okrągłego stołu na temat udziału antropologów w sprawach będących przedmiotem szczególnego zainteresowania społeczeństwa i rozwiązywanych pod naciskiem opinii publicznej oraz spotkania z M. McDonald (BruneI), która zachęcała do uczestnictwa w kierowanym przez siebie projekcie Komisji Europejskiej, mającym na celu stworzenie bazy danych o literaturze antropologicznej dotyczącej Europy dla potrzeb instytucji Unii Europejskiej. Specjalne �313 miejsce zajęło w programie, zorganizowane po zakończeniu obrad, zebranie członków EASA, mające zresztą charakter zgromadzenia oceniającego ogólny kierunek działalności i doradczego wobec Komitetu Wykonawczego. Obok sprawozdania z różnych form działalności Stowarzyszenia zebranie stworzyło możliwość omawiania spraw bieżących i zgłaszania propozycji. Stwierdzono zaskakująco dynamiczny rozwój Stowarzyszenia. W ramach spraw organizacyjnych zastanawiano się m.in. jakie przyjąć rozwiązania wobec członków EASA z krajów Europy Wschodniej, nie płacących dotąd składek członkowskich. Przeważała opinia, również wśród obecnych czlonków EASA z tych krajów, że potrzebne jest wprowadzenie pewnych opłat, oczywiście uwzględniających możliwości. Poinformowano o podjęciu prac nad kodeksem etycznym antropologa/etnologa. W związku z koniecznością uzyskiwania przez władze EASA informacji o ważnych sprawach wymagających reakcji Stowarzyszenia postanowiono powołać "obserwatorów EASA" w różnych krajach Europy. Zastanawiano się nad miejscem, w którym odbędzie się konferencja EASA w roku 1996. Najprawdopodobniej będzie nim Barcelona. Pojawiła się jednak również propozycja zorganizowania konferencji w Rosji i w Polsce. Spotkanie towarzyskie uczestników konferencji odbylo się na terenie Muzeum Norweskiego-Skansenu na półwyspie Bydgąy pod Oslo. Finansowe wsparcie konferencji przez The Wenner-Gren Foundation for Anthropological Research, Norweską Radę Badań Naukowych i uniwersytety norweskie umożliwiło zaproszcnie przedstawicieli krajów, których nie stać na opłacenie wyjazdów konferencyjnych. Dzięki temu w Oslo pojawili się członkowie EASA z Polski. Było ich mniej w porównaniu z konferencją w Pradze sprzed dwóch lat lecz jednocześnie stanowili oni naj liczniejszą grupę z krajów Europy wschodniej. Referaty wygłosili: M. Buchowski (Poznań) "Między interesem publicznym i prywatnym. Zmieniający się sens społeczeństwa obywatelskiego w Polsce", Z. Jasiewicz (Poznań) "Zmienna rzeczywistość. Przemiany w roli pokrewieństwa w Polsce", M. Kempny (Warszawa) "Prawodawcy" i "interpretatorzy". Korzenie współczesnej antropologii polskiej", 1. Mucha (Toruń) "Stare i nowe mniejszości kulturowe i nowe konflikty ideologiczne w Polsce", R. Parkin (Kraków) "Mroczna strona natury ludzkiej. Grzech w pracach Roberta Hertza", A. Posern-Zieliński (Poznań) "Ekologiczne i mistyczne wzbogacenie etniczności Indian i odrodzenie sil; religii tubylczej", Z. Sokolewicz (Warszawa) "Ocena moralna konfliktu etnicznego" i K. Warmińska (Kraków) "Bóg i diabeł w ideologii bolszewickiej". Obecny był także K. J. Brozi z Lublina. Zrozumienie specyfiki społeczno-kulturowej Europy i poczucie wspólnoty między badaczami problemów europejskich wyprzedza, ale jednocześnie jest związane, z europejskimi procesami intcgracji politycznej i gospodarczej. Obok EASA, etnologów europejskich i zajmujących się Europą, gron1adzi International Society for Ethnology and Folklore, drugie ważne dla nas stowarzyszenie ogólnoeuropejskie. Korzyści płynące z uczestnictwa etnologów z Polski w konferencjach i innych formach działalności EASA polegają na uzyskaniu dostępu do dyskusji i wydawnictw przygotowywanych przez to Stowarzyszenie. Związane są one również z tworzeniem nowych możliwości podejmowania prac w zespołach międzynarodowych. Udział w EASA dostarcza ponadto szans obserwacji i uczestnictwa w ważnej w europejskiej i światowej nauce o społeczeństwie i kulturze tendencji poszerzania zakresu badań i intensyfikacji poszukiwań teoretycznych, tak charakterystycznej dla antropologii społecznej i kulturowej. Dlatego też należy zabiegać o poszerzenie i ustabilizowanie kontaktów etnologów i antropologów z Polski z tym Stowarzyszeniem. Zbigniew Jasiewicz �3[4 V KONGRES MIĘDZYNARODOWEGO TOWARZYSTWA ETNOLOGICZNEGO I FOLKLORYSTYCZNEGO WIEDEŃ, 12-16 WRZEŚNIA 1994 W dniach 12-16 września [994 roku w Wiedniu, z inicjatywy Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folkloru (Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore - SIEF) odbył się V Kongres połączony z plenarnym zebraniem Towarzystwa l. Na ostatnim Kongresie w Bergen w Norwegii przewodniczenie pracami SI EF zostało powierzone Konradowi Kostlin z Uniwersytetu w Ti.ibingen, zaś organizacja następnego Kongresu ośrodkowi wiedeńskiemu. Na czele Komitetu Organizacyjnego stanął Klaus Beitl dyrektor Osterreichisches Museum fUr Volkskunde w Wiedniu zaś generalnym sekretarzem Kongresu został Olaf Bockhorn, profesor Katedry Volkskunde Wiedeńskiego Uniwersytetu. Kongres zgromadził około 200 etnologów z 27 krajów Europy. Najliczniejszą grupę uczestników stanowili Niemcy (35 osób), nieco mniej liczną Austriacy (31 osób), Szwedzi (20 osób), Węgrzy (18 osób) oraz Chorwaci (lI osób). Pozostałe kraje były reprezentowane przez pojedyncze osoby lub niewielkie grupy od 3 do 7 osób. Uwagę zwracał minimalny udział etnologów z krajów anglosaskich, frankofońskich i romańskich. Po raz pierwszy w tego rodzaju imprezie wzięli udział Litwini, natomiast nie przyjechali Rosjanie. Z Polski udział wzięły: prof. dr Jadwiga Kucharska, prof. dr Violetta Krawczyk-Wasilewska, prof. dr B. Kopczyńska-Jaworska, dr G. E. Karpińska oraz mgr Maria Niewiadomska 2. Głównym tematem Kongresu były problemy etniczności obserwowane w Europie. Obrady toczyły się w dziesięciu sekcjach podejmujących zagadnienia (l) naukowego podejścia do problemów etnicznych w ludoznawstwie i etnologii curopejskiej, (2) kontaktów i konfliktów etnicznych, (3) folkloru różnych grup etnicznych, (4) idei i praktyk związanych z etniczną i narodową identyfikacją, (5) etnicznych systemów kulturowych, (6) kulturowych wyznaczników narodowości: stroju, religii, sztuki ludowej i obyczajów, (7) struktur etnicznych, (8) regionów i narodowości, (9) widzeniu innych grup etnicznych, (lO) problemom narodowości w życiu codziennym. Ogółem wygłoszono 103 referaty w sekcjach i 4 na zebraniach plenarnych. Najwięcej referatów przedstawiono w sekcji folklorystycznej (3) i sekcji zajmującej się modnym problemem tożsamości (4), zastanawiająca była stosunkowo mała liczba referatów na ,,klasyczne" tematy etnograficzne takie jak obyczaj, religia, strój czy sztuka ludowa. Z przyczyn oczywistych niemożliwe było uczestniczenie we wszystkich sesjach Kongresu. Siłą rzeczy spojrzenie nasze na całość poruszanej problematyki jest niepełne 1 Omówicnie historii powstania, programu i działalności Towarzystwa zob.: Informacje dotyczące dzialalnoki CI AP, "Lud" t. 49, 1965, s. 804-810 jak równicż "Lud" t. 26, 1927; t. 30. 1931; t. 33, 1933. J. G., Societe Internationale d'Ethnologie el de Folklore, "Lud", t. 52, 1968, s. 376; A. Kutrzeba-Pojnarowa, I Kongres Europejskiej Etnologii w Paryżu, "Lud", t. 55, 1971, s. 371-375: B. Kopczyńska-Jaworska, /I Kongres Europejskiej Etnografii i Folkloru, "Etnografia Polska" t. 29, 1985, z. I, s. 231-237 czy W. Paproeka, /II Kongres Międzynarodowego Towarzystwa Elnologic:nego i Folklorystycznego w Ziirichu, "Etnografia Polska" t. 33, 1989, z. l, s. 235-239. 2 Wygłoszono następujące referaty: J. Kucharska, "KulturelJes System und Identitat am Beispiel der Kaschuben"; V. Krawczyk-Wasilewska, "Image of Jew in the oral folklorc of Polish studcnts"; B. Kopczyńska-Jaworska, "Lcs problemcs des bascs nationa!cs ct regionales des donnees"; M. Niewiadomska, "Rcgional specificity. Thc problcms of the usc of key-words in the ethnographic index exemplification"; G. E. Karpińska, "The regional costume - the manifestation of regional/national idcntity or a disguise'?". �315 i na pewno subiektywne. Przyglądając się jednak w pierwszym rzędzie referatom prezentowanym na sesjach plenarnych 3 uderzała pewna zgodność stanowisk uwarunkowana (w sposób mniej lub bardziej deklarowany) troską o możliwość powstania zjednoczonej Europy. Referenci odwołując się do powszechnie znanych okoliczności rozwoju etnografii europejskiej, zwracali uwagę na rolę jaką w tym rozwoju odegrało pojęcie etniczności. Przypominano więc zjawisko zainteresowania kulturą ludową w okresie dziwiętnastowiecznej modernizacji społeczeństw i powstawania nowoczesnych państw europejskich (Kostlin). Opisywanie "ludowej" rzeczywistości, tradycji językowej, obyczajów. gestów symbolicznych, sposobów myślenia i praktyk dnia codziennego, stawało się podstawą do stwierdzania etnicznej odrębności (Kaschuba). Celom tym zaczęło również z czasem służyć powołanie specjałnych instytucji takich jak muzea, instytuty folklorystyczne, katedry uniwersyteckie itp. Liczne z tych poczynań służyły poszukiwaniu obrazu tożsamości, odwołując się do tradycji, szukania korzeni, kształtując w ten sposób pamięć zbiorową (Raphael). Cały ten "paradygmat etnograficzny" (Kostlin) nabiera w końcu XX wieku znowu niezwykłej aktualności i to aktualności w wielu przypadkach wręcz tragicznej! W związku z tym ostatnim zjawiskiem w referacie kończącym Kongres W. Kaschuba postawił pytanie czy etnologowie ożywiając "dyskurs etniczny", epatując się bez końca problemem "swoi-obcy" nie uprawomocniają nacjonalizmów, czy poprzez odkrywanie etnokulturowych wartości nic przyczyniają się Uak to już było w niedawnej przeszłości) do pogłębiania etnocentryzmu i kulturowego rasizmu zamiast dążyć do szukania wartości ogólnokulturowych ? Odpowiedzią na to pytanie mogły być referaty co prawda nieliczne, ale podnoszące problemy etniczności w silnie nacjonalistycznej perspektywie4. Jak się zdaje większość referatów w sekcjach nie podejmowała jednak tych "wielkich" problemów, alc koncentrowała uwagę na konkretnych układach kulturowych. Interesowano się więc symbolami tożsamości i odrębności zarówno łokalnych, regionalnych jak i etnicznych, ich powstawaniu i oddziaływaniu w konkretnej rzeczywistości kulturowej. Wśród zaobserwowanych procesów i przedstawionych trudności badawczych szczególnie cenne wydaje się być zwrócenie uwagi na niebezpieczeństwo upraszczania rzeczywistości społecznej i kulturowej. Ostrzeżenie przed fascynacją i uleganiem niedookreślonym pojęciom zamiast bacznego śledzenia realnie istniejących procesów kulturowych i to nie tylko wobec idei zjednoczenia Europy, ale przede wszystkim wobec upowszechniających się fobii i narastających nacjonalizmów. W ostatnim dniu Kongresu 5 odbyło się zebranie organizacyjne SIEF, które prowadził prof. K. Kostlin. Rozpoczął je od podziękowań dła organizatorów i sponsorów Kongresu, ażeby następnie przejść do sprawozdań stałych Komisji, takich jak Komisja atlasowa, pracująca pod przewodnictwem dr. Thomasa Schippersa, wykładowcy Uniwersytetu w Nicei, Komisja do badań ikonograficznych, która zamierza w 1995 roku urządzić spotkanie w Bergen oraz Komisja religioznawcza, pracująca pod kierunkiem prof. N. A. Bringeusa z Lund i prof. A. Gustavssona z Uppsali. Ta ostatnia komisja planuje spotkanie we wrześniu 1996 roku, prawdopodobnie w Uppsali. Szczególną uwagę poświęcono pracy nowo powstałej Komisji Informacji Etnologicznej, 3 Były to rcfcraty: Konrada Kiistlina, "Europiiische Ethnologic und die Jarhunderwendcn"; Freddy Raphaela, "L'idcntitć, un mythe meurtrier"; Reinfarda Johlera, "Das Ethnizitiit aIs Forschungskonzcpt: dic Osterrcichische Volkskundc im curopiiischen Verglcich"; Gabrieli Kilianovej, "Ethnicity, Culture and Boundaries. Thc Central European Casc" oraz Wolfganga Kaschuby, "Wiedergewinnung der Gemeinschaft: Ethnisierung ais Jdentitiitsstrategie?". 4 M.in. rcferaty o trudnych problemach ludów żyjących w diasporze (ref. R. Ciuca) czy mniejszości narodowych (ref. C. Botosaru). 5 Program oraz zbiór abstraktów z Kongresu znajduje się w OD i JE PTL w Łodzi. �316 pracującej pod kierunkiem dr. R. Alsheimera z Bremy. Komisja ta przejęła redakcję Internationałe Volkskundliche Bibliographie. Przechodząc do spraw fmansowych, Prezydium przypomniało uchwałę z 1990 roku podjętą w Bergen, żeby składka członkowska SIEF wynosiła 15 $. Ze względu na nieznaczną wysokość składki proszono delegatów narodowych ażeby zbierać je w poszczególnych krajach i dopiero większą sumę przekazywać do sekretariatu SIEF6. Prof. Kostlin apelował przy tej okazji o możliwie liczne zapisywanie się etnografów w szeregi Towarzystwa. Duża łiczba członków, nawet przy tak niewielkich składkach, umożliwi wydawanie biuletynu SIEF, a także obniżenie ceny czasopisma "Ethnologia Europaea". Po udzieleniu absolutorium ustępującemu zarządowi przystąpiono do wyboru nowego Prezydium. W wyniku jawnego głosowania prezesem został ponownie prof. Konrad K6stlin, który od roku akademickiego 1994/1995 objął Katedrę w Wiedniu. Wiceprezesami zostali: prof. Nils-Arvid Bringeus, dr Dunja Rihtman-Augustin z Instytutu Etnologii i Folklorystyki z Zagrzebia oraz dr Tomas Hofer dyrektor Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie, zaś sekretarzem generalnym dr Peter Niedermiiler, kierownik Katedry Komunikacji Uniwersytetu w Pecs. Sprawę wyboru delegatów krajowych pozostawiono do decyzji poszczególnych krajów. Nazwiska ich należy przekazać do wiadomości przewodniczącego do Wiednia. Końcową część zebrania poświęcono propozycjom co do problematyki i miejsca organizacji następnego Kongresu. Zaproponowano Rumunię wraz z sugestią podjęcia problematyki mniejszości narodowych; prof. K6stlin sugerował ażeby zorganizować Kongres na pograniczu etnicznym takim jak np. polsko-niemieckic (Frankfurt n/Odrą?) czy belgijsko-niderlandzkim, ażeby uniknąć przewagi krajów niemieckojęzycznych, i włączyć do współpracy etnografów z tych krajów, którzy byli nieliczni na omawianym Kongresie (tu zwrócił uwagę na małą liczbę przedstawicieli z Polski I). Ostateczne decyzje podejmie jednak w tym względzie nowe Prezydium. Na zakończenie należy poświęcić nieco miejsca na omówienie organizacji Kongresu. Wszystkie obrady odbywały się w ogromnym gmachu Uniwersytetu. Na kongresie dominował język angielski i niemiecki, zaledwie parę referatów wygłoszono w języku francuskim. Nawet wystąpienia plenarne nie były tłumaczone, co utrudniało aktywny udział w obradach. Przeszkadzało również umieszczenie referatów w sekcjach nie zawsze ściśle odpowiadającym ich treści. Interesujące referaty dotyczące zbliżonych zagadnień wygłaszane były często w tym samym czasie w różnych sekcjach. Zdarzało się również, że referat był przedstawiany w innym języku, niż było to zapowiedziane w programie, co również miało wpływ na zakres dyskusji. Najgorętsze dyskusje miały miejsce jak to często bywa - w kuluarach! Organizatorzy bardzo starannie natomiast przygotowali imprezy towarzyszące. W gmachu Uniwersytetu zorganizowano sprzedaż wydawnictw oraz prezentowano łiczne katalogi. Jeden dzień przeznaczony był całkowicic na zwiedzanie muzeów etnograficznych w Wiedniu i w Kittsee, w tym nowo organizowanego muzeum judaistycznego miasta Wiednia, jak również instytutów i archiwów etnograficznych, folklorystycznych i filmu naukowego. W tym też dniu organizatorzy przygotowali wycieczkę statkiem po Dunaju' połączoną ze wspólną kolacją. W pierwszym dniu Kongresu uczestnicy zjazdu byli podejmowani przez burmistrza miasta Wiednia, a w ostatnim przez dyrekcję muzeum etnograficznego. Dodatkowego uroku Kongresowi dodawało piękne miasto oraz niespodziewana jak na tę porę roku upalna pogoda. Bronis/awa K 0pczY'iska-J aworska Jadwiga Kuchm'ska 6 Dodatkowe światlo na stosunki etniczne rzuciła uwaga jednej 7. uC7.estniczek Kongresu protestującej przeciwko ustalaniu składki Towarzystwa Europejskicgo w dolarach a nie w ECU I �317 KONFERENCJA .,ETNOLOGIA /\ ANTROPOLOGIĄ", POLSKA: MIĘDZY POZNAŃ, LUDOZNAWSTWEM 26-27 MAJA 1994 Ogólnopolska konferencja odbyła się w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Poznańskiego. Zorganizowano ją w ramach obchodów 75-lecia Uniwersytetu i zarazem Katedry Etnologii, najstarszej istniejącej do dziś polskiej placówki akademickiej tego typu. Instytut na UAM należy też do grona najsilniejszych ośrodków etnologicznych w Polsce. Współorganizatorem konferencji był Komitet Badań Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk. Zgodnie z opinią uczestników spotkania wypadło ono doskonale tak pod względem organizacyjnym, jak i naukowym. Duża w tym zasługa glównego pomysłodawcy i organizatora tej konferencji, Aleksandra Posem-Zielińskiego i jego współorganizatorki, Ireny Kabat. Przedmiotem referatów i dyskusji antropologów z całej Polski było miejsce i rola tej dyscypliny nie tylko w strukturze nauki, ale i w zmieniającej się rzeczywistości kraju i świata. Tytuł konferencji wskazuje na ewolucję jaką etnologia przeszła od XIX-wiecznego, kojarzonego wciąż z Oskarem Kolbergiem romantycznego zbieractwa ,.starożytności słowiaI1skich", po współczesne badanie kulturowego zróżnicowania ludzi tak w skali lokalnej, jak i globalnej. Spotkanie pokazało, że badania antropologiczne dotyczą żywotnych problemów społecznych naszych czasów. Antropolodzy są aktywnymi uczcstnikami i komentatorami ogólnych procesów oraz konkretnych zachowaI1 kulturowych. a ich wnioski stanowić mogą ważką przesłankę dla prowadzenia polityki społecznej. Konferencja stała się też okazją do podzielenia się doświadczeniami i refleksją praktyków antropologii pochodzących z różnych środowisk. Obok przedstawicieli akademickich instytucji etnologicznych przybyły na nią i głos zabierały osoby formalnie przynależne do socjologii, filozofii, kulturoznawstwa, archeologii czy antropologii fizycznej. Nic brakowało tcż muzealników. Potwierdza się opinia, że antropologia podziela z innymi dyscyplinami społecznymi i humanistycznymi szereg cech, ale się od nich też różni. Od socjologii różni antropologię skupianie uwagi na codziennych nawykach zachowaniowych i myślowych jednostek, a nie statystyczne ujmowanie procesów społecznych. Od filozofii różni się antropologia wrażliwością na żywą tkankę ludzką i zmiany kontekstu kulturowego, nastawieniem na realnego człowieka, a nie tyłko schludność schematów myślowych. Być może te właśnie cechy decydują o tym, iż mówi się obecnie o zjawisku antropologizacji humanistyki, o tym, że wielu badaczy społeczeI1stwa i kultury określa się dziś antropologami. Tworzy się więc środowisko antropologiczne przecinające dotychczasowe struktury akademickie. Konferencja dała tym samym asumpt do ponownego przemyślenia charakteru i statusu etnologii i antropologii kulturowej w zmieniających się okolicznościach. Lista dyskutantów była długa. Wymienić przynajmniej wypada najbardziej aktywnych, którzy walnie przyczynili się do żywego i owocnego oblicza obrad: Zbigniewa Gierszewskiego (kulturoznawstwo), Jana Strzałko (antropołogia fizyczna), Janusza Goćkowskiego (socjologia i etnologia), Antoniego Pelczyka (etnologia i muzealnictwo), Zbigniewa Jasiewicza (etnologia), Jolantę Burbelkę (filozofia), Edwarda Pietraszka (etnologia), Andrzeja Ostoję -Zagórskiego (archeologia). Na konferencji przedstawiono następujące referaty: Dzień pierwszy, 26 maja 1994. l. Zbigniew Jasicwicz (Poznań) "Część i całość: poznański ośrodek etnologiczny w etnologii polskiej"; 2. Aleksander Posem-Zieliński (Poznań) - "Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki"; 3. Katarzyna Kaniowska (Łódż) - "Inspiracje i konsekwencje antropologizacji etnologii polskiej"; 4. Michał Buchowski (Poznań) - ,,0 głównych stylach uprawiania antropologii w Polsce"; �318 5. Czesław Robotycki (Kraków) - "Krótki szkic o banalizacji antropologii"; 6. Ewa Nowicka-Rusek (Warszawa) - "Etnografia i antropołogia polska - punkt widzenia socjołoga"; 7. Ełżbieta Tarkowska (Warszawa) - "Wątki antropologiczne w socjologii polskiej"; 8. Janusz Mucha (Toruń), - "Zmiana społeczna w perspektywie antropołogicznej. O pożytkach studiowania antropologii społecznej przez socjologa". Dzień drugi, 27 maja 1994. 1. Janusz Goćkowski (Kraków) - "Tożsamość kulturowa i zaradność społeczna w świetle antropologii wiedzy"; 2. Mariusz Kairski (Poznań) i Marek Wołodźko (Olsztyn) - "Badanie kultur pozaeuropejskich a podejście antropologiczne w etnologii polskiej"; 3. Bogdan Wujec (Pieniężno) - "Od etnografii misyjnej do antropologii inkulturacji"; 4. Zbigniew Libera (Wrocław) - "Kilka rysów ludoznawczych do opisania fizjognomii i postaci ludu naszego": etnograficzna wycieczka po epoce Kolbergowskief; 5. Wojciech Olszewski (Toruń) - "Etnologiczno-antropologiczne podejście do problematyki etnicznej w dwudziestoleciu międzywojennym"; 6. Barbara Bazielich - "Możliwości i potrzeby antropologizacji humanistyki nad odzieżą ludową"; 7. Jerzy Adamczewski - (Toruń) "Antropologiczne spojrzenie na kulturę materialną". Miclwl Buchowski "EKOLOGIA I FOLKLOR". DRUGA ŁÓDŹ, MIĘDZYNARODOWA 3-6 CZERWCA KONFERENCJA, 1994 W dniach 3-6 czerwca 1994 roku w Łodzi odbyła się druga Międzynarodowa Konferencja "Ecology and Folklore". Konferencję organizował Zakład Folklorystyki przy Katedrze Wychowania Muzycznego Wydziału Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego. Komisarzem Naukowym Konferencji była prof. dr habił. Violetta Krawczyk-Wasilewska. Obrady miały miejsce w nowym, uniwersyteckim Centrum Konferencyjnym przy ul. Rogowskiej 26. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny. Jej celem było włączenie się do ogólnej naukowej dyskusji na tematy ekologiczne. Jako założenie przyjęto wskazanie przedstawicielom różnych dziedzin naukowych, zajmujących się tą problematyką, iż folklor - rozumiany przez nas jako bezpośrednia forma przekazu treści kultury oraz ekspresja zbiorowego światopoglądu - może stać się źródłem poznania stanu świadomości ekologicznej współczesnego społeczeństwa. Problematyka konferencji skupiała się na dwóch podstawowych zagadnieniach: 1. Folklor jako źródło wiedzy na temat świadomości ekologicznej współczesnego społeczeństwa, 2. Współczesne zagrożenia ekologiczne a obraz kultury. Wokół tych generalnych zagadnień poddano dyskusji następujące, bardziej szczegółowe problemy: J. Kulturowe konsekwencje degradacji środowiska naturalnego, 2. Współczesne katastrofy i choroby cywilizacyjne, 3. Społeczne i kulturowe aspekty choroby AIDS, 4. Problematyka relacji człowiek - natura - kultura, 5. Odzwierciedlenie powyższych zjawisk kulturowych XX wieku wc współczesnym folklorze. Problematyka drugiej konferencji zainteresowała naukowców z wielu krajów Europy i świata, między innymi z Chorwacji, Jugosławii, Wielkiej Brytanii. Grecji. Rosji, Łotwy, Niemiec i Norwegii, a także Kanady, Indii, Stanów Zjednoczonych i Peru. �319 Uczestników Konfercncji powitały władze Uniwersytetu Łódzkiego w osobach prorektora prof. dr. habi!. Grzegorza Malinowskiego oraz Dziekana Wydziału Nauk o Wychowaniu, prof. dr habi!. Ewy Marynowicz-Hetki. W imieniu organizatorów powitała gości i wygłosiła referat inauguracyjny prof. dr habił. Violetta Krawczyk-Wasilewska, Kierownik Katedry Wychowania Muzycznego i Zakładu Fołklorystyki UL. Nawi,!zala ona do pierwszej konferencji, która odbyła się w 1992 roku i do powstałej wtedy idei cyklicznych spotkań poświęconych temu tematowi. Zaznaczyła, iż współczesnc, antropologiczne podejście do folkloru pozwala go traktować jako bezpośrednią formę komunikowania się ludzi w obrębie własnej kultury i jednocześnie jako ekspresję indywidualnego i zbiorowego światopoglądu. Jednocześnie to podejście pozwala traktować folklor jako źródło popularnej wiedzy o aktuałnych problemach współczesnego świata i ludzkiego życia. W obrębie problemów nurtujących obecnie współczesnych ludzi jest zagrożenie naturalnego środowiska oraz współczesne choroby i katastrofy. Utrata bezpośredniego kontaktu z naturą wpływa na pogorszenie się jakości życia jednostek i zbiorowości a rodząca się świadomość tego zjawiska wyraża się we współczesnym folklorze. W pierwszym dniu obrad mieliśmy możłiwość wysłuchania referatów prof. dr. Geralda Pociusa (Folklore and ecology. Some general problems), który poruszył główne zagadnienia związków między człowiekiem, jego kulturą, wyrażaną w folklorze zarówno tradycyjnym, jak i współczesnym a otaczającym go środowiskiem naturalnym. Dużą część pracy poświęcił współczcsnym postawom i zachowaniom proekologicznym oraz roli folkloru w ich kreowaniu. Rachel Freeman (Lore and land Iiasons: Traditional manjland relationships on the Isle of Lewis and their position in the contemporary community) oraz prof. dr Ireny Hukowskiej-Floreńskiej (The degradation of the natural environment at the Upper Silesia as a source of cultural tradition and folklore). Poświęcone one były problematyce tradycyjnych społeczności lokalnych różnych obszarów kulturowych i ich odniesieniom do najbliższego środowiska naturalnego i kulturowego. W czasie sesji popołudniowej zaprezentowane zostały dwa referaty pokazujące współczesne grupy regionalne i narodowe w procesie przemian. Referat dr. Lucjana Cieślaka (Ecology and folk music), wzbogacony prezentacją filmu wideo dotyczył współczesnej obrzędowości weselnej w regionie łowickim. Z kolei dr Zdenka Weber poświęciła swój referat (Fat from eye but deep in the heart) kulturze emigrantów chorwackich w Niemczech. W następnym dniu konferencji przedstawione referaty dotyczyły współczesnej relacji człowiek - natura ijej kulturowych konsekwencji. W wystąpieniu prof. dr Anny Papamichael (Common grounds between folklor and ecology) oraz Valdisa Bistersa i Very Slinko (Nature and culture environment: Towards interdisciplinarity in environmental education) poruszono problem konieczności prowadzenia interdyscyplinarnych badań nad kulturowymi związkami człowieka z naturą oraz wykorzystania ich wyników w edukacji środowiskowej. Z kolei prof. dr habi!. Violetta Krawczyk-Wasilewska (Awareness of the fears at the end of 20th century) i dr Marcin Piotrowski (Cultural results of Chernobyl disaster) mówili o kulturowym zjawisku "świadomości strachu", jego przyczynach i odzwierciedleniu w folklorze. Sesja popoludniowa drugiego dnia obrad poświęcona była problematyce edukacji środowiskowej. W wystąpieniu Marii Łukowskiej (Ecology as the contemporary myth) poddano krytyce treści edukacji środowiskowej rozpowszechniane przez nierządowe organizacje ekologiczne. Referat Violetty Przerembskiej (Musical folklore in the environmental education) wraz z prezentacją filmu wideo, poświęcony był polskim alternatywnym mctodom edukacji muzyczno-środowiskowej. Z kolei Joachim Rudzki w swoim referacie (Ecological folk toys) mówił o roli tradycyjnej, drewnianej zabawki ludowej we wstępnej edukacji środowiskowej. �320 Trzeci dzień obrad wypelnily dwa referaty o wyraźnym charakterze filologicznym. Pierwszy z nich, wygłoszony przez prof. dr Zoję Karanović (Mythology of plants in Serbian lyric folk poetry) dotyczył magicznej i mitycznej roli roślin w ludowej poezji serbskiej. Drugi, prof. dr. Demetriosa Koutroubasa przedstawiał rośliny jako mitologicznych bohaterów w klasycznej poezji łacińskiej. Sesję popołudniową tego dnia zajęła podsumowująca dyskusja, którą prowadziła prof. dr Zoja Karanović. Jednym z podstawowych wniosków jaki pojawił się w toku dyskusji było stwierdzenie, iż różnorodność zaprezentowanych referatów wynikała z wielości i niejednoznaczności rozumienia definicji ekologii. l tak część wystąpień ujawniała rozumienie biologicznej definicji ekologii, jako nauki badającej wzajemne związki między organizmami żywymi. inna z kolei za punkt wyjścia przyjęła pojęcie "ekologii ludzkiej". W pozostałej części głosów ujawniło się trzecie, tworzące się pojęcie ekologii jako ideologii, wynikających z niej postaw i zachowań oraz treści edukacyjnych. Wyniki obrad II Międzynarodowej Konferencji "Ekologia i Folklor" zostaną opublikowane w oddzielnym, po konferencyjnym wydawnictwie, dzięki pomocy finansowej Komitetu Badań Naukowych. Maria Łukowska Violetta Przeremhska KONFERENCJA "POLACY W KAZACHSTANIE. WROCŁAW-BAGNO 27-30 HISTORIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ". CZERWCA 1994 Konferencję zorganizowali: Ośrodek Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego, Wyższe Seminarium Duchowne 0.0. Salwatorianów w Bagnic pod Wrocławiem. Zarząd Krajowy Stowarzyszenia "Wspólnota Polska". Celem interdyscyplinarnej konferencji było uzyskanie, na razie wstępne, możliwie naj szerszego obrazu przeszłości, zmian i teraźniejszości sytuacji i losu Polaków, których różne, przeważnie tragiczne zdarzenia historyczne, rzuciły na teren Kazachstanu. Obrady pierwszego dnia konferencji odbywały się w zabytkowej, przepięknej, zdobionej XVIII-wiecznymi dekoracjami (malowidła, płaskorzeżby, złocenia) Auli Leopoldyńskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Pozostałe dni obrad uczestnicy spędzili w gościnnych murach klasztoru i Wyższego Seminarium Duchownego Ojców Salwatorianów w Bagnie. Obrady otworzył JM Rektor Uniwersytetu Wrocławskiego prof. dr hab. Wojciech Wrzesiński. W swoim wystąpieniu, po przywitaniu gości, referentów i pozostałych uczestników konferencji, podkreślił znaczenie i potrzebę badań nad polską diasporą na terenie Kazachstanu. Wyraził nadzieję, że konferencja zaowocuje licznymi badaniami. opracowaniami naukowymi, które pozwolą na gruntowniejsze poznanie tragicznych losów naszych rodaków. Z kolei wystąpił ks. dr Michał Piela, Prorektor ds Studiów Wyższego Seminarium Duchownego 0.0. Salwatorianów, podkreślając wagę problematyki konferencji i życząc jej uczestnikom owocnych obrad. Prof. dr hab. Krystyn Matwijowski, Przewodniczący Rady Naukowej Ośrodka Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego, przedstawił zadania wytyczone Ośrodkowi, jego problematykę badawczą oraz znaczenie konferencji dla określenia przyszłej problematyki, która pozwoli na dogłębne i wszechstronne zajęcie się Polakami na Wschodzie. �321 Zgodnie z oczekiwaniami organizatorów wygłoszono lub nadesłano około 40 referatów, opracowanych przez specjalistów z różnych dziedzin nauki: historyków, literaturoznawców, psychologów, socjologów, językoznawców, etnologów, duchownych oraz osoby, które osobiście doświadczyły tułaczego życia na zesłaniu i Polaków nadal mieszkających w Kazachstanie. Spowodowało to znaczne zróżnicowanie tematyki, ale także dało możliwość pokazania problemu Polaków w Kazachstanie z różnych punktów widzenia, wyniku wysiłków przedstawicieli wielu dyscyplin, zwłaszcza, że zaniechano dzielenia obrad na sekcje i wszyscy uczestnicy mogli wysłuchać wszystkich referatów i podjąć dyskusję. Na dyskusję plenarną pozostawało zresztą niewiele czasu, gdyż program referatowy zajmował cały niemal czas przeznaczony na obrady w danym dniu. Tak więc liczne dyskusje toczyły się w czasie wołnym, podczas wieczornych spotkań lub spacerów w przyklasztornym parku. Gdyby scharakteryzować referentów, to zdecydowaną większość stanowili historycy i oni także przedstawili najwięcej referatów, przede wszystkim omawiających dzieje Polaków zsyłanych na Sybir po powstaniach oraz deportowanych w latach II wojny światowej. Niewiele było referatów przedstawiających problemy Polaków wywiezionych do Kazachstanu z Zachodniej Ukrainy w latach 1936-7, na rozkaz Stalina, obecnie pozostających nadal w Kazachstanie. Jest to w pewnej mierze zrozumiałe, zważywszy na ilość źródeł i materiałów dotYCZących dawniejszej przeszłości oraz szczupłość tych z ostatnich sześćdziesięciu lat, kiedy to nie tylko nie było można podejmować badań nad tą częścią polskiej diaspory, ale także nie wolno było mówić o jej istnieniu. W ostatnich latach podjęto wszakże badania w terenie przez przedstawicieli różnych dyscyplin. Znalazło to odzwierciedlenie w kilku referatach. Przedstawione referaty dały w sumie pokaźną wiedzę, a cały przebieg konferencji udowodnił potrzebę jeszcze bardziej gruntownego zbadania tej problematyki w wielu kontekstach. Referenci wykazali ogromne zaangażowanie w opracowywaniu poszczególnych tematów, docieraniu do źródeł, a także podczas wygłaszania referatów, i to zarówno ci, którzy przedstawiali stricte naukowe, oparte na analizie źródeł, literatury, archiwaliów, jak i ci, którzy ze ściśniętą krtanią, tłumiąc łzy, wspominali dzieje swoje i dzieje najbliższych. Z dużym zainteresowaniem uczestników konferencji spotkało się wystąpienie Polaka z Kokczetawu, który w dość dramatycznym tonie apelował o pomoc rodakom pozostającym w Kazachstanie oraz tym, którzy pragną wrócić do Ojczyzny. Temu celowi ma także służyć rezolucja przyjęta jednomyślnie przez uczestników konferencji, kierowana do Rządu RP, Sejmu i Senatu. Tekst rezolucji zamieszczamy poniżej. Ze względu na rozmiary sprawozdania, a także z powodu zamiaru organizatorów wydania zgłoszonych referatów drukiem, nie omawiam poszczególnych opracowań. Wymienię tylko grupy zagadnień, które przedstawiały referaty: historia zsyłek Polaków w okresach popowstaniowych, deportacja lat trzydziestych, podczas "rozwiązywania" przez Stalina problemów etnicznych, deportacja lat II wojny światowej; włączanie się Polaków w życie gospodarcze, naukowe, działalność społecznikowską terenów zsyłki, ich wkład w poznanie i rozwój ziem kazachstańskich; problematyka zetknięcia się wielu narodowości, kultur, religii w Kazachstanie, stosunki międzyetniczne; dzieje i losy poszczególnych rodzin i osób, opracowania biograficzne, pamiętnikarskie, dokumenty; życie religijne, działalność księży i jej znaczenie dla podtrzymania polskości; sytuacja dzieci i młodzieży, praca, wynaradawianie, nauka; życie w obozach pracy, miejscach zesłania, więzienia; 21 - Lud t. LXXVII �322 relacje polsko-kazachskie społeczne, kulturowe, etniczne, literackie; obecna sytuacja Polaków, oczekiwana i udzielana pomoc ze strony Polski, poczucie zagrożenia wobec formowania się nowego poczucia narodowcgo Kazachów; pożądane działania mające na celu pomoc Polakom zamierzającym osiąść na stałe w Polsce i tym, którzy pragną pozostać w Kazachstanie. Na zakończenie sprawozdania należy podkreślić szczególną atmosferę w sytuacji spotkania przedstawicieli tak wielu dyscyplin naukowych. Niezwykle cenną była także obecność naocznych świadków zesłańczych, katorżniczych losów naszych rodaków w Kazachstanie, którzy w swoich wystąpieniach dali świadectwo "drogi przez mękę". Z zainteresowaniem spotkały się także relacje badaczy i innych osób, które w ostatnich latach były w Kazachstanie. Konferencja, jak zapowiadali organizatorzy, a szczególne uznanie należy się dr. Antoniemu Kuczyńskiemu, Dyrektorowi Ośrodka Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego, jest pierwszą, która powinna wyzwolić inicjatywy dalszych spotkań naukowych, dzięki którym lepiej poznamy losy rodaków-zesłańców kazachstańskich. i inicjatyw społecznych na rzecz pomocy tymże. Nie sposób nie wspomnieć także bardzo życzliwego przyjęcia uczestników konferencji przez władze Seminarium, a zwłaszcza ks. dr. Michała Pielę, wszystkich Ojców i Braci, którzy stworzyli cieplarniane wn;cz warunki i mił~, pełną wyrozumiałości atmosferę· W SPRAWIE LUDNOŚCI APEL POLSKIEJ W KAZACHSTANIE Uczestnicy Konferencji zwracają się do Prezydenta, Sejmu i Senatu oraz Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej z apelem o podjęcie konkretnej pomocy przeżywającym obecnie poczucie zagrożenia Polakom w Kazachstanie i wsparcie już rozwijanych w tym zakresie inicjatyw. Znaczna część Polaków zamieszkujących w Kazachstanie przesiedlenia się do Polski - należy zatem: wyraża wolę - zapewnić im możliwość osiedlenia się w naszym kraju (np. na niezagospodarowanych terenach m.in. na Ziemiach Zachodnich), - utworzyć urząd pełnomocnika Rządu powiednio szerokimi uprawnieniami, do spraw przesiedleńczych z od- - zawrzeć odpowiednie układy z Republiką Kazachstanu, zapewniające przeniesienie praw socjalnych, zwłaszcza emerytalnych i majątkowych, - powołać odpowiednie służby, wiłyby adaptację przesiedleńców zwłaszcza rolne i oświatowe, w nowym środowisku. które ułat- Przy opracowywaniu planów przesiedlenia się Polaków z Kazachstanu do Polski odpowiednie władze powinny współpracować ze specjalistami i Ofganizacjami społecznymi od dawna zajmującymi się tą problematyką. �323 Konieczne również jest stworzenie dla tej części społeczności polskiej, która zdecyduje się na pozostanie w Kazachstanie warunków ułatwiających utrzymywanie polskiej świadomości narodowej, m.in. poprzez rozszerzanie zasięgu istniejącego już nauczania języka i kultury polskiej, wspieranie i ułatwianie indywidualnych i grupowych kontaktów między Polakami w Kazachstanie i w kraju, promowanie kontaktów gospodarczych, pomoc w organizacji i utrzymaniu lokalnych polskich środków przekazu. Konferencja nasza poświęcona jest problematyce Polaków w Kazachstanie. Nie można jednak zapominać, że nasi rodacy zamieszkują - w większości wbrew własnej woli - także inne tereny byłego Związku Radzieckiego. Uważamy, że kierując do władz Rzeczypospolitej ten Apel na rzecz Polaków w Kazachstanie, czynimy to również na rzecz wszystkich Polaków je zamieszkujących. Za uczestników Konferencji dr Antoni KuczY'lski Wrocław-Bagno. 27-30 czerwca 1994 r. Monika Leonowicz "NA SKRZYŻOWANIU POLSKICH KULTUR". MISJONARZY OBRA, SESJA NAUKOWA OBLATÓW 12-13 WRZEŚNIA Z OKAZJI M.N. 25 LAT PRACY W KAMERUNIE, 1994 Gdy n stycznia 1970 roku pierwsza, czteroosobowa grupa miSjonarzy z Polski lądowała w Douala, nikt nie przypuszczał, że rozpoczyna się najbardziej dynamiczny okres pracy polskich misjonarzy Oblatów M.N. Dziś, po 25 latach, Kamerun północny stanowi faktycznie "polską" prowincję misyjną. W 18 misjach kameruńskiej Delegatury Polskiej Prowincji Misjonarzy Oblatów M.N. pracuje 31 polskich misjonarzy i 12 Sióstr Służebniczek N M P. Uznaniem osiągnięć polskich misjonarzy było nadanie godności ordynariusza miejscowej diecezji - Yokadouma - jednemu z pionierów misji polskich - ks. bp. Eugeniuszowi Jureczko. Ćwicrć wicku pracy w trudnym terenie afrykańskim dało nie tylko efekty w sferze ewangelizacji. Polscy misjonarze zyskali doświadczenie w kontaktach kulturowych i w pracy z ludżmi wielu ras i religii. Kamerun jest bowiem krajem określanym często jako "Afryka w miniaturze". Spotkać tam można wiele ras (od Semitów, poprzez Bantu, do Pigmejów), jr,:zyków (około 150) i rcligii. Refleksji i usystematyzowaniu doświadczeń z pracy w wielokulturowym środowisku kameruńskim służyła sesja naukowa zorganizowana w dniach 12 i 13 września 1994 roku. Miejscem obrad bylo Wyższe Seminarium Duchowne Misjonarzy Oblatów M.N. mieszczące się w pit;knie odrestaurowanym klasztorze pocysterskim w Obrze w województwie zielonogórskim. W sesji wzięli udzial zarówno misjonarze o wieloletnim stażu afrykańskim jak i przedstawiciele kilku ośrodków naukowych, od lat specjalizujących się w badaniach afrykanistycznych. oraz dziennikarze prasy katolickiej i centralnej. Honorowym gościem sesji był bp Wojciech Ziemba - przewodniczący Komisji Episkopatu Polskiego do Spraw Misji, który w slowie wprowadzającym podkreślił ewangelizacyjną rolę misji i potrzebę twórczego podejścia do tradycyjnych wartości afrykańskich. �324 Dwudniowe obrady podzielić można - pod względem tematyki wystąpień - na dwie części: antropologiczną i misjologiczną. Pierwszy dzień poświęcono głównie referatom afrykanistów analizującym wybrane zagadnienia historii i współczesnych problemów przeobrażeń kulturowych Kamerunu i Afryki Zachodniej. Cennym wprowadzeniem w problematykę sesji był referat prof. dr. hab. Stanisława Piłasiewicza (UW) - "Chrześcijaństwo, islam i wierzenia miejscowe: problemy akomodacji religijnej w Afryce". Autor w ujęciu diachronicznym przedstawił przejawy adaptacji i wzajemnych wpływów różnych systemów religijnych w dawnej i współczesnej Afryce. Mgr Wojciech Dohnal (UAM), w referacie "Antropologiczne interpretacje afrykańskich systemów politycznych", zanalizował w krytyczny sposób teoretyczne koncepcje antropologii anglosaskiej. Dr Ryszard Vorbrich w wystąpieniu - "Praca i kapitał w tradycyjnych systemach gospodarczych Afryki" wykazał - na materiale kameruńskim - trudności metodologiczne i terminologiczne jakie napotyka mechaniczne przenoszenie metod i pojęć współczesnej ekonomii rynkowej na grunt afrykański. Mgr Jacek Lapott (Muzeum Narodowe w Szczecinie) również na przykładzie materiału kameruńskiego omówił "Tradycyjne kowalstwo ludów Afryki Zachodniej w epoce przemian". Niestety ostatni referat przewidziany na pierwszy dzień - dr. hab. Antoniego Kurka aMI (ATK) - "Początki misji polskich Misjonarzy Oblatów M.N. w Kamerunie Północnym" nie został wygłoszony z powodu nagłej choroby autora. Zastąpił go jednak z powodzeniem mgr Jarosław Różański aMI, który nakreślił historię polskich misji w Kamerunie. Improwizowane wystąpienie O. 1. Różańskicgo aMI nawiązywało swą treścią do opublikowanej kilka dni wcześniej, z okazji jubileuszu, interesuj,!cej i bogato udokumentowanej pracy tegoż autora Misje w Kamerunie Północnym (poznań 1994). Drugi dzień obrad zdominowały referaty poruszające problematykę misjologiczną. O. Czesław Szubert aMI - weteran misji kameruńskich - zaprezentowal tekst. nieobecnego mgr. Stanisława Jankowicza aMI, omawiający stan obecny, główne problemy i kierunki rozwoju misji. Mgr Stella Kuś ABMV przybliżyła słuchaczom charakter posługi misyjnej SS. Służebniczek NMP - Śląskich w Kamerunie Północnym, ich pełną poświęcenia i namacalnych efektów pracę w dziedzinie ochrony zdrowia i edukacji. Mgr Alojzy Chrószcz aMI przedstawił specyfikę pracy misjonarza "w środowisku wielokulturowym w afrykańskim buszu", na misji powstalej na terenach zasiedlonych (drogą administracyjną) przez łudność wyrwaną ze swego dotychczasowego, plemiennego otoczenia. Mgr Władyslaw Kozioł aMI w referacie: "Język gidarski na tle języków ościennych", zwrócił uwagę na problemy semantyczne stojące przed misjonarzem i specjalistą antropologii stosowanej. Mgr Piotr Czyrny aMI w wystąpieniu zatytulowanym "Yakadouma - nowe wyzwanie" przedstawił trudności i perspektywy jakie towarzyszą tworzeniu nowych misji w diecezji Yakadouma, którą objęli niedawno polscy misjonarze. Mgr inż. Alfons Kupka aMI - projektant i budowniczy wielu kameruńskich świątyń omówił i zilustrował "Budownictwo sakralne w Kamerunie Północnym". wykazał w jaki sposób nowe technologie można dostosować do tradycyjnych form budownictwa afrykańskiego. Ks. dr Ambroży Andrzejak (Poznań) oraz inż. Jan Lewandowski udokumentowali udział polskich księży Fidei donum i misjonarzy świeckich w dziele budowy (dosłownie i w przenośni) kościoła kameruńskiego. Wszystkim referatom towarzyszyła ożywiona dyskusja, w trakcie której ujawniła się �325 żywa chęć środowiska misyjnego wykorzystania efektów pracy etnologów, językoznawców i religioznawców w toku własnej pracy misyjnej. Z drugiej strony, co podkreślali przedstawiciele świeckich ośrodków naukowych, niezwykle cenne dla afrykanistów okazaly się doświadczenia praktyków, na co dzień działających w obcym kulturowo środowisku. Nadzwyczaj sprawny przebieg sesji zawdzięczać można nie tylko niezwykłej gościnności gospodarzy, ale również zaangażowaniu i pracy organizatorów: O. Prowincjała dr. hab. Jana Bieleckiego OM I, O. Rektora dr. Teodora Jochena OMI i prawdziwego spiritus movens konferencji - mgr. Jarosława Różańskiego OMI, znanego autora kilku książek o Kamerunie. Należy też dodać, iż organizatorzy zamierzają opublikować wszystkie referaty zaprezentowane podczas sesji. Ryszard Vorbrich SESJA POPULARNONAUKOWA "KULTURA REGIONU W PROGRAMACH I PODRĘCZNIKACH SZKOLNYCH", CHORZÓW, 25 WRZEŚNIA 1993 (PROTOKÓŁ Z DYSKUSJI) Na wstępie prowadząca obrady prof. dr Teresa Karwicka udzieliła głosu w sprawie formalnej Franciszkowi Frączkowi, który zwrócił się do referentów i dyskutantów z prośbą o skrócenie wystąpień ze wzgłędu na trudność ich percepcji. Otwierając dyskusję prof. Karwicka ze swojej strony również zaapelowała o zwięzłość wypowiedzi. Picrwsza głos w dyskusji zabrała dr Joanna Angieł przedstawiając własne przemyślenia na temat realizacji szkolnego programu poznania regionu. Wskazała na trudność jaką nauczycielowi sprawia odnalezienie się pomiędzy zarzucanymi przez szkolnictwo dawnymi programami i programami przyszłymi. Zaproponowała zdefiniowanie na użytek samego nauczyciela pojęcia "mój region" i zmobilizowanie uczniów do indywidualnego poznawania środowiska, regionu. Za wskazane uznała prowadzenie lekcji w otwartej przestrzeni, na tzw. ścieżce dydaktycznej. W dalszej części wystąpienia sformułowała szereg pytań, które mogłyby być postawione przed uczniem zgłębiającym to zagadnienie. Pytania uwzględniały różne aspekty rozumienia regionu, od makroregionu wtopionego w większy teren po przestrzeń najbliższą - własnego domu, biurka. Obok potrzeby pomocy uczniowi w określeniu specyfiki regionu między innymi poprzez wskazanie wyróżnika - symbolu, opisanie gospodarki, nazewnictwa, dyskutantka zwróciła także uwagę na konieczność przedstawiania uczniowi propozycji odnajdywania własnego stosunku do określonej przestrzeni - regionu, stawiania pytań o stosunek do ludności zamieszkującej dany teren (w tym rozpatrzenia zagadnień patriotyzmu lokalnego i samorządu lokalnego) i o stosunek do ludności zamieszkującej inny obszar. Dr Joanna Angiel zaakcentowała również konieczność postawienia przed uczniem pytania o jego osobisty wkład w życie regionu. Temat podjęty przez dr Joannę Angiel kontynuowała prof. dr Maria Pulinowa przedstawiając efekty kilkuletniego nauczania o regionie prowadzonego na Wydziale Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego. Wyodrębniła trzy kręgi przestrzenne: najbliższy człowiekowi - dom, dziclnica, poznawany okresowo - region, kraj oraz poznawany najczęściej przez środki przekazu - kontynent, Ziemię. Zwróciła uwagę na potrzebę ćwiczenia zmysłów i kształcenia umiejętności obserwacji w klasach młodszych oraz konieczność personalizacji świata i identyfikacji człowieka z otaczającym go środo- �326 wiskiem. Nawiązując do wypowiedzi dr Joanny Angiel podkreśliła, zasygnalizowaną przez nią, nieodzowność rezygnacji z nauczania gegrafii w szkołach w obecnym kształcie. Poinformowała także o założeniach i przebiegu zorganizowanego w Sosnowcu Miesiąca Ziemi. Na zakończenie swego wystąpienia zadeklarowała możliwość przesłania zainteresowanym odpowiednich, pomocniczych materiałów do nauczania o regionie (scenariusze, ścieżki dydaktyczne). Następna głos w dyskusji zabrała prof. dr Anna Kuczyńska przedstawiając swoje refleksje na temat propozycji zawartych w referacie dr Barbary Łakomej "Ekologiczny wymiar procesu doskonałenia działałności oświatowej Muzeum Etnograficznego w Zielonej Górze". Podkreśliła słuszność uwag autorki na temat wartości edukacyjnej procesu poznawania kultury tradycyjnej (szczególnie w wymiarze materialno-technicznym kultury życia codziennego) poprzez "odkrywanie" sposobów rozwiązywania problemów bytowych przez ludzi w dużym stopniu uzależnionych od natury. Jednocześnie jednak zwróciła uwagę na, ujawniające się również w referacie, niebezpieczeństwo uruchomienia określonego ciągu skojarzeń wypływających z relacji człowiek (kultura) a natura. Ten, obecny w kulturze współczesnej, nurt rozumowania pozostaje, zdaniem dyskutantki, na pograniczu społecznej mitologii. Łącząc pojęcie życia tradycyjnego z pojęciem życia bliskiego naturze - powoduje tym samym pojawienie się koncepcji religii kultury Wschodu, żywienia makrobiotycznego, psychotroniki, radiestezji itp. Jako przykład możliwości tego typu błędnych skojarzeń przedstawiła własne uwagi na temat ludowego żywienia i lecznictwa: pojęcie żywienia makrobiotycznego skojarzone z "tradycjami Wschodu" nasuwa myśl o wegetarianizmie co pozostaje w wyraźnej sprzeczności z ideałami żywnościowymi wsi (przykład - pożywienie na weselu ludowym); rozważanie na temat lecznictwa ludowego nie może ograniczać się do poszukiwania odpowiedzi na to, jakie właściwości lecznicze tkwią w poszczególnych produktach roślinnych i jak wykorzystywano je w kulturze ludowej. W równym stopniu muszą uwzględniać "siatkę pojęć" myślenia symbolicznego, które pośredniczyło w poznawaniu świata. Zabierając głos w dyskusji Franciszek Frączek zwrócił uwagę na problem relacji pomiędzy sztuką dziecka i sztuką wyższą (dadaizm) oraz pomiędzy prymitywizmem sztuki ludowej i prymitywizmem jako nurtem sztuki zyskującym sobie prawo uznania przez sztukę profesjonalną. Kolejny dyskutant mgr Jerzy Bruś wnioskował o uwzględnienie zagadnień kultury w programach zajęć pozalekcyjnych, szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych i innych kół zainteresowań oraz o tworzenie szkolnych kół zainteresowań kulturą własnego regionu lub regionów ziem polskich (w tym wypadku konieczność nawiązania współpracy pomiędzy nauczycielami i środowiskami etnograficznymi). Uważał za celowe tworzenie szkolnych kół przyjaciół muzeów i skansenów oraz zainteresowanie młodzieży czynnym udzielaniem pomocy placówkom etnograficznym. Wskazał także na możliwość organizowania przez placówki muzealne, wspólnie ze szkołami, wakacyjnych obozów etnograficznych (przy skansenach można by zorganizować 10-20 osobowe obozy młodzieżowe, które służyłyby pomocą w oprowadzaniu grup młodzieżowych, pracach konserwacyjnych itp.). Mgr Jerzy Bruś poruszył także problcm konieczności uwzględnienia w programach krajoznawczych placówek wypoczynku wakacyjnego dzieci i młodzieży - zagadnień kultury regionu (dotyczy to zwłaszcza obozów wędrownych). W związku z tym wskazane jest nawiązanic współpracy z Polskim Towarzystwem Schronisk Młodzieżowych, które przygotowuje typowe, czternastodniowe trasy dla grup wędrujących. Po wystąpieniu mgr. Jerzego Brusia prowadząca obrady prof. dr Teresa Karwicka poprosiła o sformułowanie pisemne przedstawionych przez niego sugestii i przekazanie ich do Komisji Wnioskowej. �327 Kolejny dysk\otant dr Wojciech Sadowski przekazał swoje zastrzeżenia co do przebiegu sesji informując, że nie spełniła ona jego oczekiwań. Nie pozwoliła na odnalezienie odpowiedzi na pytanie w jaki sposób etnografię, jako naukę, przekazywać młodszemu pokoleniu. Wskazał na różne ujęcia kultury, brak sprecyzowania rozpatrywanego na sesji zagadnienia (pytanie o jaką kulturę chodzi - w rozumieniu geografa, nauczyciela języka polskiego czy też w ujęciu etnograficznym). Podkreślił częste u etnografów skłonności do opisywania kultury przez zjawiska nietypowe, przy pominięciu typowości. Poruszył także problem kultury ludowej na ziemiach zachodnich (zróżnicowanie w zależności od zróżnicowania osadniczego) stawiając pytanie w jakim stopniu możliwe jest nauczanie tego zagadnienia i proponując jednocześnie ewentualne ograniczenie się do badań (tworzymy i przekazujemy rzeczywistość sztuczną, wypreparowaną). Wskazał na, jego zdaniem, najistotniejszy a nie poruszony na sesji problem kondycji i zagrożeń istnienia większości placówek muzealnych, co wynika z przechodzenia na nowy system finansowania. Odpowiadając na przedstawione przez dr. Wojciecha Sadowskiego wątpliwości prof. dr Teresa Karwicka wskazała przede wszystkim na potrzebę integracji nauk w badaniach nad zagadnieniem kultury. Problematyka typowości i nietypowości w kulturze mogłaby stanowić temat odrębnej sesji. Tematyka zróżnicowania regionalnego na ziemiach zachodnich nie wymusza alternatywy: uczyć czy badać. Prof. dr Teresa Karwicka zaproponowała w tym wypadku przyjęcie postawy poszukującej poprzez stawianie ·pytań. Mgr Anna Billert zabierając głos w dyskusji także zaakcentowała brak jednolitej kultury regionalnej na ziemiach zachodnich, ale jednocześnie podkreśliła integracyjną rolę antropologii kulturowej i ważką roJę etnografa dynamicznego, który buduje kulturę regionalną. Następnie mgr Halina Mikułowska przedstawiła początki organizacji muzealnych działów oświatowych na przykładzie Muzeum Etnograficznego w Toruniu i prekursorskiej w tej dziedzinie działalności prof. dr Marii Znamierowskiej-Pri.ifferowej. Zwróciła również uwagę na trudność w kwalifikowaniu, w początkowym okresie organizacji muzeum, zbiorów pozyskiwanych z byłych terenów wschodnich Polski (narzucone stosowanie zbiorczego terminu "kultury przesiedleńczej" bez rozróżnienia regionalnego). Następna dyskutantka 1. Zimoń wskazała na brak znajomości samego terminu "etnografia" w szkołach. Franciszek Frączek nawiązując do wcześniejszej wypowiedzi na temat stroju ludowego podzieli I się swoimi wrażeniami z pobytu w Niemczech i zauważalnej tam popularności stroju ludowego, także wśród inteligencji. Przeciwstawił temu własne doświadczenia z używaniem stroju ludowego w Polsce, gdzie często odbierany jest on jako synonim zacofania. Prof. dr Barbara Bazielich nawi,!zując do wypowiedzi Franciszka Frączka rozwinęła poruszony przez niego problem stosunku społeczeństwa do reliktów przeszłości. Jako przykład podała trudności jakie napotyka organizacja skansenów - władze miasta często uważaj,!, że nic należy prezentować reliktów przeszłości świadczących o ubóstwie społecznym. Odpowiadając na wysunięty przez dr. Wojciecha Sadowskiego zarzut, że sesja nie spełniła oczekiwań etnografów, określiła ją przede wszystkim jako pole do wymiany myśli (stąd wypływają metody). Wątpliwości co do możliwości nauczania kultury regionalnej ziem zachodnich uznała za bezzasadne - ziemie te mają swoją przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Prowadząca obrady prof. dr Teresa Karwicka poprosiła dyskutantów o sformułowanie swych wypowiedzi na piśmie i przekazanie protokołującym. Zabieraj,!c głos w dyskusji dr Zygmunt Kłodnicki poinformował zebranych o przy- �328 gotowywanej przez Towarzystwo serii "Regiony" oraz o tym, że gospodarzem spotkania poświęconego tej sprawie będzie prof. dr Maria Pulinowa. Zwrócił się jednocześnie do zainteresowanych tym spotkaniem o przekazanie swych adresów. Otwierający drugą część dyskusji prof. dr Edward Pietraszek podzielił się swoimi uwagami na temat przebiegu paryskiej konferencji muzeów etnograficznych. Podkreślił tożsamość przewodnich tematów obecnej sesji i konferencji paryskiej, a mianowicie zagadnienie regionalizmu. Drugie podstawowe hasło to przełamywanie granic pomiędzy Europą Zachodnią i Wschodnią. Towarzyszyło ono już pierwszej konferencji muzealnej zorganizowanej w 1982 roku w Austrii. Następnie Barbara Lubańska-Batowska, nawiązując do wypowiedzi dr. Wojciecha Sadowskiego, poprosiła o sprecyzowanie wyrażonej przez niego wątpliwości co do zbyt małej typowości zespołów zabytkowych prezentowanych w skansenach oraz samego pojęcia typowości (sens historyczny, terytorialny, częstotliwość występowania, czy chodzi o tzw. "typ ideałny" - nie występujący w rzeczywistości, ale kumulujący cechy charakterystyczne dła regionu?). Zwróciła również uwagę na operowanie przez etnografów konstrukcjami myślowymi Europy Zachodniej - preferowanie kryteriów politycznych (np. według kryteriów geograficznych Polska leży w Europie Centralnej). Maria Woźniak owa podsumowała wyniki sesji. Prof. dr Bogusław Linette przedstawił komunikat na temat II Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Dziecięcych w Zielonej Górze: organizator - Centrum Folkloru w Zielonej Górze, uczestniczyło 17 zespołów, festiwalowi towarzyszyła tygodniowa sesja naukowa z udziałem etnografów i folklorystów z wszystkich krajów europejskich i z innych kontynentów - referaty do wykorzystania w językach oryginalnych. Protokołowała Elżbieta Berendt WYSTAWA HAFT - RZEMIOSŁO CZY SZTUKA? W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W KRAKOWIE, LUTY-MARZEC 1994 Pod tym nieco prowokacyjnym tytułem kryła się piękna wystawa prac uczestniczek Warsztatów Haftu zorganizowanych przez krakowski oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Muzeum Etnograficzne. Scenariusz opracowała Urszula Janicka-Krzywda, oprawę płastyczną przygotowała Anna Kazanecka. Pierwsze zajęcia Warsztatów odbyły się w łutym 1992 roku i trwają z przerwami do dziś. W zajęciach brało udział w sumie 40 pań, część zrezygnowała, obecnie haftuje 21 pań w dwóch grupach o różnym stopniu zaawansowania. Zajęcia obejmujące kurs haftu, pokazy haftów ze zbiorów muzealnych i prywatnych, pogadanki i odczyty na ten temat poprowadziła kustosz mgr Urszula Janicka-Krzywda. Stroną organizacyjną zajęła się dr Anna Spiss (prezes oddziału krakowskiego PTL), obie zatrudnione w krakowskim Muzeum. Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada jak wiadomo bogatą kolekcję strojów ludowych, haftów, koronek z terenu całej Polski w dawnych i obecnych granicach, a także z innych krajów świata. Nawiązując do przedwojennych tradycji (Poradnia Stroju Ludowego) Muzeum stara się przy współpracy z PTL patronować rękodziełu. a poprzez tego typu wystawy zachęcać do uprawiania artystycznej twórczości, kształcić gust i smak estetyczny. �329 Haft jest jedne! z najstarszych technik zdobniczych tkaniny i skóry i prawdopodobnie ma równie odległe tradycje co tkactwo. Początkowo dodawał splendoru strojom, później tkaninom pokrywaje!cym ściany, sprzęty. Haft znany był już w kulturach starożytnych Babilonu, Chin, Grecji, Egiptu. U progu ery nowożytnej rozkwit haftu nastąpił w kręgu kultury bizantyjskiej. Hafty bizantyjskie były jednym z głównych źródeł póżniejszej europejskiej sztuki hafciarskiej. Rozkwit haftu w Europie nastąpił w średniowieczu. Powstawały cechy hafciarzy, skupiające mężczyzn. W kręgu kultury szlacheckiej i mieszczańskiej cdukacja dziewcząt przewidywała również roboty ręczne, w tym również haft. Pod koniec XIX wieku zaczęły powstawać pierwsze szkoły hafciarskie. Do najstarszych należała założona w 1890 roku Krajowa Szkoła Hafciarska w Makowie Podhalańskim. Tu w 1892 roku powstał Związek Handlowo-Przemysłowy Zjednoczonych Hafciarek. Wyjątkowe miejsce zajmuje haft w zdobieniu stroju ludowego, przede wszystkim odświytnego, a także ozdobnych tkanin, np. kap na łóżka, firanek, ręczników itp. Jako wzory służyły przetworzone hafty kościelne, dworskie co dało bogactwo form i kolorystyki. Niektóre motywy miały zapewne znaczenie magiczne, dziś już zapomniane. Hafty regionalne budziły od dawna zainteresowanie i zachwyt etnografów, muzealników, milośników rzemiosła artystycznego, stały się też inspiracją dla wzornictwa przemysłowego, projektantów mody itd. Program Warsztatów Haftu opracowała i prowadziła mgr Urszula Janicka-Krzywda. Zajęcia obejmuje!: l stopień - przygotowanie haftu, rozmieszczenie wzoru na serwecie, odbijanie wzoru, zasady komponowania małych elementów wzoru, zasady tworzenia wzorów z poszczególnych elementów, różne rodzaje mereżki, dzierganie, dziurki angielskie, przęsełka i "pająki" do haftu richelieu, haft płaski "atłasek", haft podwlekany, ściegi za igłą, łańcuszek, prasowanie haftu. [l stopień: haft "atłaskiem" jedną ręką na tamborku, tolledo, "pająki", haft malarski, supełki, ściegi gałązkowe, haft liczony przewlekany, haft flamandzki, ścieg gobelinowy skośny i prosty, ścieg krzyżykowy i innc techniki haftów liczonych, haft na ramie hafciarskiej, haft liturgiczny (metalową nicią, koralikami, cekinami, figuralny, wypychany) i inne techniki haftu liturgicznego, liternictwo. Konserwowanie i naprawianie haftów. Jeśli chodzi o tkaniny - haft na płótnie lnianym, bawełnianym, jedwabiu, atłasie, aksamicie. Oprócz technik hafciarskich Warsztaty przewidują pokazy haftów ze zbiorów muzealnych i prywatnych oraz wszelkich materiałów archiwalnych z zakresu haftu, fotografii, pocztówek itp. Na wystawie zaprezentowano ponad IW haftowanych wyrobów, w tym 15 eksponatów ze zbiorów krakowskiego Muzeum Etnograficznego, m.in. czepiec kaszubski haftowany złotogłowiem, krakowską chustę czepcową - haft biały angielski, łowicką koszuly kobiecą - haft krzyżykowy, spencerek skierniewicki - haft płaski, gorset aksamitny z sądeckiego - haft koralikami, mankiety do męskiej koszuli łowickiej - haft koralikami, chustę tiulową ręcznie haftowaną z Żywca, koszulę kobiecą z Kolomyi - haft liczony i haft koralikami, nicią metalową. Hafty "muzealne" wykonane technikami nauczanymi na zajęciach służyły z jednej strony jako ich prezentacja, z drugiej strony jako wzory, inspiracja w zakresie motywów, kolorystyki itd. Wystawiało 25 osób, z których większość ukończyła Warsztaty Haftu. Haftowane wyroby to głównie serwetki, serwety, bieżniki, komplety podwieczorkowe, bielizna pościelowa, elementy stroju np. fartuszki, kołnierzyki, mankiety, podbródki, serdaczek, spódniczka, a także inne drobiazgi np. saszetki na chusteczki do nosa, zakładki do książek. Duże zainteresowanie budziła gablota poświęcona haftom zwanym umownie micszczańskimi, a wiyc tym, które zdobiły odzież i domy naszych babek i prababek. Odpowiedni wystrój stworzył dawny stolik do robótek ręcznych wypełniony przyborami i nićmi do haftu, firmowy pojemnik z szufladkami na nici, rama hafciarska, różnego rodzaju tamborki, żelazko na duszę, stare �330 fotografie i obrazki, haftowane poduszki. Osobną gablotę wypelnily obrusik na Boże Ciało, sukienka na puszkę, palka haftowane przez SS Bernardynki z Krakowa, również nasze kursantki. Wykonały je haftem liturgicznym koralikami. Pozostałe wyroby hafciarskie na wystawie wykonano haftem białym angielskim, tolledo, podwlekanym, płaskim "atłaskiem", richelieu, liczonym (krzyżykowy, gobelinowy i inne techniki liczone, m.in. tzw. nyzynka ukraińska), haftem lańcuszkowym, ściegiem za igłą, ściegiem "janina", ściegiem malarskim. Hafty wykonano muliną, kordonkiem, atłaskiem, DM C, wełną, nićmi metalowymi i koralikami. Jeśli chodzi o tkaninę, na której wykonywano hafty, były to różnego rodzaju płótna lniane, bawełniane, batyst, jedwab, atlas, tkanina wełniana i bawełniana. Osobną gablotę wypełniły wzorniki haftów polskie i obce, albumy i opracowania dotyczące haftu, pisma kobiece z kącikiem robót ręcznych od końca XIX wieku po Jata 70. i całkiem współczesne, stare widokówki i rysunki. Ekspozycji towarzyszył skromny folder autorstwa Urszuli Janickiej-Krzywda zawierający historię haftu oraz spis osób biorących udział w wystawie. Wystawa barwna i ciepła w swej atmosferze wzbudziła zainteresowanie wielu zwiedzających, głównie pań. Obudziła też tęsknotę za nieszablonowym mieszkaniem wypełnionym jedynymi w swym rodzaju dziełami rąk kobiecych, a nie standardowymi wyrobami galanteryjnymi. Znalazło to wyraz we wpisach do księgi zwiedzających: "Takie wystawy podnoszą na duchu; dobrze byloby, aby młodzi to oglądali, a nie zachwycali się jedynie tym co stwarza Zachód"; "Wystawa haftu jest niezwykla -uświadamia nam jak zgrzebnie się ubieramy i jak byle jako wyglądają obecnie nasze domy ... " Anna "REPATRIANCI" - NOWY KONKURS NA PAMIĘTNIKI Spiss PRZESIEDLONYCH W maju 1991 roku, z inicjatywy osób współdziałających z Fundacją "Krzyżowa" dla Porozumienia Europejskiego, został ogloszony otwarty konkurs na pamiętnik pod nazwą: ,,»Repatrianci« - Osadnictwo polskie po roku 1945 na ziemiach zachodnich i północnych". Obok Fundacji "Krzyżowa", której biuro czuwało nad organizacją i przebiegiem konkursu, jego współorganizatorami zostali ponadto: Uniwersytet Wrocławski, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocławskie Towarzystwo Miłośników Historii oraz Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Adresatami konkursu były osoby, które mieszkały na polskich terenach, przyłączonych po II wojnie światowej do ZSRR. Dotyczył on więc tych, którzy osobiście przeżyli przesiedłenie zwane przewrotnie "repatriacją". Na konkurs, rozpropagowany w mediach, ułotkach i kościołach, wpłynęły łącznie 93 prace. Z tej liczby jury pod przewodnictwem prof. dr. Wojciecha Wrzesińskiego, rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, zakwalifikowało 33 prace do następnego etapu, w którym wyłoniono laureatów. Rozstrzygnięty w listopadzie 1993 roku konkurs zakończyla uroczystość wręczenia nagród. Przyznano po dwie równorzędne nagrody drugie i trzecie oraz 10 wyróżnień, a także pozakonkursową nagrodę specjalną. Informacje o organizacji, przebiegu i wynikach konkursu zostały opublikowane w broszurce Krystyny Tyszkowskiej, Dzieje przesiedlonych. Relacje wlasne. Omówienie konkursu» Repatrianci na ziemiach zachodnich i północnych, Wrocław 1993. «. Osadnictwo polskie �331 Pami~tniki te stanowią cenny material źródłowy zarówno dla historyka, jak etnologa. Uczestnicy konkursu, przeważnie o wiejskim bądź małomiasteczkowym rodowodzie, stanowi,! reprezentatywną grupę ludności byłych polskich ziem wschodnich - typowo rolniczych o małym uprzemysłowieniu. Ich prace dobrze oddają klimat i charakter złożonej sytuacji kulturowej tych ziem - cerkwie, meczety, synagogi, świątynie katolickie i protestanckie wpisały się mocno w krajobraz "małych ojczyzn" późniejszych przesiedleńców. Z chwilą wybuchu wojny, w miarę stabilne stosunki interetniczne - ich wyrazem było wiele małżeństw mieszanych - uległy diametralnej zmianie. Rządy radzieckie i hitlerowskie doprowadziły w krótkim czasie do rozpadu tradycyjnych społeczności lokalnych, co znalazło odbicie w wiciu pamiętnikarskich relacjach. Pami«tniki wnoszą poza tym wiele nowego w zakresie poznania motywów migracji i ich politycznych uwarunkowań. Należy tu mieć na uwadze, że mieszkańcom ziem, na które we wrześniu 1939 roku wkroczyła radziecka armia, narzucano automatycznie obywatelstwo radzieckie ze wszystkimi tego konsekwencjami. Natomiast zgoda na "repatriację" równoznaczna była z odzyskaniem obywatelstwa polskiego (nota bene oficjalne ogłoszenie tak zwanej "repatriacji" miało miejsce w styczniu 1945 roku a wi«c miesiąc przed konferencją w Jałcie). Duży wpływ na decyzje wyjazdu miały stosowane nieoficjalnie środki nacisku ze strony NKWD jak i ludności miejscowej oraz przybyłej z głębi ZSRR. W materiale pamiętnikarskim, poza opisami samego przebiegu migracji, w wielu wypadkach zwraca uwagę zupełny brak wiadomości o terenach osiedleńczych, co różni tę grupę od osadników z innych regionów Polski. I jeszcze jedna, moim zdaniem, istotna cecha tych pamiętników - świetnie obrazują stosunki polsko-niemieckie na przyłączonych do Polski ziemiach. Mogą stać się kapitalnym materiałem do badania dystansu Polacy - Niemcy. Wkrótce przypada SO. rocznica przesunięcia polskich granic ze wschodu na zachód. Powojenna historia tych ziem wciąż pełna jest "białych plam". Miejmy nadzieję, że plon tego konkursu przyczyni się, choć w niewielkim stopniu, do ich wypełnienia. Konkurs Fundacji "Krzyżowa" zapoczątkował równocześnie nowy etap w pamiętnikarstwie dotyczącym naszych ziem zachodnich i północnych. W badaniach tych terytoriów często wykorzystywano metod~ gromadzenia materiałów źródłowych za pomocą konkursów na pamiętniki. Pierwsze tego typu konkursy, ogłaszane w latach 1947-1954, mają dziś znaczenie przede wszystkim historyczne. Wartość samych materiałów jest niewielka - mała liczba pamiętników i schematyzm wypowiedzi, który związany był z klimatem okresu w jakich one powstawały. Po roku 1956 przeprowadzono kilkadziesi,!t konkursów na pamiętniki, z czego większość w związku z rocznicami przyłączenia tych ziem do Polski. Niewątpliwie największą wartość mają materiały autobiograficzne, zgromadzone w Instytucie Zachodnim w Poznaniu, w ramach ogłoszonego w 1956 roku konkursu "Pamiętnik osadnika Ziem Odzyskanych" - 205 prac, z których najcenniejsze opublikowano. Warto na zakończenie dodać, że w chwili sporządzania tej notatki (maj 1994), trwa kolejny pamiętnikarski: "Konkurs na pamiętniki wysiedlonych w wyniku 11 wojny światowej i jej nast«pstw (1939-1960)". Ogłoszony został przez Instytut Zachodni i Ośrodek "Karta", a adresowany jest do "Iudzi różnych narodowości i z różnych grup etnicznych, dotkniętych w wyniku przesiedleń, deportacji i wypędzeń doświadczeniem utraty swojej małej ojczyzny". I Magdalena Jarmula �332 ETNOGRAFICZNY TOM SERIl "ZAPYSKY NAUKOVOHO TOVARYSTVA IMENI T. SEVCENKA" I )OO-LECIE MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO WE LWOWIE. Pod koniec 1992 r. ukazał się we Lwowie 223 lorn seryjnego wydawnictwa, zapoczątkowanego w 1892 r. i noszącego od początku tę samą nazwę co dziś. Drukowano w nim prace zgłaszane przez podstawowe sekcje Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki (NTSz), które, założone w 1873 r. jako literackie, przekształciło się 20 lat później w naukowe 1. Poszczególne tomy "Zapisek" zawierały prace z zakresu historii, archeologii, etnografii, języka i historii literatury ukraińskiej. Do końca lat 30. wydano blisko 160 tomów. Po wojnie Towarzystwo wznowiło działalność za granicą, mając siedzibę w Monachium, a współpracowników we wszyslkich większych ośrodkach ukraińskiej emigracji. Tam ukazywały się mniej więcej regularnie kolejne tomy także w języku niemieckim, w tym obejmujące tylko pojedyncze publikacje. Największy rozmach miała działalność wydawnicza Towarzystwa do roku 1914. W 1915 r. ukazał się tom 122 "Zapisek", zawierający w aneksie wykaz treści tomów poprzednich (były one przeważnie niewielkiej objętości), a w 1929 r. tom 150, wydany z okazji 55-lecia założenia Towarzystwa (1873-1928). Do roku 1914 Towarzystwo otrzymywało niewielkie subwencje na działalność wydawniczą od ministerstwa oświaty i sejmu galicyjskiego; w 1895 r. subwencje te wyniosły 3000 złr., a nadto 1200 złr. wpłynęlo od ofiarodawców prywatnych. W 1908 r. otrzymało razem 20000 koron przy wydatkach około 50000. Od lat 20. Towarzystwo zaczęło odczuwać trudności finansowe, które wpłynęły też na spadek liczby wydawanych tomów. Oprócz "Zapisek" (ich niemiecki tytuł brzmi: Mitteilungen der Seveenko-Gesellschaft der Wissenschaften, angielski zaś: Memoirs of the T. Shevchenko Scientific Society) wydawane były serie prac poszczególnych sekcji i komisji Towarzystwa, w tym sekcji filozoficzno-historycznej, w której mieściła się etnografia, oraz wydawany przez komisję etnograficzną "Etnohraficznyj Zbirnyk", którego 35 niewielkich tomów wydano już do 1915 r. Ogółem Towarzystwo im. Szewczenki wydało do 1928 r. około 650 tomów i zeszytów różnych publikacji naukowych i źródlowych i niewielką już liczbę w latach 302. Po wojnie wydano od 1948 r. 55 tomów Zapisek, 62 tomy "Biblioteki Ukrainoznawstwa" oraz 35 tomów serii "Ukrainśkyj Archiv", wydawanej przez Komisję Badań i Publikacji Regionalnych NTSz, głównie w ośrodkach amerykańskich. Jej tomy zawierają różne historyczne przyczynki i wspomnienia, materiały i przyczynki etnograficzne, folklorystyczne i inne, grupowane wedlu g dawnych powiatów galicyjskich. Liczne i bogate w treść tomy wydane przez Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki (NTSz) zasługują na błiższą niż dotąd uwagę historyków jak i etnografów i folklorystów polskich. W treści poszczególnych tomów, wydawanych do 1915 L i potem do 1939 L. znajduje odbicie ukraińskie życie naukowe i publikacje badaczy ukraińskich, wyjątkowe są artykuły obcych uczonych, nie rzadkie natomiast notatki z wydawnictw obcojęzycznych, w tym polskich. Towarzystwo im. Szewczenki było do 1907 r. jedynym wydawcą publikacji badaczy ukraińskich w języku ukraińskim, a na terenie galicyjskim pozostawało jedyną ukraiI1ską instytucją naukową, dysponującą nicwielkimi środkami na publikacje. Działalność swą we Lwowie wznowiło przed uzyskaniem przez Ukrainę niepodległości, jesienią 1988 roku. I W Kijowie powstało Ukraińskie Towarzystwo Naukowe dopiero w 1907 r.; do rewolucji 1905 r. ukraińska działalność naukowa i publikacje w j. ukraińskim były zakazane; wydawnictw Towarzystwa im. Szewczenki nic dopuszczano do tego czasu nawet do bibliotek uniwersyteckich na terenie Rosji. 2 Według informacji zawartej w 150 tomie "Zapisek", s. 16. �333 Wymieniony tom 223 "Zapysky NTSz" zawiera na 450 stronach tylko prace sekcji etnografii i folklorystyki NTSz. Ponieważ jest to pierwsza zbiorowa publikacja prac badaczy ukraińskich, wydana w rok po uniezależnieniu się Ukrainy i nauki ukraińskiej od władzy w Moskwie, warto dokonać przynajmniej przeglądu tytułów tego tomu, który zawiera głównie prace wcześniej już napisane. Redaktorzy tomu: profesor R. Kyrcziw i dr O. K upczynśkyj wspomnieli na wstępie o ograniczeniach pracy badaczy ukraińskich w warunkach rusyfikacji i cenzurowania programów badawczych, gdy ludoznawstwo ukraiI'lskie pozbawione bylo swego narodowego charakteru i sprowadzane do roli "regionalnej szkoly". Obecne zadania etnografii ukraińskiej wiązać się powinny więc z problemami konsolidacji narodu ukraińskiego i jego jedności etnokulturowej z głębszym poznawaniem tego narodu a także narodowych mniejszości Ukrainy oraz zbiorowości ukraińskich poza jej granicami, zmierzać do rozwinięcia badań nad ludnością miast oraz nad aktualnymi zmianami w sposobie życia i umysłowości narodu. Do tego celu trzeba poczynić przygotowania organizacyjne, kadrowe a także w zakresie metod badawczych. Wydawnictwo NTSz służyć będzie dla publikacji opracowań. Planuje się wznowienie serii "Etnohrafjcznyj Zbirnyk", której ostatni, 40 tom, ukazał się jeszcze w 1929 roku. W dziale folklorystyki znajdujemy następujące artykuły: S. Myszanycz, Jeden z działów ukraińskich dum ludowych [dumy z elementami humoru i parodii]; W. Burjak, Estetyczny aspekt jórm indywidualnego wyrażania pamięci ludowej; R. Kyrcziw, Współtwórca ..Ruskiej trójcy"jólklorysta Iwan Birećkyj; T. Seńko, Pidń o zniesieniu pańszczyzny; N. Suprun, Etnomuzykoznawcza dzialalno.ść Hnata Chotkewycza. W dziale etnografii: R. Radowycz, Cechy szczególne chlopskiego domu mieszkalnego w południowo-wschodniej czę.'ici Wołynia (do pocz. X X w.); A. Danyluk, Budynki gospodarcze na Polesiu z przełomu X I X i X X w.; S. Bońkowska, Artystyczne tradycje mosiężnictwa huculskiego; H. Sawczuk, Z historii ukraińskich ozdób kobiecych; B. Jaremko, Wyrób tradycyjnych ludowychf/elów w Karpatach (fujarki i piszczałki); M. Hłuszko, Etnografia spławu drzewa /Ul Bojkowszczyźnie; H. Demjan, Malo znane strony życia i pracy naukowej Mychajla Zuhry(:koho (wybitny badacz kultury i życia Bojków, rówieśnik I. Franki, przez 31 lat proboszcz we wsi Mszaniec); M. Moroz, Dzialalno.ść etnograficzna Rajmunda Kaindla; J. Dzendzeliwśkyj, Nestor Małecza - etnograf, folklorysta, filolog; Z. Boltarowycz, Oskar Kolherg i Ukraina. Materiały obejmują 5 pozycji: Halickie opowie.ści w zapisie z lat 30. XIX w. (transkrybowane w alfabecie ukraińskim i opracowane przez M. Wozniaka opowieści ludowe ukraińskie, zanotowane alfabetem łacińskim, ze zbioru Żegoty Paulego w Bibliotece Jagiell.); Związki Iwana Franki z auslriackim lOwarzystwem ludoznawczym (m.in. informacja o korespondencji M. Haberlandta z L Franką w sprawie badań wśród Bojków, oprac. M. Moroz); Niewydany artykuł Jurija Pawłowycza z hiscorii prymitywnego transporcu (z licznymi rysunkami przedstawiającymi sposoby noszenia koszyków, worków i zawiązadeł, przygotowanie i komentarz M. Hłuszko); Listy Wolodymyra Hnatiuka do Mychajla Zuhry('koho (z komentarzem H. Demjana); Korespondencja Klimenta Kwitki i Filareta Kołesy (b. obfita, z komentarzem R. Załeśkej i A. Iwanyćkego). W dziale recenzji zwracają uwagę omowlenia publikacji NTSz wydanych na Zachodzie: M. Muszynka, Volodymyr Hnatiuk. Żytt'ja ta joho dijalnist' v haluzi fo/klorystyky. literaturoznavstva ta movoznavstva, Paryż - N. Jork - SydneyToronto, 1987 (rcc. R. Kyrcziw; autor książki to ukraiński naukowiec ze Słowacji); Ewo{fn-!/ia ijólklorystyka na stronach "Ukrain.~koho Archiwu", 1960-/989 (serii zbiorowych tomów wydawanych na Zachodzie, O. Kupczynśkyj); Horoden.Ęcyna: /storycno-memuarnyj zhirnyk, red. M. H. Marunczak, N. Jork - Toronto - Winnipeg, 1978 (rec. R. Czmcłyk); Bojkivśćzyna. Monohraficnyj zbirnyk materialiv pro �334 z heohrafii, istorii, etnohrajii i pobutu, Filadelfia - Nowy Jork, 1980 (rec. H. Hrabivśkyj). Na osobną uwagę zasługuje artykuł T. Hontar o kolekcjach etnograficznych Muzeum NTSz, które przekształcone zostalo później w muzeum etnograficzne i obchodzić będzie jesienią 1995 r. 100-lecie swego istnienia. Postanowienie o zalożeniu tego muzeum, nazwanego wówczas Muzej Starynnostej, zawarte zostało w statucie zreorganizowanego w 1892 r. Towarzystwa. Pierwsze eksponaty zaczQły naplywać do NTSz w 1893 r., a w dwa lata później zapadła decyzja Zarządu Towarzystwa o utworzeniu muzeum, w którym "zebrane byłyby pamiątki naszej przeszłości i przedstawiony zostałby dokładny obraz rozwoju i umacniania się naszego narodu" (s. 417). Duż</ rolę w gromadzeniu zbiorów muzealnych odegrali ówcześni czołowi dzialacze NTSz: wieloletni prezes, wybitny badacz dziejów Ukrainy, profesor Uniwersytetu Lwowskiego M. Hruszewśkyj, wieloletni przewodniczący komisji etnograficznej NTSz, wybitny pisarz i badacz kultury ukraińskiej dr l. Franko i wieloletni sekretarz tej komisji, niestrudzony badacz ukraińskiej kultury ludowej, szczególnie obszaru Karpat, W. Hnatiuk. Nazwa muzeum ulegala zmianom wraz ze zmianą jego profilu na Ukraińskie Muzeum Narodowe im. T. Szewczenki, potem na Muzeum Kulturalno-Historyczne, a w 1940 r. zostało ono przemianowane na Państwowe Muzeum Etnograficzne Akademii Nauk USRR. Głównym źródłem pozyskiwania muzealiów były dary osób prywatnych tak z Galicji, jak i z Ukrainy wówczas rosyjskiej. Były one rozmaite, od znalezisk archeologicznych po dzieła sztuki, starodruki, monety, przedmioty użytkowe, fotografie. Kompletowanie kolekcji etnograficznych rozpoczęto po roku 1900, gdy zwrócono się z odezwami do ukraińskiego społeczeństwa o nadsyłanie okazów szczególnie stroju ludowego, ceramiki i pisanek. Autorka wymienia szereg cennych zbiorów podarowanych muzeum przez różne osoby i instytucje, w tym liczne eksponaty z I Ukraińskiej Wystawy Rolniczej, jaka urządzona zostala w Stryju w 1909 r.: elementy odzieży, naczynia, instrumenty muzyczne, okazy rzeźby ludowej oraz modele budynków wiejskich. Szczególnie dużo muzealiów pozyskano w 1912 r.: 1772 z darów i 347 z zakupów. Rok wcześniej muzeum uzyskalo wyjątkowo subwencję na zakupy w wysokości 2000 koron. Do lat 20. pozyskano najwięcej darów etnograficznych odnoszących się do Huculszczyzny i Bojkowszczyzny, następnie z okolic Kijowa, Czernichowa i Poltawy, nieco mniej z Podola, niewiele z innych regionów Ukrainy. Sporo rzeczy napływala z wypraw badawczych na tereny karpackie. Pod koniec 1920 r. oddział etnograficzny ówczesnego Muzeum Starożytności NTSz posiadal blisko I0000 przedmiotów. W latach międzywojennych, trudnych finansowo dla Towarzystwa i jego muzeum, liczba darów wzrosła jeszcze bardziej, w tym calych kolekcji etnograficznych. Do 1939 r. zgromadzono w dziale etnograficznym ponad 18500 przedmiotów. Do 1909 r. zatrudniano w muzeum I pracownika, potem 2, a nawet okresowo 3. W 1920 r. utworzono komisję muzealną NTSz. Później pojawiło się stanowisko dyrektora. Muzeum było finansowane niemal wyłącznie przez NTSz. Stosunkowo późno zbiory zostaly udostępnione publiczności, bo dopiero w roku 1910. Ekspozycja, w tym etnograficzna, miala typowy wówczas charakter formalno-typologiczny. W 1912 r. została umieszczona w nowym budynku NTSz, gdzie dla działu etnograficznego przeznaczono 5 sal; eksponaty zostały zgrupowane częściowo regionalnie, częściowo tematycznie. Frekwencja zwiedzających byla niewielka, początkowo poniżej 1000 osób rocznie,wzrosła wyraźniej dopiero w latach 30., m.m. Bojkivś(ynu 3 Biblioteka Ossolineum we Wrocławiu posiada tylko niektórc tomy "Zapisck", wi,<ccj wydawnictw NTSz jest w Bibliotece Jagiellońskiej. W Bibliotece Gl. PTL są tylko picrwsze roczniki "Zapisek", do 1899 roku oraz "Etnografićnyj zbirnyk". �335 dziyki wystawom czasowym. W 1935 r. urządzono wystawę p.n. "Naród ukraiński, jego życie i praca". Po roku 1945 wydzielono ze zlikwidowanego muzeum NTSz zbiory etnograficzne, uzupełniono je eksponatami m.in. z dawnego Muzeum Dzieduszyckich, siedzibę zaś przeniesiono do gmachu po banku przy dzisiejszym prospekcie Swobody 15. tj. przy alei Wolności (dawne Wały Hetmańskie). Obecna jego nazwa brzmi: Muzej etnohrafii ta chudożnioh'o promysłu Instytutu narodoznawstwa Akademii Nauk Ukrainy, tj. Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego przy Instytucie Ludoznawstwa AN Ukrainy. Posiada ono ponad 40000 eksponatów i zatrudnia niespełna 30 pracowników. Dyrektorem jego był do końca 1993 r. historyk sztuki dr W. Otkowycz, obecny dyrektor Muzeum Narodowego we Lwowie, a jego następcą został R. Czmel, etnograf młodszego pokolenia. Dodać na koniec wypada, że aktualnie dyrektorem Instytutu Narodoznawstwa AN we Lwowie jest profesor S. Pawluk, zaś kierownikiem Katedry Etnografii i Historii Ukrainy Uniwersytetu Lwowskiego jest profesor S. Makarczuk. Edward ,.HONOROWA ODZNAKA SYBIRAKA" DLA ,.BIBLIOTEKI Pietraszek ZESŁAŃCA" W numerze 1/1988 dwumiesięcznika naukowo-literackiego "Literatura Ludowa", ukazała się informacja, iż Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu oraz redakcja tego pisma ogłosiły konkurs otwarty na wspomnienia i matcriały dotyczące pobytu Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie oraz na innych terenach Związku Radzieckiego w latach 1939-1956. Piszącym pozostawiono pełną swobody w wyborze formy i zakresu tworzonego świadectwa tych czasów. Informowano przy tym, iż jeśli we wspomnieniach własnego losu i losu najbliższych zachowały się także informacje o kontaktach z ludnością tubylczą, o jej kulturze, zwyczajach, o zesłańczym folklorze, a także zachowała się dokumentacja fotograficzna, rysunkowa i urzędowa, organizatorzy konkursu proszą o włączenie tych materiałów do różnych form opisu pobytu na zesłaniu - wspomnień, relacji, sprawozdań itp. Trudności cenzuralne z szerokim rozpropagowaniem konkursu sprawiły, iż tylko część czasopism zamieściła o nim informację, mimo to zainteresowanie tym przedsiywzięciem zatoczyło szerokie kręgi. Na prośbę uczestników konkursu przedłużono termin nadsyłania prac, których wpłynęło ponad trzysta. Jury, w którego składzie byli dawni historycy, etnografowie, filolodzy, socjolodzy i dawni zesłańcy, dokonało oceny nadesłanych tekstów i materiałów, przyznając przewidziane regulaminem konkursu nagrody. Materiał pokonkursowy został zinwentaryzowany i po sporządzeniu tzw. bibliografii rozumowanej włączono go w skład Archiwum Naukowego PTL. Organizatorzy konkursu zakładali możliwość druku nadesłanych prac, początkowo na łamach dwumiesięcznika "Literatura Ludowa", który w numerze 1-6: 1994, opublikował cztery wspomnienia, w rozprawce Wspólny los. Pamiętniki i wspomnienia z zesłania, poprzedzone wstępem autorstwa Czesława Hernasa i Antoniego Kuczyńskiego. Na publikację złożyły się wspomnienia Janiny Hildebrandt, zatytułowane W Imię Boże' Moje wspomnienia'; Ireny Jabłońskiej, Deportacja w nieznane; Honoraty Jaśkiewicz, W~pomnienia z Kazachstanu 1939-1946; i Włodzimierza Złomanoffa noszące tytuł Wygnanie z Ojczyzny. �336 Lamy czasopisma pozwalały jedynie na publikacje o mniejszych rozmiarach, natomiast pokłosie konkursu składało się z prac wspomnieniowych a wiele obfitszych, i co najważniejsze niezmiernie wartościowych pod wzgl<;dem faktograficznym. Starano się więc o znalezienie stosownej formuły edytorskiej by udostępnić szerszemu ogółowi czytelników nie hamowaną poczuciem strachu i cenzorskimi zapisami sprzed lat wiedzę o polskich losach zeslańczych oraz wywołać następne świadectwa z tego zakresu. Organizatorzy konkursu skłonni byli udostępnić jego pokłosie szerokim rzeszom wydawców, którzy zajęliby się publikowaniem tzw. sybirackich wspomnień. Były nawet wydawnictwa, które chciały podjąć taki trud edytorski - np. Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, z czasem jednak wycofały się z tych zamiarów, li tylko wyłącznie ze względów finansowych, bowiem tzw. literatura zsyłkowa, zwana także literaturą łagrową nie zapewnia pełnej refundacji kosztów związanych z jej udostępnieniem w formie książkowej. Nastał więc trudny i jakże paradoksalny czas: braku cenzury, krępującej przez lata ukazywanie się literatury z tego zakresu z jednej strony, z drugiej natomiast zrodziły się trudności natury ekonomicznej skazujące krajowy rynek wydawniczy na zaniechanie tematyki sybiracko-łagierniczej. I jeśli dzisiaj słyszymy tu i ówdzie informacje o "zalewie tej tematyki na naszym rynku czytelniczym", to jest to opinia fałszywa. Ukazało się wprawdzie nieco książek z tego zakresu, jest to jednak zdecydowanie za mało by ich lektura miała stanowić wystarczającą edukację historyczną z zakresu zbrodni stanowiących pochodną bolszewizmu. Pokłosie konkursu na które złożyła się wielka liczba wartościowych poznawczo ZOFIA ORU>\VSKA -TAJf3()~ VAMI~T~A TAJf3() ••• " �337 tekstów, dążenie do pełniejszego udostępnienia jego wyników i chęć dociekania prawdy o stosunkach polsko-radzieckich, których elementem są zesłania i deportacje ludności polskiej, skłoniły Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, we współpracy ze środowiskiem akademickim z Uniwersytetu Wrocławskiego (historycy, etnografowie, filolodzy, politolodzy), a przede wszystkim z tworzącym się Ośrodkiem Badań Wschodnich tejże Uczelni, do zorganizowania oficyny wydawniczej pod nazwą "Biblioteka Zeslańca". Jej plan edytorski uwzgl'tdnia książki wspomnieniowe i' zbiory antologiczne dotyczące Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie i innych terenach byłego Związku Radzieckiego w latach 1939-1956. Planowane są monografie zespołów łagierniczych - Workuta, Kołyma, NoryIsk, Karaganda oraz książki ukazujące losy polskich księży na zesłaniu, życie codzienne zesłańców i zbiory antologiczne poświęcone ucieczkom z Syberii, wkładowi Polaków w społeczno-gospodarczy rozwój Syberii i inne. Ponadto "Biblioteka Zesłańca" rozpoczęła już wydawanie reprintów książek monograficznych o Polakach za Uralem i przygotowuje się do reprintowych wznowień ważniejszych pamiętników syberyjskich z XIX stulecia. W jej planie znajdują się także krytyczne opracowania pierwszych polskich pamiętników syberyjskich, autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka, Ludwika Sienickiego, Karola Lubicz-Chojeckiego, Józefa Kopcia i Faustyna Ciecierskiego. Planowaną serię monografii biograficznych poświęconych wybitnym polskim eksploratorom Syberii - Karolowi Bohdanowiczowi, Aleksandrowi Czekanowskiemu, Janowi Czerskiemu, Józefowi Kowalewskiemu, Edwardowi Piekarskiemu, Bronisławowi Piłsudskiemu, Wacławowi Sieroszewskiemu i innym rozpoczęto ksi<!żką Gabriela Brzęka, zatytułowaną Benedykt Dybowski. Życie i praca, Wrocław 1994. Uwzgl'tdniając w planach edytorskich "Biblioteki Zesłańca" tak szeroką problematykę, związam/ ze stosunkami polsko-rosyjskimi, wzięto pod uwagę potrzebę publikowania książek wspomnieniowych związanych z ostatnim okresem zesłań i deportacji sowieckich na teren olbrzymiego Gułagu. Przemawiał za tym nie tylko racjonalizm, ale także swoisty zamysł moralny, podpowiadający iżby dać ludziom którzy osobiście doświadczyli zesłań i deportacji, więzień i łagrów sowieckich - szansę na mówienie o tym. Przypomnijmy bowiem, że przez długie lata naszej powojennej historii zabraniano im o tym mówić, nieraz nawet w formie groźby przyobleczonej w stwierdzenie przekazywane na granicy gdy powracali do Ojczyzny, że "gadatliwi mogą znaleźć się tam ponownie"! Przeto w Apelu skierowanym do Czytelników "Biblioteki Zesłańca", jej redakcja pisała: "Obecnie gdy pierzchły i rozpadły sil( w Połsee cenzurowe ogramczenia krępujące przez dziesiątki lat krajowy ruch wydawniczy, coraz częściej zaczynają pojawiać sil( książki dotyczące rozległej tematyki zeshui i deportacji Polaków do Związku Radzieckiego. To co ukazało sil( na rynku ksil(garskim w ciągu ostatnich dwu lat, zaledwie w niewielkim stopniu poszerza naszą wiedzl( o dziejach Polaków na Syberii. Jest to jakoby przygotowanie do pełniejszego skoku w otchłail spraw i problemów mających dać możliwie pełny obraz deportacji i zesłań Polaków oraz stosunków polsko-sowieckich w latach minionych. Gorset, który krępował skutecznie nauki historyczne, polską kulturę i piśmiennictwo skruszał i puścił. Odsłania się powoli faktografia historyczna związana z pobytem Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie oraz innych terenach Zwi<!zku Radzieckiego, której nie przesłaniają już indoktrynalne zniekształcenia, nakaz.y i zakazy. Bolesna prawda historyczna o stosunkach Polski z jej wschodnim sąsiadem rezonuje coraz pc/niej w naszym piśmiennictwie i oczekiwaniach szerokich kręgów polskiego społeczeństwa, spośród którego spora część ma za sobą doświadczenia z łagrów Workuty, Kołymy i Magadanu, stepów Kazachstanu, niewolniczej pracy w tundrach i tajgach Jakucji, Czukotki, Narymskiego i Krasnojarskiego Kraju oraz w innych zapadłych kątach 22 - Lud t. LXXVII �338 Sł\t~Z/~i I ~/~ ZA(;Łf~I)I~ • lodowatego Sybiru. Zwracamy sir,: przcto do byłych Sybiraków o nadsyłanie do naszq "Bibliotcki" swoich tekstów wspomnieniowych. Obecnie, gdy mamy w Polsce pełną swobodr,: w podcjmowaniu nowych tematów badawczych. pierwszeństwo należy dać publikowaniu "-rl,dd, wśród których literatura wspomnieniowa zajmuje miejsce poczesne. Seria wydawnicza pod nazwą "Biblioteka Zesłańca", pragnie wypdnić widką wyrwę w piśmiennictwie krajowym, w którym jeszcze do niedawna istniał urz.<;dowy zakaz publikowania ksi,!żek z tego zakresu. Wokół serii skupiło sir,: liczne grono uczonych z Wrocławia. którzy wspicrają ją swoją wiedzą i autorytetem. Wydawcy ,.Biblioteki" podejmuj~!e to przcdsięwzięcie, którc obejmuje również reprinty XIX-wiecznych pami<;tników / Syberii spotkali sir,: z pomocą indywidualnych i instytucjonalnych sponsorów krajowych i /agraniClnych. W tym wielkim przedsięwzięciu wydawniczym oczekujemy jednak na dals/." pomoc, wierZĄC iż otrzymamy ją w kraju, jak również od Polaków mieszkających zagranic,! oraz instytucji i stowarzyszeń polonijnych. Lista sponsorów br,:dzie każdorazowo publikow<lna w kolejnych tomach serii. Pieniądze prosimy przekazywać na adrcs Polskiego Towarzystwa LudoznawClcgo, ul. S/.ewska 36. 50-139 Wrocław nr konta PKO IV OM Wrocław nr 93549-11240-132". Od tego czasu upłynęły cztery lata, działalność edytorska oficyny. acz nic bez trudności, ale rozwija się! Do redakcji napływajCj ci"gic nowe teksty powi"kszaj,!ce zasób źródłowy zdeponowany w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nie jest to jednak zbiór martwy, bo z jednej strony stanowi on podstawę edycji "Biblioteki Zesłańca", z drugiej natomiast korzysta z niego szerokie grono badaczy podejmujących problematykę stosunków polsko-sowieckich w okresie drugiej wojny światowej. Zbiór wykorzystywany jesl także w dydaktyce uniwersyteckiej, zwłaszcza w tej jej �339 CZęŚCI,która h/czy się z pIsaniem prac seminaryjnych i magistcrskich. Na gruncie tej problematyki ł"unkcję koordynatora, a zarazem opiekuna merytorycznego zbioru pełni Ośrodek Badaó Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego, który także przez bieżącą współpracę z pracownikami Uczelni podejmującymi szeroko rozumianą probłematykę wschodni,! doskonali kształt edytorski publikacji ukazujących się w "Bibliotece Zesłańca", Z potrzeby badawczej oraz z tej współpracy zrodził się pomysł pełniejszego opracowywania naukowcgo drukowanych wspomnień, co wyraża się w zaopatrywaniu ich przez redakcję w przypisy wyjaśniające niektóre zagadnienia, których świadkami byli autorzy publikowanych książek, a przede wszystkim w niezwykle cenne posłowia ukazuj,!ce w pełniejszym kontekście historycznym opisywane wydarzenia. Nic od rzeczy także będzie tu wspomnieć i o tym, iż rezultatem tej współpracy, a także wielu sugcstii napływaj,!cych do redakcji od Czytelników, ukazujące się książki zaopatrzone zostały w indeksy: nazwisk i geograficzny, mapy i materiał ilustracyjny, co publikacjom tym nadaje charakter pełniejszego źródła historycznego. Doświadczenia zdobyte w ciągu czteroletniej działalności oficyny uświadomiły redakcji wagę podjętego przedsięwzięcia, które wpisuje się merytorycznie i dokumentacyjnie w dzieje naszej historii najnowszej z jednej strony, z drugiej natomiast w szeroką panoramę stosunków z Rosj,! i jej okresowym radzieckim charakterem. Dotychczasowy dorobck edytorski "Biblioteki Zesłańca" nie jest zbyt duży jak na czteroletni okres działalności i obejmuje książki wspomnieniowe następujących autorów: Zofia Orłowska, Tajqo, pumil'tnu lUjqo, Wrocław 1991; Leszek Dzięgiel, Lwów nie ku::demu :cdr!;w, Wrocław 1991: Stanisław Dakiniewicz, Więzień P-303. Wspomnienia NORBERT LlPPÓCZY ZAVI§ł\1 Z ł7Uł:Ał7U �340 1944-1955, Wrocław 1992; Jan Prorok, Skazani na zagładr. W~pomnienia ;; lal 1939-1945, Wrocław 1992; Norbert Lippóczy, Zapiski z Gułagu, Wrocław 1992; Anna Sobota, W stepach Kazachstanu. Wspomnienia z lal 1939-/946, Wrocław 1993; Leonard Perepeczko, W łagrach na "saratowskim szlaku ". Wspomnienia, Wrocla w 1993; O. Albin Janocha OFM Cap, Pod opieką Matki Bożej. Wspomnienia Syhiraka 1939-1956, Wrocław 1993; Wanda Niezgoda-Górska, Dosyć nam Syhiru. dosyć Kazachstanu, Wrocław 1994; Zdzisława Krystyna Kawecka, Do Anglii przez Syherir, Wrocław 1994. Ponadto jako reprinty ukazały się książki: Michał Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Wrocław 1991 (pierwsze wydanie w Krakowie w 1928 rok u) i Zygmunt Librowicz, Polacy w Syherii, Wrocław 1993 (pierwsze wydanie w Krakowie w 1884 roku) - obie publikacje zaopatrzone zostały w posłowia, autorstwa Antoniego Kuczyńskiego i Zbigniewa Wójcika. Cykl monografii biograficznych poświęconych publikacjom ukazującym wybitnych polskich eksploratorów Syberii, rozpoczęła książka autorstwa Gabrieła Brzęka, zatytułowana Benedykt Dyhowski. Życie i dzieło, Wrocław 1994, będąca drugim wydaniem tejże publikacji, która ukazała się w roku 1981, nakładem Wydawnictwa Lubelskiego, w kształcie znacznie okrojonym przez ówczesną cenzurę. W ostatniej fazie wydawniczej znajduje się kolejna książka wspomnieniowa, autorstwa Ireny Haw, zatytułowana Śladami Praojców. Wspomnienia z sowieckiej niewoli z lat 1940-1942. Niebawem ukaże się też opracowanie Daniela Boćkowskiego noszące tytuł Jak pisklęta z gniazd ... Losy polskich dzieci w ZSRR w okresie drugiej wojny /Iwiatowej. Ponadto ukaże się zapowiadany wcześniej Dziennik Józe!,a Kopcia hrygadiera Wojsk Polskich z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, otwierający cykl publikacji pierwszych polskich opisów Syberii. Wspomnienia te w opracowaniu krytycznym A. Kuczyńskiego, Z. Wójcika i A. Woltanowskiego oparte są na rękopiśmiennej wersji Dziennika, znajdującego się w zbiorach Biblioteki Czartoryskich w Krakowie. Jego autor za udział w powstaniu kościuszkowskim zostal zesłany imiennym ukazem carycy Katarzyny II na dałeką Kamczatkę. Wspomnienia J. Kopcia stanowią ważny dokument dotyczący dziejów powstania kościuszkowskiego oraz interesujące źródło z zakresu historii Syberii. Oprócz materii żołnierskiej wiele w nim opisów egzotycznych kultur syberyjskich ludów - Czukczów, Itełmenów, Jakutów i innych. Książka ukazuje się w formie bibliofilskiego druku i zawiera interesujące ilustracje oraz mapy. W najbliższych planach wydawniczych jest wydanie Dyaryusza miast i miejsc ... Adama Kamieńskiego - Dłużyka, pierwszego ze znanych połskich opisów Syberii, w krytycznym opracowaniu badaczy polskich i rosyjskich, przy czym będzie to druk dwujęzyczny (rosyjski i polski), w formule edytorskiej nawiązującej do starodruku, co oczywiście uatrakcyjni tę pozycję na rynku bibliofilskim i czytelniczym. Książki oficyny "Biblioteka Zesłańca", to nie tylko dzieje Polaków na wschodzie, ale także szeroko rozumiana historia stosunków polsko-rosyjskich, nie zniekształcona koniunkturalną aurą polityczną, poczuciem strachu czy zniewolenia umysłu. Takie zamierzenia programowe, które stanęły już u początku trudu edytorskicgo, zostały dostrzeżone przez szerokie gremia czytelnicze, które wywodzą się z różnych środowisk społecznych i zawodowych. Sybiracy, którzy najserdeczniej przyjęli książki z tej serii podkreślali po wielekroć w listach do redakcji sens podjętego trudu, cieszyli się, że ich doświadczenia życiowe, pozostające pod znakiem zesłań i deportacji, uzyskują sprawiedliwe oświetlenie, że wreszcie pisze się na ten temat dając świadectwo prawdzie. Mierzenie się z ciężarem krzywd, których ci ludzie doznali deportowani nocą na wygnanie, to zadanie bardzo trudne i wręcz niewykonalne. Doświadcza się tego na każdym kroku, gdy nowe wspomnienia wchodzą w obieg redakcyjnej pracy, której towarzyszyć muszą dystans i bezstronność. "Biblioteka Zesłańca" jest więc miejscem, w którym spotykają się liczne rzesze sybirackich pokoleń, jest łącznikiem pomiędzy tymi, którzy mieszkają tu w Ojczyźnie, a tymi, którzy uchodząc z zesłania rozproszyli łagiernika �341 ":, : ZYGMUNT UBąQWICZ ANNA SOBOTA· I)()L.4€Y W się po całym świccie. Jest wreszcie szeroką panoramą ludzkich losów i nieludzkiej polityki holszewickicj wobcc wiciu nacji, dla których sowieckie represje były równic straszne jak dla Polaków. Wiele razy przez karty książek wspomnieniowych przewijają się obrazy zesłańczcj solidarności naszych rodaków z Rosjanami, Japończykami, Niemcami, Ukraińcami, Kazachami, Łotyszami, Litwinami, Koreańczykami, Chińczykami. Hiszpanami .... których wchłonął zachłanny "Archipelag Gułag". Jest więc lektura książek puhlikowanych przez "Bibliotekę Zesłańca", także prawdą o ich losie, nieraz losie jednostkowym, który znikt gdzieś na dnie totalitarnego bezmiaru niepamięci. Podohnie też w szerokim odbiorze społecznym kojarzy się czytelnikom lektura tych książek, powracaj<!cych w swej faktograficznej warstwie do ich niełatwej przecież przeszłości. przemilczanej przez lata, zniekształcanej z premedytacją, która w rządowej kwalifikacji PRL-lu przybierała często zwrot "w czasach wojny przebywali Polacy na gościnnej ziem i radzieckiej'" * Wspomniano poprzednio, że konkurs ogłoszony przez dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" i Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego spotkał się z szerokim odbiorem społecznym. Jego pokłosie to podstawowa baza źródłowa .,Bihlioteki Zeslańea ", chociaż ciągle naplywają nowe materiały. Dokumentacyjną wartość tego przedsięwzięcia dostrzegł w roku 1991 Instytut Historyczny Józefa Piłsudskiego w Ameryce, który przyznał indywidualną nagrodę A. Kuczyńskiemu �342 LEONARD PEREPECZKO O. ALBIN JANOCHA OFM Cap ()VII:I\+ M4TI\I l3()łU f)()() sponsorowaną przez Państwa Elżbietę i Alojzego Kondrackich z USA, z uzasadnieniem nast~pującej treści: "Nagroda Instytutu Józefa Piłsudskiego ufundowana przez A. i E. Kondrackich za najlepsze prace dotyczące terroru sowieckiego i komunistycznego wobec obywateli państwa polskiego po 17 wzreśnia 1939 roku. Jury Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce na dorocznym posiedzeniu w dniu la listopada 1991 roku przyznało nagrody ufundowane przez Alojzego i Elizabeth Kondrackich na rok 1991 za prace dokumentujące losy Polaków pod terrorem sowieckim i komunistycznym. Nagrodę otrzymuje Pan Antoni Kuczyński z Wrocławia za efekty rozpisanego przezeń konkursu na wspomnienia osób zesłanych do Rosji Sowieckiej. Wspomnienia te rozpoczęły tworzącą się serię wydawniczą "Biblioteka Zesłal1ca"'. W rok później jury tej prestiżowej nagrody Instytutu przyznało j,! redakcji "Biblioteki Zesłańca" podkreślając ważną rolę z jaką publikacje oficyny wypełniają lukę w polskiej historiografii w dziedzinie dokumentacji zesłań i deportacji Polaków w gł,!b byłego ZSRR oraz najnowszej historii Polski. Zasługi te, to także konsckwentna realizacja tematyki wydawniczej, co czyni "Bibliotekę Zesłańca" jedynym krajowym wydawnictwem, które specjalizuje się wył'lcznie w szeroko pojc;tej problematyce stosunków polsko-rosyjskich. Wreszcie wyróżnienie ostatnie. Zarząd Główny Związku Sybiraków, na swym posiedzeniu w dniu 17 września 1994 roku (rocznica napadu ZSRR na Polskę!) przyznał "Bibliotece Zesłańca" Honorową Odznakę Sybiraka, którą przedstawiciele redakcji z gronem współpracowników otrzymali w dniu 2 grudnia 1994 roku z rąk Wiceprzewodniczącego Związku Sybiraków, Wiesława KrawczYllskicgo. podczas �343 clroczystości. która odbyła sit; w Sali Rycerskiej Klubu Oficerskiego Śh1skiego Okręgu Wojskowego we Wrocławiu. Motywuj,!C przyznanie tcgo zaszczytnego wyróżnienia podkreślono sZl:zególne zasługi oficyny dla Zwic!zku Sybiraków i wszystkich jego Członków poprzez trwale wpisanie się do dziela dokumentacji zeslań i deportacji Polaków na obszary ZSRR w okresie ostatniej wojny i pierwszych lat powojennych. W podzi<;kowaniu doh!cz(Jnym do dyplomu nadania Odznaki Honorowej Sybiraka, skierowanym na rt;ce redaktora naczelnego "BZ" napisano ponadto: "W Imieniu Zarz,!du Glównego naszego Związku wyrażam Panu jako Inicjatorowi .,Biblioteki Zesłańca", jak również całemu Zespołowi Redakcyjnemu serdeczne gratulacje z okazji nadania Honorowej Odznaki Związku Sybiraków. Niech odznaczenie to będzie aktem wdzięczności wszystkich Sybiraków - Tych, których prochy pozostały na umęczonej ziemi Wschodu oraz nas, którym dane było szczęśliwie powrócić do Kraju. Wydawnictwa ..Biblioteki Zesłańca" są dokumentem historycznym ukazującym prawd<; Polskiej Drogi Krzyżowej. Zwic!zek nasz będzie postulował, by Ministerstwo Edukacji Narodowej wprowadziło pozycje Wydawnictwa jako obowiązujące lektury szkolne. Oprócz walorów treściowych wysoko oceniamy przypisy do każdej pozycji, estetykę wydawnil:z,!, a przede wszystkim zamysł wprowadzenia tematu w środowiska społeczne. Żyl:zymy Wydawnictwu "Biblioteka Zesłańca" wielu dalszych cennych pozycji, jak również owocnej współpracy z naszym Związkiem oraz jego Radą Naukową, w której wysoko cenimy sobie PaI1ski udział. Z wyrazami głębokiego szacunku Zarządu Wiceprezes Głównego Związku Sybiraków Prezes Rady Naukowej WiesIa w K rawczY'lski Warszawa, 29 listopada ł994 roku * Wspomnijmy też, iż oprócz innych wyróżnieI1 książek opublikowanych przez .,Bibliotek<; ZesłaI1ea", pral:a autorstwa Z. Orłowskiej, zatytułowana Tajgo, pami{'tna lajqo, Wrodaw 1991, otrzymała w roku 1992 nagrodę tygodnika "Polityka". Ponadto wiele pozytywnydl recenzji poświęconych poszczególnym tytułom wydanym przez oficynę ukazało się na łamach czasopism krajowych i zagranicznych o różnej orientacji i odcieniach politycznych. Podkn;ślano w nich niejednokrotnie, iż książki ze znakiem ,.BZ" znajduj,! oddźwi<;k czytelniczy, ale są także znaczące kulturowo i historiograficznie. Ich czytelnik nic może być znużony bowiem odnajduje w nich wiele z własnych zesłańczych przcżyć, interesuj,!cych wątków historycznych, patriotycznych i wychowawczych, podkn.:ślaj,!cych znaczenie ludzkiej godności w sybirskich miejscach poniżenia i krzywdy - w stepach Kazachstanu, tajgach i tundrach Syberii, łagrach Karagandy, Kołymy, NoryIska, Workuty i sowieckich więzicniach. W recenzjach tych podkreślano także starannc przygotowanie ksic!żek pod względem edytorskim, i ich interesującą szatę graficzn,!, która wśród natłoku produkcji wydawniczej i bogatej oferty księgarskiej wyróżnia się stahl konwencj,! typograficzną w czarno-białej tonacji pozwalającą na szybką idcntyfikacjr; poszczególnych tytułów wśród innych wydawnictw. * Mimo tej potwierdzanej po wielekroć atrakcyjności książek publikowanych ..Bibliotekę Zeslallca" wydawnictwo boryka się z trudnościami finansowymi, przez które �344 ZDZlSŁAWA-KRYSTY~A KAWECKA WA:'lUA NIEZGODA-GÓRSKA [)() 4~(7LII Vl?Z~Z §""U~l?1r; tylko dzięki sponsorom prywatnym i państwowym, krajowym i zagranicznym łagodzone są w pewnym stopniu i pozwalają na kontynuację działalności edytorskiej. Na szczególne wyróżnienie zasługuje tu szczodrość byłych zesłańców i łagierników, których przysłowiowy wdowi grosz, uszczuplający ich renty i emerytury, jest wsparciem dla redakcji. Znaczące sumy przekazują redakcji Państwo Elżbieta i Alojzy Kondraccy z Florydy (USA) stali sponsorzy "BZ", a ostatnio na listę jej Przyjaciół wpisala się Pani Irena Haw z Kanady, była łagierniczka, której hojność zminimalizowała znaczne trudności finansowe redakcji. Wspomnieć też trzeba, żc u początku działalności edytorskiej redakcja otrzymała dotację z Urzędu Miasta Wrocławia, stale wspiera ją Urząd Wojewódzki we Wrocławiu, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Stowarzyszenie "Wspólnota Polska" oraz Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Bez tej pomocy z zewnątrz nie byłoby możliwe kontynuowanie działalności edytorskiej, chociaż trzeba też podkreślić, że dystrybucja książek wydawanych przez "Bibliotekę Zesłańca" przynosi także określone zyski, przeznaczone w CZęŚCIna utrzymanie działalności administracyjnej Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Roman K arczmarC:lIJ.: � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6617c11bedaf0df76d01aef6e9df157d.pdf 1298fb3c9f058b1432073c837b2ff4ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2097 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Gładyszowa, Maria (1912-1994) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1947 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.345-348 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 V. IN MEMORIAM MARIA GŁADYSZOWA ( 1912-1994) W dniu 23 marca 1994 roku etnografia polska poniosła wielką stratę. Tego dnia w wieku XI lat zmarła doc. dr hab. Maria Gładyszowa, która od momentu powstania ówczesnego Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN), tj. od 1954 roku, związana była z Zakładem Etnografii tego Instytutu. W latach 1980-19X2, tj. do ezasu przejścia na emeryturę, pełnila funkcję Kierownika Pracowni Etnologii w Krakowie. w Krakowie �346 Maria Gładyszowa urodziła się 27 lipca 1912 roku we Lwowie. Ojcem Jej był dr medycyny Zygmunt Rehan, matką zaś Janina z Langmanów. Egzamin dojrzałości złożyła w 1931 roku w Rybniku. Następnie wste!piła na Uniwersytet Jagielloński, na którym w 1937 roku otrzymała dyplom magistra filozofii ze specjalnością geografii i etnografii. Jeszcze w trakcie studiów, w 1936 roku ukończyła roczny kurs Studium Pedagogicznego UJ, zaś po złożeniu egzaminu pallstwowego na nauczyciela szkół średnich, pracowała w szkolnictwie średnim ogólnym i zawodowym. Prac~ t~ kontynuowała podczas okupacji hitlerowskiej, biorąc udział w tajnym nauczaniu organizowanym przez Ośrodek Tajnego Nauczania nr I w Krakowie. Maria Gładyszowa w 1931\ roku zawarła zwi,!zek małżeńsk i z M ieczyslawem Gładyszem, który odegrał wielką rolę w Jej zainteresowaniach etnograficznych. Wspólnie bowiem prowadzili prace terenowe, wydawnicze oraz bibliograficzne. Już w 1938 roku Maria Gładyszowa kierowała instruktorskim obozem organizowanym przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. W 1939 rok u uczestniczyła w etnograficznych zespołowych badaniach terenowych na Śle!sku, które prowadzone byly przez Polską Akademię Umiejętności w Krakowie i łnstytut Śląski w Katowicach. Kontynuowała je po zakończeniu II wojny światowej - w 1946 i 1948 roku. W latach 1946-1949 była asystentem-wolontariuszem przy Katedrze Etnografii Słowian UJ. Z Katedrą tą współpracowała także w latach późniejszych (1968-1972). biorąc udział w konsultowaniu prac magisterskich. W latach 1950-1953 pracowała w Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, prowadząc delegaturę tego Muzeum w Krakowie. W tym okresie (1952-1953) współpraco wala z Kated rą Etnografii U niwersytet u Warszawskiego, pelni<)c funkcję instruktora na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. W 1954 roku Maria Gładyszowa rozpoczęła prac~ w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Tytuł doktora nauk humanistycznych uzyskała w Uniwersytecie Jagiellońskim w 1961 roku na podstawie pracy Wiedza ludowu o ywiazdach (Wrocław 1960), której promotorem był prof. dr Kazimierz Dobrowolski. Rozprawę habilitacyjną stanowiła monografia eómo.'iląskie hudownictwo ludowe (Wrocław 1978). Tytuł doktora habilitowanego i stanowisko docenta uzyskała w 1979 roku w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, w którym odbyło si~ Jej kolokwium habilitacyjne. Zainteresowania badawcze Marii Gładyszowej koncentrowały się między innymi na zagadnieniach metodycznych zwi:ganych przede wszystkim z przygotowaniem założeń teoretycznych oraz problematyki zespołowych badań etnograficznych, poświęconych wybranych dziedzinom kultury Polski południowej, głównie Śle/ska i Karpat. Podstawowym nurtem Jej zainteresowań naukowych była architektura ludowa. Opracowania na ten temat były rezultatem dogh;bnych badań empirycznych i poszukiwaI't archiwalnych. Są one istotnym wkładem w rozumienie procesów historycznych kultury wsi śląskiej i karpackiej (zob. np. Zarys rozwoju hudownictwa ludoweyo w Sio/kowicach Starych w XIX i XX wieku, "Etnografia Polska" t. I, 1956. s. 200-213; Budownictwo. w: Stare i Nowe Sio{kowice, cz. 1, Wrocław 1963, s. 349-508; M/yny mączne, w: Stare i Nowe Sio/kowice, cz. 2, Wrocław 1966, s. 201-260; O hudownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zayadnienia, metody i kierunki hada\\'cze, "Etnografia Polska" t. 11,1967, s. 99-111; Budownictwo, w: Etnografia Pol.~ki. Przemiany kultury ludowej, I. I, Wrocław 1976, s. 279-327; Uwarunkowania hudownictwa ludoweyo w wyhranych regionach Karpat Polskich, "Etnografia Polska" t. 25, 1981, z. 2, s. 150-172; Budownictwo i struktura osadnicza, w: Tradyc:ja a współczesne przeohra::enia kulIlIry wsi Beskidu Śląskiego, "Etnografia Polska" t. 28, 19l\4, z. l. s. 35-71). Istotnym polem działałności naukowej i organizacyjnej Marii Gladyszowej była Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach, z którą związana była od 1960 roku, a od 1985 roku kierowała polskc, sekcją tej Komisji. Była członkiem międzynarodowego zespołu autorskiego, przygotowującego �347 monografię budownictwa mieszkalnego Karpat i Bałkanów. Maria Gładyszowa wiele wysiłku włożyła również w redakcję zespołowego opracowania kultury ludowej w Polsce, którą powierzono Jej w 1970 roku, a która miała stanowić jeden z rozdziałów trzytomowego międzynarodowego wydawnictwa Kultura ludowa narodów słowiańskich. Maria Gładyszowa przez wiele lat uczestniczyła w zespołowych pracach bibliograficznych, których część została opublikowana (np. Bibliografia historii kultury ludowej Karpat. Materiały do hihlioyrafii polskiej, cz. I, Warszawa 1960; PoLska bibliografia historii kultury ludowej Karpat za lata 1968-1972, w: L'udove stavitelstvo v karpatskej ohlasti, Bratislava 1974, s. 295-319; Biblioyraphia ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidova architektura, Brno 1981, s. 79-92). Maria Gładyszowa od 1948 roku była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1973, tj. z chwilą reaktywowania, Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie. Jako przewodnicząca Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, od 1985 roku wchodziła w skład Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Maria Gładyszowa brała ponadto udział w licznych konferencjach krajowych i zagranicznych. Wygłaszane przez Nią referaty dotyczyły przede wszystkim problematyki budownictwa ludowego w Karpatach. Dorobek naukowy Marii Gładyszowej stanowi pokaźny wkład w dziedzinie etnografii polskiej, nie tylko w zakresie architektury ludowej, ale także metod postępowania badawczego i historycznego spojrzenia na procesy rozwojowe i ich wielostronne uwarunkowania oraz powiązania. Zofia Szromba-Rysowa Danuta Tylkowa MARIAN PALMOWSKI ( 1929-1993) 24 lutego 1993 roku zmarł w wieku 64 lat Marian Palmowski zasłużony działacz kultury, współzałożyciel i najwybitniejszy działacz Towarzystwa Miłośników Starego Sącza, aktywny od samych jego początków, tj. od 1948 roku. Członek PTL, Oddział w Krakowie od 1987 roku, poprzednio długoletni członek Sekcji Korespondentów Terenowych Ośrodka Dokumentacji i łnformacji Etnograficznej PTL w Łodzi. Ekonomista z zawodu, biegły w zakresie księgowości przedsiębiorstw, choć urodził się w Tarnowie, całe życie związany był ze Starym Sączem i Ziemią Sądecką. Kronikarz wydarzeń miejskich, badacz dziejów Starego Sącza, między innymi rodów starosądeckich, organizacji społecznych. Współpracował ściśle z Muzeum Regionalnym, zabiegał o wydawnictwa poświęcone Staremu Sączowi. Troszczył się o narodowe i sakralne zabytki miasta za co został uhonorowany Nagrodą im. Brata Alberta Chmielowskiego w 1983 roku. Był współorganizatorem kilkunastu Festiwali Muzyki Dawnej w Starym Sączu. Inną jego pasją była filatelistyka; szeroko propagował tę szlachetną pasję zbieracb! wśród młodzieży, był między innymi organizatorem filatelistycznych kół młodzieżowych. od 1983 roku przewodniczącym Komisji Młodzieżowej, a od 1982 roku członkiem Zarze!du Oddziału PZF w Nowym Sączu. Za SWe! bezinteresowną i wytrawną działalność w dziedzinie szerzenia kultury, propagowania historii i dziejów Starego Sącza i Ziemi Sądeckiej otrzymał wiele wyróżnień i odznaczeń, a między innymi Zasłużony Działacz Kultury oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Anna Spiss �BIBLIOTEKA ZEStAf/CA er Pragniemy poinformować wszystkich Przyjaciół "Biblioteki Zesłańca", że wydawane przez nas książki mogą nabywać bezpośrednio u wydawcy, kierując zamówienia indywidualne i zbiorowe pod adresem: Jt::..J BIURO WYDAWNICZE. POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE UL. SZEWSKA 36; 50-139 WROCŁAW Oto lista książek, które dotychczas opublikowano: 1. S. Dakiniewicz, Więzień P-303. Wspomnienia łagiernika, Wrocław 1992. Cena zbytu: 30 tysięcy zł. 2. L. Dzięgiel, Lwów nie każdemu zdrów, Wrocław 1991 (wyczerpane) 3. M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Wrocław 1991 (wyczerpane) 4. A. Janocha, Pod opieką Matki Bożej, Wrocław 1993. Cena zbytu: 40 tysięcy zł. 5. Z. Librowicz, Polacy w Syberii, Wrocław 1993. Cena zbytu: 35 tysięcy zł. 6. N. Lippóczy, Zapiski z Gułagu, Wrocław 1992. Cena zbytu: 20 tysięcy złotych 7. W. Niezgoda-Górska, Dosyć nam Sybiru, dosyć Kazachstanu, Wrocław 1994. Cena zbytu: 45 tysięcy zł. 8. Z. Orłowska, Tajgo, pamiętna tajgo, Wrocław 1991. (wyczerpane) 9. L. Perepeczko, W łagrach na "saratowskim szlaku", Wrocław 1993. Cena zbytu: 35 tysięcy złotych 1O. J. Prorok, Skazani na zagładę, Wrocław 1991. Cena zbytu: 30 tysięcy zł. 11. A. Sobota, W stepach Kazachstanu. Wspomnienia z lat 1939-1946, Wrocław 1993. Cena zbytu: 30 tysięcy złotych * Ponadto informujemy, że w dwumiesięczniku naukowo-literackim "Literatura Ludowa" 1- 6: 1991 zostały opublikowane cztery pamiętniki stanowiące ciekawy zapis polskich losów na syberyjskim wygnaniu (Jakucja, Kazachstan). Cena czasopisma: 40 tysięcy zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e3dc6780778cf94188ece95eedb60d8.pdf 0b9fc06dfffe975f2b5dc857adf53a27 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2095 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1945 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.259-306 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 III. RECENZJE Edward T. S a i d, Culture and imperia/i.~m, Alfred A. Knopf, New York 1993, ss. 380. Postać Edwarda Saida, obecnie profesora Columbia University, autora jedenastu książek, w tym sławnego Orientalizmu, została przybliżona polskiemu czytelnikowi dzięki niedawnemu przekladowi właśnie tego wymienionego opracowania. Ale śmiało można powiedzieć, że jest to autor w naszym kraju nadal praktycznie nieznany, choć na Zachodzie, a zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, uważany za klasyka współczesnej humanistyki. Może o tym świadczyć choćby wydanie książki Said Reader, jednej z serii podobnych, którymi honoruje się wyłącznie naj wybitniejsze indywidualności naukowe naszych czasów. Na setki stron liczyć można także polemiki zjego poglądami, wyrażane przez antropologów i historyków, których autor Orientalizmu przywołał jako współtwórców specy(jczncgo postrzegania świata pozaeuropejskiego przez naukę i literatur<;;. Said jest przede wszystkim literaturoznawcą, ale w bardzo szerokim pojęciu, gdyż jego analizy dotycz" właściwie calości piśmiennictwa, które w różny sposób utrwalało panującą w kulturze zachodniej samoświadomość. Said konfrontuje - właśnie opierając się przede wszystkim na dziełach literackich - w jaki sposób samoświadomość ta odnosiła się do zjawisk wobec kultury Zachodu zewnętrznych, jak je oswajała i nadawała im wykładnię zgodn" z panującym światopoglądem. Głównym tematem, który od lat już zajmuje omawianego badacza, jest problem imperializmu, zarówno w jego "czystej" postaci, przejawiaj"cej się pod postacią (jzycznego zawłaszczania zdobywanych terytoriów, jak może przede wszystkim - imperializmu intelektualnego, każącego rościć sobie prawo do jedynie prawomocnych opisów reprezentacji pojęciowych innych kultur, które dostały się w strefę wpływów tej szczególnej kultury, która samą siebie traktowała jako kulturę uniwersalną. Jednym z najbardziej widocznych przejawów owego intelektualnego imperializmu jest pisarstwo europejskie XIX i XX wieku z jednej strony, a działalność antropologów kulturowych ze strony drugiej. Książka CU/lUre and imperialism, jest - jak przyznaje to sam jej autor - w dużym stopniu kontynuacj" Orientalizmu, gdyż rozszerza i niekiedy inaczej interpretuje zakres problemów w niej podjętych. Wzajemna relacja pomiędzy "imperializmem" a "kultur,," zyskuje tutaj bardzo interesuj'lcą wykładnię, pokazana jest ona wielopłaszczyznowo i subtelnie, gdyż Said jest właśnie badaczem subtelnym, dalekim od pokus jednoznacznego, linearnego postrzegania wspomnianej relacji. Nie chodzi więc w rozważaniach o wskazywanie, po raz kolejny, wszelkich aspektów imperializmu i kolonializmu widzianych od strony ideologicznej, politycznej i gospodarczej, ale raczej o zinterpretowanie "świadomości imperialistycznej" przejawiaj"cej się na gruncie kultury. Said przyjmuje, że kultura posiada byt na tyle autonomiczny, iż daje się analizować niezależnie od realiów ekonomicznych, społecznych i politycznych. Mało tego, ona w dużym zakresie kody(jkuje obraz czasów, bezpośrednio lub pośrednio, choćby w dzielach literackich. Inaczej mówiąc Said śledzi szczegółowo, w jaki sposób idea imperium znajdowała odzwierciedlenie w zjawiskach twórczości literackiej i naukowej, w jaki sposób obrazowała "strukturę podejścia i odniesienia" względem zarówno �260 imperialnych, jak i peryferyjnych realiów świata klasycznego okresu kolonialnego. I tutaj istotne zastrzeżenie, poczynione przez samego autora, które jedynie przypominam. Otóż obiektem zainteresowań omawianej książki są wylącznie imperia: brytyjskie i francuskie przelomu XIX i XX wieku oraz współczesne problemy ostatniego prawdziwego państwa "imperialnego" (państwa o ambicjach współtworzenia realiów dzisiejszego świata), a więc Stanów Zjednoczonych Ameryki. Wypada zgodzić się z Saidem, że Francja i Anglia, pozostając w nieustannej rywalizacji jeśli chodzi o swe kolonialne ambicje, postrzegały kwestię posiadłości zamorskich jako naj istotniejszy element własnego bytu, jako niezbywalny element narodowej tożsamości. Widać to w sposób przekonywający, jeśli prześledzi się rozważania na ten temat obecne w twórczości Delacroix, Burke'a, Ruskina, Carlyle'a, Jamesa, Johna Stuarta Milia. Kiplinga, Balzaca, Nervala, Flauberta, Austen czy Conrada. Pojęcie "imperium" bywa tam zawsze kluczowym punktem refleksji i odniesienia. Podobnie zresztą ma się sprawa i później, z dzisiejszymi, postmodernistycznymi i postkolonialnymi czasami włącznie. Said twierdzi, że pisarze, których twórczość omawia, tkwi,!, chcąc tego czy nie chcąc, w historii własnych społeczeństw, kształtują tę historię i są przez nią samą formowani, a zatem ich społeczne i indywidualne doświadczenie wielostronnie zawiera się w tych szerszych realiach. Pisarze to również "nieodrodne dzieci epoki", ale nie należy tego traktować w sposób sprymitywizowany, oni po prostu nie są w stanie uwolnić się tak naprawdę od społeczeństwa i kultury, które skądinąd krytykują, pragną zmienić, bądź - bo i tak bywa - gloryfikują. Może najdobitniejszym przykładem, zjak złożoną materią mamy do czynienia, jest postać i dorobek Josepha Conrada-Korzeniowskiego, któremu Said poświęca wiele stron rozważań i traktuje z calą atencją jako osobowość wymykającą się wszelkim jednoznacznym ocenom. Swoją drogą twórczość Conrada stanowi punkt odniesienia dla wielu dzisiejszych antropologów, jako równolegly z dzialalnością Malinowskiego przejaw modernizmu intelektualnego. Książka Culture and imperialism nie jest jednak - jak się rzeklo - zwyklą pracą na temat imperializmu w kulturze, jak moglibyśmy sprawę ująć. Jej wartość intelektualna i niezwykłość zasadzają się na zastosowanym w niej podejściu badawczym. Said jest z pochodzenia Palestyńczykiem, do tego wywodzi się z rodziny protestanckiej (sic'). dzieciństwo spędził w realiach kultury arabskiej, a całe dorosle życie w USA. Można więc śmiało rzec, że jest on dwukulturowy w prawdziwym sensie. Owa kompetencja bycia "po tej i po tamtej" stronie ulega u niego uniwersalnemu uogólnieniu i staje się także postawą naukową. W omawianej książce Said nazywa swoje podejście dwojako. bądź mianem "kontrapunktu", bądź bardziej nawet obrazowo - "nomadyzmu". Stanowi ona sedno pomieszczonych w pracy rozważań, ona je przenika i formuje specyficzny punkt widzenia relacji kultury i imperializmu. Said uważa, że większość prac na ten temat, a "imię ich legion", pisana była z dwóch, wzajemnie się wykluczających perspektyw. Nazwijmy je - odpowiednio - perspektywą centrum i peryferii. Albo więc imperializm opisywany jest z punktu widzenia tych, którzy go stworzyli i propagowali, albo z perspektywy niegdyś ujarzmionych narodów i państw. dzisiaj poszukujących tożsamości i klucza do przeszłości, która nie byłaby przeszłością "przedmiotową", ale "podmiotową". Jak łatwo się domyślić, prawie niemożliwe staje się tutaj uzgodnienie jakiejś wspólnej płaszczyzny interpretacyjnej. To. co dla Algierczyka jest li tylko złem szczęśliwie minionym, dla Francuza pozostaje problemem rozrachunku z własną przeszłością i przejawia się jako ciągłe napięcie pomiędzy konkurencyjnymi wizjami własnego państwa. Said proponuje inny rodzaj wglądu w te złożone problemy. Aby więc zobaczyć związek pomiędzy rytuałem koronacyjnym w Anglii a przyjęciami na dworach panujących w dziewiętnastowiecznych Indiach, nie wystarczy jedynie partykularna perspektywa, albo z centrum, albo z peryferii. Kontrapunkt lub nomadyzm oznaczają. �261 że musimy myśleć o tych zjawiskach oraz interpretować je łącznie, mimo iż wyrażają rozbieżne doświadczenia. I tak słynna powieść Kiplinga Kim, jeden z najświetniejszych przykladów literatury późnego społeczeństwa wiktoriańskiej Anglii, daje obraz Indii, który stanowi dokładną antytezę rzeczywistości społeczno-politycznej tego kraju widzianej przez ówczesnych przedstawicieli hinduskich ruchów niepodległościowych. Ale ani sama powieść z osobna, ani analiza zjawisk "z hinduskim współczynnikiem humanistycznym" nic powiedzą nam nic o owym napięciu i sprzeczności konkurencyjnych wizji urządzenia świata zawartych w rzeczywistych doświadczeniach imperializmu i jego praktycznego przedłużenia - kolonializmu. Dopiero całościowe, nomadyczne czytanie tej historii uzmysławia nam złożoność tamtejszych realiów. Mało tego, pozwala nam także o wiele więcej zrozumieć z dzisiejszych dyskusji postkolonialnych, ostrożniej ważyć racje obu stron. Culture and imperialism składa się z czterech obszernych rozdziałów, które układają się w chronologiczne! całość. Wywody Saida prowadzą nas z jednej strony według zasady kontrapunktu, ale jednocześnie owa nomadyczna perspektywa dotyczy zawsze ściśle określonego okresu historycznego. Jeśli więc czytamy o powieści Jane Austen ,\If al1sfleld Park jako o najbardziej explicite formułującej imperialistyczną ideologię posiadania i urządzania obcych terytoriów na wzór i na potrzeby Imperium Brytyjskiego połowy XIX wieku, to punkty odniesienia dla tych rozważań mieszczą się w odpowiednim kontekście czasowym i terytorialnym. Słowem - nomadyzm nie jest przekraczaniem i dowolnym zestawieniem interpretacji pochodzących z różnych czasów i realiów. O ile rozdział Il ("Wizja skonsolidowana") i III ("Opór i sprzeciw") malują kontrapunktową panoramę konkurencyjnego widzenia istoty imperializmu na przełomie XIX i XX wieku, o tyle dwa pozostałe mają nieco odmienny charakter. Rozdział I ("Pokrywaj,!ce się terytoria, nakładające się historie") rysuje teoretyczną perspektywę autora książki i stanowi jej specyficzne credo. Rozdział IV zaś ("Przyszła wolność od dominacji") wprowadza czytelnika w gąszcz obecnych sporów i rozrachunków z imperialnym dziedzictwem. I tutaj również nie rezygnuje Said z zasady kontrapunktowego ich przedstawienia. Chodzi o to, aby wsłuchać się dokładnie, jak dzisiejszy świat, a w nim kulturę Zachodu widzą tacy, którzy wypowiadają się z wnętrza dawnych kolonii, dominiów i terytoriów zależnych (Rushdie, Cesaire, Fanon, Memmi, poniekąd Said osobiście), jak i przedstawiciele intelektualnej elity kultury, która nazywa się już powszechnie postmodernistyczną, co znaczy także: postkolonialną. Książka Edwarda Saida jest koronnym dowodem na zjawisko, które staje się coraz bardziej widoczne w dzisiejszej humanistyce. Nie chodzi tutaj tylko o szeroko omawianą tekstualizację nauk społecznych, ale o fakt, iż podnietą dla poszczególnych dyscyplin staje się to, co pisze się na ich obrzeżach, a więc z innego nieco punktu widzenia. Dlatego też fascynują książki Michela de Certeau i Edwarda Saida, bowiem uzupełniają one doskonale i wręcz rozszerzają problematykę, która zajmuje antropologów, socjologów i filozofów. Wydaje się, że zapowiadane przed laty przez Clifforda Geertza "wymieszanie się gatunków" jest oto faktem dokonanym. Polskiemu czytelnikowi problemy podjęte w książce mogą się wydawać niekiedy odlegle. Gdzie Polska, gdzie rodzima etnografia i gdzie imperializm. Nieslusznie. Jeśli tylko pojęcie kontrapunktu rozszerzyć i na nasze realia, odnajdziemy echo zjawisk opisywanych w książce wc własnej tradycji intelektualnej, choćby w podejściu do kultury chlopskiej; również i my jesteśmy cząstką historii, o której traktuje Culture and imperialism. A jeśli ktoś chce zrozumieć, co miał na myśli Bronisław Malinowski mówiąc, iż będzic "Conradem antropologii", do książki Saida zajrzeć musi. Wojciech J. Burszta �262 Martyn H amm ers l ey, What's Routledge, London 1992. wrong with ethnography! Methodological explo- ration, Studium Martyna HammersJey'a What's wronq with ethnoyraphy stanowi prowokujący, na tle dominujących dziś trendów i mód myślenia, glos w dyskusji o statusie etnografii. Studium, jak sugeruje podtytuł, ma charakter mctodologiczny. Autor deklaruje się jako oponent postaw dekonstrukcjonistycznych i relatywistycznych, ale też jako zdecydowany przeciwnik naiwnego realizmu wpisanego głęboko, jego zdaniem. w badania etnograficzne. Własną postawę autor określa jako postawę umiarkowanego realisty, ale uważa, że anty realistyczne i relatywistyczne wyzwanie, przed jakim staje dziś etnografia, nie może być bagatelizowane. Praca składa się z trzech części. Pierwsza nosi tytuł: "Etnografia, teoria, realność": druga - "Etnografia jej odniesienia i praktyka"; trzecia - "Ilościowe a jakościowe metody badań". Etnografię Hammersley pojmuje najogólniej jako metodę czy wręcz technikę badań. która w ostatnich trzydziestu latach stała się jedną z głównych metod badawczych nie tylko w obrębie antropologii społecznej i kulturowej, gdzie zawsze zajmowała centralm, pozycję, ale i na gruncie innych nauk, określanych przez autora miancm społecznych. Metoda ta, naj bliższa studium przypadku, zdaniem Hammersley'a, jest jednak przeceniana, nie pozwala bowiem na rozwiązanie problemów, przed którymi nauki te stają. Nie stanowi żadnego swoistego paradygmatu metodologicznego. Deklarowanym celem pracy jest pokazanie, że problemy, przed którymi stają badacze społecznego życia ludzi i kultury, są bardziej skomplikowane. niż to oni sami sugerują i nie da się ich skonceptualizować w terminach współzawodniczących zc sobą paradygmatów. Autor już w pierwszym rozdziale kwestionuje zasadność konceptu, który ma wyróżniać metodę etnograficzną, konceptu teoretycznego opisu. Na podstawie przekonania, że "odkrywanie" społecznego świata może się dokonać tylko w bezpośredniej obserwacji i uczestnictwie w "naturalnym" otoczeniu, etnografia bywa traktowana jako teoretyczny, analityczny opis. Upatrywanie przez tę dyscyplinę swego celu w teoretycznym opisie i przekonanie o integracji teorii i opisu jest, zdaniem autora, źródłem fundamentalnych nieporozumień co do natury samego opisu i eksplanacji dostarczanych przez etnografię. Opis nie może być teoretyczny w tym sensie, że tyczy partykularności (reprezentuje obiekty i zdarzenia w konkretnej czasoprzestrzeni). a teoria odwołuje się do generalności; z drugiej zaś strony, wszelkie opisy są ustrukturyzowane przez teoretyczne założenia. Tak więc opisy nie mogą być teoriami. a są "teoretyczne" w tej mierze, w jakiej opierają się na konceptach i teoriach. Myślę. że są to dylematy dość powszechnie przez etnografów uświadamianc. W literaturze etnograficznej autor odnajduje cztery podstawowe rozumienia opisu "teoretycznego": opis wewnętrzny (oparty na wglądzie), opis społecznych mikrokosmosów (jego cel znaleźć ogólne w szczegółowym), opis jako aplikacja i testowanie teorii oraz opis jako rozwijanie teorii poprzez studia granicznych przypadków. Hammersley opowiada się za rozumieniem opisu etnograficznego jako procedury zastosowania teorii, choć jego zdaniem, trudno dziś powiedzieć, czy teorie, które są aplikowane, wymagają testowania za pomocą metod hipotetyczno-dedukcyjnych, czy są one teleologicznymi modelami. czy idealnymi typami rodzajów identyfikowanymi przez Maxa Webera. W zasadzie potoczny opis przebiega w podobny do naukowego sposób, alc ten ostatni wyróżniać się winien explicytnością, koherencje' stosowanych modeli i rygorem analitycznym. Etnografowie najczęściej, zdaniem Hammersley'a, ignorują uwiklania filozoficzne swoich badań. Rzecz nie w tym, by szeroko podejmowali kwestie filozoficzne - to nie ich zadanie - ale ponieważ rozstrzygnięcia filozoficzne i ich konsekwencje są nie do �263 uniknięcia, należałoby mieć świadomość pewnych niezbywalnych uwikłań, zwłaszcza gdy podważany jest obowiązujący powszechnie consensus, co ma dziś miejsce. Etnograficzne spory tyczące założeń badań autor sytuuje w napięciu między realizmem (często naiwnym) a konstruktywizmem (w konsekwencji relatywizmem). Doktryna realizmu rozumiana jest przez Hammersleya jako idea, według której istnieje realność niezależna od badacza, której natura może być poznana, a celem naukowych badań są twierdzenia korespondujące z tą realnością. l choć ta doktryna jest kwestionowana, to można uznać, że opiera się na niej w dużej mierze klasyczna etnografia. Jednocześnie towarzyszy jej często przekonanie, że tylko wchodząc w bezpośredni, długoterminowy kontakt z codziennym życiem ludzi możemy zrozumieć ludzkie przekonania i zachowania, i że metoda etnograficzna jest lepsza od innych przez tę właśnie "bliskoŚć". Przeciwstawiona jest jej idea zmierzająca w innym kierunku. Zasadnicze jest dla niej przekonanie, że ludzie konstruują swój świat (światy) zarówno przez interpretacje, jak i zachowania na nich oparte (źródło tych postaw - według autora - to dyskusyjnie interpretowana fenomenologia, pragmatyzm, poglądy późnego Wittgensteina i socjologia wiedzy). Ta idea legła u podstaw zabiegów rozumienia obcych światów, na których opierały się badania interpretatywnego nurtu antropologii społecznej i kulturowej związanego z nazwiskami P. Wincha i C. Geertza. W zasadzie, zdaniem Hammersleya, ten konstruktywizm jest w pewnym sensie "kompatybilny" z realizmem, dopóki nie jest stosowany sam do badań etnograficznych. Pojawia się tu kwestia statusu epistemologicznego poszukiwań etnograficznych. Etnografowie raczej kreują społeczny świat (światy), niż reprezentują jakąś niezależną rzeczywistość. W rezultacie etnograficzny konstruktywizm prowadzi do relatywizmu, który jest w konflikcie z etnograficznym realizmem. Autor przywołuje tu nazwiska J. Clifforda, G. E. Marcusa, M. Fischera, S. Tylera - autorów reprezentatywnych dla tzw. autorefleksyjnego (reflexive) nurtu w antropologii. Jeżeli traci sens pytanie o prawdziwość twierdzeń etnograficznych, wagi nabierają przede wszystkim kwestie ich rozmaitych użyteczności bądź ich estetyczność. Hammersley nie sądzi, że musimy wybierać między realizmem (naiwnym) a relatywizmem. To nie jest - według niego - jedyna alternatywa. O naiwności realizmu wpisanego w metody etnograficzne świadczy głównie przekonanie, że badane przez nas fenomeny nie tylko są niezależne od naszych twierdzeń - tego założenia nie może uniknąć żaden realizm, także ten, za którym optuje autor - umiarkowany, ale że mamy do nich bezpośredni dostęp i wystarczy się pozbyć barier jakie stanowią nasze "uprzedzenia kulturowe", by dotrzeć do realności. Jesteśmy bez wątpienia częścią świata, który badamy i owa "niezależność" zawsze wymaga dodatkowych objaśnień. Zadanie nauki Hammersley pojmuje jako reprezentowanie realności a nie jej reprodukowanie, odzwierciedlanie, oznacza to więc relewantność tylko niektórych cech. Umiarkowany realizm pozostawia ideę niezależnych od poznania fenomenów, ale zdecydowanie odrzuca przekonanie o możliwości ich bezpośredniego poznania; z relatywizmem i sceptycyzmem podziela rozpoznanie, że wiedza opiera się na założeniach i celach, jest ludzką konstrukcją i nie przysługuje jej absolutna pewność. To co jednak naj pełniej wyróżnia stanowisko, za którym opowiada się autor to - w moim przekonaniu - zadeklarowana (w przypisie 10, s. 55) wiara w strukturalność świata, w istnienie pewnego porz<ldku, który choć częściowo odkrywamy konstruując istotne twierdzenia, uwzględniające naszą wiedzę oraz nasze interesy i cele badawcze. Trudno jednak na podstawie referowanej pracy powiedzieć cokolwiek więcej o owym porządku. Podobnie trudno bliżej scharakteryzować pogląd autora w kontekście bardzo dziś żywych sporów o relatywizm. Hammersley nie przywołuje bowiem żadnego z nazwisk filozofów zajmujących "modelowe" w tym sporze stanowisko. Nie pojawia się także rozróżnienie relatywizmu kulturowego i epistemologicznego, czego by można oczekiwać w dyskusji o etnografii. �264 Hammersley jest pełen sceptycyzmu jeśli idzie o praktyczne zastosowania wiedzy etnograficznej. Praktycy są zainteresowani skutecznością twierdzeń a nie ich słusznością, ich wiedza pochodzi głównie z doświadczenia - nie z badań. Kryteria jakim podlega nauka, to z jednej strony kryterium słuszności jej twierdzeń, z drugiej relewantność głównie względem interesów poznawczych. Nie znaczy to, że prowadzone badania nie mają żadnych odniesień praktycznych, ale cała procedura praktycznego zastosowania wiedzy jest bardzo skomplikowana a jej efekty ograniczone. Ostatnia część pracy Hammersleya to próba dekonstrukcji szeroko rozpowszechnionego podziału metod badawczych na ilościowe i jakościowe. Autor kwestionuje zasadność tego podziału (rozdział 9), krytycznie omawiając siedem podstawowych kryteriów klasyfikacji tych metod (dane jakościowe a liczbowe; eksploracja naturalnych a aranżowanych układów; koncentracja na znaczeniach bądź zachowaniach; podejście indukcyjne przeciwstawione dedukcyjnemu; identyfikacja wzorów kulturowych z jednej strony a praw bardziej rygorystycznie pojmowanych z drugiej; idealizm a realizm). Kwestionując tę dychotomię Hammersley pokazuje, iż symplifikuje ona złożone sytuacje badawcze. Przystępując do badań, stając przed decyzją wyboru właściwych metod, mamy przed sobą raczej labirynt możliwości, niż proste rozwidlenie drogi. Studium przypadku traktowane jako synonim metod jakościowych i najbliższe temu, co uznaje się za metodę etnograficzną jest tylko elementem całej procedury badawczej, na którą składa się: formułowanie problemu, zbieranie danych, selekcja przypadków, analiza, konkluzja. Studium przypadku obok eksperymentu i sondażu dla Hammersleya jest jedną ze strategii selekcji przypadków. Od ekspcrymentu odróżnia je stopień kreacji i manipulacji jakim podlega sytuacja badawcza, od sondażu zakres oraz stopień szczegółowości. Natomiast kwestia ekstrapolacji studiowanego przypadku czy przypadków istotnych z punktu widzenia teorii pozostaje problematyczna. Jest to, najogólniej mówiąc, problem generalizacji i niemożliwe jest jakiekolwiek algorytmiczne jego rozwiązanie. Zarówno badania statystyczne, jak i studium przypadku nie są tu konkurencyjne, a stwarzają podobne i trudne do rozwiązania problemy. Najbardziej dramatyczne dla samego autora konkluzje jego książki, to te tyczące tożsamości etnografii. Hammersley uważa, że dekonstrukcja dychotomicznego modelu metod badawczych prowadzi do zakwestionowania etnografii jako wyodrębnionej i uprzywilejowanej metody badań społecznych. Podobnie więc jak postmoderniści, choć kierując się innymi przesiankami, unicestwia etnografię. Hammersley "roztapia" ją w procedurach badań społecznych, postmoderniści w aktywności paraliterackiej i krytycznej oraz w doświadczeniu partycypacji w kulturze. Praca jest niewątpliwie kontrowersyjna, wpisuje się w bardzo dziś żywe dyskusje nie tylko metodologiczne, ale i epistemologiczne. Podjęcie rzetelnej dyskusji z nią uniemożliwia, moim zdaniem, brak wyraźnego stanowiska jej autora w kwestii charakteru i przedmiotu teorii, które by miały podlegać swoistemu testowaniu w badaniach. Autor jedynie dystansuje się wobec tzw. teorii krytycznej, kojarzonej przez niego z wpływem prac Habermasa (rozdział 5). W końcu "metoda etnograficzna" na gruncie antropologii kulturowej i społecznej związana jest z określonymi teoriami człowieka, kultury i świata społecznego. Nie ma tu też wątku, dostrzeganego przecież i przez anglosaskich badaczy, nietożsamości tego co kulturowe i tego co społeczne oraz metodologicznych konsekwencji tego rozróżnienia. W tym swoistym zamachu na etnografię zabrakło, w moim przekonaniu, argumentów uwzględniających niezbywalne związki mctod i technik badawczych z określoną teorią, z tym co w zasadzie się bada. Deklarowany cel pracy wykazanie niemożności skonceptualizowania problemów świata człowieka w terminach współzawodniczących paradygmatów metodologicznych - domaga się pełniejszej argu men tacji. Dorota Wolska �265 Claude Lć v i - S t r a u s s, Didier E r i b a n. Z bliska i z oddali, tłum. Krzysztof Kocjan, Wydawnictwo Opus, Łódź 1994, ss. 221. Po dwunastu latach, z jednym tylko wyjątkiem, kiedy to w 1985 roku wydana została książka Drogi masek l, polskiemu czytelnikowi zostały udostępnione, w stosunkowo krótkim czasie, trzy kolejne książki jednego z najwybitniejszych etnologów naszych czasów Claudca Levi-Straussa, są to: Smutek tropików2. Spojrzenie z oddali3 poświęcone pamięci Romana Jakobsona, oraz Z hliska i z oddali współautorstwa Didier Eribona, który przeprowadził z mistrzem antropologii tzw. wywiad-rzekę. Ostatnia z wymienionych pozycji, podobnie jak Drogi masek, to kolejny tom z serii "Człowiek i jego cywilizacja", lecz wydany w nowej szacie graficznej i według redakcji nawiązujący tylko do starej serii, która obecnie przybrała nazwę "Człowiek i cywilizacja". Jest to jednak nie tylko znakomity, błyskotliwy zapis rozmowy ze znanym i popularnym etnologiem, ale przede wszystkim opowieść a etnologii i człowieku, który odcisnął na niej swe piętno, starając się uczynić z niej dyscyplinę spełniającą kryteria nauk ścisłych. Z bliska i z (u/dali to z jednej strony refleksja nad historią myśli etnologicznej, a z drugiej oddanie "postawy etnologa oglądającego swe własne społeczeństwo nie tak, jak on sam je widzi będąc jego członkiem, ale tak, jak inni obserwatorzy, umieszczani daleko w czasie lub w przestrzeni, by je widzieli"4. Książka ta powinna być na pewno obowiązkową lekturą dla każdego humanisty, a zwłaszcza etnologa, który staje dzisiaj przed nowymi problemami: Jaki ma być przedmiot badań współczesnej antropologii, z jaką tradycją filozoficzll<! się identyfikować, jakie jest miejsce etnologii we współczesnej nauce ... '! Odpowiedzi na te i wiele innych pytań może próbować odnaleźć czytelnik zagłębiając się w lekturę omawianej książki. Najwięcej oczywiście Lćvi-Strauss mówi o swoich poglądach i postawie badawczej, o jej kształtowaniu, inspiracjach i uformowaniu się refleksji teoretyczno-metodologicznej. a zwłaszcza o tym, czym jest, czy też był, strukturalizm w etnologii. Książka ta jest swego rodzaju podsumowaniem jego twórczości, choć mimo pozostawania od 1963 roku na emeryturze, Levi-Strauss nie pozostaje obojętny na to, co aktualnie dzieje się zarówno w humanistyce, jak i w naukach ścisłych. Rozważania na temat swojej pracy naukowej umieszcza on ponadto w szerokim kontekście epoki, w której tworzył: od wyprawy do Brazylii, pracy badawczej w Nowym Jorku, przez pokonywanie kolejnych stopni kariery akademickiej i wydarzenia na paryskich uczelniach w 1968 roku, do współczesnych fascynacji kulturą Japonii i poglądach na literaturę, malarstwo i muzykę. Myśl Levi-Straussa nie jest może już tak popularna jak przed kilkunastu laty, jego poglądy jednak daleko przekroczyły granice etnologii, stając się przedmiotem wielu dyskusji i polemik. Do dzisiaj, jak mówi Didier Eribon, są one powodem wylewania ogromnej ilości atramentu. Oto przykład kilku krótkich wypowiedzi Levi-Straussa zawartych w omawianej pracy, które mogą wydawać się kontrowersyjne, ale z pewnością zachęcą do lektury tej fascynującej książki. a etnologii: Claude Lćvi-Strauss, Dro!li masek, tłum. Monika Dobrowolska, Wydawnictwo Łódzkie, 1985. 2 Tenże, Smutek Tropikl;w, tłum. Aniela Steinsberg, Wydawnictwo Opus, Łódź 1992, (Wyd. I, PIW, Warszawa 1964), 3 Tenże, Spojrzenie z oddali, tłum. W. Grajewski, L. Kolankiewiez, M. Kolankiewiez, J. Kordys, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1993. 4 Tytuł ten nawiązujc do tytułu wcześniejszej książki U:vi-Straussa Spojrzenie z oddali, który autor zaczcrpnął z idci japońskiego teatru, mówiąccj o tym: "że aby być dobrym aktorem, trzcba potrafić przygl"dać sir; samemu w taki sposób, w jaki oglądają nas widzowie". I Łódź �266 "Ona zmieni naturę. Jeśli badanie w terenie nie ma już przedmiotu, przeksztalcimy się w filologów, historyków idei, specjalistów od cywilizacji dostępnych jedynie poprzez dokumenty, które zebrali dawni obserwatorzy. A kto wie, czy nie pojawi,! Się w ludzkości nowe różnice, pomimo wielkiego zagrożenia uniformizacją?"; O nowej historii: "Nowa historia, jak się ją nazywa, żywiła się etnologi<! (... ). Historycy zrozumieli znaczenie drobnych faktów z życia codziennego, z których etnologia czerpie swą substancję, a do których ich poprzednicy nie przykładali w ogóle uwagi ( ... ), byliśmy śmieciarzami historii i naszego majątku szukaliśmy w jej koszach"; O Rousseau: "Moja admiracja dla Rousseau jest przede wszystkim cstetyczna: co za styl! Mówi w pięciu słowach to, co ode mnie wymagałoby piętnastu (... ). Rousseau jako jeden z pierwszych przeczuł przyszłość badal1 etnologicznych i chciał przybliżyć nauki przyrodnicze do literatury ... "; O Wagnerze, micie i strukturalizmie: Wagner odegrał zasadniczą rolę w moim wychowaniu intelektualnym i w mojej skłonności do mitów (... ). Wagner nie tylko zbudował swe opery na mitach, ale zaproponował ich segmentację - co użycie leitmotivóv czyni wyraźnym: leimotiv prefiguruje mitem .. :'; The pants or the books? "Nie ma roku, abym nie otrzymywał, na ogól z Afryki, zamówienia na dżinsy ... ". Co prawda Z bliska i z oddali ukazuje się z opóżnieniem porównywalnym do tempa wydawania prac Levi-Straussa w Polsce, w latach sześćdziesiątych, lecz zapowiadane przez wydawców serii "Człowiek i cywilizacja" wydanie kolejnej jego książki Opowie.V(: o rysiu, napisanej w pięćsetną rocznicę odkrycia Ameryki. wróżyć może, że wkrótce zostaną przełożone na język polski kolejne prace, a zwłaszcza cztcry tomy My t JlOloyiques, które nie doczekały się dotąd polskiego wydania. Konrad Jean Paul Sartre, Roz-,vażania o kwestii Lisowski, Futura Press, Łódź 1992, ss. 151. żydowskiej, tłum. Górny przedmowa Jerzy Ten znakomity esej wyszedł spod pióra francuskiego filozofa przed blisko półwieczem. Jego pierwszą część, wizerunek antysemity, napisał Sartre pod koniec wojny. w 1944 roku. Część druga, portret Żyda, powstała w drugiej połowie lat czterdziestych. Obydwa teksty zostały połączone przez samego autora i opublikowane w postaci książkowej, która właśnie dotarła i do nas. Książka Sartre'a została przetłumaczona na język polski już w 1956 roku, niemniej z duż" satysfakcj" należy odnotować obccne wydanie Rozważań, albowiem problem podjęty przez Sartre'a pozostaje nadal niezwykle aktualnym a poczynione przez niego reOeksjc istotnie przyczyniły się do rozpoznania złożonych zjawisk - antysemityzmu i tożsamości Żydów - będących stałym przedmiotem rozważal1 przedstawicieli różnych dyscyplin humanistycznych: historyków. etnologów, socjologów czy filozofów kultury. Jean Paul Sartre rekonstruuje portret antysemity, odsłania mcchanizmy sprzyjające uporczywemu trwaniu antysemityzmu, demaskuje jego irracjonalność i wskazuje na zagrożenia płynące z faktu funkcjonowania tego typu poglądów dla całości życia społecznego: "Antysemityzm nie należy do poglądów i myśli człowieka, które chronione być mogą przez konstytucyjną wolność przekonall" (s. 12). Zreferowanie całej koncepcji antysemityzmu przedłożonej przez Sartre'a wykracza poza zakres niniejszego omówie- �267 nia, toteż w tym miejscu ograniczymy się do wyeksponowania najbardziej, naszym zdaniem, fundamentalnych tez francuskiego myśliciela. Poglądy antysemickie nie kształtują się zazwyczaj na bazie doświadczeń osobistych jednostki, nie z doświadczenia wypływa pojęcie Żyda, lecz wprost przeciwnie - dopiero gotowe wyobrażenie Żyda pozwala ludziom zrozumieć sens ich doświadczenia. Antysemityzm został ukonstytuowany w wyniku procesu historycznego, jednak nie w historii należy szukać źródeł takich a nie innych poglądów na temat Żydów. To z góry powzięte mniemanic może determinować bieg historii. Antysemityzm jest zarówno rodzajem światopoglądu wyrażającego określoną opcję wobec Żydów, własnego narodu, historii i życia społecznego, jak i pewną formą namiętności, idee .fixe zwalniającą od racjonalnej dysk usji na ten temat. Wspólnota antysemicka jest, jak by to określił Le Bon: wspólnotą tłumu, nie stanowi zorganizowanego ruchu społecznego, ale zrzesza apołogetów egalitarnej, solidarnej społeczności etnicznej. Jednakże z pewną różnicą: "Antysemityzm jednak przeżywa każd,! wielk.I falę nienawiści przeciwko Żydom i bynajmniej nie zanika; społeczność uformowana przez antysemitów istnieje jakby w stanie spoczynku także i w czasie spokoju i każdy antysemita chętnie się na nią powołuje" (s. 32). Antysemityzm nie ustala dyrektyw moralnych czy politycznych, ale już sam w sobie jest sposobem myślenia i światopogl'ldem. Nie sposób glosić tez antysemickich bez wcześniejszego przywołania określonej postawy intelektualnej. Sartre stara się również znaleźć odpowiedź na pytania: kim jest Żyd - czy i w jaki sposób można zidentyfikować osobnika narodowości żydowskiej, jaki typ wspólnoty etnicznej tworzą Żydzi, na podstawie jakich kryteriów budują oni swoją autodefinicję? Krytykuje on potoczne przeświadczenie odnośnie istnienia rasy żydowskiej rozumianej jako zespól jakichś ccch somatycznych, moralnych i intełektualnych, za pomocą których można rozpoznać członków tej grupy etnicznej. Wskazuje też na wybitnie stereotypowy charakter wszystkich cech tradycyjnie przypisywanych Żydom. W poglądach antysemickich uzewnętrznia się, jak to nazywał R. K. Merton, "klasyczna alchemia moralna", w myśl której to samo zachowanie trzeba oceniać inaczej w zależności od tego, kto je podejmuje. Żyd ortodoksyjny jest równie podejrzany i okropny jak Żyd zasymilowany. Żyd-naukowiec, człowiek zasłużony na polu literatury czy sztuki może budzić tylko niechęć jako potencjalny, niebezpieczny przciwnik. Bo jest Żydem. Nie jest przypadkiem, iż autorami list zawierających setki nazwisk znanych i cenionych Żydów są zazwyczaj zagorzali antysemici. Niektóre elementy portretu Żydów naszkicowanego przez Sartre'a mogą budzić poważne kontrowersje. Pisze on: "Konkretna wspólnota historyczna jest przede wszystkim narodowa i religijna, tymczasem wspólnota żydowska, która miała znamiona zarówno jednej, jak i drugiej, powoli utraciła te cechy konkretne. Nazwałibyśmy ją chętnie wspólnotą historyczml, abstrakcyjną. Jej rozproszenie zakłada rozkład wspólnych tradycji; a wskazaliśmy uprzednio, że dwadzieścia wieków rozproszenia i niemocy politycznej nie pozwala jej mieć przeszłości historycznej. Jeśli prawdą jest, jak twierdzi Hegel, że dana społeczność jest o tyle historyczna, o ile posiada pamięć swej historii, społeczność żydowska jest najmniej historyczna ze wszystkich, bo pamiętać może jedynie o długowiecznym męczet'tstwie, czyli o długowiecznej bierności" (s. 66). I dalej: ..Ieh pamięć kolektywna dostarcza jedynie wspomnienie ponurych pogromów, gett i wygnat't, wielkich cierpiet't monotonnych, dwudziestu wieków dreptania w miejscu, a nie postępu. Ta wspólnota żydowska nie oparta ani na państwowości, ani na wspólnym terytorium, ani na religii - przynajmniej już dzisiaj - ani na wspólnych interesach materialnych, a jedynie na wspólnocie sytuacji, mogłaby się stać iście spirytualistyczną więzi,! kulturalną i uczuciową" (s. 84-85). Powyższy wywód skłonił niektórych autorów, zwłaszcza żydowskich, do podjęcia �268 ostrej polemiki z Sartrem. I tak np. Elie Kedourie (Ktojest Żydem, w: Arahowie i Żydzi. Konfrontacje 12, pod red. I. Lasoty, Pomost, Warszawa 1990, s. 7-8) zarzuca francuskiemu filozofowi brak wiedzy o witalności Żydów w diasporze, o ciągłości ich bytowania i nieprzerwanej świadomości tejże, ciągłości przekazywanej przez każde pokolenie żydowskie. Na znaczną złożoność problematyki tożsamości żydowskich wskazują też etnolodzy (zob. np. J. Weber, Współczesne tożsamo,~ci żydowskie, "Zeszyty Naukowe UJ - Prace Socjologiczne", t. 15, 1992, s. 143-158). Rozważania Sartre'a stanowią znakomitą diagnozę zjawiska antysemityzmu, jednakże nie zawierają żadnej istotnej propozycji rozwiązania tego problemu. Sartre jest świadom faktu, że dokonująca się asymilacja Żydów wcale nie osłabi popularności doktryny antysemickiej, nie wierzy też w skuteczność oddziaływania odgórnych zabiegów wychowawczych i propogandowych. Pozostaje mu ufać, iż antysemityzm, będący swego rodzaju środkiem do budowania jednolitej etnicznie społeczności. przestanie istnieć w egalitarnym, bezklasowym społeczeństwie przyszłości. "Antysemityzm nie jest problemem żydowskim - jest naszym problemem" pisze filozof. Jeśli ktoś nie jest przekonany o słuszności tego stwierdzenia, to tym bardziej powinien sięgnąć po tę książkę. Naprawdę warto. .J acek Schmidt Jerome-Antoine 1993, ss. 124. Rony, Magia, tłum. M. Gawlikowski, "Siedmioróg", Wrocław Książka Jerome-Antoine Rony'ego jest krótkim studium interdyscyplinarnym. popularyzującym naukowe wyjaśnianie zjawiska magii. W kilku rozdziałach autor przedstawia klasyczne zagadnienia związane ze zjawiskiem magii, podejmowane w etnologii, socjologii, historii religii, psychologii i filozofii. Mimo popularnonaukowego tonu, książka może przyciągnąć różne grupy czytelników, od laika o wykształceniu humanistycznym, po studenta i naukowca wymienionych dziedzin. Spełnia bowiem wymogi stawiane przez każd'l z nich. Wnosi rzetelną wiedzę poznawczą przekazaną precyzyjnym, acz nie hermetycznym językiem, zaś oryginalny komentarz krytyczny autora powinien przykuć uwagę specjalisty i sprowokować ponowną refleksję nad kwestiami, zdawałoby się, dawno rozstrzygniętymi. Omawiana książka jest jedną z trzech, które wyszły spod pióra Rony'ego. W oryginale ukazała się w 1950 roku w serii "Que sais-je?" wydawnictwa Press Universitaires de France. Doczekała się kilku wznowień i tłumaczeń. Jej polskie tłumaczenie wydawnictwo "Siedmioróg", idąc za pomysłodawcą francuskim, umieściło w serii "Co wiem?". Fakt ten jasno wskazuje na podstawowy cel książki. Późniejszymi pracami francuskiego badacza były Metaphisique et Magie (1958) oraz Les passiolls (1961), również kilkakrotnie wznawiane. Książka podzielona jest na rozdziały, których tematyka pokrywa się z tradycyjnie wyodrębnionymi blokami zagadnień w odniesieniu do magii. Poświęcone są więc kolejno: formalnej charakterystyce obrzędów magicznych, podmiotowo zwerbalizowanym "teoriom" magii (neoplatonizm, alchemia), dalej, dziejom magii, jej genezie oraz istocie, a następnie jej pozostałościom i roli we współczesnej kulturze. Osobne rozdziały zostały poświęcone ciągle żywemu zagadnieniu relacji występujących między magią a religią, nauką i sztuką. Do grona badaczy, których poglądy Rony przedstawia. i z którymi niejednokrotnie dyskutuje, należą spośród socjologów i antropologów: Hubert i Mauss, Durkheim, Levy-Bruhl, Levi-Strauss, Spencer, Tylor i Frazer: z psychologów zaś Freud, Roheim, Jung, Bachelard, Wallon i Pradines. Pojawiają się również inne nazwiska, mniej znane czy też doceniane. �269 Rany przedstawił charakterystyczne wątki poszczególnych teorii, choć część z nich zupełnie pominqlłub rozważył nie dość szeroko. Typowo francuska maniera wyraża się na przykład w zlckceważeniu dorobku drugiej generacji antropołogów brytyjskich. Stąd nie znajdziemy w książce koncepcji animizmu Maretta czy Malinowskiego teorii magii. Nie napotkamy więc na ideę łączącą obu wymienionych badaczy, głoszącą iż źródłem magii jest afektywny lęk rodzący się wskutek bezradności człowieka, który magią stara się okiełznać wrogie mu żywioły. Gdyby Rany wziął pod uwagę ten kierunek badań, wówczas być może jego własne zapatrywania na genezę magii uległyby modyfikacji, a przynajmniej znacznej krystalizacji. Bowiem jego pogląd na źródło magii stanowi biegunowe dopełnicnie wymienionej orientacji, mimo różnic dzielących wszystkich trzech badaczy. Francuski badacz źródła magii upatruje w przyrodzonej łudzkiej naturze dążności do władzy i panowania nad światem zjawiskowym poprzez magiczną wyobrażnię. Żądza owa ma z kolei podstawę w ludzkim egocentryzmie, który ma na celu osiągnięcie wszechmocnej władzy. Twórcą przedstawianej koncepcji jest współczesny autorowi Alagii francuski filozof M. Pradines. O ile więc Marett i Malinowski widzą magię jako środek uśmierzaj,!cy lęk i narzędzie do pokonania niemocy powstającej w wyniku zderzenia ze światem zewnętrznym, o tyle Rony odwrotnie, magię postrzega jako wytwór niepohamowanej, immanentnej dążności człowieka do władzy. Ideał ów napędza z kolei tendencyjną wyobraźnię i znajduje ujście w zjawisku magii sympatycznej oraz animizmie. Zaś na obszarze religii owocuje mistycyzmem. Zauważmy jeszcze, że dla brytyjskich antropologów magia byłaby zjawiskiem ustępującym w miarę rozwoju umiejętności technicznych. Dla Rony'ego jest zjawiskiem ponadczasowym, które w różnych kulturach znajduje odmienne formy manifestacji. Znajomość koncepcji Rony'ego i Pradinesa stanowi istotne dopełnienie w zakresie historii myśli społecznej, i jak sądzę, należy zaliczyć ją do klasyki. Rony, komentując Freudowskc! teorię magii i przeciwstawiając jej (obok własnej), jako bardziej dorzeczną, socjologiczną tezę Durkheima pisze: "Rzeczywiście trudno uwierzyć, że praktykowane przez spokojne ludy starożytnych Indii rytuały rolnicze, przedłużające życie i zapewniające płodność, są dziełem chronicznych maniaków seksualnych" (s. 22). Można przeciwstawić podobny argument wysuwanej przez Rony'ego teorii, parafrazując jego wypowiedź kierowaną pod adresem Freuda i Roheima i powiedzieć, iż trudno uwierzyć, że magia jest dziełem ludzi chronicznie cierpiących na manię wielkości. Faktem niezaprzeczonym jednak jest, co podkreśla autor Magii, że psychoanaliza dobrze tłumaczy osobowość magów. Rozpatrywani indywidualnie, niezależnie od instytucji społecznych, które przydzielają im określone funkcje, wykazują duże podobieństwa do osobowości neurotycznych. Nie mniej jednak, istotnej rozbieżności między tezami socjologicznymi i psychologicznymi i tym razem nie udało się pogodzić. Jak nadmieniłam, Rony wprowadził kilka nowych spostrzeżeń i rozwiązań, które mogą oddziaływać inspiruj,!co. Interesujące są między innymi modyfikacje, które wprowadził w klasyfikacji magii i obrzędów magicznych. Oprócz Frazerowskiego schematu magii sympatycznej oraz Maussowskiego podziału magii na jej formę i treść, wprowadził podział na "magię obrzędową" i "naturalną". Kryterium owej klasyfikacji jest typ mocy magicznych, osobowych (demonicznych) bądź nieosobowych, stosowanych w rytuałach magicznych oraz stopień instytucjonalizacji owych wyobrażeń. Magia "naturalna", jak nazwa sugeruje, powstaje wskutek indywidualnej inspiracji wykorzystującej bliżej nicokreśloną moc, którą człowiek zawsze "przeczuwa". Powyższa klasyfikacja przypuszczalnie powstała wskutek uściślenia Maussowskiej tezy, głoszącej, iż niezależnie od reguł sympatii magia opiera się na określonych mocach i wiara w nie stanowi samo jądro zjawiska magii; sformułowane prawa sympatii są zjawiskiem wtórnym. Problem ów wskazuje w istocie na mocno zagmatwaną i dotąd nierozstrzy- �270 gniętą kwestię wzajemnych relacji między zjawiskami określanymi jako siła !1Wl1a, animatyzm, animizm (demonologia) magia sympatyczna. Jako osobny typ rytuałów Rony wydzielił "rytuały generacyjne". S<!to zachowania magiczne nic odwołujące się do żadnej postaci magii sympatycznej, lecz tworz<! byty, własności i stany ad hoc. Wystarczającym czynnikiem sprawczym jest tu wola i życzenie. Najdobitniejszym ich przykładem jest tzw. magia werbalna, dzięki której fizykalna wlasność przedmiotu powstaje wskutek woli zaklinającego. Nic potrzebuje on żadnej "podpórki" do wywołania żądanego skutku. Przychodz<! w tym momencie na myśl pamiętne prace Malinowskiego, który istotę magii widział w zaklęciu, a szerzej w jej języku. Jednak Rany nie ogranicza tej odmiany obrzędów wyh!cznie do zachowań językowych. Również nie widzi jej wyłącznego źródła w magicznej sile mana, jak czynił to Mauss. I choć poza spostrzeżeniami nie proponuje nam konkretnego rozwi<jzania, to już fakt uwypuklenia wskazanej kwestii wydaje się być istotnym. Albowiem współcześnie szeroko pojęta teoria magii jest zdominowana przez strukturalistyczne koncepcje, sprowadzające cały wymiar magii do zlepku wydarzeń symboliczno-przyczynowych. Opowiadanie się tylko za rozwiązaniami strukturalistów, niewątpliwie najbardziej logicznych i spójnych, prowadzi jednak do zaniedbania doniosłych koncepcji Malinowskiego i Maussa. Poei<!ga to za sobą eliminację z pola badawczego symptomatycznych dla magii cech i zjawisk, a tym samym ograniczenie horyzontów poznawczych. Inna kwestia godna uwagi odnosi się do magii homeopatycznej. Rony uznaje za Maussem, że oprócz magii podobieństw występuje też magia przeciwiellstw. Podkreśla. iż druga odmiana nie jest efektem logicznej inwersji, jak często mylnie odczytuje się spostrzeżenie Maussa. Istotnie Mauss i Hubert rozszerzyli formułę "podobne wywołuje podobne" dodając logiczną implikację "aby usunąć przeciwne". Jednakże wyszczególnił też drugą odmianę magii homeopatycznej, której zabiegi mają na celu wywołanie "antypatii" między podobieństwami. Homeopatyczne znoszenie się podobieństw znajduje potwierdzenie szczególnie w obrębie kultur ludowych, magii leczniczej i pogodowej, co ustaliłam wstępnie we własnych badaniach, rozeznając się w źródłach empirycznych. Zasygnalizowane powyżej kwestie zmuszaj<j do zastanowienia się i orzeczenia czy zasadnie zostały zaniechane lub zaniedbane. Interesujące dla czytelnika będą spostrzeżenia dotyczące wzajemnych relacji między magią a religią, nauką i sztuką. Rozważając problem wzajemnego stosunku magii i nauki Rony podważa zarówno tezy Frazera, jak i Levi-Straussa. Nie widzi w magii zaczynu odrębnych dziedzin wiedzy, ale autonomiczny system, który nie dąży drogą ewolucyjnego rozwoju do "uleczenia się" z zanieczyszczeó obezwładniających efektywll<! racjonalność, jak sugerowali ewolucjoniści. Jako system od początku skoóczony może się co najwyżej rozpaść i ulec zanikowi. Zaś wszelkie analogie z nauk<! mają wyłącznic charakter powierzchownych podobieństw. Zdaniem Rony'ego można się dziwić wierze w skuteczność magii i szukać podstaw tej wiary, ale blędem adaptacyjnego spojrzenia jest dopatrywanie się w kojarzeniu magicznym "pomyłki racjonalnego umysłu". Da się łatwo wykazać, że w kulturach z silnie rozwiniętymi praktykami magicznymi występowały gałęzie wiedzy technicznej, jedna obok drugiej nic kolidując z sobą. a uczestnicy zachowywali jasną świadomość ich różnic. Francuski badacz skłania się ku twierdzeniu, że tkwiący w jądrze magii mistycyzm stroni z założenia od wszelkiej myśli racjonalnej. W przytaczanych argumentach jednak nie jest konsekwentny. Nie chcąc zdradzać wszystkich niespodzianek, które kryje książka poprzestany na wymienionych problemach. Wspomny jeszcze, że dla badacza kultury szczególnie interesujący może okazać się rozdział poświęcony powiązaniom magii ze sztuką. Moim zdaniem najbardziej udany i wciągający fragment lektury, tym bardziej interesujący, że dobrze obrazuje magiczny aspekt aktywności psychicznej człowieka współczesnej kultury. �271 Wadą ksi"żki, w moim przekonaniu, jest umieszczeTIle stosunkowo obszernego rozdziału zatytułowanego "Dzicje magii". Temat w samej istocie niezwykle obszerny i w związku z tym znacznie przerastający możliwości prezentacji w tak niewielkiej publikacji. Skróty. które z konieczności zastosował Rony, obracają się wręcz w merytoryczne błędy i niedociągnięcia. Wbrew zamierzeniu autora, ów krótki przegląd historyczny jcst ujęcicm bardzo powierzchownym, zupełnie niepotrzebnym do charakterystyki zjawiska magii, a czytelnikowi może dostarczyć zgoła błędnych informacji. Moje zastrzeżenia budzi także mało konkretna charaktcrystyka magicznej siły mana. którą Rany trak tuje wyh,cznie jako wskaźnik mistycznego jądra magii. Teza owa pozostaje nie tylko w sprzeczności z jego wcześniejszym twierdzeniem, iż magia ma źródło w osobowościowych cechach człowieka, ale ponadto nie została wsparta źadnym przekonuj"cym uzasadnieniem. Fachowiec może wytknąć niedobór przypisów - praca popularyzatorska powinna zawierać równicż potrzebne odsyłacze. Mimo wskazanych braków i momentami niekonsekwencji zadziwia, że w tak krótkiej wypowiedzi autor przedstawił temat w całym bogactwie jego aspektów. Dobry efekt literacki uzyskal dzięki lapidarności i błyskotliwym figurom stylistycznym. Ponadto Rony wprowadził nieco inne nazcwnictwo od tradycyjnie stosowanego i zastosował odmienny układ rozpatrywania zagadnień, co wpływa ożywiająCO na odbiór. Omawiam, pracę z pewnością można polecić studentom jako krótkie kompendium wiedzy naukowej o magii. Zaś pomysł udostępnienia myśli naukowej szerokiemu gronu odbiorców nicwątpliwie spełnia opiniotwórczą funkcję nauki w jej społecznym kontekście. Właśnie tą drogą badacz kultury może aktywnie włąCZYĆsię w nurt rozwoju własnej kultury nie poprzestaj"c tylko na jej badaniu. Pubłikacje tego typu Są tym bardziej poż"dane. że obserwuje się ostatnimi laty wzmożone zainteresowanie społeczeństwa magią i parapsychologią, a głos w dyskusji zabierają ludzie aktywnie uczestniczący w życiu wymienionych dziedzin. Naprzeciw wskazanej tendencji wyszło wydawnictwo ..Siedmioróg", umożliwiając zainteresowanym nabranie dystansu wobec niewątpliwie intrygującego umysly ludzkie, w każdej epoce, zjawiska magii. Dorota Anyutek leków nacuralnych, pod red. Barbary Kuźnickiej, t. 1, Źródla do dziejów polskiej, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Historii Farmacji, Warszawa 1986, ss. 353; t. 2, Natura i kultura - wspólza/eżno/~ć \1' dziejach lekoznawstwa. jw., Warszawa 1989, ss. 138; t. 3, Ziołoznawstwo w dawnej i wspó/czesnej kulturze Rzeszowszczyzny, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Nauki o Leku, Warszawa 1993, ss. 167; t. 4, Z historii i etymoloyii polskich nazw ro.v/in leczniczych, jw., Warszawa 1993, ss. 147, indeksy, il. Historia etnofarmacji Nazwa "ctnofarmacja" wskazuje, iż jest to kierunek na pograniczu farmacji i etnografii. Właściwe uprawianie badań na tym pograniczu wymaga głębokiej znajomości kontekstów historycznych. Dlatego studia etnofarmaceutyczne podjęto w Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN (dziś: Instytut Historii Nauki PAN) w Pracowni Historii Farmacji (dziś: Pracownia Historii Nauki o Leku). Zespołem tym, złożonym także ze specjalistów nie zatrudnionych etatowo w IHN PAN, kieruje od początku prof. dr hab. Barbara Kuźnicka. Zebrane opracowania w czterech lomach serii wydawniczcj Historii Leków Nacuralnych wskazują, że nowy kierunek badawczy zostal ostatecznie zaakceptowany, także przez "konserwę" nauczycieli wyższych szkól specjalistycznych. �272 W "Przedmowie" do pierwszego zeszytu recenzowanej serii wydawniczej Barbara Kuźnicka podkreśliła, że głównym .,celem jest poznanie i opisanie tradycyjnego ziololecznictwa różnych grup etnicznych z punktu widzenia współczesnej wiedzy farmaceutycznej oraz dokonanie oceny - w identyfikacji z tą wiedzą - w jakich przypadkach potwierdza ona lub neguje słuszność dawniej stosowanych poszczególnych surowców roślinnych. Etnofarmacja jest jednakże kierunkiem badawczym z pogranicza nauk przyrodniczych i humanistycznych, zatem wiedzę o lekach naturalnych. używanych przez człowieka, opisuje nie tylko w związku z jego bytem materialnym. ale i z życiem psychicznym oraz społecznym. Tak rozumiana - zajmuje się ctnofarmacja jednym fragmentem wiedzy o człowieku i jego kulturze (... ) Opracowania etnofarmaceutyczne mogą wypełnić istniejącą lukę wśród innych etnonauk. Podstawy etnomedycyny, w których podkreślany jest interdyscyplinarny charakter tej dziedziny. dotyczą bowiem problemów lecznictwa (głównie - prymitywnego lecznictwa grup etnicznych kontynentów Afryki, Azji czy Ameryki Południowej, Północnej, Nowej Zelandii itd.). Z kołei etnofarmakologia reprezentuje typ współczesnych badań eksperymentalnych w zakresie fitochemii i farmakologii. Przedmiotem badań tej nauki są przede wszystkim rośliny pozaeuropejskie" (s. 2-3). Przedstawioną wyżej myśl Barbara Kuźnicka rozwinęła w artykule Etnomedyc.\'na i eln()farmacja - zarys problematyki badawczej. Nakreśliła w nim dzieje tego kierunku badawczego w różnych krajach (w tym także w Polsce). Do tomu weszły ponadto jeszcze trzy bardzo interesujące opracowania: Ewy Kamińskiej -- Zi%znawstll'o i zi%lecznictwo w puhlikacjach etnograficznych Elizy Orzeszkowej, Iwony Arabas Leki ro,\:linne w ..Dzielach wszystkich" Oskara Kolherga oraz Urszuli Miernickiej Ro,\:liny w lecznictwie i w wierzeniach ludowych na podstawie czasopisma ..Lud" w latach 1895-1939. Ostatnie z tych opracowań stanowi rodzaj monografii problemu. Z powodzeniem możne ono ozdobić rocznik "Ludu" przygotowywany na IOO-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. O ile pierwszy zeszyt serii dotyczy źródeł do dziejówetnofarmacji polskiej. czerpanych głównie z łatwo dostępnych publikacji, to w kolejnym redaktorka zwraca uwagę na inny krąg zainteresowań etnofarmacji. Pisze: "Świadomość zagrożeń biologicznych - głównie zdrowia ludzkiego - a także postępującej degradacji środowiska naturalnego, przyczynia się do zwielokrotnienia działań, maj,!cych na ccłu zahamowanie niepokojących zjawisk naszej cywilizacji, skłania również do refleksji nad przemijającą symbiozą człowieka z przyrodą, w tym i tradycyjnymi sposobami leczenia. stosowanymi powszechnie w przeszłości. Równolegle do badań eksperymentalnych coraz liczniejsze są prace, powstające na podstawie źródeł historycznych oraz badań etnologicznych. Spełniają one ważną rolę w przypomnieniu stosowanych niegdyś. a następnie odrzuconych przez medycynę oficjalną, leków pochodzenia naturalnego, a także - w odtworzeniu ich znaczenia w dawnym lecznictwie empirycznym". Tę myśl autorka rozwinęła w interesującym szkicu Znaczenie etno!£lrmacji i elnojórmakoloyii w .\:wietle badań historycznych. Poza wymienionym artykułem Barbary Kuźnickiej w zeszycie ogłoszono: Ryszard Świderski - Elnolarmacja europejska w czasopi,\:mie "Journal of Elhnopharmacoloq.\''' (1979-1987); Helena Kapełuś - Miejsce i rola ro,\:lin leczniczych w polskim JiJlklor::e; Ludwika Wajda-Adamczykowa - Nazwy l"O.\:linleczniczych; Maria Kluk - Symbolika ro,Wnleczniczych w malarstwie europejskim czasów nowożytnych. na przykładzie "MadolJny Medici" Luca Signorellego; Tadeusz Bieńkowski - Kamyki zdrowia i szc::{!,~cia. Mineraloqiczna mayia i medycyna; Władysław Szczepański - Leki pochodzenia zwierz{!cew) wfarmakopeach polskich - od 1560 do 1970 r.; Halina Lichocka - Balneochemia ifitochemia - podohieństwa i różnice metod hadawczych w pierwszej p%wie X I X wieku: Iwona Arabas - Wyhrane ro,\:Iiny o działaniu uzależniającym w relJC'sansowych her- �273 - Ro:ilina w badaniach etnologicznych; Zbigniew sposohy pozyskiwania roślin; Lidia Maria Czyż - Ziołolecznictwo Lasowiaków. RzeszOlviaklJw i Podqórzan (na podstawie materiałów Muzeum Okręqoweqo \I' Rzeszowie); Jerzy Jastrzybski - Tradycje lecznictwa ziołowego zwierząt; Jan Tyszkiewicz - Uhóstwo leków naturalnych. stosowanych przez Tatarów litewsko-polskich i przyczyny teqo zjawiska. harzach Adam Paluch polskich; Libera - Maqiczne Zestaw tytułów drugiego zeszytu serii wskazuje, że etnofarmacja interesuje się także nieroślinnym lekiem naturalnym. W opracowaniach Bieńkowskiego i Lichockiej podjęte zostały bowiem problemy lecznictwa kamieniami ozdobnymi oraz wodami mineralnymi. Zabrakło tu jednak przypomnienia badań Adama Chętnika nad lecznictwem ludowym bursztynami na Kurpiach, a także - choćby wzmianki - o leczeniu płuc na Podhalu, zbieranym w jaskiniach wapiennym mleczkiem. Trzeci tom serii osadzony został w realiach kulturowych Rzeszowskiego i - co zrozumiałe - jest rodzajem hołdu dla twórczości etnograficznej Franciszka Kotuli. W skład tomu weszły opracowania: Tadeusz Bieńkowski - Dawny symholizm ,~wiata nalllry IV refleksji historyka nauki; Danuta Penkala-Gawęcka - Perspektywa etnologiczna IV hadaniach nad medycyną komplementarną; Włodzimierz Piątkowski - Z badmi socjomedycznych nad lecznictwem ludowym w Polsce. Wybrane prohlemy metodologiczne; Alicja Zemanek, Bogdan Zemanek - Historia badwl i aktualny stan poznania szaty ro.Wnnej okolic Rzeszowa; Krzysztof Ruszel - Rerlionalne odręhno.ki rzeszowskiej kulIlIry ludowej; Krzysztof Ruszel - Funkeje lecznictwa ludowego w kulturze wsi rzeszowskiej w X l X i X X wieku; Anna Targońska - Aromatyczne ro.~liny zielne i ich zastosowanie w ludowych strojach dziewczęcych; Lidia Maria Czyż, Beata Wysakowska - Zi%lecznictlVo reqionu rzeszowskiego w hadaniach Franciszka Kotuli; Piotr Kohler - Zi%lecznictwo na Rzeszowszczyźnie w X I X wieku w .~wietle ankiety Józe(a Rostajillskieqo; Tadeusz Ślawski - Antoniego Kotowicza spis roślin z Biecza i okolic; Lidia Maria Czyż - Bukiety zielne. ,\'więcone w dniu Matki Boskiej Zielnej; Eliza Bokszan, Taras Tereszczuk - Lekoznawstwo Hucułów. Łemków i Bojków - mieszkańców ukraiłiskich Karpal. Trzeci tom serii preferuje zatem problematykę etnobotaniczną. Żałować należy, że Redakcji nie udało się pozyskać np. opracowań o ropie naftowej jako lekarstwie w Rzeszowskiem (pisał o tym m.in. Stanisław Staszic). Ostatni z tomów również podejmuje problemy botaniczne na pograniczu etnografii i etymologii. Wydrukowano \V nim nastypuj'lce prace: Kwiryna Handke - Polskie nazewnictwo botaniczne oczami językoznawcy; Alicja Zemanek - Średniowieczne źródła do dziejów botaniki i ziołolecznictwa w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej oraz Biblioteki Kapituły Krakowskiej na Wawelu; Ludwika Wajda-Adamczykowa - Stan badań nad nazwami ro.Wn polskich; Anna Spólnik - Nazwy ro.\:/innych af;'odyzjaków w staropolskich herbarzach; Piotr Kohler - Nazewnictwo i użytkowanie ro.ślin leczniczych na ziemiach polskich w XIX wieku IW podstawie ankiety Józe(a Rostafiłlskiego; Wanda Budziszewska - Z góralskich mew ro,\:/in (na lie porównawczym); Paweł Michajłow - Ludowe nazwy ro,i'/in i ich lecnicze zastosowanie LI Poleszuków Zachodnich. Siedmioletni okres ukazywania się serii Historia Leków Naturalnych nie daje możliwości stawiania prognoz rozwojowych dla nowego kierunku badawczego. Mimo to, nawet samo zestawienie tytułów ogłoszonych prac wskazuje na wiedzy, konsekwencję oraz zdolności redaktorskie i organizacyjne Barbary Kuźnickiej, kierowniczki Pracowni Historii Nauki o Leku Instytutu Historii Nauki PAN. Zdołała ona skupić wokół pracowni specjalistów z różnych dziedzin, także z mniejszych ośrodków badawczych. Wielu z nich, drukując swe opracowania w różnych tomach serii, związało swoje plany badawcze z etnofarmacją i etnomedycyną. Problematyka wielu ogłoszonych dotychczas opracowań koncentruje się wokół 18 - Lud t. l.XXVII �274 tradycyjnego ziołolecznictwa. To zrozumiałe. Leki roślinne stanowią dziś podstawowe wyposażenie aptek. Etnofarmakologia różnych krajów (m.in. w Rosji) w poważnym stopniu opiera się na pozyskiwaniu różnych substancji mineralnych. Sądzimy. że istnieje szersza potrzeba zainteresowania się także i tymi problemami. Seria wydawnicza Historia Leków Naturalnych, ukazująca się pod redakcją Barbary Kuźnickiej od 1986 roku, jest dowodnym przykładem potrzeby prowadzenia badań na pograniczu nauk przyrodniczych i humanistycznych. Dotychczasowe wyniki dają nowe możliwości poznawcze dla etnologii oraz ekologii człowieka. Zhigniew Za wschodnią 1993, ss. 447. granicą 1917-1993, "Wspólnota Polska" i "Pallotinum J. Wójcik łl", Warszawa Ta znakomita książka jest zapisem rozmów ks. red. Jana Pałygi SAC z ks. prof. dr. hab. Romanem Dzwonkowskim SAC - długoletnim pracownikiem Instytutu Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL, wybitnym znawcą dziejów Kościoła i losów Polaków mieszkających m.in. na terenach b. ZSRR. Jak zauważył w "Przedmowie" prof. A. Stelmachowski, publikacja ta reprezentuje zdobywający sobie ostatnio rosnącą popularność gatunek "rozmów ze świadkiem". "Najczęściej są to świadkowie wielkich wydarzeń historycznych czy politycznych. Są oni nader często współuczestnikami opisywanych zdarzeń, niekiedy wnikliwymi obserwatorami, zawsze jednak Są w jakiś sposób uwikłani w tok wydarzeń. Subiektywizmu nie sposób tu uniknąĆ. W zamian jednak czytelnik uzyskuje rzecz niezwykle cenną. której przeważnie nie znajduje w dziełach historyków: zostaje wprowadzony w klimat wydarzeń, w przeżycia ludzi, jakich nie Są w stanie przekazać dokumenty" (s. 7). Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że ks. R. Dzwonkowski nie tylko od wielu lat bezpośrednio uczestniczy w dziejach Kościoła na terenach b. ZSRR jako uważny obserwator, dając w licznych pracach świadectwo zachodZącym przemianom, lecz jednocześnie prowadzi badania naukowe nad tym zagadnieniem, imponując rozległą, rzetelną wiedzą historyczną i gruntowną znajomością realiów społeczno-politycznych, stanowiących kontekst omawianych procesów. Jego wypowiedzi - zamieszczone m.in. w omawianej tu książce - są głęboką, osobistą refleksją nad procesami. które objęły Kościół przede wszystkim rzymskokatolicki - i jego wyznawców (reprezentujących głównie polską mniejszość etniczną). Cechuje je wrażliwość na drugiego człowieka - bezpośredniego uczestnika wydarzeń historycznych, poparta znakomitą znajomością faktów. a także dokumentów archiwalnych (m.in. z archiwum francuskiego MSZ) i unikatowych publikacji, wydanych przede wszystkim na Zachodzie. Trudno przecenić informacyjną zawartość omawianej książki. Niemal każde słowo jest tu ważne, bogate w treści. Warto również zwrócić uwagę na sposób wypowiedzi - niezwykle wyważony, zda się spokojny, a przecież ks. prof. Dzwonkowski tak często dotyka spraw trudnych. bolesnych, nie zagojonych do dziś ran, kwestii rzutujących na obecny charakter stosunków polsko-rosyjskich, polsko-litewskich, -ukraińskich, -białoruskich i in. Mówi też m.in. o tak drażliwych sprawach jak polityka Cerkwi wobcc Kościoła i władz oraz działalność księży z Polski na terenach b. ZSRR i w obecnych państwach (m.in. Białorusi). Generalnie, o wielu procesach, o których rozmawiają autorzy książki, takich jak: deportacje i eksterminacja Połaków, prześladowania księży, walka z Kościołem i inne mówi się dziś głośno, mają one także dobrą dokumentację naukowo-badawczą: otworzono archiwa, ujawniono wiele faktów historycznych. W relacji ks. prof. Dzwon- �275 kowskiego staj'l się one jednak niezwykle realne, plastyczne, nabierają szczególnego, bardzo osobistego i zarazem przejmującego wymiaru. Ks. Dzwonkowski przytacza nie tylko historyczne fakty i dokumenty sankcjonujące planowe niszczenie religii, a także języka, kultury, określonych zasad moralnych itp. lączników czlowieka z przeszlością, rodzimą tradycją, Ojczyzną, decydujących o jego korzeniach i świadomości związków z konkretnych et nosem (m.in. brzemienny w skutkach, wydany w 1919 roku i obowiązujący przez 70 lat, zakaz nauczania religii dzieci i młodzieży do 18 roku życia, wprowadzony w 1921 roku obowiązek cenzurowania kazań, uchwały Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Białorusi dotyczące metod walki z religią i in.). Ilustrując omawianc procesy ks. Dzwonkowski wzbogaca wypowiedzi, operując wieloma przykładami nie opisanych dOUld wydarzeń, jakie miały miejsce w różnych miejscowościach i których był naocznym świadkiem. Przytacza także cytaty z rozmów z ludźmi, ukazujcIe postawy osób glęboko wierzących, które były represjonowane za wiarę i polskość. Cytaty te mówią też wiele o osobistych dramatach ludzkich. Czyż trzeba jakiegokolwiek komentarza do przytoczonej przez ks. Ozwonkowskiego wypowiedzi Polaka micszkajclcego koło Żytomierza, który zapytał kiedyś swoją matkę ..dlaczcgo dzieci nic uczyła po polsku. Odpowiedziała mu: «Bo chciałam, byście żyli»" fso 151). Wspomniano również w ksiclźee o postawach tych Polaków, którzy stanęli po stronie wladzy i - walczclc - z własnym narodem - w różny sposób wspierali jej poczynania, zmierzaj'lce do stworzenia nowego państwa bez religii. Tego typu wypowiedzi są jednym z widu przykładów szerokiego spojrzenia autorów omawianej pracy na rzeczywistość i ich dc/żcnia do obiektywnego przedstawiania wydarzeI1. Książka obfituje w informacje i relacje o sprawach mniej znanych, słabo zbadanych przez historyków, co jeszcze bardziej podnosi jej wartość. Do takich zagadnień należy m.in. kwestia odrodzenia życia religijnego na Białorusi i Ukrainie po wybuchu wojny radziecko-niemicck iej w czerwcu 194 l roku. Było to zjawisko paradoksalne, bowiem ..najazd wrogiego państwa przyniósł wyzwolenie religijne" (s. 156). Możliwe stały się też np. wyjazdy księży z Polski do pracy na Wschodzie, co - jak podkreśla ks. Dzwonkowski - miało ogromne znaczenie. "Dzięki tej trwającej trzy lata misyjnej pracy duszpasterskiej nie zostało [bowiem] całkowicie przerwane ogniwo pokoleniowe w dziedzinie życia rcligijnego. To było ożywienie i umocnienie tego życia w starszym pokoleniu, a jednocześnie zapoznanie z nim - przynajmniej w pewnej mierze młodszego i najm/odszego" (s. 164). Inną, dość powierzchownie i jednostronnie przedstawianą dotąd kwestią, o której rozmawiają autorzy, jest problem repatriacji. Ks. Dzwonkowski zwraca przy tym uwagę na to, że termin "repatriacja" używany jest niewłaściwie. W przypadku ludności polskiej przybywającej do Polski z Białorusi, Ukrainy i Litwy powinno się bowiem raczej mówić o ekspatriacji, tj. opuszczeniu ojczyzny. Często była ona wymuszona, podyktowana lękiem o własne życie lub nakazami administracyjnymi. Ks. Dzwonkowski podkreśla również wymownie, że celem wspomnianej akcji było m.in. osłabienie żywiołu polskiego. Autorzy podejmują także dyskusję nad traktatem ryskim z marca 1921 roku, który miał m.in. zagwarantować mnicjszości polskiej w ZSRR swobody religijne, kulturalne i in. Jak jednak wiadomo, zapisy traktatu nie były respektowane, co - jak stwierdza ks. Dzwonkowski, przytaczaj,!c także opinie niektórych badaczy wynikało m.in. z wadliwego sformułowania znajdującego się w artykule VB traktatu. Artykuł ten stanowił, że wszelkie kwestie regulowane są "w granicach prawodawstwa wewnętrznego". Uniemożliwiało to jakiekolwiek roszczenia i - jak twierdził np. abp E. Ropp, którego opinię przytacza cytowany przez autorów J. Zatko - było zapisem "wyjątkowo głupim" (s. 63-64). �276 W książce znalazły się także unikatowe informacje o stanowisku Stolicy Apostolskiej wobec polityki antykościelnej władz radzieckich oraz o pewnych - jak się z czasem okazało, nieskutecznych posunięciach papieskich mających przeciwdziałać efektom tej polityki (nowy kościelny podział administracyjny ZSRR, konsekracja czterech biskupów, działalność dyplomatyczna i in.). Wspomniano też o mało znanym fakcie odstąpienia przez Niemców Rumunii znacznej części Podola w nagrodę za współpracę. Miało to duże znaczenie dla życia religijnego na tych terenach, albowiem mogło się ono rozwijać bez przeszkód do 1944 roku. Wiele miejsca poświęcili też autorzy działalności ukrytych zgromadzeń zakonnych - męskich i kobiecych, problemom związanym z kształceniem duchowieństwa, pomocy ze strony duchownych z Polski, prowadzonemu w warunkach konspiracji życiu religijnemu i innym. Szczególną rolę w ocaleniu religii odegrały kobiety. Zdaniem ks. Dzwonkowskiego. "należałoby napisać całą rozprawę naukową na temat roli kobiet w toczącej się przez kilkadziesiąt lat walce o przetrwanie Kościoła w ZSRR, bo była ona zasadnicza. ( ... ) Mam dla tych kobiet najwyższy szacunek i uznanie" (s. 256). Autorzy odsłaniają poszczególne akty dramatu Polaków i Kościoła, z którym najczęściej identyfikowali swą narodowość, który był dla nich "symbolem wolnej ojczyzny i pomocy, której się spodziewali od Polski. Ludzie podświadomie rozumieli i czuli, że tracąc kościoły, tracą najważniejsze ogniwo łączące ich z polskością i Polską oraz moralne oparcie w ich coraz cięższym losie. Dlatego bronili ich bardzo ofiarnie. Władze też to rozumiały i dlatego te kościoły likwidowaly" (s. 110). Kolejno omawiane są metody walki z religią w poszczególnych okresach dziejów i ich efekty. Pierwszy akt dramatu ma miejsce po powstaniu listopadowym, kiedy to władze carskie uderzyły przede wszystkim w polską szlachtę, osłabiając jej pozycję ckonomiczną i próbuj'lc ją wynarodowić, odcinając od polskiej kultury. (R. Dzwonkowski przywołuje tu m.in. nie znane szerzej do niedawna wyniki badań francuskiego historyka D. Beauvisa, stwierdzając jednocześnie, iż żenujące jest to, że problemem depolonizacji Polaków na kresach wschodnich I Rzeczypospołitej nie zajęli się wcale polscy historycy; (s. 126). Następne akty wzmożonej wałki z Polakami i Kościołem rozgrywają się w okresic międzywojennym, w czasie II wojny światowej i po niej, przybierając różne odcienie za rządów kolejnych przywódców państwa radzieckiego. Wiele miejsca poświęcono odrodzeniu życia religijnego w czasach "pieriestrojki". walce o odzyskanie budynków kościelnych, działalności instytucji polonijnych, zwracając jednocześnie uwagę na trudne do odrobienia skutki prowadzonej przez dziesięciolecia walki z Kościołem. Są one widoczne m.in. w sferze moralności i modelu życia, stając się przyczyną wielu dramatów rodzinnych. Odczuwalne jest też rozbicie struktury duszpasterskiej, budowanej od średniowiecza (w XIII wieku polski dominikanin Jacek Odrowąż zakładał kościoły obrządku łacińskiego w Kijowie i Żytomierzu). Świadectwem przemian, jakie dokonały się w ostatnich latach, w tym zwłaszcza przywracania Kościołowi i religii prawa do istnienia, są nie tylko procesy obejmuj,!ce środowisko· Polaków, którym poświęcono wiele miejsca w książce. Zauważalne jest bowiem także, zwłaszcza w środowisku inteligencji rosyjskiej wyraźne ożywienie życia duchowego, zainteresowania religią katolicką, łącznie z licznymi przypadkami konwertyzmu. Zdaniem ks. Dzwonkowskiego "ferment religijny, jaki powstał po latach prześladowań, dobrze rokuje. Cieszy zwłaszcza ten historyczny zwrot inteligencji ku Kościołowi, zwłaszcza rosyjskiej. Być może na naszych oczach rodzi się rosyjski Kościół katolicki obrządku łacińskiego" (s. 422). Rozmowy ks. J. Pałygi z ks. prof. R. Dzwonkowskim, choć niezwykle wyważone, są bolesnym, nierzadko wstrząsającym, a zarazem wzruszającym - bogatym w szczegóły I fakty historyczne - zapisem niezmiernie znaczącego etapu w dziejach Polaków i Kościoła rzymskokatolickiego na terenach b. ZSRR. Wobec tej książki trudno �277 pozostać obojt;tnym. Niesie ona jednocześnie przesłanie dla Polaków mieszkających obecnie w Polsce, którzy w zdecydowanej większości, jako naród, szczęśliwie uniknęli tragicznego losu swych rodaków zza wschodniej granicy. Budzi wielki szacunek dla tych, którzy oddali życie za wiarę i za to, że byli Polakami. Każe także zastanowić się nad miejscem religii i Kościoła, a także - szerzej - rodzimej tradycji, w życiu współczesnych Polaków i naszego stosunku do tych wartości. Jest w niej również zawarta, wydawałoby się prosta, ale czasem trudna do wcielenia w czyn, myśl podsumowująca rozważania o przestrzeganiu praw polskiej mniejszości etnicznej mieszkającej na terenach b. ZSR R i postrzeganiu tego problemu przez władze polskie. Zdaniem ks. Dzwonkowskiego "Polska tylko wtedy zasłuży sobie na szacunek u Litwinów, Białorusinów, Ukraińców i innych, gdy będzie umiała nie tylko dbać o dobre stosunki z nimi, ale mądrze zadba też o interesy i prawa do własnej kultury żyjących tam Polaków. Inaczej u nikogo szacunku nie będzie miała" (s. 175). Na koniec pozwolę sobie na kilka osobistych refleksji. W listopadzie 1992 roku oraz w lipcu i październiku 1993 roku mogłam - aczkolwiek w nieporównywalnie mniejszym stopniu niż było to dane ks. prof. R. Dzwonkowskiemu - uczestniczyć w przeobrażeniach zachodzących w życiu Polaków mieszkających na Białorusi (Grodzieńszczyzna i Mińszczyznal, być świadkiem historycznych wydarzeń i ich kronikarzem. Okazją do wyjazdu na Białoruś stał się udział w badaniach prowadzonych w ramach umowy zawartej między Instytutem Archeologii i Etnołogii PAN w Warszawie a mińskim Instytutem Iskusstvovedenija, Etnografii i Folklora AN Białorusi. Zasadniczym celem tych badań było określenie wyznaczników tożsamości etnicznej, poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o to, jakie czynniki decydują o poczuciu połskości, a także określenie warunków historycznych, w jakich kształtowała się owa świadomość bycia Polakiem '. W rozmowach z Polakami dzieje miejscowego kościoła i walki o jego odzyskanie, odrodzenia życia religijnego po latach prześladowań, reaktywowania wspólnot parafialnych, roli kobiet w wałce z prześladowcami religii, duszpasterskiej działalności ksit;ży z Polski itp. wysuwały się zdecydowanie na plan pierwszy. Tego typu problematyka była często wręcz narzucana w rozmowach przez informatorów, budziła największe emocje, co świadczy o miejscu, jakie zajmowała w ich życiu. Poszczególne relacje układały si<r jednocześnie w wyrazisty obraz dziejów postrzeganych przez poszczególne osoby, zarejestrowany w ich świadomości, pozostawiający ślad w psychice. Jestem przekonana, że tego typu badania mogą stanowić znakomite uzupełnienie prac historyków, zmuszając zarazem etnologa do poszerzenia dotychczasowego pola zainteresowań oraz wypracowania nowych metod i technik badawczych. Prowadzenie badań terenowych wśród Polaków mieszkających na terenach b. ZSRR wiąże się także z koniecznością przełamania wyczuwalnej u wielu osób, reprezentujących polską mniejszość etniczną, bariery nieufności, zamknięcia nie tylko na obcych. Trudno się temu dziwić. Jak powiedział jeden z mieszkańców Bieniakoni, "bycie Połakiem na Białorusi zawsze wymagało odwagi". Potwierdzają to liczne publikacje, w tym także omawiana tu książka R. Dzwonkowskiego i J. Pałygi. Iwona Kabzińska-Stawarz I Wst'tpnc wyniki badali przeprowadzonych w listopadzie 1992 roku przedstawiłam w artykule Polacy na Bialorusi. R£'/acjll o etnoloqicznych badaniach nad wspólczesnym procesem kszwltowuniu sil' ,iwilldolllO.ici i'tniczn£'j, złożonym do druku w "Przeglądzie Wschodnim" w lutym 1993 roku. Numer z tym artykułem miał sil( ukazać w październiku 1993 roku, niestety nie został wydrukowany do dziś. �278 Kresy Pó/nocno- Wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej (stan hadwl), Białystok 1993, ss. 84. Publikacja ta zainteresuje zapewne głównie historyków, myśl~ jednak, że powinni na nią zwrócić uwagę wszyscy, którzy w jakikolwiek sposób zajmuj,! się Kresami północno-wschodnimi. Ta niewielka objętościowo praca ukazuje bowiem wiele nie znanych dotąd szerzej zagadnień, znakomicie uzupełniając dotychczasowy stan wiedzy o dziejach II Rzeczypospolitej, umożliwiając zarazem lepsze zrozumienie niektórych współczesnych procesów. Jest ona zbiorem materiałów z sesji zorganizowanej przez Instytut Historii Filii UW w Białymstoku w październiku 1992 roku. Otwiera ją tekst J. J. Milewskiego będący jeszcze jedną próbą zdefiniowania terminu "Kresy" i określenia ich granic przestrzennych (z uwzględnieniem dokonujących się tu zmian). W kolejnym tekście Z. Tomczonek omawia ogólnie rodzaje źródeł do dziejów Kresów Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej znajdujące się w archiwach litewskich i białoruskich. Informacje te są niezmiernie przydatne dla badaczy, którzy chcieliby w swych pracach korzystać z zasobów archiwalnych Litwy i Białorusi. T. A. Badiukowa przedstawia pokrótce stan badań historyków radzieckich i bialoruskich nad dziejami Zachodniej Białorusi (1918-1939). Zwraca jednocześnie uwagę na znaczne upolitycznienie dotychczasowych prac, przez co - jak można wnioskować, stają się one nieobiektywne. Wspomina też o zagubieniu dzisiejszych badaczy białoruskich, jakie towarzyszy odejściu od wąskiej tematyki rewolucyjnej. K. Gomółka natomiast zajmuje si~ stanem badań nad losami mniejszości białoruskiej w II Rzeczpospolitej. Zwraca ona np. uwagę na pewne nadużycia, podyktowane względami politycznymi, których efektem było m.in. zaniżanie danych ukazujących liczebność Białorusinów w Polsce w okresie międzywojennym. Autorka wskazuje również dziedziny wymagające jeszcze wnikliwych badań. Należy do nich min. zagadnienie działalności białoruskich organizacji gospodarczych, Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury, ruchu politycznego Białorusinów (w tym partii o opcji polskiej), szkolnictwa i innych instytucji kulturalno-oświatowych. W artykule M. Moroz przedstawione zostały dzieje białoruskiej prasy chadeckiej "Krynica" - "Biełaruskaja Krynica", której zadaniem był nie tylko przekaz informacji, lecz także współtworzenie białoruskiego ruchu narodowego oraz wspieranie gospodarki, oświaty i kultury. Jak wynika z tekstu, wiele miejsca poświęcano w "Krynicy" kwestiom wyznaniowym. Była tam m.in. mowa o obronie wiary katolickiej jako jednym z naczelnych zadań Białorusinów oraz o współpracy Kościoła z Cerkwią na rzecz jedności i umocnienia ludzi należących do tej narodowości. Informacje takie są cennym źródłem m.in. do badań nad stereotypami, wedle których Białorusini reprezentują wyłącznie prawosławie, podczas gdy katolikami są Polacy. Artykuł J. Żyndul przedstawia stan badań nad społecznością żydowską mieszkającą w Wilnie i na Wileńszczyźnie. Autorka podkreśla, że badania nad dziejami Żydów w II Rzeczypospolitej dopiero się w Polsce rozpoczynają. Za pionierską w tym względzie uważa pracę J. Tomaszewskiego pl. Zarys dziejów Żydów w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1990. Duże znaczenie mają też, jej zdaniem, badania regionalne. Większe osiągnięcia ma natomiast historiografia obejmująca dzieje Żydów w I Rzeczypospolitej oraz problem Holocaustu. Trzy teksty zainteresują - jak sądzę - historyków wojskowości. W krótkim artykule K. Filipowa omówiono stan badań i perspektywy prac nad działalnością "Samoobrony Litwy i Białorusi". Nazwę tę nosiły oddziały zbrojne utworzone na ziemiach wschodnich w drugiej połowie 1918 roku. Z. Zaporowski zajmuje się działalnością polskich parlamentarzystów z Kresów północno-wschodnich, a zwłaszcza �279 mało znaną instytucj<!, jaką był Sejm Orzekający w Wilnie, zwany Wileńskim. Autor przedstawia też dane dotyczące wyborów parlamentarnych w okresie międzywojennym i w interesujący sposób charakteryzuje grupę posłów i senatorów reprezentujących' Kresy. A. Dobroński natomiast podaje nieco informacji o garnizonach Wojska Polskiego na Kresach, podkreślając jednocześnie, że przedstawione przez niego dane mają charakter wstypnych uwag i propozycji. Wzrasta jednak - jak pisze - "szansa odrobienia zaległości". Coraz łatwiejszy staje się bowiem dostęp do literackich, białoruskich i ukraińskich materiałów archiwalnych, ukazują się też nowe prace monograficzne. Uwagy tę można z pewnością odnieść także do badań nad wieloma innymi zagadnieniami. Na proces udostępniania archiwów można przy tym spojrzeć nie tylko jak na przejaw normalizacji stosunków politycznych. Ma on przede wszystkim fundamentalne znaczenie dla rozwoju prac naukowo-badawczych, budząc nadzieję na wymierne efekty w postaci wiciu interesujących dzieł. Iwona Kahzińska-Stawarz Antoni K uczyński, Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczIw-kulturowa, Wrocław - Warszawa - Kraków 1993, ss. 435. Syberia, która tak bardzo uktwiła w pamięci wielu pokoleń naszych rodaków, obejmuje obecnie część Azji od Uralu do górskich grzbietów wybrzeża Morza Ochockiego, jak również od Morza Arktycznego do stepów kazachskich i Mongolii, podczas gdy w XVII stuleciu zaliczano do niej jeszcze Ural i dzisiejsze rosyjskie ziemie dalekowschodnie. Deportacje Polaków na Syberię rozpoczęły się już podczas wojen Stefana Batorego z Moskwą i nasilały się w późniejszym okresie osiągając swoje apogeum w czasie drugiej wojny światowej i po jej zakończeniu. Całe zastępy nieugiętych bojowników o wolność Narodu przemierzały pod eskortą rozległe przestrzenie Azji, znacząc krzyżami cmentarnymi szlak swego męczeństwa. Zdumiewająca była przy tym ich niesłabnąca pasja naukowa, mimo tak ciyżkich doświadczeń. Postać Aleksandra Czekanowskiego stanowi najlepszy dowód zapału, pracowitości i niedoścignionej ofiarności. Wszedł on do historii jako jeden z najwybitniejszych eksploratorów kontynentu azjatyckiego. Dokonał dużo więcej aniżeli ci wszyscy, którzy mieli znacznie lepsze warunki i nie nosili piętna zesłańca walczącego o wyzwolenie uciemiężonego kraju. Któż bowiem mógłby na katorżniczej trasie uciążliwego pieszego pochodu z Kijowa do Tobolska zebrać wartościową kolekcję owadów, posługując się przy identyfikacji prymitywną lupą wykonaną własnoręcznie ze szkła stłuczonej karafki') Gdyby nawet poprzestał na badaniach Przybajkala i Zabajkala to i tak znalazłby miejsce w czołówce najbardziej zasłużonych. Opracowany przez niego schemat stratygraficzny dolnego paleozoiku i jury nie stracił swej aktualności po dzień dzisiejszy, a sporządzona mapa guberni irkuckiej została wysoko oceniona przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne i wyróżniona w 1875 roku złotym medalem na Międzynarodowym Kongresie Geograficznym w Paryżu. Podobne uznanie należy się również Janowi Czerskiemu za jego prace geologiczne i paleontologiczne w północno-wschodniej Azji, Benedyktowi Dybowskiemu badaczowi wschodniej Syberii i odkrywcy endemicznej fauny jeziora Bajkał oraz wielu innym. Jest rzeczą oczywistą, że nie wszyscy polscy eksploratorzy Syberii byli więźniami i zesłańcami. Niektórzy piastowali wysokie stanowiska w administracji, wojsku lub w Instytucie Górniczym w Petersburgu. Należeli do nich m.in. Bronisław Grąbczewski, Leonard Jaczewski i Karol Bohdanowicz, który jako geolog dotarł pierwszy do �280 północnego Tybetu. Osiągnięcia naszych najbardziej znanych rodaków uwypuklano niejednokrotnie w różnych publikacjach zarówno specjalistycznych, jak i popularnych. Natomiast o innych, również godnych pamięci. wspomina się bardzo rzadko. Biorąc ten aspekt pod uwagę z tym większym zadowoleniem należy powitać nową książkę Antoniego Kuczyńskiego. Autor jest znanym wrocławskim etnografem i socjologiem specjalizującym się od wielu lat w badaniach wkładu Polaków do światowej skarbnicy wiedzy, ze szczególnym uwzględnieniem ich działalności na Syberii. Wielki rozglos przyniosła mu publikacja Syberyjskie szlaki (1972), wykupiona w rekordowym czasie i dlatego warta wznowienia. Z podobnym przyjęciem spotkały się Ludy dalekie a bliskie (1989) oraz praca Wfród buszu i czarowników (1990). Warto jeszcze dodać, że w druku znajduje się jego dwutomowe studium Polskie opisanie .fwiata i monografia Gdzie step szeroki. Polacy w Kazachstanie w X I X i X X wieku. Prezentowana obecnie książka jest wynikiem wieloletnich żmudnych wysiłków polegających na studiowaniu źródeł zarówno drukowanych jak i rękopiśmiennych, zachowanych w postaci pamiętników, listów, opracowań etnograficznych i przyrodniczych oraz sprawozdań z ekspedycji naukowych. Nie bez znaczenia były również wyprawy autora na Kamczatkę, Sachalin, Daleki Wschód oraz do Kazachstanu j umiejętne wykorzystanie tamtejszych bogatych archiwów. Z treści omawianego dzieła czytelnik dowiaduje się o historii podboju Syberii przez Rosjan i o panujących tam stosunkach etnicznych. Ponadto uświadamia sobie ogrom cierpień Polaków walczących z okrutnym zaborcą, a jednocześnie poznaje ich wklad w dzieło cywilizacji tych dziewiczych terenów. Nasi zdolni i wykształceni rodacy byli pionierami w niektórych gałęziach wytwórczości przemysłowej, modernizowali rolnictwo i rozwijali handel. Poza tym budowali drogi, mosty i linie kolejowe. Uczyli tubylców rzemiosła i zawsze stawali w obronie uciśnionych. Polscy lekarze udzielali bezinteresownej pomocy wszystkim cierpiącym, wdrażając jednocześnie podstawowe zasady higieny. Przedstawione w antologii 24 relacje polskich zesłańców i wię7niów zostały przez autora tak świetnie i mądrze opracowane, że mogą bez trudu zaznajomić odbiorcę z rozwojem naszych związków z azjatyckimi obszarami Rosji. Szczególnie interesujące są opisy szlaku katorżniczych wędrówek w głąb Azji, stosunki panujące na Syberii, barwny i sugestywny obraz przyrody oraz przegłąd kultury materialnej i duchowej wielu ludów zauralskich. W książce istnieją też relacje o powstaniu nadbajkalskim, o walkach V Dywizji Syberyjskiej, o polskich księżach i o próbach ucieczki z zesłania. Nie pominięto również najnowszych wspomnień o aresztowaniach i więzieniu Polaków w łagrach podczas drugiej wojny światowej. Cennym uzupełnieniem pracy są liczne ilustracje (ogółem 80) przedstawiające m.in. kolonie polskich zesłańców, dowództwo V Dywizji Strzelców na Syberii, płyty nagrobne z cmentarzy polskich, rysunki krajobrazów itd. Recenzowana książka jest cenną pozycją i dlatego warto się z nią zapoznać. Wszystkie relacje cechuje godna uwagi rzeczowość i zwięzłość a ponadto ogrom walorów poznawczych. Dobrze się stało, że poprzedzono je wyczerpującymi notami biograficznymi, z uwypukleniem działałności konspiracyjnej, będącej powodem aresztowania. Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawia, że czyta się ją z niesłabnącym zainteresowaniem. Będzie wspaniałą lekturą przeznaczoną nie tylko dla etnografów i historyków, lecz również dla młodzieży, nie zawsze pamiętającej o naszym wkładzie w dzieło światowej kultury i cywilizacji. Ze względu na ważność zagadnienia warto by w przyszłości wydawać więcej podobnych dzieł. Kształtowanie właściwej postawy uczniów i nauka patriotyzmu to zadanie niezmiernie ważne. Może więc Ministerstwo Edukacji Narodowej zadba o drugie wydanie tej książki i podejmie stosowne decyzje o włączeniu jej do lektur szkolnych. Roman Karczmarczuk �281 Jadwiga \I' Polsce K ue h a rs k a, Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszubskiej "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 32, 1993, ss. 136. i Kanadzie, Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego od końca II wojny światowej zajmuje Się badaniami Kaszub, którym aktualnie przewodzi prof. Jadwiga Kucharska, zaś jej owocem jest prezentowana książka. Omawiana pozycja dzieli się na dwie części. Pierwsza wprowadza nas w uwarunkowania i przebieg procesów identyfikacji kulturowej we wsiach ziemi bytowskiej. Autorka przedstawia także sytuację społeczno-prawną z przełomu XIX i XX wieku na tej ziemi. Dalsze rozdziały mówią o życiu rodzinnym, tradycyjnych obrzędach, religii i języku Kaszubów dawnego powiatu bytowskiego. Kolejna część nadmienia o stosunku do własnych i obcych wzorów kulturowych. Poza Bytowskiem autorska sięgnęła jeszcze do centrum kaszubszczyzny Oak to ona sama określa) - Chmielna, pisząc właściwie luźne reOeksje na temat mieszkańców tej gminy. Druga część (s. 57-124) odnosi się do Kaszubów kanadyjskich. J. Kucharska omawia przebieg procesów osadniczych w nowej ojczyźnie, życie na farmach, stosunki religijne i sytuację językową. Dalej zajęła się procesami identyfikacji kulturowej z krajem przodków, tworzeniem organizacji parafialnej w kanadyjskim Wilnie, wpływami tradycji narodowej i innowacjami kulturowymi. Obydwie części kończą przypisy. 1. Kucharska w swych porównaniach Kaszub pomorskich z kanadyjskimi wzięła głównie za podstawę dawny powiat bytowski, chociaż wzmiankuje także o okolicach Chmielna; stąd jej obraz pomorskich Kaszub jest nieco wykrzywiony, zwłaszcza na stronach 11-19, 32-36, 88-90. W tym zakresie poszła za ustaleniami I. Jost l. Powiat bytowski nie może być terenem porównawczym jako kaszubski dla Kaszubów ontaryjskich, bowiem jego dzieje były nieco odmienne od historii pozostałych kaszubskich powiatów. Ziemia bytowska w ciągu wieków stanowiła pogranicze Pomorza Gdańskiego i Zachodniego, a w XIX w. w szczególności. W porównaniu z pozostałymi Kaszubami ziemia bytowska posiadała nieco lepsze warunki osadnicze, chociażby z racji lepszych gleb. Gdy chodzi a pochodzenie ontaryjskich Kaszubów, to na 10 miejscowości podanych przez J. Perkowskiego tylko raz wymieniony jest Bytów2. Pozostałe: Parchowo, Sylczno, Grabowo i Jamno - aktualnie pod względem administracyjnym ciążące do Bytowa - do 1945 roku należały do powiatu kartuskiego, a więc, posługując się terminologią 1. Kucharskiej, do centrum kaszubszczyzny. Można przyjąć na podstawie dotychczasowych badań, że większość polskich osadników na Wyżynie Madawaski pochodzi z południowych Kaszub. Najwięcej przybyło ich z parafii Lipusz, następnie z parchowskiej. Niektórzy pochodzą także z okolic Kościerzyny, Bytowa i Kartuz. Wreszcie dołączyli do nich osadnicy z Królestwa Polskiego 3 i Galicji, jak to sugeruje szereg publikacji i tradycja ustna mieszkańców. A więc od parafii Lipusz i Parchowo powinna była 1. Kucharska rozpocząć badania porównawcze, a nie od dawnego rdzennego powiatu bytowskiego. Szereg wątpliwości budzą przytaczane przez autorkę fakty historyczne. Wspomina Is. 68), że pierwszych 14 osadników w 1859 r. przybyło na tereny dzisiejszej parafii I I. Jost, Osadllictwo ka.~zuhskie w Ontario, KUL, Lublin 1983. Moja rec. "Przegląd Polonijny" 1985, /.. 2, s. 114-117; W. Szu list, Kaszuhi kanadyjscy, Gdańsk 1992, s. 28-30; Joseph Palubeski, The Kaslwhsfrom Parc!Jowo, Prussia to Wilno, Canada and Beyond. The Paluhicki Story alld Gellea/o?}y, Canada 1992. Moja rec.: "Pomerania" 1993, nr 12, s. 43-44. l J. Perkowski, Vampires. Dwarves and Witches Among the Ontario Kashubs, Ottawa, 1972, s. II. 3 W. Szulist, K aszuhi ... , s. 30 tam jest Królewca. Jest to błąd drukarski, powinno być Królestwa. �282 Wilno. Otóż nie jest to zupełnie ścisłe, gdyż tego roku we wrześniu otrzymali oni akty nadania ziemi, a więc przybyli o wiele wczcśniej, gdyż musieli najpierw wykarczować ziemię pod uprawę4. Łączenie powiatu slarogardzkiego z Kaszubami (s. 103) jesl pomyłką. Pierwszym duszpasterzem w Wilnie nic był Malinowski (s. 106), Iylko Michnowski. Nazwa Wilno jest pochodzenia późniejszego niż lo sugeruje autorka (s. 107), przyjmując rok 1876. Ks. Jankowski w księdze ślubów z Wilna do 1899 roku zaznaczał: "ego rector ecclesiae S. Stanislai in Hagarty", zaś w 1900 roku dopiero: ,.ego rector S. Stanislai in Wilno". Wydaje się, że nazwa była w użyciu już przed 1900 rokiem. ale dopiero w tym ostatnim stała się powszechną, a może i oficjalną. Ks. W. Dembski zapoczątkował swój pobyt w parafii w 1880 roku, a nie w 1883 (s. 107). Szkoła jest pochodzenia późniejszego niż to podaje J. Kucharska, przyjmując rok 1876 (s. 108). Pierwszą szkołę ukończono 6 maja 1894 roku 5. Niektóre określenia stosowane przez autorkę są zbyt kategoryczne. Na s. 36 pisze, że dla Bytowian gwara Kaszubów z okolic Kartuz, Pucka, Wejherowa i Gdańska jest niezrozumiała. Ja określiłbym to łagodniej, że najwyżej z okolic Pucka jest lrudniejsza do zrozumienia. O tym, że Żyd (s. 69) sprzedawał Polakom w Wilnie towary nigdy nie czytałem. Sądzę, że było to typowe dla polskich wsi, zwłaszcza parafialnych. Zdanie. że większość mieszkańców Wilna w okresie pionierskim nie umiała czytać jest zbyt ryzykowne, bo przecież w zaborze pruskim obowiązywał przymus szkolny; najwyżej niektórzy nie umieli czytać. J. Kucharska odnotowuje też, że w latach dwudziestych okresu międzywojennego wszyscy mieszkańcy Wilna mówili między sobą wyłącznie po polsku. Trzeba tu jednak dodać, że w domu mówili po kaszubsku, w kościele zaś częściej po polsku, gdyż książeczki do nabożeństwa i śpiewniki były drukowane wyłącznie po polsku. Gdy 14 lipca 1975 roku w sali pod kościołem zebrało się 14 pań. by omawiać sprawy zwićlzane z uroczystością koronacji obrazu M B Częstochowskiej. wyznaczonej na 20 lipca, kaszubskie kanadyjki, prowadzące miejski tryb życia, odmawiały w obecności proboszcza dziesiątek różańca po kaszubsku. Dla nich było lo całkiem naturalne. Warto jeszcze dodać, że gdy na początku września 1993 roku gościłem dwóch Kanadyjczyków w wieku 35-40 lat. urodzonych na ontaryjskich Kaszubach, to powiedzieli mi, że idąc po raz pierwszy do szkoły. nie znali ani jednego słowa po angielsku, natomiast u mnie mówili dość płynną kaszubszczyzną ó. Zbyt mocne wydaje się określenie, że wiedza Kaszubów kanadyjskich o dniach narodowych 3 maja i 11 listopada jest znikoma. Przcczy temu chociażby pamiętnik E. C. Shalli 7. Takie wyrażenia jak "nacjonalizm wyznaniowy" czy "ojczyzna ideologiczna" należy chyba odnieść do mionego okresu. Dla mnie osobiście ScI trudne do przyjęcia (s. 58-59, Ill). Większość zagadnień z omawianego lerenu autorka oddała dość wiernie. Słusznie podkreśliła, że na byto wsk ich Kaszubach sąsiedzi - Niemcy leż umieli mówić po kaszubsku. Było to zjawisko spotykane także w innych powiatach kaszubskich. Podobnie niektórzy Irlandczycy na ontaryjskich Kaszubach ulegali kaszubizacji. Tamie, s. 20. s H. Pieprzycki, Stuletnie kalendarium parafii M B Królowej Korony Polskiej w Willlie Olltario 1875-1975. maszynopis w posiadaniu autora. Autor pierwszy wykor/.yslal ohficic archiwalia parafialne w Wilnie: księgi metrykalne, wizytacje hiskupie. ksit,:gi kasowe. kroniki, ogłoszenia parafialne i inne. Ks. H. Pieprzycki jest najbardziej kompetentnym w tej kwestii. Udostt,:pniony przez ks. S. Kądziołkę, jego autorstwa, maszynopis pracy Zarys dziejr'w parafii Wilno z okazji 75 lei niego jubileuszu 195 J jest pozycją zawierającą szereg nieścisłości. ó "Pomerania" 1993, nr 12, s. 45. 7 Elisabeth Catherine Shalla, November 19, H!90 May 29. 1971i. rt,:kopis w moim posiadaniu. 4 �283 Rzeczywisty obraz Kaszubów na Wyżynie Madawaski objawiał się w słowach "Bóg zapIać", w pracowitości, głębokiej więzi sąsiedzkiej pozbawionej chęci zysku. Obecnie już się płaci za pracę. W parafii Wilno istnicje silna więź z Kościołem. Nadaje on ton życiu etycznemu, zwyczajom i całej społeczności. Tu także rodzice decydowali niegdyś o małżeństwie swoich dzieci, podobnie jak na pomorskich Kaszubach. Niektórzy, mimo że opuszczają ten teren, na starość wracają do ziemi swego dzieciństwa. Szereg zwyczajów z Pomorza Kaszubi przenieśli na grunt kanadyjski. Nawet w okresie pionierskim kanadyjskie dolary nazywali po prusku talarami. Dyngowanie jałowcem przeszło także do Wilna. Pusta noc jeszcze istnieje na Wyżynie Madawaski, chociaż powoli zanika, podobnie jak na pomorskich Kaszubach. Autorce jako nic-Kaszubce trudno dostrzec kaszubizmy. NaleŻą do nich m.in. wyrazy: pi/a ( pieJ/a) = tartak. Mój ojciec jeszcze w latach pięćdziesiątych obecnego wieku używał tego wyrazu. Z innych kaszubizmów: knop (raczej knóp) = chłopiec, westka = kamizelka, miech = worek, kiedy się będziesz żellic'. - także w stosunku do dziewczyny, stegna = ścieżka, spozimku = na wiosnę, grópa = duży tygiel, statkować = zachowywać się, koronka = różaniec św. Są to wyrazy i wyrażenia wywiezione ze starego kraju. 1. Kucharska odnotowała kilka anglicyzmów. Jednym z nich jest istra (s. 94), dawne kaszubskie (u B. Sychty) jastre czyli Wielkanoc. Sentaklus jest skrótem od sI. Claus czyli św. Mikołaj. Plejw'. w karty od ang. play = grać. Germanizmów przywiezionych z Pomorza pozostało niewiele np. draszować = młócić zboże. Autorka podniosła słuszny problem nobilitacji kaszubszczyzny na Pomorzu m.in. w liturgii mszalnej, zwłaszcza w liturgii Słowa sprawowanej w kaszubskich parafiach z okazji różnych świąt czy uroczystości. Raz w miesiącu takie msze św. na Kaszubach mają miejsce w 10 kościołach8. Wykorzystane przez autorkę archiwalia i literatura o charakterze etnograficznym czy z jego elementami mogły być pełniejsze. Z kręgu kanadyjskiego warto wskazać między innymi pominięte przez nią prace Legree 9, W. Makowskiego 10, C. Bennetta 11, A. Żurakowskiej 12, C. C. Kennedy'ego 13, folderu o Wilnie 14, zaś z krajowych W. Błaszkowskiego, Kaszuby 16 i L. Malickiego 17. Diaspora kaszubska w Kanadzie należy do najlepiej zbadanych i w tym znaczący udział ma 1. Kucharska. Należy także zatroszczyć się o opracowanie przeszłości kaszubskiej Polonii w Stanach Zjednoczonych i Brazylii oraz podnieść na piśmie rolę Kaszubów zasłużonych w Europie, gdyż w tym ostatnim przypadku trudno mówić o zwartym osadnictwie. ks. Władysław Szulist "Pomerania" 1994, nr 3, s. 41. 1. C'. Legree, Li/i lip yOllr hearts. A hiSLOry of the Roman Catholic Diocese of Pembroke, Kingston inR. Moja rec.: "Pomerania" 1989, nr lO, s. 41. lO W. Makowski, The Polish people in Omada, Montreal 1987. Moja rce.: "Przegląd Polonijny" 1991, z. I, s. 153-155. 11 c:. Bennett, Renfrew County. People and places, Renfrew 1989. Moja rec.: "Gazeta Kartuska" I. 27 stycznia 1991. 12 A. Żurakowska, The prolId inheritance. Onwrio's Kaszuby, Ottawa 1991. Moja rec.: "Rocznik Gdański" 1993, t. 53, s. 206-209. 1.\ C. C. Kenncdy, The Uper Offawa Valey, Pembroke, Ontario 1970. 14 Jego ,~wii[lohl;wo.v('i Janow; Pawiowi /l. Parafia Matki Boskiej Częstochowskiej, Wilno, Kanada 1984. 15 W. Blaszkowski, Ohiekty kulwry materialne} .vrudkuwych i pólnuCllych Kaszub, Gdańsk 1961. 1h Kas:uhy. Pomorze Gdańskie, nr 18, GTN, Ossolineum 1988. 17 L. Malicki, Rok ohrz{'dowy na Kaszubach, Gdańsk 1986. 8 4 �284 Marek Dziewierski, .ki. Studium spoleczno.~ci Bożena Pactwa, Bogdan Siewierski, Dylematy tożsamow Polsce, Katowice 1992, ss. 138, ił. lemkowskiej W roku 1947 przestała istnieć, w wyniku przesiedleń, których końcowym etapem by la tzw. akcja "Wisła", społeczność łemkowska, zamieszkująca od wieków obszar Beskidu Sądeckiego i Niskiego. Łemkowie, rozrzuceni po Ziemiach Odzyskanych. poddani zostali procesowi asymilacji, musieli przystosować się do życia w zupełnie nowym, obcym pod każdym względem otoczeniu. Wyrwani ze swojego naturalnego środowiska, po utracie "prywatnej" ojczyzny, zniknęli także z horyzontu jako problem badawczy. Nieliczne prace naukowe o ich kulturze, gospodarce ijyzyku odwoływały się do przeszłości; współczesność łemkowska była tematem tabu, poruszano ją niezwykle rzadko i w sposób wybiórczy. Ten zaklęty krąg milczenia przerywa po latach zbiorowa praca Dylematy to':samo§ci, w podtytule prezentowana jako studium społeczności łemkowskiej w Polsce, oparta na prowadzonych od 1987 roku badaniach socjologicznych. Badania te przeprowadzono zarówno wśród Łemków zamieszkujących zachodnią i północną Polskę, jak i wśród tych, którzy wrócili na tereny macierzyste, by tu próbować przystosować się do nowej sytuacji, do życia w otoczeniu nowych osadników - Polaków. Dylematy tożsamo,~ci to pierwsza od lat, a w ogóle pierwsza pisana bez nadzoru cenzury, praca o współczesnych problemach Łemków. Nawet jednak i w niej, co oczywiste, historia odgrywa istotną, a może wręcz decydującą rolę; historia była bowiem tym czynnikiem, który określił dzisiejszy stan świadomości i tożsamości łemkowskiej, dzisiejszy stan kultury i języka tej grupy, jej współczesne, polityczne opcje. To wydarzenia historyczne spowodowały, iż nastąpiła dezintegracja społecznego świata Łemków (pisze o tym M. Dziewierski), że emigracja, a właściwie ściśle mówiąc: brutalne i planowe rozproszenie Łemków, odgrywa w świadomości współczesnego przedstawiciela tej grupy tak istotną, a nawet paraliżującą rolę, nieuchronnie kształtując jego defensywny stosunek do świata; to historia zdecydowała, że największym problemem Łemków jest dziś reintegracja (problem ten omawia B. Pactwa). Niewielka i rozproszona dziś grupa Łemków rozbita jest także na dwie opcje narodowe (łemkowską i ukraińską), dzieli się ponadto na dwic konkurencyjne, jeśli nie wrogie, wyznania: prawosławie i grekokatolicyzm. Brak tożsamości łemkowskiej utrudnia dążenia emancypacyjne. Łemkowie żyją w społeczeństwie w ogromnej większości etnicznie polskim, negatywnie nastawionym do Ukraińców (co wzmacnia w naturalny sposób opcję łemkowską) i z trudem zdobywają sobie w nim pozycję, często za cenę odejścia od swojej kultury i języka. Mniejszość łemkowska ma wszelkie cechy społeczności zmarginalizowanej, niepewnej własnej tożsamości, wewnętrznie niespójnej, trapionej kompleksami i będącej pod presją poczucia dziejowcj krzywdy. Łemkowie. a przynajmniej znaczna ich część, egzystują między dwoma światami, dwiema kulturami. Są zatem Łemkowie nie tylko problemem badawczym - socjologicznym, ale i wielkim problemem społecznym. Badania przeprowadzone przez autorów Dylematów tożsamo.~ci, choć budzą spore zastrzeżenia, gdyż objęte nimi zostały bardzo nieliczne jednostki, a i sposób ich referowania pozostawia sporo do życzenia (niezbyt trafnie dobrane metody analizy, jej rzucający się w oczy schematyzm, skomplikowany i sztuczny język wywodu itp.), niosą jednak wiele konkretnego materiału, skłaniają do refleksji, ukazują rangę zagadnienia. Społeczność łemkowska stoi na rozdrożu, najbliższy okres pokaże, czy Łemkowie odrodzą się jako zintegrowana grupa (choć niekoniecznie zintegrowana przestrzennie), świadoma swojej narodowej przynależności, zakotwiczona w swoim języku, tradycji i kulturze, choć prezentująca w wielu kwestiach rozbieżne orientacje, czy też zostanie wchłonięta przez silniejsze zbiorowości o jedno- �285 znacznie ukraińskiej opcji narodowej. Może się też zdarzyć, że wypadki potoczą się jeszcze inaczej. że Łemkowie ulegn£! przyspieszonej asymilaeji do demokratycznego, a zatem otwartego społeczeństwa polskiego, którego wizja być może urzeczywistni się niebawem. Na poczuciu krzywdy nie sposób budować tożsamości, a przynajmniej nie można tego czynić z powodzeniem przez dłuższy czas. Dylematy to::samo.l'Ci to ważny zbiór sądów i opinii na temat współczesnych Łemków, oparty co prawda raczej na ogólnej wiedzy socjologicznej niż na mocno ograniczonym materiale empirycznym, stanowi£!cy jednak dobry punkt wyjścia do dalszych studiów. Praea ta może stanowić również istotny zestaw sugestii dla posunięć o charakterze socjotcchnicznym, choć z działaniami tego rodzaju, jak przekonuje życie i niezbyt szczr;śliwe doświadczenia, należy być bardzo ostrożnym. Łemkom można bez wątpienia pomóc w przystosowaniu sir; do rzeczywistości poprzez np. akty prawne usuwające nadużycia z przeszłości, lecz ich przyszłość tak naprawdę leży przede wszystkim w ich własnych rękach. Ryszard Włodzimierz W n u k, Andrzej K u d a s i k, Podhalański Podhalańska, Kraków 1993. ss. ł 74. Kantor ruch regionalny, Oficyna Z okazji XXXVII Zjazdu Podhalan, poświęconego pamięcI nieodżałowanego Włodzimierza Wnuka, Oficyna Podhalańska wydała publikację Podhalański ruch reyionalny. Na pozycję tę składają się: przedruk naj pełniejszej wersji pierwszego rozdziału znanej pracy W. Wnuka Na góralską nutę, rozdziału znanego pod tytułem, który jest zarazem tytułem całej omawianej publikacji oraz Andrzeja Kudasika Z d:iejrllv podhalwlskie{Jo ruchu regiollalne{Jo (lata 1980-1992). Całość, w przekonaniu wydawców, ma stanowić historię regionałnego ruchu podhalańskiego, a przynajmniej, na co godzr; się łatwiej, jego kronikr;. Opracowanie W. Wnuka kończy się znamiennie. Po uwagach związanych z obchodzonymi w 1979 roku uroczystościami 75-lecia podhalańskiego ruchu regionalnego, liczonego od powstania w Zakopanem w roku 1904 Związku Górali, zamieszczono Deklarację łdeową Związku Podhalan datowaną na l czerwca 1975 roku. Następne lata dziejów ruchu podhalarlskiego, a Związku Podhalan w szczególności, opisywane już przez A. Kudasika, potwierdziły w najtrudniejszych warunkach moc i sens zasad, którymi kierowali sir; działacze i szeregowi członkowie organizacji, ukazały zwartość ruchu, jego moralm! siłę. Nie mylił się W. Wnuk, gdy mówił podczas jubileuszowej akademii w 1979 roku: "Zmieniają się warunki życia, jego społeczno-polityczne formy i treści ... , ale społeczność podhalańska strzeże dawnych tradycji i dziedzictwa kułturowego, przekazanego jej przez przodków, z siłą i żarliwością godną zastanowienia". Nie kwestionując sensu wydania omawianego tomu, nie podważając w najmniejszym stopniu jego kronikarskiej, dokumentalnej wartości, nie mogę jednak nie zwrócić uwagi na fakt, iż z powodu nadzwyczaj emocjonalnego tonu, który go przenika i który sam w sobie jest rodzajem dokumentu epoki, nie może on spełniać roli obiektywnej i wyczerpuj,!cej, a zwłaszcza kry t ycz n ej monografii zjawiska, jakim był i jest regionalny ruch podhalarlski. Wydaje mi się konieczne, aby fenomen tego rodzaju rzucony został na szersze tło. Ruch regionalny jest bowiem zjawiskiem wręcz europejskim, zjawiskiem ważnym w nowożytnych dziejach Europy, mającym nie tylko wspaniałą przeszłość, ale i - sądzę - dUŻ'1przyszłość. Na tle europejskiego i polskiego ruchu regionalnego, jego podhalarlska wersja, oceniona z naukowym dystansem, chłodnym, choć bez wątpienia życzliwym okiem, ukazać sir; może jeszeze piękniej, ujawnić może nieprzeczuwane dziś �286 głębie i wartości. Prace W. Wnuka, jego cenne przyczynki, także dzieła innych autorów. kronikarzy, komentatorów, stanowią doskonały punkt wyjścia do stworzenia pełnego i szerokiego obrazu tego, co zwykło się nazywać skromnie regionalnym ruchem podhalańskim. Sądzę, że taka monografia, wieloaspektowa, krytyczna, obiektywna, słowem: naukowa, byłaby cennym akcentem zbliżającego się stulecia organizacyjnej aktywności górali, aktywności zbudowanej na ideowej tożsamości. Ryszard Kantor Ludwik Kamiński (vel Kamieński), a mieszkańcach yór tatrzUflskich. Najd(Hvniejsza monografia etnograficzna Podhala, z rękopisu op raco wal, objaśnieniami opatrzył oraz podał do druku Jacek Kolbuszewski, Oficyna Podhalcu1ska, Kraków 1992, ss. 174. Jak powszechnie wiadomo, miano "ojca etnografii Podhala" przyznaje się Sewerynowi Goszczyńskiemu, autorowi Dziennika podróży do Tatrów. Wyj,!tkowość tego dzieła nie podłega dyskusji, zapisało się ono pierwszorzędnie w procesie krzewienia wiedzy o góralszczyźnie, w procesie popularyzacji kultury Górali tatrzańskich. Nie ulega również wątpliwości ranga prac Wincentego Pola i Ludwika Zejsznera. innych uznanych piewców Podhala. A przecież w ich cieniu znalazł siC;ktoś, kto bezspornie zas)uguje na miano prekursora badań nad góralszczyzną. ktoś, komu wymienieni autorzy zawdzięczają bardzo wiele. Człowiek, z którego rękopisu czerpali pełnymi garściami - za jego zresztą zgodą - pierwszorzędny material etnograficzny. Tym kimś był Ludwik Kamiński vel Kamieński, autor najdawniejszej monografii etnograficznej Podhala. Wydanie przez Oficynę Podhalańską, w opracowaniu i ze wstępem wybitnego znawcy przedmiotu, Jacka Kolbuszewskiego, monografii Kamińskiego stanowi niewątpliwie akt sprawiedliwości dziejowej. Kilka pokoleń badaczy znało to dzielo spoczywające w rękopisie w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich: wykorzystywane było wielokrotnie, wielokrotnie teź cytowane w mniejszych lub obszerniejszych fragmentach. Dziś dzieło to czytane w całości nabiera szczególnego waloru, potwierdza wszelkie zalety, jawi się jako - być moźe - naj wybitniejsze polskie opracowanie etnograficzne pierwszej połowy XIX wieku. Życie Ludwika Kamińskiego (1809 - po 1881), człowieka pochodzącego z Galicji Wschodniej i osiadłego w Ludźmierzu, nie zostało dokładniej poznane. Jego skromność. usuwanie siC; w cień, spowodowały, że nadzwyczajnej wartości monografia zostala wykorzystana przez innych, a jej autor nie zyskał należytego mu uznania za życia. ba. był niemal całkowicie nieznany. Jest zatem szansa, źe dziś, choć późno, Kamiński zostanie wreszcie doceniony nie tylko przez stosunkowo wąskie grono badaczy kultury Podhala - to stało się juź wcześniej - ale równieź przez szerszy krąg czytelników. Entuzjasta dzieła, Jacek Kolbuszewski, tak o nim pisze: "... rękopisy Kamińskiego jawią się wręcz rewelacyjnie. Rzecz juź nie w tym, że przynosz,! one nieporównanie więcej wiadomości o ludowej kulturze Podhala niź razem wzic;te prace GoszczYl1skiego. Pola i Zejsznera, ale w tym, że przed rokiem 1848 żaden region Polski nie doczekał się tak kompletnego opisania i nie powstała ni jedna tak wnikliwa interpretacja kultury ludowej którejś z grup etnicznych zamieszkujących ziemie polskie". Trudno nie zgodzić się z tak wysoką oceną monografii Kamińskiego. nie sposób nie docenić jego głębokiej wiedzy, jego przenikliwego widzenia kultury podhalańskiej, jego obiektywizmu, subtelności ocen i sądów. "Trzeźwość autora - zacytujmy raz jeszcze J. Kolbuszewskiego - sprawia, iż mając dla Górali sporo sympatii, nic popada on w tanią, hiperromantyczną idealizację ludu i jego kultury i zachowuje racjonalistyczny rozsądek i umiar". �287 Należy wyrazić wielkie podziękowanie Oficynie Podhalańskiej za to, że kapitalna monografia dziewiętnastowiecznego etnografa-amatora (innych zresztą wtedy właściwie nie było), dająca nic tylko rzetelny opis życia i wierzeń Górali, ale także oryginalny pogląd na is t ()t ę ich kultury, znalazła się w rękach czytelników. Ryszard Ks. Ferdynand ss. ]93. M a c h a y, Moja droga do Polski. Pamiętnik, Kantor wyd. 3, Kraków ł 992, Towarzystwo Przyjaciól Orawy wydało Moją drogę do Polski, głośne niegdyś i dziś jeszcze czytywane z zainteresowaniem wspomnienia ks. Ferdynanda Machaya. Pierwsze wydanie tego pamiętnika ukazało się w 1923 roku, drugie w 1938, a obecne - trzecie jest przedrukiem drugiego. O walorach Mojej dro?!; do Polski nie trzeba nikogo przekonywać. Wspomnienia księdza Machaya są dokumentem historycznym, ukazują, z perspektywy jednego z ważniejszych uczestników wydarzeń, trudne lata [918-1920, kiedy to decydowała się kwestia paóstwowej przynależności Spisza, Orawy i Czadeckiego, los polskiej w przeważającej części ludności tych obszarów. Te dramatyczne łata i decyzje podjęte w owym czasie na szczeblu międzynarodowym zaważyły na stosunkach polsko-czechosłowackich, stały się źródłem konfliktów i nieporozumień. Relacja ks. F. Machaya jest ważna i zasługuje na staranne studiowanie, choć - oczywiście - jest to relacja osoby jednoznacznie zaangażowanej po polskiej stronie konfliktu. Jeszcze większy walor, w moim przekonaniu, ma pamiętnik ks. Machaya jako źródło do poznania wybitnej osobowości, człowieka poszukującego własnej drogi, aktywnego, łaknącego spełnienia na niwie pracy społecznej i działalności patriotycznej. Człowieka także rozdartego, żyjącego nie tylko na pograniczu kulturowym, ale i duchowym. Kapłana i działacza, przedstawiciela kościoła katolickiego czyli powszechnego i Polaka-patrioty uwikłanego w ziemskie, polityczne konflikty. Całym swym życiem ten bezsprzecznie wybitny człowiek potwierdził dokonany w młodości wybór, wybór niełatwy, o czym przekonują wspomnienia. Dobrze się stało, że Moja droga do Polski została wznowiona. Dziełko to, skromne objętościowo, lecz niezwykle bogate w treść, należy do kanonu polskiego pamiętnikarstwa, ma również wielką wymowę dziś, w czasach poszukiwań drogi po latach narodowego zniewolenia, wymowę równie jasną, jak w momencie powstania. Nie jest to szacowny zabytek, lecz dzieło żywe i we fragmentach przejmująco aktualne. Jednakże, choć myśli zawarte w Mojej drodze do Polski, ogólna wymowa pamiętnika, jego szczególnie intymny ton, mogą zwrócić uwagę nawet nieprzygotowanego czytelnika, ten jednak, kto poszukuje wyjaśnienia historycznych faktów w dziele omawianym, może poczuć się nieco zawiedziony. Brak komentarzy, biogramów występujących postaci, przypisów uściślających niektóre kwestie, czy wreszcie syntetycznego wstępu historycznego, omawiającego z perspektywy czasu przebieg i konsekwencje sporu o kresy południowe, niewątpliwie nie służy publikacji. Wydaje mi się, że opatrzenie pamiętnika ks. F. Machaya tzw. aparatem naukowym, poprzedzenie go fachowym wstępem, znacznie rozszerzyłoby krąg czytełników i mogłoby korzystnie wplym,ć na odbiór pamiętnika jako ważnego dokumentu epoki. Nic zresztą straconego, nic wątpię, że nie jest to ostatnie wydanie tej ważnej pozycji. Ryszard Kantor �288 Jadwiga Ciechanowska, górach i Zakopanem X IX Adam Czarnowski, Tatrzw1skie lata (Z w('drówek po w.), Kraków 1993, ss. 178, ił. i XX Kraków jest miastem przedziwnym i pod wieloma względami uprzywilejowanym. Tylko tu przechowane zostały w nienaruszonym stanie pamiątki zarówno wielkiej-narodowej, jak i mniejszej-rodzinnej przeszłości. Zapewne jedynie w Krakowie możliwym było powstanie i zachowanie archiwum, dzięki któremu narodziła się omawiana pozycja. "W szufladach stylowej komody krakowskiej rodziny Ciechanowskich - piszą autorzy Tatrzańskich lat - znajdują się cenne pamiątki przeszłości. Są to, od dawna nie oglądane, teki pełne odręcznych opisów i druków, pamiętniki, przewiązane wstążeczkami pakiety korespondencji, są także rysunki i albumy z fotografiami (... l. Szczególną uwagę zwracają kaligraficznie napisane listy i kartki korespondencyjne datowane: 1880... 1890... , aż po lata współczesne". Archiwum Ciechanowskich zawiera dzieje czterech pokoleń krakowskiej rodziny. w tym także dzieje jej związków z Tatrami, od pierwszej wycieczki braci Hieronima, Wilhelma i Wiktoryna Ciechanowskich w roku 1854, poprzez późniejsze, regularne już pobyty letniskowe i poważniejsze taternicze wyprawy kolejnych przedstawicieli rodziny. aż po czasy najnowsze. Jak cenny jest to materiał przekonać się można z licznych cytatów, przypominających nie tylko wydarzenia i ludzi, ale także okres, gdy pisało się listy i wspomnienia, gdy notowało się - dla własnej pamięci, a czasem z myślą o potomnych - ważne i mniej ważne - fakty. Dziś jest to materiał nie do przecenienia, mający również wartości językowe. Nic więc dziwnego, że zafrapował spadkobierców i pozwolił im na opracowanie interesującej i cennej książki. Zawarte w TatrzQJ1skich latach materiały wspomnieniowe stanowią kapitalny przyczynek do dziejów polskiej kultury od połowy XIX wieku, przesi"kniętej zainteresowaniem, a nawet umiłowaniem gór. Tę fascynację górami widać wyraźnie w dziejach rodziny Ciechanowskich, a przecież rodzin takich było wiele, nie tylko w Krakowie. Z fascynacji górami rodziły się wielkie dzieła, ale owocowała ona także i mniej efektownie, za to trwale, na przykład kulturą turystyczną Polaków. Rodzina Ciechanowskich niewątpliwie ową kulturę posiadła w stopniu wybitnym. Wśród drobnych, ale niezwykle interesujących szczegółów, które występują na kartach Talrzańskich lal, najbardziej istotne wydają mi się te, mówiące o codzienności; fakty często umykające obserwatorom jako zwyczajne, oczywiste w danym momencie, w danym czasie, niegodne zapisania. Bez nich jednak przeszłość rysuje się blado, jest tylko cieniem. Przypomnienie zwyczajności, codzienności obcowania z górami przez nie powiem przeciętną, ale jedną z licznych - rodzinę polską stanowi wielk" wartość dokumentalną omawianej pozycji. Pojawiają się we wspomnieniach także postacie znane, historyczne, postacie z legendy tatrzaJlskiej: Chałubiński, Klimek Bachleda, Walery Eljasz-Radzikowski i wielu, wielu innych. Pojawiają się w sposób naturalny, bez koturnów, często w otoczce anegdoty. W tym zakresie Tatrzańskie lata nie przynoszą rewelacji, nit: dostarczają nowych szczegółów do biografii słynnych postaci, ich obecność ubarwia jednak opowieść, czyni ją dodatkowo zajmującą i konkretnie dokumentalną· Ryszard "Rocznik Podhalański", ił. 124. t. 5, Wydawnictwo Tatrzailskie, Zakopane Kantor 1992, ss. 483. Po pIęCIU latach od wydania poprzedniego tomu ukazał sil,: kolejny numer "Rocznika Podhalańskiego". Tempo takie nie może imponować, wydaje się być niestety �289 tradycją w dziejach pisma, które w ciągu 70 lat istnienia ~ głównie w stanie utajonym zaledwie pięć razy znalazło się na rynku wydawniczym. Miejmy nadzieję, że cykl ten, mimo trudnych czasów - a czy kiedyś były inne? - zostanie przyspieszony. W wydawnictwach w rodzaju "Rocznika Podhalańskiego", to jest w publikacjach muzeów wielodziałowych, mieszczą się zwykle materiały wielce zróżnicowane, będące prezentacją osiągnięć różnych dyscyplin naukowych, często bardzo od siebie odległych, a na ogół mocno wyspecjalizowanych. Stanowi to zawsze znaczne utrudnienie dla recenzenta, skłania raczej do omówień niż do ocen. Nie inaczej bywało w "Roczniku", choć tym razem gros materiałów stanowią w nim artykuły historyczne, etnograficzne, biograficzne oraz z zakresu szeroko rozumianego muzealnictwa. Jest jednak pewien zespół prac nadających ton tomowi i od niego chciałbym rozpocząć prezentację. Pod ogólnym, jednoznacznym tytułem "Z teki Juliusza Zborowskiego" zgromadzono szkice do wygłoszonych referatów (o Muzeum Tatrzańskim i sztuce łudowej oraz o stylu zakopiańskim), drobne przyczynki bądź z grubsza uporządkowane materiały źródłowe i terenowe (na temat zwyczajów, stroju łudowego, dziejów poczty w Zakopanem), wspomnienia (o Janie Grzegorzewskim i Mieczysławie Kowałewskim), opuszczone fragmenty opublikowanych wcześniej prac (tu uwagi o przewodnikach tatrzańskich W. Eljasza). Wraz z artykułem W. H. Paryskiego na temat spuścizny piśmienniczej po wieloletnim dyrektorze Muzeum Tatrzańskiego oraz opracowanymi przez A. Liscar listami przyjaciół do niego, blok ten stanowi więcej niż jedną piątą część tomu. Jest pożyteczny i stanowi nicwątpliwy a jakże zasłużony hołd dla wielkiej postaci. Przyznać jednak muszę, iż - moim zdaniem - edytor nie wydanych i przechowywanych w muzealnym archiwum prac, a właściwie raczej notatek J. Zborowskiego, nie przyłożył się zbytnio do ich opracowania. Wśród tych materiałów znajdziemy wiele i dziś jeszcze aktualnych myśli i ustaleó, wiele inspiracji, są jednak także fragmenty, których autor nie zamierzał publikować i wiedział co czyni. Czasami lepiej tego rodzaju decyzje uszanować lub przekonująco uzasadnić, iż były błędne. Tom otwiera niewielka objętościowo sekwencja materiałów przypominających twórcę "Rocznika", Bronisława Piłsudskiego. Składają się na nią: krótki artykuł biograficzny W. Polakiewicza i faksymile "Projektu Podhalańskiego Rocznika Naukowego". Spodziewam się, że w niedalekiej przyszłości "Rocznik" poświęci więcej miejsca tej postaci, stosunkowo słabo znanej, mimo niewątpliwych zasług dla polskiej i światowej etnologii. Tym bardziej jest to konieczne, że dana przez W. Polakiewicza charakterystyka osobowości B. Piłsudskiego nie wydaje się, w świetle chociażby wspomnieó współczesnych, przekonująca. Wśród innych, licznych rozpraw i artykułów wyrozlllaj'! się te, które traktują o tematach i wydarzeniach słabo znanych, lub zupełnie zapoznanych. O zapomnianym uniwersytecie zakopiaóskim, a w istocie o kursach wakacyjnych zorganizowanych na początku XX wieku pisze T. Kowalik; o krótkiej egzystencji Związku Zawodowego Pracowników Nauki w Zakopanem Z. Radwańska-Paryska; a o epizodzie z dziejów humoru w stolicy Tatr (czyli o Institutum Bronscianum Zakopanense) wspomina T. Komornicki. Bardzo gruntowna i bogato ilustrowana rozprawa J. Sierpióskiej Budynek Muzeum Tatrzańskiegojako przykład architektury murowanej w stylu zakopiańskim sąsiaduje z interesującym, ale i mocno dyskusyjnym artykułem M. Rokosza Zakopane - stolicą polskiej irredenty. Mimo życzliwego stosunku jaki mam do tej miejscowości i pełnego doceniania jej roli w dziejach Polski, nie byłbym skłonny bronić jej prawa do tak zaszczytnego zaiste tytułu. Z kolei niedawno zmarły wybitny językoznawca A. Zaręba reprezentowany jest fachowym artykułem na temat polskości gwar orawskich. Nigdy dość przypominania tego niewątpliwego faktu w sytuacji pseudonaukowych i zgoła niedorzecznych poczynaó niektórych słowackich "badaczy". Na dalszych stronach o poetyce gawędy 19 -- Lud t. LXXVII �290 zakopiańskiej pisze M. Jazowska-Gumulska. Jeśli do tego dodamy wspomnienia o zmarłych (E. Starek, B. Dyakowskim i E. Passendorferze), liczne przyczynki do dziejów Zakopanego i do poznania wybitnych postaci z nim związanych pomieszczone w dziale dość niefortunnie nazwanym "materiały archiwalne", a także informacje o Muzeum Beskidzkim w Wiśle (autorstwa 1. Kropa), oraz bardzo obszerne sprawozdanie z działalności Muzeum Tatrzańskiego za lata 1982-1986, stanie się oczywistym, iż kolejny "Rocznik Podhalański" jest wydawnictwem ze wszech miar cennym, jest bez żadnej ulgowej taryfy - poważnym osiągnięciem redakcyjnego zespołu. Niedosyt pozostawia jedynie dział recenzji. Trudno doprawdy zrozumieć dlaczego zrecenzowane zostaly tylko te właśnie pozycje, dlaczego pominięto wydawnictwo o równym, jeśli nie większym znaczeniu. W moim przekonaniu dział ten należy rozbudować, lub zastąpić obszernym zbiorczym omówieniem ukazującego się piśmiennictwa o tematyce podhalańskiej. Ryszard "Rocznik Tatarów Polskich", wyd. Związku Tatarów Kamor Polskich, Gdańsk 1993. Nieliczna grupa Tatarów polskich w okresie międzywojennym złożyła się na wydawanie paru pism. Gdy jednak "Życie Tatarskie" było wewnętrznym niejako pismem tej zaledwo sześciotysięcznej grupki, zaś "Przegląd islamski" był pismem par excelance religijnym, to "Rocznik Tatarski" miał ambicje wyjścia poza krąg tej grupy etnograficznej - był Uak to zaznaczono w podtytule) czasopismem naukowym, literackim i społecznym, poświęconym historii, kulturze i życiu Tatarów w Polsce. Przed wojną zdążono wydać trzy tomy rocznika, nakład czwartego został zniszczony w roku 1939 przez Niemców - a rozbicie powojenne środowiska Tatarów polskich, zamieszkujących przed wojną głównie Kresy Wschodnie, jak również wyniszczenie wojenne ich inteligencji (swój udział mieli w tym obaj okupanci) powodowało, że szanse na kontynuację tego wartościowego wydawnictwa były niewielkie. Toteż dopiero po 56 latach od ukazania się trzeciego tomu "Rocznika" udało się środowisku intelektualnemu Tatarów polskich (zresztą znacznie mniej licznemu niż przedwojenne, jako że z sześciotysięcznej społeczności tatarskiej w granicach przedwojennych Rzeczypospolitej, w obecnych, pojałtańskich, żyje tylko połowa) opublikować następny, pod nieco zmienionym tytułem, jako "Rocznik Tatarów Polskich". Tytuł wprawdzie nieco inny podkreśla, że obecne wydawnictwo nie jest tylko kontynuacją przedwojennego, ale w nocie od Redakcji napisano, iż "pismo, które prezentujemy, jest jedynym prawnym i kulturowym kontynuatorem tradycji "Rocznika Tatarskiego" i innych międzywojennych tatarskich wydawnictw, tak samo, jak powstały niedawno Związek Tatarów Polskich kontynuuje prawnie i kulturowo spuściznę Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej". To podkreślenie prawa do spuścizny po organizacjach i pismach tatarskich zostało podyktowane trudną sytuacją w środowisku Tatarów polskich, częściowo rozbitym przez działające w nich ruchy sekciarskie. Nowo wydany "Rocznik" ma ambicje "skupienia wokół siebie środowiska badaczy tej wspólnoty istniejącej przez sześćset lat na ziemiach Rzeczypospolitej i rozwinięcia kultury tatarskiej w Polsce", przy czym - jak o tym świadczą nazwiska autorów - nie zamierza zamykać się w wąskim kręgu religijnym muzułmanów polskich, gromadzi zarówno autorów tatarskich, jak i "giaurów" interesujących się kulturą tej polskiej, acz orientalnej z pochodzenia grupy etnograficznej. Wprowadzenie działu "Tatarzy Europy Wschodniej" dowodzi, iż polscy Tatarzy, mimo całkowitego spolonizowania, nie chcą zatracać związku ze swymi korzeniami. �291 Rocznik dzieli się na sześć działów: 1. Artykuły i rozprawy, 2. Tatarzy Europy Wschodniej, 3. Wiersze, eseje, reportaże, 4. Materiały i źródła, 5. Recenzje, 6. Kronika, komunikaty; podział ten nie jest jednak zupełnie konsekwentny. W dziale pierwszym Jan Tyszkiewicz omawia parę postaci z zasłużonego dla polskiej tatarszczyzny rodu Kryczyńskich, Andrzej Drozd - ciekawy chamaił, czyli muzułmański modlitewnik rękopiśmienny, Janusz Kamocki przedstawia Tatarów polskich jako grupę etnograficzną. Niewątpliwie najciekawszy tu jest jednak artykuł Selima Chazbijewicza o ideologiach Muzułmanów polskich okresu międzywojennego, w którym autor przedstawia całe bogactwo ideologiczne tej tak przecież niewielkiej społeczności, jej włączenie się w pracę dla Polski, ale również i w ruchy panislamskie i tataro-krymskie; mów;, też o tatarskim mesjanizmie i o zaangażowaniu się w ruch prometejski. Chazbijewicz omawia tu również sprawę powołania w czasie wojny Naczelnego Imamatu Muzułmanów Polskich na Obczyźnie oraz jego wierność legalnemu Rządowi R P na Uchodźstwie. Z artykułem tym współgrają wspomnienia imama - (zwierzchnika religijnego) Emira El' Muemminia Bajraszewskiego. W dziale "Tatarzy Europy Wschodniej" znajdują się artykuły Edigc Kirimal-Szynkiewicza, Jana Tyszkiewicza i Dżafera Sejdamet Kyrymera, wszystkie zwi'lzane z walką Tatarów Krymskich o wolność, przy czym - co chyba zrozumiałe w roczniku polskich Tatarów - na trzy artykuły, dwa są poświęcone planom uzyskania pomocy Polski dla tej walki. W dziale "Wiersze, eseje, reportaże" (osobiście bym wolał nazwać go działem literackim) zostaly umieszczone miłe, bardzo zaangażowane wiersze Marty Cywińskiej ("Pieśń wieczorna" i "Powrót do Kruszynian") oraz wiersz Adasa Jakubauskasa (Jakubowskiego) - najwybitniejszego poety tatarskiego na Litwie, w której ten piszący po litewsku "następca murz tatarskich i potomek polskiej szlachty" jest przykładem trudnych dróg wyboru, przed jakimi stawali nasi Tatarzy polsko-litewscy. Grażyna Kononowicz pisze o wątkach tatarskich w twórczości Józefa Macieja Kononowicza, zaś Ali Miśkiewicz wspomina swe spotkanie ze Świtezią. W dziale "Materiały i źródla", oprócz wspomnianych już wspomnień imama Bajraszewskiego znajd uj 'I się bardzo wartościowe wspomnienia Jakuba Kozakiewicza - żołnierza szwadronu tatarskiego 12 pułku ułanów wileńskich, z walk 1939 rok u i z niewoli sowieckiej. Rocznik kończą recenzje z przedwojennego "Życia Tatarskiego" i z niedawno wydanych pozycji Cz. Łapicza i A. Miśkiewicza oraz, tak ważne dla środowiska Tatarów polskich postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku o wpisaniu do rejestru stowarzyszeń Związku Tatarów Polskich w Rzeczypospolitej Polskiej. Nie ma w nim jednak informacji najważniejszej : że redakcja już się przymierza do wydania drugiego rocznika. Janusz K wnocki "Zeszyty Łużyckie" nr 1, 1990 - nr 8, 1993. "Zeszyty Łużyckie" są jedynym pismem sorabistycznym wychodzącym poza granicami Łużyc. Wydawcą jest Koło Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym oraz Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Pismo wychodzi od 1990 roku. Dotychczas ukazało się 8 numerów, jeden jest gotowy do druku, dwa są w przygotowaniu. Na łamach "Zeszytów Łużyckich" sporo miejsca poświęca się szeroko pojętej etnografii, a więc ogólnej charakterystyce folkloru łużyckiego (nr 1), istotom nad- �292 przyrodzonym (nr 1) szczególnie południcom w folklorze łużyckim na tle porównawczym, mitowi o Krabacie w porównaniu z kaszubskim mitem o Remusie (nr 2), inspirującej roli tego mitu w literaturze i sztuce lużyckiej (nr 8), śląskim i lużyckim legendom o królu węży (nr 4). Opisuje się zwyczaje ludowe związane z narodzinami, ślubem i pogrzebem, caloroczne obrzędy kościelne, stroje ludowe, tradycyjne potrawy (nr 3). Poruszana jest recepcja łużyckiego folkloru w Polsce i polskiego na Łużycach (nr 4), historia muzyki łużyckiej (nr 3) i jej dzisiejszy stan (nr 8) oraz polskie wątki melodyczne w łużyckich pieśniach (nr 4). Przedstawione są przysłowia łużyckie w konfrontacji z niemieckimi i częściowo polskimi (nr 8). Zarysowana jest historia łużyckiego teatru (nr 2), kina (nr 3) oraz sztuk plastycznych (nr 4). Pewna liczba artykułów porusza ogólne i szczegółowe problemy literatury łużyckiej: wychowawczą rolę piśmiennictwa i rolę poezji w utrwalaniu tożsamości narodowej (nr 6), religijną twórczość J. Barta-Cisinskiego (nr 2), przekłady tego pisarza na polski i Mickiewicza na łużycki (nr 4), patriotyzm J. Skali (nr 3), pamiętnikarstwo lat powojennych (nr 2), wątki polskie w łużyckiej prozie powojennej (nr S). Językoznawczy charakter mają następujące artykuły: o nazwach etnicznych mieszkańców Łużyc, dzisiejszej sytuacji językowej na Łużycach (nr l), wkładzie polskich językoznawców w rozwój sorabistyki, o rozwoju łużyckiego słownictwa, o roli Biblii w kształtowaniu się łużyckiego języka literackiego (nr 2), udziale w tym procesie takich pisarzy, jak M. Frencel oraz 1. B. Fryco (nr 7), a także łużyckim słownictwie dialektalnym dotyczącym uprawy lnu i hodowl.i zwierząt na tle porównawczym (nr 3). Zasygnalizowana została wszechstronna walka Łużyczan o język ojczysty w aspekcie historycznym (nr 6) i odzwierciedlenie jej w łużyckiej poezji (nr 8). Z zakresu historii ukazały się artykuły o sprawie łużyckiej na paryskiej konferencji w 1919 roku (nr 2), pierwszych łużyckich organizacjach społeczno-kulturalnych i naukowych, o działalności J. A. Smołera, o czasopiśmiennictwie łużyckim, kulturotwórczej roli protestantyzmu i powstaniu wspólnoty katolickiej (nr 3), następnie o dawnym pograniczu polsko-dolnołużyckim, kultywowaniu dawnych tradycji na tzw. Łużycach Wschodnich w obrębie Polski, późniejszej kolonizacji lużyckiej na prawym brzegu Nysy i jej ewentualnym pozostałościom (nr S), o sytuacji Łużyc w okresie III Rzeszy, w latach 1945-47 i u schyłku NRD. Przedstawiona została historia Domowiny i instytutów naukowych: w Budziszynie i w Lipsku (nr 6), wreszcie historia nagi łużyckiej na tle porównawczym (nr 8). W "Zeszytach Łużyckich" porusza się tematy mającc charakter demograficzny i socjologiczny, a mianowicie: ekologiczne uwarunkowania życia kulturalnego i społecznego na Łużycach (nr 2), dzisiejszy status Łużyczan w Niemczech i szanse ich rozwoju. relacje łużycko-niemieckie (nr 6), dwujęzyczność i dwukulturowość Łużyczan, fenomen łużyckiej rodziny, historię łużyckiej emigracji (nr 8) i otoczoną powszechnym kultem postać A. Andrickiego (nr 7). Zamieszczane są też prace z zakresu krajoznawstwa Łużyc. historii Budziszyna, rozwoju i znaczenia przemysłu na Łużycach (nr 7). Szczególnie mocno podkreślane są kontakty polsko-łużyckie, nakreślono sylwetki przyjaciół Łużyc: W. Szewczyka, W. Kochańskiego oraz Polski: S. Nawki i A. Nawki (nr 4), M. Hórnika (nr 8), przedstawiono prołużyckie organizacje (nr 4 i 8) i wojenne spotkania Polaków z Łużyczanami (nr 7). Złożony do druku 9 nr "Zeszytów Łużyckich" poświęcony będzie sorabistyce w Wiedniu i Paryżu, współpracy filmowców łużyckich i słowackich, przekładom z literatury łużyckiej na polski, paralelom rozwojowym Łużyczan i innych mniejszości narodowych świata: Kaszubów, Drzewian Połabskich. Ajnów, Walijczyków. Nr 10 i 11 zajmie się starszą historią Łużyc (m.in. artykuły o łużyckich żonach Piastów i Przemyślidów, o wojnach husyckich na Łużycach, o roli zgromadzenia cystersów w kształtowaniu materialnej i duchowej kultury Łużyc, o walkach Napoleona na Łużycach �293 i ich reperkusjach literackich, o historii procesji i pielgrzymek łużyckich), a rówlllez histori<! najnowszą: okresem Republiki Weimarskiej, czasami wojny (wspomnienia dowódców i uczestników walk na terenie Łużyc), pierwszymi latami po wojnie. Niektóre z prac publikują dotąd nieznane materiały archiwalne. Nr 12 będzie mieć prawdopodobnie charakter językoznawczy. Przewidziane są artykuły o języku prasy łużyckiej, o nazwach bóstw łużyckich i nazwach miesięcy na tle porównawczym, o siedemnastowiecznym i współczesnym tłumaczeniu Psałterza, o znaczeniach słowa lubosI' ("miłość") u romantyków łużyckich i in. Nr 13 chcielibyśmy poświęcić Janowi Skali w 50. rocznicę jego śmierci. Każdy numer zawiera przekłady łużyckiej poezji i prozy (tak współczesnej, jak dawnej), recenzje nowości wydawniczych i kronikę kulturalno-naukową. Ewa Mieczysław B. M ark owski, 1918-1939, Kieleckie Towarzystwo Obywatele Naukowe, Siatkowska ziemscy w województwie Kielce 1993, ss. 236. kieleckim Studia dotyczące roli jaką odgrywały w życiu społeczno-politycznym i gospodarczym poszczególne grupy społeczne, obejmowały jeszcze nie tak dawno przede wszystkim dzieje tzw. klas przodujących. "Klasowe" traktowanie zjawisk społecznych powodowało, że priorytet badawczy nadawano pracom odnoszącym się głównie do roli i znaczenia "klasy robotniczej" zwłaszcza tzw. wielkoprzemysłowej oraz, w mniejszym zakresie, tzw. "chłopstwa pracującego". Dzieje innych środowisk uznanych w myśl metodologii "materializmu historycznego" za tzw. wsteczne (niepostępowe) ukazywano w jednostronnym, negatywnym kontekście mającym uzasadnić z góry przyjęte założenia. Przełom ustrojowy lat 1980-1989 spowodował powstanie możliwości nieskrępowanego ideologicznie, naukowego a zatem obiektywnego prezentowania wyników ustaleń na zaniedbanym lub wręcz zafałszowanym polu badawczym odnoszącym się do dziejów grup społecznych określanych dotąd mianem "klas posiadających". Jednym z pierwszych opracowań, aczkolwiek wycinkowych, bo odnoszących się do jednego tylko województwa, jest książka Mieczysława B. Markowskiego Obywatele ziemscy w województwie kieleckim 1918-1939. Autor prczentuje pełną gamę problematyki związanej z funkcjonowaniem większej własności ziemskiej na omawianym terenie. Znajdujemy tutaj omówienie kwestii socjologicznych, gospodarczych i kulturowych jakie charakteryzowały ziemian Kielecczyzny. Godzi się już na wstępie podkreślić, iż ustalenia M. B. Markowskiego, chociaż formułowane dla określonego terenu, mają walor szerszy. Są bowiem typowe dla całościowego obrazu ziemian polskich, co zresztą w sposób wyraźny wynika z ustaleń przedstawionych przez Autora we wstępie i w rozdziale wprowadzającym. Praca M. B. Markowskiego opiera się na bogatym i rzetelnie potraktowanym materiale źródłowym. Autor wykorzystał wszelkie dostępne materiały zgromadzone w archiwach centralnych i lokalnych począwszy od AAN, AGA D i A GUS w Warszawie poprzez Archiwum Diecezjalne i Państwowe w Kielcach, Częstochowie i Katowicach wraz z jednostkami filialnymi. Oparł się ponadto na bogatym zasobie źródeł drukowanych i rękopiśmiennych zgromadzonych w bibliotekach KUL, Narodowej i Ossolineum. Całość uzupełnia wykaz bezpośrednio wykorzystanych ponad 150 tytułów opracowań literaturowych oraz liczny zestaw tytułów prasowych. Książka składa się ze wstępu, pięciu merytorycznych rozdziałów (s. 47-210), zakończenia, wykazu źródeł i literatury, indeksu nazwisk, wykazu tabel i ilustracji. Całość wieńczy streszczenie w języku angielskim. �294 Rozdział wprowadzający (s. 7-47) prezentuje socjologiczny obraz omawianego środowiska wraz ze stratyfikacją wewnętrzną grupy (aspekty: pochodzeniowy i wyznaniowo-narodowościowy). Ustalenia, jak już wspomniano, mają charakter generalny i z powodzeniem można je odnieść do charakterystyki tej grupy społecznej w całej Polsce. Obok arystokracji rodowej, niewielkiej grupy wyznawców religii mojżeszowej i jak to określa Autor "nowobogackich", trzon środowiska stanowiła warstwa "spadkobierców tradycji szlacheckiej" związana ze swoim statusem w równej mierze ekonomicznie co emocjonalnie. Ona to właśnie nadawała ton sposobowi gospodarowania, kulturze grupy oraz zachowaniu tradycji. Rozdział drugi traktuje o miejscu i roli ziemiaństwa w życiu gospodarczym województwa (s. 47-111). Mowa tu o strukturze majątków, zakresie prowadzonej gospodarki roślinnej, hodowlanej i leśnej, a także aktywności ekonomicznej poza ściśle rozumianym rolnictwem. I w tym rozdziale szereg ustaleń ma charakter ponadlokalny (np. kwestia zasadniczego udziału kapitału ziemiańskiego w animacji przemysłu rolno-spożywczego, przede wszystkim przetwórstwa). Kolejny z rozdziałów "gospodarczych" - "Zmiany w pozycji materialnej" (s. 112-135) - to opis rzeczystej sytuacji produkcyjno-dochodowej majątku ziemiańskiego w dwudziestoleciu. Jak wykazuje Autor cechowała ją stała presja ogólnej, trudnej sytuacji ekonomicznej państwa w tym nieomal represyjny fiskalizm oraz parcie parcelacyjne wynikające tak z nacisku otoczenia jak i przede wszystkim z przepisów ustawy z 1925 roku o wykonaniu reformy rolnej, nakładającej obowiązek parcelacyjny gruntów spoza ustawowo określonych norm obszarowych. Wywoływało to określone implikacje powodujące w zdecydowanej większości przypadków pogorszenie sytuacji produkcyjnej przedsiębiorstw, obniżenie ich rentowności oraz powszechne zadłużenie prowadzące częstokroć do bankructwa. Ważną konstatacją tego rozdziału jest stwierdzenie o niełatwym życiu właścicieli ziemskich, w tym skromnej konsumpcji, jakże odbiegające od stereotypów lansowanych do niedawna w ideologicznej literaturze przedmiotu i publicystyce politycznej. Dwa ostatnie rozdziały (s. 135-210), traktują o aspektach kulturowych omawianego środowiska. Mowa w nich o poziomie wykształcenia, wkładzie w rozwój oświaty, kultury i sztuki, życiu religijnym ziemiaństwa a także formach instytucjonalnych i towarzyskich, środowiskowych więzi społecznych grupy. Zasygnalizowany jest także obraz życia codziennego prowincjonalnego dworku polskiego na Kielecczyźnie. Wyłania się z tego portret zbiorowy środowiska, które począwszy od końca XIX wieku odegrało kapitalną rolę ekonomiczną, kulturową i społeczno-polityczną na ziemiach polskich. Rola ta w omawianym okresie, co przedstawia M. B. Markowski, aczkolwiek jcszcze bardzo znacząca, ulegała systematycznym przemianom ustępując pod wpływem zmian ekonomicznych i społecznych, w tym wzrastającej roli otoczenia tak wiejskiego jak i miejskiego (przemysłowego). Niemniej jednak znaczenie zarówno ekonomiczne jak i kulturowe dworu (majątku) pozostawało w dalszym ciągu istotne. Nie było anachronizmem, jak to chcieli widzieć wówczas i później jego radykalni przeciwnicy. Gdyby nie powojenny ideologiczny holokaust większej własności ziemskiej, ewoluował by, jak można sądzić w kierunku specyficznego dużego gospodarstwa farmerskiego (wskutek między innymi parcelacji), jakiego brak tak wyraźnie odczuwamy obecnie. Praca M. B. Markowskiego, opatrzona licznymi zestawieniami tabelarycznymi i ilustracjami siedzib ziemiańskich Kielecczyzny, to dzieło solidne i niezwykle potrzebne. Stanowi bowiem nieomal pionierski wkład w prezentację tendencyjnie dotąd przedstawianej problematyki. Uwag krytycznych, recenzujący zgłasza niewiele. Pierwsza to niekonsckwencja sądu na temat roli parcelacji. Z jednej strony Autor pisze o jej zdecydowanie negatywnym znaczeniu dla statusu ekonomicznego majątków (s. 10), z drugiej widzi w niej "dobrodziejstwo" dla nadmiernie zadłużonych gospodarstw (s. 119). Rzecz była jak się zdaje o wiele bardziej złożona i wynikała raczej z ówczesnych �295 realiów ekonomicznych, fiskalizmu państwowego (niechętnego majątkom) i ogólnego zacofania gospodarczego kraju. Druga uwaga dotyczy materiału ilustracyjnego - Autor zamieścił szereg cennych reprodukcji ilustracji dworów i rezydencji. Wydaje się, iż celowym by było uzupełnienie o dokumentację, świadczącą o poziomie i sposobie gospodarowania. Szkoda wreszcie, że wymieniono tak skromną liczbę rodzin ziemiańskich. Wynika to chyba z faktu (zasygnalizowanego przez Autora), iż skupił się on na większej własności, głównie w południowej i środkowej części województwa. Są to jednak uwagi marginalne niczym nie ujmujące rzetelności i znaczeniu opracowania. Życzyć należy czytelnikom i Autorowi by podjął trud opracowania generalnego (ogólnopolskiego) zaprezentowanej tematyki z okresem wojennym i powojennym wlącznie. Warsztat, metoda oraz opublikowane dotąd prace predestynują M. B. Markowskiego w pełni do tego zadania. Zdzisław J. Witwicki Gabriel Brzę k, Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca, Wydawnictwo Lubelskie Nowe, Lublin 1994, ss. 200, iI., aneksy, indeks nazwisk. Fragment wstępu Autora: "Nad książką tą pracowałem kilkanaście lat ( ... ) Nie taję, że były trudności z wydaniem tej książki. W powojennym czterdziestoleciu byliśmy bowiem poróżnieni z przeszłością, nasze uczucia i chęci były skrępowane narzuconymi nam z zewnątrz wskazaniami. Słowem brak było atmosfery do wydania książki o pięknym 'geście darowania w roku 1889 bezcennych zbiorów na rzecz narodu przez wielkodusznego patriotę, lecz niestety ... hrabiego; Włodzimierza Dzieduszyckiego" (s. 6). Prosto i prawdziwie. Byłem jednak świadkiem starań Autora o przyjęcie maszynopisu do druku przez różne oficyny wydawnicze oraz placówki Polskiej Akademii Nauk (w tym najbardziej powołane do promocji tego typu badań). Wszędzie spotykał się z odmową. Decyzje dyrektorów tych placówek paraliżował cień "Wielkiego Brata". Nie chciano go drażnić. Dawne Muzeum im. Dzieduszyckich, obdarte z pierwotnej nazwy, było bowiem popularyzatorską placówką drugorzędnej akademii nauk jednej z republik Związku Sowieckiego. Nasi decydenci podrzędnego przecież szczebla historię zespołowego wysiłku naukowego oraz patriotycznego czynu Włodzimierza Dzieduszyckiego postanowili, podobnie jak Panoramę Racławicką, skazać na zapomnienie. Autor jednak nie poddał się, mimo iż III Rzeczpospolita również nie była nadmiernie łaskawa dla Jego dzieła (skromną na książkę dotację, nie pokrywającą kosztów druku, przeznaczył Komitet Badań Naukowych), Życzliwy Zarząd Spółki edytorskiej, głównie prezes i edytor Ewa Zawadzka-Mazurek, dołożyli starań by monografia o ważnej placówce oraz jej twórcy ujrzała światło dzienne. Rozważania swe Autor ujął w siedmiu rozdziałach, które dokumentują dzieje placówki oraz dokonania fundatora: 1. "Geneza polskiego muzealnictwa przyrodniczego", 2. "Początki Muzeum im. Dzieduszyckich", 3. "Włodzimierz Dzieduszycki jako zoolog-ornitolog, myśliwy, pionier ochrony przyrody w Polsce, archeolog", 4. "Włodzimierz Dzieduszycki jako patriota, społecznik, etnograf i organizator wystaw, bibliofil i wydawca", 5. "Rozwój Muzeum za życia jego fundatora", 6. "Dzieje Muzeum po śmierci fundatora", 7. "Ordynaci, pracownicy i współpracownicy Muzeum (sylwetki)". W aneksach umieszczono wykaz członkostw różnych organizacji, jakie otrzymał Dzieduszycki, ofiarowane mu dyplomy oraz spisy eksponatów: ornitofauny, teriofauny i ichtiofauny. Dodajmy do tego, że fundator Muzeum urodził się w 1825 roku, a zmarł w 1899. Gromadził zbiory - nie tylko przyrodnicze - głównie w swych siedzibach w Potu- �296 rzycy (ordynacja Dzieduszyckich) koło Sokala, Lwowie, Zarzeczu koło Jarosławia oraz w Pieńkach (między Złoczowem a Brodami). Wywodził się z rodziny ruskiej, później spolonizowanej, znanej zwłaszcza od końca XVIII wieku z patriotyzmu polskiego. Utworzone zaś przez Włodzimierza Dzieduszyckiego Muzeum, kierowane później przez jego następców: Tadeusza, Pawła i Włodzimierza Dzieduszyckich w końcu XIX wieku było już pierwszorzędną placówką naukową, którą należałoby nazwać narodową, z działami: zoologicznym (najlepiej rozbudowanym), botanicznym, mineralogiczno-geologiczno-paleontologicznym, prehistorycznym oraz etnograficznym. Było ono jednym z ogniw twórczości, porównywalnym z warszawskim Gabinetem Zoologicznym, Muzeum Komisji Fizjograficznej Akademii Umiejętności oraz Muzeum Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Książka Profesora Gabriela Brzęka o Włodzimierzu Dzieduszyckim i utworzonym przez niego we Lwowie Muzeum im. Dzieduszyckich zdumiewa bogactwem materiału o rodzie Dzieduszyckich (dziś zresztą niemal już zapomnianym), pasji społecznej i naukowej ordynatów oraz ich pionierskich badaniach (ornitologia i ochrona przyrody), a także wszechstronności zainteresowań (przyroda, archeologia, historia, etnografia). Autor zdołał poznać niezbędne do pracy archiwalia przed ich zniszczeniem (spalono je w piecu po drugiej wojnie światowej) w obecnym muzeum przyrodniczym. Przede wszystkim jednak korzystał z życzliwej pomocy ostatniego ordynata Włodzimierza Dzieduszyckiego-juniora oraz ze zbiorów zgromadzonych w placówce, która dziś nosi niezbyt zręcznie sformułowaną nazwę Instytut Zoologiczny i Muzeum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. W książce najbardziej wnikliwie zostały opracowane rozdziały poświęcone fundatorowi oraz działowi zoologicznemu placówki, stanowiącemu główny przedmiot zainteresowania Dzieduszyckiego. Po drugiej wojnie światowej Melania Kałużniacka, pracownica Muzeum, mówiła mi, że Włodzimierz Dzieduszycki nie mógł drogą kupna nabyć żubra do Muzeum, w związku z czym miał za osobnika tego gatunku zapłacić carowi wioską, którą posiadał w zaborze rosyjskim. Wspomina o sprawie tej prof. Brzęk (s. 71), pisząc iż pieniądze pochodziły ze sprzedaży klucza Tarnawki w Królestwie Polskim. Nie wszystkie działy w Muzeum im. Dzieduszyckich rozwijały się tak jak zoologiczny. Włodzimierz Dzieduszycki i jego następcy - w miarę swych możliwości - dbali także o zakup minerałów i skał (m.in. pozyskano zbiory Ludwika Zejsznera, wybitnego badacza Tatr). Zgromadzili kolekcje paleontologiczne, które opracowywał profesor uniwersytetu we Lwowie ~ Józef Siemiradzki (publikacje). Niewątpliwie wegetował dział etnograficzny (sądząc ze zdjęcia umieszczonego w książce, wyczulony był na kulturę Hucułów), którym opiekował się w okresie międzywojennym profesor UJK Adam Fischer. Konieczność ograniczenia objętości książki zdecydowała o skróceniu do minimum prezentacji dorobku publikacyjnego pracowników i współpracowników Muzeum. Nie wspomniano, że w Muzeum gromadzono także rękopisy przyrodników, o czym zresztą pisał w 1966 roku w numerze 8 "Prac Muzeum Ziemi" Stanisław Czarniecki w artykule Rękopisy Ludwika Zejsznera zachowane w Muzeum Naukowo-Przyrodniczym we Lwowie. W artykule tym wymieniono 13 pozycji, wśród których były opracowania dotyczące także Karpat słowackich. Gdy po czterech latach od ukazania się artykułu Czarnieckiego poszukiwałem w M uzeum tych rękopisów wskazano mi tylko piec, w którym decyzją dyrektora tej placówki - spalono "starocie". Historia nauki we Lwowie to problem przewijający się w pracach Profesora Brzęka przez wiele lat. Znajdujemy tego wyraz m.in. w książkach Benedykt Dyhowski. Życie i dzieło (pierwsze wydanie w Lublinie w 1981 roku, drugie w oficynie "Biblioteka Zesłańca" Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wc Wrocławiu w 1994 roku) oraz �297 Życie. praca. dzie/o (Wydawnictwo Lubelskie, 1984). W pierwszej z tych książek przedstawiono powiązania naukowe między Dybowskim a Dzieduszyckim. W prezentowanej monografii o Muzeum Autor dodał kilka interesujących szczegółów, a w tym informację, że na wniosek Dybowskiego Uniwersytet Lwowski nadał Włodzimierzowi Dzieduszyckiemu doktorat honoris causa w 1894 roku "za całokształt działalności naukowej i stworzenie placówki badawczej zabezpieczonej finansowo w swym rozwoju utworzeniem Ordynacji Poturzyckiej" (s. 118). Książkę Profesora Brzęka Muzeum im. Dzieduszyckich i jego Twórca wydano w dwóch tysiącach egzemplarzy. JÓze!"Nushaum-Hilarowic7.. Zbigniew XX J. Wójcik Vacys M i Ii u s, Mokslo draugijos ir lietuvil1 etnografija (X I X a. antroji PUSI! (l. pirmoji pusH Mokslo ir enciklopedijv leidykla, Vilnius 1993, ss. 155. Autor - wybitny litewski etnograf starszego pokolenia - dr hab. Vacys Milius poświęcił swoją książkę zobrazowaniu wkładu do badań nad etnografią litewską sześciu XIX- i XX-wiecznych towarzystw naukowych. W krótkiej przedmowie (s. 3-7) najpierw w bardzo zwięzły sposób zarysował uwarunkowania historyczne, dalej przypomniał, że wtedy zajmowano się przede wszystkim językiem i folklorem litewskim, natomiast materiały etnograficzne pojawiały się na marginesie tych głównych zainteresowań. Swoje zadanie badawcze autor określa następująco: scharakteryzować opublikowane studia, materiały i recenzje oraz zachowane materiały rękopiśmienne z punktu widzenia historyka nauki, uwypuklając ich przydatność do dalszych badań. W pracy trafnie udało się autorowi połączyć dwa sposoby relacjonowania; w zasadzie jest to układ chronologiczny - według dat powstania i działalności poszczególnych towarzystw, jeżeli materiały etnograficzne były mniej liczne. Natomiast kiedy działalność w dziedzinie etnografii była większa autor analizował materiał w grupach tematycznych. Zastrzega się też, że historią poszczególnych towarzystw zainteresowany jest tylko o tyle, o ile dotyczy ona działalności na polu etnografii. Przypisy umieszczone są za każdym rozdziałem. Rozdział I (s. 8-37) autor poświęcił najstarszemu - założonemu w 1845 roku Rosyjskiemu Towarzystwu Geograficznemu (w latach 1850-1919 oficjalna nazwa brzmiała: łmperatorskoe Russkoe Geograficeskoe Obscestvo, IRGO). Wiadomo, że od samego początku IRGO wykazywało duże zainteresowanie etnografią; jednakże inaczej wyglądalo to w centrali petersburskiej, w oddziałach terenowych działo się bardzo rozmaicie. Centralne ogniwa towarzystwa stopniowo - najpierw na marginesie badań słowianoznawczych - a na serio dopiero w latach 90. zaczęły programowo penetrować również Bałtów. Niestety największą przeszkodą okazał się brak badaczy znających języki bałtyjskie. Nie mniej dzięki współpracy z miejscową inteligencją, np. nauczycielami, udało się w archiwum towarzystwa zgromadzić 45 opisów (ponad 3000 stron) najwięcej ze Żmudzi i południowo-zachodniej Litwy (Suvalkija) - zresztą o bardzo zróżnicowanej treści i wartości. Poza zgromadzeniem archiwaliów, działalność publikacyjna nie była zbyt obfita. Do najważniejszych wydawnictw V. Milius zaliczył 2 wydania bibliografii zestawionej przez rodowitego Litwina S. Baltramaitisa (wyd. 1891, 1904) oraz prace E. Volterisa (1856-1941) filologa z wykształcenia, a bibliotekarza z zawodu, który poczynając od 1883 roku odbył z Petersburga kilka podróży badawczych na Litwę i ogłosił - poza sprawozdaniami - również inne publikacje warte uwagi etnografa. Natomiast inne drobniejsze materiały zostały przez Miliusa omówione sumarycznie. Ocena działalności towarzystwa dla etnografii litewskiej dana �298 przez autora brzmi: pomimo dobrych chęci efekty ograniczyły Się do publikacji o charakterze materiałowym. Natomiast specjalną uwagę poświęcił autor Oddziałowi Wileńskiemu towarzystwa (oficjalna nazwa: Severo-zapadnyj Otdieł IRGO) działającemu w latach 1867-1876 oraz 1910-1914. W tym pierwszym niespełna dziesięcioleciu (mimo troskliwej opieki władz miejscowych, oddział został w 1876 roku zlikwidowany na polecenie najwyższych wladz państwowych) udało się sporo osiągnąć. W latach 1869 i 1872 wydano i rozesłano 2 kwestionariusze, na które otrzymano odpowiedź z 6 guberni (wileńskiej, kowieńskiej, grodzieńskiej, mińskiej, mohylowskiej, witebskiej); pozyskano w sumie 642 opisy, które do dziś znajdują się w dziale rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Wilnie (sygn. F-34). Dopiero niedawno sięgnięto po ten materiał i zaczęto z niego korzystać. Poza własnymi ankietami opublikowano też rosyjski przekład ankiety znanego gdańskiego uczonego W. Mannhardta (1869). Od siebie dodam, że ankieta ta ukazała się też po polsku w 1864 roku w czasopismach Warszawy i Poznania. Wprawdzie w 1910 roku ten oddział towarzystwa został reaktywowany, ale w dziedzinie etnografii litewskiej autor nie znalazł w jego działalności niczego specjalnie godnego uwagi. Zresztą wtedy już inne towarzystwa zarówno polskie, jak i litewskie wiodły prym w Wilnie. W rozdziale II (s. 37-42) V. Milius zanalizował skromny dorobek wileńskiego oddziału Ogólnorosyjskiego Towarzystwa Technicznego. Historyk etnografii zainteresował się działalnością tej dość efemerycznej instytucji praktycznej, której chodziło o popieranie rzemiosł wiejskich i miejskich; co prawda towarzystwo zostało założone już w 1874 roku, ale oddział wileński działał jedynie w latach 1898-1906. Jednak opublikowano 13 zeszytów sprawozdań, w których znalazło siC; nieco materiałów pożytecznych dla etnografa, które autor wyselekcjonował. Najobszerniejszy jest rozdział III (s. 42-87), poświęcony Litauische Literarische Gesellschaft działającemu w Tylży w latach 1879-1923, a powolanemu do badań nad językiem, etnografią i historią Litwinów żyjących w Prusach Wschodnich; obawiano bowiem się ich całkowitej germanizacji. Później program ten zmodyfikowano rozszerzając obszar zainteresowań na całą Litwę. Jednakże co do Litwy Pruskiej, to przewidywania twórców towarzystwa niestety okazały się słuszne. Towarzystwo powstało staraniem głównie uczonych niemieckich lecz lista jego członków z przelomu wieków obejmowała czołówkę światowego językoznawstwa (dla polskiego czytelnika podam, że należeli do niego J. Baudouin de Courtenay, J. Karłowicz, A. Mierzyński, W. Porzeziński), kilku profesorów królewieckich, miejscowi nauczyciele, pastorzy, przede wszystkim superintendenci obszarów zamieszkałych przez Litwinów Pruskich oraz jako członkowie korespondenci inteligencja litewska zewsząd. Towarzystwo zgromadziło zbiory muzealne, bibliotekę, wydawało swoje czasopismo "Mitteilungen der litauische-literarische Gesellschaft", którego w latach 1880-1912 ukazało się 6 tomów; poza tym ogłosiło drukiem jeszcze kilka cennych wydawnictw, m.in. zbiory melodii pieśni ludowych oraz kościelnych protestanckich, wartościowe opisy etnograficzne etc. Do współpracy i członkostwa wciągnięto też pewną liczbę rodowitych Litwinów, z których jednak tylko nieliczni znaleźli się we władzach towarzystwa. Najwybitniejszym z nich był językoznawca i etnograf Aleksander Kurschat-Kursaitis (1857-1944); w ciągu całego ćwierćwiecza był on prezesem towarzystwa i opublikował tam cenne prace a także pozostawił w rękopisie 4-tomowy słownik litewsko-niemiecki, wydany dopiero w latach 1968-1973. Bardzo ważnym osiągnięciem było wybudowanie w 1905 roku tzw. Domu Litewskiego (Litauisches Haus), w którym pomieszczono bogate zbiory etnograficzne, gdzie odbywały się wystawy sztuki ludowej, organizowano pokazy tkactwa etc. Ponieważ myślano praktycznie dom musiał utrzymywać się sam; zatem po zapłaceniu jednorazowego podatku uzyskano zezwolenie na pobieranie opłat wstępu oraz koncesję na sprzedawanie mleka i przetworów mlecznych. �299 Dzięki tej koncesji handlowej Dom Litewski przetrwał zarówno rozwiązanie towarzystwa, jak i wszystkie zmiany ustrojowe w Niemczech. Działalność towarzystwa zaczęla słabnąć już przed pierwszą wojną światową; i chociaż w 1920 roku na ostatnim walnym zgromadzeniu postanowiono kontynuować dzialalność, to jednak aż do rozwiązania w 1923 roku nie wykazano już żadnej aktywności; w rezultacie nie bardzo nawet wiadomo, kiedy się ono rozwiązalo - w 1923 czy też w 1925 roku. V. Milius omówił dzialalność LLG w następującym porządku: historia towarzystwa, zagadnienia etnograficzne na zebraniach towarzystwa, zagadnienia historiografii etnograficznej, badania nad historią etniczną, badania nad kulturą materialną, badania nad zwyczajami i kulturą duchową, zbiory etnograficzne i ich popularyzacja. W sumie bardzo wysoko ocenił dorobek tego towarzystwa. Dla polskiego czytelnika najciekawszym jest rozdział IV (s. 87-117), poświęcony Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. Autor rozpoczął go od przedstawienia krótkiej historii towarzystwa oraz odnotował, że "Lud" jest najstarszym polskim czasopismem etnograficznym. Kolejno, dość szczegółowo zreferował opublikowane w "Ludzie" - niezbyt przecież liczne - materiały lituanistyczne wraz z recenzjami. Do ważniejszych osiągnięć PTL dla lituanistyki autor zaliczył wydanie w ramach 53 tomu DWOK "Litwy" Oskara Kolberga; omówił dość szczegółowo ten tom, historię wydania i zreferował zawarte w nim materiały. Jednak najwięcej miejsca, bo 20 stron, autor poświęcił omówieniu życia, działalności i głównych prac lituanistycznych Jana Witorta (1853-1903). Z wielkim uznaniem należy podkreślić fakt, że Miliusowi udało się dość dokładnie odtworzyć życiorys Witorta, stanowiący - jak dotąd - najobszerniejszy życiorys tego badacza (należałoby też udostępnić go polskim czytelnikom, co zresztą będzie uczynione w innym miejscu). Z równą troskłiwością autor zajął się też pracami lituanistycznymi Witorta; zreferował 7 jego prac opublikowanych w "Ludzie", 3 prace z "Wisły" oraz po jednej z "Ateneum" i "Przeglądu Powszechnego". Tak więc w sumie zostało scharakteryzowanych 12 prac Witorta. Najwięcej miejsca autor poświęcił naj obszerniejszej pracy Witorta, Zarysy prawa zwyczajowego ludu litewskiego (wyd. 1897/8). Milius bardzo wysoko ocenił tę książkę, która dzięki szerokiemu doborowi zagadnień tam poruszonych, obfitości wykorzystanego materiału oraz konsekwentnej metodzie nie została - jak dotąd prześcigniona. Omówienie kończy się uwagą o skromnej recepcji tej książki. Nałeży więc mieć nadzieję, że dzięki V. Miliusowi zwiększy się zainteresowanie pracami Witorta na Litwie. Warto też odnotować, że w ciągu ostatniego lO-lecia w Polsce nieco uwagi poświęcili Witortowi etnograf W. Baranowski i falkiarystka H. Kapełuś. Rozdziały I, II i IV poświęcone są działalności obcych towarzystw naukowych, które tylko marginesowo zajmowały się kwestiami lituanistycznymi; jedynie Litauische-Literarische Gesellschaft (rozdział III) zajmowało się wyłącznie tematyką lituanistyczną· Natomiast dwa ostatnie rozdziały autor poświęcił dwom towarzystwom litewskim. Zmienia się też tutaj sposób referowania - zamiast szczegółowego charakteryzowania obcojęzycznych prac wystarcza zwięzłe sygnalizowanie konkretnej problematyki etnograficznej "wypreparowanej" niejako z całości. Najlepiej widać to w rozdziale V (s. 117-127), gdzie omówiona została działalność etnograficzna Litewskiego Towarzystwa Naukowego (Lietuvil) Mokslo Draugija) z lat 1907-1940; jego organem było czasopismo "Lietuvil) Tauta" (w latach 1907-1935 ukazało się 5 tomów). Jego pierwszym prezesem przez 20 lat był lekarz i folklorysta dr J. Basanavicius (1851-1927), jedna z czołowych postaci litewskiego odrodzenia narodowego, on też nadał kierunek działalności towarzystwu, któremu pozostało wierne do końca swego istnienia. Była to organizacja naukowa, oświatowa i kulturalna, a także pierwsza litewska instytucja, która planowo zajęła się gromadzeniem folkloru i etnografią litewską, wciągając do �300 tego szerokie warstwy specjalistów, jak i amatorów, zarówno uczonych, jak i gimnazjalistów. V. Milius skoncentrował się wyłącznie na pracy etnograficznej towarzystwa. W ostatnim rozdziale, VI (s. 127-143), autor zajął się działalnością Towarzystwa Krajoznawczego wSzawIach (Siauliv krastotyros draugija) istniejącego w łatach 1927-1944, omawiając kolejno: dzieje towarzystwa, gromadzenie materiałów etnograficznych, etnografia w wydawnictwach towarzystwa. Ta organizacja kierowana przez prawnika P. Bugailiskisa (1883-1965), licząca około 160 osób - z czego połowę stanowiła miejscowa inteligencja - potrafiła rozwinąć bardzo owocną działalność: 1. przejęła i rozwinęła muzeum krajoznawcze "Ausra" (bodajże trzecie miejsce na Litwie pod względem liczby obiektów etnograficznych; 2. już od 1925 roku zaczęła planowo gromadzić - obok obiektów muzealnych - dokumentację rysunkową, fotograficzną etc., ważną z tego względu, że oblicze wsi zmieniało się wtedy bardzo szybko w związku z reformą rolną. Organizowano też krótkie wycieczki penetracyjne kilkuosobowych grup. W sumie, w ciągu pierwszego lO-lecia odbyto 156 wycieczek lub wręcz ekspedycji badawczych do około 500 miejscowości, podczas których zgromadzono (oprócz obiektów muzealnych) prawie 2000 zdjęć, około 1000 rysunków i planów oraz opisy pochodzące z 53 gmin; 3. rozwinęła działalność instruktażową, pierwszy, ogólny kwestionariusz ogłoszono już w 193] roku, a w latach 1932-42 ogłoszono 22 ankiety tematyczne; 4. wydawała własny periodyk "Gimtasai krastas"; w latach 1934-43 ukazało się 3] numerów o łącznej objętości 2400 stron - 60% z tego zawiera treść etnograficzną. Z czasopismem tym współpracowało 85 autorów z całej Litwy, z tego 62 pisywało na tematy etnograficzne. Zrobiono bardzo wiele, mimo że do dyspozycji towarzystwo miało tyłko niewysokie subwencje samorządowe lub ministerstwa oświaty. Godnym odnotowania jest fakt, że nie tylko sami byli dobrze zorganizowani, byli też inicjatorami i organizatorami 3 kolejnych zjazdów krajoznawców i muzealników litewskich, które odbyły się w latach 1928, 1933, 1935. Książkę zamyka podsumowanie, w którym Autor z uznaniem podkreślił współpracę międzynarodową oraz zakończył apelem o potrzebie publikacji najwartościowszych materiałów w języku litewskim. Dla zagranicznego czytelnika bardzo pożyteczne jest krótkie streszczenie niemieckie: "Wissenschaftliche Gesellschaften und die litauische Ethnographie" oraz dodatkowy spis treści po niemiecku. Przydatny jest też indeks nazwisk, z tym że oryginalna forma nazwisk obcych umieszczona jest na drugim miejscu. Podsumowując należy stwierdzić, że V. Milius w swojej książce napisanej bardzo zwięzłym stylem dokonał nie tylko gigantycznej pracy rejestracyjno-weryfikacyjnej. Wprowadził nowe fakty, a swoimi bardzo wyważonymi sądami odsiał ziarno od plew. Tak więc w sumie powstał znakomity przewodnik dla wszystkich zainteresowanych etnografią litewską. Wobec tego należałoby wyrazić nadzieję, że autor zechce rozszerzyć krąg swoich czytelników i opublikuje swoją pracę chociażby w obszernym streszczeniu - w którymś z języków kongresowych. Witold Armon Slimane Zeghidour, La vie quotidienne Hachette, Paris 1989, ss. 447. a la Mecque de Malwmet a nos jours. Jednym z podstawowych obowiązków muzułmanina jest pielgrzymka (had:d:) do miejsc świętych, z których za najważniejsze uznaje się Mekkę, Medynę i Jerozolimę. Dla wielu wyznawców Mekka jest "Domem Boga" określanym jako Haram, czyli "sacrum �301 i zakaz" l dla innowierców. W ciągu wieków jej wielkość i swoistą świętość opiewano w poezji, przcdstawiano w opowiadaniach, w relacjach z podróży ukazując specyfikę i atmosferę, w jakiej wypcłniany jest jeden z fundamentalnych filarów islamu. Próby odkrycia tajemnicy pielgrzymowania do Mekki notuje się w XIX wieku. Wówczas to pojawiły się reportaże pisane przez "fałszywych pielgrzymów". Za najslawniejsze uchodzi dzieło Brytyjczyka, F. R. Burtona pl. Personnal narrative of pilgrimage lo al-Madinah and Meccah2. Teksty pochodzące z ubiegłego wieku pełnią rolę swoistego dokumentu. Informacje jakie przenikały z tak szczelnie zamkniętego dla innowierców świata, niestety, najczęściej były niepełne, pobieżne, zbyt ogólne. Slimane Zeghidour, Algierczyk zamieszkały we Francji, w książce La vie quotidienne ci la Mecque de Mahomet ci nos jours (Życic codzienne w Mekce od Mahometa do naszych czasów) opisał własną pielgrzymkę do Mekki, jaką odbył w 1988 roku. Jest to reportaż, oparty na materiale historycznym, wywiadach, obserwacji uczestniczącej i danych statystycznych. Książka składa się z czterech części. Pierwsza zatytułowana "Aller a la Megue" (Droga do Mckki) wprowadza czytelnika w historię miasta, jego związki z islamem, ukazuje znaczenie świątyni AI-Kaby, stanowiącej orientację dla wiernych całego świata - "Kibla to jest kierunek Kaby, ( ... ) błogosławieństwo (... ) i początek drogi ludzkości ku przeznaczeniu. Skrzyżowanie boskich objawień" (s. 6, 8). Odwołuje się do Koranu jako niepodważalnego żródła traktowania Mekki w kategoriach sacrum. Równocześnie Autor przybliża czytelnikowi specyfikę i organizację pielgrzymowania. W islamie rozgranicza się dwie formy pielgrzymek - Mała (umra) i wielka (hadżdż). Autor opisuje obrzędy wypełniane przez hadżdża. Interesująca okazuje się wzmianka o zachowaniach obowiązujących muzułmanina już przed opuszczeniem własnego kraju. Otóż o podjętej decyzji informuje on wspólnotę, zapraszając na specjalny poczęstunek. W atmosferze szczególncj radości podkreślanej okrzykami you you (zagharidy) wierni realizują nakaz tradycji zawarty w formie "sól i woda" co oznacza: "zaprzestanie obelg, zanikanie sporów i zaciskanie więzów przyjaźni" (s. 27). Równocześnie przyszły hadżdż przed wyjazdem do Mekki ,,«musi zmicnić skórę», co czyni w hammam (łaźni), gdzie rytualnie dokonuje ablucji całego ciała" (s. 45). Autor zwraca uwagę na prośby najpobożniejszych o wodę ze źródła Zemzem. Wkraczaniu w inny świat sprzyja już atmosfera w samolocie, wszyscy pasażerowic, podobnie ubrani, zmierzają w tym samym celu. Jednoczy ich ihram, co "równocześnie oznacza stan sakralizacji, jakiemu musi się podporządkować pielgrzym przed wejściem na święte terytorium oraz jego obrzędowe ubranie, które składa się z dwóch długich białych części nie zszytych, pełniących rolę opaski i szala" (s. 418). W relacji Autora Mekka ukazuje się uduchowionym miastem. Muzułmanin czuje się zespolony z ideą wiecznie trwającego czasu, rozumianego jako codzienne powtarzanie przeszłości (s. 18-19). Równocześnie świat nacechowany sakralnością współistnieje i roztapia się w kupieckiej codzienności. Życie toczy się podwójnie, wyznaczone czasem pielgrzymowania i zwyczajnością, która nota bene zakłóca rytm czasu świętego: "Wypełnianie obrzędów piclgrzymkowych zmienia miasto w najbardziej handlowy stragan świata ( ... ). Wiek złoty staje się wiekiem pieniądza" (s. 16). Związek z przeszłością, "powtarzanie czasu" oddaje zdanie zapisane w epoce średniowiecza przez palestyńskiego geografa Maqdissi (zm. 988): "W Haram królują niesamowity żar, morderczy l Harw/J w języku arab. oznacza zakaz. Terminem tym określa się święte miejsca islamu Mekkę, gróh Mahometa w Medynie i obszar wokół niego oraz dwa meczety wraz z tarasami w Jerozolimie. 2 Dzieło zostało wydane w Londynie w ł893 roku, w 2 tomach, wydawnictwo Tyłsan and Edwards. �302 wiatr i roje much" (s. 73). Zdaniem Autora "ta szokująca formula nie straciła na aktualności" (s. 73). Część drugą pL "Dans łe jardin de Dicu" (W ogrodzie Boga) tematycznie można podzielić na dwa podstawowe problemy realizowane w odmiennej perspektywie czasowej. Zwyczajność wiąże się z wielogodzinnym oczekiwaniem na lotnisku na kontrołę paszportową. Sakrałność nadzwyczajna pojawia się w obszarze Świątyni Kaby, do której przybysze powinni dotrzeć, zgodnie z nakazem, natychmiast po dopełnieniu formalności organizacyjnych. Centralne micjsca zajmowane są przez mężczyzn. "Kobiety pozostawione w oddaleniu, tuż przy ulicy, lepiej słyszą jazgot samochodów niż pochwalne okrzyki wiernych. Niektóre siedzą spokojnie skupione, inne śpią owinięte prześcieradłem (s. 155). Autor podkreślając zasadę separacji, akcentuje aktywność mężczyzn. Kobiety w jego relacji ukazują się jako istoty, dla których "Płodność jest jedyną radością. Mężowie mogą je traktować jak służące, dla synów są jak królowe, a dla córek wzorem do naśladowania" (s. 156). Tłum na placu wokół Świątyni Kaby tworzy tak hermetycznie zamkniętą przestrzeń, iż praktycznie nie ma możliwości swobodnego poruszenia się. Zdarzają się zawały serca, zadeptania, wylewy i inne nieprzewidziane zgony, ale śmierć w tych okolicznościach traktowana jest jako szczęście: "Umrzeć w Domu Boga daje natychmiastowe wejście do Raju" (s. 157). Interesujące okazują się opisy: czarnego kamienia, jego siedmiokrotne okrążanie, recytacja Allah Akbar (Allah jest Wielki), pokłon przed "stacją" Abrahama i wejście do podziemi z wodą doprowadzoną ze źródła Zemzem: "Wierni ustawiają się przed ścianą z kranami, z których płynie zimna święta woda ( ... ). Rytualne mycie orzeźwia ( ... ). Jest to moment odpoczynku i zapomnienia o codzienności (s. 170). Kolejny etap prowadzi pielgrzymów do skały Safa, położonej u stóp góry Kabaz, gdzie wierni zwróceni w stronę Kaby z całych sił chwalą wielkość Boga. Tu też pomiędzy dwoma wzniesieniami zaczyna się i kOllczy rytuał. Szczegółowe opisy dotyczą kolejnych rytów, wypełnianych bardzo skrupulatnie. Łączenie różnych tematów na zasadzie dygresji pojawia się w tej książce wielokrotnie. Na uwagę zasługuje refleksja dotycząca postaci eunuchów, czyli "strażników świątyni". Otóż kastracja, znana już w czasach antycznych i Arabii przed islamskiej, nie znajduje uzasadnienia w islamie. W świetle kronik arabsko-muzułmańskich "eunuchowie", niewolnicy biali i czarni, tworzyli liczną grupę w Domu Islamu (... ). Źródła są bardzo dyskretne o ewentualnych praktykach kastracyjnych w środowiskach islamskich (s. 229, 230). Kwestię tę Autor omawia w aspekcie historycznym, odwołując się do wielkich dynastii Omajjadów z Damaszku, Fatymidów, kalifatu ottomańskiego z XV wieku. Stwierdza, iż współcześnie notuje się 17 eunuchów w Mekkce i 19 w Medynie. Ich tradycyjne zajęcia obejmują funkcje dozorcy, sprzątacza i strażnika. W części III pL "L'exode" (Eksodus), podobnie jak w poprzednim rozdziale. w prezentacji poszczególnych etapów wypełniania obrzędu, przewijają się sprawy zwyczajne i dygresje historyczne. Podczas całej pielgrzymki uczestnik musi tak postępować, aby nieustannie trwać w stanie czystości. Strach przed jego utratą urasta niekiedy do rangi swoistej obsesji. Wśród wiernych prowadzone są nieustanne dysputy czy ów nakaz nie został naruszony. Stan sakralizacji zakazuje wiernemu m.in. "drapania się w głowę i obcinanie paznokci" (s. 257). Stany lękowe manifestują się szczególnie na pustyni. Zgromadzeni wokół świętej skały Arafat naśladują gesty Proroka i z niepokojem oczekują zachodu słońca, albowiem pielgrzymi zgodnie z rytuałem (ifada)3 zobowiązani są jak najszybciej dotrzeć do Muzdalify, kolejnego etapu pielgrzymowania. Napięcie, emocje i pośpiech powodują często, że dla słabych i chorych pielgrzymka kończy się w Arafacie. Podczas nocy spędzonej w Muzdałifie przy blasku ognisk 3 i{ada w jęz. arab. waczy szybką procesj~. �303 i sztucznych świateł wierni muszą zebrać 49 kamyków wielkości bobu. Służą one do obrzucania posągów szatana w Minie. Pierwsze promyki słońca wywołują ponownie atmosferę ilady, albowiem w popłochu wierni zmieniają miejsce kierując się ku Minie. Tam też spontanicznie dokonuje się rytuału kamienowania Wielkiego Szatana siedmioma kamieniami, pozostałe 42 przeznaczone są na wizerunki Małego i Średniego Szatana. Jest to kolejne miejsce, gdzie muzułmanin może zakończyć swoją pielgrzymkę. Aktualnie pobyt w Minie trwa od dwóch do trzech dni i stanowi przygotowanie do wypełnienia ofiary z barana. W ostatnim rozdziale "A la cou du roi" (Na królewskim dziedzińcu) Autor przedstawia Mekkę jako typowe miasto współczesne, przede wszystkim wielką metropolię handlową, gdzie dokonują się wielkie transakcje oparte na sprzedaży "złota, srebra, jedwabi, ziół i tradycyjnych medykamentów oraz różnego formatu dewocjonaliów" (s. 358). Istnieją jednak towary objęte zakazem sprzedaży. Są to "instrumenty muzyczne, futra, lalki i pluszowe zabawki przedstawiające żywe postacie, prezerwatywy i inne środki antykoncepcyjne oraz napoje alkoholowe" (s. 358). Mekka, w relacji Autora, wydaje się mieć wizerunek podwójny: sakralny i merkantylny. Liczne meandry tematyczne (historyczne, religijne, handlowe, polityczne) wzbogacają niewątpliwie wartość książki. Nie jest to tylko sucha relacja, ale fascynujący reportaż o życiu codziennym. Nadzwyczajność tkwi w odsłanianiu innego świata, ukrytego w modlitwie kierowanej do Allaha. Tekst można uznać za kontynuację reportażu Rihla (czyli wędrówka w dalekie kraje), który nawiązuje do tradycji średniowiecznych, a konkretnie do pielgrzymki, jaką odbył Mahomet w 632 roku. Sposób prezentacji problemu wydaje się zmierzać do zamazywania białych plam związanych z pielgrzymowaniem muzułmanów do Mekki. Kończąc omawianic tej niezwykle interesującej książki, należy zwrócić uwagę na jej formę edycyjną. Wprowadzone mapy muzułmańskich miejsc świętych oraz kilkanaście fotografii czarno-białych nadają tekstowi walor wizuałny, dane statystyczne z lat 1986-1987 dokumentują liczbę pielgrzymów z poszczególnych krajów. Arabia Saudyjska, w świecie muzułmańskim uznana za "strażniczkę miejsc świętych" (s. 35) realizuje własną politykę związaną z pielgrzymowaniem, przydzielając każdemu państwu muzułmańskiemu określony limit uczestników (tzn. 1 na 1000 mieszkańców). Koszty uczestnictwa pokrywane są przez poszczególne kraje. Polecana książka stanowi zatem interesujące źródło wiedzy z zakresu orientalistyki i etnologii. Anna Barska Vaclav L. Serosevskij, Jakuty. Opyt etnograficeskogo issledovanija, wyd. 2, Moskva 1993, ss. 736, ił. (przedmowa - S. A. Stiepanov, komentarze - M. K. Zornickaja, S. F. Muchamed'jarov, opracowanie graficzne - V. K. Kuzniecov, indeks osób i nazw geograficznych - P. N. Jakovleva; wydanie sponsorowała Spółka Akcyjna "Zoloto Jakutii" Republiki Sacha). Pierwsza edycja tej książki ukazała się w Petersburgu w 1896 roku nakładem Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. W nieco zmienionym kształcie dzieło to autor ogłosił w 1900 roku w Warszawie pl. 12 lat w kraju Jakutów (rzecz później powtórzono jeszcze dwa razy). Dzieło zostało zaliczone do klasyki etnograficznej i we fragmentach było drukowane w innych krajach (np. w 1901 roku w Anglii). W najnowszej edycji wstępny szkic S. A. Stepanova nosi tytuł: V. L. Serosevskij i Jakutia. Informuje on czytelników o autorze książki i jego 12-letnim przymusowym �304 pobycie na zesłaniu na Syberii. Podaje także przegląd publikacji Sieroszewskiego, w tym wymienia ogłoszony w 1902 roku szkic W kraju Sacha. Podano również informacje a wyprawie Sieroszewskiego do Japonii (razem z Bronisławem Piłsudskim) oraz o losach autora po powrocie do kraju rodzinnego. Podkreślono ponadto. że w opracowaniu - w tym w komentarzach - starano się możliwie wiernie zachować osobliwości tekstu, głównie - dziś już zapomniane - stare słownictwo jakuckie. Wszelkie odstępstwa od oryginału zostały starannie opisane w komentarzach M. 1. Zornickiej i S. F. Muchamed'jarova. Komentarze umieszczono na końcu książki, odwołując się do odpowiedniej strony tekstu opracowania Sieroszewskiego. Na końcu znajduje się także indeks krzyżowy, obejmujący wszakże tylko tekst Sieroszewskiego. Wartość niniejszej edycji, dziś przecież źródła historycznego, polega na treści komentarzy oraz indeksu. Wydawcy dysponowali bowiem literaturą (w tym także opracowaniami kartograficznymi), które poza Syberią są praktycznie niedostępne. W przedmowie i komentarzach wskazano ponadto na opracowania uwzględniające wątki ledwie naszkicowane w opracowaniu Sieroszewskiego, a stanowiące przedmiot studiów etnografów rosyjskich po ukazaniu się książki Jakuly w 1896 roku. Nowa edycja dzieła polskiego zesłańca - wydana w 40 tys. nakładu - na pewien czas zaspokoi zapotrzebowanie etnologów z różnych krajów. Z pewnością pomoże także polskim historykom nauki podczas kolejnego wznowienia tego opracowama. Jakuly. Opyl etnograjiceskogo issledovanija Sieroszewskiego to książka o ogromnej wartości, także historycznej. Jej autor w 1880 roku, gdy po raz pierwszy zobaczył ziemie jakuckie, nie miał przygotowania do tego typu badań. Mimo to drogą samouctwa posiadł ogromną wiedzę przyrodniczą, wypracował własne metody studiów etnograficznych i przygotował do druku opracowanie porównywalne tylko z Edwarda Piekarskiego słownikiem jakucko-rosyjskim. Zresztą Piekarski, podobnie jak i Bronislaw Piłsudski, oraz wielu innych zesłańców, byli również samoukami. Osiągnęli jednak więcej niż kierownicy wielkich ekspedycji badawczych. Dokonali tego. jak to wnosić można z ich tekstów, dzięki serdeczności do - na ogół pogardzanych przez Rosjan tubylców. Książka Sieroszewskiego Jakuty to również ciekawy dokument historii etnografii z końca XIX wieku. Zwraca w nim uwagę wstępny rozdział o elementach środowiska przyrodniczego (położenie, klimat, świat roślinny i zwierzęcy), któremu podporządkowano kulturę materialną i duchową mieszkańców północnej Syberii. Autora interesowały także problemy natury bardziej ogólnej, w tym pochodzenie plemion, cechy antropologiczne, zajęcia, ubiory, wierzenia itp. Marginalnie - co zrozumiałe - przewijają się kwestie związane ze stosunkami tubylców z ludnością napływową. Pod tym wzgłędem wiele istotniejszych informacji przekazał Sieroszewski w artykułach, które nie weszły do opracowania podstawowego. Republika Sacha (Jakucja) jest częścią Federacji Rosyjskiej o dużej autonomii. Jej władze czynią wszystko by utrwalić w druku klasyczne opracowania dotyczące tego kraju. Czynione są starania o druk licznych rękopisów Wacława Sieroszewskiego, zachówanych w archiwum Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu. Jako pierwszą wydano omawianą książkę. A może wydawcy tej publikacji podjęliby trud zorganizowania międzynarodowej konferencji na temat wkładu Polaków w poznanie Jakucji. Sądzę, że i strona polska sprzyjałaby tej inicjatywie, zwłaszcza teraz gdy bez skrępowania można mówić i pisać o dziejach Polaków na Syberii. Zhigniew J. Wójcik �305 Dusan H o I y, Ctibor N e ć a s, Źalujici pisen. O asudu Ramii v nacistickych kancentraćnich tóborech, Ustav lidovć kultury, Straznice 1993, ss. 152, fot., diagramy, nuty. Praca zawiera sześć rozdziałów, trzy z nich są materiałowe: Pieśń "Ausvicate hi kher baro" (Wielkie więzienie oświęcimskie) z komentarzem śpiewaczki Rtizeny Danielovej, drastyczny opis działania cygańskiego sztubowego, dwie improwizacje z życia w obozie śpiewaczki Heleny Malikovej. Obie przeżyły Oświęcim, zabrane z rodzinnych Moraw. Rozdział historyczny opracowany przez C. Nećasa omawia losy Cyganów na czeskich ziemiach od 1921 do 1942 roku, to znaczy do pierwszych transportów do obozów zagłady, oraz życie Cyganów w samej Brzezince. Dalej życiorys Rtizeny Danielovej, cygańskiej śpiewaczki, napisany przez Dusana Holćgo. Cykle pieśni, tematycznie związanych z zagładą Cyganów, szczegółowo zanalizowane są również przez D. Holego. Widać w tej pracy, jak trudno połączyć rozumienie i metodę folklorysty, z pojmowaniem i sposobem postępowania historyka. Autorzy sami to przyznają we wstępie, dlatego położyli nacisk na stronę dokumentacyjną. Słynne zalecenie H. Himmlera, żeby akcje przeciwko ludności żydowskiej i cygańskiej wykonywać z "całkowitym brakiem humanitaryzmu", ilustrowała codzienność obozowa. Jej szczególnym przejawem była niedziela 30 maja 1943 roku. Po przyjeździe do obozu tysięcy Cyganów, Mengele pozwolił im żyć kilka dni spokojnie w kręgu rodzinnym. Właśnie w niedzielę zachęcał ich do tańców przy ogniskach. Do rana. Rano musieli zdjąć ubranie, ozdoby, złożyć instrumenty i przejść do "kąpieli". Niemieckich Cyganów kazał zaraz żywcem spalić. Likwidacja obozu odbyła się równie "po ludzku". Ponad 3000 starszych, matek z dziećmi i sierot, po wieczornym apelu 3 lipca 1944 roku, zostało zagazowanych w piątym krematorium. Do końca się tego nie spodziewali, byli łatwowierni jak dzieci, dlatego ich likwidacja sprawiała trudność nawet oprawcom. Czeski Żyd, lekarz w obozie, opisuje panikę Cyganów, gdy poczuli zbliżający się koniec. Piekielny wrzask zbliżał się do kolejnych bloków, które opróżniano z więźniów. Esesmani byli pijani, każde zachowanie brali za osobistą zniewagę, podobni diabłom miotali się wśród ludzi. Cyganów w Protektoracie Czech i Moraw było około 7000. W Czechosłowacji byli ewidencjonowani od 1927 roku jako aspołeczni. W 1939 na Morawach we wsi Hodonin i w Czechach we wsi Lety zostały utworzone obozy pracy dla osób powyżej 18 lat, unikających zatrudnienia. Więźniów - Cyganów było w nich od 10-25 procent. Te obozy przetransportowano do Oświęcimia w latach 1942-1944. Spis Cyganów, cygańskich mieszańców i ludzi żyjących "cygańskim sposobem" zaczęto 2 sierpnia 1942 roku. Dostali cygańskie legitymacje zamiast dowodów tożsamości. Byli jako niearyjczycy z góry osądzeni. Obozy pracy zostały zamienione na przejściowe, które miały gromadzić Cyganów do wywózek. Celu i przyczyn deportacji Cyganie nie znali, nade wszystko nie byli w stanie tego zrozumieć. Najwięcej umarło w lecie 1943 i w zimie 1943/44 roku. Więzy rodzinne, tak drogie Cyganom, rozpadły się. Głód, pragnienie, zimno, nieustanna groźba śmierci - komin krematoryjny był ciągłym tematem rozmów. Naziści niszczyli tych ludzi ze względu na to, że nie umieli się wyrzec tradycyjnego sposobu życia i stanowili mniej cenną rasę, którą trzeba wygubić. Na 5500 zatrzymanych uratowało się 500. Może zbyt dokładnie streszczamy historyczną część pracy. Aby przedstawić powstawanie i trwanie pieśni "Ausvicate hi kher baro", trzeba znać warunki jej funkcjonowania. Nie mamy pewności, że ta "pieśń skarżąca" została ułożona w samym obozie. Mimo potwornych warunków więźniowie grali, śpiewali i tańczyli, kwitły miłość i zazdrość. Cyganie wykonywali pieśni czeskie, niemieckie, słowackie. Część Cyganów nie mówiła dobrze cygańskim językiem, w rodzinach go nie używali. Pisowni cygańskiej 20 - Lud t. LXXVII �306 praktycznie nie ma. Późniejsze zapisy tej pieśni są dokonane przy użycIU języka czeskiego, słowackiego, polskiego. Kiedy więc pieśń powstala i kto ją zlożyl? Ruzena Danielova (1904-1988) uważała ją za swoją. Ułożyla ją ze smutku po stracie męża i dzieci. Ta ośmiozgłoskowa i siedmiozwrotkowa lamentacja fragmentarycznie przedstawia życie w obozie. R. Danielova była analfabetką, podobnie inne śpiewaczki wspomniane w książce. Mogła sama dostosować słowa do znanej melodii, pieśń chyba nie jest oryginalna. Cykl "Ausvicate ... " obejmuje 9 pieśni. Mi~dzy morawskimi. polskimi i słowackimi wariantami występują podobne motywy lub ich połączenia. Strona muzyczna przypomina pieśń cygańską z "Dade (ojciec) Zingaricum" z 1639 roku i pieśni nabożne z XVII wieku. Bezpośrednio melodia wzięta jest z więziennej pieśni "Oda kalo cirikloro" (Ten czarny ptaszek), która jest ogólnie znana. Popularna pieśń jest najczęściej krótka, pieśń obozowa - długa. W cyklu pieśni o ptaszku nie zawsze słychać o więzieniu. Porównania autor nie przeprowadził dokladnie z powodu niepelnej reprezentacji pieśni "Oda kalo ... ". Inny cykl stroficzny "Andr'oda taboris" (W tym taborze), również zawierający pieśni o zagładzie, sięga głęboko w XIX wiek. Dokładne prześledzenie cykli pieśni cygańskich jest utrudnione z powodu migracji powojennych. Pieśń mogla powstać we wschodniej Słowacji, a za kilka dni śpiewali ją w zachodnich Czechach. Trzeba tu zaznaczyć, że slowaccy Cyganie nie byli objęci eksterminacją. Jeh pieśni mówią tylko o więzieniach i obozach pracy. Przywiązanie śpiewaków do "ich" pieśni polega na "ćaće", czyli prawdziwości. Miesza się tu rzeczywistość ze snem, chęć ze spełnieniem, przeszłość z teraźniejszością, można być w dwóch miejscach jednocześnie. Cygan śpiewając twierdzi, że pieśń jest jego i jednym tchem, że jest stara. Prawda pieśni opiera się także na wydarzeniu, które opisuje. Powolne śpiewy mają oprawę rytualną. Poprzedzone są prośbą o wysłuchanie; po wykonaniu śpiewak wszystkich pozdrawia. Typowe są wyrażenia skrótowe. zmiany występują zależnie od nastroju. Autor sugeruje, że pieśń obozowa zaniknie wraz z naocznymi świadkami, co najwyżej zostanie zapisana. Cyganie będą śpiewali o innych wydarzeniach, trzymając się tradycyjnych mclodii. Na końcu książki umieszczone są powolne, niestroficzne improwizacje, właściwie lamentacje Heleny Malikovej, utalentowanej poetki. Zawarte w nich nicświadome oskarżenie brzmi mocno, będąc wezwaniem, byśmy myśląc o Cyganach pamiętali, że rasizm jeszcze nie umarł. Wojciech Dudziak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/625ee0af790e7556ebe5a83d4aa1feff.pdf 510b820affffe37a60c539d987e83bd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2093 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Kubary, Jan Stanisław (1846-1896) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1943 Title A name given to the resource Dwa nieogłoszone teksty o Janie Stanisławie Kubarym / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.223-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Wójcik, Zbigniew J. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ANTONI KUCZYŃSKI Ośrodek Badali Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego DWA NIEOGŁOSZONE JAN SZTOLCMAN t. 77, 1994 ZBIGNIEW J. WÓJCIK Muzeum Ziemi PAN Warszawa TEKSTY O JANIE STANISŁAWIE I KAZIMIERZ STOŁYHWO I JEGO RĘKOPISACH KUBARYM O KUBARYM W Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu pod numerem inwentarzowym 394 (dawniej 315) znajdują się dwa maszynopisy dotyczące Kubarego. Pierwszy z nich to dwustronicowa notatka napisana przez Jana Sztolcmana pt. Jan Kubary (wspomnienia), opatrzona pieczęcią proweniencyjną z napisem: Ze zbiorów śp. prof. St. Poniatowskiego, drugi - również dwustronicowy, ale pisany na innej maszynie - składa się z tekstu Kazimierza Stołyhwy pt. Jan Stanislaw Kubary, oraz kilkuwierszowego zapisu informacyjnego z podpisem: Redakcja. Obydwa teksty znane były historykom nauki, a zwłaszcza Witoldowi Armonowi, autorowi życiorysu Kubarego w Polskim słowniku biograficznym 1, oraz Konradowi Wypychowi, badaczowi dokonań wybitnego podróżnika 2. Kwerenda publikacji Sztolcmana 3 i Stołyhwy4 zdecydowała o wprowadzeniu do tytułu niniejszej notatki słowa: nieogłoszone, choć - teoretycznie rzecz traktując - mogła się ukazać jej zmodyfikowana wersja o spotkaniu dwóch podróżników: Kubarego sławnego badacza Oceanii i Sztolcmana - niedoszłego absolwenta Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, jadącego do Peru. Pierwsze zdanie swej notatki Stołyhwo rozpoczął następująco: "Dwanaście lat upłynęło od chwili, gdy w dali od ziemi, która go wydała, zmarł Jan Stanisław Kubary (Uf. 1846 f. W Warszawie, um. 9 października 1896 r. na wyspie Ponape) [.. T. Tym samym zapisał powstanie tego tekstu na przełom 1906 i 1907 roku. W przypisie powołał się jednak na tekst Ludwika Krzywickiego z Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej, który został ogłoszony w 1908 roku. Notka informacyjna z podpisem: Redakcja - wskazuje, że Stołyhwo uzyskał dwa rękopisy Kubarego wraz z jego listem oraz fotografiami z papierów pozostałych po śp. prof. Karolu Jurkiewiczu 5, do którego trafiły W. Armon, Kuhary, w: Polski s/ownik hiogra./lczny. t. XVI, Wrocław 1971, s. 12. Por. m.in. K. Wypych, W cieniu fe. Śladami Jana Stanis/awa Kubarego, Wrocław 1969, ss. 180. J Por. ich spis umieszczony w artykule: J. Domaniewski, Jan Szloleman /854-1928, "Prace Państwowego Muzeum Zoologicznego", t. 8, z. 1, 1928, s. 23-48. 4 Por. zwłaszcza: A. Wrzosek, Bihlioql"a{ia amrop%gii polskiej do r. 1955 w/ącznie, Poznań 1959. 5 Karol Jurkiewicz (1822-1908), profesor mineralogii w Szkole Głównej i Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, wybitny popularyzator, współpracownik miesięcznika "Przyroda i Przemysł", i innych periodyków warszawskich. I 2 �224 z redakcji warszawskiego czasopisma "Przyroda i Przemysł". Jurkiewicz zmarł 15 marca 1908 roku. Tym samym Stołyhwo pozyskał rękopisy K ubarego naj wcześniej w poł9wie tego roku i niebawem przystąpił do przygotowania ich dla czasopisma "Swiatowit", wydawanego i redagowanego przez Erazma Majewskiego. . Trudności finansowe zdecydowały, że w latach 1908-1910 "Swiatowit" nie ukazywał się. W tomie tego czasopisma wydanym w 1911 rok u nie ma wzmianki o zamiarze wydania tekstów Kubarego wraz z towarzyszącymi opracowaniami Sztolcmana i Stołyhwy. Ostatni z nich zaakcentował swoją opecność - jako autor i redaktor - w pierwszym powojennym tomie "Swiatowita", obejmującym lata 1924-1928. Włodzimierz Antoniewicz, redaktor periodyku, odnotował jednak, iż cztery rozprawy tomu autorstwa Benedykta Dybowskiego i Kazimierza Stołyhwy ukazały się także osobno w 1924 roku. W kolejnym tomie, z 1929 roku Antoniewicz ogłosił decyzję o zawężeniu profilu pisma do rozpraw ściśle archeologicznych 6, co jednocześnie pogrzebało myśl druku studiów etnograficznych Kubarego. Zresztą w 1921 roku Stołyhwo rozpoczął wydawanie, wspólnie ze Stanisławem Poniatowskim jako redaktorem dzieła etnologicznego, periodyku "Archiwum Nauk Antropologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego". Przytoczona wyżej pieczęć proweniencyjna na wspomnieniu Sztolcmana zdaje się świadczyć, iż rękopisy Kubarego, wraz z opracowaniami towarzyszącymi, trafiły do teki redakcyjnej Poniatowskiego w "Archiwum Nauk Antropologicznych". Zapewne i tym razem zabrakło środków na ich wydanie. Analiza treści różnych opracowań Poniatowskiego wskazuje, że nie sięgał on do rękopisów polskiego badacza Oceanii. Nie przesłał ich jednak do "Ludu", w którym umieszczał swe studia etnograficzne a także - obok Stołyhwy - polemizował z Janem Czekanowskim . Trafiły one tam później, gdy żył jeszcze inicjator ogłoszenia rękopisów polskiego podróżnika w czasopiśmie "Swiatowit". Kiedy Sztolcman pisał wspomnienie o Kubarym - trudno ustalić. Niewątpliwie było to już po śmierci badacza Oceanii. Pisze: "Ostatnią z nim korespondencję przeprowadziłem w 1894 roku, kiedy już bawił na Nowej Gwinei, stąd też pochodzi ostatni list jego z Konstantinhafen z datą 2 lipca 1894 r." Możemy się jednak domyślać, iż podając hamhurski adres Kubarego, chciał wskazać badaczom dokonań podróżnika na możliwość uzyskania w Hamburgu wielu ważnych informacji o jego pracy. Kubary i Sztolcman byli warszawianinami, a ponadto uczyli się - co prawda w różnych latach i na różnych wydziałach - w tej samej uczelni. Gdy spotkali się w 1875 roku w Hamburgu pierwszy z nich był już sławnym podróżnikiem, drugi - w tym roku po raz pierwszy zobaczył morze. Ich ledwie trzydniowe spotkanie zdecydowało o przyjaźni, którą przerwała śmierć Kubarego. Nie można się więc dziwić, iż przystępując do spisania swych wspomnień z podróży do Ameryki Południowej, wydrukowanych w 1912 roku, nie omieszkał ukazać związków Kubarego z przyrodnikami warszawskimi, skupionymi wokół Władysława Taczanowskiego w Gabinecie Zoologicznym 8. Por. "Światowit", L 13, 1929, s. VII-VIII. Por. "Lud", L 23, 1924 i L 24 z 1925 (dyskusja na margincsic opublikowancj przez Stanisława Poniatowskiego w 1924 roku książki pl. Podłoże rasowe kul/ur zasadniczych). 8 Władysław Taczanowski (1919-1890), zoolog i autor wiciu prac (zwłaszcza ornitologicznych). W warszawskim Gabinecie Zoologicznym pracował od 1855 roku tworząc ZCI1 ważną placówkę badawczą w skali światowej. 6 7 �225 Zresztą badacz Oceanii .drukując w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1873 roku swe Ohrazki z Wysp Zeylarskich na Oceanie Wielkim w 1870 roku znany był także w innych środowiskach skoro w ogłoszonym w 1874 roku tomie Enc~'klopedii o(jólnej wiedzy ludzkiej umieszczono o nim taką oto informaCJę: "Kubary (Jan) współczesny podróżnik, ur. około 1843 w Warszawie, uczęszczał na wydział medyczny w Szkole Głównej, którego nie ukończywszy, wyjechał do Niemiec i w r. 1869 przyjął na lat 5 obowiązki agenta domu bankiera Godeffroy i wysłany został na Ocean Spokojny w celu dostarczenia przedmiotów etnograficznych i przyrodniczych do Muzeum Godeffroy'a w Hamburgu. Od tej pory zwiedził znaczne części wysp należących do archipelagu Pelew, Mulgrawe i ~alick czyli tak zwane Wyspy Karolińskie, a oprócz tego wysp Samoa czyli Zeglarskich. Opis podróży swoich w języku niemieckim umieszcza w hamburskim czasopiśmie etnograficznym: "Journal des Museums Godeffroy". Ostatnią podróż w języku polskim, druk. w "Tyg. ill." na r. 1873, n. 288 i następ."9. Warszawska "Gazeta Polska" w numerze z 10(22) września 1875 roku w "Kronice miejscowej" umieściła inną, znaczącą informację: "Nasz Gabinet Zoologiczny wzbogacony został w tych dniach 30-tu okazami ptaków z Wysp Zeglarskich; nadesłał je do Warszawy p. Kubary, a zakupił do gabinetu hr. Konstanty Branicki 10. Pan Kubary podróżuje po dalekich morzach i zbiera wszelkie osobliwości etnograficzne i zoologiczne dla jednego z krezusów Germanii; część z nich przysłał matce do Warszawy, a w tej liczbie i po mienione ptaki. W nabytym dla Gabinetu zbiorze odznaczają się mianowicie gołębie pięknością kolorów; zdobią je barwy tak świetne i rozmaite, jakie dotąd tylko na papugach i kolibrach widywaliśmy. Prawdziwą zaś rzadkość gabinetową, typ oddzielnej rodziny, stanowi gołą b sowodziuby (Diduculus strigrostis)" 11. Powyższa notatka stała się impulsem do ogłoszenia w "Bibliotece Warszawskiej" w końcu 1875 roku artykułu Antoniego Wagi - przyrodnika z kręgu Gabinetu Zoologicznego - pl. O zasłudze naukowej ziomka naszego Kuhareyv. Wskazał w nim na związki badacza Oceanii z krajem (m.in. uczestnictwo w 1875 roku we Lwowie w Zjeździe Polskich Lekarzy i Przyrodników, z referatem) oraz druk rozpraw w wydawnictwach hamburskiego Muzeum Jana Cezarego Godeffroy'a 12. Nie ukrywał swej fascynacji dokonaniami młodego warszawianina. Kubary z pierwszej wyprawy na wyspy Oceanii wrócił do Hamburga 31 maja 1875 roku. Referat na Zjeździe Przyrodników i Lekarzy we Lwowie przedstawił 21 lipca. Zapewne w końcu lipca lub na początku sierpnia był Encyklopedia \\'Gnego i Wfdrowca, <) o!JIilno wiedzy ludzkiej, wydana pod kierunkiem redakcji Tygodnika l/ustro- t. VIII, Warszawa 1874, s. 265-266. 10 Konstanty Branicki (1824-1884), mecenas nauk przyrodniczych, współtwórca warszawskiego Gabinetu Zoologic7.llego. II "Gazela Polska", Nr 208 z 10(22) września 1875 roku s. 2; Kubary prawdopodobnie sam przywiózł okazy, które za radą Taczanowskiego zakupił Branicki, chcąc w len sposób udzielić wsparcia malce podróżnika. 12 A. W., O zasłudze naukowej ziomka naszego Kuharego, "Biblioteka Warszawska", 1875, l. 4, s. 226-230; prawdopodobnie Waga - autor tej notatki - uczył Kubarego przedmiotów przyrodniczych w gimnazjum w Warszawie, a później ułatwił mu kontakt z Taczanowskim. 15 - Lud t. LXXVII �226 w Warszawie, osobiście przywożąc okazy ptaków 13, o których pisano w"Gazecie Polskiej" i w "Bibliotece Warszawskiej". Wtedy również Taczanowski uzgodnił termin spotkania badacza Oceanii ze Sztolcmanem w Hamburgu. Po latach badań w Ameryce Południowej Sztolcman tak o tym pisał: "W 1872 r. wstąpiłem na Uniwersytet Warszawski, obierając sobie za cel swoich studiów nauki przyrodnicze, jako najbardziej odpowiadające moim planom. Wkrótce też poznajomiłem się z ówczesnym kustoszem warszawskiego Gabinetu Zoologicznego, śp. Taczanowskim, u którego stałem się codziennym gościem, a następnie rodzajem pomocnika w porządkowaniu zbiorów entomologicznych. Wolne od lekcji uniwersyteckich chwile spędzałem w pracowni naszego uczonego, oddając się jednocześnie z zapałem preparowaniu ptaków; przewidywałem bowiem, że mi ta sztuka w przyszłości potrzebną będzie. W pracowni Taczanowskiego koncentrowały się wówczas wszystkie prace polskich ówczesnych podróżników. Znany nasz podróżnik śp. Konstanty Jelski 14, po pięcioletniej eksploracji Gujany Francuskiej, zajmował się właśnie badaniem środkowego Peru, które tak znakomity rezultat wydało, a bogate kolekcje jego nadchodziły od czasu do czasu do Muzeum warszawskiego. Jednocześnie trzech dzielnych podróżników, a mianowicie dr Benedykt Oybowski 15, późniejszy profesor Uniwersytetu Lwowskiego, oraz dwaj jego towarzysze, śp. Wiktor Godlewski 16, Michał Jankowski 17, badając z niezwykłą korzyścią Syberię, posunęli się aż poza Amur, skąd posyłali od czasu do czasu cenne kolekcje zoologiczne. P. Jan Kubary, warszawianin, bawił podówczas na Wyspach Karolińskich, a choć kolekcje przez się zebrane przesyłał do Muzeum Godeffroy'a w Hamburgu, niemniej jednak z Taczanowskim w ciągłej korespondencji pozostawał. Oprócz tego pracownia naszego kustosza była zawsze punktem zbornym dla wszystkich podróżników, zwiedzających Warszawę. Tu poznałem obu hrabiów Branickich (Konstantego i Aleksandra) 18 dziś już nieżyjących, niestety! a których podróże po Afryce Północnej, Azji Mniejszej i Kaukazie dostarczyły niemało przybytków warszawskiemu gabinetowi. Wiadomo nadto. że koszta podróży Jelskiego po Ameryce Południowej ponosił ze szlachetną bezinteresownością hl'., Konstanty Branicki. U Taczanowskiego poznałem też znakomitego badacza Srodkowej Azji, wówczas pułkownika, a później genera13 K. Wypych w artykule Życie i zasluqi naukowe Jana Slallisluwu Kuhareqo, umieszczonym w "Studiach i Materiałach z Dziejów Nauki Polskiej" Scr. C. z. 13, 1968, na stronic 77 podał. że badacz Oceanii uzyskał od ambasadora Rosji w Hamburgu pozwolenie na przyjazd do kraju z możliwością powrotu na Zachód. Podczas pobytu Kubarego w stolicy raczej nic doszło do jcgo spotkania ze Sztolcmanem. '4 Konstanty Jelski (1837-1890), zoolog, podróżnik, od 1865 roku pracowal w Gujanie Francuskiej skąd przysłał okazy fauny do warszawskiego Gabinetu Zoologicznego. W latach 1869-1874 kontynuował te prace na koszt Konstantego Branickicgo. 15 Benedykt Dybowski (1833-1930), zoolog, zesłaniec, od 1884 roku profesor w Uniwersytecie Lwowskim. 16 Wiktor Godlewski (1831-1900), badacz przyrody (zwłaszcza Bajkału) Syberii i Dalekiego Wschodu, towarzysz prac Benedykta DybOlvskiego oraz współpracownik Taczanowskiego w warszawskim Gabinecie Zoologicznym. 17 Michał Jankowski (1843 lub 1844-1912), kolekcjoner j przyrodnik, badacz Dalekiego Wschodu (zwłaszcza okolic Władywostoku). 18 Aleksander Branicki (1821-1877), mecenas nauki, kolekcjoner okazów przyrodniczych. podróżnik. �227 ła Przewalskiego 19, który świeżo powrócił był właśnie z pierwszej wyprawy swej do Tybetu Północnego" 20. W dalszym ciągu swej relacji Sztołcman wspomniał, że w połowie 1874 roku Jelski powiadomił Branickiego o podjęciu pracy w służbie rządu Peru. Zwolnione przez niego miejsce zdecydował się zająć Sztołcman. Warszawę opuścił 24 sierpnia 1875 roku, udając się pociągiem przez Berlin do Hamburga. T u przy pomocy Kubarego, uzupełniał zaopatrzenie swej wyprawy. Opisał to zresztą nader krótko: "Przejechawszy przez Berlin, stanąłem d. 25 sierpnia w Hamburgu, gdzie bawił podówczas wspomniany powyżej badacz Wysp Polinezyjskich [l], Jan Kubary, u którego też zamieszkałem. Kubary wrócił był dopiero co z pierwszej swej wyprawy do Polinezji [I], a odpocząwszy nieco, szykował się do drugiej, bogaty zapasem wiedzy i doświadczenia. Pomimo własnych zajęć i masy interesów, poświęcił mi zupełnie trzy dni, jakie w Hamburgu spędziłem, ułatwiając mi z serdeczną gotowością zakup rozmaitych przedmiotów, niezbędnych do przyszłej mojej wyprawy. Część zaś wolnego czasu poświęciliśmy na zwiedzenie Ogrodu Zoologicznego i innych ciekawości Hamburga. Załatwiwszy sprawunki wsiadłem 28-go sierpnia na mały parowiec angielski "Virgo", kursujący między Hamburgiem a Londynem. Pożegnawszy Kubarego, który mnie na statek odprowadził, położyłem się natychmiast spać, nie czekając odejścia parowca, co mogło nastąpić nie wcześniej jak o godzinie l2-ej w nocy, wraz z przypływem morza" 21. Kubary, po zawarciu nowej umowy w końcu września 1875 roku, opuścił Hamburg kilka miesięcy później 22. Z przywiezionych przez niego do Europy okazów etnograficznych i przirodniczych ocalały nieliczne (m.in. w Instytucie Zoologii PAN w Warszawie 3 oraz Museum fUr V6łkerkunde w Lipsku)24. Mikołaj Przewalski (1839-1888), o jego związkach z Taczanowskim patrz: Z. Wójcik, Przewalski IV Warszawie, "Czasopismo Geograficzne", t. 59, 1988, s. 324-326. 20 J. Szto\cman, Peru. Wspomnienia z podróży, t. l, Warszawa 1912, s. 1-2. '1 Jilln:e, s. 5. 22 Por. K. Wypych. Życie i zas/u?!i Jana Stanisława Kubarego, s. 78. 13 W. Stawiński, Kuharv Jan Stanis/all', w: Słownik hi%gów po/skich, pod red. S. Feliksiaka, Warszawa 1987, s. 308. 24 K. Wypych, Życie i zasługi JlIIllI Stanisława Kubarego, s. 77. W Archiwum Naukowym PTL wc Wrocławiu zaehowaly sil( dwa pisma z 1953 roku (bez sygnatury) nawiązujące poniekąd do sprawy zbiorów pozostałych po K lIbarym. Pierwsze z nieh to pismo przewodnie Ministerstwa Spraw Zagranicznych PRL z 30 maja 1953 roku anonsujące pismo przekazane przez Misję Dyplomatyczm, NRD w Warszawie, drugie - na papierze firmowym Museum fUr Volkerkunde Leipzig wysłane zostało 29 kwietnia 1953 roku. Oto jego treść: ..Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Pos na n CI. Fredry 10 [lIp. Oetr.: Schr. 1529/53 vom 20.4.1953 .. Auf lhre Anfrage h.:ilen wir Ihnen mit, dass wir aus del' Sammlung Godeffroy nul' die Objektc erworbcn haben, und zwar nicht durch Zuweisung, sondern durch Kauf. Leider hat das Museum seinerzeit nicht Gelegenheit gehabt, die Manllskripte und Briefe des Forschers Kubary zu erwcrben. Da anzunehmen ist, dass Sie durch das M useum fUr Volkerkunde in Hamburg Auskunft libel' den Verbleib der von Ihnen gewlinschten Literatur Kubary's erfahren konnen, empfehlen wir Ihnen, sich dorthin zu wenden (Hamburg 13, Binderstr. 14). NatlirIich ist es moglich, dass sich noch einiges in Privatbesits befindet odeI' dass durch die schweren Verwlistungen Hamburgs im Krieg vielcs verloren gegangen is!, was wir nicht hoffen. Das Journal des Museums Godeffroy konnte 19 .\-{iko/aj �228 W zbiorach Antoniego Wagi ocalał - przechowywany obecnie w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (sygn. I-Og. 9/29) rękopis Porównawcze przyczynki do kilku dialektów Oceanii, spisany w styczniu 1874 na Ponape, który Kubary miał przesłać temu przyrodnikowi25. Porównanie wyżej przedstawionego wypisu z książki Sztolcmana pl. Peru. Wspomnienia z podróży z treścią notatki dotychczas nie ogłoszonej wskazuje, iż wysłannik Branickich do Ameryki Południowej zapamiętał i - zapewne na prośbę Stołyhwy - spisał bardziej pogłębiony wizerunek badacza Oceanii. Sztolcmana uderzył np. tatuaż na ciele Kubarego, zdający się wskazywać na jego próby - także zewnętrzne - wtopienia się w społeczność wyspiarską Pacyfiku (tatuażu tego nie widać na fotografii podróżnika wykonanej podczas jego pierwszej wyprawy)26. Na inną osobliwość zwrócił uwagę - zafascynowany zresztą twórczością Kubareg027 - Ludwik Krzywicki. Odnotował on we wspomnieniu poświęconym podróżnikowi, że największym osiągnięciem Kubarego było rozwikłanie skomplikowanej więzi społecznej Tongańczyków. Pisał m.in.: ,,[ ... ] Jan .Kubary; nasz rodak, o którym może to i owo jest wiadome naszemu krajowi, ale wątpię czy u nas pojęto dostatecznie całą wartość poszukiwań jego. Etnograf ów, który świeżo spocz<l! gdzieś w ziemi na jednej z wysp Karolińskich, cieszył się rozległym imieniem w świecie naukowym, choć nie takim, na jakie zasłużył (... ). Studia naszego ziomka nad społecznymi urządzeniami wyspy Mortlik lub Ponape, archipelagów Epońskiego i Pelauskiego, są przyczynkiem do nauki, który pozostanie na zawsze,,28. Przy tym - jak to Krzywicki - opatrzył swe wspomnienie ploteczką: "O życiu jego na Karolinach dobiegały wiadomości bardzo niedokładne, przedstawiające go jako skończonego oryginała. Twierdzono, że zdziczał, przynajmniej prof. Luschan na jednym z wykładów w Muzeum Etnograficznym berlińskim, żartował, że rodak nasz zbudował gniazdo na palmie i tam przebywa z żoną swoją, czystej krwi Pelauczanką. He było prawdy w tym żarcie, nie umiem powiedzieć" 29. Zarówno Sztolcman jak i Stołyhwo znali przedstawione wyżej (powielane zresztą w różnych artykułach) wypowiedzi Krzywickiego. Pierwszy z nich nie nawiązał do nurtu plotkarskiego ze wspomnienia socjologa. Sto!yhwo zaś zaczerpnął z jego dwóch artykułów (z "Biblioteki Warszawskiej" i z Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej) tylko informacje o istotnym znaczeniu dla zaprezentowania dokonań badacza Oceanii. mi:iglicherweise der Ferhleihe in der Universitiitsbibliothek Leipzig verhanden sein. Sic mussen es auf dem Wege durch die dortige Universitiits-Bibliothek anfordcrn lassen. Hochachtungsvoll ! podpis (Dr. Siegbert Hummel)". Dodajmy, że w cytowanym opracowaniu o życiu i zasługach naukowych Kubarego Wypych powołuje się na pismo dyrektora tego Muzeum H. Damma z 1965 roku, w którym zaznaczono. iż z nabytków po licytacji Muzeum Godeffroy'a do Museum rur Vi:ilkerkunde w Lipsku trafiły różne okazy, w tym z oznaczeniami Kubarego (sygnatury: Mi: 1297- UOO i Mi: 1330). 25 K. Wypych, Życie i zasługi naukowe Jana Stanisława Kuhare!Jo, s. 78 i 98. 26 Por. K. Wypyeh, W cieniu fe. Śladami Jana Stanisława Kuhare!Jo, Wrocław 1969 oraz rysunek (niewątpliwie z tej fotografii) umieszczony w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1873 roku. 27 Por. L. Krzywicki, Ustrój społeczny II ludów pierwotllych, "Prawda", r. 6, 1886, s. 202-205. 316-318, 329-330. n L. Krzywicki, Jan Kuhary ijego poszukiwania, "Biblioteka Warszawska", 1897, l. 2. s. 163. 29 Tamże, s. 169-196. �229 Z treści przedstawionej niżej notatki Stołyhwy nie wynika jednoznacznie czego dotyczyły rękopisy Kubarego nadesłane przez autora do czasopisma "Przyroda i Przemysł", które w 1908 roku odnaleziono w papierach pozostalych po Karolu Jurkiewiczu. Sądzimy, że były to opracowania, o których niedoszły ich wydawca pisał: ,,[ ... J posiadamy w rękopisie polskim dwie prace Kubarego: "Wyspę Jap" (ogłoszoną później w języku obcym) oraz "Przyczynek do znajomości wysp Anchorites". Ta ostatnia zdaniem pana Ludwika Krzywickiego, nigdzie jeszcze nie była drukowana". Drugi z tych artykułów, z rękopisu zachowanego w Archiwum Naukowym PTL we Wrocławiu, został ogłoszony w czasopiśmie "Lud" w 1962 roku. W tymże archiwum znajduje się ponadto rękopis opracowania Wyspa Jap oraz Z podróży po Mikronezji (Notaty zebrane w latach J870-1880)30. Sądząc z dostępnych bibliografii przedmiotu wymienione opracowania - zapewne w zmodyfikowanej formie - ukazały się w zagranicznych periodykach specjalistycznych. Rzecz zrozumiała, że ogłoszenie rękopisów polskich Kubarego stanowi pilną potrzebę31. Nadesłane do redakcji czasopisma "Przyroda i Przemysł" rękopisy Kubary opracował w 1880 lub na początku roku następnego (przyczynek o wyspach Anachorites pisał na Ponape w 1880 roku). Dotarły one zatem do Warszawy wówczas, gdy już ogłoszono upadłość pisma 32. Jurkiewicz i inni przyrodnicy warszawscy wybrali niektóre fragmenty opracowań badacza Oceanii i wydrukowali je w różnych periodykach w 1882 roku: we "Wszechświecie", "Ateneum", "Wędrowcu", "Tygodniku Ilustrowanym". Wymienione przez Stolyhwę dwa opracowania trafiły do zbiorów Jurkiewicza, gdzie zostały odnalezione dopiero po jego zgonie. Podjęta w 1908 roku przez Stołyhwę próba wydrukowania odnalezionych rękopisów Kubarego nie zakOllczyła się powodzeniem. Rękopisy te, wraz z własną notatką oraz wspomnieniem Sztolcmana, trzymał w Pracowni Antropologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, przekazując je w okresie międzywojennym Stanisławowi Poniatowskiemu, redaktorowi Działu Etnologicznego "Archiwum Nauk Antropologicznych". Tam rękopisy pozostały bodaj do 1942 roku. Wkrótce po aresztowaniu Poniatowskiego przez Gestapo rodzina etnografa przerzuciła ważniejsze rękopisy i dokumenty do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Tam szczęśliwie przetrwały gehennę powstańczą stołicy. W 1945 roku podzielono je na dwie grupy: jedną przekazano do Działu Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, a drugą - w tym prace Poniatowskiego przygotowane do druku oraz rękopisy Kubarego - za pośrednictwem o. Edwarda Bulandy SJ przekazano do Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 33. Krzywicki we wspomnieniu poświęconym Kubaremu, ogłoszonym w 1897 roku w "Bibliotece Warszawskiej" podkreślił, iż jego artykuły umieszczone w prasie polskiej nie mają wartości naukowej. Nie podzielamy tego sądu. Por. K. Wypych, Życie i zas/uyi naukowe Jana Stanis/awa Kubarego, s. 98. Fragmenty nie ogłoszonego dotychczas rykopisu Kubarego ukażą się w książce Antoniego Kuczyńskicgo pl. Polskie opisanie .5wiata (w druku). 32 Por. Z. Kmicik, Czampisma naukowe, w: Prasa polska w latach 1864-19/8, Warszawa 1976. s. 104. 33 Por. E. Bulanda, Pami{'ci wyhitneyo etnologa polskiego prof dr. Stanis/awa Poniatowskiego, ..Lud'· t. 36 za lata 1939-1945, Lublin 1946, s. 19-32; J. Rosen-Przeworska, Poniatowski Sr.anislaw, w: Polski s/ownik hioqra/iczlly, t. 25, 1982, s. 489; D. Kamolowa, Zbiory rękopisów whibliotekach i l1Iuzeacll w Polsce, Warszawa 1988, s. 275 i 343. 30 31 �230 Badacz Oceanii był Polakiem i w języku polskim przelewał na papier swe myśli w formie najpełniejszej. Do matki, Niemki z pochodzenia, przecież pisał wyłącznie po polsku. Z tego względu należałoby pilnie podjąć starania o edycję wszystkich opracowań Kubarego (rękopiśmiennych oraz drukowanych w XIX i XX wieku) w starannej oprawie warsztatowej, na wzór przedsięwzięcia edytorskiego jakie realizowane jest na rzecz scalenia dorobku Bronisława Piłsudskiego 34. Zachowane rękopisy badacza Oceanii, podobnie jak przedstawiona niżej notatka wspomnieniowa Sztołcmana, stanowią pierwszorzędne źródło do dziejów nauki światowej. Szkic Stołyhwy pt. Jan Stanislaw Kubary, rzecz zrozumiała, takiej wartości nie ma. Jest jednak przykładem doniosłej inicjatywy ratowania tego wszystkiego co dokumentuje dokonania wielkiego podróżnika i humanisty. To dzięki zabiegom Stołyhwy Sztolcman przywołał swe wspomnienia o Kubarym, a rękopisy naszego rodaka zostały złożone u ludzi doceniających wartość źródeł do dziejów nauki. Dzięki Stanisławowi Poniatowskiemu i jego rodzinie rękopisy te uratowały się podczas wojny w Warszawie, a po wojnie oddano je do najbardziej właściwej skarbnicy: Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Opracowania Sztolcmana i Stołyhwy o Kubarym 1. JAN KUBARY (wspomnienia) 1 Nazwisko Kubarego po raz pierwszy odbiło się o moje uszy, gdym w 1872 roku wstąpił na Uniwersytet Warszawski i bezpośrednio potem, poznajomiwszy się z Taczanowskim, zaczął uczęszczać do jego pracowni. Tu bowiem koncentrowały się wszystkie wiadomości o ruchach i działaniach naszych nielicznych wprawdzie, ale już wówczas znanych po szerokim świecie podróżników. Przyświecał im wszystkim swym przykładem o niestrudzonej działalności i energii Benedykt Dybowski, który w gronie swych towarzyszy - Wiktora Godlewskiego, Parvex'a 2, a później Jankowskiego prowadził tak owocne badania [Syberii 3] oraz Jeziora BajkaIskiego. Na drugiej półkuli tymczasem Jelski przebywszy z górą trzy lata w zabójczym klimacie Gujany Francuskiej, rozpoczął właśnie eksplorację Kordylierów peruwiańskich, która przysporzyła Redaktorem tej edycji jest Alfred Majewicz. Maszynopis. 2 strony formatu A4. Z lewej strony u góry piecz,<eie proweniencyjne: 1 - Ze zbiorów śp. prof. SI. Poniatowskiego, 2 - Archiwum PTL, nr inwent. 315 (pieczęć przekreślona), 3 - Archiwum PTL, nr inw. 394. Pisownia tckstu po zmianach wprowadzonych w 1936 roku. Liczne literówki. Na s. 1 słowo: "zabujczym" podkrcślono ołówkiem i tą samą ręką postawiono na marginesie znak zapytania. W notkach wydawców ograniczono si,< głównie do informacji o osobach nie wymienianych w tekście wprowadzającym. 2 Alfons Parvex (1833 - po 1890), ornitolog, sybirak, współpracownik warszawskiego Gabinetu Zoologicznego. 3 W podstawie brak słowa, które wprowadzili wydawcy w nawiasie prostokątnym. 34 I �231 nauce tyle nowych form zwierzęcych. Tutaj w tej pełnej dla mnie wspomnień pracowni Taczanowskiego, poznałem obu braci Branickich, Konstantego i Aleksandra, którzy hojną dłonią wspomagali wzrost naszego ówczesnego Gabinetu Zoologicznego, odbywając zarazem wycieczki eksploracyjne do Egiptu, Algieru lub na Kaukaz, starając się mieć zawsze ze sobą którego z przyrodników polskich - raz Wagę innym razem Taczanowskiego, to znów dra Dziedzickieg04. U Taczanowskiego poznałem znakomitość wszechświatową, ówczesnego pułkownika Przewalskiego, a później Szolc-Rogozińskiego 5, Kalinowskiegof" Siemiradzkiego 7 i tylu innych. Kubary odbywał wtedy właśnie swą pierwszą podróż na wyspę Pamoa i choć na obcym żołdzie (był korespondentem słynnego bogacza hamburskiego, Godeffroy) nie zrywał stosunków z ojczyzną, prowadząc stałą korespondencję z Taczanowskim, drem Sznablem 8 i z profesorem Wrześniowskim 9. Znali go oni wszyscy osobiście i przez nich dowiedziałem się o niektórych szczegółach jego życia. Kubary był studentem Szkoły Medycznej la, która jak wiadomo przestała istnieć z chwilą wybuchu powstania 1863 roku. Kubary wyemigrował w 1868 roku i jeżeli mnie pamięć nie myli, opowiadano mi, że nie mając pieniędzy na podróż koleją, poszedł do Berlina piechotą, a stamtąd dostał się już do Hamburga, gdzie wstąpił jako prosty robotnik do pracowni Godeffroy, bogatego armatora (właściciela 25 statków handlowych), który jako miłośnik nauk przyrodniczych, założył bogate muzeum zoologiczne i etnograficzne, utrzymując w różnych częściach świata własnym kosztem pięciu korespondentów, aby ci zbiorami swymi wzbogacali tak świetnie postawioną instytucję. Godeffroy poznawszy zdolności i niepoślednią wiedzę przyrodniczą Kubarego, zaproponował mu posadę korespondenta muzeum i wtedy nasz wędrownik udał się bodaj pod koniec 1869 roku na wyspy Pelew, a następnie po trzech latach pobytu pojechał na wyspy Samoa, skąd powrócił w maju 1875 roku do Hamburga. W tym czasie szykowałem się już do podróży mej do Peru, za radą więc Taczanowskiego zdecydowałem się jechać na Hamburg, Londyn i Liverpool. W sierpniu 1875 roku udałem się do Hamburga, zaproszony tam przez Kubarego, który obiecał mi ułatwić wszelkie zakupy. Zajechałem więc tam do domu pp. Hage, u których mieszkał Kubary. Tam przyjął mnie nader serdecznie i ulokował w pokoju na facjatce, skąd schody prowadziły do jego pokoju. Kubary był to człowiek nieco poniżej średniego wzrostu, ciemny brunet o włosach kędzierzawych, zdradzających jego południowe pochodzenie, o czarnych przenikliwych oczach, ale otwarcie i poczciwie patrzących. Zaraz po 4 Henryk Dziedzicki (1847-1921), entomolog, lekarz, w 1873 roku brał udział w wyprawie Branickiego do Afryki Północnej (Egipt, Nubia). 5 Stefan Szolc-Rogozillski (J 861-1896), podróżnik, od 1882 roku prowadził eksplorację w Afryce. 6 Jan Kalinowski (ok. 1860-1941), kolekcjoner okazów fauny w północno-wschodniej Azji (z Dybowskim) i Ameryce Południowej. 7 Józef Siemiradzki (1858-1933), geolog, w latach 1882-1883 razem z J. Sztolcmanem prowadził eksploracj.,: w Ameryce Południowej, później profesor paleontologii w Uniwersytecie Lwowskim. B Jan SznaIJI (lli39-1917), lekarz, entomolog. 4 August Wrześniowski (1836-1892), zoolog, następca Dybowskiego w Szkole Głównej w Warszawie. 10 Skrót myślowy. Hył to Wydział Lekarski Szkoły Głównej. �232 poznaniu go spostrzegłem, że ma ręce tatuowane po same pięści, a gdym razu pewnego przyszedł rano do ~ego pokoju, kiedy jeszcze w łóżku leżał, gdy zeń wstawał, zauważyłem, że ma i całe nogi tatuowane z czego wnosiłem, że jest na całym ciele pokryty tatuowanymi rysunkami, com zaraz potem stwierdził, gdy mu się koszula na piersiach odchyliła. Cały trzydniowy czas mego pobytu w Hamburgu Kubary towarzyszył mi wszędzie, pokazując miasto, Muzeum Godeffroy, załatwiając ze mną sprawunki. A gdym odjeżdżał do Londynu, odprowadził mnie na statek, żegnając serdecznie i dając mi rady doświadczonego podróżnika. Pozostawił mi wrażenie człowieka dobrego i serdecznego. Następnie pisałem do niego list z Tumbezu (Peru) w październiku 1876 roku, na co otrzymałem odpowiedź z wyspy Ruk (Karoliny) aż po trzech latach. Ostatnią z nim korespondencję przeprowadziłem w 1894 roku, kiedy już bawił na Nowej Gwinei, stąd też pochodzi ostatni list jego z Konstantinhafen z datą 2 lipca 1894 roku. Zdaje się, że wkrótce potem śmierć zabrała tego dzielnego i niestrudzonego podróżnika. Matkę Kubarego widziałem kilkakrotnie u Taczanowskiego, dokąd przychodziła od czasu do czasu zapytać o wiadomości o synie. Była to osoba niskiego wzrostu, dość otyła. Po polsku mówiła z silnym akcentem niemieckim. Adres p. Karola Hoge w Hamburgu był: Hamburg, Eimsbiittel Schiiferskampallee, Petersens Passage N° 1. ( -) Jan Sztolcman 2. JAN STANISŁAW KUBARY! Dwanaście lat upłynęło od chwili, gdy w dali od ziemi, która go wydała, zmarł Jan Stanisław Kubary (ur. 1846 r. w Warszawie, um. 9 października 1896 r. na wyspie Ponape) - jeden z naj wybitniejszych etnografów - nie tylko polskich, lecz całego świata a. Kubary rozpoczął studia na lekarskim wydziale Szkoły Głównej w Warszawie, lecz zdaje się, iż w związku z wypadkami 1863 zmuszony był kraj opuścić. W r. 1869 przyjął obowiązki ajenta domu handlowego J. C. Godeffroy w Hamburgu, działającego w obrębie Oceanu Spokojnego. Kubary podjął się dostarczenia dlań materiałów etnograficznych. W ciągu lat 1869-1874 prowadził on studia w obrębie Mikronezji, poczem jako preparator osiedlił się na 1 Maszynopis. 2 strony formatu A4. U góry dwie pieczęcie proweniencyjne - jedna jak w tekście Sztolcmana przekreślona, druga z napisem: Archiwum PTL. Nr inw. 394. Na marginesie na s. 1 na wysokości nazwy Neu-Pommern, napisano na maszynie znak zapytania a pod nim słowa: Nowego Pomorza. U dołu tej strony przypis Stołyhwy z liczbą l, którą zamieniono w niniejszej edycji na literę: a. W nawiasie prostokątnym zaznaczono braki tekstu wskutek ubytku papieru. Pisownia tekstu Stołyhwy ze zmianami z 1936 roku. a Materiał do dzisiejszego wspomnienia czerpię z artykułu p. L. Krzywickiego w Encyklopedii Wielkiej /lustrowanej oraz z [dalej ubytki w papierze, ale z fragmentu zachowanych słów można się domyślać, iż chodziło o informacje ustne]. �233 wyspie Ponape, jednej z Wyspozbioru Karolińskiego. W r. 1883 prowadził badania na rzecz berlińskiego Muzeum Etnograficznego na wyspie Pelew (Peliu, Pelau, Palau). W r. 1885 otrzymał posadę w zarządzie niemieckim na wyspie Nowej Brytanii (Neu-Pommern), ale niebawem powrócił na Ponape. W r. 1895 odwiedził Lwów podczas wystawy ówczesnej 2 i wyraził życzenie powrotu do kraju. Niestety w roku następnym zaskoczyła go śmierć. Prace swe ogłaszał Kubary w "Journal d. Museums Godeffroy" w Hamburgu (o ustroju społecznym Ebończylów t. I, o wyspie Jap t. III, o Pelauczykach t. IV), parę monografii zamieścił w "Mitth. d. geogr. Gesell. in Hamburg" (o ustroju wyspy Mortlock 1887/8-1888/9), w pracy Bestiana "Allerlei aus Menschenkunde" ogłosił ładną rzecz o wierzeniach Pelauczyków. Najważniejszymi jednak pracami jego są "Ethnographie Beitrage zur Kenntnis der Karolinen Inselgruppe. Die sozialen Einrichtungen der Pelauer" (Berlin 1885 r.) 3 oraz napisana do spółki z 1. D. E. Schmeltzem "Ethnograpische Beitrage zur Kenntnis der Karolinen Archipels" (Leyda i Berlin 1895). Po polsku ogłosił: "W Nukuoro" (Ateneum 1882), "Obrządki pogr~ebowe Pelauczyków" (Ateneum 1885), a jeszcze wcześniej "Obrazki z Wysp Zeglarskich" (Tygodnik Ilustrowany 1873). Wreszcie posiadamy w rękopisie polskim dwie prace Kubarego: "Wyspę Jap" (ogłoszoną już później w języku obcym) oraz "Przyczynek do znajomości wysp Anchorites". Ta ostatnia zdaniem pana Ludwika Krzywickiego, nigdzie jeszcze nie była drukowana. Słusznie w artykule swoim pisze Krzywicki, że Kubary należał do liczby tych ludzi, których wartość oceniają dopiero dalsze pokolenia 4. Ze wstydem też przyznać należy, że w kraju naszym nic prawie nie wiedziano o znakomitym rodaku, który chociaż tworzył przeważnie w języku obcym, lecz myślał po polsku, jak o tym świadczy jego sposób pisania po niemiecku, uważał się za Polaka i marzył o powrocie do ojczyzny. W Niemczech również długie lata czekał Kubary na sprawiedliwą i należną Mu ocenę; w końcu ceniono go jednak i po śmierci zaczęto nawet zbierać składki na wzniesienie pomnika zasłużonemu etnografowi "niemieckiemu" (!). Nie tylko więc wywłaszczają nas Niemcy z ziemi, lecz i z plonu naukowego - anektując na korzyść swoją najcenniejsze okazy kultury naszej, tj. jednostki twórcze w nauce. A do takich właśnie twórców należał Kubary! I stała się rzecz nieodżałowana, że zmuszony był wśród obcych pracować i tworzyć, że obca zagarnęła go kultura. Niestety nadesłane do kraju ojczystego prace Jego butwiały w tece redakcyjnej. ( -) K. Stołyhwo Wystaw9 Krajową zorganizowano we Lwowie w 1894 roku. Opracowanie to oprawione razem z artykułem Obrządki pogrzebowe Pelauczyków. Docynek ('/Iloyra(iczny z "Ateneum" z 1885 roku znajduje się w Bibliotece Narodowej (sygnatura: II. 365.811 i II. 365~m). 4 Stolyhwo powołuje si9 tu na artykuł Krzywickiego, umieszczony w 1897 roku w"Bibliotece Warszawskiej". Socjolog myśl t9 umieścił ponadto w opracowaniu o Kubarym, wydrukowanym w 1897 roku w "Prawdzie" oraz w biogramie badacza Oceanii w Wielkiej encyklopedii powszechnej illlsrro\\,(/nej (I. 41, Warszawa 1908, s. 383). 2 J �234 W papierach po śp. prof. K. Jurkiewiczu znalazły się dwa rękopisy znakomitego naszego etnografa śp. Jana Kubarego. Prace te zostały przysłane do redakcji wychodzącego przed laty w Warszawie tygodnika "Przyroda i Przemysł", lecz dla przyczyn niewiadomych nie doczekały się tam druku i dopiero po szeregu lat zostały przypadkowo odnalezione. Aczkolwiek "Swiatowit" nie jest pismem etnograficznym, uważamy jednak za słuszne umieścić w nim te cenne prace, pragnąc w ten sposób oddać hołd pamięci naszego znakomitego uczonego, który niestety w kraju i dla kraju pracować nie mógł. Drugą przyczyną jest potrzeba przypomnienia światu, że pierwszorzędny etnograf i badacz krajów egzotycznych, znany z klasycznych wysoce cenionych prac, ogłaszanych w obcych językach - był Polakiem. W świecie naukowym Jan Kubary jest niemieckim uczonym, ponieważ, niestety - pisał i musiał pisać wyłącznie po niemiecku. W tym samym celu podajemy również list pisany przez Kubarego do redakcji "Przyrody i Przemysłu" s oraz garstkę faktów dotyczącą życia i działalności śp. Jana Kubarego. Niestety fotografie, które ilustrowały jego pracę spłowiały tak silnie, że nie są przydatne do reprodukcji 6. Ograniczamy się więc do podania rysunków robionych piórkiem 7. Redakcja 5 6 7 8 List tcn zaginął. Fotografie nie zachowały się. Domyślamy siit\ że były to rysunki wykonane Niewątpliwie tak się podpisał Stclyhwo. ręk,! Kubarcgo. 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c2b84fc78391ace80f1857ba0d8cb7.pdf 16ff431a53732a2aad7b5207ca6cd6de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Pilsudski, Bronisław (1866-1918) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1941 Title A name given to the resource O nienapisanej książce Bronisława Piłsudskiego / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.191-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 77. 1994 II. PRZED STULECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ANTONI KUCZYŃSKI Ośrodek BadaI1 Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego O NIENAPISANEJ KSIĄŻCE BRONISŁAWA PIŁSUDSKlEGO W piśmiennictwie polskim poświęconym Bronisławowi Piłsudskiemu l pojawiały się od czasu do czasu informacje jakoby nosił się on z zamiarem napisania książki wspomnieniowej poświęconej swojemu pobytowi na Sachalinie, Syberii i w Japonii. Ostatnio natomiast Adam Piechowski w szkicu zatytułowanym Zapomniana posta{ z dziejów Zakopanego: Bronislaw Pilsudski, pomieszczonym na łamach pisma Związku Podhalan, "Podhalanka", 1985, z. 2, pisał, iż marzenia tego badacza i kartożnika na spokojną pracę naukową po powrocie do kraju (1906) nie ziściły się. "Przygotowywane fundamentalne dzieło o Ajnach opóźniało się2. Książka Z Dalekiego Wschodu. SachalinSyberia - Japonia. Wspomnienia zeslańca, pozostała w konspekcie, wskazującym na to, jak interesujący materiał mogłaby zawierać". Otrzymaliśmy więc konkretną informację o tytule dzieła, które nigdy nie powstało. Ba! Wspomniano również o "konspekcie, wskazującym na to, jak interesujący materiał mogłaby zawierać". Istotnie, mogłaby to być interesująca praca pozwalająca pełniej poznać badawczy trud i wieloraką działalność społeczną i polityczną jej autora na Dalekim Wschodzie. Bo życie jego było wprawdzie usłane cierniami ale z podziwu godną upartością potrafił walczyć z przeciwnościami losu, nie zdradzając własnej godności, powołania i samego siebie. Zaświadcza o tym wiele jego poczynań na katorżniczej wyspie Sachalin. Jest to jednak obraz utkany z fragmentów luźnych informacji, odpowiednio interpretowanych i komponowanych przez badaczy. I choć wiele jeszcze wysiłków będzie podejI A. KuczYI1ski, Z~ Wójcik, Biblioqrafia prac polskich autorów piszących o Bronislawie PiI.)lulskim, "Lud", 1992, t. 75, s. 332-347. 2 Chodzi tu o prac~: Malerials.fi)r the study ofthe Ainu lanquaqe andfolklore. Col/ected and prepared .fór puhiicmion Bronislaw Pilsudski. Edited under the supervision of J. Rozwadowski. Ph. D. Professor in Ihe Jaqiel/onian University. Cracow. Published by the Imperial Academy of Sciences (Spasowicz Fund), "Spółka Wydawnicza Polska" 1912. Częściowego tłumaczenia tej pracy na język japoI1ski dokonał B. Wada, Karafuto aini-ni tsutawaru mukashibanashi, "Hoppii Nippon", 1943, z. 15/2. Pełne tłumaczenie japOliskic M. Chiri ukazało się w 1944 roku, w Karafuto ainu-no setsuwa I, Toyohara 1944. Potem przedrukowano je w jego Chosakushu, t. I, Tokyo, Heibonsha 1973. 1974. Najnowsze tłumaczenie na język japoI1ski, wraz z obszernym komentarzem, jest dziełem H. Fujimury i nosi tytuł Kara/uto ainu-no gengo-to minwa-ni tsuite-no kenkyu shiryi5. Publikowano je w odcinkach na łamach czasopisma "Sozo-no sekai" poczynając od roku 1983. Obszerne fragmenty znajdują si~ także w polskim tłumaczeniu w pracy A. F. Majewicza Dzieje i legendy Ajnów, Warszawa 1983. OSlatnio· ukazalo się lakże tIumaczenie na język rosyjski: I: naućnoyo nasledija B. O. Pilsudsko{/o. Materialy d/a izućenija ajnsko{/ojazyka ifo/k/ara. Perevod z anglijskogo i vSluplennaja starja V. D. Kosareva, "Kraevedceskij Biulleten", 1994, z, I; 1994, z. 2 i 1994, z. 3 (Jużno-Saehalińsk 1994). �192 mowanych w tym względzie, pewne kwestie pozostaną bez wyjaśnienia, jak chociażby kwestia zesłańczej podróży statkiem na Sachalin. Podobnych spraw możnaby przytoczyć wiele. Tak więc z ułamków ró;i.nych informacji odtwarza się współcześnie poszczególne etapy życia B. Pilsudskiego. O przyczynach niezrealizowania zamiaru napisania tej książki też nie mamy bezpośrednich informacji. Można się jedynie domyślać, iż B. Piłsudski, zajęty sprawami naukowymi, odkładał napisanie książki wspomnieniowej, oddaj'lc się bez reszty opracowaniu materiału naukowego przywiezionego z Dalekiego Wschodu. Wyjaśnić bowiem należy, że oprócz wspomnianej powyżej książki o Ajnach. należącej dzisiaj do klasycznej pozycji ajnologicznej ogłosił także B. Piłsudski cenne artykuły tyczące się ludów Dalekiego Wschodu. Część z nich ukazala się po polsku na łamach etnograficznego rocznika "Lud", organu wydawniczego Towarzystwa Ludoznawczego, założonego we Lwowie w 1895, które niebawem będzie obchodzić swój setny jubileusz. W sprawach tych publikacji pozostawał B. Piłsudski w bliskich kontaktach z redaktorem naczelnym "Ludu" i głównym animatorem działalności Towarzystwa w owym okresie, Adamem Fischerem, o czym świadczy korespondencja zachowana w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu3. Ponadto podczas pobytu w kraju powstały inne opracowania B. Piłsudskiego, co znajduje swoje odbicie w różnojęzycznych publikacjach jakie ukazaly się w latach 1907-1914, między innymi po rosyjsku, francusku, angielsku i niemiecku. Publikacje te dotyczą różnych zagadnieó - języka, etnografii, folklorystyki, religii ludów Dalekiego Wschodu - Ajnów, Niwchów i Oroków, ale S,! wśród nich również recenzje prac etnograficznych, rozprawy z dziedziny muzeologii, pasterstwa tatrzańskiego i inne. Pierwsz,! bibliografię tych prac zestawiła Kazimiera Zawistowicz4, potem uczynił to Kazimierz Malinowski 5 Kolejno zajmowali się tym japoóski etnolog Koichi Inoue6, w Polsce natomiast uczynił to wielki orędownik opracowania naukowego spuścizny po Bronisławie Piłsudskim, profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Alfred Majewicz 7, którego bibliografia jest naj bogatsza jeśli idzie o dokumentację piśmiennictwa tego badacza ludów Dałekiego Wschodu. Wspomnieć także należy o zestawieniach dokonan~ch przez innych autorów. jak np. Henryk Swienko8 czy Antoni Kuczyński. Zobacz listy publikowane poniżej. K. Zawistowiez, Bronis/aw Piłsudski 21.X./1l66 - 17.1/.19/1l .. ,Sybirak", 1937. nr 1. 5 K. Malinowski, Prekllrsorzy mllze%!Jii pu/skiej. Pozna!) 1970. " K. Inoue. For til(' rehahilitation of Br. Pi/sudski; referat wyglos/ol1Y na mir;dzynarodowym kolokwium "Siberie 1582-1982", które odbyło się w Paryżu w dniach 24-27 maja 19X3. Autor artykułu nie mógł wyjt:ehać na to spotkanie uczonych, gdy? wład/.t: Polskiej Rzec/.ypospolilcj Ludowej odmówiły mu paszportu. Referat zgłoszony na sympozjum zawiózł wówczas do Paryża i wygłosił profesor Alfred Majewicz. Temat rcferatu był następuj,!cy: I:O('III'/'(' cirilis{ltrice de., J 4 PolO/wis {lU dćbut de /a c%llisation 7 A F. Majewicz. Biblio{/l'aphy de /a Siberie. by Brollis/all' Pi/sudski. Adam Mickiewicz Universit\ 1990, Institute of Linguistics, Documentation 2, Poznań 1990; tenże. Researcher {Ind Fiend o( Sak ha/in Iwtives - The .wo/wlary profile oj Bron;s/al\' Pi/sl/dski, "Hemispheres Studies on Cultures and Societies", nr 5, Contributions 1988. Wrocław-Warszawa-Kraków 1989. Artykul zawiera (~rworks także zestawienie prac opublikowanych pfl.ez B. Piłsudskiego. " H. Swienko, Antropologia spo/een£! Brolli.'/<IIva Piłsudskief/II, "Prace Ekonomiezno-Spolecznyeb Politechniki W<trszawskiej". 1973, nr 4. ~ A. Kuczy!)ski, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972 oraz inne I:eslawione bibliografii prace o B. Piłsudskim. Zobacz przypis nr I. Instytutu w cytowanej Nauk już �193 Rozwój studiów biograficznych nad życiem i dorobkiem naukowym B. Piłsudskiego oraz jego recepcją we współczesnych studiach etnologicznych nad ludami Dalekiego Wschodu prowadzonych przez inne osoby, zarówno w Polsce jak i w innych krajach (przede wszystkim w Japonii i Rosji) sprawił, iż wspomniane powyżej zestawienia bibliograficzne wymagają uzupełnień, bowiem odnaleziono nowe prace napisane przez B. Piłsudskiego, zarówno drukowane jak i do dzisiaj pozostające w rękopisie. Dotyczy to przede wszystkim zasobów archiwalnych polskich jak i rosyjskich placówek naukowych - biblioteki i archiwa. Szczególną aktywność w tym zakresie przejawia dyrektor Okręgowego M uzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku (Rosja), Władysław Łatyszew, który wyjaśnił już niejedną zagadkę z życia Bronisława Piłsudskiego bądź uściślił i pełniej zdokumentował fakty powszechniej znane, czerpiąc z przebogatych archiwów rosyjskich. To samo na gruncie japońskim uczynił profesor Koichi Inoue, aktywny promotor postaci B. Piłsudskiego w nauce japońskiej. Na gruncie polskim natomiast wysiłki te połączył trud wspomnianego już profesora A. Majewicza, językoznawcy, borykającego się z wydaniem spuścizny naukowej B. Piłsudskiego, z licznymi przedsięwzięciami badawczymi A. Kuczyńskiego, przygotowującego monografię biograficzną tego badacza i katorżnika, oświetlającą jego wkład w badania ludów Dalekiego Wschodu i recepcję jego dorobku we współczesnej nauce. Nie można bowiem dzisiaj zrozumieć wielu problemów kulturowych tyczących się sachalińskich tubylców bez sięgnięcia do prac B. Piłsudskiego i zawartych w nich opisów. On bowiem wmieszał się w dzieje poznania tych zagadnień prawie sto lat temu, będąc prekursorem różnorakich przedsięwzięć badawczych jak np. folklor Ajnów i Niwchów. Atrybutem pozwalającym zgłębić tajniki kulturowych problemów tych ludów stała się jego usłużna i pokorna sympatia dla aborygenów Sachalinu. Kiedyś Cyprian Kamil Norwid zauważył, iż"Z karafki napić się łatwo uścisnąwszy za szyjkę i pochyliws,zy ją ku ustom; lecz kto ze źródła pije, musi uklęknąć i pochylić czoła". SIedząc uważnie kontakty B. Piłsudskiego z ludnością tubylczą tej katorżniczej wyspy, widać aż nadto wyraźnie, iż owym źródłem wiedzy dla opisywanych przez niego zagadnień kulturowych - np. modlitwy, baśnie, legendy, zwyczaje i obyczaje, były informacje pozyskiwane od Ajnów, Niwchów i Oroków, dla których żywił serdeczny szacunek. Rzec można nawet, iż łatwość pozyskiwania informacji nie była dla niego jedynym kryterium wyboru danego informatora. Zdawał bowiem sobie doskonale sprawę z tego, że z tym co naprawdę wartościowe dla nauki, łączy się trud, tak jak z życiem łączy się trud połogu. Wymagało to dojrzałości i odpowiedzialności, a niejednokrotnie daleko posuniętego samozaparcia. Był B. Piłsudski dla swych "dzieci natury", pogardzanych niejednokrotnie przez rosyjskich koło nistów, prawdziwym przyjacielem. Z dobrem będącym zasadniczą cechą jego osobowości - a dowodów na to mamy aż nadto - łączył się trud zmagania z przeciwnościami losu jakie zgotowało mu życie. Tak było na zesłaniu, tak było gdy powrócił do kraju w 1906 roku, wreszcie nic też się nie zmieniło na emigracji gdy wyjechał w przededniu pierwszej wojny światowej do Austrii, potem do Szwajcarii i do Francji, gdzie w Paryżu znalazł śmierć w wodach Sekwany (1918). Miał B. Piłsudski zdecydowanie wyrobiony kierunek myślenia i określony typ wrażliwości, przeto tak często przeżywał różne rozterki i rozgoryczenie gdy dla "rzeczy pożytecznych", jak np. kontynuację swej naukowej działalności w Polsce, nie znajdował pełnego zrozumienia. Na ludzi, z którymi często się spotykał 1.\ - Lud t. LXXVII �194 /$potkANAKŁADOWA ~,}(SIĄŻKA" ,(~~,~·,f~·~-i-:;'!)'''',Z ..-..f. i) zarejestro>yane z ograno poręką. TELEFDNU Nr. 1166, J<:lW'OW. .,. 191. .. R. $tr4.~~w,kjego Nr. 20. Dal.t~.i. ~$C~odu. £:.i.Ch.~'~~~tb.r1At""Ja1>Ot1ja . . ~'O~~.T °'0 .. .tat~~~_naokfło ~pfłtiłUłi. ~ ~lduł '·",,-.:,:':'·.t , PI" '0" •• ;:' -c;- ••. ~:,' A,sjl.lVl1,l1o".nle. .• ~l••. &l.nl •• ~ gl •.-bl 'rfIY4p1. _ < _~~ ,:'/ ·l.~ó••l.aeY.łJlo •• ~l.cl tt.~P'': z.:I1U- •• t ••r.loglcl;na.~o~llrtłat <~,~o.ata.D.cłł01Itl.ń.t."o-łł!ej- -~ 't't .Gl1ac,· • ......•...... • Gllat6 •• t ka~tnl~4 ••Kf.&·a ~.~~"'l".'.t".j""U"l:· . .•• JłOcllaIl4r j••.••c.ot. rp"•. / -$, ", e~oJ.ftkaw ,"~--', ·;j~_l."aj:iu·a••ii.p.ur.łll. " o 111••• ,~, 1'14. Ryc. I. Pierwsza strona konspeklU ksi"żki B. Piłsudskiego. I.atytulowancj Z Oa/ekil'ljo Wschodu. Sacha/in - Syheria - .laponia, Wspol1llliellia zes/wil'a. Zbiory MU/.cum Tatrzańskiego im. dra Tytusa ChalubiI\skiego w Zakopancm (nr inw. MTAR/Wj25/IV) �195 np. w Krakowie czy Zakopanem patrzył nieraz ze zdziwieniem ale nigdy z lekkomyślnością. Ich poglądy nieraz biegunowo różne od wyznawanych przez niego, nie zrażały go na tyle, by nie szukać u tych ludzi pomocy dla inicjatyw badawczych dotyczących góralszczyzny tatrzańskiej czy budowy nowego gmachu muzeum w Zakopanem. Iluż ludzi zjednał on jednak dla tych spraw trafiając do ich przekonań poprzez swoistą rozsądność wypowiedzi. Tego zliczyć niepodobna. Sposoby i dążenia.do realizacji podjętych zadań, gdy przebywał w Krakowie i Zakopanem, a było ich wiele - np. gromadzenie zbiorów etnograficznych, działalność wydawnicza czy wreszcie własna działalność naukowa, nie zawsze dawały pożądane rezultaty. Często doskwierał mu brak pieniędzy na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Nie mając własnego domu przez wiele lat pędził żywot rezydenta przyjmowany przez życzliwych mu ludzi. Nic przeto dziwnego, że nie mógł systematycznie pracować naukowo. I w tym tkwi zapewne podstawowa przyczyna, że napisanie zamierzonej książki wspomnieniowej przeciągało się. Nie zdążył więc Pan Bronisław w wyścigu z czasem, z biegiem wydarzeń, wreszcie za wcześnie wybrał spotkanie ze śmiercią gdy nurtom Sekwany oddał swe ciało! Z różnych materiałów, które pozostały po Nim w polskich zbiorach archiwalnych, aż nadto wyraźnie wynika dramatyzm jego życia. Przyjmuję, że to ów dramatyzm nie pozwolił mu na pełniejszą samorealizację, na danie potomnym pełniejszej wiedzy o jego życiu. A może zabrakło tutaj aktywniejszej inicjatywy wydawcy. A może jedno i drugie? Z całą pewnością wspomniana książka zatytułowana Z Dalekiego Wschodu. Sachalin - Syberia - Japonia. Wspomnienia zeslwka, dałaby nam pełniejszą wiedzę o jego życiu. W zachowanych po Nim papierach znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim im. dra Tytusa Chałubińskiego (teczka numer MT AR/W /25/IV) natrafiłem ostatnio na konspekt tej nienapisanej książki 10. Znajduje się on w zespole archiwaliów dotyczących Stanisława Witkiewicza wśród listów pisanych przez B. Piłsudskiego do słynnego twórcy, którego nazwisko na stałe zrosło się z Zakopanem. Konspekt ten napisany jest na druku firmowym "Spółki Nakładowej ..Książka ". Stowarzyszenie zarejestrowane z ograniczoną poręką", mającej swoją siedzibę w Krakowie, przy ul. Straszewskiego 20. Brak na nim oznaczeń datowych pisanych na maszynie, chociaż cały konspekt ma charakter maszynopisu (3 strony), a w górnej części druku firmowego są oznaczenia: "Odpowiedź na list z d 191 ; Ostatni nasz list z d 191 ; Kraków, . 191... R." Na konspekcie, naniesiona zapewne ręką archiwisty lub przypadkowego posiadacza tego maszynopisu, znajduje się notatka: ,,1906 lub 1907 r.", sporządzona czarnym ołówkiem. Konspekt posiada numerację cyfrową stron od 1 do 3 oraz ręczne poprawki błędów maszynowych. Z charakteru pisma, zwłaszcza poprawek tekstowych wnosić można, iż uczynił to sam B. Piłsudski. Datowanie konspektu na rok 1906 lub 1907 naniesione na pierwszej stronie w prawym górnym rogu jest oczywistym błędem! Łatwo go było skorygować na podstawie wspomnianego już nadruku datowego na papierze firmowym Spółki Nakładowej "Książka" dotyczącego oznaczeń "Odpowiedź na list z d 191. .. ; Ostatni nasz list z d 191. .. ; Kraków, 191... R.". 1 () W tym miejscu pragn« serdecznie podziykować Pani mgr Teresie Jabłońskiej z Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskicgo w Zakopanem za ułatwienie mi korzystania ze zbiorów archiwalnych M u/cum. �196 Wynika z nich jednoznacznie, że konspekt był pisany w latach późniejszych poczynając od 1910 roku. Ale kiedy - tego nie zdołano ustalić! Za takim datowaniem przemawia także fakt, iż B. Piłsudski przybył do kraju jesienią 1906 roku. Nierealne zatem wydaje się, aby tuż po przyjeździe czynił starania o druk swej książki wspomnieniowej. Ponadto z chwilą przybycia pozostawał osobą mało znaną, a lata 1906/1907, to przysłowiowe wrastanie w nowe środowisko, nawiązywanie kontaktów i szukanie miejsca do realizacji swych planów. Wiadomo też z listów pisanych przez niego do japońskiego pisarza Futabatei Shimei, że w okresie tych dwu lat przebywał w sanatorium w Zakopanem i Karlsbadzie gdzie leczył nadwątlone na zesłaniu zdrowie. W listach tych - które są prawdziwą kopalnią wiedzy ożyciu B. Piłsudskiego w pierwszych latach pobytu w kraju - nie ma też wzmianki o zamiarze napisania książki wspomnieniowej, chociaż wiele w nich innych informacji dotyczących planów naukowych i różnorakich zajęć II. Wreszcie sprawa ostatnia! Papier firmowy posiada oznaczenia datowe rozpoczynające się rokiem 1910, w skrócie na nadruku: (191 ... ). Trudno więc przypuszczać. a raczej jest to pewne, by spółka księgarska, posługiwała się papierem firmowym drukowanym na zapas. To przeczy zdrowemu rozsądkowi! Treść konspektu jest następująca: BRONISŁAW Z DALEKIEGO PIŁSUDSKI WSCHODU. SACHALIN - SYBERIA WSPOMNIENIA ZESŁAŃCA - JAPONIA. l. Po~róż na Sachałin i wrażenia ogólne. Z Odessy statkiem naokoło Azji. Wylądowanie. Spotkanie z Polakami. Wi~zienie. W głębi wyspy. Przyroda. Polityka kolonizacyjna. Dzicci zesłańców i urzędników. Stacja meteorologiczna. Klimat i choroby. Kolonia żydowska. Duchowieństwo miejscowe. Żołnierze. II. Gilacy. Stosunki wzajemne Gilaków i katorżników. Krwawa zemsta. Samobójstwa. Szamanizm. Ustrój rodowy i święto niedźwiedzia. Poliandria. Bogactwo rybne. Choinka w jurcie. Bajarze. Wspomnienia o niewolnictwie i o wojnach. Narciarstwo. Próby sadzenia kartofli i solenia ryb. Szczepienie ospy. Wymieranie Gilaków. Pionierzy cywilizacji. Wycieczka na najwyższe szczyty. Odjazd na nartach przez cicśmnę· 11 M. Piłsudskiego Alfreda F. im. Adama Alfreda F. Ciesielska, Bronisław Piłsudski i FU/abacei Shimei w ,\:wielle korespondencii BrO/lisława do Fu/abatei Shimei. Praca magisterska napisana pod opieL, naukową Profesora Majewicza z Katedry Językoznawstwa Porównawczego i Orientalnego Uniwersytetu Mickiewicza w Poznaniu. Z pracy tej korzysta/cm dzięki dużej życzliwości Profesora Majcwicza, za co Mu serdecznie dziękuję, �197 III. Kraj nadmorski. Nikołajsk i kopalnie złota. Rybołówstwo. Wzdłuż Amum po lodzie. Wizyta u generał-gubernatora w Chabarowsku. We Władywostoku. Towarzystwo Geograficzne. Prasa miejscowa. Chunchuzi. Echa wydarzeń wojennych w Chinach. Panika wśród ludności. Praca w szpitalu dla przesiedleńców. Wycieczka po Ussuri. Statystyka wojenna. Trędowaci. Tubylcy nad Amurem. Szkoły miejscowe. Kwestia żółtej rasy. Przeszłość i przyszłość kraju. IV. Ajnowie i Orocy. Charakterystyka ogólna. Pieśni Ajnów i ich muzyka. Osobliwości języka. Niestałe małżeństwa i położenie kobiet. Karność i umiejętność wspólnej pracy. Połów lwów morskich. Kult niedżwiedza. Szlachta ajnoska. Stosunki z Japończykami. Łodzią po morzu na południe. O głodzie wśród pieśniarzy. Szkółka dla dzieci Ajnów. Medycyna ajnoska. Wierzenia religijne. Lisie święto. Wycieczka łodzią na północ. U Oroków. Szamanizm. Tresowanie psów. Położenie kobiety. Obyczaje prawne. Jasnowidząca. Sny prorocze. Polowanie na foki. Przez tundry na reniferach. V. Wojna rosyjsko-japońska Jazda do Hokkaido. Pobyt wśród Ajnów z Sieroszewskim. Podejrzenie o szpiegostwo. Utrudnienie badań etnograficznych. Hakodate. Burzliwe usposobienie ludności. Agitacja wojenna. Powrót na Sachalin. Odjazd Japończyków. Obawa napadów. Formowanie milicji z katorżników. Bombardowanie Korsakowska. Zatonięcie "Nowika". Głód skutkiem przerwania dowozu. Opuszczenia Sachalinu przez ludność. Przed zawarciem pokoju w Kraju Nadamurskim. Dni wolnościowe we Władywostoku i Chabarowsku. Strajki. Odjazd do Japonii. VI. Powrót przez Japonię. Manifestacje i uroczystości na cześć bohaterów wojny. Zapoznanie się z życiem japońskim. Młodzież i uniwersytet. Kobiety. Prasa. Ruch socjalistyczny. Wiadomości o Polsce. Szopen w Japonii. Brat cesarzowej jako opiekun Ajnów. Zaznajomienie się z patriotami chińskimi. Wycieczka do Niko. Nagasaki. Pożegnanie Dalekiego Wschod u. * Tak więc z konspektu wynika, że nienapisana książka spleść miała wiele doświadczeń zesłańczych autora. Wiele w niej chciał autor pomieścić realistycznych obrazów i nie chciał jak się okazuje opowiadać tylko o sobie; pragnął jedynie użyć siebie, użyć swoich wspomnień jako instancji pośredniczącej między wieloma zagadnieniami. W istocie: to co miało być w niej zawarte byłoby szczególnym rodzajem opowieści edukacyjnej, w której było miejsce na kwestie natury etnograficznej, demograficznej, politycznej, historii potęgującej i poszerzającej rozumienie spraw dziejących się wówczas na Dalekim Wscho- �198 dzie. Z całą pewnością owa nienapisana książka byłaby przejmującą a zarazem faktograficzną opowieścią o trudności bycia sob~! w ciężkich warunkach katorżniczego życia, a zarazem opowieścią o wszechmocy władzy, która niszczyła na zesłaniu prywatność człowieka i jego intymność. Tematyka książki byłaby osnuta Uak wynika z jej konspektu) wedle ściśle oznaczonego czasu i dokładnie pod względem geograficznym określonych miejsc gdzie toczyło się życie autora, owiana atmosferą rzeczywistości, bo też świat, w którym on przebywał nazbyt długo był tym, z którego nie można się było otrząsnąć po latach. Powiedziawszy tyle, trzeba w tym miejscu zamilknąć, wypowiadając jedynie żal, że książka ta nie została napisana. Dzisiaj natomiast gdy wyjaśnionych już zostało wiele szczegółów biograficznych związanych z osobą B. Piłsudskiego, gdy dysponujemy wieloma materiałami dotyczącymi jego pobytu na Dalekim Wschodzie można w oparciu o ten konspekt napisać dzieło, które w swym głównym kształcie wynikałoby z zamiarów autora. Jest to zamiar kuszący i być może, że wyręczę kiedyś pierwotnego pomysłodawcę tego przedsięwzięcia idąc tropem problematyki zawartej w pierwotnym szkicu jego autorstwa. �Lud, t. 77, 1994 \'\TO!" I KUCZYŃSKI Instytut Nauk Politycznych L'niwersytctu Wrocławskiego KORESPONDENCJA Z ADAMEM FISCHEREM BRONISŁAWA REDAKTOREM PIŁSUDSKIEGO NACZELNYM "LUDU" Gdy Bronisław Piłsudski powrócił jesienią 1906 roku do kraju osiadł w Krakowie, a potem w Zakopanem bowiem jako poddany rosyjski, który nielegalnie opuścił Sachalin, nie miał możliwości osiedlenia się w zaborze rosyjskim. Groziła mu bowiem ponowna deportacja w głąb Rosji. Przebywając na Sachalinie prowadzil badania etnograficzne nad mieszkającymi tam ludami, przeto przywieziony do kraju materiał z tego zakresu był niezmiernie bogaty. Zainteresowany przyswojeniem tego dorobku nauce polskiej, niedawny jeszcze zesłaniec, przedsięwziął szereg zabiegów by móc opublikować pokłosie swych studiów terenowych prowadzonych wśród Ajnów, Niwchów i Oroków. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności część tych materiałów ukazała się w języku polskim, w tym także na łamach rocznika "Lud" t, którego redaktorem pozostawał wówczas Adam Fischer. W Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zachowała się korespondencja B. Piłsudskiego z A. Fischerem, która rzuca pewne światło na nieznane jeszcze w całości życie tego badacza w kraju, zwłaszcza te jego fragmenty, które odnoszą się do różnorakich przedsięwzięć naukowych, działań edytorskich i badań terenowych prowadzonych nad góralszczyzną tatrzańską. Publikowane poniżej listy udostępniane są po raz pierwszy z oryginałów zachowanych we wspomnianym powyżej Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. * I Na lamach rocznika etnograficznego ,.Lud·· B. Piłsudski opublikował 1909, t. 15; Szamanizm C7. 2. "Lud". 1910, t. ló; Poe:ru GilaluIw, "Lud", 1911, t. 17; Dzial rosrjskich przrrodnikl;w i lekurzr II' ,lIvlo.,kwie. "Lud", 1911, t. 17; W I'o/skich •.. Lud". 1911. t. 17; recel1l:ja pracy J. Talko-Hrynccwieza, SZUl/llIl1iZIIl u tuhrlClillllu i ulllropolo<jii t. 17. C/. I, "Lud". I1zri .~rorlkoll'ej - Mony%ll'ie. lI'.irrid (jilaklill' i Ajl/liw, .,Lud". ludlill' Trąd Geof!l'u/iczne,/o Sl. Hupka. S<lc/wlinie, Ił' Iwd sprawie l'IllO!il'll{icZII<{ IIlIlzeo/llictwo pw;s/lI'a el1/{}!i/'ll{ie~lIe!io 1912. t. i TunqHzi. 18; "Lud". rosyjskiego, za!Jl'unicą Prace i /.I następujące tubylców emowa/ii spl'llwie na zjazdu Materialy Kraków teksty: na Sachalinie. X/l zjeździe e1l1oyra/ów do ewoloyii 1910, "Lud", Rosyjskieyo I'll l, Towarzyslwa 1912, t. IR; recenzja pracy: 1911, "Lud", 1912, nas. Warszawa pracy W. I. Charu7.ina, Ou'el o letnej puezdke l' Germaniju (kataloyizacijo i razmdel/ie kollekcij I' e(l/o!Jl'a/i,'eskich lIluzejach), Moskva 1912, "Lud". 1912, t. 18; recenzja pracy: L. Sternberg. Muzej AI//rop%yii i Etnografii imeni Imperatora Prlra Velikayu. Petersourg 1912. ,.Lud". 1912. t. IX: recenzja pracy pod red. N. D. Bartrama, Igl'1l.~ka, eja iSlorija i :I/{/('el/ie. Moskva 1912 ... L.ud", 1912. t. IX. t. IX: r~cen/:ia n/llpą BHriaci H kOllSirl'irul'allie �200 List nr 1 Paris, maj 1912 Wny P. A. Fischer Redaktor "Ludu" Ossolineum Lwów Szanowny i Kochany p. Redaktorze, Jestem już w Paryżu, gdzie zabawię do wakacji. Jeżeli "Lud" wyjdzie, to i "Ld" i odbitki me proszę tu skierować. Na razie adres: chez M. J. Meisner 24 rue Beuvaiez Paris XIV. Chcę prosić pana o 50 kor. do przyszłego N. dam panu również recenzje i artykuliki i rozliczymy się, a pieniądze w obecnej chwili bardzo mi potrzebne. Bo z paszportem sprawa się przeciąga i obiecanej subwencji z Kasy Mianowskiego l wydobyć nie mogę. Łączę wyrazy szacunku i życzliwości koleżeńskiej Bron[isławJ Piłsudski Na kiedy pan zbiera artykuły do następnego tomu lub N.? I Kasa im. Mianowskiego, instytucja naukowa założona w 1881 roku Warszawie przez Tytusa Chałubińskiego, Henryka Sienkiewicza, Filipa Sułimierskiego i innych. Do czasu powstania Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1907) główna polska instytucja naukowa w zaborze rosyjskim, inicjująca i finansująca działalność badawczą i naukową oraz wydawniczą (podręczniki. encyklopedie, słowniki). Po roku 1918 prowadziła także własn,! działalność wydawniczą wspomagaj,!cą znacznie fundusz dyspozycyjny na stypendia, zasiłki naukowe i inne formy promocji nauki. W PRL jej działalność została zlikwidowana. Obecnie nastąpiła restytucja Kasy im. Miano\\'skiego. Z funduszu Kasy korzystało wielu uczonych, nic więc dziwnego, że i B. Piłsudski zabiegał o środki finansowe w tej instytucji. Czy starania przyniosły spodziewany rezultat trudno dzisiaj ustalić. List nr 2 Paris, maj 1912 Wny Pan A. Fischer Redakcja Ludu "Ossolineum" ul. Ossolińskich Lwów Szanowny i Kochany Panie, Powtarzam swe uprzednie prośby: 1) przysłać mi jaknajprędzej odbitki o Trądzie 1, a może i nowy N. Ludu 2/0 50 kor., bardzo mi potrzebne. Potem zaś robię oficjalną propozycję Towarzystwu Ludoznawczemu uczczenia zbliżającego się lO-lecia śmierci J. Karłowicza 2. Ja bym radził wydanie osobnego zeszytu poświęconego jego pamięci i zwrócenie się do �201 różnych osób naprzód, by napisali odpowiednie artykuły: tj. podzielenie pracy. Ja chcę poprosić również i cudzoziemców o parę słów wspomnień i dlatego zwróciłem się do pani Karłowiczowej z prośbą o wskazanie b. przyjaciół i znajomych męża. Również robię niniejszym, jeżeli to jest dostatecznem, zgłoszenie do Towarzystwa Ludoznawczego że chciałbym w lipcu, tj. ku końcowi roku akademickiego mieć referacik o potrzebie utworzenia szkoły etnograficznej (w Krakowie), gdzie by znaleźli zajęcie wszyscy specjaliści i gdzieby przygotowywano na wielką skalę obserwatorów życia ludowego i objawów etnograficznego chciałbym by nosiła nazwę Jana Karłowicza. Temat chciałbym poddać dyskusji członkom Towarzystwa ~ proszę więc o odpowiedź, czy to było by możliwem. Wówczas moglibyśmy omówić i same organizacyjne strony, może a zjeździe również. Czekając na odpowiedź i wypełnienie próśb pozostaję z Szacunkiem i przyjaźnią Bronisław Piłsudski Expedie par co W. Sieroszewski 12 r. Ernesr Cressou Paris XIV Chodzi tutaj o artykuł B. Piłsudskiego zatytułowany Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud", 18. 2 Jan Karlowicz (1836-1903), etnograf, językoznawca, muzykolog. Badacz kultury ludowej, zbieracz pieśni, przysłów i podań, autor licznych rozpraw z zakresu etnografii, literaturoznawstwa i muzykologii. W latach 1888-99 redaktor pisma ludoznawczego "Wisła". Zamysł B. Piłsudskiego by poświęcić 1. Karłowiczowi specjalny tom "Ludu" nie został zrealizowany. 1 1912, t. List nr 3 Szanowny i Kochany Universite Neuchatel 2.11.1913 Panie, Podaję panu swój nowy adres i mocno był bym wdzięczny za jakie słówko odpowiedzi o "Ludzie", sobie i sprawach redakcyjnych. Z Pragi pisałem Panu lecz odpowiedzi nie miałem. I dlatego nie posłałem nic. Stąd mógłbym pisywać do "Ludu" więcej, bo czytam dużo i mam sporo pism. Wykłada tu etnografię Van-Gennep l - którego za~roszono z Paryża. Pozostaje on redaktorem "Revue d'Ethn. et de Sociol." Prosił on powiedzieć, że brakuje mu "Ludu" zeszyt II-III tom.u XVI i prosi o nadesłanie. Były pogłoski w Zakopanem, gdy byłem podczas Swiąt, że "Lud" już podnieść się nie może - i to dużo osób zraża3. Posyłam 10 kor. jako abonament Pani Giżyckiej4 na rok 1912. Miałem nadzieję, że przepchnę jeszcze abonament Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa Tatrzańskiego 5 lecz Zarząd postanowił tylko propagować prenumeratę, a sam się nie podpisał - bo jest "Lud" w Muzeum 6 w Bibliotece i prywatnych rękach (Pani Giżyckiej). Proszę o słówko odpowiedzi pozostaję z poważaniem Bron[isław] Piłsudski �202 1 A. van Gennep, znany etnograf francuski, autor wielu prac o szerokich zakresach problemowych. Przez wiele lat był on redaktorem naczelnym pisma "Rcvue d'Ethnologie et de Sociologie", na którego lamach w 1912 roku B. Pilsudski ogłosił swój artykuł pl. l.cs sil/{fes de propriele des AiI/O, nie wykluczone, że poprzez kontakt z jego redaktorem, o którym wspomina w swym liście do A. Fischera. 2 Rozwinięcie skrótu tytułu pisma, patrz wyżej przypis nr I. 3 Istotnie były to lata, w których "Lud" przeżywal wielkie trudności finansowe, szcz9śliwie jednak przetrwał do czasu I wojny światowej, by po jej zakończeniu zostać wznowionym. Z korespondencji wynika, że autorzy publikujący na lamach pisma otr;ymywali honoraria autorskie. Wpływy z honorariów łagodziły chwilowo znacz.ne braki finansowc, które doskwierały B. Piłsudskiemu. 4 Bronisława Giżycka - bliska współpracownica B. Piłsudskiego oraz sekretar; Towarzystwa Muzeum Tatrz.aJ\skiego w Zakopanem. 5 B. Piłsudski był przez wiele lat przewodniczącym Sekcji Ludoznawc;.cj (powstaicj zresztą z jego inicjatywy) przy Towarzystwic TatrzaJ\skim. 6 Chodzi tu o Muzeum TatrzaJ\skie. List nr 4 27 rue Louis Favre Neuchatel 16.11.1913 Wny Pan A. Fischer Redaktor "Ludu" Ossolineum ul. Ossolióskich Lwów Czcigodny p. Redaktorze, Ucieszył mię niezmiernie list pana, bo sądziłem już, że "Lud" zupełnie zamrze. Odpisuję panu na wszystkie pytania: 1) Z Wasilewskim t nie załatwiłem sprawy nie mając pozwolenia. Niech mu pan pośle, bo on zawsze potrzebuje - żyje z pióra. Ja zaś 10 kor. posłałem stąd, a co do innych 10 - to Zarząd Sekcji Ludozn[awczejJ na razie nie zaaprobował mojego przedstawienia, zaprenumerować "Lud" dla naszych współpracowników. 2) W Zakopanem idzie praca i beze mnie, pozostawiono mię przewodniczącym i stąd stale z Sekcją się komunikuję. Wicc-prezesem jest obrana pani B. Giżycka. Mają roczne sprawozdanie, które by dobrze było w skróceniu podać w Kronice "Ludu". 3} Projektu nie zarzuciłem wydawać z Muzeum im. Chałubióskiego Rocznika 2, ale na razie i mowy nie mogło być wobec ogólnej sytuacji w kraju. W Pradze zrobiłem spis 30 kilku wydawnictw przez Muzea lokalnc wydawane. Prosiłem je o przysłanie po jednym zeszycie i ta kolekcja wpłynie cokolwiek na zrozumienie konieczności takiej pracy i u nas. Latem mam zamiar znowu być w Zakopanem lub na Podhalu. Przyjechałem tu do Szwajc[arii] by trochę popracować nad mymi materjałami wschodnimi, bez odrywania się stałego inną robotą, no i by nie zaśniedzieć w głuchej prowincji. Tu chodzę na wykłady Van-Gennep'a, mam dużą bibliotekę jego jako redaktora "Revue d'Ethnologie et de Sociologie" miejską i sprowadzają czego brak. �203 4) Dla "Kroniki Powszech[nej] artykuł o Święcie Wiełkan[ocnym] - napiszę zapewno o Francji, może trochę Niemcach, Rosji. Przyślę na ręce Pana. Uprzedzam, by styl zgodzono się poprawić, mogą być rusycyzmy. 5) pia "Ludu" też postaram się przysłać parę niedługich notatek, może recenzJi. 6) O swojej książce napisałem do Krakowa, by posłano egzemplarz darmowy dla "Ludu" J lub Ossolineum. Niech pan napisze recenzję - możliwie piękną ma się rozumieć. Odezwy zagraniczne są dotychczas pochlebne, szczególniej w "Athenaeum" londyńsk. (prof. Marett)4. 7) Jeżeli to ma być tom "Ludu" za 1913, to ja za 1912 nic nie miałem. Z szacunkiem, życzenia powodzenia Bronisław Piłsudski l Chodzi tu o Leona Wasilewskiego (1870-1936) pisarza, publicystę, dyplomatę i historyka, związanego l. Polską Partią Socjalistyczną· 2 B. Piłsudski był inicjatorem wydawania "Rocznika Podhalańskiego". Pierwszy numer tcgo pisma przygotował osobiście. Niestety ukazał się dopiero po jego śmierci. Do chwili obecnej wyszło 5 tomów "Rocznika". -' Dotyczy to pracy B. Piłsudskiego zatytułowanej Malerialsfor the study ofthe Ainu language cl/uljolklre. Collecied and prepared/ill' puhlicalion Brtmis/aw Pi/sudski. Edited under the supervision of 1. Rozwadowski, Ph. D. Prolcssor in the Jagiellonian University, Kraków 1912 Książka ta majduje się w zbiorach Biblioteki Naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 4 R. R. Marett. uczony angielski, który w piśmie "The Athenaeum" z 1913 roku zamieścił recenzję z pracy B. Piłsudskiego poświęconej językowi i folklorowi Ajnów. Recenzja z tej pracy nie ukazała się jednak w "Ludzic", o publikację prosił autor w liście do A. Fischera. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7561c23e71ef2b53c991754450e8a78e.pdf 7f3638a1885421096070fdb1e71bb9eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1948 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.3-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM POLSKIEGO LXXVIII ZA ROK 1995 100 LAT TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I "LUDU" ��u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ A NTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXVIII ZA ROK 1995 PIL 1895 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO NAUK LUDOZNAWCZE ETNOLOGICZNYCH POZNAŃ - WARSZAWA POLSKIEJ - AKADEMII WROCŁAW 1995 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Maria Biernacka, Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński - sekretarz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz, Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski, Sekretarz redakcji - Monika Leonowicz Tłumaczenia angielskie Zbigniew Nadstoga Marek Wilczyński ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych i Ministerstwo Kultury i Sztuki POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1995 ADMINISTRACJA, 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36 REDAKCJA, 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA - Zam. 259/95 �SPIS TREŚCI Zygmunt K ł o d n ic k i, Sto Jat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 9 I. Z DZIEJÓW ETNOLOGIt Andrzej W oźn i a k, Oświeceniowy przełom w kulturze a początki ludoznawstwa polskiego Edward Piet raszek, Lud prosty w całym sposobie życia swego. O pionierskiej monografii wsi I. L. Czerwińskiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . " Jerzy Damrosz, Problem zróżnicowania przestrzeni społeczno-kulturowej w polskich badaniach etnologicznych na przełomie XIX i XX wieku (ze studiów nad regionem i regionalizmem). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Violetta KrawczykWas i l e w s k a, O folklorystyce polskiej w stulecie "Ludu" Jerzy Czajkowski, Z historii muzealnictwa skansenowskiego w Europie. . . .. 19 41 55 69 81 II. STAN I PERSPEKTYWY NAUK ETNOLOGICZNYCH Maria Wieruszewska, Wieś polska w perspektywie badań etnologicznych i socjologicznych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Dokumentacja i informacja w naukach etnologicznych w Polsce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . " Teresa Kar w i c k a, Etnologiczne badania regionu na przykładzie Pomorza Wschodniego Irena Bu k o ws k a-FI oreńsk a, Etnologiczne badania regionów przemysłowych w Polsce. Przeszłość, stan teraźniejszy i perspektywy. . . . . . . . . . . . . . " Danuta Penkala-Gawęcka, Medycyna ludowa i komplementarna w polskich badaniach etnologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Barbara Bazielich, Badania nad odzieżą i strojem ludowym w Polsce. . . . .. Mieczysław T ro j a n, Studia nad kulturami ludowymi Europy w etnologii polskiej Czesław R o b o t Yc k i, Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony. . . Leszek Dzięgiel, Polskie badania etnologiczne na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej . . . . . . . . . .. .... Henryk Zimoń SVD, Ziemia w wierzeniach i rytuałach ludu Konkomba z północnej Ghany . . . . . . . . . . . . . Katarzyna K a n i o w s k a, Czy trudno dziś być antropologiem? . . . 97 113 127 147 169 193 211 227 245 255 279 itI. PROBLEMATYKA ETNICZNA W BADANIACH ETNOLOGICZNYCH I ANTROPOLOGICZNYCH Aleksander Posero-Zieliński, Uwarunkowania, konteksty Studia etniczne i nurty . w polskiej etnologii po 1945 roku. . . . . . . . . " 293 �6 Dorota S i m o n i d e s, Górnoślązacy. Grupa regionalna czy etniczna? . .... Olga Goldberg-Mulkiewicz, Świat, który przestał istnieć. Refleksje nad badaniem kultury Żydów polskich. . . . . . . . Lech M róz, O Filistynach, Cyganach alias wałęsach. Z dziejów poznawania Romów w Polsce . . . . . . . . . . . . . . .. ..... Ewa Nowicka, Rom jako swój i jako obcy. Zbiorowość Romów w świadomości społeczności wiejskiej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Daniel Kadłubiec, Z metodologii badań kultury ludowej pogranicza. . . . . . Ryszard Kantor, Wkład polskiej etnologii w badania zbiorowości polonijnych na świecie I Anna Kutrzeba-Pojnarowa Odpowiedzi na pytania IV. ROZMOWY. WSPOMNIENIA I, "Etnologia jest zawsze jakby Zbigniewa Jasiewicza. . . . 317 331 341 357 377 385 in sialu nascendi ... ". . . . .. 397 �CONTENTS Zygmunt K ł o d n i c k i, A Centenary of the Polish I. HISTORY Ethnological Society . . . .. OF ETHNOLOGY Andrzej Woźniak, The Cultural Breakthrough ofthe Enlightenment and the Beginning of Polish Folk Studies. . . . .. .... Edward Pietraszek, Lud prosty w calym sposobie życia swego. On a Pioneer Monograph of the Village by I. L. Czerwiński. . . . . . . . . . . . . . . .. Jerzy D a m r o s z, The Problem of Differentiation of Socio-cultural Space in Polish Ethnographic Studies at the Turn of the 19th Century (Studies on Regions and Regionalism) Violetta KrawczykWasilewska, The Study of Polish Folklore on the Centennial Anniversary of "Lud". . . . . . . . . . . . . Jerzy Czajkowski, On the History of Open Air Museums in Europe. . . II. THE PRESENT STATE AND PROSPECfS OF ETHNOLOGICAL PROBLEMS IN ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGłCAL Aleksander Posern-Zieliński, Ethnic Studies in Polish Ethnology Conditions, Contexts and Trends. . . . . . .. .... 19 41 55 69 81 SCIENCES Maria Wieruszewska, Thc Polish Village in Light of Ethnological and Sociological Research. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Bronisława K opczyńs k a-J a w o rs ka, Documentation and Information in Ethnological Sciences in Poland. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Teresa Kar w i c k a, Ethnological Study of a Region. The Exemple of Eastern Pomerania Irena Bukowska-Floreńska, Ethnological Study of Industrial Regions in Poland. Its Past, Present and Prospects. . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Danuta Penkala-Gawęcka, Folk and Complementary Medicine in Polish Ethnological Investigations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Barbara Bazielich, The Study of Folk Clothes and Costumes in Poland. . Mieczysław T roj an, Studies of European Folk Cultures in Polish Ethnology Czesław Robotycki, The Anthropology of Culture in Poland. A Finished Project Leszek Dzięgiel, Polish Ethnological Investigations in the Middle East and Northern Africa . . . . . . . . . . . . . . . . Henryk Zimoń SVD, The Earth in the Beliefs and Rituals among the Konkomba People of Northern Ghana. . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna K a n i o w s k a, Is It Difficult to Be an Anthropologist Today? . . .. lll. ETHNIC 9 97 113 127 147 169 193 211 227 245 255 279 RESEARCH After 1945. Their 293 �8 Dorota Simonides, Upper Silesians. A Regional or Ethnic Group? . . Olga G o Id b e r g - M u Ik i e w i c Z, The World That Ceased to Exist. Reflections on the Study of the Culture of Polish Jews. . . . . . . . . . . . . . . Lech M r Ó z, On Philistines, Gypsies alias Walęsas. An Outline History of Romany Studies in Poland. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ewa N o w i c k a, Rom as "Our Own" and "The Other". The Perception of Gypsies by Rural Communities. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Daniel K adiu biec, On the Methodology of Investigating of Borderland Folk Culture. . Ryszard Kantor, The Achievment of Polish Ethnology in the Study of Polish Com· munities Abroad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . IV. CONVERSATIONS. I Anna Kutrzeba-Pojnarowa Answers to the Questions I, "Ethnology of Zbigniew 317 331 341 357 377 385 MEMORIES is Always as if in statu nascendi ... ". Jasiewicz . . . . . . . . . 397 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2be8b7d1a8ff43b4d54c925bc9d500ea.pdf fa96c22dac21f73c78da2c204b3afaa2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2100 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1949 Title A name given to the resource Sto lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.9-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 ZYGMUNT KŁODNICKI Prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego STO LAT POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO "Uratować i zachować przy życiu to, co obok i pomimo postępu oświaty i cywilizacji istnieć może i powinno. Uratować dla nauki i od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie". Antoni Kalina Nie sposób na kilku stronach przedstawić dzieje stuletniego Towarzystwa z uwzględnieniem szerszego tła, niezbędnego przecież dla odpowiedniej oceny roli jaką ono odegrało w nauce i kulturze polskiej. Odkładając ten ambitny zamiar na później spróbuję tylko naszkicować dzieje Towarzystwa do tomu "Ludu" poświęconego setnej rocznicy. Czytelnicy zainteresowani różnymi aspektami działalności Towarzystwa mają do dyspozycji kilkanaście artykułów i setki sprawozdań, wykazów etc. opublikowanych głównie w "Ludzie" l. Ważniejsze publikacje zestawiono w załączonej bibliografii. Różnego rodzaju zainteresowania tradycyjną kulturą, głównie wiejską, na ziemiach polskich nasiliły się szczególnie w drugiej połowie XIX wieku. Dość wspomnieć Łukasza Gołębiowskiego, Wacława Zaleskiego, Kazimierza W. Wójcickiego, Żegotę Paulego, a zwłaszcza Oskara Kolberga. W 1873 roku powstała w Krakowie Akademia Umiejętności, a w jej ramach Komisja Antropologiczna 2. Powstały i przez dziesięciolecia wychodziły znakomite czasopisma "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (od 1877 roku) i "Wisła" (od 1887 roku). Wciąż jednak brakowało stowarzyszenia, które skupiałoby ludzi zainteresowanych szeroko rozumianą problematyką ludoznawczą· I Świetnym przewodnikiem po zawartości pierwszych 69 tomów tego czasopisma jest Bibliogro,(ia zawartości ..Ludu" za lata 1895 -1985, opracowana przez G. E. Karpińsk,t i M. Niewiadomską (1988). l Po jej ukonstytuowaniu się w następnym roku kierownictwo Sekcji Etnologicznej powierzono O. Kolbergowi. �10 Założenie Towarzystwa Ludoznawczego i jego pierwszy okres Inicjatorem powołania Towarzystwa Ludoznawczego był inspektor szkolny Seweryn Udziela (w 1891 roku). Udało się to dopiero po paru próbach grupie osób, której przewodniczył Antoni Kalina - slawista, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza. Do grona tego należeli Jan Karłowicz - redaktor "Wisły", językoznawca i etnograf warszawski, Jan Baudouin de Courtenay - językoznawca, podówczas profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, dyrektorzy szkół ludowych - dr Henryk Biegeleisen i Mikołaj Rybowski oraz dr Iwan Franko - redaktor "Żitje i Słowo" i urzędnik Stefan Ramułt. W dniu 9 lutego 1895 roku w sali ratuszowej we Lwowie, w obecności 64 członków, odbyło się pierwsze Walne Zgromadzenie Towarzystwa. "Celem Towarzystwa - pisał w 1895 roku jego pierwszy prezes Antoni Kalina - jest umiejętne badanie ludu polskiego, ruskiego i sąsiednich, oraz rozpowszechnianie zebranych o nim wiadomości za pośrednictwem własnego organu, wydawnictw obrazowych, przedstawiających lub opisujących lud - wreszcie założenie biblioteki i muzeum, w których mieścić się będzie wszystko co się odnosi do życia ludu, lub służy do poznania jego właściwości". "Towarzystwo ludoznawcze z pomocą swoich członków - snuł dalej plany Antoni Kalina - będzie zbierało w sposób systematyczny i umiejętny materiały, mające jakikolwiek związek z ludoznawstwem, przy czym zwracać będzie szczególniejszą uwagę na te cechy charakterystyczne życia ludowego, które w dotychczasowych pracach ludoznawczych wcale nie, albo tylko pobieżnie były uwzględniane Oak np. wierzenia, lecznictwo ludowe, melodie pieśni ludowych, budowa i urządzenia domu, jego ornamentacja, ubiór i strój itp.). Chcąc ułatwić zbieranie materiałów do ludoznawstwa odnoszących się, w sposób systematyczny i umiejętny, wyda Towarzystwo kwestionariusz dokładny, który roześle pomiędzy swych Członków". W słowie wstępnym do pierwszego zeszytu "Ludu" (kwiecień 1895 roku) redaktor Antoni Kalina podkreślił, że "granice etnograficzne, kolonie polskie na obszarze ruskim, jako też ruskie na polskim, terytorialne rozmieszczenie pojedynczych narzeczy - zajmować będą w programie Towarzystwa jedno z najważniejszych miejsc jego pracy". Obok celów naukowych Kalina sformułował także cele społeczne, zgodne z hasłami pozytywistycznymi: "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło: lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego - powinniśmy zacząć budować od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru. Jeżeli tego nie zrobimy, praca nasza dla ludu będzie bezskuteczna, gdyż nie będąc zastosowaną do jego właściwości, nie przyniesie mu tego pożytku, którego się po niej spodziewamy" (Kalina, 1895, s. 3). Zapowiedział też tworzenie oddziałów Towarzystwa w różnych miejscowościach. �11 Był to plan bardzo ambitny i, zdawać by się mogło, nierealistyczny, przekraczający ówczesne możliwości. Brakowało wszystkiego: pieniędzy, autorów (pierwsza katedra etnologii zostanie otwarta dopiero w 1910 roku, a i to na krótko) i zrozumienia w społeczeństwie. Na razie jednak panuje optymizm; w wyniku energicznej akcji rekrutacyjnej przybywa członków. Na koniec roku 1895 będzie ich 194, a wśród nich profesorowie (19) i studenci (11) Uniwersytetu Jana Kazimierza i Uniwersytetu Jagiellońskiego, nauczyciele i dyrektorzy szkół publicznych (aż 41) i towarzystw muzycznych (7), inspektorzy okręgów szkolnych (5), duchowni różnych wyznań (11), literaci (8). Na uwagę zasługuje udział pracowników Zakładu Narodowego im. Ossolińskich (4) z dyrektorem Wojciechem Kętrzyńskim i skryptorem Wilhelmem Bruchnalskim, późniejszym prezesem Towarzystwa. U zarania istnienia Towarzystwa Ludoznawczego, gdy jeszcze nie było muzeów etnograficznych, katedr etnografii i etnologii, a także uniwersytetów ludowych, przyciągało ono tych, którym problematyka tradycyjnej kultury była bliska. Gromadziło osoby z różnych środowisk Galicji, głównie jednak nauczycieli. Powstawały oddziały TL w Buczaczu (w 1897 roku - założyciel Ludwik Młynek), Wieliczce (1898 - Seweryn Udziela), Krakowie (1898- Jan Świętek), Tatarowie (1899Józef Schneider), Tarnowie (1899 - Ludwik Młynek), Chrzanowie (1900 - Bronisław Gustawicz), Podgórzu koło Krakowa (1902 - Seweryn Udziela)3. W tym pierwszym okresie wyraźnie wyodrębnia się dziesięciolecie Antoniego Kaliny (Kłodnicki, 1995b), kiedy to istniała względna równowaga prac badawczych, wydawniczych i popularyzacyjnych. Za prezesury Józefa Kallenbacha (1905 - 1910) i Adama A. Kryńskiego (1910 - 1914) następuje spadek aktywności Towarzystwa. Cezurę stanowi rok 1910, kiedy to sekretarzem Towarzystwa i członkiem komitetu redakcyjnego "Ludu" zostaje Adam Fischer4• Okres drugi (1910 -1945) Adam Fischer, romanista z wykształcenia, został ludoznawcą z upodobania. Objąwszy funkcję sekretarza i członka komitetu redakcyjnego, później redaktora "Ludu", okazał się znakomitym organizatorem. "Przejął dużą część obowiązków redakcyjnych, osobiście doglądał korekt, załatwiał kredyty w drukarniach, dobierał autorów, poszerzał kontakty zagraniczne, dbał o rozwój biblioteki, słowem, zapoczątkował nową epokę w dziejach Towarzystwa, trwającą poprzez burzliwy okres I wojny światowej aż po schyłek dwudziestolecia międzywojennego" - pisała Helena Kapełuś (1982, s. 348). Ówcześni Próbę czasu najlepiej zniosły oddziały: podgórski i krakowski. Olga Gajkowa (1967, s. 18) uważa, że pierwszy okres kończy się wraz z wybuchem I wojny światowej. Podobnie Helena Kapełuś (1982, s. 348 - 349), która wprawdzie podkreśla zmiany zachodzące w TL od 1910 roku, ale za rzeczywistą cezurę uważa okres I wojny światowej. 3 4 �12 prezesi TL - prof. Adam A. Kryński (1910-1914), prof. Wilhelm Bruchnalski (1917 - 1926) i prof. Jan Czekanowski (1926 - 1946) - akceptowali życzliwie poczynania Fischera, które zwalniały ich z szeregu trudnych obowiązków. Ten okres dziejów Towarzystwa charakteryzowało częściowe zerwanie więzi między zarządem a członkami. Adam Fischer był przeciążony obowiązkami na UJK i w Towarzystwie, a może nie miał tej pasji społecznikowskiej, która charakteryzowała Antoniego Kalinę. Inną cechą tego okresu był wzrastający rozziew między przedstawicielami nauki a rzeszą amatorów-ludoznawców, wskutek czego "Lud" nie mógł już pełnić roli pomostu między tymi środowiskami (Kapełuś, 1982, s. 349). Charakterystycznym przejawem unaukowienia Towarzystwa był związek z Polskim Towarzystwem Etnologicznym, zawiązanym w październiku 1921 roku w Warszawie, którego prezesem został prof. Jan Czekanowski (ówczesny wiceprezes TL), a jego organem "Lud" 5. PTE rychło popadło w letarg, natomiast trwały okazał się związek personalny i lokalowy Towarzystwa z Zakładem Etnologii UJK. Aż do II wojny światowej pracownicy Zakładu będą stanowić trzon zarządu Towarzystwa i dostarczać artykułów do "Ludu", a później do kolejnych tomów "Prac Etnograficznych" (ukazywały się od 1934 roku). II wojna światowa przerwała działalność Towarzystwa, a większość jego członków bądź oddała życie, walcząc z najeźdźcami, bądź rozproszyła się po świecie. Walcząc z przeciwnościami losu zmarł w 1943 roku we Lwowie Adam Fischer. Jest znamienne dla towarzystw, że wyraźne piętno wyciskają na nich osoby nimi kierujące. Takim spiritus movens Towarzystwa Ludoznawczego był niewątpliwie Adam Fischer; wraz z jego śmiercią kończy się drugi okres dziejów Towarzystwa. Na drugim planie, jakby w cieniu tego znakomitego sekretarza i redaktora "Ludu", znajduje się wielka postać polskiej i światowej etnologii i antropologii fizycznej - prof. Jan Czekanowski. W omawianym okresie był on wiceprezesem, a od 1926 roku - prezesem Towarzystwa. Jemu to przypadnie w udziale rola reaktywowania TL po wojnie. Okres trzeci (1945 -1965) Inicjatywa odrodzenia Towarzystwa zrodziła się zaraz po wojnie w Lublinie wśród kilku członków dawnego zarządu; profesorowie Jan Czekanowski i Jan Mydlarski oraz dr Józef Gajek zwołali pierwsze zebranie (12.10.1945), a następnie XXI Walne Zgromadzenie (22.11.1945). Postanowiono wydawać dalej "Lud" i kontynuować serię "Prace Etnograficzne" oraz przygotować i wydać Polski Atlas Etnogrąficzny. 5 Jednak "dopiero tom ... XXI stanowi prze10m ... "Lud" nabral charakteru specjalnego pisma etnologicznego, w którym uwzględniano również zagadnienia z pogranicza nauk antropologicznych" (Gajek, 1946, s. 11). �13 Od XXII Walnego Zgromadzenia (Lublin, 24-25.01.1947 roku) Towarzystwo nosi nazwę "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze". Ta nowa nazwa odzwierciedla zmianę Towarzystwa z prowincjonalnego, jakim de facto było przez pół wieku, na ogólnopolskie. Powstają oddziały w różnych miejscowościach, podjęto szereg inicjatyw i prac badawczych (głównie dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego, później także dla monografii terytorialnych). Szczególne osiągnięcia ma Towarzystwo na polu wydawniczym - utworzono nowe czasopisma i kilka serii wydawniczych. Od 1947 roku ukazują się książki w ramach serii "Prace Etnologiczne", w dwa lata później zaczęto wydawać zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych; od 1951 roku wydawane są prace w serii "Archiwum Etnograficzne", w tym samym roku wznowiono serię "Prace i Materiały Etnograficzne" (poprzednio nosiła ona nazwę "Prace Etnograficzne"). Od 1957 roku ukazuje się dwumiesięcznik "Literatura Ludowa", w rok później założono nową serię - "Biblioteka Popularno-Naukowa", a od 1959 roku ukazują się w Łodzi "Łódzkie Studia Etnograficzne". W 1960 roku powołano Redakcję "Dzieł wszystkich Oskara Kolberga", która zajęła się reedycją dzieł oraz edycją materiałów rękopiśmiennych Kolberga. Obok tego nadal wychodzi "Lud" - jedno z naj starszych czasopism ludoznawczych w Europie. W powojennym dwudziestoleciu Towarzystwo, kierowane przez prof. Józefa Gajka, ucznia Adama Fischera, jest naj poważniejszym w Polsce wydawnictwem na polu etnografii, etnologii i folklorystyki. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pełni niektóre funkcje, które w wielu innych krajach spełniają instytuty etnograficzne (etnologiczne): poza wydawaniem licznych książek i czasopism, organizowaniem konferencji o zasięgu krajowym, niekiedy także międzynarodowym, reprezentuje polską etnografię i etnologię, zarówno w kraju jak i na zewnątrz (np. członkostwo i udział w konferencjach Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, udział w kongresach slawistycznych itp.). PTL prowadzi również intensywne badania terenowe i ankietowe dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnogrąficznego i monografii regionalnych. W lipcu 1953 roku prace te przejął Komitet organizacyjny Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (IHKM powołano 19.11.1953 roku). Za prezesury prof. Kazimierza Moszyńskiego (1945 - 1953) siedzibę Zarządu Głównego przeniesiono z Lublina do Poznania (1.01.1952), następnie do Wrocławia (przełom 1953 i 1954 roku). Po Moszyńskim przez jedną kadencję obowiązki prezesa pełnił Józef Gajek (1953 - 1956), a po nim - w latach 1956 - ł 961 - prof. Tadeusz Seweryn. W trzecim okresie, trwającym około dwudziestu lat, Towarzystwem kierował faktycznie Gajek. Duchem opiekuńczym tego okresu, podobnie jak w okresie międzywojennym, okazał się prof. Jan Czekanowski. Będzie on także prezesem Towarzystwa w trudnych latach kończących ten okres (1961 - 1964). Śmierć Czekanowskiego (1965) i odejście Gajka z Towarzystwa, w tym samym mniej więcej czasie, wyznaczają cezurę końcową okresu trzeciego. �14 Okres czwarty (1965 - 1991) Następne lata charakteryzuje kontynuacja szeregu inicjatyw poprzedniego okresu, w tym zwłaszcza wydawnictw. Wysoka ocena działalności Towarzystwa w poprzednim okresie sprawia, że Polska Akademia Nauk nadal finansuje działalność statutową i wydawniczą. Zmniejszające się dotacje i coraz większe kłopoty ze zdobywaniem papieru utrudniają jednak działalność wydawniczą. Niemniej jednak w omawianym okresie dokonano reedycji dzieł O. Kolberga i wydano kilkadziesiąt tomów z zachowanych rękopisów (głównie pod redakcją prof. Józefa Burszty). Regularnie ukazywał się "Lud" (po zmarłym w 1987 roku Józefie Burszcie redakcję przejął prof. Zbigniew Jasiewicz). Po przerwie (1969-1971) prof. Czesław Hernas wznowił wydawanie "Literatury Ludowej" (poprzednio redagował ją prof. Julian Krzyżanowski). W latach 1964 - 1967 prezesem PTL był prof. Bolesław Olszewicz, po nim godność tę przyjęła prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1967 -1976). Od 1976 roku prezesem była prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (sekretarz generalny poprzednich trzech kadencji). W 1980 roku obowiązki przejął prof. Franciszek Wokroj. Od 1982 roku prezesem Towarzystwa była dr Anna Kowalska-Lewicka, od 1989 (przez rok) - dr Janina Hajduk-Nijakowska, a od 1990 - niżej podpisany. Szczególnym osiągnięciem tego okresu jest utworzenie w Łodzi Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej (w 1968 roku), w którym opracowano m.in. szereg bibliografii etnografii, etnologii i folklorystyki polskiej oraz współpracowano z najważniejszymi bibliografiami międzynarodowymi. Kolejną cechą charakterystyczną omawianego okresu jest wolny spadek aktywności oddziałów przy zachowanej działalności wydawniczej. Okres piąty (po rokul991) W ostatnich latach zaszły poważne zmiany. Od początku 1992 roku PTL, podobnie jak wszystkie inne towarzystwa, przestał być subwencjonowany w zakresie działalności statutowej przez Polską Akademię Nauk. Towarzystwo istnieje dzięki wsparciu Komitetu Badań Naukowych, który po większej części finansuje funkcjonowanie biblioteki, archiwum, ODiIE oraz Redakcji DWOK, a także poważnie wspiera wydawanie publikacji naukowych PTL. W tym samym czasie znaczną pomocą Towarzystwu służy Ministerstwo Kultury i Sztuki. Komitet Nauk Etnologicznych PAN został współwydawcą "Ludu" i "Łódzkich Studiów Etnograficznych", zdejmując z nas trud zabiegania o dotacje na ten cel. Wśród nowych inicjatyw PTL należy wymienić serię "Biblioteka Zesłańca" (od 1991 roku) i Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (od 1993 roku). Powszechna już w wielu krajach świata idea "małych ojczyzn" i regionów oraz zachowania zabytków tradycyjnej kultury, upowszechnia się ostatnio �15 również w Polsce. Nasze Towarzystwo włączyło się do prac paru komisji w Ministerstwie Edukacji Narodowej i w Ministerstwie Kultury i Sztuki oraz wzięło udział w V Kongresie Regionalnych Towarzystw Kultury (w 1994 roku). Wreszcie możemy realizować marzenia naszych wielkich poprzedników wpływać na kształtowanie się pokoleń czułych i wrażliwych na swoje dziedzictwo kulturowe. Być może okaże się to szansą i wyzwaniem dla członków Towarzystwa w drugim stuleciu jego istnienia. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w przeddzień obchodów jubileuszowych Towarzystwo liczy około 1100 członków, należących do 20 oddziałów. W kolejności alfabetycznej są to oddziały: w Bytomiu, Gdańsku, Kaliszu, Kolbuszowej, Koszalinie, Krakowie, Lublinie, Łańcucie, Łodzi, Mszanie Dolnej, Opocznie, Opolu, Poznaniu, Szczecinie, Toruniu, Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem, Zamościu i Zielonej Górze. Aktualny skład prezydium Zarządu Głównego PTL wyłoniony na 68 Walnym Zgromadzeniu PTL w Szamotułach (wrzesień 1992): prezes - dr hab. Zygmunt Kłodnicki, wiceprezesi - dr Anna Kowalska-Lewicka i mgr Roman Tubaja, sekretarz generalny - dr Magdalena Rostworowska, zastępca sekretarza generalnego - mgr Elżbieta Berendt, skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, zastępca skarbnika - dr Janusz Bohdanowicz, członek - mgr Teresa Lasowa. Ważną sprawą jest przedstawienie członków zasłużonych dla Towarzystwa. Lista byłaby długa i nigdy nie mielibyśmy pewności, że kogoś nie pominęliśmy. Nie wszyscy bowiem tratiIi na karty dokumentów, a i wiele dokumentów zaginęło. Powtórzmy na zakończenie słowa Antoniego Kaliny, który jak mało kto mial prawo napisać: "... według sił i możności pracowaliśmy dla sprawy, którą uważamy za ważną i pożyteczną". BIBLIOGRAFIA Pominięto liczne sprawozdania z walnych zgromadzeń, wykazy członków, wykazy nabytków bibliotecznych, bilanse. sylwetki badaczy i członków PTL itp., które zamieszczano w "Ludzie"; odnotowano je w bibliografii G. A. Karpińskiej i M. Niewiadomskiej, 1988, s. 82 - 106, 108 - 1351. Burszta Józef 1969 Etnofl'afia IV hvier(:wieczu PCllski Ludowej. Organizacja - tendencje - kierunki badań, "Lud" t. 53, s. 31 - 59. 1970 W 75-lecie 1974 Etnografia Polskiego polska. Towarzystwa Osiąyni{'cia - Ludoznawczego, organizacja - "Lud" t. 54, s. 5 - 8. "Kultura i Społeczeństwo" perspektyw)', nr 3. 1975 Etnografia polska. Osiągnięcia 1978 Etnografia polska w 25-leciu 1985 W 90-lecie Polskiego - organizacja Polskiej Towarzystwa - Akademii Ludoznawczego, "Lud" t. 59. s. 5-21. "Lud" t. 62, s. 3 -11. "Lud" t. 69, s. 10 - 17. perspektywy, Nauk, �16 Czekanowski Jan 1946 Półwiecze ..Towarzystwa Ludoznawczego", "Lud" t. 36, s. 33 - 88. Czterdziestolecie ... 1985 40-/ecie oddziału lubelskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Lublin, s. 12. Dzie/a ... 1991 Dzie/a wszystkie Oskara Kolberga. Complete Works of Oskar Kolberg - Publication Reference, pod. red. Bogusława Linette, Poznań, s. 142. Gajek Józef 1946 Śp. Profesor Dr Adam Fischer, "Lud" t. 36, s. 6 - 18. 1949 Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio lecia, .,Lud" t. 39, s. 606-61l. 1950 Sześcioletni plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 39, s. 612 - 624. 1958 Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945 -1955, "Lud" t. 43, s. 9 - 32. 1966 W 70-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1895 - 1965, "Lud" t. 50, s. 3. G[ajek) [Józef] 1955 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wroclawiu, "Przegląd Antropologiczny" t. 21, z. 3, s. 1203. Gajkowa 1960 1967 Olga Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895 -1945 -1960, Szczecin, ss. 60. Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jego powstanie, rozwój znaczenie w ciągu siedemdziesięciolecia, "Lud" t. 51, cz. I, s. 7 - 60. G[ajkowa) O[lga] 1952 Konferencja etnografów w Krakowie 17 - 19 11 1951 r., "Lud" t. 39, s. 624 - 625. 1954 Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań terenowych /lad rolnictwem i hodowlą z dnia 9 i 10 maja 1953 r. w POZ/laniu, "Lud" t. 41, cz. 2, s. 1268-1280. Gerlach-Klodnicka Jadwiga 1966 Wykaz dokumentów związanfch z dzialalnością ..Towarzystwa Ludoznawczego" we Lwowie w 1895 roku, .,Lud" t. 50, cz. I, s. 5-6 (plus 16 stron niepaginowanych). Informacja ... 1983 Informacja o dzialahlO,fei Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Wrocław, ss. 16 (material powielany). J. H. 1965 Pó/wiecze czlonkostwa Jana Czekanowskiego w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, "Lud" t. 49, cz. 2, s. 789 - 792. Jasiewicz Zbigniew, Klodnicki Zygmunt 1993 Przed lOO-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 76, s. 13 - 19. Jaworska Bronisława 1974 W odpowiedzi oddziałom - uwagi prezydium PTL, "Lud" t. 58, s. 325 - 328. Jaworska Bronisława, Lewowicki Jerzy 1974 Dyskusja oddzia/ów na temat osiągnięć i celów PTL. Podsumowanie, "Lud" t. 58, s. 321- 325. Judenko Konstanty 1958 Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia ( 1945 - 1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, .,Lud" t. 43, s. 49 - 62. Kalina Antoni 1895 S/owo wstępne, "Lud" t. 1, s. 1 - 4. 1900 Pierwsze pięciolecie, "Lud" t. 6, s. 1 - 6. ze �17 Kapcłuś Helena 1982 "Lud". Orgun Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 -1918), w: Dziejefolklorystyki polskiej 1864 - 1918, pod red. Heleny Kapełuś i Juliana Krzy7.anowskiego, Warszawa, s. 338 - 390. Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria 1988 Bibliografia zawarto.§ci "Ludu" za luta 1895 -1985, Archiwum Etnograficzne nr 35, Wrocław, s. 394. Karwot Edward 1956 Zagadnienie wierzeń i magii w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu, "Lud" t. 43, s. 71 - 92. Kłodnicki Zygmunt 1993 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (w przededniu setnej rocznicy swego powstania), "Twórczość Ludowa" R. 8, nr I - 2 (23), s. 74 - 76. 1995a Sto lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Lwów - Lublin - POZllllli - Hroclaw), "Dolny Śląsk" R. I. 1995b Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie (dziesięciolecie Antoniego Kaliny) "Literatura Ludowa" R. 39, z. 4, s. 3 - 25. Kłodnicki Zygmunt, Stawarz Andrzej 1995 J uhi/eusz /OO-Iecia Polskieyo Towarzystwa Ludoznawczego, w: 100 lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Informator, Warszawa (brak paginacji). Kowalska-Lewicka Anna 1985 Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, "Lud" t. 69, s. 18-22. 1988 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju, "Lud" t. 72, s. 47 - 65. Kozyra Anna 1977 Ramowy plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na lata 1976 -1980, "Lud" t. 61, S, 341-342. Krzy7.anowski Julian 1971 Folklorystyka polska, w: G. Cocchiara, Dzieje Iolklorystyki w Europie, Warszawa, s. 627 - 638. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnoyrafii i etnologii w Polsce, "Historia nauki polskiej w monografiach" t. 14, Kraków, s. 58. Kużmicz Bolesław 1958 Zagadnienie popularyzacji eltlografii, "Lud" t. 43, s. 157 - 182. Nasz Adolf 1958 Dzialalno.5ć Pol.~kiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie prac naukowo-hadawczych i wydawniczych, "Lud" t. 43, s. 33 - 48. Obchód ... 1905 Obchód jubileuszowy Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. II, s. 97 - 98. Polskie ... 1957 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, s. 27. Pasem-Zieliński Aleksander 1973 Kształtowanie się eltlografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, pod red. Małgorzaty Terleckiej, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 29-113. Regulamin ... 1898 Regulamin dla oddziałów Rybowski Mikołaj 1905 Sprawozdanie z czynno.§ci "Lud" t. II, s. 320 - 323. 2 - Lud t. LXXVIII "Towarzystwa dziesięcioletniej Ludoznawczego", Towarzystwa "Lud" t. 4, s. 101 - 105. Ludoznawczego we Lwowie, �18 Sobisiak Walerian 1958 Zagadnienie "Lud" źródeł archiwalnych w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. t. 43, s. 93 - 121. Sprawozdanie ... 1952 Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego "Lud" t. 41, s. 1259-1267. Statut ... 1946 Statut Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 36, s. 417 - 424. 1947 Statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. "Lud" t. 37, s. 519 - 531. 1962 Statut Po/skiego Towarzystwa Ludoznawczego, Wrocław, s. 15. Staszczakówna 1954 w /')52 r., Zofia Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres /')47 - /')53 r., "Lud" t. 41, cz. 2, s. J 280 -1283. Sulitka Andrej 1975 Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (oraz) Umowa o wspólpracy, "Lud" t. 59, s. 292 - 295. Trawińska-Kwaśniewska 1958 Maria Życie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia. "Lud" t. 43, s. 63 - 70. Zawistowicz-Adamska Kazimiera 1973 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, dzialalno.~ć, perspektywy rozwoju, "Nauka 1975 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalno.~ć, perspektywy rozwoju. "Lud" t. 59, s. 23 - 48, (Niewielkie zmiany w stosunku do poprzedniego artykułu). Polska" Zygmunt nr I, s. 80 - 106. Kłodnicki A CENTENARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY (Summary) The author, President in 1895 and its work. after the Second particular World the research periods in the history Poland, are mentioned. of the Society, He describes War, was active aims presents of the Society, work ofthe on the entire of the Society, The the establishment the transformation territory its popularization determined of the members of the Polish Society of Poland. and by the events of the Society publications, has in its custody Kolberga of Ethnographic (Editorial the libraryand Office of Oskar Documentation and archives Kolberg's editorial connected with Information which, discusses in Poznań in Five the history is also discussed. Works) in Lvov achievements. and runs the Redakcja Collected society The author Society has 1100 members who belong to 20 branches. The Polish Ethnological publisher of ethnological literature in Poland. It publishes, inter alia, 3 periodicals Oskara Society into a regional Today or the Society is the and a few series Dzieł Wszystkich and the Centre in Łódź. Transi. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0dd4a434cd42a8ac31dbfbba588952a.pdf 721df98021f55d3e251896ee3a4d812a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4710 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4373 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1, s.52-53 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za Konferencje i zjazdy Trzydzieste ósme W a l n e Zgro­ madzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, połączone z sesją n a u k o w ą , o d b y ł o się w O p o l u w d n i a c h o d 8—10 l i s t o p a d a 1963. W czasie s e s j i w y g ł o s z o n e zostały n a ­ stępujące r e f e r a t y : Rzut oka na za­ gadnienie pochodzenia Słowian — Tadeusz Lehr-Spławiński; Stan i potrzeby badań ludoznawczych na Śląsku — I g n a c y K u ź n i e w s k i ; Odra w pieśni ludowej — Adolf Dygacz; Przemiany społeczno-kulturowe w dolnośląskiej wsi Pracze, pow. Mi­ licz — J a n i n a P a w ł o w s k a ; Procesy integracyjne w Opolskiem w świet­ le etnografii — m g r M a r i a Suboczowa. Wygłoszono również kilka komunikatów n a u k o w y c h . Działalność o k r e s X - I Xli. M u z . w L u b l i n i e rozstrzygnięty zo­ stał w e w r z e ś n i u u b . r o k u . Spośród zgłoszonych d o k o n k u r s u p r a c 100 tkaczek przyjęto j a k o odpowiadają­ c e w a r u n k o m k o n k u r s u t k a n i n y 55 a u t o r e k , pochodzących z p o w i a t ó w . Łuków, Lubartów, Puławy, Par­ czew, Włodawa, Radzyń i L u b l i n . Przyznano o g ó ł e m 18 nagród. 29 w r z e ś n i a o t w a r t a została w M u ­ zeum w Lublinie wystawa zorga­ n i z o w a n a w o p a r c i u o materiały u z y s k a n e n a k o n k u r s i e i uzupełnio­ na eksponatami z a b y t k o w y m i . Po­ k a z a n o r ó w n i e ż k o m p l e t n y zespół narzędzi służących d o o b r ó b k i l n u i wełny oraz w a r s z t a t t k a c k i . W y ­ dano katalog w y s t a w y zawierają­ cy wstęp m g r Janusza Obtołowicza, artykuł o t k a c t w i e l u b e l s k i m m g r M a ł g o r z a t y M a t u s e k , spis e k s p o n a ­ tów n a okładce oraz ilustracje ( L u b l i n 1963, s. 32, i l . 48). muzeów * Sesja n a u k o w a z o k a z j i j u b i l e ­ uszu 75-lecia istnienia Muzeum Wystawa malarstwa Marii Len­ Etnograficznego w Warszawie (o- czewskiej o t w a r t a była w paździer­ becnie K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j ) n i k u w Bielsku-Białej z o k a z j i 75odbyła się w d n i a c h 9 i 10 g r u d n i a l e c i a urodzin malarki. Pokazano w W a r s z a w i e . S e s j a poświęcona b y ­ p o n a d 30 o b r a z ó w o t e m a t y c e z a ­ ła p r o b l e m o m m u z e a l n i c t w a e t n o ­ czerpniętej z życia g ó r a l i b e s k i d z ­ graficznego. kich. * * Zarządu Muzeów i O c h r o n y Z a ­ Konkurs wycinanek powiatów: b y t k ó w zorganizował w Warszawie G a r w o l i n , O t w o c k i Mińsk Mazo­ w d n i u 11 g r u d n i a k o n f e r e n c j ę p o ­ wiecki ogłoszony we wrześniu święconą p r o b l e m a t y c e p a r k ó w e t ­ przez Wydz. K u l t . W R N w Warsza­ nograficznych. Referat pt. Zagad­ w i e oraz P D K w G a r w o l i n i e roz­ nienia parków etnograficznych wy­ s t r z y g n i ę t y został w l i s t o p a d z i e . W głosił p r o f . d r K s a w e r y P i w o c k i . k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 34 a u t o r ó w ( p r z e w a ż n i e k o b i e t ) , nadesłali o n i * 850 w y c i n a n e k . O k o ł o 200 spośród najlepszych prac pokazano na w y ­ pokonkursowej w Domu W M ł a w i e powstało z i n i c j a t y w y s t a w i e T o w a r z y s t w a Z i e m i M ł a w s k i e j M u ­ K u l t u r y w G a r w o l i n i e . Uroczystość zeum Ziemi Z a w k r z e ń s k i e j . - M u ­ o t w a r c i a w y s t a w y połączona b y ł a z e u m g r o m a d z i p a m i ą t k i h i s t o r y c z ­ ze z j a z d e m a u t o r ó w n a g r o d z o n y c h n e dotyczące r e g i o n u o r a z e k s p o n a ­ p r a c i sesją p o p u l a r n o n a u k o w ą . ty z zakresu sztuki ludowej. U r o ­ Scenariusz w y s t a w y przygotował czyste o t w a r c i e nastąpiło w d n i u m g r A n t o n i S l e d z i e w s k i , który o3 grudnia. pracował również katalog zawie­ * Muzeum Regionalne organizo­ w a n e jest w Lanckoronie (pow. Wadowice, w o j . Kraków) w jednej z zabytkowych kamieniczek na rynku. Towarzystwo Przyjaciół Lanckorony posiada już zaczątki zbiorów: z a b y t k i m a l a r s t w a l u d o ­ wego oraz modele zabytkowych chałup w y k o n a n e p r z e z m i e j s c o w ą młodzież szkolną. K o n k u r s współczesnego t k a c t w a ludowego w o j . lubelskiego zorgani­ zowany przez Wydz. K u l t . W R N i 52 K A 1963 stawa posiada katalog wydany przez Wydz. Kult. W R N , oprać, przez Krystynę Trzeciak. Zawiera wstęp, spis eksponatów, i l . (Szczecin 1963, k . n l b . 16) * 21 p a ź d z i e r n i k a o d b y ł się w K o ­ szalinie d r u g i k o l e j n y przegląd w y ­ robów l u d o w y c h i pamiątkarstwa w o j . koszalińskiego, zorganizowany przez Wydz. K u l t . W R N i D o m K u l ­ t u r y . I m p r e z a zawiodła oczekiwa­ n i a , z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m ilości uczestników, j a k i p o z i o m u n a d e s ­ łanych p r a c . P o k a z z a k w a l i f i k o w a ­ n y c h p r z e z k o m i s j ę nagród prac przewidziany jest w pierwszym k w a r t a l e 1964 r . * W konkursie sztuki ludowej pow. Łuków (woj. lubelskie) wzięło u dział 46 t w ó r c ó w l u d o w y c h . W y k o ­ n a l i o n i 157 p r a c z z a k r e s u t k a c t w a , ceramiki, pisankarstwa i rzeźby. Wyróżniającym się uczestnikom k o n k u r s u p r z y z n a n o o g ó ł e m 31 n a ­ gród. Znaczna część eksponatów z a k u p i o n a została d l a M u z e u m R e ­ gionalnego w Łukowie, które było j e d n y m z organizatorów w y s t a w y . Eksponaty konkursowe pokazane były na w y s t a w i e zorganizowanej w P D K . O t w a r c i e w y s t a w y połączo­ n e b y ł o ze z j a z d e m t w ó r c ó w l u d o ­ wych i sesją popularnonaukową, zorganizowaną przez I n s t y t u t S z t u ­ ki PAN. » Konkurs na tradycyjne k o w a l ­ stwo ludowe o charakterze a r t y ­ s t y c z n y m ogłoszony n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o n a p o c z ą t k u 1963 r . r o z ­ s t r z y g n i ę t y został w g r u d n i u t e g o ż r o k u . Był o n poprzedzony b a d a n i a ­ m i t e r e n o w y m i i rozdziałem sty­ p e n d i ó w d l a uczestników. O r g a n i ­ zatorami konkursu byli: Wydz. K u l t . W R N p r z y współudziale k i e ­ rający w s t ę p , spis a u t o r ó w w y c i ­ l e c k i e j I z b y R z e m i e ś l n i c z e j . U c z e s t ­ nanek oraz ilustracje ( W a r s z a w a niczyło w n i m 45 k o w a l i ( m i s t r z ó w cechowych i kowali wiejskich). 1963, składanka, i l . 5). Przyznano o g ó ł e m o k . 20 nagród. Najwartościowsze e k s p o n a t y z a k u ­ * p i o n e zostały p r z e z M u z e u m K u l t u ­ ry i Sztuki Ludowej w Warszawie ( W y s t a w a sztuki l u d o w e j i p l a ­ oraz M u z e u m w Kielcach. Wystawę > styki amatorskiej w o j . szczeciń­ p o k o n k u r s o w a o t w a r t o w g r u d n i u s k i e g o o t w a r t a była w l i s t o p a d z i e w D o m u K u l t u r y , a z o k a z j i j e j n a Z a m k u w S z c z e c i n i e z i n i c j a t y ­ o t w a r c i a o d b y ł się z j a z d u c z e s t n i ­ w y t a m t e j s z e g o W D K . N a w y s t a w i e czących w k o n k u r s i e k o w a l i . W y ­ zgromadzono p o n a d 100 e k s p o n a ­ s t a w a będzie p o k a z a n a w r ó ż n y c h tów. W dziale s z t u k i l u d o w e j p o k a ­ m i a s t a c h w o j . kieleckiego. zano t k a n i n y , w y r o b y k o r o n k a r s k i e , m a t y słomiane i r z e ź b ę . Z o k a z j i Katalog wystawy ' zawiera art. o t w a r c i a w y s t a w y o d b y ł się z j a z d w s t ę p n e , m . i n . R o m a n a R e i n f u s s a twórców ludowych i plastyków- i Piotra Gana, noty biograficzne amatorów. Wyróżniającym się n a g r o d z o n y c h k o w a l i , spis e k s p o n a ­ t w ó r c o m p r z y z n a n o n a g r o d y . W y - t ó w , i l . ( K i e l c e 1963, s. 72, i l . 36). �W y s t a w ę współczesnej t w ó r c z o ­ ści l u d o w e j W i e l k o p o l s k i o t w a r t o w g r u d n i u w poznańskim Pałacu K u l ­ t u r y . W y s t a w a o p r a c o w a n a została w y n i k u kilkuletniej pracy b a ­ dawczej w terenie, p r o w a d z o n e j z inicjatywy Wydz. Kult. WRN i Muz. K u l t u r y i Sztuki L u d o w e j w Poznaniu. Pokazano n a wystawie 157 e k s p o n a t ó w z z a k r e s u r z e ź b y , haftu, garncarstwa, zdobnictwa wnętrza, p i e r n i k a r s t w a o r a z i n s t r u ­ menty muzyczne. Do najbardziej i n ­ teresujących n a l e ż a ł y h a f t y b i a ł e z Goliny p o d Jarocinem i Liskowa (pow. Kalisz), kozły i m a z a n k i T o ­ masza Ś l i w y z Chróśnicy ( p o w . N o ­ w y Tomyśl) i p i e r n i k i Kazimierza Pijanowskiego z Mieściska (pow. Wągrowiec). k o w i . Ponadto przyznano 9 trzecich nagród i 45 w y r ó ż n i e ń . * ponowana kolejno w k i l k u miastach wojewódzkich, otwarta była w grudniu w Toruniu. w Wystawa sztuki ludowej powia­ t u Łańcut ( w o j . Rzeszów) o t w a r t a była w Ł a ń c u c i e w g r u d n i u . O r g a ­ nizatorami wystawy byli: Wydz. K u l t . P R N oraz Prac. Badania P l a ­ styki L u d . Inst. Sztuki P A N w K r a ­ kowie. W y s t a w a miała c h a r a k t e r retrospektywny, eksponaty pokaza­ ne n a n i e j zostały w y b r a n e drogą k o n k u r s u , a p o zakończeniu w y s t a ­ w y przeszły n a własność o r g a n i z o ­ w a n e g o w Łańcucie M u z e u m R e ­ gionalnego. N a w y s t a w i e reprezen­ towane były takie dziedziny twór­ czości j a k : rzeźba, c e r a m i k a , strój, haft, tkactwo, kowalstwo, ciasto Z okazji w y s t a w y zorganizowany obrzędowe oraz r e k o n s t r u k c j a w n ę ­ został zjazd twórców l u d o w y c h t r z a c h a t y łańcuckiej. W i e l k o p o l s k i , p o ł ą c z o n y z sesją p o ­ p u l a r n o n a u k o w ą , p o ś w i ę c o n ą sztuce * l u d o w e j , przeglądem f i l m ó w e t n o ­ graficznych oraz u r o c z y s t y m rozda­ W Muzeum Miejskim w Tarno­ niem nagród wyróżniającym się twórcom l u d o w y m . K a t a l o g w y s t a ­ w i e o t w a r t a była w g r u d n i u w y ­ wy, w y d a n y przez Wydz. K u l t u r y s t a w a m a l a r s t w a n a szkle H e l e n y W R N , o p r a c o w a n y został p r z e z S t a ­ R o j - C i a p t a k o w e j z Z a k o p a n e g o . nisława Błaszczyka, z a w i e r a a r t y ­ * kuły wstępne do poszczególnych działów, spis e k s p o n a t ó w , ił. nań 1963, 'k. n l b . 14, i l . 10). (Poz­ * Wystawa p t . 75 lat Muzeum Etnograficznego w Warszawie eks­ p o n o w a n a była w salach M u z e u m Narodowego w terminie od grudnia 1963 d o p o ł o w y l u t e g o 1964 r . C e ­ l e m w y s t a w y było pokazanie miesz­ kańcom s t o l i c y m a ł o n a o g ó ł z n a ­ n y c h , ze w z g l ę d u n a b r a k stałej ekspozycji, zbiorów e t n o g r a f i c z n y c h M u z e u m . W y b r a n o cenne i n a j w a r ­ tościowsze p l a s t y c z n i e e k s p o n a t y z a ­ równo l u d o w e j sztuki polskiej, j a k też i pozaeuropejskiej. Wystawę p r z y g o t o w a ł zespół p o d k i e r . d o c . dr J . Grabowskiego. Katalog w y ­ s t a w y zawiera obszerny wstęp za­ rysowujący dzieje Muzeum pióra prof. dr K. Piwockiego — dyrektora M u z e u m oraz 8 i l u s t r a c j i (Warsza­ w a 1963, k . n l b . 13, M u z e u m K u l t u ­ ry i Sztuki L u d o w e j w Warszawie). * Tradycyjny konkurs szopek o r g a n i z o w a n y corocznie przez M u ­ z e u m H i s t o r y c z n e o d b y ł się w K r a ­ k o w i e 14 g r u d n i a . W k o n k u r s i e u czestniczyło 84 s z o p k a r z y , którzy w y k o n a l i 100 p r a c . D w i e równo­ rzędne p i e r w s z e n a g r o d y p r z y z n a ł o j u r y Wacławowi M o r y s o w i i Z b i g ­ n i e w o w i Grzechowi, cztery drugie: Zbigniewowi Grabarskiemu, Stani­ sławowi Paczyńskiemu, Zdzisławo­ w i D u d z i k o w i i J a n o w i Jędrszczy- Kujawsko-Pomorskie Towarzy­ s t w o K u l t u r a l n e zorganizowało w y ­ stawę węgierskiej twórczości l u d o ­ w e j , którą p o k a z a n o n a j e s i e n i w szeregu j e d n o s t e k w o j s k o w y c h okręgu p o m o r s k i e g o . Różne Opieka Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki nad rozwojem sztuki ludo­ w e j w y r a ż a ł a się w r o k u u b i e g ł y m , podobnie j a k w latach poprzednich, p r z e d e w s z y s t k i m pomocą f i n a n s o ­ wą i merytoryczną w organizacji w y s t a w , konkursów s z t u k i l u d o w e j itp. imprez, oraz przyznawaniem stypendiów wyróżniającym się twórcom i z a k u p e m eksponatów d l a muzeów c e n t r a l n y c h i t e r e n o w y c h . O g ó ł e m p r z e k a z a n o w 1963 r . n a koszty organizacji w y s t a w i k o n ­ k u r s ó w 555 870 zł. F u n d u s z t e n w y ­ k o r z y s t a n o d o o r g a n i z a c j i o k o ł o 50 r ó ż n y c h i m p r e z . P r z y z n a n o 171 n a ­ g r ó d n a łączną sumę 145100 zł. W ciągu r o k u 1963 o t r z y m y w a ł o s t y ­ p e n d i a 125 t w ó r c ó w l u d o w y c h , n a W T c z e w i e o t w a r t a była w g r u d ­ k t ó r e w y d a t k o w a n o 130 200 zł. Z a ­ n i u w y s t a w a t r a d y c y j n y c h s p r z ę ­ k u p i o n o 896 e k s p o n a t ó w d l a 12 m u ­ t ó w i s z t u k i l u d o w e j P o w i ś l a i K o - z e ó w za sumę 269 506 zł. ciewa, zorganizowana przez W D K We wszystkich ważniejszych w Gdańsku. E k s p o n a t y w y s t a w y konferencjach, zjazdach i k o m i s j a c h p r z e k a z a n o d o M u z e u m w Gdańsku. w e r y f i k a c y j n y c h czy sądach k o n ­ k u r s o w y c h b r a l i udział p r a c o w n i c y * Zespołu d o S p r a w P l a s t y k i L u d o ­ wej M K i S . K o n k u r s n a pamiątki a r t y s t y c z ­ ne w o j . k r a k o w s k i e g o r o z s t r z y g n i ę ­ t y został w K r a k o w i e w grudniu. Działalność C P L i A n a p o l u o p i e ­ K o n k u r s organizowała k r a k o w s k a k i n a d twórczością l u d o w ą k o n c e n ­ CPLiA w porozumieniu z W y d z . t r o w a ł a się p r z e d e w s z y s t k i m w o ­ K u l t . W R N . N a d e s ł a n o 500 p r a c kół a k c j i w y s t a w i k o n k u r s ó w s z t u ­ w y k o n a n y c h p r z e z 46 a u t o r ó w z k i l u d o w e j i p a m i ą t k a r s t w a r e g i o ­ różnych powiatów województwa, z nalnego. Także w i m p r e z a c h o r g a ­ wyjątkiem Podhala. nizowanych przez inne instytucje uczestniczyły t e r e n o w e spółdzielnie * C P L i A , a część n a g r ó d p r z y z n a w a ­ nych przy okazji tych imprez po­ K o n k u r s p a m i ą t k a r s k i r o z s t r z y g ­ chodziła z f u n d u s z ó w C P L i A . C e ­ ludowej nięto w g r u d n i u także w Gdańsku. p e l i o w s k i e p o k a z y s z t u k i P r a c e t w ó r c ó w l u d o w y c h s t a n o w i ł y o d b y ł y się z o k a z j i m i ę d z y n a r o d o ­ t u z d e c y d o w a n ą mniejszość, d o b a r ­ w y c h t a r g ó w w P o z n a n i u , w B r u k ­ d z i e j interesujących należały w y r o ­ s e l i o r a z w e F l o r e n c j i . b y ze słomy, w y k o n a n e w D z i a ł d o ­ Opieka socjalna n a d twórcami l u ­ wie. K o n k u r s zorganizowany był d o w y m i r e a l i z o w a n a była w f o r m i e przez C P L i A , reprezentowani b y l i doraźnej p o m o c y d l a p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c y z pięciu w o j e w ó d z t w P o l ­ t w ó r c ó w , podjęto t e ż s t a r a n i a o s k i północnej (gdańskiego, b y d g o ­ p r z y z n a n i e ubezpieczeń społecznych s k i e g o , olsztyńskiego, koszalińskiego 100 zasłużonym t w ó r c o m l u d o w y m i szczecińskiego). w podeszłym w i e k u . K a d z i d ł o n a K u r p i a c h zostało * włączone do p r o g r a m u zwiedzania zagranicz­ Wystawa Afryka nieznana a Polski przez turystów Członkowie kadzidlańskiej bliska, z o r g a n i z o w a n a w 1962 r . w n y c h . o p a r c i u o z b i o r y M u z . K u l t . i S z t u ­ spółdzielni d e m o n s t r o w a l i k i l k u g r u ­ k i L u d o w e j w W a r s z a w i e i M u z . p o m K u b a ń c z y k ó w swą sztukę, tańce E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e i e k s ­ i pieśni. 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72a27f73d03678af136b39207265f0e3.pdf fdc539f570462d6137ce6ca602d1ce86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3634 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3411 Title A name given to the resource Izolaty (O spopielaniu świetlanej przyszłości) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.39-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Izolaty (O spopielaniu świetlanej przyszłości) Jacek Olędzki Perypatetykując przed zajęciami ze sztuki społeczeństw plemiennych w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej UW, potrącany przez przechodniów, zastanawiałem się, co też nieszczęsnym słuchaczom powiedzieć. Jak banały 0 swobodzie, dowolności przekazu, niekonwencjonalności, niezależności i odosobnieniu (izolaty) wyrazić, nie wywołu­ jąc obligatoryjnego zainteresowania. To, że na wyspach Samoa, Tonga, Salomona, Admiralicji, Tubuai, Markizach, nie mówiąc już o Nowej Irlandii i Wyspie Wielkanocnej, kształtowała się odrębność (chociaż też przecież jakby przyporządkowana podobnemu sposobowi samookreślenia) jest oczywistością zbyt przykrą, aby się do niej odwoływać. I tak się nieźle zdarzyło, że moje rozterki ustąpiły przed zdumieniem i zachwytem. Oto kiedy doczłapałem do Galerii Brama zauważyłem coś nierealnego. Nie manewrowano Ogromniastymi czy mniejszymi płótnami, owymi wciąż dla mnie zagadkowymi formami istnienia. Wszak każde w blejtram oprawione płótno, obraz, nie jest malaturą na desce, skale, naczyniu albo szafie. Jest tym czym jest. Ontycznie czymś niesłychanie trywialnym. Zaś przez swą zwodniczą manifestację jakże zjawiskiem tragicznym, krańcowym. N i ­ gdy bezkresnym. Niekiedy więc rzeczą piękną lub nawet przepiękną. Wzruszającą, lub nie. I oto w krzątaninie Galerii nic z przenoszenia, dźwigania, rozstawiania lub rozwieszania. Zasadniczo inny nastrój: ustawianie nic nie ważącej konstrukcji, zabawnej, lecz wyma­ gającej niebywałej ogłady, myśli i wyobraźni. Odwołałem zajęcia, pomyślałem trzeba poczekać, aż rzecz będzie gotowa i poprosić studentów do Galerii. Na pokaz dzienny przyszło ich troje, na zasadniczy wieczorny (poza limitem) jeden. Tomek Kuberczyk (obecnie w Izraelu), który autodydaktycznie nauczył się jidisz. W ciemny wieczór zaduszkowy szóstego roku stanu wojennego, w Galerii Brama w Warszawie, Anatol Karoó, z zawodu sufler w Teatrze Powszechnym (nie karany), miał swój pokaz podpalania Pomnika V Międzynarodówki. Pięć 1 głównych członów monumentu wysokości ok. 1,7 m, zlepiomego ze zwykłych sobie zapałek, tak Autor objaśniał: 'Wybuch rewolucyjnych dążeń, kręte drogi rewolucji, kult jednostki (pojedyncza zapałka pod nawisem), pokonane błędy-odchylenia-wypaczenia, wyjście na prostą drogę do świetlanej przyszłości. Karoń zaplanował, że podpalenie nastąpi od podstawy i ogień przeniesie się w górę, tak aby świetlana przyszłość rozgorzała całą swą promienistością. Pomnik stał na czarnym kubusie pośrodku sali. Personel Galerii początkowo całkiem słusznie się obawiał, że może zapalić się od rozgorzałej świetlanej przyszłości strop i wtedy ratuj się kto może... Ale po dokładniejszym przyjrzeniu się temu osobliwemu dziełu, dostrzegli przewężenie (uczynione izapewne nieodpowiedzialnie przez Artystę), przewężenie 'rozpoczynające kręte drogi rewolucji i z ulgą odetchnęli, 'sądząc, że runie misterna budowla nim ogień dojdzie do świetlanej przyszłości. Pewność wzrosła, kiedy się okazało, że nikt nie ma na sali niczego do podpalenia. Że sam artysta, pracujący w zapałkach, zapomniał (?!) wziąć pudełka z niejzbędną draską. Lecz personel się przeliczył. Nie wziął pod uwagę obecności nałogowego palacza i w dodatku wracają­ cego z cmentarza (Zaduszki). Podałem artyście pudełko, a on mógł wręczyć je od razu przycupniętemu przed Pomni­ kiem V Międzynarodówki chłopczykowi-drobince. Wszyscy dorośli dostojnie sta­ li. Domyślili się też, że drobin­ ka (Mateusz) siedzi tam sobie w mroku, prawie ciemnicy (is­ krzyły się tylko oczy), ufna, urzeczona, bo oto ojciec w swej mądrości i dorbroci ulepił chyba z całych tysięcy drewienek to cacko, zamiast zabraniać bezwzględnie dziec­ ku bawienia się zapałkami. W ciemnej całkiem sali, przy ponurym, wymarłym o tej szóstej po południu Kra­ kowskim Przedmieściu, roz­ świetliła się błyskawicznie cala misterna konstrukcja. Zajaś­ niało pod stropem ku przera­ żeniu Personelu. Ale oto zale­ dwie na chwilę, bo świetlista przyszłość potoczyła się na podłogę. Jak powiedziała artystka, Monika Piwowarska-Kulisa - tliła się ta przyszłość długo, przypominając do złudzenia K O R O N Ę CIERNIOWĄ! Żałuję, że nie widziałem już tego zjawiska. Wyszedłem na papierosa do przylegającej bramy (stąd, Czytelniku, nazwa Galerii). Wyszedłem nie tylko zapalić fajkę, lecz aby pozbierać myśli. Uświadomiłem bowiem sobie, że w tej Galerii przed laty Andrzej Goryński miał znakomitą wystawę ZGNIOTY. Przeprowadził dowód, że nie to jest monumentalne, co ogromniaste, lecz to, co drobne ale rozumne. Unaocznił ten sąd widzowi przykładem zgrabnie ściśniętego w garści ciasta, a lepiej jeszcze... sera. Chodzi o fakturę. Na świecie takie monumentalne rzeźby (do zjadania) wyrabiają Monogołowie. Goryński wyeksponował zgniotka w dobrze widocznym miejscu sali, obok zaś na ścianie jego powiększenie na zdjęciu przy zdjęciu tej samej wielkości pomnika ,,ku czci" pewnie Żemły - może Kulona albo Łodzianów, jakich setki brukają naszą świętą, polską ziemię. Dzięki też Anatolowi Karoniowi odżyło wspomnienie ważnego artystycznie zdarzenia, jakie się rozegrało po drugiej stronie ulicy, w podziemiach kościoła św. Krzyża. Wielu artystów zamyśliło się nad mordem ks. Jerzego Popiełuszki. Zamyślenie - najczystsze formalnie i bodaj najostrzej artykułujące problem, wyraził - mym zdaniem - Jerzy Kalina. Oto wniósł do kościoła stosy... prasowanej 39 �1 �roń, rzeźby z zapałek: ił. 1. Pomnik narodówki; il. 2. Otero; ił. 3. Siedzeku; il. 4. Ro&zczepienie osobowości tym teatrze dra Hesse; i l . 5. Martin dźwigający pustkę; il. 6. Modlitwa; emnica ZEN; il. 8. Bez tytułu; II. 9. ; il. 10. Siwa tańczący; i l . 11. Ujeżtny z dzieckiem; il. 12. Ość w gardle; '•weł Leszczyński i Anatol Karoń tańmuzyki Antoniego Braxtona Fot.: Jan Świderski, il. 1-5, 7, 9-14 41 �przez kombajny słomy w ogromniaste kostki. Ułożył z tego piramidę. Każdemu kojarzącą się z kłamstwem. A więc z postacią zła, jak śmierć najboleśniejszą. Dopełnił swoje myśli, kontrastującymi z bryłą piramidy, nie widocznymi prawie wcale czterema nićmi, wybiegającymi z obramowania posypanego piaskiem, a zbiegającymi się w stożek... W pira­ midę. Ci, którzy nici nie dostrzegli, a tym bardziej nie rozumieli ich sensu, objaśniał - jak zawsze z całą swą poczciwością - kłamstwo rodzi się już w piaskownicy. Jest w nas wpisane od urodzenia. Jest cechą naszej boskiej natury. Ponadto, miłuj wrogi swoje... Bowiem w obrzezku piaskownicy ze szkieł i figurynek policjantów (językiem zabaw dzieci) ukazał Włocławską Zaporę Wodną. Kiedy zapalono światło zapytałem Karonia, czy oglądał dzieło Goryńskiego i Kaliny. Z rozbrajającą szczerością odpowiedział - nie, i tym samym ujawnił swą wzruszającą naiwność, a więc uczciwość. Przygotowując pokaz swoich prac chadzał z niezbyt wielkim blejtramem obciągniętym płótnem. Miał go przytroczony do wytartej torby. Blejtram jednak dosyć rozmyślnie przywiązany do tej torby, luźno się dyndał. Będę - powiedział mi - tak długo go nosił, aż się sam namaluje... Dodać można przybrudzi, pozbiera wszelkie ślady z przypadkowej rzeczywistości, jak chociaż­ by zachlapania wywołane przez rozwydrzonych kierowców aut. Pies, czyli 365 dni z życia artysty - to tytuł tego obrazu. Pokaz nie ograniczał się do Pomnika. Otaczała go, pod ścianami pomalowanymi na czarno, ekspozycja 80 rzeźb z zapałek, eksponowanych w szeregu obok siebie, na jednej wysokości, a umieszczonych w specjalnie skonstruowanych osłonach z kartonu, również czarnego. „Przeć. 48" - to nazwa pokazu. Jak wiadomo pudełka z zapałkami mają nieraz taką informację. Ale to, co oglądaliśmy nie było PRZECIĘTNE. I wybierając tytuł wystawy „Przeć. 48", artysta zawiadamiał uczciwie zwiedzającego, że chodzi o za­ pałki. Ale również skorzystał z pewnej artystycznej przewrot­ ności. Jawnie komunikował swym dziełem, że nie chce być przeciętny, że posiada świadomość własnej oryginalności, niepowtarzalności. Bo też kto będzie umiał tak jak ja rozgryzać i rozdzielać paznokciami zapałki?! W istocie, proszę się przyjrzeć formom, zarówno jednym - tym pozornie najprostszym - jak również tym najbardziej złożonym. Tym, w których zawsze jedna zapałka jest roz­ szczepiana paznokciami. Każda z uzyskanych form pozwala artyście na artykułowanie myśli, zapewne stanów emoc­ jonalnych i ostatecznie... propozycji w nazwaniu, w nazwie. Formy znacznie bardziej rozbudowane skłaniają wręcz do narracji, formy prostsze do pojęć, symboli. Zachodzi tu niezwykle rzadko spotykana u artystów w jednym czasie 42 dokonująca się łączność, przenikanie wyobraźni - jak wiadyi mo - nazywanej syntagmatyczną czy paradygmatyczirti Między tym, co pozornie banalne, a tym, co baśnicm i osobiste. :g Artysta uzyskał zupełne prawo do tytułowania swyrti dzieł. Jeśli zapałkę z oderwanym słojem, nieco tylko posii winiętym, nazywa SZTANDAROWOŚĆ, ma ku temuol tylko racje... /t W procesie swych aktów tworzenia wypowie: PAWfy LESZCZYŃSKI I A N A T O L K A R O Ń TAŃCZĄCY i ( muzyki ANTONIEGO BRAXTONA (il. 8). To jest »aj znanie i przekonanie. Przekonanie do tego, co czyni, do tepi co stworzył. Najlepiej jednak posłuchać samego artystę: n „Rzeźby te zrodziły się niejako mimochodem z przykrepi natręctwa, rozdłubywania tego i owego. I zrodziły sięjakrri statystycznie, na zasadzie prawa wielkich liczb, z paru tysitu rozdłubanych musiało w końcu przez czysty przypadej powstać kilka interesujących kształtów. Należało je jedyif wyłapać, zauważyć i ponazywać. Nie przypadkowo jednn zrobione są z materiału tak lichego i pospolitego. Interesit wała mnie sama potencja, sama możliwość. Tkwi ona o! wszystkim co istnieje. Interesowała mnie koncepcja u odwołująca się do pośrednictwa materiału. Chciałem dok ' nać rzeczy niemożliwej, zrobić coś z niczego. Zapałka a może niezupełnie nic, ale prawie nic. Materiał jest i< zredukowany do minimum, prawie do zera. Te rzeźbyss właściwie sama zrealizowana możliwość, prawie czysta i m sublimowana. W gruncie rzeczy każda najmniejsza drobili: materii wypełniona jest nieskończoną ilością tkwiącjtf w niej imanentnie możliwości. Od nas zależy, które z % uczynimy istniejącymi, a które pozostaną na zawsze w sfeifr potencji. a W moich rzeźbach zawarta jest pewna mała prowokacry Prowokacją jest to, że te rozdłubane zapałki, te śmiets wyrzucane przez innych do popielniczek, poważnie nazi wam dziełami sztuki, rzeźbami i wystawiam je w poważnya galeriach jako moją poważną twórczość. Niby jest oczywiste, bo przecież jest to moja jak najbardziej poważa; twórczość, ale okazuje się, że funkcjonuje nadal jeszo stereotyp, według którego prawdziwa rzeźba powinna mic odpowiednią wielkość, odpowiednią trwałość, odpowiedo materiał. Prawdziwa rzeźba w ogóle powinna być odpowie* nia. Nazwanie czegoś tak małego i tak nędznego i taki wszech miar nieodpowiedniego rzeźbą albo dziełem sztiii jest nadużyciem, jest uzurpacją. Do tego dochodzi jeszcz pewien - powiedzmy - ekwilibrystyczny charakter tyt rzeźb. Nasuwają one skojarzenia z hobbystami, sklejającyic okręty z zapałek, czy rzeźbiącymi w ziarnku maku. Jednaka ilość i różnorodność form uzyskiwanych z jednej zapafh 1 �podziela mego osądu i mówi poważnie, odpowiedzialnie: „trzeba zrozumieć tych, co od dawna - zbyt już długo - oczekują takich świadectw pamięci. Zresztą zobaczymy, jak to będzie wyglądało po ostatecznym zmontowaniu". - Oj, będzie wyglądało przez lata i będę musiał na to patrzeć codziennie. Ponieważ rozmowa toczyła się w historycznym dniu dla narodu, Wyborów '89, czwartego czerwca, wieczo­ rem podczas chlapy na dworze, uległem przez chwilę (tylko przez chwilę) argumentacji autora Pomnika V Między­ narodówki, który to pomnik sam artysta ceremonialnie spalił. Karoń rozpoczął swą twórczość tworzenia rzeźb z zapałek w 1984 roku, kiedy - jak powiada - ofiarował pierwszą rzeźbę-zapałkę żonie. Zapałka ma dla artysty znaczenie symbolu, czegoś co może nazwać niczym, czegoś zbędnego i zarazem nieodzownego. Niezbędnego? To drewienko - konstatuje z całym przekonaniem - nie stanowi tego W hołdzie wszystkim rozstrzelanym). Wreszcie ten mój samego czym w działaniach artystycznych jest chociażby przyczynek do pomnikowatości może wyrażać się w formie trawa, włókna wszelkie, liść, ziarno, owoc, czy właśnie wieloznacznej, jak wieloznaczny jest problem pustki w filo­ drewno. Zapałka jest dlań przez swą krzynę fosforu produk­ zofii Martina Heideggera (Martin Heidegger dźwigający tem cywilizacji, jednym z jej rozlicznych elementów. Nie pustkę). stanowi więc części natury, chociaż - co jest szalenie istotne Tematyka moich rzeźb ma też w pewnym sensie charakter - korzysta z niej z tą swobodą jak ci, którym zawdzięczamy pasożytniczy. Pasożytuje na kulturze, wykorzystując ją; nie zdumiewającą rozumność spożytkowywania wszelkich do­ mogąc bez niej istnieć. Dlatego też często tytuł jakiejś rzeźby stępnych tworzyw i substancji pochodzących ze świata jest niezrozumiały, jeśli nie zna się odnośnika. Na przykład przyrody. Poprzez swobodne sięgnięcie do powszechnie rzeźba Duch Salvadora Dali służący jako stół powstała dostępnego surowca, łączy się Karoń z tymi, którzy wy­ z inspiracji obrazem tegoż artysty zatytułowanym Duch Ver czarowywali dzieło ze słomy, łupin, ziaren, wydmuszek itd. Meera służący jako stół. Aby zrozumieć rzeźbę Paweł Zapałka przez posiadanie główki z fosforu zyskuje znacze­ Leszczyński i Anatol Karoń tańczący do muzyki Antoniego nie (jest naznaczona przez tę główkę) sensem jaki posiada Braxtona trzeba znać tę muzykę i wiedzieć jak trudno do niej dynamit, czy zwykły niedopałek w pobliżu lasu w czasie zatańczyć. Rzeźba Rozszczepianie się osobowości w magicz­ suszy. Jest zapałka podwójnie znacząca, jako owo nic i nie nym teatrze dr. Hessego funkcjonuje jedynie w kontekście nic. Poprzez szczególną strukturę analogizuje się ze źdźbłem książki tego autora Wilk stepowy. Eureka odnosi się do i może przez to artykułować heideggerowską nicość, znikorzeźby Jeana Tinguely. Gdy rozum śpi budzą się upiory mość, aż po pustkę. Lecz jako źdźbło, może także kojarzyć nawiązuje oczywiście do Goi". się z myślącą trzciną Pascala. Nie można więc odmówić Anatolowi Karoniowi posiada­ Pierwszą swą rzeźbę z zapałki ofiarował Karoń żonie, nia rzadkiej umiejętności swobodnego poruszania się po której twarz zalęknioną i zarazem ufną poznaję z osobliwego , rozległych i różnorodnych obszarach sztuki, zawsze wyraft- Biletu miesięcznego, konceptualnej realizacji artysty. W rea­ i nowanej, spowitej magią, apelującej do naszych najbardziej lizacji tej każdy szczegół dokumentu-biletu, łącznie z piecząt­ i rozwiniętych intelektualnie zdolności - myślenia, lecz rów- ką przybitą do fotografii osoby w okularach w oprawie I nież tkliwego emocjonalnie odczuwania. I może dlatego drucianej i ostrzyżonej „na zapałkę",, wykonał ręcznie! : duch naszego artysty ulega nieraz zwodniczości właśnie Rzeźbę pierwszą zmiotła z powierzchni stolika teściowa, tmagii, tej chociażby jaka w postaci patriotycznej gości sądząc, że usuwa śmieć. I tak przepadła pierwsza rzeźba i w pomnikach. Powiada mi - burząc moją z artystą komitywę Karonia. Ęt „najlepszy warszawski pomnik, to na Starówce, Małego Jak zrodził się pomysł rzeźbienia z wykorzystaniem zapa­ t powstańca ". A kiedy pokazuję Karoniowi w moim odczuciu łek? Jak wiadomo nie znamy (przynajmniej mnie nie jest 5 bardzo złe rzeźby powstańców Kućmy, oczekujące przy znany) przypadku takiego sposobu - jaki stosuje Karoń i Świętojerskiej ustawienia na betonowych cokołach, nie - wykorzystania zapałek w działaniach artystycznych. Wiewydaje się niewiarygodna. Można powiedzieć, że to wielka sztuka zrobić takie rzeźby, ale określenie 'wielka sztuka' jest tu użyte w znaczeniu - powiedzmy - cyrkowym. I to od razu degraduje te rzeźby w oczach niektórych ludzi. Uznając je za i sztuczkę-magiczkę, nadającą się w najlepszym przypadku do księgi rekordów Guinessa. A przecież cała idea tych rzeźb i polega na tym, aby traktować je jako poważne dzieła sztuki. Wtedy dopiero ma sens ich skala i materiał z jakiego są wykonane. Choć może się wydać to paradoksalne moje rzeźby najbliższe są... pomnikom. Są przyczynkiem do problemu pomnikowatości, jako szczególnego rodzaju sztuki nadętej. Przyczynek ten może przybrać formę ironiczną jak w Po­ mniku wszystkim architektom, konstrukcji, która sprawia wrażenie jakby miała za chwilę runąć, albo formę całkiem inną: intymnego, osobistego hołdu, oddanego jakiejś osobie czy idei bez cienia jakiejkolwiek ironii (Jan Paweł II, 43 �my o kolażach z wykorzystaniem zapałek, czy o budowaniu w butelkach statków, albo Męki Pańskiej i wówczas artyści ucinając główkę zapałce używają jej do zbudowania swych niezwykłych konstrukcji. - Jestem nerwowy i od dawna (rok urodzenia artysty 1957) próbowałem zająć się czymś, gryząc coś w zębach. - Co? zapytuję. - Cokolwiek. Mama Anatola Karonia uzupełni tę wypowiedź wiadomo­ ścią o tym, że nasz artysta mając 5 lat (1962 r.) namalował udatnie swoją wizję (replikę) Słoneczników Van Gogha. A zatem Anatol Karoń reprezentuje sobą ów przypadek przyspieszonego niebywale rozwoju osobowości, przede wszystkim w kategoriach postrzegania i wizualizacji. Rozu­ mienia sensu postrzeganej rzeczywistości na poziomie pojęciowo-plastycznej, potrzebie o niej wypowiedzi. Właśnie potrzebie, a więc wręcz naturalnemu dążeniu i ostatecznie nakazowi. Jednakże - co wydaje się oczywistością - w za­ kresie naocznych, nie zaś słuchowych czy wokalno-tanecz­ nych albo słownych form ekspresji. Trudno się dziwić i zarazem nie zastanawiać się nad cechami granic kondycji. Tej naszej kształtowanej w wymiarach niewielkich pomiesz­ czeń (mieszkań) i ściśniętych szans rozwoju. Wyciszanych aż po głębię myśli i prawdziwych uczuć. Okazuje się, że nawet w takich, albo właśnie takich, warunkach zrodzić się może zjawisko artystyczne bez prece­ densu. Pierwsze działanie rzeźbiarskie Karonia (podarowanie żonie rzeźbki z zapałki) znalazło podatny grunt dla swego dalszego rozwoju, kiedy artysta został suflerem w jednym z najlepszych teatrów polskich, w Teatrze Powszechnym. Gdyby został suflerem w teatrze trzeciorzędnym, w którym rzeczywiście nic się nie dzieje i należy pogrążyć się bez reszty w roli podpowiadacza zawodowego, nie mielibyśmy zjawis­ ka artystycznego, zzapałczanej twórczości, której miano Karoń. Karoń posiada w sobie, na przemian, to wiele skupienia, aż po surową zastygłość twarzy (chociażby kiedy modeluje rozdzieloną już zapałkę), to wcale nie mniej pogody, ożywie­ nia, którego użycza nie tylko twarzy, lecz całemu ciału. Oto jeden z sympatyczniejszych przykładów. Z powodu mego powątpiewania w sensowność praktyk buddyjskich w kraju chrześcijańskim, włącza od razu do tych moich wątpliwości opowieść o zdarzeniu jakiego sam doświadczył. - Właśnie rozpoczynam swoją wieczorną medytację. Usiadłem w pozy­ cji lotosu i wygłaszam znaną sentencję, mającą pomóc oczyścić swe ja: K i m jestem? Powtarzam trzykrotnie. Ale domyślam się, że za drzwiami czatuje sąsiadka, szalona schizofreniczka, oskarżająca mnie, iż prąd ją przeszywa, kiedy wkładam klucz do dziurki. No i odpowiadam, zgodnie z praktyką Zen: Nie wiem, nie wiem, nie wiem. I wtedy PRZ 1 Wystawy indywidualne: 1985, „Ucho Mozarta", Galeria N ; 1986, „Przeć. 48 Zap.", Galeria Brama; 1988 razem z Martą Klubowicz-Różycką, „Poezje", Galeria Rzeźby (1988, „Jazz, Wy­ stawa malarstwa", Jazz Jamboree 88). Udział w wystawach zbioro­ wych: 1985, „Witkacy 85", Warszawa, Lębork, Koszalin, Piła; 1987, 44 rozlega się wrzask na korytarzu. Ty przeklęty sk...synie,l wiesz?! Mówiąc o tym zdarzeniu Karoń uśmiecha się z lekka, i koniec radośnie i podskakuje na ławce w parku plof szpaki i kosy. Taka właśnie pogoda ducha, aż po niezłe wyczucie zjl i dowcipu, przenika całą twórczość zapałczarską. Możmf samo powiedzieć o konceptualnych pomysłach Karci (Samoistnie malujący się obraz przez 365 dni. Prosty przym służący czekaniu, wystawiony na Arsenale 88, Bilet miem ny, Obraz wieloautorowy). Pragnę na koniec ujawnić Czytelnikowi i samemu Artyt swoje najszczersze intencje wprowadzenia tego tekstu! PSL, pisma - jakby tam nie było hołdującego sza nieelitarnej. A przecież każdy postrzega, że zapałki Karol to sama elitarność! Otóż główną przyczyną było to, o ca wspomniałem na wstępie, niezależność artysty wyrażaj się w tym, że potrafi mówić przekonywująco o fascynacji swego środowiska, pokolenia, o fascynacjach własnych pi wykorzystaniu niekonwencjonalnych środków. I włal owe środki, materia zapałek nadaje sztuce Karonia wari niezależności, absolutnej oryginalności. Twórczości tej! można w żadnym przypadku łączyć z pojęciem amatorl (sztuki amatorskiej) i nieprofesjonalności (sztuki nieproj jonalnej). Ale można łączyć ją z pojęciem nieoficjalni (sztuką nieoficjalną), jak też... rzeźby pomnikowej nowi czasów, w których odkrywa się prastare, archetypie! - najgłębsze i najsensowniejsze - rozumienie PAMIlf POTRZEBY P A M I Ę T A N I A I UPAMIĘTNIENIA. I domo zaś, że kultury pierwotne, w tym również ni chłopska, stanowią niewyobrażalną i nieweryfikowalnąl le w kategoriach dzieła plastycznego (użyjmy tego niej fortunnego słowa) skarbnicę pomysłów wypowiedzi ait tycznej, przyporządkowanej owej tak istotnej potrzl ontologicznej, reagowania na to, czym jest rozumienie czJ dychotomia przemijania i trwania. Wypowiedź ta cza! jest ulotną, żywą i doraźną, aniżeli posągową, na zawl Korzysta zatem z nąjdostępniejszych, najzwyklejszych I rzyw - niekoniecznie trwałych, kosztownych itd. Ocieraj o repertuar gestów, nie stroni od rytów mających 1 dramaturgiczny, obrzędowy. Tak się dzieje, kiedy PrzepJ kę stroją żniwiarze i również wówczas, kiedy (w opolski Śpiące Lwy z cementu ostentacyjnie zostają ustawionej słupach bramy, prowadzącej do zagrody. . Pisane między I maja a 4 czerwca 1989 roi „kiedy złoty środek podchodził zgagę do suo] nia" (z wiersza Marty Klubowicz-Różycn który poetka odczytała w TVP po ogłoszą wyników Wyborów). i PISY „Studium czerwieni", Galeria Brama; 1987, „Człowiek Nal Galeria Brama; 1987, „Wystawa pokonkursowa na rysunek] Andriolego", Nałęczów, Lublin; 1987, „Sztuka jako wolnej Koszalin; 1987, „Wystawa pokonkursowa", „Tematy muzw w malarstwie", Tarnów, Sandomierz; 1988, Arsenał 88, Warszd � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e6d45a38ba44d101f7eea864d1952b1.pdf 0e7a3b003890ddaec204b3ce41a2170f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:454 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:413 Title A name given to the resource Materiały dotyczące obrzędowości Karaimów Wileńszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.426-432 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Prüfferowa, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA ZNAMIEROWSKA-PRÜPPEROWA MATEBIAŁY (Toruń) DOTYCZĄCE OBEZĘDOWOŚCI WILEŃSZCZYZNY KAEAIMÓW T r a d y c y j n e o b r z ę d y i zwyczaje doroczne stosowane b y ł y przez K a ­ r a i m ó w w W i l n i e i okolicy jeszcze do 1945 r . z a r ó w n o w r o d z i n a c h r o l ­ ników", j a k r ó w n i e ż u r z ę d n i k ó w i o s ó b u p r a w i a j ą c y c h w o l n e zawody. W polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej b r a k specjalnych o p r a c o w a ń o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w K a r a i m ó w , s ą d z ę w i ę c , iż b ę d z i e p o ż y t e c z n y m podanie niniejszych m a t e r i a ł ó w . B y ć m o ż e , t a drobna n o t a t k a stanie się z a c h ę t ą do gruntownego zebrania i opracowania t y c h n i e z w y k l e i n t e r e s u j ą c y c h f o r m o b r z ę d o ­ w o ś c i d o t ą d jeszcze ż y w y c h w ś r ó d K a r a i m ó w . N o w y r o k . W i o s n ą na N o w y E o k , z w a n y Jil Baszy, jeśli a k u r a t w y p a d a n ó w , n a Z w i e r z y ń c u w W i l n i e w kienesie hazszan o d p r a w i a bar­ dziej uroczyste n a b o ż e ń s t w o . M ó w i ą u K a r a i m ó w , ż e n a N o w y E o k b o c i a n y (lelek) p r z y l a t u j ą z Je­ r o z o l i m y ze ś w i ę t y c h miejsc i p r z y n o s z ą r a d o ś ć i c i e p ł o . Dlatego t e ż bo­ ciana n a z y w a j ą Chadżi-Lelek, c z y l i p i e l g r z y m do ś w i ę t y c h miejsc. 1 2 1 Nieliczne, rozproszone materiały publikowane b y ł y w „Roczniku Orientalistycznym", np. J . G r z e g o r z e w s k i e g o Język Łach-Karaitów, t. 1, w k t ó r y m autor daje opis obrzędu chrztu u Karaimów w Haliczu, dalej T . K o w a l s k i e g o Pieśni obrzędowe w narzeczu Karaimów z Trok, t. 3, s. 216 — 264, i t e g o ż autora Przyczynki do etnografii i dialektologii karaimskiej, t. 5, s. 201 — 239. Poza tym w piśmie „Karaimskaja Żizń" ukazał się artykuł traktujący o weselnych obrzędach Karaimów krymskich. Pewne materiały do obrzędowości Karaimów łuckich znajdują się w ar­ tykule Józefa S m o l i ń s k i e g o , Karaimi i bożnica ich w Lucku, „Ziemia" 1912, nr 3 — 8; można je też spotkać rozproszone w „Myśli Karaimskiej", wychodzącej w Wilnie przed wojną. Z a udzielenie mi większości danych, d o t y c z ą c y c h bibliografii, dziękuję bardzo p. mgr Aleksandrowi Dubińskiemu. Z a n o t o w a ł a m je w Wilnie z ust Hadżi Seraja Chan Szapszała w 1945 r. i raz jeszcze składam Mu za to najgorętsze podziękowanie. Pani Walentynie Sulimowicz dziękuję najserdeczniej za opis zwyczajów, związa­ nych z urodzinami i pogrzebem oraz za dopełnienie wiadomości d o t y c z ą c y c h obrzędu Paschy, wyrobu tymbylu i wesela. Panu doc. dr W . Zajączkowskiemu dziękuję bardzo za cenne uwagi. 2 �OBRZĘDOWOŚĆ KARAIMÓW WILENSZCZYZNY 427 D n i a tego m ł o d s z e k o b i e t y z b i e r a j ą się w kienesie na g ó r z e , a m ę ż ­ c z y ź n i na dole, wraz ze starszymi k o b i e t a m i , k t ó r e z a j m u j ą miejsca z prawej strony. E o z p o c z y n a się n a b o ż e ń s t w o i b r z m i ą p s a l m y c h ó r e m ś p i e w a n e i p i e ś ń Kim symarlansa (Kto się w opiekę) ś p i e w a n a na n a s z ą melodię. P a s c h a . P i ę t n a s t e g o d n i a m i e s i ą c a Artarych, w n a s z y m k w i e t n i u , w y p a d a Pascha. E o z p o c z y n a się w i e l k a n o c n y t y d z i e ń , w czasie k t ó r e g o j e d z ą u K a r a i m ó w tymbył, c z y l i b i a ł e , p r z a ś n e p l a c k i . W wigilię pierwszego d n i a Paschy o d b y w a się uroczyste n a b o ż e ń s t w o , a po n i m w k a ż d e j rodzinie n a s t ę p u j e uroczysta, t r a d y c y j n a suta kolacja. G ł o w a r o d z i n y p r z e d k o l a c j ą c z y t a m o d l i t w ę oraz o d p o w i e d n i r o z d z i a ł B i b l i i i dzieli się z r o d z i n ą tymbylem i w i n e m — p r z y t y m jeden kieliszek obiega u c z e s t n i k ó w k o l a c j i , k t ó r z y kolejno z niego u p i j a j ą — po c z y m n a s t ę p u j e w ł a ś c i w a kolacja. P r z y w y p i e k u p l a c k ó w tymbył s t o s u j ą k i l k a r o d z a j ó w ciasta przygo­ t o w a n e g o : 1) na s a m y m m l e k u , 2) na m l e k u i m a ś l e , 3) na s ł o d k i e j ś m i e ­ tanie, 4) na ś m i e t a n c e i na j a j k a c h oraz 5) na samych j a j k a c h . S p o ż y w a j ą je z m i o d e m . I s t n i e j e specjalne n a r z ę d z i e s ł u ż ą c e do w y g n i a t a n i a tymbyłu w postaci ł a w y z u m o c o w a n y m z jednej s t r o n y z ę b a t y m d r ą g i e m (tałky). N a j e d n ą p o r c j ę tymbyłu, k t ó r ą t r u d n o u g n i e ś ć r ę k ą , bierze się z w y k l e do zamieszania 8 k g m ą k i . Tymbył piecze się w postaci k r ą ż k ó w , k t ó r y c h ś r e d n i c a w W i l n i e i w T r o k a c h w y n o s i ł a 7—10 c m , a g r u b o ś ć 1 c m . N a K r y m i e , w Ł u c k u i w H a l i c z u pieczono p l a c k i grube, o ś r e d n i c y 25 c m . Jedne i drugie n a k ł u ­ wano we w z o r y , a b y w piecu nie „ s p u c h ł y " (na K r y m i e k a ż d a okolica, a czasem n a w e t rodzina, s t o s o w a ł a p r z y n a k ł u w a n i u swoje regionalne w z o r y ) . Pieczenie tymbyłu o d b y w a ł o się w s p ó l n i e dla 2—3 r o d z i n . Pie­ czono go po k i l k a n a ś c i e k i l o g r a m ó w na r o d z i n ę . P r z y tej okazji s c h o d z i ł a się m ł o d z i e ż . P r a c y tej t o w a r z y s z y ł y ś p i e w y , ż a r t y i ś m i e c h y . Z i e l o n e Ś w i ę t a . W 50 d n i od wielkanocnej niedzieli, na p a m i ą t k ę 10 p r z y k a z a ń na G ó r z e Synai, w y p a d a j ą Zielone Ś w i ę t a . Czci je d ł u ż s z e n a b o ż e ń s t w o , a w d o m a c h k a r a i m s k i c h j e d y n i e tego d n i a pieczone spe­ cjalne ciasto z j a j a m i , ze s ł o d k ą p r z e k ł a d a n k ą z sera zwane katłama, a jeśli z r o b i ą t y c h w a r s t w a ż 7, z w ą je w ó w c z a s jedikdt. K u r b á n . W k o ń c u l i p c a , l u b na p o c z ą t k u sierpnia, nadchodzi ś w i ę t o kurban. Jest t o o s t a t n i d z i e ń postu, w y r a ż a j ą c e g o ż a ł o b ę i s m u t e k z p o w o d u zburzenia ś w i ą t y n i j e r o z o l i m s k i e j , zbudowanej przez Salomona. W d n i u t y m s k ł a d a n o ofiarę z barana. P o s t . W m i e s i ą c u Ułahaj, w n a s z y m sierpniu, w y p a d a post, w k t ó r y m 3 8 Wg informacji doc. dr W . Zajączkowskiego nie było dopuszczalne takiego składnika jak masło. stosowanie �428 M. Z N A M I E R O W S K A - P R U F F E R O W A nie w o l n o j e ś ć m i ę s a . D o p i e r o dwudziestego d n i a , na p o d w ó r z u k o ł o kienesy, p u b l i c z n i e r ż n ą barana, a m i ę s o d z i e l ą m i ę d z y b i e d n y c h . L e t n i post u K a r a i m ó w obchodzony jest dla u p a m i ę t n i e n i a d ż u m y • g r a s u j ą c e j na L i t w i e w 1710 г., k i e d y t o osiedla k a r a i m s k i e z o s t a ł y z d z i e s i ą t k o w a n e . Wreszcie w m i e s i ą c u AjrycJisyaj, w n a s z y m p a ź d z i e r n i k u , p r z y c h o d z i W i e l k i Post wraz z n a j w i ę k s z y m ś w i ę t e m w r o k u , z w a n y m Boszatłych Jciuniu, c z y l i D z i e ń Odpuszczenia ( g r z e c h ó w ) . D n i a tego n a b o ż e ń s t w o t r w a przez c a ł y d z i e ń , ludzie b ł a g a j ą Boga o przebaczenie g r z e c h ó w . Przez 24 g o d z i n y — od zachodu s ł o ń c a do zachodu — nie w o l n o j e ś ć ani p i ć nawet w o d y , a n i t e ż p a l i ć . Z z a m i e r z c h ł y c h . c z a s ó w p o z o s t a ł o u K a r a i m ó w wierzenie w dobre b ó s t w o , t z w . JJłuhata, co oznacza dobrego Ojca, i w b ó s t w o złe — zwane Kargałata, k t ó r e z s y ł a zło i m ó r . W W i e l k i m P o ś c i e , g d y okresami nie w o l n o j e ś ć , m a t k i wzajemnie się p r z e c h w a l a j ą , że i c h dzieci do tej l u b t a m t e j g o d z i n y nic nie j a d ł y , a dla odstraszenia i c h od ł a k o m s t w a do s p i ż a r n i k ł a d ą rodzaj stracha z w y w r ó c o n e g o k o ż u c h a , k t ó r y m a w y o b r a ż a ć owego złego ducha, Karga­ łata, p i l n u j ą c e g o jedzenia w o w y m d n i u u r o c z y s t y m . Zdarza się jeszcze, iż p r z e s ą d n e k o b i e t y s z e p c ą po c i c h u i m i ę dobrego b ó s t w a Ułuhata i potajemnie za coś m u d z i ę k u j ą . A ł a c z y c h . W p a ź d z i e r n i k u ś w i ę c ą u K a r a i m ó w o b r z ę d z w a n y ałaczych, co d o s ł o w n i e oznacza n a m i o t . D n i a tego w W i l n i e i w T r o k a c h k o ł o swej ś w i ą t y n i r o b i ą z gałęzi j o d ł o w y c h rodzaj n a m i o t u , w k s z t a ł c i e s z a ł a s u , o z d a b i a j ą go i t u s k ł a d a j ą j a b ł k a i gruszki, i f a K r y m i e znoszono tego dnia w i n o g r o n a . P r z y c h o d z i k a p ł a n k a r a i m s k i i prosi Boga, a b y r o k b y ł szczęśliwy i o b f i t y w u r o d z a j , m o d l i się n a d t y m i owocami, a po m o d l i t w i e rozdaje w i e r n y m pokrajane k a w a ł k i o w o c ó w , po c z y m odchodzi, a po­ z o s t a ł e owoce k o b i e t y i dzieci r o z d z i e l a j ą m i ę d z y s o b ą . Wreszcie p r z y c h o d z i d z i e ń B i b l i i Ś w i ę t e j , c z y l i E a d o ś ć p r a w a , t z w . Bijanczy Toranyn, d z i e ń w k t ó r y m na nowo r o z p o c z y n a j ą czytanie B i b l i i . U r o d z i n y . M ł o d a m a t k a nie w y c h o d z i nigdzie poza o b r ę b swego do­ m o s t w a , po u r o d z e n i u syna w c i ą g u 6 t y g o d n i , a c ó r k i w c i ą g u 3 m i e s i ę c y . P i e r w s z ą w y p r a w ę po t y m okresie r o b i na n a b o ż e ń s t w o do kienesy. W s i ó d m y m d n i u po u r o d z e n i u dziecka o d b y w a się u r o c z y s t o ś ć z w i ą ­ zana z n a d a n i e m m u i m i e n i a . Podobnie j a k i inne n a r o d y W s c h o d u K a r a i m i p r z e s t r z e g a j ą z w y c z a j u obrzezania. Eodzice z a p r a s z a j ą na t e n d z i e ń jednego k u m a i dwie k u m y . ÍTa u r o c z y s t o ś ć t ę k u m y p r z y n o s z ą w y p r a w k ę dla dziecka, a k u m specjalny p o w i j a k , k t ó r y m b a n d a ż u j ą n o w o r o d k a przed o p e r a c j ą . K u m y b i o r ą dziecko od m a t k i , k t ó r a jest w i n n y m p o k o j u , i o d d a j ą w r ę c e k u m a . K u m zasiada na k r z e ś l e na po­ duszce i t r z y m a dziecko odpowiednio spowite i u ł o ż o n e w b e c i k u . Ope­ r a c j i dokonuje k t o ś ze starszych m ę ż c z y z n u m i e j ą c y t o r o b i ć l u b lekarz- �OBRZĘDOWOŚĆ KARAIMÓW WILEÑSZCZYZNY 429 c h i r u r g . I s t n i e j e przekonanie, ż e i m głośniej dziecko k r z y c z a ł o podczas zabiegu, t y m b ę d z i e zdrowsze i lepiej b ę d z i e się c h o w a ć . Zabieg t r w a bardzo k r ó t k o . Przed w ł a ś c i w y m zabiegiem d u c h o w n y c z y t a o d p o w i e d n i ą m o d l i t w ę i nadaje c h ł o p c u i m i ę — po c z y m n a s t ę p u j e suta uczta i zabawa. Pierwsze t o a s t y w z n o s z ą za p o m y ś l n o ś ć n o w o r o d k a i m a t k i , k t ó r a dalej pozostaje w odosobnieniu i nie bierze u d z i a ł u w p r z y j ę c i u . N a s t ę p n i e k u m stara się ubiec k u m y i w z n i e ś ć toast za i c h zdrowie, b o w i e m w prze­ c i w n y m razie, g d y k t ó r a ś z k u m l u b k t o ś w j e j z a s t ę p s t w i e wzniesie toast za zdrowie k u m a , jest o n „ p r z e g r a n y " i m u s i z r e w a n ż o w a ć się k u m o m prezentem. P o n i e w a ż n a j c z ę ś c i e j p r z e g r y w a , w i ę c j u ż z g ó r y m a p r z y g o t o w a n y u p o m i n e k w postaci czekoladek l u b k w i a t ó w . W gospo­ d a r s k i c h r o d z i n a c h , p r ó c z tego, po uczcie k u m z a k ł a d a najlepsze konie, zabiera do w o z u k u m y i jedzie z n i m i „co k o ń w y s k o c z y " n a p r z e j a ż d ż k ę . J e ś l i jest z i m a , j a d ą sankami. C h r z t u nie m a u K a r a i m ó w , jest n a t o m i a s t nadawanie i m i e n i a . Ś l u b . Z a r ę c z y n y u K a r a i m ó w o d b y w a j ą się u r o c z y ś c i e w d z i e ń ś l u b u , p r z y udziale duchownego, a jeśli zdarzy się, iż ś l u b nie o d b ę d z i e się, po z a r ę c z y n a c h t r u d n o jest u z y s k a ć r o z w ó d . W czasie a k t u z a r ę c z y n odczytuje się specjalny d o k u m e n t — a k t zawarcia m a ł ż e ń s t w a pisany ozdobnie n a bardziej t r w a ł y m papierze, n p . na papierze k r e ś l a r s k i m l u b n a b r y s t o l u . D a w n i e j pisano go n a perga­ m i n i e . A k t t e n ozdobiony jest poza t y m r o ś l i n n y m o r n a m e n t e m . P o d p i ­ s u j ą go p a ń s t w o m ł o d z i , rodzice i zaproszeni goście. P r z y t y m w osobnej k o l u m n i e p o d p i s u j ą go m ę ż a t k i i ż o n a c i , a w osobnej m ł o d z i e ż . A k t ś l u b u o t r z y m u j e panna m ł o d a , a w czasie ceremonii ś l u b n y c h t r z y m a go swacia. Przed ś l u b e m r o d z i n a p a n n y m ł o d e j piecze d u ż ą , o k r ą g ł ą b u ł k ę ople­ c i o n ą ciastem, n i b y warkoczem. Po b o k a c h z n a j d u j ą się r ó ż y c z k i , a w ś r o d ­ k u leży biała bułeczka. K ł a d ą t ę b u ł k ę na tacę, a pod spód pierniki, c u k i e r k i i orzechy. N a b u ł k ę k ł a d ą w e l o n . P r z y odpowiedniej m o d l i t w i e narzeczony bierze welon z jednej s t r o n y , a d u c h o w n y z d r u g i e j , i k ł a d ą go na g ł o w ę p a n n y m ł o d e j . T o ceremonialne n a k r y w a n i e g ł o w y zwie się basz-japmách. T o w a r z y s z y m u , wraz z g r ą n a skrzypcach, ż a ł o s n a i p r z e j m u j ą c a p i e ś ń , w k t ó r e j m ł o d a ż e g n a się z r o d z i c a m i i k o l e ż a n k a m i . P r z e d c e r e m o n i ą basz-japmách, która ma n a s t ą p i ć , m ł o d ą s a d z a j ą n a o d w r ó c o n ą d z i e ż ę n a k r y t ą k o ż u c h e m i roz­ p l a t a j ą j e j w ł o s y . D r u c h n y o t a c z a j ą p a n n ę m ł o d ą k o ł e m i k o l e j n o pocie­ r a j ą po j e j w ł o s a c h o b r ą c z k ą , u m a c z a n ą w spodeczku z w o d ą . P o t e m m ł o d z i k l ę k a j ą przed r o d z i c a m i l u b ś w i a d k a m i , c a ł u j ą i c h r ę c e i p r o s z ą o przebaczenie w i n , z a ś rodzice p ł a c z ą n a d n i m i , b ł o g o s ł a w i ą i p o u c z a j ą na przyszłe życie. W czasie ceremonii, zwanej basz-japmách, p a n n a m ł o d a siedzi n a k r z e ś l e , a od k r z e s ł a w k i e r u n k u d r z w i u s t a w i a się w szpaler m ł o d z i e ż �M. Z N A M I E R O W S K A - P R U F F E R O W A 430 m ę s k a . Przez t e n szpaler po „ o c z e p i n a c h " ucieka p a n m ł o d y , a koledzykawalerowie, nie s z c z ę d z ą c m u r a z ó w , b i j ą go i za z d r a d ę kawalerskiego stanu u s u w a j ą go ze swego ś r o d o w i s k a . Stoacia w k ł a d a s r e b r n ą m o n e t ę do z ł o ż o n e g o w k o p e r t ę a k t u m a ł ­ ż e ń s t w a i t a k ą ż m o n e t ę k ł a d ą do p a n t o f l a p a n n y m ł o d e j , a b y b y ł a za­ można. T y m c z a s e m p a n n a m ł o d a p r z y p o m o c y d r u h e n i swaci n a k ł a d a swe b i a ł e ś l u b n e szaty i welon, a p a n m ł o d y idzie z d r u ż b ą i k o l e g a m i , a b y się u b r a ć i w y p i ć . G d y j u ż jest u b r a n y , k l ę k a na z a s ł a n y m sierścią do g ó r y k o ż u c h u , a b y m u b y ł o bogato i obficie w ż y c i u . O b o k na k r z e ś l e siedzi g ł ó w n y s w a t - m a r s z a ł e k i poucza, j a k m a p o s t ę p o w a ć w m a ł ż e ń ­ stwie. M a r s z a ł e k jest m i s t r z e m ceremonii przez c a ł y czas o b r z ą d k u . O z n a k ą jego w ł a d z y jest w i ę k s z y n i ż u d r u ż b y b u k i e c i k m i r t u , p r z e w i ą z a n y b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą i w p i ę t y w k l a p ę u b r a n i a , oraz d ł u g a laska z r ó z g i w i k l i ­ nowej opleciona c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . M ł o d ą t y m c z a s e m s a d z a j ą na k r z e ś l e , na poduszce, a g d y wstanie, c h w y t a j ą p i e r w s z ą l e p s z ą p a n n ę i s a d z a j ą na j e j miejscu, co w r ó ż y , iż n a s t ę p n i e ona w y j d z i e za m ą ż . W czasie tego o b r z ę d u m a t k i p a ń s t w a m ł o d y c h , c h c ą c p o d k r e ś l i ć , co t r a c ą przez t e n z w i ą z e k , m ó w i ą do siebie ż a r t e m : „ p s z e n i c ę s p r z e d a ł a m , a kąkol kupiłam". P o t e m j u ż i d ą m ł o d z i do swojej ś w i ą t y n i - k i e n e s y na ś l u b , gdzie p r z y s i ę g a j ą w i e r n o ś ć i o t r z y m u j ą p i e r ś c i o n k i . D u c h o w n y posypuje i c h g ł o w y p o p i o ł e m i daje w i n o , k t ó r e g o p a n n a m ł o d a nieco u p i j a , r e s z t ę z a ś z kieliszka w y p i j a p a n m ł o d y . Orszak ś l u b n y w y g l ą d a n a s t ę p u j ą c o : o d d r z w i w k i e r u n k u o ł t a r z a dwie starsze d r u ż k i p r o w a d z ą pana m ł o d e g o , za m m i dwaj d r u ż b o w i e p r o w a d z ą p a n n ę m ł o d ą . T u ż przed o ł t a r z e m d r u ż b a odchodzi o d m ł o d y c h , a p r z y s t ę p u j ą swat ( m a r s z a ł e k ) i swacia, k t ó r z y d o p r o w a d z a j ą m ł o d y c h do o ł t a r z a i u s t a w i a j ą r a z e m ; p ó ź n i e j n a s t ę p u j e w ł a ś c i w y ś l u b . Beszta d r u ż b y u s t a w i a się w szpaler. G d y w r a c a j ą do d o m u i w s t ę p u j ą na p r ó g , z n o w u p r z e d n i m i roz­ ścielają k o ż u c h i „ n a s z c z ę ś c i e " o b s y p u j ą p s z e n i c ą i j ę c z m i e n i e m , po c z y m n a s t ę p u j e uczta, r o z m a i t e ś p i e w y , m . i n . p i e ś ń o „ k r u p n i k u " i s ł y n n y c h , szczególnie n p . z T r o k o d F i r k o w i c z a , p i e r o ż k a c h , z w a n y c h Tcybyn. G d y zabawa z b l i ż a s i ę k u k o ń c o w i , n a s t ę p u j e m o m e n t z d j ę c i a w e l o n u z g ł o w y p a n n y m ł o d e j . Siedzi ona na k r z e ś l e , a d o o k o ł a niej u s t a w i a j ą się k o b i e t y z a m ę ż n e i nieco dalej g r o m a d z i się reszta k o b i e t . D u c h o w n y czyta m o d l i t w ę i błogosławi na n o w ą drogę życia, j u ż jako m ę ż a t k ę . Z d e j m u j e o n welon i odrzuca za siebie, t a k a b y , n i b y n i e c h c ą c y , t r a f i ł 4 1 Restauracja karaimska w Trokach. �OBRZĘDOWOŚĆ KARAIMÓW WTLENSZCZYZNY 431 na g ł o w ę k t ó r e j ś p a n n y . T a , n a k t ó r ą upadnie welon, m a w t y m r o k u wyjśe za m ą ż . N a s t ę p n i e k o b i e t y z a m ę ż n e t w o r z ą k o r o w ó d w o k ó ł p a n n y m ł o d e j , ś p i e w a j ą c r a d o s n ą p i e ś ń z p o w o d u p o w i ę k s z e n i a grona m ę ­ żatek. P o g r z e b . P i e r w s z ą c z y n n o ś c i ą po zgonie jest u m y c i e c i a ł a i ubranie nieboszczyka. Z m a r ł e g o ubiera się w suknie z u p e ł n i e nowe, n i e u ż y w a n e za ż y c i a . K o b i e t y n i e z a m ę ż n e , m ł o d e ubiera się w s t r ó j ś l u b n y . T r u m n ę w y ś c i e ł a się l n e m , a zamiast pierza do poduszki k ł a d ą r ó w n i e ż l e n l u b w i ó r y . N a j b l i ż s z a r o d z i n a ż e g n a się ze z m a r ł y m , po c z y m t r u m n ę z a m y k a j ą . U w e z g ł o w i a z a p a l a j ą świece woskowe. A ż do c h w i l i pogrzebu ( d z i e ń i noc) stale k t o ś d y ż u r u j e k o ł o t r u m n y , c z y t a j ą c psalmy. T r u m n a ze z m a r ł y m n a j c z ę ś c i e j do c h w i l i pogrzebu pozostaje w d o m u . D a w n i e j w s t a w i a l i j ą do kienesy i s t a m t ą d n a s t ę p o w a ł a eksportacja. N a e k s p o r t a c j ę g r o m a d z i się nie t y l k o r o d z i n a z m a r ł e g o , ale c a ł a g m i n a . D u c h o w n y c z y t a m o d l i t w y i specjalnie u ł o ż o n y przez siebie psalm, Tcyna, o p i e w a j ą c y ż y c i e z m a r ł e g o i p o d k r e ś l a j ą c y jego z a s ł u g i , po c z y m k o n d u k t rusza n a cmentarz. Z m a r ­ łego grzebie się g ł o w ą w s t r o n ę p o ł u d n i a , c z y l i w s t r o n ę J e r o z o l i m y . Z cmentarza wszyscy w r a c a j ą do d o m u ż a ł o b y na s t y p ę . P o t r a w y na t y m p r z y j ę c i u s ą postne, bez m i ę s a . N a K r y m i e podawano specjalnie przyrządzoną „czarną chałwę". Ż a ł o b a po z m a r ł y m t r w a r o k . Pierwsze 7 d n i po pogrzebie z a c h o w u j ą szczególnie g ł ę b o k ą ż a ł o b ę . E o d z i n a z m a r ł e g o p o ś c i i , o i l e m o ż n o ś c i , nie opuszcza d o m u . W c i ą g u t y c h 7 d n i w d o m u z m a r ł e g o o d b y w a j ą się n a b o ż e ń s t w a ż a ł o b n e za d u s z ę z m a r ł e g o . P r z y stole z a s ł a n y m b i a ł y m obrusem zasiada d u c h o w n y i z a k r y s t i a n , a w o k ó ł r o d z i n a z m a r ł e g o i zna­ j o m i . E o d z i n a siedzi n a n i s k i c h s t o ł k a c h , a dawniej na z i e m i . N a stole p r z y g o t o w a n e jest w i n o gronowe i b u ł e c z k a , s y m b o l i z u j ą c e ofiarę za d u s z ę z m a r ł e g o . D u c h o w n y m o d l i się, a z a k r y s t i a n w o d p o w i e d n i m momencie podaje rodzinie z m a r ł e g o kieliszek w i n a , z k t ó r e g o k a ż d y p o t r o c h u u p i j a . N a s t ę p n i e d z i e l ą się b u ł e c z k ą . T a k i e samo n a b o ż e ń s t w o o d b y w a się po 30 dniach w T r o k a c h i W i l n i e , z a ś w Ł u c k u , H a l i c z u i n a K r y m i e po 40 dniach. P ó ź n i e j j u ż dopiero w r o c z n i c ę ś m i e r c i . W n a s t ę p n e rocznice w d o m u z m a r ł e g o rodzi na, j a k o ofiarę, z a p a l a j ą t y l k o świecę w o s k o w ą . Ś w i e c a m u s i sama w y p a l i ć się do k o ń c a — nie w o l n o j e j g a s i ć . Ż n i w a . W p a ź d z i e r n i k u o d b y w a się ś w i ę t o ż n i w , Orach Toju, co oznacza ś w i ę t o sierpa, o d p o w i a d a j ą c e s ł o w i a ń s k i m d o ż y n k o m . E o l n i c y u w a ż a j ą j e za „ ś w i ę t o n a d ś w i ę t a m i " . N a p o c z ą t k u ż n i w p r z y n o s z ą do kienesy pierwszy snop, z w a n y gospo­ darzem, a n a k o ń c u ż n i w , 1 d z i e ń Orach Toju, w i j ą ze z b ó ż i nasion w i a n e k z w a n y demet i z a w i e s z a j ą go w kienesie n a d w e j ś c i o w y m i d r z w i a m i , na­ przeciwko o ł t a r z a , p o c z y m rozpoczyna się n a b o ż e ń s t w o , a n a s t ę p n i e w e s o ł a uczta s k ł a d k o w a z t a ń c a m i . 1 �432 Maria M. ZNAMIEROWSKA-PRÜFFEROWA Znamierowska-Prüfferowa MATÉРЛAUX R E L A T I F S A U X R I T E S D E S K A R A l M E S DE L A T E R R E D E VILNA Resume L'auteur, ayant recueilli des matériaux concernant 1ез rites de calendrier et de familie, pratiques par les Karaímes de la terre de Vilna, donné une description des coutumes liées au nouvel an, á la P á q u e (Paskha), á la P e n t e c ó t e , au Careme ainsi qu'au jour de naissance, au marriage, aux funérailles et á la moisson. Toutes ees ceremonies rituelles et ees coutumes, rapportées par l'auteur avec leurs denominations originales, avaient é t é observées jusqu'á oes dernieres années par les families d'agriculteurs ainsi que par celles de fonctionnaires et de personnes de professions libres. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2bb4cf1cbbe07bcbee35ea0f84c65b1.pdf 641f0d1398aa89728f45014df9ac658d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:457 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:414 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.5-12 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA IV ��INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ KULTURY AKADEMII MATERIALNEJ NAUK ETNOGRAFIA POLSKA IV WROCŁAW —WARSZAW A - K R A K Ó W ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY: Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski (redaktor), Józef Gajek, Mieczysław Gładysz (zastępca redaktora), Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Adolf Nasz, Zofia Szromba (sekretarz redakcji), Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska жлкъо ••TNUKKAW m m Ine.ntnti.- K a l o r i i KaTtm.y Materialne? PÜLSU': J AKADEMII NAUK W a r s ¿ u w a al. Hoża Hf 74 ]Vv, , w ]T l/j Redaktor Wydawnictwa Emilia Fischerowa Wszelkie prawa zastrzeżone Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich—Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Wrocław 1961. Wydania I . Nakład 500 + 200 cgz. Obj. ark. wyd. 35,10, ark. druk. 28,13, ark. iorm. A - l 37,41. Papier druk. sat. kl. V , 70g, 70x100, z fabryki we Włocławku. Oddano do składania 13 I X 1960 roku. Podpi­ sano do druku 13 V I 1961 roku. Druk ukończono w czerwcu 1961 roku. Wrocławska Drukarnia Naukowa — Zam. nr 173/60 — T-7 — Cena zł 80.— �SPIS T R E Ś C I ARTYKUŁY Kazimierz D o b r o w o l s k i — Studia nad teorią kultury ludowej Streszczenie w j . angielskim Maria D e m b i ń s k a — Z badań nad konsumpcją żywnościową w Polsce średnio­ wiecznej Streszczenie w j . rosyjskim Jadwiga K l i m a s z e w s k a — Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce Streszczenie w j . angielskim Witold A r m o n — Polski badacz Jakutów — Mikołaj Witaszewski Streszczenie w j . rosyjskim ZAGADNIENIA 15 91 93 106 109 135 141 152 DYSKUSYJNE Anna К u t r z e b a -Po j n aro w a — Atlas kultury ludowej Polski jako jedna z form pracy etnograficznej Streszczenie w j . niemieckim 153 170 STUDIA I MATERIAŁY Maria F r a n k o w s k a — Zwierzęta w gospodarce, wierzeniach i zwyczajach Indian Peru X V I i X V I I w. w świetle kroniki Felipe Guarnan Poma de Ayala Streszczenie w j . francuskim Maria S ą g a j ł ł o - K a c z a n o w s k a — Barwniki używane w Polsce do kraszenia jajek w X I X i X X w Streszczenie w j . rosyjskim Władysław J e ż - J a i e c k i — Materiały do ludowego łowiectwa w Polsce . . . Streszczenie w j . rosyjskim Jadwiga P a w ł o w s k a — Sposoby przesuszania zbóż w Polsce Streszczenie w j . niemieckim Maria B i e r n a c k a — Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego Streszczenie w j . francuskim Jerzy W i e l o wiej s k i — Obróbka drewna na Śląsku u schyłku starożytności (w okresie późnolateńskim i rzymskim) Streszczenie w j . niemieckim 173 205 207 232 235 249 251 259 261 274 277 297 �6 SPIS TREŚCI B A D A N I A TERENOWE Śląsk Prace pod kierunkiem Ш. Gładysza Mieczysław G-ładysz — Z monograficznych badań wsi śląskich w latach 1958-1959 Krystyna К w a ś n i e w i c z o w a i Władysław K w a ś n i e w i c z — Błotnica Strze­ lecka i Centawa Zofia Szromba — Wieś Dzierżysławice Anna Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z — Wieś Owsiszcze t 299 304 316 323 K R O N I K A I RECENZJE Prof. dr Antonin Václavík — líicliard Jefábek 333 Polska Konferencja w sprawie utworzenia międzynarodowej Komisji Badań Kultury Ludowej w Karpatach — Mieczysław Gładysz Z działalności naukowo-badawczej i dydaktycznej w zakresie tańca ludowego w Polsce w latach 1945—1959 — Jacek Tomasik Rudolf H . Nocoń, Dzieje, kultura i upadek Inków — Anna Kowalska-Lewicka 339 343 349 В ułgaria Działalność Instytutu Etnograficznego i Muzeum przy Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii w 1958 i 1959 r. — Ghristo Wakarelski 353 Czechosłowacja Początki kartograficznego opracowania kultury ludowej w Czechach — Drahomíra Stránská 359 Ceskoslovenská Etłmografie, R. 1 — 7: 1953—1959 — Zofia Szromba 360 Slovensky Národopis, R. 1 — 7: 1953 —1959 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz 366 Jugosławia Etnologia w Jugosławii w latach 1958 i 1959 — Djurdjica Palośija 372 Zbornik za narodni zivot i obicaje juźnih Slavena, t. 35 — 39: 1951 — 1957 — Irena Nizińska 376 Niemiecka Republika Demokratyczna Etnografia łużycka w 1959 r. — Pavol Nedo Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie — Doris Stockmann Agrarethnographie — Stanisław Bronicz 383 385 391 Rumunia Pierwsza monografia rumuńska o języku tracko-dackim — Nieolae Dunare i Bronisława Kopczyńska-Jaworska 394 Węgry Najważniejsze osiągnięcia etnografów węgierskich w 1959 r. — Jeno Barabds . . 397 �SPIS TEEŚCI 7 ZSE E Z działalności Instytutu Etnografii im. N . N . Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk ZSEE w 1959 r. - Olga Ganckaja Советская этнография, 1946—1959 — Edward Pietraszek Wieś Wiriatino w przeszłości i teraźniejszości. Praca zbiorowa pod redakcją. P. I . Kuszniera — Krystyna Adamus Inne kraje 403 410 419 . Międzynarodowe pismo antropologiczne — Andrzej Waligórski Etnograficzne antologie — Leszek Dzięgiel Harry L . Shapiro, Aspects of Culture — Krystyna Małkowska Jacques Berque, Histoire sociale d'un village égyptien au X X Anna Damrosz Peter A. Munch, A Study of Cultural Change — Antoni Stojak Indeksy — Zofia Szromba 422 424 425 é m e siecle — 427 429 433 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Казимеж Д о б р о в о л ь с к и — Исследования по теории польской народной культуры Краткое содержание на английском языке Мария Д э м б и н ь с к а — Из исследований по продовольственному вопросу в средневековой Польше Краткое содержание на русском языке Ядвига К л и м а ш е в с к а —Магические запреты связанные с годичными обря­ дами в Польше Краткое содержание на английском языке Витольд А р м о н - Миколай Виташевски —польский исследователь Якутов Краткое содержание на русском языке 15 91 93 106 109 135 141 152 О Б С У Ж Д Е Н И Е ВОПРОСОВ Анна К у т ш е б а - II ойн ар о в а — Атлас народной культуры Польши — одна" из форм этнографического труда . .' 153 Краткое содержание на немецком языке 170 МАТЕРИАЛЫ И ИССЛЕДОВАНИЯ Мария Ф р а н к о и с к а —Животные в хозяйстве, верованиях и обычаях Индейцев, жителей Перу в X V I и X V I I вв., в освещении Фэлипэ Гуаман Пома де Аяля Краткое содержание на французском языке Мария С о н г а й л л о - К а ч а н о в с к а — Красители, употребляемые в Польше для крашения яиц в X I X и X X вв Краткое содержание на русском языке Владислав Е ж - Я р э ц к и —Материалы по народной охоте в Польше. . . Краткое содержание на русском языке Ядвига П а в л о в с к а — Способы просушивания хлебных злаков в Польше . Краткое содержание на немецком языке Мария Б е р н а ц к а —Работы по вопросу общинного сотрудничества в де­ ревне Потакувка, ясельского уезда Краткое содержание на французском языке Ежи В е л ё в е й с к и —Обработка дерева в Силезии в конце древнего пери­ ода (в позднелатенский и римский периоды) Краткое содержание на немецком языке 173 205 207 232 235 249 251 259 261 274 277 297 �9 SPIS THKŚCI ПОЛЕВЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ Силезия Труды под руководством М. Гладыша Мечислав Г л а д ы ш —Работы по монографии силезских деревень в 1958 — 1959 гг Крыстына К в а с н е в и ч о в а и Владислав К в а с н е в и ч — Деревня Блотница Стшелецка и Центава Зофия Ш р о м б а — Деревня Дзержиславице •Анна 3 амб ж и ц на - Ку н а х о вич — Деревня Овсище 299 304 316 323 ХРОНИКА И РЕЦЕНЗИИ I Проф. др Антонин Вацльавик — Рихард Ежабэк 333 Польша Конференция по вопросу создания Международной Комиссии для Исследо­ вания Народной Культуры в карпатском районе — Мечислав Гладыш Научно-исследовательская и преподавательская деятельность в области народного танца в Польше в 1945—1959 гг. — Яцек Томасик . . . . . Rudolf Н. Nocoń, Dzieje, kultura i upadek Inków — (Рудольф Ноцонь, Исто­ рия, культура И упадок Инков) —Анна Ковальска-Левицка . . . . . . 339 343 349 Болгария Деятельность Этнографического Института и Музея Болгарской Академии Наук в Софии в 1958 —1959 гг. —Христо Вакарельски 353 Чехословакия Начальные опыты картографической разработки народной культуры в Че­ хии —Драгомира, Странска 359 Ceskoslovenská Ethnografie (Чехословацкая этнография) за годы 1953 — 1959 — Зофия Шромба 360 Slovensky Národopis (Словацкая этнография) за годы 1953 — 1959 — Анна, Замбжицка-Кунахович 366 Югославия Этнология в Югославии в 1958 —1959 гг. —Дюрдица Палошия Zbornik za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena (Сборник народного быта и нравов южных славян) за годы 1951 — 1957 —Ирена Низинъска 372 376 Немецкая Демократическая Республика Лужицкая этнография 1959 г. —Паволь Недо Деятельность Института Немецкой Этнографии Немецкой Академии Наук в Берлине —Дорис Штокманн Agrarethnographie (Аграрная этнография) —Станислав Бронич 383 385 391 Румыния Первая румынская монография о трако-дакийском языке —Николаэ и Бронислава Копчынъска-Яворска Дунарэ 394 �10 SPIS TREŚCI Венгрии Важнейшие достижения венгерской этнографии в 1959 г. — Енэ Барабаш 397 СССР Деятельность Института Этнографии им. I I . I I . Миклухо-Маклая Академии Наук СССР в 1959 г. —Ольга Ганская Советская этнография за годы 1940—1959 — Эдуард Петрашек Село Вирятино в прошлом л настоящей. Коллективный труд под редакцией П. И. Кушнера — Крыстына Адамус 403 410 419 Другие страны Международный антропологический журнал —Анджеи Вашгурски . . . . Этнографические антологии —Лешек Дзенгелъ . . . . Harry L . Shapiro, Aspects of Culture (Гарри Шапиро, Аспекты культуры) — Крыстына Малковска Jaques Berque, Histoire sociale d'un village égyptien au X X siécle (Жак Берн, Социальная история египетской деревни X X века) —Анна Дамрош Peter Munch, A Study of Cultural Change (Пэтэр Мунч, Изучение вопро­ сов культурных изменений) —Антоны Стояк Индексы — Зофия Шромба 422 424 425 é m e 427 429 433 �CONTENTS AETICLES Kazimierz Dobrowolski, Studies on the Theory of Folk Culture . . . . English Summary Maria D e m b i ń s k a , Food Consumption in Medieval Poland Russian Summary Jadwiga K l i m a s z e w s k a , Magical Prohibitions Connected with the Traditional Ceremonial Year in Poland English Summary Witold A r m ó n , Mikołaj Witaszewski — Polish Explorer of the Jakuts Russian Summary 15 91 93 106 109 141 152 DISCUSSION Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a , The Atlas of the Polish Folk Culture as one of the Forms of Ethnographic Research Work German Summary . 153 170 R E P O R T S AND MATERIALS Maria F r a n k o w s k a , Animals in the Economy, Beliefs and Customs of the Indians in Peru of the 16th and 17th cent, in the Light of the Diary of Felipe Guarnan Poma de Ayala French Summary Maria S ą g a j ł ł o - K a c z a n o w s k a , Dye-stuffs for Decorating Egg Used in Poland in the 19th and 20th cent Russian Summary Władysław J e ż - J a r e c k i , Methods of Folk Hunting in Poland Russian Summary Jadwiga P a w ł o w s k a , Grain Drying Methods of the Polish Peasantry . . . German Summary Maria B i e r n a c k a , Economic cooperation on a Community Basis in the Village of Potakówka, distr. Jasło French Summary Jerzy Wielo wiej ski, Early Wood Working in Silesia (Late L a Тёпе and Roman Period) German Summary 173 205 207 232 235 249 261 259 261 274 277 297 �12 SPIS TREŚCI F I E L D STUDIES Ś l ą s k (Silesia) Besearch under the supervision of M. Qladysz Mieczysław G ł a d y s z — Field Studies in Silesian Villages in 1958—1959. . . Krystyna K w a ś n i e w i c z o w a , Władysław K w a ś n i e w i c z — The Villages Błot­ nica Strzelecka and Centawa Zofia Szromba — The Village Dzierżysławice Anna Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z — The Village Owsiszcze 299 304 316 323 CURRENT EVENTS; BOOK REVIEWS Prof. dr Antonin Václavík — Richard Jefábek 333 Poland Folk-Culture of the Carpathians: An International Research Project. Preliminary Conference Held in Cracow on 1959 — Mieczysław Gładysz The Folk Dance in Poland: Research and Practical Teaching (1945— 1959) — Jacek Tom,asik Rudolf H . Nocoń, History, Culture and Decline of the Incas —Anna KowalskaLewicka 339 343 349 Bulgaria Activities of the Ethnographic Institute and Museum, Bulgarian Academy of Sciences in Sofia (1958 and 1959) — Ghristo Wakarelski 353 Czechoslovakia Report on the Recently Started Cartographic Study of Folk Culture in Czechoslovakia — Drahomira Siránská Ceskoslovenská Ethnographie. 1 — 7: 1953—1959 — Zofia Szromba Slovensky Národopis. 1 — 7: 1953—1959 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz . . 359 360 366 Yugoslavia Ethnology in Yugoslavia in 1958 and 1959 — Djurdjica Palosija 37? Zbornik za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena. Vol. 35 — 39: 1951 — 1957 — Irena Nizińska 376 German Democratic Republic Lusatian Etnography in 1959 — Pavol Nedo Activities of the Institute of German Ethnography, German Academy of Sciences in Berlin — Doris Stockmann Agroethnography — Stanisław Bronicz 383 385 391 Roumania The First Roumanian Monograph on the Thraco-dacian Language — Nicolae Dunare and Bronisława Kopczyńska-Jaworska 394 Hungary Hungarian Ethnography in 1959 — Jenó Barabás 397 �SPIS TPTÍHCÍ 1,3 USSK Activities of the N . N . Miklucho-Maklaj Institute of Ethnography, Soviet Academy of Sciences, in 1959 — Olga Ganclcaja Советская Этнография (Soviet Ethnography) 1946— 1959 — Edward Pietraszek The Village Wiriatino in the Past and at Present. Collective Work Edited Ъу P. I . Kusznier — Krystyna Adamus Other 403 410 419 countries Current Anthropology: A World Journal of the Sciences of Man — Andrzej Waligórski 422 Ethnographic Anthologies — Leszek Dzięgiel 424 Harry L . Shapiro, Aspects of Culture — Krystyna Małkowska 425 Jacques Berque, Histoire sociale d'un village égyptien au X X siecle — Anna Damrosz ' 427 Peter A. Munch, A Study of Cultural Change — Antoni Stojak 429 Indexes — Zofia Szromba 431 é m e � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6a97b2083b53ed3e8d4ccdf809425d6.pdf e9adf7be14ad2d1874143e16a31920a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource indeks czasopisma " Lud" Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2024 Title A name given to the resource Indeks t. 1-39 / LUD 1952-53 t.40 Description An account of the resource LUD 1952-53, s. 3- 1111 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYDAWNICTWA POLSKIEGO \ TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD Tomy l-XXXVI za lata 1895-1945 (wyczerpane) Tom XXXVIl za rok 1946' ' ,Tom XXXVIII za rok 1947 (wyczerpany) Tom XXXI~zaclata 1948-1951 Tom XL zawiera indeks 39 tomów" Tom XLI' w druku .. Tom XLII w przygotowaniu " ORGAN POLSKIEGO rrOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO (~ ~.' . \',' ':P'RACE I,MATERIAŁY 'ETNOGRAFICZNE' ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻ;ONY Tomy I~Vza l~ta' i934-193'Hwyczeri>ane) TC?m " VI PRACE ZBIOROWE - Lublin 1947. Pod red. J. Gajka, Tom' VII PRACE ZBIOROWE - Lublin 1948/1949 pod red. J. 'Gajka ' .' . i K. Zawistowicz-Adamskiej' Tom'VIII-IX PRACE Z13IOROWE ~'Łódź - L~blio. 1950/1951 pod red. J. ,Gajka i K. Zawistowicz-Ada~skiej . X PRACE ZBIOROWEKr-aków, pod red •. K.. Moszyńskiego w druku .. . ' To'rti' 'XI Marian Schulz. Bibliografia etnografii polskiejUwagi o fotografii,~tnogra:ficznej -:-:-pod red.J. Oajka w przygotowaniu. PRACE' ETNOLOGICZNE pod· red. E. Frankowskiego- i J. Gajka r /.. . ..' - ..' f '.... . ,I Tadeusz MiTewskiZARYS JĘZYKOZNAWSTWA OGOLNEGO . , CzęśĆ I Teoria językoznawstwa, Lublin - Kraków 1947I Część ,II Rozmieszczenie języków. Lublin - Kraków 1948 , . zeszyt 1 Tekst, zeszyt 2Atlas, Część III Typy języków (w przygotówaniu) , Tom II Tom III Witold Klinger - WSCHODŃIO-EUROPEJSKIE RUSAŁKI I POKREWNE POSTACIDEMON()LOGII LUDOWEJ A TRADYG.JA GRECKO-RZYMSKA - Lublin-Kraków'1950 Marilm Plezia, -. GRECKIE I ŁACI~SKIE żRODŁA DO NAJSTAR,SZYCH:DZIEJOW SŁOWIAN.,częŚć I ' część II w przygotowaniu ' : .. POLONAISE W ROKU D'ETHNOLOGIE 1895 OGÓLNEGO ZBIORU TOM ZA ROK 1952-1953 XL INDEKS T. I-XXXIX , \r., PI[ POZNAN p O Z N AŃ 1953 NAKŁADEM POLSKIEGO TOW. LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU SKŁAD GŁOWNY: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �KOMITET REDAKCYJNY: W. DYNOWSKI, J. GAJEK, A. KUTRZEBA, J. MATUSZEWSKI, K. MOSZYKSKI, A. NASZ, M. PRUFFEROW A, R. REINFUSS, S. SZCZOTKA. T. ~ZCZURKIEWICZ, B. STELMACHOWSKA REDAKTOR: J6ZEF GAJEK ..~!~~:.~- ,-l POLSKIE TOWARZYSTWO Nr zam. 403/130 Nakł. 1800 POZNAN"SKA Odd. Ark. DRUKARNIA - LUDOZNAWCZE wyd. do skład. . .' 47,25, ark. druk. 24/VI. 53. - Podp. NAUKOWA, Cena 69,5 - do druku POZNAN", zł 87,- WROCŁAW Pap. druk. l3/III. 54. UL. UL. NANKERA 4 sat.' 61 X86/16 kl. V, g 80 Druk FREDRY ukończ. 10 - 29/III. 54 K-4-20639 �STALIN - TWÓRCA NIEZŁOJ\1NEJ BRATERSKIEJ JEDNOŚCI WOLNYCH NARODÓW Na łamach dziennika artykuł Przewodniczącego tniczej towarzysza złomnej braterskiej Podajemy "Prawda" ukazał się 10 marca KC Polskiej Zjednoczonej Bolesława Bieruta jedności wolnych 1953r. Partii pt. "Stalin - twórca Robonie- narodów". pełny tekst tego artykułu: Cala postępowa ludzkość przeżywa w tych dniach naj głębszy ból z powodu zgonu genialnego Wodza mas pracujących całego świata - towarzysza Stalina. Przestało bić serce człowieka, którego myśli i troski ogarniały cały świat, człowieka, który dla nar'odów uciskanych przez imperialistów był natchnieniem i niósł im pomoc I 1 i otuchę w ich sprawiedliwej walce wyzwoleńczej. Nie ma i nie może być większego smutku, cięższego nieszczęścia dla komunisty, dla każdego miłującego wolność człowieka, niż zgon towarzysza Stalina. Bolesną, nieznośnie bolesną jest myśl, że Stalina nie ma )UZ : wśród żyjących. W tych ciężkich chwilach szukamy oparcia w niewycze~panej potędze genialnych idei stalinowskich. Imię Stalina ostanie na wieki nieśmiertelnym symbo:lem wielkich idei wyzwolenia narodowego i społecznego wszystkich uciskanych. Nieodparta moc stalinowskich idei wyzwoleńczychpozosltanie gwiazdą przewodnią dla wszystkich uciemiężonych ludów, które wal. ezą z uciskiem imperialistycznym, dla całej ludzkości w jej walce . o pokój i promienną przyszłość. . �2 3 W genialnych pracach Lenina i Stalina doniosłe miejsce zajmują problemy walki narodowo-wyzwoleńczej. Wodzowie rewolucji socjalistycznej - Lenin i Stalin opracow.ali wszechstronną teorię, która odsłoniła rzeczywiste korzenie i źródła ruchów na- hodnich drapieżców imperialistycznych, miał na celu odprzez zac .' " cięc~e kraju od jego prawdziwych i wIernych przYJaclOł - naro- rodowo-wyzwoleńczych oraz ich wewnętrzną treść klasową. Klasy pasożytnicze, wyzyskujące podjudzały od wieków wzajemnie Rewolucyjny ruch robotniczy pod wodzą Lenina i Stalina prze- przeciwko sobie poszczególne warstwy wyzyskiwanych Burżuazyjny nacjonalizm miał na celu ujarzmienie Polski dów Związku Radzieckiego. ciwstawiał temu zwierzęcemu rozpasaniu burżuazyjnego nacj~nalizmu potężne hasło międzynarodowej solidarności prole~natu i poszcze- gólne narody, aby korzystając z tego rozbicia, utrwalać i umacniać swoje nad nimi panowanie. nieugiętej walki klasowej z burżuazją· Rewolucja Ale politykę grabieży i wyzysku czeka nieuchronny kres w miarę tego, jak budzi się i rozwija świadomość klasowa wyzyskiwanych mas pracujących narodów. Zadanie budzenia mas pra- Socjalistyczna Wielka Październ~kowa była zwycięską realizacją idei mter- nacjonalizmu proletariackiego. W dziesiątą rocznicę Rewolucji Październikowej towarzysz cujących wzięły na swe barki rewolucyjne partie klasy robotniczej. Lenin i Stalin uzbroili partie robotnicze w niezawodny oręż rewolucyjnej straltegii i taktyki. Stalin pisał: Obalając obszarników Historia dowiodła nieodpartej słuszności idei Lenina i Stalina. Tylko władza ludu pracującego, tylko społeczeństwa socjalistyczne były zdolne do oparcia stosunków między narodami na zasadach całkowitego równouprawnienia, na zasadach współpracy, pomocy wzajemnej i przyjaźni. z tego ucisku wszystkie bez wyjątku narody uciskane rozległego ko:a i kapitalistów, Rewolucja Październi- rozbiła okowy ucisku narodowo-kolonialnego państwa. narodów i wyzwoliła Proletariat nie może wyzwolić siebie, nie wyz~alaj:c uciskanych. Cechą charakterystyczną RewolucJI Paz- dzier,nikowej jest fakt, że te rewolucje narodowo-kolonialne prze- prowadziła ona w ZSRR nie pod sztandarem nienawiści narodowej i starć między nar~dami, lecz pod sztandarem wzajemnego zaufa- W ciągu wielu dziesięcioleci burżuazja hodowała i kultywowała nacjonalizm, jako podstawę swej polityki i ideologii. Nacjo- nia i braterskiego ,zbliżenia robotników i chłopów narodów ZSRR, nalizmem posługiwała się burżuazja do skłócenia i uciskania ujarzmionych narodów, .do podszczuwania jednych narodów przeciwko innym, do szerzenia wśród nich nienawiści i wrogości. Na- Wielka Październikowa Rewolucja Socjalistyczna nie tylko roz- cjo.nalizm stanowił narzędzie rozbijania i osłabiania klasy robotniczej. w imię internacjonalizmu". ł wiązała całkowicie kwestię narodową na ogromnych obszarach wielonarodowego państwa, lecz rozwiązała tę kwestię w ten sposób jak jest to w stanie uczynić tylko zwycięski proletariat. . Ludy uciskane dawniej przez carat, zacofane pod względem Taką politykę stosowała również burżuazyjna polska i wysługująca się jej gorliwie nacjonalistyczna prawica Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). ekonomicznym i kulturalnym rozwijają się teraz jako pełnowar- tościowe, kwitnące, przodujące narody socjąlistyczne w jednolitej i .l i zwartej braterskiej 1* rodzinie narodów radzieckJich. �4 j Natchniony ideami Lenina-Stalina, wielki naród rosyjski po- Przed pięciu laty towarzysz Stalin powiedział: kazał, jak realizuje się w czynach braterska pomoc innym naro- "Wielu ludzi nie wierzy, że między wielkim a małym narodem dom. Wspaniałe rozwiązanie kwestii narodowej w Związku Ra- mogą istnieć stosunki oparte na zasadzie równości. Ale my, ludzie dzieckim ma epokowe znaczenie, zagrzewa i z dniem każdym za- radzieccy, uważamy, że stosunki grzew~ć będzie coraz bardziej narody ujarzmione przez imperialistów do walki wyzwoleńczej. Ludzie r,adzieccy uważają, że każdy naród - Idee towarzysza Stalina oświetlają wielki, czy mały, ma swoje własne własną specyfikę, która całej ludzkości drogę do w kwestii narodowej, towarzysz Sta:lin stworzył naukę o narodach przyjaźni i pomocy wza- posługując się wrogim wobec wol- ności i niezależności narodów kosmopolityzmem, dacji suwerenności sunkach wszystkich narodów, polityki zaborów i be- południowo-amerykańskich, narodów między wielkim krajem socjalizmu a kraj.ami demo- kracji ludowej. Cechą charakterystyczną tych stosunków jest braterski sojusz, przyjaźń i wszechstronna współpraca. Związek Ra- rykańskich zmierza do zdławienia niezawisłości narodów zachodi i której w praktyce nie tylko w Związku Radzieckim, lecz również w sto- narodów, polityki likwi- stialskiego tępienia ludności cywilnej. Polityka imperialistów amenio-europejskich należy tylko do tego narodu nizm, socjalistyczna zasada stosunków między narodami. Wielkie stalinowskie idee przyjaźni narodów realizowane są usiłuje z jego pomocą zamas~ować, ukryć przed narodami prawdziwe cele swej polityki, polityki agresji i ujarzmiania jakościowo różne cechy, i każdy naród jest równorzędny z jakimkolwiek innym narodem", W tych słowach Stalina dobitny wyraz znalazły głęboki huma- jemnej wolnych narodów. Imperializm amerykański, wszystko jedno - tę uzupełnia i wzbogaca. W tym sensie wszystkie narody - zarówno małe jak i wielkie - znajdują się w sytuacji jednakowej i narodach socjalistycznych, o stosunkach między-' narodowych nowego typu, o braterskiej istnieć. inne narody nie mają. Cechy te stanowią wkład, jaki wnosi każdy naród do wspólnej skarbnicy kultury światowej, jakim skarbnicę promiennego jutra. Rozwijając naukę marksistowsko-leninowską burżuazyjnych takie mogą i powinny dziecki udziela wolnym narodom hojnej, bezinteresownej pomocy w rozwijaniu sił wytwórczych, w obronie suwerenności i nieza- Azji i Afryki, do podjudzania ich przeciwko Związkowi Radzieckiemu wisłości krajów demokracji ludowej przed zbrodniczymi zakusami imperia:listycznych zaborców. i krajom demokracji !ludowej, do przekształcenia ich w mięso armatnie. Zw;.ązku Radziec- Towarzysz Stalin, uogólniając doświadczenie owocnej współpracy między Związkiem Radzieckim i krajami demokracji ludo- kiego przeciwstawili tej bestialskiej "teorii" i praktyce imperia- wej, wskazywał w swej genialnej pracy "Ekonomiczne problemy lizmu amerykańskiego ,głęboko humanitarną socjalizmu w ZSRR", że w okresie powojennym Towarzysz Stalin i Komunistyczna Partia ,socja1.istycznąteorię i praktykę w stosunkach między narodami, leninowsko-stalinow- i europejskie kraje ludowo-demokratyczne ską politYkę Związku Radzieckiego wobec narodów wielkich i małych. micznie i weszły na tory współpracy pomocy. i i ZSRR, Chiny powiązały się ekono- ekonomicznej i wzajemnej �6 "Doświadczenie że żaden kraj kapitalistyczny kracji ludowej tak skutecznej nicznym stojącej - stalin nie mógłby udzielić krajom demoi na tak wysokim poziomie tech- narodów. tej współpracy pomocy, dowodzi - jakiej udziela pisał J. W. Stalin im Związek tej współpracy leży szczere potężny Radziecki. pragnienie przyjścia sobie z pomocą i wspólnego nomicznego" . Tylko zwycięstwo lizmu socjalizmu, proletariackiego, ruchowi rewolucyjnemu rzecznikiem jemnych której w polityce z bratnimi tego rodzaju nowe stosunki ków dla obrony pokoju sprawozdawczym tylko wielka i Stalin, jest na XIX wzór Związek Malenkow KPZR w jednomyślność łączy Związek następujących Radziecki w prowa- Rumunią, Czechosłowacją, Węgrami, Bułgarią, Albanią, 'f .·.· .. '~: 1 1 :., czyły i sercami uczciwych Zachodu przeciwko nadziei Komunistyczna w bojach politykę zawodnych rękach. W tych bolesnych ZSRR stanowią wzór całkowicie ludowej, które skiemu narodowi z tymi krajami jach dotąd nie spotykanych oparte na zasadach i poszanowania stosunków równouprawnienia, niezawisłości mocy wzajemnej ZSRR parcia w dalszym umocnieniu między i państwami, są one Wierny udzielać i rozwoju w dzie- współpracy narodowej. udziela nowych, będzie nemu gospod.arczej układom pomoc'!} i po- tych krajów". I •• siły wolność Radzieckiemu rozum, zahartowana honor politykę Komunistycznej wokół jej Komitetu Centralnego. przyjaźni spoczywa w silnych krajów i jego Armii, wokół bohaterskiej i sumie- leni,nowsko-stalinowską i niepodległość -- -- ludzkości. pracujące się jeszcze zbrod- nigdy nie będą wal- narodów, masy i w in- że wbrew Radzieckiego, konsekwentnie ludzkości Korei, w Anglii, Belgii radzieckiego, radzieckiemu skupią i Albanii, i w bohaterskiej Związkowi Związku dniach uzyskały Stalinowi, przodującej o po- .- Dzieło Lenina-Stalina Demokratyczną, Koreańską Republiką LuMongolską Republikc, Ludową. Stosunki Republice w Bułgarii amerykańskich narodu Niemiecką Republiką dowo-Demokratyczną, stalinowskich 'ludzi w Chinach uroczyście, i bezpieczeństwa między narodami. idei i Niemieckiej Włoszech, całej postępowej epoki, prowadzi pokoju stanowi odpowiedzieć ludzi na świecie. Stalina Partia awangarda nie naszej siła setek milionów oświadczają krajowi narodów imperialistów. i w Rumunii, planom imperialistów ostoi pokoju, zamachy w Czechosłovvacji ludzi we Francji, krajach niczym w referacie dzonej przezeń polityce pokojowej z innymi demokratycznymi miłującymi pokój państwami Chińską Republiką Ludową, Polską, nych ideami sił, które czynią agresora, wolność Vietnamczyków wszystkich Miliony stosun- słowach: "Całkowita wśród zespolonych wolnych ka'żdego i zwycięska na Węgrzech wśród miłujących wza- jedność odeprzeć na wszelkie i Polsce, narodów, wolnych niezwyciężonym. życiodajna Demokratycznej, zaw"ze tych ciosem dziś umysłami Ludowych umożliwiła Istotę jest przy]azm tych niewyczerpanych i niewzruszona zdolna Nieodparta, eko- nieugiętym Radziecki, towarzysz Zjeździe dawali i w stosunkach międzynarodowe. określił Zwartość siłę, która niewzruszonej jedność wolnych jest źródłem druzgocącym idea internacjona- idea, której międzynarodowej krajami rozkwitu twórcą obóz socjalistyczny włada niezrównany Lenin , wzajemnego osiągnięcia Braterska stalinowskimi, Chodzi nie tylko o to, że pomoc ta jest pomocą maksymalnie tan:ą i technicznie pierwszorzędną. Chodzi przede wszystkim o to, że u podstaw jest wielkim bardziej i nie- demokracji dzięki bohater- dzięki nieśmiertel- wokół najbardziej wielkiego narodu radzieckiego, Partii Związku Radzieckiego, �Narody krajów demokracji ludowej ożywia szlachetne dążenie - być godnymi wielkich czy;nów genialnego kontynuatora nauki Marksa-Engelsa-Lenina, twórcy niewzruszonej przyjaźni wolnych narodów - towarzysza Stalina. Spotęgujmy więc dziesięciokrotnie nasze wysiłki, wzmozmy czujność rewolucyjną, by jeszcze bardziej umocnić niewzruszoną jedność wolnych narodów, wykutą i wypiastowaną przez geniusz wielkiego Stalina, który jest tak bliski i drogi wszystkim miłu. jącym wolność wielkim i małym narodom. INDEKS LUDU T. I-XXXIX OPRACOW ANY PRZEZ j()ZEFA GAJKA I ZOFIĘ MALEWSK.\ '., �OD AUTORÓW Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, podejmując w okresie ,,lubelskim" (1945-1951) pracę nad P o l s :< i m A t l a s e m E t n o g ra f i c z n y m i monografiami regionalnymi, któr'e mają być nowoczesną reedycją dzieł Oskara Kolberga, stanęło wobec trudności systematycznego ujęcia wiadomości o kulturze ludowej, rozproszonych w liczny,ch dzieŁach i cza,sopismach. Wobec bardzo niedoskonałych bibliografii etnograficznych oraz braku indeksów w czasopismach etnograficznych, krajoznawczych, regionalny,ch itp. wszelka próba syntetycznego podejścia w opracowywaniu etnografii polskiej natrafia na ogromne trudności. W tej sytuacji Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zleciło autorom jesz:cze w r. 1947 indeksowanie "LUDU" oraz innych dzieł etnograficznych. Akcja ta, zakrojona na szerszą skalę, jest wstępem do przygotowania Wielkiej Encyklopedii Polskiej K<ultury Ludowej. Autorom indeksu 39 tomów "LUDU" przypadł w udziale pierwszy trud rozwiązania trudności, nasuwających się przy tego rodzaju pracy. W toku wykonywania jej krystalizowały się podstawy, będące wytycznymi dla opracowani'a szczegółowej instrukcji do indeksowania czasopism i ważniejszych dzieł etnograficznych, która została oparta na doświadczeniach zdobytych właśnie podczas indeksowania tomów "LUDU"; to też indeks niniejszy różni się nieznacznie od wskazówek, zawartych w instrukcji J. Gajka z 1952 r., a mianowicie: brak w nim osobnego wykazu czasopism, wykaz zaś ilustracji jest zwykłym spisem. Także pieśni zindeksowano w sposób uproszczony. Indeks etnogeograficzny wykonany został w następującym porządku: obejmuje on a) archipelagi, wyspy, półwyspy, b) części świata z podziałem na państwa i kraje ze szczególnym uwzględnieniem Polski i ZSRR., c) elementy fizjo- �12 Na koniec autorzy pragną podkreślić, że przedstawiony wynik ich pracy powinien stanowić duże ułatwienie dla etnografów, naukowców, oświatowców .j tych wszystkich, którzy interesują się ludową kulturą Polski - nie mniej jednak sam indeks jest tylko odbiciem już istniejącego dorobku w zakresie etnografii i jako taki posiada wszystkie zalety i wady opracowań ogłaszanych na łamach "LUDU". Pewna drobiazgowość w opracowaniu indeksu była wynikiem sumienności autorskiej, aczkolwiek autorzy zdają sobie sprawę, iż w ten sposób całość wydawnictwa została niejako rozbita na "atomy"; jeżeli jednak tom ten (tj. tom XL) ułatwi pracownikom naukowym poszukiwania, młodych zaś entuzjastów i adeptów nauki zorientuje w mnogości przejawów kulturowych, stanowiących wszak nasz skarb narodowy - przedstawiona praca autorów spełni swoje zadanie. graficzne, jak doliny, góry, jeziora, rzeki, morza i oceany, ujęte są w osobnym układzie alfabetycznym. Uwzględniono również nazwy toponomastyczne i włączono je do odpowiednich powiatów, wychodząc z założenia, iż stanowią one bogaty i niezwykle ciekawy materiał dla etnografa, językoznawcy, historyka itp., d) podano również wykaz plemion, szczepów ludów i narodów w układzie alfabetycznym z uwzględnieniem grup i podgrup etnicznych. Aby zorientować czytelnika w ogólnym układzie indeksu, którego opracowanie trwało 5 lat, autorzy wyjaśniają, iż obejmuje on: 1. I n d e k r z e c z o w y, zawierający hasła trojakiego rodzaju: s a) hasła ściśle wyrazowe tj. materiał słowników gwarowych i wyrazy obcego pochodzenia, cytowane w tomach "LUDU"; b) hasła wyrazowo-rzeczowe, czyli terminy przyjęte w etnografii, a wynikające z systematycznego podziału faktów kulturowych; Poznań, w czerwcu 1953 r. c) hasła syntetyczne, które są zasadniczo hasłami odsyłaczowymi, mają bowiem na celu wskazać czytelnikowi całokształt problematyki, wiążącej się z poszczególnymi zagadnieniami. 2. I n d e k s e t n o g e o g r a f i c z n y, tj. indeks nazw geograficznych, etnonimów, elementów fizjografic.znych, toponomastyki, którego układ został już powyżej wyjaśniony; 3. I n ci e k s o s o b o w y zawiera wykaz nazwisk i imion (imiennictwo stanowi przecież ważny dział w zakresie dziejów kultury ludowej); 4. I n d e k s a u t o rów i o s ó b związanych z ludoznawstwem i etnografią, zawierający także przegląd artykułów, recenzji itp. ogłaszanych w "LUDZIE", 5. Wykaz instytucji naukowych, wykaz ilustracji. Zamykając całość pracy, związanej z indeksowaniem 39 tomów "LUDU", autorzy dla zorientowania czytelnika w wielkości tego przedsięwzięcia podają, iż sam wykaz haseł już uporządkowanych obejmował ponad 100 000 pozycji. (I' I �15 j. kirg. j. korut. j. Quiche )( WYJAŚNIENIE SKRÓTC)W ZA\VARTYCH W INDEKSIE j. abch. j. alb. j. ain. j. alg. j. annam. J. ang. j. arab. j. arauk. j. assyr. j. austr. j. azt. język(i) abchaski albański ainoski algonkiński annamicki angielski arabski araukański assyryjski ,australi,;,skie aztecki j. j. j. j. j. j. babil. baszk. birmo błg. błr. buszm. babiloński baszkirski birmański bułgarski białoruski buszmeński j. j. j. j. j. j. j. j. celt. cerko chiń. chon. czer. czes. czuk. czuW. celtycki cerkiewny chiński chondyjski czerkies'ki czeski czukooki j. dajak. j. d. łuż. i. d. niem. j. egej. j. egip. j. est. język(i) egejski egipski estoński \t ,I " J. fen. j. fiń. j. franc. fenicki fiński francuski j. j. j. j. germ. gil. g. łuż. g. niem. j. gr. germański gilacki górno-łużycki górno-niemieoki grecki j. hebr. j. hot. j. huron. hebrajski hotentocki Huronów (grupa irokua) j. Ind. arneI'. j. ind. j. ir. j. ir1. j. irak. " --r \ Indian ameryk. indus.ki irański irlandzki irokezki ~ czuwaski j. jak. j. jap. j. Jorub. jakucki japoński Jorubów dajacki dolno-.fużycki dolno-niemiecki j. kamer. j. kant. j. kipcz. kameruński kantoński kipczacki ) język(i) kirgiski korutański Quiche " j. lap. j. lit. lapoński litewski j. łac. j. łat. łaciński łotewski j. j. j. j. j. j. malajski malagaski marokański meksykański morawski małoruski mal. malag. marok. meks. mor. młr. j. niem. j. nord. j. norw. " " niemiecki nordycki norweski j. j. j. j. j. j. j. j. j. słoweń. sław. słowin. st czes. st. cerko st. per. st. pol. sumer. szwed. j. j. j. j. j. tiul'. tong. trac. Tupi tur. język(i) słoweński słowiański słowiński staro-czeski staro-cerkiewny staro..,perski staro-polski sumeryjski szwedzki tiurski tongijski tracki Tupi turecki j. ukr. ukraiński j. j. j. j. j. Vindelików węgierski wielkoruski włoski wschodnie Vind. węg· wlkr. wł. wsch. j. ost. ostiacki j. j. j. j. j. j. perski polinezyjski polski połabski prasłowiański prusko-litewski j. zach. zachodnie j. żyd. żydowski aphr. arch. aJphrodisiaca archipelag j. ros. j. rum. j. rus. rosyjski rumuński ruski j. j. j. j. j. j. j. j. samojedzki Santalów sanskrycki semicki serbski siamski skandynawski słowacki B. Nar. bud. dial. d. dok. dpł. Boże Narodzenie budownictwo dialekt dolny dokument dopływ eur. etno europejski etnograficzny g. gm. górny gmina pers. polin. pol. pał. prasław. prus. lit. samoj. Santal. sanskr. sem. serb. siam. skand. słowac. " �16 gw. gw. gw. gw. gw. gw. gw. gw. dziec. gwara dziecięca flis. flisacka hue. huculska młr. małoruska peczen. peczeniżyn. śles. ślesińska złodz. złodziejska żołn. żołnierska j. kobo krYiPt. kobiecy kryptonim lecz. lew. lit. lok. afro lud. lecznictwo lewy literatura lokacja afrY'kańska ludowy mag. mah. m. magia mahometański męski obrz. org. obrzędy organizator p. p. płd. płw. płn. pow. pt. pr. przysł. P. T. L. język T. L. pan (pani) patrz południe półwysep północ powiat patrz też prawy przysłowie Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Towarzystwo Ludoznawcze 1'z. rzymski św. święty wig. wsch. Wlk. wigilia wschód Wielkopolska zab. zach. zag. zwycz. Ż. INDEKS RZECZOWY A zabawy zachód zagadka zwyczaje żeński \ . Hasła są ułożone w porządku alfabetycznym, wyjątkowo tylko w kilku wypadkach uwzględniono podział rzeczowy przed alfabetycznym. Kursywą oznaczono' hasła gwarowe, obcojęzykowe lub zaczerpnięte z dokumentów cytowanych w Ludzie. Spacjowano skie strony. Przy bajkach hasła syntetyczne. Cyfry oznaczono dodatkowo rzymskie sygnaturę oznaczają A, litera w przysłowiu. VII. 3i. (j. samoj.), demon zmarłych. VII. 20. A hej! naganianie, nawoływanie na krowy. XII. 301. A jeno, a jino, tak. VI. 42. XII. 67 Aataencik, O, Ind. amer.), demon księżycowy. VII. 19, 23, 24. Ab, O, zach. sernic ..), księżyc wzrastający. XXXII. 153. Abadzdzei (j. abeh.), ojciec żywiciel. VII. 59. pt. P o k r e w i e ństwo fikcyjne. Aba kamui, (j. ajn.), demon ognia. VII. 14. Abderydzi, abderyci. XXXIX. 295. Abel, IX. 68. Abied pa radzicielach, (j. blr.). obrzęd zaduszny, stypa. XXIV. 9. pt. K u l t P 'I' Z o d k ó W. A b l. u c ja, p. kąpiel rytualna, mikwa, mikweh, mocz, obmywanie, mycie się obrzędowe, umycie się, umywanie nóg, zmywanie. Ablasty, (j. kirg.), II. 196. pt. D em o n y s z k o d l i we. Abo, VI. 42. Aborygeni, XXXIX. 78. Abracadabra, XXVI. 97, pt. M a g i a, Z n a k i s y m b o l i c z n e. Abrychter, (gw. żołn.), HI. 384. Absurda, XXVIII. 189, 196, 200. Abyk, abym. XIV. 106. A, ~. tomy, arab- wg J. Krzyżanowskiego. ] J 2 Lud - Tom XL (gw. żołn.), obcasy. III. 81. 189, 196, 200. Acer pseudoplatanus, p. jawor. Acetum aromaticum, p. ocet aromatyczny. XXXIII. 81. Ach, (j. annam.), jarzemko. XXXIX. 121. Achates, (j. lac.), p. agat. XXXIX. 3,25. Achillea millefotium, p. krwawnik, Abzace, murawszczewnyk. Achilles, II. 82; XV. 186. (j. gil.), szaman. XVI. 126. Achtel, miara. XIV. 279. pt. M i a r y i wagi. Aconitum napaLlus, p. nietota, tojad mordownik. - variegatum, p. ułomiak. Acorus palamus, p. tatarak, tatarskie ziele. Acta, p. akta. - martyrum. XXI. 110. - sanctorum. XXI. 110; XXXI. 49. 50. Adalych, (j. czuw.), przybrany ojciec. VII. 55. pt. Adopcja. Adam biblijny, p. Ask, II. 231, 324, 352; III. 187, 189; VII. 47; XIII. 335, 336; XIX. 59; XXVIII. 200. pt. Mity Q P ie r w s zy m c z ł o w i e k U. Adamaszek, XXXIV. 160, 161; XXXVIII. 359. Achoian, �iY 18 Adar, (j. hebr.), kwiecień. XXVIII. 51. (gw. huc.), patrzajcie. VII. 259. Administracja brytyjska, XXXIX. 189, 190. - kolonialna, XXXVIII. 284. Adon-ai, (j. hebr.), XXI. 239; XXVIII. 41. pt. B ó s t w a. Adonis, (j. fenie.), bóstwo fenickogreckie. XXXIII. 30; XXXIV. 130. Adopcja, II. 81; III. 197, 309; VII. 5'5; XVII ..2cI2; XXVII.134. pt. P ok l' e w i e ńs t VI o f i k c Y j n e. A d o P c jap. abadzdzei, adalyk, Adit-of ci.kan, anadzdzei, atag, atalyk, ata- pokrewieństwo fikcyjne, syn przysposobiony. Adukdt, adwokat. VII. 259. Adwent, !p. Fylypiwka. I. 139, 215; II. 185; III .. 19; VIII. 369; XVU. 134; XXX. 195; - zakaz wywożenia nawozu. XXXIX. 294. Adwokat, VII. 259; XXXI. 138. Ady, (gw. hue.), patrz! VII. 259. Adżaśr(y)ngi, (j. ind.), kozi róg, Lycium L., roślina magiczna, XXXIV. 13. Afekt, przysłowie. VII. 31. Afikoman, (j. żyd.), kawałek obrzędowego placka, p. maca. III. 53. Afiny, (gw. młr.), Vaccinium myrtHlis, p. afyny, czarna jagoda czer_ nica. XVIII. 192. lykat, Aforyzmy Gadei, XVI. 301-303. Afrodyta, Afrodite, II. 105; VII. 5, 288; XIV. 29; XXIII. 25; Afrykanka, aprykanka, ptak, nazwa dźwiękonaśladowcza. VIII. 393. Afyny, (gw. młr.), p. afiny. XXX. 89. - Iwanowi. VI. 158. uczta obrzędowa, p. stypa. III. 3; XVI. 324, 325. Agat, agatek, gagatek, Agatos, Ahates, Augstein, kamień czarodziejski, p.lap:s. XXXVII.290; XXXIX. 3·25. Agathós georgós, uyu.6o;; '(EOQ'{O; władca. XVI. 156. - daimon, ((yaDo; liw~ov wcielenie duszy. XVI. 155. Agatos, p. agat. Agenda kościelna, z 1530 r. XXII. 10. Aglaly, (j. lit.), ornament. XXXII. 37. Agnaci, II. 295, 302; III. 197, 309. Agni, (j. ind.), I. 133, 134; III. 1-4, 172, 173; XXXII. 107, 118, 119, 11212,12 8; XXXIV. 16. r:t. B ós twa. Agonia, XIII. 230. Agrafka. XXXI. 67. Agrest, Ribes gros suI aria. XXVIII. 241. Agapa, 1 Agrostemma Githago L. p. kąkol, kukil. p. mietlica, mietolnik. XVI. 112. Ahates, p. agat. Ahiwka, (j. ukr.), p. haiłki. XXV. 117. Ahura-Mazda, (j. ,pers.), Ormuzd. VII. 26; XXXII. 125. Aina, (j. malag.), życie. VI. 18. Aip, (j. kirg.), grzywna. V. 108, 112, 116,118,1120. pt. Prawo ludowe. Aitwar, (j. lit.) zmora. XX. 297. Ajak-dżaksy (j. kirg.), opł.ata za mlodą, p. kalym. V. 12. Ajaks, XXXI. 45. Ajbolty, ajbalty, (j. kirg.), mała siekierka. V. 4, 17. pt. B l' oń. Ajgnan, (j. Tupi), demon szkodHwy. VII. 19. Ajieke, (j. lap.), bóstwo, XXXII. 118. Agrostis Ahaswer, alba (j. hebr.), złe oko. XXV. 13,3. pt. V:' o k i. Ajjanar, (j. ind.), demon. XXXIV.41. Ajnce, (gw. źołn.), III. 80. Ajno, tak jest. XII. 67. Ajran, (j. kirg.), kwaśne mleko. V. 3. Ajtwar, (j. lit.), latawiec, inkluz. X. 111. XX. 297. iljyy-to-jon, (j. jak.), bóstwo antnpomorf. XXXVIII. 350. Ak, (j. kant., j. st. chiń.), jarzemko. XXXIX. 121. Akacja pożywienie. XVII. 15. - sok, powsbnie z niego pierwszego człowieka. XV. 1,3. pt. M i t Y o .pierwszym człowieku; - wróżba urodzaju, VIII. 61. Akan, (j. gilac.), starszy brat. XVII. .96. ,pt. P o k l' e w i e ń s t w o f ik c Y j n e. Akcent hotentocki, XXXVIII. 68; - muzyczny, w mowie, w pieśni, XXXVIII. 68. Akcja badania budownictwa ludowego w SZJWajcarii. XXXIX. 505; - marksistowsko-leninowska, XXXIX.4. Akdomoth, (j. żyd.), hymn. XXII. 123. Akedah, (j. źyd,), ofiarowanie Izaaka, motyw wycinanki. XXVIII. 49. A kiećf poganianie cieląt. XII. 301. Akietajkies, (j. lit.), przeręble. XXXII. 31. Akis, (j. lit.), oczko sieci. XXXII. 29. - Akmój, (j. lit.), kamienie u sieci. XXXII. 30. Akonit, Aconitum variegatum. p. ułomiak. II. 137. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Akt weselny, I. 132-134. pt. Z w yc z a j e we s e l n e. Akta grodzkie: - nowotarskie. XXXI. 70; Ajin-hara, 2' - p:awne, II. 112; XIII. 2-54; XXXIX. 174; _. skarbowo-kościelne, XXXIX. 170; - ~przedaży, XIII. 288; - wizytacji biskupich. XXXIX. 170. Aktejn, miara sypna. III. 208; IV. '1\2:5.pt. M i a r y i wag i. Aksamit, XI. !26, 60; XIII. 25'2; XIV. ,14; XXVIII.212,30, 412;XXX . .23:7; XXXVIII. 359. Akulturacja, XXXVIII. 384. Akumulacja zasobów kapitału, XXXIX. 184. Akuń, (j. lit.), okuń. XXXII. 25. Akuszf naganianie łosząt. XII. 301. Akuszerka, p. babka, moszie,połoźna, II. 362; III. 57; VI. 42; XVIII. 217; Akwarele Tepy, .przedstawiające typy ludowe. XVI. 268-276. Ala, (j. serb.), smok mieszkający w chmurach. XXXX. 347. Alachtund, (j. gil.), poezje. XVII. 100. Alamentnica, dożywotniczka. XIV. 106. Alarun, aliruna, alruna, alrc;mna. X. 267. Alatunia, O, austral.), starsi rodu, kierownicy klanu totemicznego. XV. 13; XVII. 55. Alatyr, kamień czarodziejski, p. alatyr, XXIX 175. Albertus, w przysłowiu. VII. 3ol. Alchemia, XXVI. 18; XXVII. 77, 78, 89, 90, 119, 134. Alchemik, XXV. 50; XXVII. 89, 91, 92; XXIX. 103; XXXI. 138. Alchemilla vulgaris p. przywrotnik pospolity. Alcheringa, (j. Arunta), przodkowie totemiczni. XV. 11; XVII, 37-39, 42, 413,49,5'3. pt. M i ty o P i e rwE) z y m c z ł o w i e ku. �20 A lectropholus maior Ret. p. szeląż- nik większy. Ale, tak. VI. 42. Aleć, ale. XIV. 106. Alectriomantia, alektriomancja, wróżby z koguta. XXVII. 134; XXXIII. 274. Ales Jovis, (j. łac.), ptak Jowisza. XIV. 224. Alfabet tajemny, XV. 22l. Alfurkan Tatarski, paszkwil. XXXI. 112. Alherunt, szy<:h. XXVIII. 20, 23. Alimenta, III. 296-299. Alkierz(yk), izba gościnna. X. 424; XVI. 366; XVII. 180. Alkohol, 'N lecznictwie. VIII. 64, 116. Alkoholizm, VIII. 62-71, 113-126; XXXVIII. 531. Alkyones, postać mity<:zna. XXXVII. 132. Allah, XXx. 11l!3.pt. B ó s t w a. Allaraa-Ogonior, (j. jak.), bóstwo antropomorficzne. XXXVIII. 350. Allium schoenoprassum p. siedmiolatka. Aloes, XXXIII. 81. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Aloza, ryba kwietniowa, Alausa Vulgaris, VI. 298. Alp, (j. niem.), p. zmora. XV. 186. Alrauna, mandragora. XXV. 115; XXVII. 134. pt. Rośliny w w i e r z e n i a c h. Alruna, mandragora. XII. 169; XXXIX.305. Alszanka, (j. lit.). p. strzelba. ryba. XXXII. 24. Altus, (j. łac.), wysoki, wielki, nazwa boga. XIV. 57, 60. Altarzyści, w dramacie religijnym. XIX. 88. Alt, (j. niem.), ostatni snop. XXII. 8. pl. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d o r o c z n e. Altembas, złotogłów. XXVIII. 17, 22, 27, 33. Althea ofjicinalis p. prawoślaz. - rosea p. malwa, ślaz. Altvater, (j. niem.), nazwa boga. XIV. 54, 56, 57, 60. Alus, (j. lit.), pożywienie. I. 12l. Alatyr, (j. wlkr.), kamiel1 bajeczny, księżyc. XXXII. 138, 160. Ałun, IV. 216; XIII. 277; XVII. 33; XXXV. 7,3. pt. Barwniki. Alym, (j. kirg.), dary weselne. V. 14. pt. Z w Y c z a j e o b l' Z ę d y we s e In e. Amagai, (j. afr.), 'bałwany drewniane. VI. 243. Amaranthus caudatus p. koci ogon. Alte, Ambarvale sacrum, p. Ambarvalia. (j. łac.), XIII. 91-93. pt. Z w y c z a j e ob r zęd y d or oczn e. Ambona, zasadzka na skale. XXXVI. 194. Ambrozja, XIII. 163, 164. Ametyst w wierzeniach. XXXIX. 31215. pl. A m u l e t y. Amfora kulista, XXV. s. I. - neolityczna, XXI. .66, 254; XXV s. XIII. - z Duraczowa, XXV. s. VII-VIII. - z Rzęczkowa, XXV. s. V. - z Ulwówka, XXV. s. XIV. lImita, (j. łac.), ciotka. XIV. 58; - magna, siostra dziadka. XIV. 58. - maiar, siostra pradziadka. XIV. 58. Amm, (j. sem.), księżyc malejący. XXXII. 153. Amon, bóg-wąż. XVI. 26, 27, 29. Ambarvalia, Amoniak, p. latawiec, V. 164; XXXIII. 81. Amulet, III. 59; VI. 196; VII. 84; IX. 196, 414; XII. 335; XV. 38; XXI. 162, 194; XXII. 54, 58; XXIII. 6, 29; XXV. 14, 133; XXVI. 16, 17, 124, 149; XXVII. 134; XXIX. 165; XXX. 250; XXXIV. 12, 13, 36; XXXVII. 297, 392, 422, 423; XXXIX. 391, 395. pl. A m u l e t y. A. m u l e t y p. ametyst, belemnit, beryl, bursztyn, czapka, echoni.t, Froschstein (żabi kamiel1), geratronium, gretarianus, kamień, lagapis, lapis, medalik, nawęzy, ołów, phylakteria, pierścień, sokjapaglie, szmaragd, talizman, zamek stu rodzin, zęby. Amynos, heros leczniczy. XVI. 25. Anabaptyści, XV. 225. Anadzdzei, (j. abch.), matka karmicielka. VII. 59. Anagalis arvensis p. kurzy ślep. Anax, władca, bóg, XIV. 54. Analiza elementów kulturowych, XXXIX. 84, 87; - etnograficznolingwistyczna, XXXIX. 79; -- funkcjonalna, XXXVIII. 383; _ .. historyczna, XXXVIII. 383; XXXIX. 53; - inwentarza kultur., XXXIX. 94; _ .. kartcgI'aficzna, XXVI. 28, 39; - kultur, XXXVIII. 383; XXxIX. 87; - kultury materialnej, XXXIX. 93, - kultury Słowian wschodnich. XXXIX. 98. - csobowości, XXXVIII. 383; _. pYłkowa, XXXIV. 52; - rasowa, XXXIX. 100; -. roli wytworu, XXXVII. 59; _. składu ludności. XXI. 98; . Analiza zespołu kultur., XXVI. 40. Analogia językowa, XXXVII. 311. Analogie semantyczne, XXXIV. 177. Ananas, XXXVII. 391. Ananisapta, wyraz magiczny. XXI. ,24!5;XXII. 6il. pt. M a g i a. Anaplon, rękopis z '113,4;5 r. XXI. 215. Anaturalizm, XXXVIII. 334. Ancykrys, Antychryst p. czart, diabeł, XII. 232. Andaj, (j. lit.), bóstwo Prusów i Litwinów. XXII. 3. Andarak, (j. błr.), odzież kobieca. XXXVIII. 360. Andrus, (gw. złOOz.), ulicznik, złodziej. VII. 277. Andrzejki p. Jędrzejki. III. 27. Anegdoty ludowe, III. 47; Xl. 391; XII. 327; XIV. 5-12; XVII. 133-13,7; XIX.78; XX.U6; XXVII. 124; XXXI. 118-139; XXXVII. 5, 11, pt. L i t e l' a t u r a l u d o w a. Anemona nemorosa p. wietrznica, zawilec. Aneni Sabdjh, (j. hebr.), p. Ananisapta. XXI. 245. Angelologia żydowska, XXVI. 121. Angkuczak, (j. jak.), dół, podziemie. XXXVII. 102. Anglija, materiał, sukno cienkie. XXXVII. 214, 230. Angluz, inkluz. XXIII. 100. pt. D em o n y s p o r z ą c e. Anhel hluchij, (j. ukr.), anioł głuchy. V. 3,36. pt. W i, e l' z e n i a. Anilucha, jemioła, Viscu1l1albu1l1. XIV. 106 Animizm, IV. 337; VI. 7-26, 113-126, 225, 321-340; XIV. 202-204; XVII. 183; XXII. 13, 15, 17, 18, 148; XXVII. 134; XXVIII. 101; XXXVI. 140; XXXIX. 60. �22 Anonimowa zapiska o góralach beskidowych z 1786 r. J{VII. 124VI. 16. 127; Anioł, I. 170, 172; II. 162, 322-327; - zapiska o Górnoślązakach, }CI. 21; }CIII. 203, 204, 208, 230, J{J{J{III. 112. 231; }cIV. 159; }cIX. 32, 63-65, Anra-Majnju, (j. ind.), Aryman. VII. 67, 68; XX. 252-254; }cXI. 113; 26. pt. B ó s t w a. XXV. 40, 51; X}c}cI. 104; }cXXIV. Ans tamyr, (j. kirg.), pokrewień289; X}cXV. 68; }cXX}cVIII. 275. stwo fikcyjne. V. 9. - czujny, XIII. 230; AnśLag, (gw. żołn.), III. 78. - dobry, XXI}C. 122; Antagonizm grup ikulturowych, - Gabriel, VIII. 352; IX. 161, 162; J{XJ{IX. 108. - głuchy, ,p. Anhel hluchij, V. 336; Antaios, postać mityczna. XJ{J{VII. - grobów, VIII. 350; 132. - i diabeł, zabawa, XXXIII. l, 2, 6, Antapki, terminol. kowalska, VI. 291 11; Anthenaria dioica K. p. kocanka. - Michał, VIII. 351; Anthropomorphon, (j. łac.), mandra- przewódca, VIII. 267; gora. J{. 261. pt. Roś 1i n y w .---;strącony, }CI}C. 61; }C}cII. 131w i e r 'z e n i a c h i m a g i i. 11137;}c}c}cVIII. 2514; AnthyHis vuLneraria p. przelot zwy- śmierci, IV. 437; VII. 28; pt. D eczajny. m o n y ,s z k o d l i w e. Antologia Hamaseh, III. 216. - ukarany, X}(}C. 80, 88, 100, 124, Antret, (,gw. żołn.), III. 384. 125, 131, 133-136, 140-143; Antropofagia, p. ludożerstwo. I. 15, - upadły, }cIII. 334, 335; 232; VI. 18; VII. 336; }cVII. 173; - w legendzie, }cIV. 159; }(}C}C.80. J{VIII. 90; }(}CJ{VII. 280. 84-86, 88, 95, 97, 98, 101, 106, Antropofagowie, J{VII. 173. 113, 116, 120, 131, 133-138, 140 Antropogeneza, J{J{J{IJ{. 425. - w szopce, XIV. 147; }c}cV. 63Antropogeografia, J{J{I. 13, 86. 68; }(}cVI. 67; Antropogonia, }(}CVILl<34.pt. M i t y - w widowisku Chodzenie z Doo p i e r w s z y m c z ł o w i e k u. rotq, IJ{. 19-26; Antropografia, }(}CI, 5-10, 14, 15. - w zabawie, VIII. 143, 144; Antropologia, I. 10, 23, 90--{l2, 225}C}CJ{III.l, 2, 6, 11; 227, 240; II. 33, 37, 88, 153; III. Ankier (j. lit.), kotwica drewniana. 180, 181; IV. 60-63, 73; VIII. 95; }(}CJ{II. 26. J{I. 388; J{IV. 188; J{VII. 57-60; Ankieta, p. kwestionariusz. J{VIII. 230; J{J{. 318; J{J{I. 3-16, J{J{J{VIII. 155, 161, 173-177, 459; 80-85, 97-99, 160, 240-243, - prawnicza, }(}CJ{IX. 171, 524; 246-248; J{J{IV. 84; J{J{VI. 91; }(}CIJ{. 139, 143, 196; J{XJ{VII. - w sprawie zabaw i gier ruchowych, J{}(}CI. 163. 351, 366, 380; J{J{XIJ{. 6, 30, 35. 45, 62, 75, 467, 468. Anodynie, Spiritus aeteris. V. 164. - fizyczna, }(}CJ{VIII. 387; pt. M e d y c y n a 1 u d o w a. Animus, anima, (j. łac.), dusza. tatarka, tatarskie ziele, trzylistnik, złotnik, zwiesinosek, żaba, żmijowiec. Aphrodisiaca remedia p. mandragora. X 262; J{XVII. 134. XJ{J{IX. 300, 304, 305. pt. R o441; śliny w wierzeniach i _ społeczna, J{J{J{VIII. 283. magii. Antropologiczne nauki, J{XL 3. Apis, 'zwierzę święte. X}(}cII. 123. Antropomorfizacja, J{J{I. 115. Aplawinos, (j. lit.), deski po bokach AntuaLarz, koronka ze złotych nici. czółna. J{J{J{II. 32. XJ{VlII. 21. ApodeLdok, apoLdek, opodeLdok. V. Antychryst, p. Ancykrys, diabeł. 164. pt. Medycyna ludowa. V. 169; IJ{. 176; XXV. 46; J{J{VII. Apokalipsa, J{XV. 46; J{XJ{VII. 302, 13'4; XXXVIII. 27,5.pt. D e m o n y 303; J{}(}cVIII. 275. s z k o d 1 i w e. Aipokaliptyka chrześcijańska i żyAntylopa, J{J{XVIlI. 101-103. dowska. J{J{VII. 134. Antypryner, naj starszy bursztyniarz. Apokreos,rt:TOXQEit,<;(j. gr.), mięsopust. J{J{J{IX. 405. J{X. '1167. Anumroka, (j.ind.), demon. J{}(}CIV.6. Apokryf, III. 61; IV. 339; VII. 336; IJ{. Anus, (j. łac.), babka. J{IV. 57. 299; J{I. 224; J{VI. 33, 3,6; XVII. Anusarpa, demony ind'. J{}(}cIV. 6. 190, 191; J{J{I. 103, 120, 121; }(}cV. Anwar i SouhaiLi, J{VI. ~20 pt. L i46; J{J{VI. 90; J{XIJ{. 179; J{J{J{. t e r a t u r a l u d o wa. 81; J{J{XI. 104, 105; J{XXlI. 83. Anyż. w balsamowaniu. J{VII. 175. Apollo, J{IV. 29; }(}CI. 187. - aphr. J{J{XIX. 300. Apostołowie, p. legendy. J{IV. 159; Ap, (j. ind.), woda. x}{}{IV. 5. J{J{J{I. 11\3i2, 1318. Apacinie, (j. lit.), sznur u sieci. A P o t r o p a i o n, J{J{IJ{. 170; x}{}{II. 30. J{J{J{VII. 30B. p. bazie, brzoza, Apetytu brak, }clII. 217, 220. bursztyn, bylica, czaszka końska, A P h T o d i s i a c a, ,p. anyż, baboczosnek, faLLus, głowa koguLub, chrabąszcz, gdula, gwoździki ta, kury, gniazdo bocianie, jałkramne, jesion, karczochy, kmin, mużna, kłos żyta, kloticzka, kokornak, kokoryczka, korzeń likrzyż, noszenie amuletów, burS'zsiego jaja, kopr kobyli, kurza tynu, kamieni, olcha, osina, róg, noga, lebiodka, lubczyk, mandrasito, sól, strUa, środki Gchronne gora, maruna, mieczyk, mietka, przeciw czarom, włóczka czerwomięta, mikołajek, napoje z owana, zabiegi apotropiczne. dów, nasięźral, olszaniec, owady, Apotympanizm, ka,ra przez powiepietruszka, piołun, przytulia, rozszenie na deskach. J{J{II. 146. pt. pustne zieLe, ruta, rzepa, rzeżu-' P r a wo l u d o we. cha, serdecznik, storczyk biały, Aprak, tytuń Nicotiana tabacum L. storczyk większy, stoszyszek, szaJ{. 261. fran. szparag. środki budzące _ konstytucjonalna. XJ{XVIII. 389; _ kulturalna, }(}CXVIII. 381, 385; _ Polski, }CJ{J{IJ{.438, 440; _ radziecka, XJ{XIJ{. 79, 424; _ Słowiańszczyzny, J{XXIX. 438. miłość, terlycz, �24 p. afrykanka. XXXIV. 4, ,14, 15. pt. D em o n y s z k o d l i we. Apteka, II. 228, 289; - ludowa, XXXI. 171 . Aptekarz w przysłowiu, VII. 37. Aquila, (j. lac.), orzeł. XIV. 224. Aquilegia vulgaris p. orlik pospol. Ar, Jahr, (j. niem.). XIV. 209. Arabis arenosa p. gęsiówka pospol. Aprykanka, Apsarasy, panienczyne wlosy. (j. ind.), pani, duch lasu. XXXIV.5. pt. D e m o n y d r z e w. Aras, Haras. XXXIV. 165. Aratrum, XXV. 22. pt. M i a 'l' y i wagi. Aranjiini, - folklorystyczne XXXIX. 10; folklorystyczne łotew., XXIX. 132 fonograficzne, XXI. 29, 33, 34, XXX. 248; XXXIX. 10; - międzynarodowe muzyki ludowej, .XXXVIII. 471, 475; - Państw. w Krakowie, XXXV. 58; - pieśni ludowych, XXXIX. 503; - R. A. F., XXXVII. 459, 469, 470; XXXIX. 10; - Rodziny Mizerskich XXXVII. 159. post, I. 119. ArcYdiabeł, p. Satanail, II. 322. ArcYdzięgiel, litwor, Archangelica officin. III. 254; XXVIII. 241. Arcyposada, lek gojący. XXXIII. 80. pt. Medycyna ludowa. Ardan, Jordan, Trzech Króli. VIII. 374; XVIII. 210. Arcyburion, Arbuz, harbuz, Cucurbita, uprawa. VII. 72; XII. 296, 298; XVIII. 173; XXVIII. 241; - w zagadce, XIII. 205. Archangelica offiNn. p. arcydzięgiel. Ares, Mars. bóg wojny. VII. 19; Archanioł, II. 323; XIV. 29, 37, 38, 65--67; XVI. 23, --; Gabriel, XXX. 119; Areskowe, bóg wojny Irokezów. - Michał, XXX. 130. VII. 19. Archeologia, I. 10, 90, 92; III. 86, 94, Areszt, III. 305; IV. 251. 180, 189; IV. 339; IX. 420; XI. Argentan, (j.fr.), koronka, XXIX.lll. 201, 386; XIV. 187, 193, 197. Argonauci, XXXVII. 127, 137. 198; XVII. 59; XVIII. 228; XXI. Argos dwugłowy, mityczny król Ar12, 13, 18, 61, 63, 83, 240; XXIV. golidy. XXXIII. 146. 84; XXIX. 124, 139; XXx. 245; Arhat, (j. ind.), święty, wyzwolony XXXII. 177; XXXVII. 324: z koła odrodzeń. XXXIV. 22. XXXVIII. 209, 381, 385; XXXIX. Ariadewa, (j. ind.), głosiciel bUd4, 17, 30, 35, 71; dyzmu. XXXIV. 29. - bU'rżuazyjna, XXXIX. 4; Arianie, p. Socynianie. I. 368; VI. - religijna, XIV. 198. 408; XV. 249-257; Xx. 59, 126, Archeologia, p. Archeologia. 127; XXVII. 58, 59. XXXIX. 71. Arianizm, III. 108; XXVIII. 99. Archisynagogus, postać w dramacie Ariballosy, (j. grec.), naczynia piel'religijnym. XIX. 48. ścieniowate. XXXIV. 125. Architektura ludowa, XXXVII. 341, Arie w szopce: 342, 416, 482, 487. "Przyjecliali tam delegacja z wojArchiwum etnograficzne, XXVIII. ny". XXXI. 59. 107; XXXVII. 454; "Szczęśliwe czasy". XXXI. 56. .,Za kolędę dziękujemy". 59. XXXI. wróżenie z liczb. pt. W l' ó ż b i a 1- A rithmomancja, XXXVIII.274 s t w o. Armiak, (j. ros.), Armeria vulgaris ubiór. XXI. 138. p. laska Chrystu- sowa. 'nik 'k Arnica montana, pomol , Arnl a, V 218' . ,. kupa l'k nJ , soniecznyk. VII. 263; w lecznictwie. V. 159, VI. 160; XVIII. 181, 183. kupnie. Arra, (j. łac.), zas trzy aw p XXI. 1M. Arrabo amaris, (j. łac.) zastaw '1 mi oXXI. 197. taniec meksy- ści, p. pierścień. symboliczny Arrow, kański. III. 215. Ars docta, O. lac.), poezje. XIX. 8,2. A1"s'kah't, odpowiednik nazwy Radogosca. XXXI. 158. Arszenik, X. 225. - w łowiectwie. XXXI. 33. Artel, spółka. XI. 353. pt. Z w yc z a j e z a w o d o w e. Artemida, XIV. 81, XXXVIII. 268.. . . Artemtsla A b ro t anu m L. boze X. 127~. pt. Roś l i. n y w l e c z n i c t w i e. Arthemis arvensis p. wole oko, woldrzewko. artus, B ó s t w a. . Asafetyda, assafoetida, p. czarcie łaJ~ no. VIII. 374. pt. M e d y c y n o l u d o w a. (gw. żoln.), III. 80. p. Ozyrys. XXXII. 105. Asajnander, Asar, Asaru p. Ormuzd. Asceci, XXXIV. 29. Asen, bogowie w orszaku Asaramaz ar tuz, pszenny chleb \V W. Piątek. leżący na grobie II. 144. Artus, XV. 186. Artyści ludowi, XXVIII. 46, 53; XXIX. 114; XXX. 10. pt. I ndeks osobowy. Arundhati, (j. ind.), gwiazda. XXXIV. 10. pt. W i e r z e n i a. Arvales. fratres., Ill. 215. Wotana. XXXVIII. 46. 61 A faIt spoiwo farbiarskie. XXX. l . s, A sgar dha , (j.' skand.). . Ashardhr, olimp III. 186, 187, 284. . Ask, p. Adam, III. 1£7, pt. M l ty o p i e r w s z y m c z ł o W l e k u. Asklepios, Aesculapios, (j. grec.). XVI. 17, 23, 24, 25, 157. As k osy,].,(. grec.) naczynia pierście.~ niowate. XXXIV. 70, 126, 129, 13'; - zoomorficzne, XXXIV. 128. Asmodeusz, demon. XXX. 11-;l, 128. Asnowa, (j. lit.), osnowa. XXXII. 35. Asowie, III. 1i72. pt. B ó s t w a. Aspekt geog,r. XXXVIII. 17. Asplenium p. ruta murawica, włosy Matki Boskiej. - viride H. p. zanokcica zielona, histowanec. Assyriologia, ski ślep. Artos, Aryman, III ."2 3' VII. 26; XXIV. 43; XXXII. lG5, 106, Hl, 130, 152. pt. Aster no vi XV. 141. p. cyprys, Belgi, żywot- nik. II. 106. pt. B ó s t w a. p. jerzmianka. - vulgaris p. skusiwnyk. Astrclog. XXV. 50; XXVII 32--84; XXXI. 122, 1,38; XXXIX. 3,13. pi I n d e k s o s o b o w y. Astrologia, XI. 434; XXVII 75-84, 119; XXXIV. 279; XXXVII. 336. Astharte, Astrantia maior �26 Astromancja, wróżby z gwiazd. XXXVIII. 12714.pt. W róż b i a rs two. Astronomia ludowa, I. 168; V. 248; p. Arundhati Auszrinie Baby (gwiazdy), Baran (gwiazdO~ zbiór), Biskupki, Bliźniaczki, Brona św. Izydora, Dni psie, (Kanikuła), Droga dusz, Droga mleczna, Dżdżownice, Gwiazda Chrystusowa, Gwiazda z grzywą, (kometa), Gwiazda pasa, Gwiazdozbiór Kassiopei, Kanikula, Klas pszeniczny, (Kłos panny), Kola rodina, ny, Kosa Kolo ści (gwiazdy), ka, Kwoka, Łzy św. Mleczna Kwoczka, Miesiąc, Piotra, Wawrzyńca, Mlodzik, na księżycu, Ryba. słońce, Smok Waga, Astry, Ko- K~rycz- Sznurek, sztat nym KatarzyKosy Kuriatka, droga, cze, Plamy Izydora, św. perkunowa, NosiaPlug Rzeszoto św. Sito (gWiazdozhiÓr): Wakarinie, War- św. Józefa, Wóz ze zlamadyszlem, 2ernyczki. VI. 55; XXVIII. 241. (j. ind.), demony. XXXIV 3, 6, 8, 20, 32, 33. . Aswenowie, (j. ind.), bóstwa mroku. III. 5; XXXII. 152. Asymilacja ludu podbitego. XXIV. 156; - samogłosek i spółgł. IX. 14-16. Aszarej, aszaraj, aszaris, (j. lit.), okoń, XXXII. 25. Aśwatha, (j. ind.), XXXIV. 5. pt. D e m o n y d r z e w. Aświnowie, (j. ind.), bliźniacze bóstwa księżycowe. XXXII. 152. Asa basa hi, (j. serb.), gra. V. 138. Ata, (j. tur.), ojciec. VII. 55. Atag, (j. tur.). zastępca ojca. VII. 55. Asurowie, p. aataencik. (j. tur.), posiadający ojca. VII. 55-57. Atalykat, VII. 54-65, 150-168; XXIX. 1175. pt. Pokrewieńs t w o f i k c y j n e. Ataman, II. 170. Ataul, (j. kirg.), jurta pary młodej. V. 1.7. pt. Budynki mieszkaIn e. Atena, XIV. 29; XV.2.20. Atera, bogini kosmiczna. XV. 220. Ates, (j. trac.), bóstwo słońca. XVII. 36. Atharwa Veda, Atharwaweda, I. 53, 54; II. 103; XX. 299; XXx. 83; XXXIV.3. Atlas etnog'raficzny, XXXVIII. 147, 153, 159, 194, 198, 470; '- niemiecki. XXXV. 203, 204; XXXVIII. 147, 148, 158 174 179 180; , , , Atahencik, Atalyk, - Polski XXXVI. 408-412; XXXVIII. 150, 154, 161, 225, 226, 353, 452, 458; XXXIX. 131; p. Polski Atlas Etnograficzny. p. P. A. E. XXXV. 203, 204; - etnograficzny Rzeczypospoli tej, XVII. 251; - Szwajcarski. XXXVIII. 148, 158, 189, 198, 470; Atlas językowy. XXXVIII. 15 16' - ~ęzY'kowy franc., XXXVIII: 158; - Językowj' niem., XXXVIII. 158' - językowy włoski i szwaje.: XXXVIII. 158; - językowy, woj. łódz., XXx. 257; Atlas kUltUl'Y ludowej. XXXVIII. 150, 168, 185; Atlas lingwistyczny. XXX. 257. Atlaska,chustka, XVIII. 68. Atlaskow.a robota, haft turecki XXVIII. 27. (j. lit.), gwiazda zaranna. II. 277. pejska. Autochtonizm Słowian, XXXIV. 53; Atrament, barwnik do pisano IV. 216. XXXVIII. 319; XXXIX. 68. _ w lecznictwie, XI. 395. Avus, (j. lac.), dziadek, XIV. 57, 59. A tropa Belladonna, p. wilcza j agoAwalokita, (j. ind.), król tańca. da, XXXIX. 305; XXXIV. 28, 30. _ Mandragora L., dziwoskręt. X. Awankulat, p. brat matki, jego rola 260; XXXIX. 305. pt. Roś l i n y w rodzinie. XXXIX. 55. w wierzeniach i magii. Aza, (j. kirg.), dary skladane po Atrybut św. Justyny. p. Jednorożec. śmierci oblubieńca jego rodzicom. XXXIX.308. V. 15. Atura, (j. żyd.), ozdoba talesu. Azjatycka kolebka Słowian, XXXIV. XXXI. 160. 51, 171. Audmienos, (j. lit.), wątek. XXXII.36. Azrael, (j.hebr.), anioł śmierci. VII.28 Aufman, (gw żołn.), III. 78. Azyl, p. grób, ·cmentarz, X. 242-247; Augstein, rp. Agat. _ kamień, jako azyl. XXXIX. 145. Augustyni, II. 118. ,_ klasztorny, XXXIX. 144; Aukszle, (j. lit.), ukleja biała. _ kościelny, XXXIX. 144; XXXII. 24. _ przewoźniczy, XXXIX. 14<1. pt. Aul, (j. kirg.), osada, II. 307; II' r a w o l u d o w e. XXXIX. 423; Ażducha, (j. baszk.), smok wadny _ ko1chozowy, XXXIX. 423. w chmurach. XXXIX. 347. Aurinia, wieszczka germ. X. 267. Areb, (j. hotent.), ziele używane j~ko Austheja, (j. lit.), bóg pszczół. IV. 25. puder. XXXVII. 85. Australopitekus, XXXVIII. 357, 388. Atman, (j. sanskr.), dusza. VI. 16. Austrolog, astrolog. XVI. 91. Atragan alpinata p. powojnica al- Auszrinie, H Baal, Bal, XIV. 47; XVI. 27. Baba, bałwan, lalka w obrzędach dorocznych. VIII. 340; - beczka na saniach, do zwijaniJ niewodu, XXXII. 31; - bóstwo, XIV, 73, 320, 321; -. dyka, XVIII. 21.6; pt. D e m o n y k o b i e c e. - Gorynczanka, GOl'yninka, XXXII. 87. ~ Jaga, XXII. 83, 96, i01; - Jaudocha, Jaudochia, Dokia, IV. 98. - kobieta stara, żona. I. 136; II. 212, 226, 253; III. 45; VI. 40, 42; VII. 44; X. 278; XIV. 43, 5.7-59; XVII. 209; XIX 90, 96, 101; XX. 76-79, 83~6, 266; XXII. 8; XXV. 78; XXVII. 135; XXXVII. 304; _ latająca, p. czarownica. XX. 80; - Łatygorka, XXXII. 87, 88, 130; - ostatni snop. XXVI. 7, 8;' - pieczywo wielkanocne. XII. 313; XIII. 29; XXIX. m, 9-6; pt. P i ec z y woo b r z ę d o w e. - Sie71ligorka,p. Goryninka; �-. Sitnica, - V. 278, 279; XXVI. 89; akuszerka. VI. 42, 126; XII. 76; XIV. 151, 155. Babka, kowadełko do klepania kosy. V. 63; VI. 292; IX. 366; XXXV. 87. Babka, V. 56. Siuda, -. ślepa, V. 44, pt. G r y i z a b a wy. - w bajce, VII. 50. 53, 248; XII. 228; Xx. 261. __ o w korowodzie obrzęd. Xx. 71; - w przesądach myśliwsk. VII. 282; w przesądach ryback. XXXII. 317; w przysłowiu. VI. 28; VII. 31, 32, 248, 249; XIII. 150, 244. - w SZOpce. XIX. 44; XXVI. 67; - wcielenie diabła. VIII. 355; - wróiJbiarka, XXVII. 88; - zlata, XIV. 73; - zmora, XI. 314; - znachorka, xxxrx. 433; żelazna, XXXII. 164. Babak, snopek do Poszycia strzechy. XIV. 107. roślina używana do palm wielkanocnych XXI. 216. Babeć, pstrąg. XVII. 149; XVIII. 180. Babiczka, akuszerka p. babka. XVIII .. 217. Babcarka, Babie lato, XXVII. Babie babskie lato. XIV. 73; majus K. Electrolophus XXXI.93. część kościoła. V. 63; XIV. 398; XVII. 9, 11, 13. Babimór, wiewiórczyn. XXXI. 99. pl. Ę o ś l i n y w m a g i i. Babiogóra w baśni, Xx. 258. Babka, Plantago maiar. II. 157; III. 254; VIII. 57; XII. 60; XXVIII. 241; - kosmata, Plantago media. XXVIII. 241; Babieniec, - lancetowata, Platago XXVIII. 241; wodna, żabieniec ma Plantago. Roś Iin y w - znachOI'ka, I. 178; III. 231, 2-54, 268; XI. 395; Xx. 77; XXXVIII. 240; XXXIX. 433. grzyby, pożywienie, wierzenia. I. 97, 169, 178, 198, 207. Babniopraslnie (j. ros.) napis na glinianym przęśle. VI. 306. Babok, XII.' 168. pl. D e m o n y. Babolub, roślina budząca miłość. II. 1,57. pt. A p h r o d i s i a ca. Babski serek, Malva neglecta, owoc trujący. XXXI. 93. Babki, p. babie Jato. V. 2150. p. baba, czarownica, XXV. 94. Babuć, wieprzak. XVIII. 217. Baby gwiazdy, V.. 2:418; pt. A s t l' on o m i a l u d o w a. - czarno ubrane, pokutujące dusze. XVII. 63; pl. W i e r z e n i a. - kamienne. XXI. 64; XXIV. 90; XXIX. 194; XXXIV. 182. Babyne kalino. (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 213. Babskie 134, 165. zęby, pieczywo świąteczne. II. 129; pl. P i e c z y w o a b r z ę d o w e. - śmierci, aataencik, p. księżyc; - w lecznict., XXx. 59; XXXI. 93; - w SZOpce, IX. 406; - w zagadce, XI. 28, 73, 147; - zabawa dziecięca p. Ciuciubabka. ślepa babka. VI. 196; Babka, lanceolata. pospolity, AlisXXVII. 246; pt. l e C· z n i c t 'IV i e. Babsko lato, niezręczne, III. 2.56, V. .]2,5,1,25; VII. 188, VIII. 40,412, 48; IX. 257; XIV. 39,9; XXIV. 123; XXXI. 85, 148; XXXII. 80; XXXV. 43, 50, 188; XXXVII. 201, 202 pt. P a s t e ['_ s two. serb.), l'Zucać V. 138, 143 kamIenIem, z XX 167 178. XII 39' . , l· Bachana te, '.' bacha, połeć, h (j sto mem.), Bac e, . XV 58. . szynka. '. ) bochen soll. Bachen, (J.' sto niem., Bacanje. (' k~mena~baJ~va. XV. 58. Bachmistrz, . 'k urzędnik zupm , . II-an XII. 315. Wie, . Baehmt l, . . d) syn pierwoBachm', bechor, (J. zy . , rodny, III. 55. II 174' XIII. 257. . Bachus, I. 'bokus chodzeme y Bachusy, bekus 50' pt. Z w yXIX z Bachusem, .' d a r, o c z. 'c lobrzę.dy c z aJ· kota XXXVI. Badgera, baćgel'a, ap . 233 234. Baeó~ka, XXXVII. 202. 42 Baczka wiązka lnu. VI. . , k IV 307' VI. 42. Ba-ino, ta. .' ~ XXXIX. 83, 86. Badacze radzlEc -y, . X 219/l' . t ologlczne, X. , Badama an rop . XXIII. 144; XXI. 67; XXII. 142, X XXXIX. 79, 83, 84. . . . XVII. 1168, archeologiczne, III W2' . In XXXV .. , - archl\va e, 7'8' _ dialektologiczne, VIII. , - - Baca, -- _ _ salin. XV. 59, 60. . k' palmy - l k· h VI. 38G; gwar po s IC, 292' XXXVIII. historyczne, XX. , 83 84' 153; XXXIX.. 'g 'XVII. 146; 'ęzyka prawmcze o, . J ling"llstyczne, językoznawcze, 83 84; , XIV 64' XXXIX. 80, XX . , XII 19' kultur i ich rozwojU. X . , XXXVIII. 385; ludoznawcze, II, 281; ludowym, nad przemys ł em - XXXVUT. 42; 67 83 84' etnogenetyczne, XXXIX. X'X' '2<'2: . II 191; .", etnograficzne, . . XVII. 143; XXII. 19, 29, 31, 147, X . XXX. I 10 , 165', XXXVIII. 5, 6, XXXIX.423, 431, 467; III . 180', XXI . '2c·6. etnologiczne, 268; XXXVIII. 153, 342, 471, 473; XXXIX. 436; fizjograficzne, XXII. 160; folklorystyczne, XXX. 240', XXXIX. 12; gospojarczo-dern ógraficzne, XXXVIII. 312; 'cz XXXIV. -- granic grup etnl . 155: _. _ XXXIX. 611; VI. 380; __ narzeczy jęz. polskiego, X 303' I., XI 221' - onomastyczne, X . . X'XVII.128 . t a XXVI. 144, - osadlllc w, '. XVII 58,59', _ p·aJeoantropOloglczne, '. . e XXXIV. 51, - paleobotamczn, XXI 165-168, - pieśni ludowych, . 172-174; 225' . X 217 220, 223, ' - podan, X. 'XVII 167' XXVI. - prehistoryczne, . , 26' XXXIX. 83" 84' 90 ' łości Słowian, XXVI. , - przesz. XX 272; - psychologiczne, .' . nauko--. radzieckie p. ekspedycje - we ZSRR. l d prareliktów kulturowych u u cującego, XXXIX. 628; rzeczy, XXI. 90; _ słowa, XXI. 90; słownictwa, XXXIV. socjologiczne, XXI. _ 64 65; , - statystycznxe~v.2~~;; XXXVIII. terenowe, - 155 182 \337, 341; XXXIX. 16; . " - terenowe Muzeum E t n. w ŁodZI.. XXXIX. 449-455; - toponomastyki, XXXIV. 50; .. elementów kulturowych, -- ty!pol OgH XXXIV. 155; -- w zakresie ceramiki, XXXIX. 549; -.zapaz. . ]'ęzykowych, IV 64; . XXX �30 31 - zjawisk ekonom., XXXIX 436; zjawisk etnogr., XXXVIII. 151; zwyczaju tatuowania. XXVI. 79. Badiaga, badziaga, gąbka rzeczna, przeciwko artretyzmowi i reumatyzmowi. XXXIII. 80. Badniak, p. bandiak. XVIII. 100; XXV. 121. Bah rusza, nazwa krowy. XXXV. 134. (j. błg. i alb.), zakład. VII. 32. XXXVI. 234. Baja, bluzka. XXVIII. 219; Baja, baj baju, mowa bez sensu. XIII. 150. Bahs, opowiadacze. XVII. 47, 58. V. 149; XII. 285. Bajciirz, bajarz, plotkarz. V. 63. Bajdać, pleść bajdy. XIV. 253. Bajdaki, łodzie. XI. 220. Bajdara, (j.czuk.), łódź. XXXVIII.347. Bajdor, dziecko, IV. 307. Bajennik, (j. wlkr.), demon łaźni. XXXII. 83. Bajarze, Bajbarak, Badstofa, (j.nord.), łaźnia. XVII. 179. Badurać, guzdrać się XIV. 107. Badyle, łodyga. IV. 281. (złodz.), włosy. VII. 277. Baga, (j. st. pers.), Pan Bóg. XVII. 239. Badyle, Bagan, Bogan, (j. błr.), bóg. XIV. 55. Bagańce, trzewiki. XI. 71. Bagańciarze, XI. 71. wytwórcy trzewików. bawełniana tkanina. XXXIV. 167. Bagka, (j. st. czes.), bajka. XIV. 2B. Bagniątko p. bazie, kocanka, z palmy święconej połknąć, VI. 197; IX 56; XVII. 22; XXXVIII. 62. ,pl. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d o l' o C z n e. Bagazja, V. 63; VI, 42; XI. 315; XII. 309-10, 315; środek magiczno-leczniczy dla zwierząt domowych. VI. 58, 76, 197. Bagnięć, - bagnięta, VI. 58, 76, 197. Bagno, Ledum pulustre p. bahonnyk, brazowec, II. 157; J\:II. 310; XXX 28; XXXVIII. 241; pt. R oś l i n y w l e c z n i c t w i e. - jako narkotyk lecz., XV. 119, 122; - miejsce pobytu diabła. XXXI. ;15. Bagnos, mieszkaniec bagien. XIV. 221, 307. Bagnięta święcone, (j. ukr.), roślina leczniCza. p. bagno, II. 157. Bahra, czarna krowa. XII. 301. Bahonnyk, (j. kirg.), wyścigi konne w obrzędzie weselnym. V. 11. B aj k a, p. bagka I. 13, 23, 28; II. 46, 86, 376; III. 9, 371; XIII. 263, 264; XX 116; XXV. 119; XXVIII. 12, 101, 102, 191; XXIX 175, 182; XXx. 135; XXXI. 126, 128, 133, 134; XXXV. 40, 174; XXXVIII. 3'61; XXXIX. H, 111314, MI; pt. L i t e r a t u r a l u d o w a. białoruska, V. 43; - bułgarska, XXx. 119; - buszmeńska, XXXVII. 74; - chińska, XXXI. 153; - chorwacka, XXX. 118; - egipska, III. 179; - grecka, I. 13; Bajgi, - hotentooka, XXXVIII. 92, 93, 113; huculska, XIII. 339; indyjska, XXVI. 116; krakowska, IV. 80; lubelska, XXXII. 87; 80, 85, 87, ludowa, VII. 4; VIII. 5, 428, 430; IX. 178; XXVI. 115, 116; XXXVII. 3-5; XXXVIII. 206; - podhalańska, VII. 223; -- rosyjska, XXX. 119; XXXVIII.207 Sabałowa, XXX ., 77 82, 117; -_ ser b s ka , XXX. 118; . słowacka, XXX. 119, - słowIan .' ska , XXXI. 163; -_ turec ka , XXVI. 116; "łoska XIII. 347; - 'o", 57' _ wielkorosyjska, IV. , wołyńska, VII. 223. . Bajka zawierająca przeżytkI obyczajóW, XVII. 40, 59; "a 'kazwierzęca iBasnmB ag] I. C zn a we dług układu Aarne. J . KrzyżanowskI. Thompson - mo~'.VY: . _ Antychryst, T. 682 Af; XII. 282, . Baba młóci, VII. 50; -_ Babce kura niesie jaja, dZJa . dkowl kogut pieje. T. 715; VII. 182; _ - - - -- Baśni 1enorowe, T. 365 (ade); VIII: 198; T. 365 (abc, abce); XIV. 181, Bez rok w kopalni, XX. 258; Bieda o jednym oku, (baśń), VII. 253, 254; Biedny ksią d z, a mądry organista VI. 250; Bo~ian, (baśń). T. 456 b l; VII. 281; T. 456 a 2; VII. 283; T. 456 c 3; VIII. 313; Bogacz i biedak, T. 740 (0£ T. 753); VIII. 272, 273; XII. 231; Chłop i lis, T. 154 A; VIII. 304; Chlop co kupial złodzieja, VII. 142 Chuop i carnoksiożnik, (baśń), XX. 270; Chowaniec, T. 672 A; II. 252; 252; Chróściel i przepiórka, VII. 138; Co masz zrobić złego dziś, odłóż na jutro, VII, 21419---<25'1; Cudotwórca, X. 50; Czarna królewna, T.464, 2; III.76; Bajka I. B a ś ń m a- zwierzęca giczna. _. Człowiek-wiatr, VIII. 27,:' - Czy zbrodnia da się ukryc, XII. 257; hł k' VII 244. c ops I, _ Diabeł w sadzach, V. 26,2; , . d'ZWIe, . dz' IV . .80-81, - Diabeł l. nie e o _ Dyebiil boi się łyczaka hpow g , _ Destatement VII. 53; 7' VII. 4, , Dyebal zakłada się z chłopem, ., T 1060', VII. który mocme)szy,. _ Dyebiił _ i św. Marcin, ,11218' XXXVII. , __ Dyebał 17; sial społu z babą, VII .2109', XII 2128,2129; . ł T 4l70' XIII. 1,27; DUSZe zmar e.. ,. X 256; XVI. 89; XVII, 61, 64, X . 'k' I, O losie niewłasny6' - Dwte. cor córki T 480 C (abc); XX. 26 , ,. .., T 480 _. Dwie siostry I mIeSIące, . . ·)· IV 416' T. 480 B (aceh); B (a b l, . , - VII. 119; ., Dzie dyebal nie może poradZ'tc, tam babe pośLe, VII. :M8; - Dziecko w zaklętym skarbcu, T. 680; VIII. 266; . - Dz:ewczyna zaczarowana w zaJą- ca, VIII. 276; ._. Dziewica - zakonnik, T. 514; XXXI. 47; - Dziewi-.::a- trup, T. 370; VII. 'li26; - Dzlwożona, T. 697 a; V. 127; ab; VII. 184; b; XI. 52; ab; Xl. 313; _ Dymówka, jaskółka, VII~. '3'1~; Febra w postaci młode] dZIewczyny, II. 329; - Fl"dr, VIII. 312; '" - Głosy ptaków: afrykan k a, T . 233', ,/ VIII. 393; - - - dudek, T. 233 D; VIII. 306, 307; T. 233 E; VIII. 393; gęsi, T. 233 E; �33 B aj k a z w i e r z ę c a i B a ś ń m agiczna VIII. 304; indyk, T. 233 f; VIII. 393; kogut, T. 233 H; VIII. 393; przepiórka, T. 233 J; VIII. 393; przepiórka ichrościel, T. 233 l; III. 146; VII. 138; wilga, T. 233 K; VIII. 393; wrona, T. 233; VIII. 393; żaba, T. 284 b; IX. 67; - Głupi organista, VI. 25;2; - Gnieciuch, XII. 7'.5; - Gołąb i gnia~do, T. 236; VIII. 289; - Hagada, (bajka łańcuszkowa), II. 22; IV. 290; V. 367; VIII. 202; - Histori,a o gróbarztL, T. 470 (IdbIII); XII. 81; - Jak cyganie umieją zamamić. VI. 2419; - Jak jeden małżonek stał się niedżwiedziem, T. 4'57 I; VIII 29'3; - Jak kurek i kokoszka chciały jechać do Rzymu i kurek cesarzem, a kokosz,ka cesarzową chciała zostać, (bajka łańc.), T. 84; VIII. 286; - Jak lis zdradził wilka chłopu, T. 47 A; VIII. 304; - Jak wilk postradał ogon. T. 47 B; VIII. 297; - Jak świat ,płaci, T. 155 (abed); VII. 243; - Jak wilk oszukał lisa, a w końcu sam był skrzywdzony. T. l + T. 4 + T. 3; VIII. 293, 294; - Jak wszy powstały, VII. 133; Jako hlop śmierć wytońcel, T. 332 Ib - IIa - lIla; XVI. 205; - Jaskółki, gdzie zimują, VIII. 283; - Jaskółki, wcielenie duszy żeglarzy, VIII. 284; - .Jednorożec warce, T. 282, VII. 133 - Jesiotr, VIII 279; - Kania, VIII. 281; B a j k a z w i e r z ę c a i B a ś ń m agiczna - Kasia młynarzowa jidzie za P. Jezusa, VII. 51; - Ka diebal nie może, tam babo pośLe, XX. 26'1; - guowo, XX. 268; Kochanek ,sprowadzony czarami, T. 626; II. ;253, 254; Komary, VIII. 291; Konik ,polny, VIII. 315; Koń i wół, VIII. 279; Koń pomocnik, T. 531 (la-II a +- T. 3'~7 A If - IIb _L T, ~'3,1ab IVcd). II. 46; IX. 172; XXXVII. 25; Kot-diabeł, T. 719; III. 1;5,2; Kot pol. i ruski, T. 57 A; IX. 69; Kot z chustki - a myszy dyebdl stworzył, VII. 133; Kret, przemiana księżniczki, VIII. 275; Krowa i wąż, T. 140; VIII. 273; Królewicz zaklęty w konia, T. 435; VII. 125; Kruk i czajka, T. 232; VIII. 303; Ksiądz w Wawrzycach :p. Jasłem, VII. 140-142; Księżniczka przemieniona w kreta, VIII. ,2715; Krzywda i prawda, T. 613; XVI. 301; XXXVII. 26; Kto postanowił lutersko wiare, T. 479c; XX. 259; Lis i chłop, VIII. 304; Lis i kur, T. 122; VIII. 305; Lis i gęś, T. 122; VIII. 307; Lis-Mikita, VIII. 5, 20; Lis i wilk na weselu, T. 3 + T. 4; VIII. 298, 299; Lot goły chłopiec, T. 650 lag + T. 519 I + mag. ,przedm. T. 400Vh + 519 lIed - IIIab IVab - Vab; VII. 143-146; KobyLa - ~ - _ lańcuszkowa p. hagada. _ Łaska, T. 168; XII. 64; _ Macocha i pasierbica, T. 5U (la - II - III); IV. 411.3; _ Marysia i Kasia, T. 480 A (abdhi); XX. 251; _ Mynarz i jego dukaty, XX. 262; _ Myszy królik, VIII. 3110-311; _. Myszy królik i sowa, T. 221; VIII. 284; _ My trzej bracia, T. 360; II. 9-18; __ Nie dowierzaj babie, VI. 345; _ Nie gniewajcie się, bo Wam nos ur:mą! ,VII. 124,6,,247; _. N:e przeklinaj, XII. 2,53; _ Ni~dźwiedź z Rusina, VII. 134; ___Ni.e mów kobiecie prawdy, V. 260; __l Tiewierna żona, XIII. 234. - O I\.li Babie i 40 rozbójnikach, T. 6i6; XXXVII. 27; - O babie co nie miała dzieci, VIII. 190; - O babie co nigdy nic nie zamykała, a nigdy nic jej nie uik['adli, T. 633; VIII. 187; - O biednym księdzu, VI. 250; - O biedzie, T. 331 Axadfe; VII, 253; XX. 257; T. 331 B; XXX. 76-80; - O bocianie, VIII. 281, 313; - O bogatym cesarzu, XXVII. 24; - O bogatym Marku, XXVII. 27; - O bogatym panie, XXVII. 28; O Bogdynku, XXXVII. 25; - O bogobojnym juhasie. VII. 188. -. O ciekawej babie, T. 670 l IIabc - Illabc; IV. 299; - O cesarzu i husarzu co zaszli do zbójów, VII. 252; - O chłopczyku, T. 592 (le Ic lIc 3). V. 17·6; - O chłopie co był w piekle, VII. 136 ~ Lud - Tom XL - O chłopie, co kupił złodzieja, VII. 142; - O chłopie i czarnoksięż. XX. 270; - O chłopie i lisie, VIII. 303; - O chłopie i panie co po śmierci był koniem, T. 465. 10; VII. 136; - O ciernistej drodze, T. 470 (-IIIl; l:.VI. 1203; _. O córce bogacza. XXVII. 31----<33; - O córce królewskiej, XXVII. 25; - O córce i ptaku, (Kopciuszek), T. 510 A; XX. ,2156; - O córce świneczce, T. 415; XII. 80; _. O czarownicy Marynie, T. 307x; VIII. 269; - O czarownicy Kałynie, IX. 389; - O człowieku, XI. 376; - O darach wiatru półn., T. 5613; XXXVII. 20; - O diable, T. 71S; III. \115,2;V. 005; 3.E16;XII. 80, ,212~2'3i2; XIII. 1128; - O diable, T. 499 ab; VII. 118; X. 335; XII. 80; XVI. 296; - O diaNak, XX. ,263~66; - O proroctwach Królowej Saby, XVI. ,2007; - O duchu ziemnym, T. 529; XI.312; - O duszach, XI. 31 5, 41-1; - O dwóch braciach, XXXVII. 26; - O dwóch chłopaczkach, T. 707 (lab - IIac - IIId T. 568 - III - IVc); IX. 83; O dwunastu zbójcach, XVIII. 158; - O dwudziestu czterech zbójach, XVIII. 157; - O dziesięciu braciach, T. 531; II. 46-53; XXXVII. 25; - O dziewczynie w kamień przemi.enionej, II. 55; _ O dzwonach ,zatopionych, V. 358, 3·5,3; . _ O dzwonach zapadłych, V.227,228; 1 �35 34 O farmazonie, T. 615; II.253; O Fedorze, XX. 138; O fujarce mówiącej, XXXIV. 300; O głupim, VIII. JBl:!; O głupim Maciusiu, T. 326 labIle Ie 3hi; XII. 319; - O hrabi co nie znał biedy, T. 306 (prol. T. M6 lab T. 75,6BI V. - + T. 306 I-IIcd - IIIab+cf T. 516 IVd+T. 30'7 II-IlIac; VIII. :J91; - O jaju, T. 311 Ic2, V. 172; - O jednym parobku, XII. 77; - O jednorożcu, VII. 133; - O karczmie zapadłej, V. 32:8, 2129, 31l'!, 3163; -. - O kocie co na koniu jeździł, VII. 49; - O kocie i myszy, VII. 133, 134; - O kocie, wilku i dziku, V. 173; - O kogucie i kurce, VIII. 18'2; - O koniokradzie, T. 633; I. 199; - O koniu pomocniku, T. 756; XXXVII. Ql5; - O kowalu i śmierci, XXXVII. 30; - O kowoLu, XII. 79; -- O kozie rogatej do pół pleców obdartej, XVI. 348-357; - O krasie, XVIII. 167, 168; - O królewnie, która była w mocy diabła, T. 306 I-IIabcd + IIaeIlIad + 307 II-IlIac. T. 400 Vh; IX. 179-183; - O Krudynhopie zbójniku, XII. 3215,3126; - O księdzu i parobku, XI. Hl6, Hl7; - O księdzu, którego diabeł do Rzymu zaniósł, XVI. to().-,102; _. - - - O kupcak co śH na jermak, XX. 255, 21516; O latawcu, T. 594; VI. 196; O Madeju, T. 314; V. 195; VII. 139; VIII. 91; X. 389; XII. 325, 326; XIII. 36; O Madejowym łożu, T. 7'5'6; XXXVII. Hl, ~; O mądrej dziewczynie, T. WI'5; XXXVII.30; O Michasiu - głuptasiu, II. 3,(>3; O młodym olbrzymie, XXXVI. 23; O młodym siłaczu, T. &50; XXXVII. 18, 19; O młynarzu, VIII. 190; O nieposłusznym Joklu, XXVII. 156; O orle i płotowym królu, VII 137; O osice, VII. 139; X. 404; O pannach myszkach, T. 455; VIII. 278; O panu na pokucie, T. 3613Iabc IIabc; XX. 260; O płanetniku, T. 6919(chicd) II. 254; IV. 282; T. 699 (f); VII. 187; T. 699 (b) IX. 89; T. 699 (e) X. 355; T. 699 (ce) XI. 80; T. 699 (c) XII. 76; T. 699 (b) XIII. 329; T. 699 (de) XIV. 302; XXI. 236; O pohanyni szczo prystaw na chrestjańsku viru, XXVII. 3.6-39; O pokutując. duchach XII. 252; O popie co miał wolą skórę, VII. 2l<t 2; O prawdzie i krzywdzie, T. 613 XXXVII.26; O przyjaźni rycerza z węźem, XXVII. 26; O ptaku złotopiórym, T. 550; XXXVII. Q.5; O przemyślnym p3 robku, IX . .178; - O psie, którego uczono mówić, XXXII. 48; - O Rokicie, IV. 282; - O rycerzu i sierocie, T.485 IV. 417 - O Sibiliji, IV. 282; - O si.-=rocie, T. 4180A (ah); IX. 74; _ _ _ -' .- - - - 1 l - - - - O skarbach i smokach w zamku miedzianym i złotym, XVI. 'Hro-1i512; 2M--i2J99; O skavbie skąpca, XXVII. 28; O służbie, T.4i7l5 + lac + T. 3'14 lIb - lIla - IVab. V. 171; O scurniku, T. 691; IX. 184; O skąpym kowalu, XXVII. 39; O smoku, VIII. 268; XI. 243; O Stefanie pijaniczce, XIII. 21'2; O strachach, IV. 282; O sowie i jastrzębiu, VII. 138; Ostrasaku, T. 31216 lab - lIc Ie 3i; XVI. 90; XX. Ql5:7; O stworzeniu świata, VIII. 267; O synu hulace, XII. 7'7; O śmierci, T. 31312 la - IIa IIIc IV.; VIII. 49-51; XXI. 237; O św. Jerzym i złotym strzemieniu, VI. :3IW----i3i4l5; O trzech braciach, VIII. H~l; O trzech braciach, dwóch mądry'ch a jednym głupim, T. 500 (IIab III); XIII. 34, '35; O trzech synach, VI. 359; O trzech synach i mat,ce, T. 304 I-IIac-IVabc-Vabc; V. 174; O trzech ułanach, XXXVII. 30; O trzeoh zaklętych królewnach, T. 30 Ib-2bx-IIlabc; II. 163; O ucniu i majszcze, XXI 255; O umorkach, XI. 315; O węd7'ownem, T. 672 O; IX. 184; O wężowym królu, T. 560 (-Hab -IIIabcd-IVab 2ede); II. 56; T. 458 l; XII. 250; XIII. 42; O wieczności, T. 470 (le-lI-III IVb); XIV. 291; O wisielcu, XII. 78, 79; O Wojtku, III. 146; O zaklętym kruku, T. 451 (IIc*IIIad-IVabe-V); IX. 79; ~. O zakładzie - - - - - - - chłopa z diabłem, T. 1060. XXXVII. 17; O zamku zaklętym, VI. 348-359; O zamku w Buczaczu. O doboszu bez głowy, XII. 258, 259; O zatopionym dzwonie, VIII. 266; O zbójach, VIII. 182; O zbóju i organiście, VIII. 180; O zdradzie udanej kochanki, XXVII.23; O zdradzieckiej matce, T 530. XXXVII. 24; O zdradzieckiej siostrze, T 315. XXXVII.24; O zdradzieckich towarzyszach, XXXVII. 24; O zdradzieckiej żonie, T 568. XXXVII.24; O złodzieju nad złodziejami, XXXVII. 15, 23, 30; O zielonej bani, T. 311 la Ib IcIIa +522c+450 IIa +322de kot gasi magiczne światło, VIII. 195; O zmorze, XI. 314; O zmyji, XVIII. 164, 167; O żelaznym wilku, T. 315 X. 390; O żolmirzu co mu P. Jezus torebeczkę dal, T. 330 B Iacg-IIab-III-IVabc; VI. 252-257; O żolmirzu co poszedl we świat, (T. 330 B Iaalbcd + T. 1031 Ia-IIdf-III+T 326 II+ T. 756 B-T 330 B-IVabc); XXIII. 140-146; O żolmirzu co serce zjad, VII. 52; O żołnierzu co rozpędza czarty, XXVII. 27. O żołni,erzu i zbójcach, XVIII. 155-:-158; Pająk, VIII. 315; Pałac podwodny, II. 361-363; Pasiecznik, XII. 262; �3'7 36 - - - - - - - - \ Pastuszek i dziewka, T. 349 I 203; Pieski w niebie szczekają, VII.47; Pop co koniem był, VII. 242; Po śmierci na weselu, T. 470* (lab) VII. 135; Powrót zmarłego, VIII. 55, 56, 58; X. 448, 449; Prawdzie wydzwonieLi, VII. 247; Stary pies i wilk, T.101(ab)IV.417; Przypowiadka kolo boginek, VII. 184; Przypowiastka a baranku, p. bajka łańcuszkowa, T. 100-149; II. 22; 275; IV. 291; Rak i drożdże, T. 275 B; VII. 246; Rozmowy bydła, T. 669; II. 162; IV. 304; VIII. 278; Rozmowy koni, T. 669; VIII. 277; Rozmowy ptaków, p. ,sroka, T. 669; VIII. 302; XI. 234; 302; XI. 234; Rusi,n sprzedał skórę na niedźwi,edziu, VII. 49; Rusini, jak oni to cerkiew zbudowali, VII. 131; Ruszka i sikora, VIII. 308; Sabałowa bajka, p. śmierć uwięziona, T. 330 A; XXX. 82; T. 331 B; XXX. 76-80; Sielawy w Bełzkim jez. VIII. 280. Skarbiec zaklęty, VII. 255; Slużba bożaja, VII. 132; Słowik i kleszcz, T.234;IX.291,2!l3; Sokół raróg, VIII. 313, 314; Sowa i jej młode, T. 247; VII. 138; Sowa, Sowa i mysz, VIII. 300; Sowa i śmierć, XVI. 89; SOWia i jastrząb, VII. 138; Na godach, T. 22·3 A; VII. 138; Spotkanie śpika z muchom, T. 299; XVI. 246; Sroka, VIII. 302; B a j k a z w i e r z ę c a i B aś ń m ag i c z n a, c. d. - SzuL Rabi Bal-Szim, X. 50; - St:'achy, T. 326 IIac 3; VIII. 55; T. 696 + T. 326 IIad + T. 1645; VIII. 175; XIII. 41, 42; T. 484; I. 201; XVI. 90, 202; T. 486 (ab); II. 255; VII. 118; - Straszydło, O diable, T. 687ba; XII. 80; XVI. 296; - Strzelba zaczarowana, poczyniona, T. 595; XI. 51; Strzyżyk królem ptaków, T. 221; VII. 137; - Szczęście głupiego, T. 400 B IdIIe-Vahb-Vahb-Vlade; V. 184; - Szczygieł, VIII. 303; - Smierć, VIII. 49-51; ..- Swiecnik, T. 699 b; XVI. 88; - Swierk wróż i dochtór, VII. 130; - Swinia ze zydowski ciotki, VII. 134; - Topielec, T. 698 4a; VII. 120; T. 698 1ba; VII. 187; T. 698 abc; X. 438-443; T. 698; XI. 311; XII. 75, 76; T. 698. 20; XIII. 43, 120; T. 698 b; XVI. 88; - Trzy ci5ty, T. 330 B Iabc-II*+T. 330 A; XX. 250; - Uparta baba, VII. 53; - Upiory, VIII. 270, 271; XII. 252, 253; XII. 127; - Urwasi, T. 400 A; VI. 354; - Wąż w ustach człowieka, T. 286; VIII. 290; - Wąż, T. 673; XV. 194; T. 672 A; III. 152; T. 672 B; XI. 51; T. 672 A; VIII. 312; T. 672; XIII. 42; T. ' 672 C; VII. 312; T.672;XV.17-32; - Węże złociste z koroną, VIII. 273; XVI. 17-32; - Wdzięczny niedźwiedź, T. 156; VIII. 294; Baj k a zw ie r zę ca i B a ś ń m a- g i c z n a, c. d. Wędrówka po śmierci, IV. 80; Wiatr zrani.ony, T. 695; VIII. 271; Widzenie matki umarly, XX. 256; Wilk i liszka, VII. 45; Wilk co prawa schował, VI. 64; Wilk i łysy koń, T. 47 C; VII. 241; Wilk i baran, T. 47 B; VII. 45; Wilk, koń i parobek, T. 47 C; VII. 241; _ Wilk na weselu, T. 101 abc+T. 3; VII. 45; _ Wilkołak, T. 693; VIII. 276; X.214; - Wojna ptaków ze zwierzętami czworonożnymi, T. 104; VIII. 279, - Wrona, postać czarow., VIII. 301; -Wybawiony za "Bóg zapłać", T. 330 A; XX. 254; - Wykaz motywów, XXI. 236-237; - Za bohaczewu dońku, XXVII. 31; - Zając, T. 70 dbc; VIII. 308; - Zaklęta królewna niewybawiona, T. 482 (e); V. 127; T. 482 (f); V. 128; - Zaklęty słowik, T. 4161; VIII. 290; - Zbój u leśniczego, VII. 251; - Z czego aniołowi,e, VII. 134; - Zdradziecka żona, T. 568 (T. 471 Ie-IIIfda + T. 568 Ib-IIabclIlab); V. 260; - Zmarły upomina się o swoją własn?ść, T. 366 de; XIII. 40; - Zwierzęta w bajkach, przeistaczanie się 'ludzi, VIII 275; - Zolmirz co prosial Boga o sto reńskich, VII. 129, 130; - Zolmirz i dwa dziady, VI. 250; - Żołnierz zamyka diabły w worku, T. 355; X. 379. Bajkoznawstwo, XXXIV, 272; Bajonk, chodzenie na czworakach, XIV. 107. _ _ _ _ _ _ _ _ Bajorek, nici, XXVIII. Bajoro, VI. 42. Bajstruk, dziecko 20, 21. nieślubne, XIII. 207; XVIII. 213. Bakałarz, II. 199. Bakfon, bakunt, stop, XXXI, 67; XXXV. 141. Bakun, tytoń, Nicotiana rustica, X. 261. Bal, p. Baal. Baladewa, (j. sanskr.), wąż-dusza. XVII. 184. pt. D e m a n y. rirlkunt, p. bakfon, XXXV. 141. Balcarz, cieśla. XIV. 107. Baldur, bóstwo skand. XXXVII. 263. Balia, XI. 416. pt. B e d n a r s t w o. Balkonik, XXXVII. 198. Ballada LiLie. XIV. 327. Ballady, I. 15; III. 77; IV. 44, 45, 54, 151; XVI. 178; XXVIII. 105; XXx. 213; XXXVII. 355; pt. L it e r a t u r a l u d o w a. - angielski'e, VII.2'33; XXHI.113168; - francus'{je, XXIII. 168; - niemieckie, XXIII. 168; - - O Fedorze, XX. 81; ..... O Kasieńce i Jasiu, XXXII. 5; - O Rycerzu Edwardzie, XV. 144; - rumuń"kie, XXIII. 168, 169; - ruskie, X. 361, 362; - skandynawskie, VII. 233; _ szkockie, XXIII. 113; - średniowieczne, XVI. 177; - węgierskie, XXIII. 168, 169. pt. Balsam kopainowy, spoiwo, XXX.16l Balsaminy, VI. 55; Balsamowanie zwłok, XVII. 175; XXVII. 172; XXXIX. 303. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y p agr ze b owe. Balabuchy, bałabuszki, 1. 255; II. 337; XII. 41. Balaburka, ziemniak. X. 260. �39 38 małe bułeczki. VIII. 378. rodzaj jurty. XXXVII. 99, 109, 111. pt. B u d y n k i m i e s zk a l n e. Bałamut, szopka. VI. 42, 70. Balemkanie, dzwonienie na Wielkanoc. XXXIII. 130, 134. Baltacz, (gw. złodz.), Zyd. VII. 277. Baluszanka, mięta, Mentha arvensis II. 136. pt. Roś l i n y w l e c zn ie t w i e. Bałwanki, XI. 336. Bałwany, bożki. Vol. 244; XIV. 84, 314, 325; XIX. 58; XXXIX. 310. _ ze słomy, V. 256; XVIII. 98. pt. Z w Y cz a j e i o b l' Z ę d y d ol' o C z n e. Bałwochwalcy, XIV. 213. Bałwochwalstwo, VI. 241,244;XIV.19. Bambeaa, ława do spania. III. 317. Bambry, ziemniaki, X. 261. Bambus, dmuchawka, XXXVII. 390; _ pr.arodzicem człowieka, XXXI. 153. IPt. M i t Y o P i e l' w S z y m c z ł o w i e k u. Bana, kolej. XXXIII. 67. Banany, XXXIX. 204. Bandela, opaska, XXVIII. 18. Bandiak, kłoda obrzędowa. XVIII. 98, 110; XX. 186; XXV. 121. Bandw'a, instrumep.t, XVI. 173. Bandurka, demon, XXXV. 176. Bandurka, bandury, ziemniak, VI. 42, 57; X. 26. Bandurzyści, XVI. 169. Bandz, ziemniak. X, 261. Bandzior, głębia. XIV. 252. Bania, Cucurbita pepo, maszkara z dyni, XXXI. 141-142; - odwar z kwiatu, XXXI. 93. Bania, banja" (j. w1kr.), łażnia. XVII. 179; XXVI. 92; XXX. 17. Banka, ławka. XXVIII. 91. Bałabuszki, Bałagan, gwoździe, VI. 291. (j. w1kr.), duch łaziebny, XIV. 56. pt. D e m o n y o p i eku ńc ze. Banować, żałować. IV. 307. Banty, bąt, beleczka łącząca krokwie. XVI. 367; XX 315; XXXVII. 198. pt. D a c h. Bańka, naczynie plecione ze słomy do przechowywania 7Jboża, kaszy itp. XVII. 131-133. Bańki na wodzie, przepowiadające słotę. XVI. 84. Banusz, (gw. huc.), XXXV. 89. Baobab, drzewo święte. XVII. 19. Baptyści, I. 257. Baraas, roślina, X. 264, 265. Barabola, ziemniaki, X. 261; XXXIV. 145. Baran, febra. X. 353. Baran. baron, I. 128, 240; III. 151; IV. 284; V. 2, 4, 124; IX. 350; XX. 9, 42; XXVIII. 83; XXXV. 133; - kulty i mitologia, XXXII. 119; - literatura, II. 22-24, 30; VII. 45, 169, 216; VIII. 403; IX. 47, 48, 53; X. 158, 161; XI. 19; XIV. 139, 141, 143, 144; XXXIX. 103; - magia, baran biały, V. 11, czarny, V. 106, 109 110 115; - medycyna, X. 353; XI. 383; - meteorologia, II. 227; IX. 371; XXXII. 119; - odzież, baranek futerko XI. 410; XXVIII. 170-176; XXIX. 81-84; - plastyka, IV. 213; XXIX. 162; - pożywienie, VII. 18' IX 45 47' XVI. 134; nogi, XVI;I. 193; ~gon: V. 283; tłuszcz, XXIV. 16; udo, XXIV. 16; _ wierzenia, II. 227; V. 365; VII. 14; XX. 205; XXXII. 119; Bankaize, Banny, _ ZWyczaje i 0brzędy weselne, V. 11, 283; IX. 45; prawne, V. 106, 109, 110, 115. śląski taniec wes. XV. 79, 83. Baran, (j. ukr.), słoma z gliną do krycia dachu. IX. 272. Baran, (j. ukr.), wzór pisano IV. 213. Baranek, motyw zdobn., XXIX. 162; _ z gliny, zabawka. XXXIX. 422; _ pierwiosnek. IV. 307 Barani rohi, (j. ukr.), ornam . .IV. 213. Barania góra w pieśni. XXXV. 49. Barania halowa, (j. ukr.), IV. 213. Baraniczi, baranieczi, (j. ukr.), ornament. IV. 213. Baranki, ornament. IV. 213. Baranta, (j. kirg.), egzekucja. V. 106, 114. pt. P r a w o l u d o w e. Barbarka, św. Barbara, figura na rufie statku, XVIII. 134; w górnictwie XXXXI. 171. Barbarzyństwo, XXXIX. 436. I3archen, XII. 285, 291. Barchanka, III. 17. Barchetka, spodnica. XI. 59. Barć, VIII. 295; XVI. 264; XXVII. 139; XXXVII. 15, 16; XXXIX. 352; leżąca, stojąca, XXXI. 3. Bardąc'e, (j. serb.), naczynia pierścieniowate. XXXIV. 109- ·118. Bardej, pasterz z dramatu btbLjnego. XIX. 88. Bardo, narzędzie tkackie, II. 133; Baran, XIV. 278. (j. wlkr.), litkup. XXIII. 97. Barka, XVIII. 133. Barko ty, plecionka na kapelusze. XXVIII. 178. Barlaam i Jozafat, II. 95; XXX. 141; XXXI. 126. BarLiniec, barwinek. XXX. 210. Barmak uż taskan, (j. kirg.), pocią- Barisz, ganie za duży palec ,przy zawieraniu przyjażni wi.eczy·stej. V. 9. pt. P o k r e w ie ń s t w o f ikc y j n e. Barnfostr, (j. germ.), VII. Baron 153, XXVIII. 190. wieś na Filipinach XXXVII. Muenchhi:iusen, Barrio, 391. Bars, bardzo. IV. 307; VI. 42. (j. ukr.), kapelusz. V. 129, 148, 149. BarszcZ, polewka z chleba. III. 12, 26; VI. 68; IX. 72, 369; X. 37; _ z olejem. VIII. 370, 374; _ ze śliwek. XVIII. 200; _ potrawa polewkowata, I. 86, 129, 203, 247, 251; II. 128; _ roślina, Heracleum Sphondyllium, XXVIII. 241. Barszyn, (gw. huc.), wstążka jedwabna. V. 149, 15l. Bartka, barta do dziania barci. Barszienkie, XXXIX. Bartlomiejski 333. miesiąc, wrzesień. V. 250. danina z barci. XXVIII. 159. Bartnictwo, XXIII. 173; XXVIliI. 163; XXIX. 118, 156; XXXIII. 152; XXXVII. 331; XXXVIII. 434;, XXXIX. 170. pt. P s z c z el a l' s t w o. Bartnicy XV. 101; XXX. 108; XXXIX. 170. Barty, p. budulec XXI. 217. Barwa biała, p. kolor. I. 55; V. 11; X. 304; XVII. 62, XXIX. 186; XXX. 170; XXXII. 37;pt. Barwn i k i. _ brunatna, XXX. 170; _ czarna, I. 55, 81; II. 156, 203, 252; IV. 2219;V. 106, 109 110 115; VIII. 307; X. 111, 113, 353, 357, 358; XIII. 6; XVII. 63. XXIII. 159; Bartne, �41 40 - czerwona, I. 55, 134, 160, 162, 182; II. 13 73, 203, 204, 253, 351, 361; IV. 228; V. 213, 340; VII. 177, 327; VIII. 307; IX. 230, 231; X. 76, 304; XI. 59; XII. 284, 285; XIII. 205, 213, 241; XXII. 112, 117; XXIII. 10; XXVIII. 174, 175; XXX. 157, 170; XXXII. 37; XXXIV. 279; XXXVIII. 62; - fioletowa, IV. 228; XXIX. 186; XXXII. 37; --. granatowa, XXVIII. 174, 176; XXx. 170; - krapowa, XXVIII. 20; ---1 kremowa, XXX. 170; - niebieska, I. 134, 160, 162; IV. 228-9; XII. 284-5; XXII. 112; XXVIII. 36, 175; XXX. 170; XXXII. 37; - ugrowa, XXX. 170; zielona, IV. 229; XXII. 117, 158; XXVIII. 174, 175; XXXII. 37; XXXIV. 41; XXXV. 73; - żółta, I. 55, 160; IV. 228-9; XII. 284-5; XXII. 112; XXX. 170, 250. Barwica, marzanna, Asprula odorata, w lecznictwie. XXVIII. 24l. Barwienie, IV. 215; pt. B a l' w n i ki. - skór, XXII. 109; wełny, IX. 96. Barwinek, Vinca maior, barliniec, barwinok w lecznictwie, II. 157, VI. 304; XVII. 61; XVIII. 179; XXX. 71, 72, w liter. lud. II. 91, 215; VI. 91, 215; XII. 291; w magii VI. 61; VII. 304, 316; XXX. 7l. ----j - w ornamencie, XXIV. 137. w zwycz. i obrz. we,selnych, III. 350; V. 337, 340; VI. 134; VIII. 238; IX. 231; XVIII. 145, 149. w zwycz. i obrz. pogrzebowych. XV. 103. barwinek. IV. 212. Barwnictwo ludowe, IV. 215. Barwinok, Ba;-wniki, p. farba do malowania kan, XXIV. 142. - do pisanek, IV. 204, 214, 216; XVII. 33; - mineralne, p. ałun, atrament; - organiczne, XXIV. 142; - roślinne, VII. 177; XXIX. 133; z dębu, XXXV. 67; z jesionu, XXXV. 72; z olszyny, brunatna, czarna, fioletowa, XXV. 70; z osiki, XXXV. 73. B a r w n i ki, p. atrament, brezylia, bibułka, brzoza; cebula, cebulyna, cynamon, czerwiec, ćwitluszka, farba malinowa, farba z liści brzozowych, farba z galasówek, fasola, strąki, fiołek, jablonczyna jabłoń, kora i liście, jagody czarne, jamelo, (jemioła), jasień, (jasion), jaskółcze ziele, kawa, klon, knieć błotna, kolotiwka, koperwas, koprziwa, ~pokrzywa), kora dębowa, olszowa, kraczka, krokosz, krokus, krowawnyk, kruszyna, krwawnik, krwawnyk, liście brzozy, lazibrzuch, laziziele, łotasz, majówka, malwa ciemna, moloczij, mrowisko, olcha, osina, palasztl.yk, (widłak), pa'pierki marmurowe, pesie moloczko, pidlasec, plewa hreczana, pokrzywa, pylypysznik, rdza, rośliny farbiarskie, róża, sadza, siano, siny kamień, sok z żytniej runi, szafran, tlenek żelaza, toczy świat, (roślina), trawa dutkowa, trociny z siana, trzaseczki, ultramaryna, widłak, zanowit, ziemowit, zazulka, zelenycia, ziarna słonecznika, zow· ty lo, żyto. Baryła, miara sypna i nalewna. XXVIII. 160. IV. 212. XXXIV. 160. Barz, barzo, barzok, bardzo. VI. 42. Barzduki, (j. lit.), demony XXII. 4 Barzena, błoto. XVIII. 217. Bas, II. 60, 231; III. 354; V. 155, 231; XI. 21; XIV. 381; XV. 62; XXVII. 69; XXXI. 53; pt. I n s t l' um e n t y m u z y c z n e. Baits, (j. błg. i alb.), zakład. VII. 32. Basdżaksy, (j. kirg.), kalym. V. 12. w zagadce, XVII. 80-8l. Basetla, II. 276; XIV. 137; XV. 79; XXXVIII. 241. Baryłka, _ miara , ornament. nalewna, tytoń. III. 230, 253. władca, bóg, XIV. 54. Basior, bat. IX. 27, 3l. Basista, V.136; XIV. 255; XV. 63, 98. Bastard, (j. fr.), dziecko nieślubne. XXXVIII. 128. Baszmak, (j. ros.), samołówka. XXXI. 32. Baś-Baś! nawoływ. owiec. III. 45. B a ś ń, I. 116, 204, 212; II. 178, 321, 361, 373; IV. 36; VII. 79, 93, 94, 222, 224, 336; X. 352; XI. 97, 111, 342, 344; XII. 232; XIII. 34, 110, 263, 264; XX. 216, 217, 227, 242, 243, 263; XXVII. 2-39; XXIX. 59, 71, 175, 209; XXXI. 159, 166, XXXII. 182; XXXIV. 280; XXXV. 12, 20, 133, 182, 184, 188; XXXVII. 1-31, 256; XXXVIII. 206, 208, 569; XXXIX. 11, 134,141. pt. Literatura ludowa, - chińska, VIII 14, 15; - cygańska, VI. 411; - kaszubska, VIII 275; - lenorowa, VIII. 198; XXVII. 179; - niemiecka, XXXVII. 273; - pokucka, XXVII. 21; - radomska, XXVII. 21; Basiak, Basileus, - rumuńska, XXX. 116; - ruska, X. 379; XXVII. 28, 35; - sanocka, XIII. 40; - sieradzka, VII. 119; - słowiańska, XXX. 116; - śląska, VII. 230, 231; - węgierska, XXVI. 116; - wielkoruska, XXXII. 133; - włoska, XIII. 347; - żydowska, I. 183; XXXIII. 142. Baśniarstwo, XXXVII. 249. pt. L it e l' a t u l' a l li d o w a. Bat, łódka, XXXII. 32. Bat, batog, basior, bicz pasterski. II. 337. XXI. 217; _. w bajce, V. 176; XII. 224. - w magii bicie obrzęrJ.owe, II. 337. - w transporcie, XIV. 48, 63, 177; - w zwyczajach dorocznych, II. 337; XII. 3'10; XXI. 217; - w zwyczajach kupna i sprzedaży, XII. 301; XXIII. 92; - w zwyczajach weselnych, II. 243, 306, 307; VIII. 249; XIV. 259, 389; XXVIII. 94, 96; - zabawka z sitowia, XXVIII. 6l. - zabawka ze słomy, XX. 183. Bataliw, (gw. huc.), 'przyrząd do rozbijania mleka. XVII. 145. Batlejka, szopka. XXII. 129. Batlina, batwa, łuczywo. V. 378. Batorówka, czapka. XXVIII. 171, 176. Batrachites, brontia, (j. łac.), p. echenit, belemnit. XXXVII. 297. Batu, (j. arab.), rodzina, lano, piersi kobiety, ród. V. 83. Batwa, p. batlina. łuczywo, V. 378. Baur, (j. ki.rg.), wątroba barania, poż. obrzędowe weselne, z&warcie przYJazm, ,pokrewieństwa. V. 11. Bail,r-kuriak, (j. kirg., p. baur. �43 42 Bawełna, XXXII. 33; XXXVII. 213; XXXVIII. 414; XXXIX. 191, 204. _ w przysłowiu, XIII. 150. Bawełnica, chustka. XXXIV. 161, Bawet, napierśnik. XXXIV. 167. Bawolet, strój kobiecy. XXVIII. 18. Bawół, IX. 418; XXXVII. 368, 369, 374; XXXVIII. 410; _ w wycinance żydowskiej. XXII. 123; XXVIII. 49. Baza, XXXIX. 36-39. Bazar sztUlki Ludowej. XXXIX. 514. Bazgiera, bacigiera, sukmana. kapota. V. 63; XXX"V'I. 233; XXXVIII, 242. (gw. dziec.), baran, III. 165. brzozy lub osiny, apotropaion przeciw strzydze. XXI. 215-6. _ w medycynie ludowej. V. 180, 377; XII. 310, XVIII. 211; XX. 297; XXIX. 161; - barwienie. IV. 215; _ święcenie, V. 180, 352, 377. Bazluk, bazlyk, (j. tur.), chrapki. XXV. 3-4. pt. K o m u n ik ac j a l ą d o w a. Baznyk, hebd. II. 158. Bazylianie, XXXIII. 126. Bazylik, bazylek. IX. 37, 39, 44. Bazyliszek. V. 382: IX. 253; XX. 294, 295; XXI.231; XXIII. 159;XXVII. 28, ,29; XXI X 100, 102; XXXVIII. 247. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Baźki, ornament. IV. 212. Baźniki, miejsca gdzie rósł czarny bez, zakaz stawiania domu. V. 347. Bażanowiec, Lysimachia vulgaris, p. czarne zire. gruszki M. B. XXX. 54-5. pt. Roś l i n y w l e c z n i c, Bączywie, Nuphar lutea, XXXI. 94. Bągaj, bugaj, łęg, XVII. 74. Bąk, dudy. XXXVIII. 241. Bazia, Bazie, _ _ klódka, taniec. IV. 434. Tabunus bovinus, motyw etiologiczny. II. 161; XXX. 25; Bqk z rogami, haft. XXVIII. 36. Bqt, p. bant, V. 63. Babka, nazwa owiec. XXXV. 133. _ piec do gotowania. XXIX. 9, 10. Babniki, ludzie nakręcający sznur od niewodu na babę. XXXII. 31. Badi Mata, O, ind.), XXXIV. 34. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Bale, grube dyle. IX. 274. Balan, nazwa koni. XXXV. 135. Banka, (gw. huc.), gulden. VII. 259. Baszczownik, garnek. IX. 362. Batk'y, (gw. huc.), obszywka na zapasce. XXXIV. 146. Biiurisch, O, ni,em.), taniec. XVI. 168. Bdyn, pusty wieczór, pusta noc. XXIV. 85. pt. Zwyczaj e i o b r z ę d y p a g r z e b o w e. Beata, nazwa niespokojnej krowy. XXXV. 135. Bebirwa, Bibirwa, rzeczka, bagno, miejsce schadzek czarownic. XXI. 129, 131; XXIV. 168. Bechór, (j. hebr.), bachor, syn pierworodny. III. 55. Beciok, rozlazły, XII. 67. Beczka, II. 40, 41, 63, 338; XI. 416; XXXIX. 455; - czarownic, XXVII.ll0;XXXIX.179 - gorzałczana, XIII. 253; - lwowska, XXVIII. 161, 165; _ lubelska, XXVIII. 161; - miara nasYiPUa i nalewna, XXVIII. 147, 159, 161, 162, 165; - na kapustę, IX. 280. _ ognista, XVII. 68. _ piwa w bajce. XXVIII. 195; _ spławianie samobójcy, XXXI. 45. __ w baśni, IX. 174; XXVIII. 196; _ w pieśni, XiII. 244; _ w zagadce, II. 42; V. 59, 62; XIV. 158, 375; _ z pieniędzmi, XXX. 85, 131; _ ze słomy, p. pudylka, I. 164. pt. P l e c i o n kar s t w o. _ z wodą, III. 317. Bedki, grzyby. I. 169, 178, 201. Bedłka mierżliwa, czartopoloch, holubinka, Żygawiec. II. 20; muszarka, Agaricus muscarius, XXVIII. 241; _ pieczarka, Agaricus campestris, XXVIII. 241; - womitowa, Agar. emeticus, II. 20; - zielonka, XXXI. 100. Bednarstwo, IX. 96; XXI. 44; XXIII. 39; XXVI. 104; XXVII. 141; XXXI. 6; XXXV. 119, 152; XXXVI. 283; XXXVII. 332. pt. a b rób k a d r z e w a. B e d n a r s t w o, p. balia, beczka, berbenica, ceber, cebrzyk, dqgi, doga, kadź, klepki, konewka, maślnica, polewanka, pomyjak, potaczka, nia, przycier, putyna, putyra, lik, skopiec, tryfus, czol zwarka, żlukto. puciera, put- raźka, szaf- wiadro, wor- Bednarze, I. 163; II. 71, 236; VI. 52; VII. 96; XII. 17-19, 301; XIX. 36; XXXV. 112, 119. Bedraczka, nazwa kóz. XXXV. 134. Bedrinec, bedrycz, biedrzeniec II. 157 Bedrusza, nazwa krowy. XXXIV. 134. Beelen Weelen, 'O. niem.), białka, dziewczyna. XI. 365. BeeLphegor impudicus, bóg płodności. XIV. 232. Begary, (,gw. flis.), koły drewniane do zbijania spławów. XVII. 140. Beginy, (j. fr.), ubiór głowy. XXVIII. 18. Behawioryzm, XXXIX. 26. Beigel, (j. żyd.), obwarzanki. XVI. lOS (gw. dziec.), gnój. III. 165. Bekasek szaleniowy, roślina p. bociani nosek, XXXI. 94. Bekiesza, V. 121, 156, 161; X. 35; XIII. 251. Bekusy, p. Bachusy. XIX. 50. Bel, bóstwo babil. XVI. 27. Marduk. XXXII. 104 pt. B ó s t w a. Beleidzis, Gebeleidzis, (j. trac.), bóstwo. XVI. 27. Belek, belka. XXIX. 34, 41, 43; XXXIII. 93. - rozłupana, siedziba demona, XXXIV. 7. Bel'eke, (j. alb.), jajko do zabawy wielkanocnej, XX. 300. Belemnity, p. caraunea, echenit, geratronium" gretterianus. II. 39; IX. 419. XXVII. 13'5; XXXVII. 297. pt. Wierzenia. Belisa, blekot, w magii, XVII. 37. Belka, IX. 270; XVI. 331; XXIX. 22, 23, 24, 34, 41, 43, XXXVII. 111, 112, 196; XXXIX. 261, 269, 284, 286, 309; pt. a b rób k a d r z ewa. - na suficie w lecznictwie XI. 396. Belkowanie stropu, II. 76. pt. B udownictwo Bella Penu, (j. chond.), bóg światła, VII. 12, 25. Bellator, (j. łac.), wojownik, tytuł Jowisza. XIV. 37, 53. Belcak, belch, belczak, bagno, głębia, odmęt, topiel. XIX. 3. Belek, ujście rzeki. XI. 313, 314. Belej, nazwa psów. XXXV. 136. Belo, belko, kałuża. IX. 287. Belt, część strzały. XXXVII. 301. Bejusia, Bely, demony. IV. 282. wstęgi. I. 160, 245. Bendy, �45 44 Benedyktyni, XII. 326; XIV. 313. Benedyktynki, XXVIII. 28. Bengodi, baskijska kraina baśniowa. XXVIII. 197. Beowulf, XX. 215; XXXII. 86. Ber, pień słowiański. XIX. 5. - gatunek prosa. bra, VIII. 231. Bera, (j. błgr.), p. ber. XIX. 5. Berbenycia, (gw. hu c.), berbenica beczka. II. 208; VII. 260; IX. 382; XXXV. 91, 94, 95, 110, 112, 113, 115, 123, 124, 144, 152, 153.pt. P rzec h o w y wan i e ż y wn oś c i. Berdysz, laska wartownika. XXV. 97. Berem, brati, (j. serb.), ber. XIX. 5. Berest, Ulmus campestris, Ulmus effusa, XIX. 8; Beretyk, (gw. góral.), łóżko, XVII. 80. (j. ukr.), brzoza. XIII. 123; - starszy parobek organizujący sobótkę lub kolędy. XIII. 109. Brezyna, (j. ukr.), brzoza. V. 67. Berlinka, (gw. flis.), XVIII. 133. Berło są;dowmicze, XXXIX. 145. Bernardyni, II. 272, 342; VII. 130; XXXI. 87; XXXVIII. 273. Berrada, (j. marok.), naczynie pierścieniow. XXXIV. 91. Berserkir, (j.skand.), wilkołak. IV.281. Berta z dużymi stopami, XV. 169, 172--178, 180--183. Bertha, bogini potwór, pani duchów górskich i podziemnych. XXXII. 88, 95. pt. D e m o n y. Beru, berci, (j. błr.), rp. ber. XIX. 5. -- brati, (j. czes.), beru, brat y, (j. ukr.), rp. ber. XIX. 5. Berwinok, barwinek. XII. 222. Berwy, kładka. VII. 260. Beryl, we wróżbach. XXXVIII. 274; XXXIX. 325. Bes, (j. egip.), bóg,karzełek. XXI. 200. Bereza, (gw. hue.), sakwy. VII. 260. pt. T r a n s rp o l' t. Besahy, (gw. hue.), biesagi.. IX. 389; XXXV. 114. Besahy, (j. ukr.), ornament. IV. 212. Besidki, (j. czes.), galeryjka w chacie p. pawlacz. II. 76. Besrebnyk, dzień św Kaźmy i Demiana. XIII. 32. pt. C h '1' o n a l ag i a l u d o wa. Beszega, fluksja. VII. 260. - wrzód na dziąsłach. VI. 159. Beszieżnyk, (gw. hue.), Paris quadrifolia, VI. 159. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Beśnia, bezina, rózga brzozowa. VI. 42, Beśtejranty, fig~e, XII. 67. Bet, narzędzie rybackie. XXIX. 126. Betanijka, botonijka, bukwica lekarska, Betonica officinalis. okadzanie krowy, XXX. 44. -- święcenie, XXX. 44. Betelen, (gw. hue.), maślniczka. XXXV. 90, 93, 96, 97. Betelew, (gw. hue.), wyrób sera. XXXV. 89. pt. N a r z ę d z i a rp a s t e r s k i e. Bet!ej, szopka. IX. 63. Betlejaze, szopkarze, XXII. 129, 130. Betlejem, Batjeka, XX!'!. 129, 130. Betlejki, szopka. XIX. 50; XXV. 109; XXVI. 66, 69; XXVII. 157. Beya, Ci. malaj.), podatek. III. 252. Bez, Sambucus nigra i Sambucus montana, I. 119--123; III. 153; XXVIII. 241; Besachy, -- demon XXXI. -- czamy, -- wyrób -- drewno -- drzewo -- gałązki, mieszkający w bzie, I. 121; 144; IV. 215; V. 179, 347; zabawek, XXVIII. 62; w medycynie. I. 122; święte, II. 120; I. 123; II. 157; __ szamański XVI. 118, 121; XVII. 50; XXII. 51; -- w obrzędach pogrzeb., XIV. 398. __ jagody, IV. 215; pt. Barwniki. _ w przysłowiach VII. 32; XII. 49; _ kwitnący, I. 122; XX.73; __ kora, I. 123; XXX. 62; Bębenica, grający na bębnie. XIII. __ koralowy, Sambucus racemasa, 150. XXVIII. 241; Bękart, bęnś, dziecko nieślubne. VI. __ korzeń, kwiat, I. 123; XVIII. 121; 42, 79; IX. 120. XXXI. 62; pt. Medycyna luBękarty, krokwie. IX. 271. dowa. Beliczka, bylica. IX. 137, 330. __ kwiat w baśni czarodziejskiej, B€mka, nazwa krów. XXXV. 134. XXVII. 63; Berdo, (gw. hue.), urwisko. VII. 260; __ liście, I. 123; II. 157; III. 240, 268; XXI. 160. - miazdra, I. 123; Bhagas, (j. sanskr.), XVII. 239. __ siedziba złych duchów, 1. 120; III. Bhagat, (j. sanskr.), egzorcysta, czci50; 144; IV. 419; V. 218. godny. XXXIV. 43. -- zakaz ścinania i wykopywania, Bhajami, (j.sanskr.), dzielę. XVII.239. III. 144; IV. 419. Bholanntha, (j. ind.), demon. XXXIV. Bez ma, zdaje mi się. XVI. 85. 41. pt. D e m a n y s z k o d l i w e. Bezbożnictwo, XXXVI. 139. Bh'uoja, (j. ind.), nazwa drzewa o jaBezdzietność, II. 301; V. 111; snej korze. XXXIV. 58. XXXIV. 8. XXXVIII. 119. Bhiita, (j. ind.), duch złośliwy. Beziwno, z pewnością. VII. 260. XXXIV. 14, 21, 32, 35. Bezkonecznyk, (j. ukr.), ornament. Biada! XIX. 4. VII. 211. Bialik, łomignat, białogon. HaeHiaBezkurdyja, bestia. IX. 287. deus abicibus. XXXVIII. 237. Bezład płciowy, II. 97, 102, 303; IV. Biała Niedziela, przep. pogo XVI. 83. 354, 357; V. 83, 186. -- pani, VII. 121; XXV. 112; XXXV. Bezmerznyk, (gw. hue.), dzień św. ~4. Kaźmy iDemiana. V. 219. -- różyczka, jerzmianka. XXX. 43. Bezpłodność leczyć, p. grób Biruty. -- różyczka, szarota leśna. XXX. 43. III. 57, 58, 301; -- żona, śmierć. VIII. 349. Bezpopowcy, sekta. II. 6. B';alas piór, (j. lit.), ryba, Aspias raBezprawie, XXXIX. 137. pa Lesk. XXXII. 25. Bezsenność, XXX. 52; Biale raki, jajka. XX. 301, 302. -- dziecka, II. 56. Białko, p. jajko, gotowane. III. 54. Bęben, bębenek, I. 215; II. 60; III. -- jako spoiwo farbiarskie. XXX.161. 355; XII. 49; XX. 73; XXIV. 90; -- zmieszane z wódką. X. 357; XIII. t:19; pt. Medycyna ludowa, XXVII. 143; XXXVII. 375; -- zwierzęce. III. 325; XXXIX. 195. XXXVIII. 24, 241; pt. I n s t l' uBiałoksiężnik polski. p. czarnoksiężm e n t y m u z y c z n e. nik Twardowski. XXVIII. 132; -- młynek zbożowy, XI. 177; __ hebd, 241. sambucus ebulus XXVIII. �4'7 46 Białoskórnicy, III. 135. Białozór irlandzki, Fateo sacer. XXXVIII. 237; pt. Ł o w i e c t w o. Bialucha, krowa. XXI. 57. Bialy wieniec, składka na ślubny wieniec. XV. 78. Biam, austr. duch wód. VII. 5. Bib, (j. ukr.), bób, Vicia faba. XIII. 222; XVIII. 191. Biblia, II. 105; III. 184; VI. 22; XIV. 75; XXX. 225; - kl'. Zofii, II. 5; XIV. 217, 308; - w wierzeniach lud. XXVII. 135. Bibliografia etnografii, I. 92; XVIII. 138; XXV. 126, 127; XXIX. 120; XXXI. 163; XXXVIII. 226; XXXIX. 135; - etnografii europ. XXIX 135; - etnog~'afii rosyj.skiej, XVIII. 136; - etnogr. ukraińskiej, XXXVIII.298; - ludoznawcza, XXV. 140-144; XXVI. 88, 140-155; 161-175; XXVIII. 1, 3, 15, 16; XXX. 241, 246,270; XXXI. 148; 163, 171, 172; XXXIII. 147-159; XXX!\'- 291303; - prac G. Smólskiego (K. Sochaniewicza), XVII. 281-287; - zbioru nut, XXVI. 124. Bibrówka, brusznica. XVIII. 217. Bibułka, barwnik. IV. 216. Bicie obrzędowe bydła i ludzi XVIII. 211, 2-16; , - drzew owocowych. XVIII. 92, 95, 103, 104, 105, 106, 109; XX. 296; - dzieci przy ustalaniu granic, XXV. 114; - dziewcząt, które nie wyszły za mąż. XX. 172; - głowy kamieniem, XVIII. 199; - hakami.. II. 268; - ludzi gałązką, XVIII. miotłą, XVIII. 183; 110; p. kopanie bursztynu. XXXIX. 361, 414; - rogiem, (plackiem świątecznym) drzew owocowych, XVIII. 96; - rózgami, III. 299; - samic i kobiet, XX. 296; - świni, II. 332; III. 385; - w dłonie przy kupnie, XXI. 96; pt. Z w y c z a j e p l' a w n e. - we dzwony, XXXIV. 163; - ziemi, XVIII. 199. pt. M a g i a. Bicz dziadowski, p. bat. I. 81; IV; 412; w magii, XL 382. - w zwycz. wesel. I. 249; XXXIX. 428. Biczyho, biczysko. XIV. 107. Bić kopy, wróżby wigilijne, X. 156; XIV. 133. Bić się, pokrywanie koni, VI. 42. Bida, nędza, bieda. XIX. 4. Bida jak paskudy t, (gw. hu c.), żmii ukąszenie. XVIII. 186. Bieda, bieda! naśladowanie głosu indyczki. VIII. 393. - próby, Bieda, biedusia, w przysłowiu. VII. 32, 216; XVI. 96; XXXIX. 344. - uwięziona, XX. 257; XXX. 80; Biedak, XIX. 4. nazwa krów. XXI. 57, 204. biedrzeniec. XXX. 58. Biedronka, p. jedrzonka, biedrzonka. Biedrawa, Biedrnik, CoccineHa septempunctata, V. 37 379; VIII. 200; IX 67; XIV. 170; - wróżby małżeńskie. IX. 67. Biedrzeniec, PimpineHa saxifraga, II. 157; XII. 76; XXX. 40, 58; - kadzenie, XII. 60; - liście, korzenie, XXX. 47, 56, 58; XXXVIII. 262; - odwar, XXX. 58; - wyciąg alkoholowy, XXXI. 94. - wielki, Pimp. magna, XXVIII.241; p. biedronka. BiegacZ, kamień górny w żarnach. XXXVIII. 270. Bieganie z ogniem po sadach, XVIII. 105, 106. pt. M a g i a. Biegony, drewniane zawiasy. IX. 274. Biguna, kursor, XVI. 108. Bieguniec, sieć. XXXI. 40, 42. Biegunka, leczenie. XXX. 38, 42, 52, 70; XXXI. 94; XXXV. 71. Bielawa, nazwa krów. XXI. 204. Bielenie budynku, XXXIII. 107; _ przędzy, III. 19; pt. O b l' Ó b k a Biedrzonka, Bies, diabeł. V 54-56, 358; XII. 213; XIV. 288, 290; XXVIII. 132; XXXI. 16. Btesagi, besahy, sakwy. I. 212. Biesiada, żart, w przysłowiu. VB. 32. - wigilijna, p. wigilijna wieczerza. XVI. 9. Biesiady na Łysej Górze, XXVII. 68; _ pogrzebowe, p. stY'pa, abied pa radzicie lach, agapy. trapeza, tryz- na, XX. 205. Biesy, (j. ros.), diabły. IV. 281, 382; V. 54~6, 358; strachy, IV. 2181. włó kn a. Bieda, do wożenia siana. IX. 367. _ szpar m. belkami, XXXIII. 105,107; Bif~rżeła, (j. lit.), leszczyk, krąp· _. ścian, XXVI. 21, 24, 102. XXXII. 24. _ w pasy podłużne i poprzeczne, Bigos. XIV. 145; XVIII. 143. XXXIII. 107. Bij, (j. kil1g.), sędzia. V. 106, 107, 110. Bielice, gleba. XXXIX. 235. Bijac, pomocnik kowala. VI. 292. Bielizna, I. 250; III. 14,17,195; XXX. Bijak, część cepa. VII. 273-, 274; l'X. 17,24,25; XXXV.99. pt. O d z i e Ż. 366; XI. 174; XVI.84; XXXIX.337. _ nieprana, VIII. 370. Bijbacze, O, kirg.), pierwsza żona.V.6. Bielmo, XVIII. 189; XXXI. 27; Bijeda, oszczerstwo. XIX. 4. XXXV. 148. Bijny/c" (J. kirg.), koszta sądowe. Bieluny, bilki, grzyby. I. 202. pt. V.120. Z b i e l' a c t w o. Bijon, bian, Paeania officion, liście Bieluń dziędzierzawa, Datura Straw lecznictwie. XXXI. 94. monium L. VI. 304; X. 225, 226, Bik, dźwignia u stępy. IX. 364. 260; XXVIII. 241; XXXVII. 284. Bilharzia, choroba m. narządów Biera, (j. st. pols.), los, część. XVII. płciowych. XXI. 200. 197, 213, 227, 228. Bilka, (gw. hue.), koza. XXXV. 134. Bierati, birati, (j. słoweń.) p. ber. Bilma, (gw. hue.), choroby oczu zwieXIX.5. rząt domowych, p. bielmo. XVIII. Bierca, u warsztatu tkackiego, II. 189; XXXV. 148. 133 pt. N a l' z ę d z i a t k a c k i e. BiLwis, demon mieszkający w drzeBieretki, XIV. 15. pt. O d z i e ż. wach lub górach. XXVII. 136. Bierka, rp. biera. Bilki, grzyby, p. bieluny. l. 202. Bierki, birki, gra. XL 387; XVII. 229; Bierwiona ciosane, XXXIX. 266, 281. Bilodanczyk, (gw. hue.), zabawa. V. 215. pt. O b l' Ó b :k a d l' Z e wa. Bilo fos ta, bilo halowa, (gw. hue.), Bierzmowanie, w wierzeniach o nazwa owiec, XXXV. 134. strzygoniach, VI. 325, 326. �49 48 (gw. hue.), pluszcz kordusek. VII. 260. Biłuna, bHusza, (gw. hue.), nazwa krów. XXXV. 134. Biłyj splaw, (gw. hue.), XIII. 216, 217. Binda, benda, ubiór głowy. XL 27; XV.7; - z bimbełkami, XL 30. Binduga, zbijanka do tratew. X. 6; XXXIII. 141. Binia, (gw. zło dz.), prostytutka. VII. 277. Bioklimatyka, XXXVII. 336, 338. Biały, biały, V. 278, 279. Birce, bierce, p. orczyki. Biretka, ubiór głowy. XXVIII. 18. Birilik, (j. jak.), sprzęty XXXVII. 124. Birki, gra. p. bierki. XL 387; - kij z karbami. XVII. 229; - pismo obrazowe. III. 136. Ei:: p. bies. Biskup, w anegdocie, 112, XXXI. 131; - w legendzie, XXX. 120; - w obrzędach, XIX. 52. Biskupki, gwiazdozbiór, Kastor i Poluks, I. 172. pt. A s t l' o n o m i a lud owa. Biskupy, kara. XX. 34 Bissa, (dial alem.), XI. 363. Bitnictwo, bitnik, (j. lit.), IV. 25, 26, 128. pt. P o k r e w i e ń s t w o f i k c y j n e. Bizon, postać bóstwa. XXXII. 119. - z pleistocenu, XXXVIII. 622. Biżderewo, (gw. hue.), boże dl·l.·~wko. Artemisia Abrotanum V. 159. Bjeda, niedola. XIX. 4. Bjeru, brac'i, (j. g. łuż.), p. ber. braś, (j. d. łuż.), p. ber. XIX. 5. Blacha do drukowania płótna, III. 16; - kuchnia. XIV. 356, 357; XXIX. 48-50; BHohrud-ec, - lemiesz. I. 188; - ;;okrycie dachu. XII. 294. Blacharstwo, XXVII. 141. Black puddings, (j. ang.), kiszki nadziewane krwią i tłuszczem. XVI. 2. pL P o t l' a w y o b l' Z ę d o w e. BLakotać, ujadać. XIV. 107. Blamborzyć, bulgotać. XVIII. 217. Blankier, bursztyn. XXXIX. 371. BLat, część krosien, II. 133. - s Łół. IX. 360. Blat być, (gw. złodz.), siedzieć cicho. VII. 277. . (j. VIII. 338. Blażenec, słoweń.), św. Błażej. nazwa łąki na której płótno. VI. 247; XIV. 279. Blechowanie, bielenie płótna. I. 80; III. 14; XII. 58. BLejut, blajut, (gw. huc.), beczenie owiec. XVII. 140. Blekot pospolity, Aethusa cynapium, II. 216; V. 25; XVII. 37. BLerwa stara, (gw. huc.), nazw;a owiec. XXX. 149; XXXIII. 149. BLeszka, szóstka. VII. 260. BLeszka, (wg. hue.), blaszka do znaczenia owiec. XXXV. 141, 142. Blesznia, blistnia, (j. lit.), błyskawka. XXXII. 28. Bliny, jadło stYJPOwe.VI. 26; XXIV. H, 14, 15, 37. pt. Potrawy oh l' zęd owe. Blirki, p. bierki, gra. XVII. 229. BLiźniaczki, gwiazdozbiór Kastor i Poluks. I. 172; IX. 371; XXXII. 152. pt. A s t r o n o m i a l u d. Bliźniaki, bóstwa bliźn. XXXII. 152. Bliźnięta, Agni i Indra, XXXII. 152; pt. B ó s t w a. - BLiźniaczki. III. 53; IV. 180; VIII. 350; XIV. 45, 46, 302; XVI. 91; XVIII. 197; XXVIII. 128; BLech, bielą blich, XXX. 119; XXXV. 25; p. t. W i er z en i a. _ jako wyobraziciele faz księżycowych, XXXII. 155; _ Brambrambult, XXXII. 157 168. __ oznaczające nów i pełnię, XXXII. 151, 155. _ oznaczające słońce księżyc, XXXII. 151, 155; _ Szamasz i Isztal', XXXII. 153; _ przeciwnik bóstwa brat-bliźniak. }C){XII. 105, 107; -- rozcięcie brata bliźniaka, XXXII. 104, 108; - w baśni, XI. 373; -- w mitach, XXXII. 150, 151. - w [przesądach i zwyczajach, XXXII. 147, 150; - wierzenia i zwyczaje dotyczące bliźniąt, XXXII. 147, 149, 152, 155; - wzajemna ich ,przeciwność lub zgodność, XXXII. 150; zabijanie jednego, XXXII. 147. -- związek z burzą i piorunami, XXXII. 147; - związek z dzieworództwem, XXXII. 147; - związek z lecznict. XXXII. 147; - związek z niedźwiedziem lub wilIdem, XXXII. 149; - związek z płodnością, XXXII. 147. - związek z górą lub kamieniem, XXXII, 150. Blockhaus, budynki mieszkalne XXXVII. 99, 103. Blocksberg, (j. niem.), Łysa Góra. V. 194; XXVII. 142. BLodder, bohater Siuksów, brat bliźniak. XXXII. 112. pt. M i t y. Blotmiinaad, (j. szwedz.), listQPad. XVI. 2. Blotmonath, (j. ang.), miesiąc krwi, listopad. XVI. 2. .t Lud -- Tom XL O, niem.), błotnik, duch złośli',vy, XL 363. pt. D e m o n y. Bluja, mówiący nieprzyzwoicie VI.42. BLumenstdlen, (j. niem.), okienne deseczki. XVI. 114. Bluszcz, Hedera Helix, II. 158; - magiczna siła, wieńczenie podczas uczty. XXI. 190; - nazwy rodzime słowiańskie. XXXIV 52; - odwar. I. 158; - okadzanie, XXX. 51; - roślina poświęcona bóstwu wina. XXI. 190; _. święcenie. XXX. 51; - w zwycz. śródpostnych. VIII. 340; -zasięg, XXXV. 64; XXXIX. 439. Bluszczyk ziemny, Glechoma hederacea, odwar. XXVIII. 241; XXX. 50, 51. Bluzka, X. 32; XXXVIII. 411, 422. Bluźny, p. bluja. XIV. 107. Błahowiszczenie, (j. ukr.), Zwiastowanie. IV. 93; VIII. 376; XIII. 28; - wypędzanie bydła na paszę, XII. 299. XXXI. 28. pt. Z w y c z a j c i o b r z ę d Y d o l' o C z n e. Błahowistne, (gw. huc.), jajko wielkanocne. VIII. 376. Bł.:il'tykać się, błąkać się bez zajęcia. XII. 67. Bławat, chustka jedwabna, XXVIII. 20. Bławat, suszony, Centaurea cyanus, p. urokom. XXVIII. 64; XXx. 46; - suszony w obrz, sobótko VIII. 424 Błazen, w anegdocie. XXXI. 130; - w zwyczajach, VI. 298, 299; VII.40. Błażejki, stoczki, świeczki. XI. 185. Błąd, błędny ognik, duch nieczysty. II. 225; lU. 142; XL 411, 412; - ptaszek, V. 351. Błądzić w· znanej okolicy, XVI. 82. BLuatschiik, �50 5l XVIII. 217. p. bląd, blud, miernik. X. 449, 450; XI. 412; XVIII. 174; XXXI. 144; XXXVII. 251, 257, 261, 266. Błękicie, spodnie. X. 172, 173; XXXVI. 257, 258, 266, 273. Blacha, blycha, (gw. huc.), pchła, w zagadce. VII. 72; XVIII. 172. Błogosławienie owsa, IX. 294. pt. a b r z ę d y d o r a c z n e. - wina, IX. 90. - ziół, IX. 295. Błogosławieństwo rodziców, III. 203; VIII. 248; X. 61, 67; XIII. 100, 318; - w obrz. siewnych. XXX. 247. - w obrz. weselnych. XVII. 156; XXVII. 154. Błonawa, łąka rozległa. XIV. 107. Bloniarz, szklarz. IX. 273; XXX. 147. Blanka, łuczywo. V. 378. Błotnik p. Boruta. XXXIX. 348. Błoto bursztynowe, XXXIX. 360, - w przysłowiu VII. 33; XI. 312. - wygarniać z racic sprzedanemu bydlęciu, XXIII. 85. Blud, (gw. huc.), zły duch. XVIII. 174. Blyscak, blyszczak, ozdoba kapelusza. XXVIII. 179, 181. Błyskawica, II. 159, 160; III. 214; VII. 9, 2·90; XI. 317, 318; XIII. 94; XIV. 361, 362; XXVII. 136; XXIX. 106. - jako totem. XVIII. 28. - w przepowiedniach pogody. XVIII. 199. pt. M e t e o r o log i a l udowa. Blyskawica, blyskawka, blaszana rybka służąca za przynętę. XIV. 107; XXXII. 27. Blyskduka, (j. lit.), błyskawica. XXXII. 27. Blecha, Blędny pchła, ognik, Błyszczący przedmiot w magli. XXXVIII. 62. Boa constrictor, XXXIX. 335. Boba, V. 55. pt. D e m o n y. Boba, (j. lit.), baba. XXXII. 31. Bobalki, kluski. XIV. 250. Bobienyk, (gw. hue.), placek. XII.296. Bobiniej, (j. lit.), babnik. XXXII. 31. Bobiwnyk, (gw. huc.), bobownik. Menyanthes trifoHata. XIII. 222; XVIII. 180, 191. Bobo, (gw. dziec.), straszydło. III. 165. Bobownik, Calla palustris. V. 268; - przetacznik bobownik, Menyanthes trifoHata, Veronika becca- bunga L., świeży, okłady. II. 136; XXX.70. - wpływa na pomyślność targu. XXIII. 82, 83. Bocąń, p. bocian. Boch, (j. st. poL), tułów zwierzęcia obłupionego. XV. 58. Bochanek, (j. czes.), bochen. XV. 58. Boche, (j. czes.), połeć. XV. 58. Bochen, bochenek, bochon, XV.57,58. Bochenc p. bochen. XV. 58. Bochenek pierwszy w lecznictwie. XII. 267. Bochenica, bochnec, bochnica, bochnik, (j. czes.), p. bochenek. XV. 58. Bochnia(e), przymiotnik od wyrazu bochen. XV. 57. Bochny, XXX. 214. Bochyniarka, bochyniarz, robotnica wędrowna. XIV. 107. Bocian, Ciconia alba, p. bociek, boćko, bocoń, boczan, boczoń, ksiądz, I. 21; IV. 307; V. 353; VIII. 200; XI. 375; XIV. 61, 63, 77, 165, 170-178, 183; 225, 396; XVIII. 27; Wojtuś, Wojciech _ - - '-. - gniazdo bocianie, p. Łysa Góra, XXVII. 61. jajko, XIV. 171; jako pożywienie V. 298; leczenie gośćca, rosół i tłuszcz. V. 298, 299; XXII .. 22. nazwy, XIV. 183, 224, 396, 397; pierwszy raz ujrzeć, XVIII. 196. przemiana w ludzi. VIII. 281; XIV. 72; XXII. 22. przyczyna pożaru, VIII. 358; XII. 63; XIII. 113; XIV. 171; XVIII. W5; XXII. 24; przynosi dzieci, VIII. 282; XIV. 171; XVII. 184; XXII. 22; przynosi drogie kamienie, XXII. 22, 23; w przyśpiewce, II. 340; ptaJk przelotny, IX. 4; ptak święty, V. 353; XXII. 22; 'rosół z bociana, V. 258-59; XII. 265; XXII. 22. tłuszcz w lecznictwie. XII. 265; XIV. 171. w obrz. zapustnych. XXXI. 161. w podaniach, VIII. 282, 283, 292; XIII. 326; w przepow. pogody, X. 108; w wierzeniach, II. 161; XXII. 21, wcielenie dusz zmarłych, XXIl.22; wróżby małżeńskie, IX. 207; wróżby obfitości i szczęścia, XIV. 171; zakaz za,bijania, XIV. 171; XVIII. 195. Bociani groch, lus, XXXI. Astragalus glycyphyl- 94; kraj, VIII. 313; pt. M i t y. - nosek, Erodium cicotar. XXXI.94. Bociek, bocian. XIV. 63, 171, 183, 225. Bockspiel, (j. niem.), zabawa dzieci. XVI. 113. /-;:-'u';;" " :'t,o' t! o,(J'/..·, ł*/S t'§ <:,.,)), \~\. ~;: ·.{rt·iI~~\J~~' bocuń, bocian. IV. 307; XIV. 175, 183; XVIII. 217. Boczan, bocian. XIV. 61, 175, 176, 183, 224. Boczula, nazwa krów. III. 45; XIV. 175; XXI. 57, 204. Boćka, bocian. V. 353; XI. 375; XIV. 175, 177, 183, 396. Bada, Boeda, (dok.), imię bóstwa. XIV. 314, 319, 321. Bodhisattwa, (j. sansk.), postać Buddy. XXXXIV. 22. 28, 30. Bodnarka, (gw. hue.), szałas bednarzy. XXXV. 112. Bodnal'i, badnari (gw. huc.), bednarze. XXXV. 112, 119. Bodnia, beczułka ze słomy. XIV. 121. Bodziszek czerwony, Gemnium Sanguineum L., XXX. 210; .:- żałobny, Ger. phacum, XXX. 50. Bogacz, w legendzie, XXX. 113, 126. - w przysłowiu, VII. 33. Bogan, Bagan. XIV. 55. Bogańcze, bagańce, trzewiki podarte. XIV. 252. Bogarodzica, XIV. 85; XIX. 53; XXXI. 101. Bogini, XIV. 19, 43, 63, 71, 83, 88; - drzew, XXXIV. 22; - pszczół, IV. 25; _. urodzaju, XXXIX. 198; - 5 zmysłów, 5 żywioł., XXXIV. 30. - ziemi, XVII. 36. Boginki, bogienki, II. 225, 325; III. 256; IV. 282, 388, 413; V. 53-56; VI. 44, 324, 356; VII. 120, 184-187, 255, 256; VIII. 10, 156, 184; XI. 52, 211, 313; XII. 65, 216; XIII. 112, 325; XIV. 83; XVI. 396; XVIII. 77; XXI. 263; XXIII. 133, 134; XXV. 79-84; XXVIII. 4; XXIX. 123; XXX. 52; XXXV. 24, 63; XXXVII. Bocoń, �52 19, 145-147, 285; XXXVIII. 254; XXXIX. 318. pt. Demony kob i e c e. Bogomili, sekta. V. 370; XXXII. 83. Bogowie, II. 94; XIII. 163, 164; XIV. 76, 80, 209, 212, 217, 220, 222, 223; XVII. 174; XX. 230; XXX. 251; XXXIX. 61. pt. B ó s t w a. - domowi, XXX 225; - ir.dyjscy, XXXIV. 2; - lokalni, XVIII. 27; - Meksyku, VII. 6; - o naturze zwierzęcej lub roślinnej, XVIII. 27; - osobiści, XVIII. 27; - polinezyjscy, VII. 10; - rodzinni, XVIII. 28; - samoańscy, XVIII. 30; - wiosek. XVIII. 28; - żmudz<:y, X. 110, 113. Bogunka, p. boginki. XXXVII. 145. Bogus, p. zapustnik, zapuśnik. XII. 38, 44, 45, 50. Bah predwicznyj, kolęda. XVIII. 209. Bohacz, (j.błr.), dzień Nar. N. M. P. II. 215; - żyto z pierw. snopa. II. 214, 215. Bohaczi, (gw. huc.), wypędzanie owiec na hale. XVII. 143. pl. P a s t e l' s t w o. Bohatce, (j. błr.), Bohacz. II. 215. Bohaterowie mityczni, XXX. 213; XXXII. 85, 117; - pieśni wedyjskich, XXXIV. 2; - podań, XX. 222. Bohatyr, (gw. hue.), bogacz. VII. 260. Bohynie, zamawiaczki. XXXIX. 432. Boisko, podłoga z gliny. VIII. 188; IX. 274; XI. 172, 175, 178; XIV. 360; XVI. 369; XXXIII. 88, 90, 92, 98; XXXVI. 15, 191; XXXIX. 337. Boj-książe, bóg śmiercI. XXIV. 21, 22. 53 Bojary, żonaci na weselu. XIV. 214, 322. (j. ukr.), naczelnicy rodu. III. 101, 111. Bojewica, p. boisko, klepisko xx. 315. Fajka, bajka. XXXIIi'. 147. Bojki, (gw. hue.), starohuculska rasa bydła. XXXV. 82. Bojowisko, p. boisko. XXIX. 2, 51. Bloki, części krosien tkackich. II.133. - części łóżka. IX. 360. Boklak, naczynie pierścieniowo p. bardac'e. XXXIV. 82. Bokus, III. 173; IV. 283; V. 56, 279. pt. Zwy cza j e obr zędy dor o c z ne. Bolaki, wrzody. Ul. 139; VI. 42; XXX. 47, 58, 65. Bolączki, choroba. XL 384; XIII. 216. Bolecha, pastuch. XIV. 107. . Boleczecznyk, roślina lecznicza. XVIII. 179, 191. Boleczka, (gw. hue.), :ból brzucha. XVIII. 179. Boleczkie, (gw. hue.), p. bolaki. XVI. 217; XVIII. 179. Bolen'ie, choroba. XI. 384. Boleś<:i żołądka, II 289; XXX. 47; XXXIII. 81. Bojarzy, choroba. II. 156. XXXI. 49, 50. Boltak, (j. lit.), XXXII. 30 pt. N ar z ę d z i a l' y:b a c ki e. Bombasina, bomzyn, tkanina. XXXIV. 161. Boleśnica, Bollandyści, jagoda kartofli. XIV. 107. ozdoby z włóczki na sukmanie. XII. 285. Bombnońć, uderzyć. XIV. 107. Bomból, bąbel. XIV. 107. Boms, (gw. złodz.), chleb. VII. 277. Bombek, Bomble, Borówka, Vaccinium Myrtillis, II. materiał jedwabny, p. bom137, 308; V. 179, 127; XII. 266; XXXIV. 161. XIV. 271; XXVIII. 241; XXX. 70; Bon, bonik, bób, Vicia taba. XXXI. XXXIII. 136. pt. Z b i e r a c t w o. 93, 94. Borskayto, p. Warschayto, (dok. j. Boncik, kij łączący nogi ławy. IX. 360. lit.). XXII. l. Banda, kawałek gruntu. IV. 141; Borsucze sadło, od chorób płuc. X. - wynagrodzenie w naturze. IV.141. 334; XXXIII. 80. Bondnik, parobek. IV. 141. Borsuk, borcioch. II. .170; XXXI. 28, Boniar, Nymphaea alba L. XIV. 107, 31-33; Bont, p. bant. IX. 271. pt. D a ch. Bortak, człowiek głupi. XIV. 252. Booz, postać biblijna. II. 304. Boruta, diabeł. p. Borowiec, Rokicki. Bor, (j. słowiń.), torfowisko. V. 325; Rokita, WierzbowskI. IV. 400. Bor dal, O, węg.), pieśń o WInie. VIII. 397; XXXIX. 348. pt. D eXXXII. 20. mony. Bor, do wiercenia otworów w burBos brachyceros, bydło rog. VIII. 37. sztynie. XXXIX. 379, 384. Bosonóha (gw. huc.), nazwa owiec. Borax, O łac.), kamień żabi, p. echeXXXV. 134. nit. XXXVII. 297. Bosy, w przysłowiu. VII. 33. Borcioch, borsuk. XVI. 350. Boszczknąć, pocałować. II. 140. Bordone, forma polifonicz. XVI. 175. Bośnia, (gw. złodz.), szpital. VII.277. Bordtthy, worki skórzane, sakwy. Botas, O, liL), bat. łódż. XXXII. 32. XXXV. 114. pt. Tr a n s iPo l' t. Botej, (gw. hue.), kierdel owiec. Boreasz,(j. gr.), VII. 11. XXXV. 133. Borodajki-ssawki, grzyby I. 204. Bouhari, (gw. huc.), pasterze wołó,v. Borodaukie, (gw. hue.), brodawki. II. 206; XXXV. 119, 121, 129. XVIII. 180, 185. Boutacz, (j. liL), XXXII. 30. pt. Borodawki, (j. ukr.), brodawki. XIII. R y b o łów s t w o. 216, 217. Boz, (gw. huc.), p. bez XVIII. 191. Barok, spódnica wełniana, XV. 96. Boża krewka, roślina. XIV. 165. Barony, (j. ukr.), wzory na pisanBoża krówka, biedronka V. 379. kach. IV. 212. - męka, cierpiolka. VI. 394; VIII. Borowina, p. borówka czernica, Vac403; XXXV. 67, 81, 88; cinium Myrtillis, II. 137, 308. stopka, na kamieniach granicz- korzenie: liście, odwar. XII. 266, nych. X. 447; XIV.3Il; XXIII. 187. - podanie, V. 127; Boże Ciało, I. 137; II. 20; IV. 142; - suszona, V. 179. VII. 326, 327; VIII. 256, 342, 378, Borowiec, Borowy, Boruta, XXXIX. 431; Xl. 65, 185; XIII. 90; XIV. 348. 213; XVI. 83; XIX. 57, 59, 60, 64; Borowik, grzyby. I. 177, 197, pt. XXIII. 83; XXX. 39, 72; XXXIII. Z b i e r a c t w o. 25; XXXV. 61, 62, 67, 71, 178; Borowy, p. borowik, I. 197. XXXVIII. 62, 540; p. t. O b r z ęBorówie, zbiorowisko borówek, XIV. d y i z w y c z a j e d o r o c z n e. 107. Bomzyn, basina. �54 - 55 w przepow. pogody, XVI. 83; - zloty czarownic, XXVII. 142, 162. Boże derewo, (gw. hue.), Boże drzewIw, Artemisia Abrotanum. VII. 306. Abrotanum bylica, Artemisiu L. II. 155, 158; VI. 55; VII. XII. Boże drzewko, 306; XXVIII. 297; 242; XXXIX. XVI. 85; 316; - babskie, chłopskie, X. 278. - krowie dać jeść, XXx. 41; .:.- liście, II. 158; - na kaszel gotowane, XXX. 41; na 'rany, XII. 61; XXX. 41; odwar, krowie po ocieL, XXX.41. okłady, XXX. 41. 52, 58; święcenie. XXX. 41. pt. Roś l in y w l ec z n i c t w i e. Boże Narodzenie, p. Godnie Święta Gody, I. 251, II. 185, 187, 202; III. 2, 3, 172; IV. 97, 98, 144; V. 56, 154, 208, 250, 359, 371, 380; VI. 261, 412; VII. 12, 15-17, 60, 224, 285; VIII. 254, 344, 362, 369, 372; IX. 19, 200; X. 23, 155, 156, 239, 280-282; XI. 33, 64, 69, 213, 344, 363, 429; XII. 36, 41, 150, 306; XIII. 16, 27, 130. 161, 256, 343; XIV. 131, 132, 134, 340; 341; XVI. 48, 49, 139, 304; XVIII. 75, 97, 151, 212; XIX. 31, 32, 48, 62, 64, 67; XX. 70, 71, 163, 164, 168, 172, 174, 176, 187; XXII. 114, 129; XXIII. 60, 61, 127, 128, 158, 165; XXV. 52, 60, 62, 84, 88, 109; XXVI. 145, 154; XXVIII. 14; XXIX. 95, 96, 107, 127; XXX. 62, 194, 196, 225, 237, 272; XXXIII. 130; XXXV. 73, 150, 181, 185; XXXVII. 446; XXXVIII. 269. - 271, 306, 537; p. t. Z w yczaj e i. obrzędy doroczne pochodzenie obrz. XXVII. 161; w przepow. pogody, XVI. 83; pt. M e t e o r o log i a l u d o w a. wieczerza wigilijna, II. 87; III 174, 175; wigilia, II. 62, 63. 86, lal, 221223, 226, 336; IV. 304, 325, 420; V. 207, 274, 348, 349; XIV. 46 131 251; . , -- zamiana wody w wino, III. 144; ~.- wróżby wigilijne, IV. 421; V. 34~; - zabijanie świni, III. 385; - zakaz odwiedzin, V. 348. - zakaz szycia. V. 220; - zakopywanie krwi L 137. - zapewnianie zbioru grzyb., II. 20; - zawiera'nie umowy, IV. 138; - zloty czarow., V. 319; XXVII. 142. BożeranY,zwyczaje wielkopią1Jkowe. XXXI. 97. Boże tito, (gw.huc.), wełnianka, II. 160. Bożenie, przysięga. IV. 253. Bożeńka, (j. ros.), bozia. XXXIX.48. Boźik domowy, XXXIX. 430. Bożnica, XL 203; XIV. 213, 235, 314; XXVI. 134; XXVIII 46 51-53 55; XXIX. 103; XXX.' 235'; XXXI: 174; XXXVII. 171. Boży grób, wzory na pisanko IV. 213. Bożyć, dzielić, XVII. 239. Bożyszcza, bóstwa. XIV. 20. Bób, Vieia faba L., ochrona przed błyskawicą, XIII. 90. - ochrona przed gradem X 35,5, - pożywienie, IV. 276, 286; 153; x. 36; XII. 16, 296; XVII. 149; XXXV.68; -- święcenie przeciw robactwu. VIII. 363; XI. 387; V. ;. ;\ <. 0,0 ,~ l r - węzow, VII. 7. _. uprawa, VI. 55, 56; XII. 15; -. wiatrów, VII. 7, 10, 11, 28; XXVIII. 241; - wielkoruski, XXXII. 124; -- w gadce, VII. 65; - wody, VII. 6, 7, 19, 28; __ w kulcie zmarłych, XXVII. 136; - wojny, VII. 7. ..- w leczn. XIII. 221, 222; XVIII. -- zboża, X. 113. 183; XXX. 71. Bóg zapIać, podziękowanie. XX. 253. -- w przysłow., XIII. 151; XXV.77. Bógzapiać, kołnierz u kożucha. IX. -- w wierzeniach, XXXVIII. 251, 256; XVII. 73. _. w wigilię Trzech Króli, II. :L'±. Ból bioder, XXX. 49; .- w zwycz. i obrz. wigili.;nych, .X. - gardła, XI. 185; XII. 265; XXX. 156; XVIII. 200; XXIX. 96; 43; XXXII. 71; XXXIII. 81; Bóbr, starszy brat bobrów, VII. 3; -- głowy, II. 158, 221, 336; XI. 199, _.. w przysłowiu, XXIV. 93, 95, 96; 383; XIII. 220; XVIII. 197; XXI. -- zwierzę święte, VIII. 9; 122; XXX. 41, 43, 46, 57, 59; Bóg, etymologia, XVII. 239. - kiszek, XXX. 49; - bydła, X. 113; - oczu, III. 54; XXX. 54, 60; -- deszczu, VII. 28; X. 113; - reumatyczny, XI. 400; - drzew, X. 113; XXXII. 103, 124; - wewnętrzny, XIII. 21'f, 221, 222; - dwugłowy, XXXIII. 145; -- zębów, II. 155, 156; III. 54; V. 80; - Ea, (sumer), XXXVIII. 350; VI. 304; XL 383; 41, 55; XXXI. - grzmotu, VII. 9; X. 113; XIV. 48; 27; XXXIII. 81; XXXV. 62, 71; XXIX. 164; - żołądka, XXX. 41, 49, 55; XXXI. - kamienny, XXXII. 103, 159; 97. pt. Medycyna lud. - koni, krów, X. 113. Bóle oczy, roślina, Caltha palustris, _. losu, VII. 28; XIV. 107. pt. Roś l i n y w l e c z- najwyższy, XIV. 19, 37, 41; n i c t w i e. -' nieba, VII. 6, 7, la, 11, 19; X. 113; Bóniar, Nymphaea alba L., lilia - ognia, rp. Agni. VII. 6, 13, 14, 28; wodna. XIV. 107, 110. 113; XIV. 47; Bórwieki, porzeczki, Ribes ni grum ogrodów X. 113; L., XII. 264, - ojciec, XXVIII. 41; XXIX. 132; Bóstwa Algonl<inów, XXXII. 119, XXX. 84, 102, 105. 117. 120, 123, 126; pt. B ó s t w a. -' piekieł, XIV. 78; -- australijskie, VII. 5, 6; -' piorunu, VII. la, 18, 28; XIV. 70; - Azteków, XXXII. 121; -- pól, X. 113; -- bliżniacze p. bliżnięta. _. ryb, X. 113; chmur, ciemności, deszczu, burzy, - siedmiu zgłosek, XXXIV. 30; III. 5; XXXII.107, 124; XXXIV. 30; - słońca, VII. 16; -- chorób, XXXIV. 33; - śmierci, VII. 28; '- chtoniczne, XVI. 17; XXII. 8; -- światła i słońca. VII. 12; XXXII. 122. -- w legendzie, XIV. 48, 68, 69; __ dobre, VII. 26; XXXII. 130; _. w przysłowiu, VII. 29, 33, 40, 47; XXXIV. 30; IX. 48; XIII. 151, 152; �- domowe, XIV. 32, 39, 55, 56; drzew, XXII. 117, 118, 128; XXXIV. 16, 23; gockie, XXXIX. 350; -- greckie, XIV. 29; gromu, XXIX. 106; -. hodowli., XXXVII. 124; -- Hotentotów, XXXII. 122; Indian, VII. 5, 6; -. Indoeuropej-skie, XXII. 12; -. Irokezów, XXXII. 123; _. kamienne, XXXII. 128, 132; księżycowe, XXXII. 130, 131, 141, -. kutenajskie, XXXII. 123; - losu, XXIX. 164; - mądrości, XXXII. 125; - moc leczenia, XXXII. 125; - mordwińskie, XXXII. 122; - mroku, III. 5; - nagły wzrost, XXXII. 126, 129_ - niebios, VII. 29; XXII. 12; XXXII. 119; -. nowiu, XXXII. 101, 107; - oddziaływania na bóstwa, XI. 382. - ognia, XXXVII. 124; -- opiekuńcze, XIV. 73; -. osobiste, XXII. 3, 4; - - pełni, XXXII. 107; -. perskie, XXX. 120, 123; -.. płci m. i ż., XXXIV. 29, 33; - . płodności, XIV. 232; XXXIV. 105; - pogańskie, XIV. 39, 51; - polinezyjskie, VII. 6; - - prusko-litewskie, X. 112, 114; XXIII. 160; - rogate, XXXII. 118; -. rolnicze, VII. 18; - słowiańskie, VII. 329-331; XXVI. 141; XXIX. 180; XXXII. 123; - sumeryjskie, XXXII. 123; - śmierci, XXIX. 164; - światła, XXXIV. 22; - ugro-fińskie, XXXII. 122, 123: __ o __ o __ o B urodzaju, XXVI. 151; w postaci kobiety, XXXII. 122; walka z demonami, XXXII. 125; wegetatywne, XXII. 2; XXXII. 119; XXXIV. 2; wielogło.we, XXXIV. 29; wielorękie, XXXIV. 29; wodne, VII. 13; wojny, XIV. 205; złe, VII. 26; XXXIV. 30; zoomorficzne, XXXIV. 30; związek z ciemnością, XXXII. 130, 131; związek z łodzią, XXXII. 123; związek z morzem pierwotnym, XXXII. 130; związek z naczyniem, puharem, XXXII. 124; związek z podziemiem, XXXII. 130; związek z siecią, XXXII. 126. ó s t w a, pt. B ó g, p. Aataencik (ind. amer.); Abakamui (a.in.): Adonai (hebr.); Adonis (fenic.) ; Afrodyte (gr.); Ahuramazda pt. Ormuzd (ir.;) Ajgan (Tupi); Ajieke (lap.); Ajyy-to-joh (jakuc); At/ah (mahom.); At/araa-Agonior (jak.): Alt, Altus (rzym.); Alt Vater (niem.); Amagai (af!'.); Amon (egip.); Amynos (egi.p.); Anda.1 (;prus. lit.); Anra-Majni;!.! {ind.): Ares (gr.); Areskowe (irokez.); Artemida (gr.); Aryman (Jjers.); Asar (ind.); Asen (skand.); Asklepios (gr.); Asowie (germ.), Astharte; Asweny (skand.); Aswinowie (skand.); Atena (gr.); Atera, Ates (trac.) ; Austheja (lit.); Baal, Bal (fen.); Baba (sław.); Bachus (gr.); Baga (pers.); Bagan, Bogan (błr.); Baldur; Barzduki (lit.); Bel (bab.); (ass. Marduk).; Bella Penu (Chondowie) Bellator, Bet/phagor (fen.); Beledzis (trac.) ; Bes (egip.); bez; Bizon; Boda, Boeda; BoginipszcZół; Bogini drzew; Bogini 5 zmysłów; Bogini urodzaju; Boreasz (gr.); Borskayto (prus. lit.); Brahma (ind.); Brat bóstwa; Bura Pennu; Burbi Pennu; Bury (chand.); Capitolinus, Jowisz (rz.); Car-Słońce; Centeotl (meks.) ; Ceres (gr.); Cerokl (łat.); Chakekenapok (alg.); Chnufis, Kmef (egip.); Cho?'s (sław.); Ceza, Cisa, Ciza, Cyca, Cyza (sław,) p. Dziwo biole! Cu?'che, Curcho (prus. lit.); Cyca, Cyza (sław.); Czarnobóg (sław.); Czernobog (sław.); Dabóg, Dadźbóg, Dajbóg (sław.); Demeter (gr.); deszczu; Dewa (ind.); Dewana (sław.); Dewiń usziń (łot.); Diana (gr.); Dionizos (gr.); Dis; Dioskury (gr.); Divirikis, Divcriks (prus. lit.); Donar (ger.); Durgo, Durga (ind.); Dyauspiter; Dyonizos (gr.); Dzedzylela (sław); Dziad Lel (sław.); Dziedza (sław.); pziedziela, Dziedzielela (sław.); Dziedzylila, Dziewa (sław.); Dziewana (sław.); Dzidzy lela (sław.); Dzydzieleleja (sław.); Dźirong (dajac.) ; Ea (sum); Ekadżatii (ind.); Eleutherios Zeus (gr.); Eliasz prorok; Enlil - Marduk (sum.); Enzu (sum.); Eol (gr.); Esrel (hebr.) ; Fanes (gr.); FiOrgajn (skand.); Frikka (skand.); Fro (germ.); Frouwa (germ.); Gaia (rz.); Gama-Gorib (hot.); Garovitus, Jarowitus (sław.) Gćinsefuss (germ.); Geb (egips.); (ind.); GOl'S, Ghenta (prus.); Gorcha. Gorka' (prus.); Gospod;; Grandis mater (rz.); Grom (sław.); Gross, Grossvater (germ.); grzmotu; Gurcha (prus.); Hadad Rimm6n (Adonis) (fen.); Hamman (ind.); Hanumant (ind.); Harovitus, Jarowit (sław.); Hatthi (ind.); He (ind'>; H efaistos (gr.); Heitsi-eibib {haU; Helios (gr.); Hera (gr.); Hermes (gl'.); Herr (germ.); Hesiri (egips.); p. Ozyrys; Hikuleo (Tonga); Hina; Hipopotam; Hoenir (skand.), Holda (germ.); Huahine (polin.); Huaka (ind.); Huehueteotl (aztec.); Hoekuwu (arauk); Huiciloposztli (azt.); Hulka Dewi (ind.); Hum (ind.); Hunaphu (Quiche); Hygea (gr.); Imperato?' (rz.); Ioo-ai (hebr.) ; Indra (ind.); Ista?' (asy!'.); Iswafibratte (Swaybrato); Isztal' (bab.); Izis, Izys, Izyda (egip.); Jahwe (hebr.); Jama (ind.); Jang (dajac.); (rz.); Jar Chars Jankupong; Jarowit (sław.); (sław.); (sław.); Jassen Janus' Jarko (sław.); Jariło, Jaryło (sław.); Jasza, Jaszen, Jaszon (sław.); Jech, Jele, Jesse, (sław.); Jesza (sław.); Jork, Jorka, Jarko (lit. prus.); Jors (lit. prus.); Jouskeha (hl·~lJń.); Jowisz (rz.); Jordh (germ.); Juma (ugl'. fiń.); Junona (rz.); Jupitel' (rz.); Kabinokka (algonk.); Kame (Bakairi); Kami (jap.); Karewitus (sław.); Karttikeje (st. ind.); Kason (Chason) (sław.); Kastol' i Poluks (rz.); Katekuil (ind. amer.); Kauki (lit.); Kama (ind.); Keb (egip.); Kiedkie jubmet. (lap.); Kivimal (est.); Kmef (egip.); Keremet; Keri; Kob; Korg (prus.); Korko �51:' 59 (prus.); (słow.); (;prus.); Kostrub (gr.); krokodyl; Kronos (gr.); Ksenios (gr.); księżyc (algon.); Ksiutheukli (aztec.) Ksiuhtesutli (meks.) ; Kubera (ind.); Kurche (pr. lit.); Kurk (prus. lit.); Kurkas, Kurke, Kurko (prus. lit.); Kutki (kamer.); Ky.bela, Cybela, (gr.); Lahmu (bab.); Laima (łot.); Lal' familiaris (rz.); Lel, Lelej, Leles (słow.); Leli (słow.); Ligo (łot.); Lodhur -(skand.); Lucina (łac.); Łado Ładci (słow.); Mactcinge, Mactcingein (ind. am.); Magnus pater (rz.); Mahiidewi (ind.); Mahnika (polin.); Maja (ind.); Makunaima {j. Makusi); Manasa (ind.); Marang Buru (ind. am.); Marduk (sum.); Mari (ind.); Marimai (ind.); Mars (rz.); Marza, Marzana (słow.); Mectli (meks.), Medinis (lit.); Miktlauteukli (azt.); Milita Minerwa (rz.); Moloch (fen.); Moszel (łot.); mroku p. Aswinowie, Mudżekindis (algonk.) ; Muora jubmel. (lap.); Nambadżan<li Nanabosho (algonk.); Natrimp (prus. lit.); Neptun (rz.); Neregal; Nieba; Niega (słow.); Niga, Nija (slow.); Ni/wla (słow.); Niola (slow.); Nikephoros (gr.); Niszke (moraw.); Noslola (słow.); NumiTarom (fin.); Num (samoj); Nusku, Nuszka (bab. sum.); Nya, Nyja (słow.); Nyola (słow.); Odin, Odhin (skan.); Ofanu (polin.); Ogień (algon.) ; Ojciec wielki (słow.); Okkopirnus (prus. lit.); 010run (zulus.); Ormuzd (pers.); Oro (polin.); Osirys (eg~.); Ostrorogi, p. Agni; Ozyrys (egips.); Pallas Atene (gr.); Pan (gr.); PańKors czika Tiamat Kotito ta galoa (sum.); Tane (polin.); Tan(Tonga.); Tapa (dajac.); Tara (ind.); Tarom; Tarenjawagon (ind. am.); Tari, Pennu (Chondowie); Tawiskala (irok); Tawiskarom }(irok.) ;Teharonhiawagon (irok.); Tenabi (daj.); Tepen Kutzu matz (Quiche); Tetyda (gr.); Tezcatlipoca (azt.); Thor (skand.); Thrymre Thunauer (germ.); Tien (chiń.); Tiermes (lap.); Tii (polin.); Tiklis (lit.); Tius (germ.); Tlalok (azt.); Tleps, (czerk.); Tonatiuh (meks.); T01', Tool' (lap.) (czuw.); Toara, Tooru, Toru (est.) (czuw.); Torem, (ind.); Parnasiabari; Perch(germ.); Perko, Perunko, Perkun, Perun (lit.); Persefona (gr.); Phre Pikole (germ.); Prawa. Pikol, (lit.); Piorun, Pirkunus; Pluto (rz.); Pogoda (słow.); Pogwizd (słow.); Poklis, Poklys; Poklus (słow.); Polel, Polelum (słow.); Pradżapati (ind.); Pripegala (słow.); Przypiekala (słow.); Prawa, Prawe I(słow.)'; Priapus. Pryap (gr.); Puskajtis (lit.); Quetzalcouath (azt.); Radigost (słow.); Radegost (słow.); Radogost (.słow.); Rahab (hebr.) ;Rajtubuow (polin.); Rama (ind.); Raskosz (słow.); Redigost (słow.); Rod, Rada (słow.); Rodzana, Rodzanica (słow.); rogate (fin.); Rojenice (słow.); Rosskas, Roszkas, Rozkosz (słow.); Rożanica, Rożdenica (slow); Rugian (słow.); Rugiewit (słow.); Ryż (algonk.) ; Saraswati (ind.); Saturn (rz.); Saweasiulo (samoan.); Saxnote (germ.); Sqdzice, Sqdzenice (słow.); Schneinbrato (prus.); Seb (egip.); Seti (egip.); Sędziczki (slow.); Sin (babil.) ; Singbong (bóstwo Santalów); Sitald (ind.); Siwa, Sziwa (ind.); Skanda (ind.); Słońce (algonk.) ; Sojenice, Sujenice (słow.); Stribóg (słow.); Sudicky, Sudiczke, Sudice, Torum, Sudjenice (słow.); Surja (ind.); Suvja (ind.); Sużdenci (błgr.); Swantewid; Swaróg, Swarożyc (słow.); Swaybratto (prus.lit.); Siwa (ind.); Szamasz (bab.); Szango (Jombów); Szawandasi (algonk); Światowid (słow.); Świstun (slow.); Sitala (ind.); Taar, Taara (est.); Taaroa (polin.); Tahiti (polin.); Tairi (polin.); Tairibu (polin.); Tamat, I .~ • Turum (ost.); Toru (botok'.); Tryglów. Trzyglów (słow.); Tsuikoab (hot.); Tupan (Tupi); Turklys (prus.); Typhon (egips.); Tyr (germ.); Ukko, Uku (fin.); Usiry; Ut; Vanen; Vel es (słow.); Vucub; Wabun (algon.) Wadzawaraki (ind.); Wadzarapani (ind.); Wadźra hara (ind.); Wadźra sattwa (ind.); Warrugara (austr.); Warschayto (prus.); Weles, Welos (słow.); Wenera (rz.); Weromatautora (polin.); Weljes (słow.); Wielka matka (słow.); Wielki Manitu (algon.) ; Wielki Gęgala (egip.); wiosna (Jarilo), (sław.); Wirudhaka (ind.); Wisznu (ind.); władca wiosny (Jarowit) (słow.); Wodan (germ.); Wolos (sław.); Wotan (skand.); Wszechświecący; Wszechwiedzący; Wurszayto (prus. lit.); Zamolxys (trac.); Zaratustra, (irań.); Zefir (gr.); Zeus, Zews (gr.); Ziemia (alg.); Ziemiennik (słow.); Ziza, Zieza, Zizilia (sław.); Ziu (germ.); Zoroaster. Żiwa, Zywa, Żywia (słow.); Xunxu- naxpu, XurakM'i. (Quiche); Yau- (ind. am.); B ó s t wab l i ź n i a c z e: Agni, Indra, Aświnowie (ind.); Chakekenapok; Hunahpu; Kame (Bakairi); Kastor i Poluks; Keri; Lel i kiicikam Polel; Nergal; Szamasz Isztar; Xhalanque; B ó s t w a, deszczu i wody; Marang Buru (beng.). B ó s t w a k s i ę ż y c a, Aataencik; Au; Amm; Jadu; Aświnowie; Bliźnięta; Jahwe. Bóstwa ognia, piorunu; kamui; Agni; Ahuramazda; muzd; Katekuil; Mahnika B ó s t was łań Ormuzd, c a, Ozyrys; Bella-Pennu; Abu01'- (polin.) Ahuramazda, Apollo; Ates; Bura-Pennu; Car- slońce. Bolendcy (dial. alem.), bolesny. XI. 364. krótkogłowość. XXI. 240, 241 B r a c i a, brat biały ciemny. XXXII 110; pt. M i t y. ~ bliżniacy, ·XXXII. 82, 87-89, 105, 108, 112, 113, 121-123; - cechowi, (dok), XXXII. 70, 71; - duchowni, XXXI. 21; - wrogowie bóstwa, XXII. 89; - kaczki, XXXII. 110; - przeciwnicy, XXXII. 92; - stalowi, (dok), XXXII. 67, 72; - totemiczni, III. 372; - w bajce, XXXI. 134; XI. 376; - w zwyczajach weselnych XI. 413; - z jednej matki, XXXIX 186. Bracina, bratowa. XIV. 93. Bractwa, I. 236; XI. 74; XVI. 107; pt. P ok r e w ie ń s t w o f i kc Y j n e. Brachicefalia, �()O - cerkiewne, XVIII. 209; XXXIII. 127; - kawalerskie św. Mikołaja, XXXIII. 126-135; ~ muzyków, XXX. 234; - pernbockie, III. 137; - różańcowe, XXXI. 90; - rybackie św. Barbary, XVIII. 135; - św. Antoniego, XXXII. 76, 68; - św. Barbary, X. 6; XXI. 156; XXXII. 67-69; 71-76; - żywieckie, XXXI. 80. Bractwo 'polne, fratres arva!es, XIII. 91. Brać, biorę, biernia, ber. XIX. 5. zbor, ubiór, p. na niwata, (j. błgr.), zostawianie niezżętej garści zboża. X. 468. Bradzinis, (j. lit.), ·brodzień. XXXII. 25. pt. R y b o łów s t w o. Braha, wywar gorzałczany do karmienia krów. XIV. 107. Brahma, (j. sanskr.), bós-two VII. 6. Bmhmariikszasu, (j. sanskr.), duch zabitego bramina, XXXIV. 35. Brahmasamandh, (j. sanksr.), duch bramina. XXXIV. 36. Brahmani, bramini, XIII. 260; XXXIV.35. Braj, (gw. hue.), stępor do robienia bryndzy. XXXV. 97. Brajer, wypalacz węgla, p. uh!arz, XXXI. 85. Brama, II. 76; XIV. 43, 107, 293, 356, 360,364; XVI. 330, 365; XXIX. 129; - gry i zabawy. XXXIII. l; - kultowa, XXXVI. 108; - piekielna, XXXI. 108; - słońca w Tihuanacu, XVIII. 234; - wysoka, XXXIX. 435; - wzory pisanek, IV. 212; -- z daszkami, XXXIV. 143. 144; - z pali. XXXIX. 186. Brada z gruszek. II. 128. (j. węg.), naczynie pierścieniowe. XXXIV. 84. Brewider, bez wątpienia. VI. 42. Brendza, Bramani, bramini, I. 132-134, 233: VII. 16; XXXIV. 8, 11, 16, 17. 20, 22. Bramanizm, braminizm, VI. 118: XXXIV. 22, 28, 45; XXXVI. 149; Bramka, ubiór głowy. XXVIII. 18. Bramy, motyw haftu. XXIV. 137. Brandsztych, małe kawałki bursztynu, XXXIX. 415. Brandu!a, piecyk do pieczenia. X. 37. Bransolety, XXXIX. 370. Brat bez grijeha, (j. serb.), pobratym. p. bliźniak, XVII. 262 pt. P o k r ew i e ń s t w o f i k c Y j n e. -. lel, (j. sław.), stryj. XIV. 59; - matki, jego rola w rodzinie macierzystej. p. awank1!lat. XXXIX. 55; - p. młodej, IX. 40; XVIII. 146;. - słońca, wielki kapłan, VII. 15. - w pieśni, IX. 323; XV. 44; -. w przysłowiu. XVII. 166. - wróg bóstwa, XXXII. 89, 92. Bratczyk, (gw. hue.), bratek, kąpiel w odwarze. XIII. 219, 222. Bratek, Viola arvensis, XIII. 219. 222; XXIII. 241. pt. Roś l i n v w l e c z n i c t w i e. . Brathair, (j. irl.), brat brat zakonny XVII. 263. ' •. Bratobójstwo kainowe, XIX. 63. Bratowa, p. bracina, II. 299. pt. P r awo l udo w e. Bratwa, dratwa. V. 63. Brausztejn, XI.196.G a l' n c a r s t w o Brazowec; bagno zwyczajne, Ledum palustre, w leczn. XVIII. 191. Braźne płótno, zdatne do cedzenia XIV. 107. Braźny, wywar z brahy. XIV. 107. Brąz, XXXI. 68. Brązowe groty, XVII. 175. Bretzel :'3rezelia, .;.: , t. brezylia, bredzy/ia, bron- brazylia. IV. 215, 216; XVII. 33. pt. B a rwniki. Bri de jdesz! (gw. huc.), nawoływanie na owce. XXXV. 136. Bridzula, (gw. h~IC.), nazwa owiec. XXXV. 134. Brimka, (gw. hue.), furta. V. 152. Brirda, (j. marok.), naczynie pierścieniowate. XXXIV. 91. Briza media, p. Matki Boskiej łzy. Bra, p. ber, proso, IX. 357. Broda, (gw. flis.), przód okrętu. XX. 57. Broda, zarost, XXVII. 70; - obcinanie, XXXIII. 113; - w przysłowiu, IX. 51; - zboże zostawione po żniwach na polu. p. bruda. XX. 160; XXII. 8. Brodacz w anegdocie, XXXI. 130. Brodawka, przewiązywanie włosieniem. XI. 385; XVIII. 190; XXX. 45. Brodawki, XIII. 116; XVIII. 180; Brodawnik, mlecz świński, Ta raxacum officinale, XXXI. 97. 'pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Brodę Welesowi zawinąć, XIV. 222. Brodnik, XXIX. 126; XXXI. 3; XXXViII L 230~ pt. R Y b 0łów s t w o. Brodnik na giegniach, sieć. XXIX. 126; XXXI. 3; XXXVIII. 230. - na kulach, sieć. XXIX. 126. Brodzień, sieć, XXXII. 25; XXXVIII. 230; - na płozach, XXX!I. 28; - z matnią XXXII. 25, 28. .zelia, ,t polewka ku!acs, brązlia, bryze/ina, Brag, (j. ;prasł.), łaźnia. XVII. \ 79. weselne, II. 2ii8. Brojiti zvezde, (j. serb.), liczyć gwiazdy, zabawa, V. 138. Brokat, XXXVIII. 359. Brokatella, XXIX. 184. Bromniaki, gwoździe. VI. 291. Bromus, gatunek prosa. XX. 319. Brona, II. 224; III. 11; V. 104; IX. 200; XII. 295; 299; XIV. 127. XX. 183; XXVI. 98; XXIX. 167; XXXI. 3; XXXVII. 346; pt. N ar z ę d z i a l' o l n i c z e. - beleczkowa, XXX. 231; - deskowa, deszczułkowa, XXX. 230, 231; XXXIV. 184; - drewniana, XXXIV. 184; - grabiowa, XXX. 230; - jako instrument muzyczny na Łysej Górze, XXVII. 70, 139; - jako ochrona przed czarami, XXIX. 122; - płotkowa, XXX. 231; - przewrócona, VI. 65; _. św. Izydora, konstelacja Tarcza Sobieskiego. L 172; pt. A s t l' 0nomia ludowa. - w przysłowiu. IX. 51; - w zagadce. XV. 104; XVII. 81. - w zwycz. świąt. XXXVIII. 269; - z gałęzi, XXXIX. 204, 294; - żelazna, XXXIII. 114; XXXIV. 184 Broń, X. 88, 91; XII, 295; XIV. 40: XVI. 128; XVII. 170; XXX. 213; XXXI.5, .145; XXXIV. 274; XXXIX. 145; - palna, XXI, 45, 49, 51, 55; XXXV. 85; - z brązu, XVII. 171. B roń. p. ajbalty, ajbolty, bełt, berdysz, bułat, buława, bumerang. bunkosz, ciupaga, czekan, dzida, fuzja, fuzyja, fuzyjka, gnyp, Brogi, jedzenie �62 grot, kij, kirri, kołczan, kostur, kozik, kusza, lanca, laska, łuk, maczuga, miecz, młot, muszkiet nóż, obuszek, oszczep, pała, pałka, pałasz, palyga, pistolet, proca, rusznica, samopał, siekiera, sojula, (maczuga), stosur, strzała, strzelba, sulica, szabla, tarcza, toporek, wałaszka, włócznia, zbroja. Browar, VI. 386, 388; VIII. 263; XIII. 66; XXVI. 15; XXVIII. 221; XXX. 203; XXXIII. 221 XXXIV. 164, 166; - (gw. złodz.), piwo, VII. 277; - dobczycki, XXXIV. 159; - szleszowski, XXXIV. 161; - w przysłowiu, XVI. 97. Brożyny, słupy LI brogu. XXXIX. 309. Bród, brodzić. XIX. 8. Bródka, sieć. XXXI. 38, 40. Bróg, p. szkondla, IX. 256, 275; XVI. 369; XVII. 179; XVIII. 2; XX. 49, 55, 65; XXIV. 87; XXVIII. 147, 164, 165; XXXIX. 309; pt. ,p r z ec h o w y wan i e p o ż y w i e n i a. - jako miara, XXVIII. 147, 164, 165; - w przysłowiu, XXXIX. 309. Brrś! odpędzanie owiec. II. 130. Bruclik, gorset. XXXVI. 232, 235; XXXVIII. 441, Brukiew, p. kwak, karpieL XIV. 399. XVIII. 219. (j. łac.), obrzędy rzymskie. II. 94; XX. 178. Brusek, kapelusz lachowski. XXXVI. 274. Bruski, owcze sery. VIII. 44. Brusy, grube belki. XXX. 33. Brusznica, p. bibrówka, gogodze. Bruś do ostrzenia kosy. XXXV. 87. BrumaLia, BruśLok, kamizelka męska. Brzanka, ryba. XXVIII. 216. Brząkadła, XXXVII. 85. XXXVI. 260. p. brzeczka, Lemieszka ,brenpolewka z gruszek. II. 128; - kasza rzadka, XX. 319; - kukurydziana, XVI. 134; - w przysłowiu, VII. 34. - z mąki owsianej, XVIII. 72; - z prosa, XVI. 134. Bryl, (gw. druc.), :Żyd. XXXVII. 210. Brylantowanie bursztynu, XXXIX. 378. Bryła kamienna, strach. XVIII. 175. Brymbulec, kulki mosiężne. III. 252. Bryndusit (gw. hue.), nazwa' krów. XXXV. 13'5. Bryndza, ser owczy, bruski. V. 60, 124, 153, 154; VI. 353, 354; VIII. 44; IX. 256, 257; XII. 17, 31; XX. 42, 51; XXVIII. 216; XXXIV. 162; XXXV. 89, 91, 92, 119, 123, 124, 129, 131, 144, 151, 152. Bryndzownia, XXXV. 92. Bryndzóla, (gw. hue.), nazwa krów. XXXV. 135. Bryndzyty bryndzu, (gw. hue.), robić bryndzę. XXXV. 91. Bryś, pies, VIII. 179. Brytwań, brytwana. II. 131; XIII. 252. Bryza, ubiór kobiecy. XXVIII. 21. Bryzieha, odzież, XXXVIII. 360. Brzana, dziewczyna. XIV. 294; - ryba muracna. XIV. 294; XVIII. 62; XXXI. 36. Bryja, dza. bryja, polewka, XX. 67, 95. (gw. kasz.), brzeg płótna, XXVIII. 36. Brzeg ostry, (gw. flis.), bardzo wysoki. xx. 57. - plaski, (gw. flis.), brzeg niski. XX. 57. - rzeki, III. 55. Brzekinia, grusza .xXXVIII. 319. Brzemienność, p. ciąża. III 58; XIII. 220. Brzeczka, rondel. IV. 174. Brwi wołu, jako pędzel do malowania skrzyń. XXX. 153. Brwia, brew. XIV. 107. Bryczka, II. 270; III. 212; XXXVIII. 231. Brutfan, Brzedz, .~ Brzezata, Brzezawa, Brzeziasta, nazwa krów. XXI. 57, 205. Brzezina, brzoza młoda. w lecznictwie, święcona. XXX.44 BrzezuLa, nazwa krów. XXI. 57. Brzost, p. brzóst, berest, XIX. 8. Brzoza, BetuLa aLba L., BetuLa verrucosa L., BetuLa obscura Kot. p. bereza, na, bazie, - I .~ - berezyna, beśnia, bezi- jako barwnik do pisanek. IV. 215. biała, II. 196; XVIII. 165; XX.300. budulec, XXXIX. 287; cmentarna, XXXV. 63; czarna, Betula obscura. XXXV. 62; drzewo szczęśliwe, XIII. 123, 124; drzewo użytkowe, XXXV. 63; drzewo w magii, XVI. 125; gałązki, kora z gałązek, XIII. 31; omiatanie mogiły, X XIV. 21; .przy wypędzaniu bydła na paszę, XXXV.61; w lecznictwie, XII. 267; XVI. 3; zatykanie za stragacz, XXXV. 60; pt. M a g ia. znaczenie profilakt. XXXV. 61; Gryżyńska, VI. 115, 340; XIII. 162; XXXV. 63; - kąpiel noworodka, XXXV. 63; kij brzozowy w magii, XXXI. 96; 'l" kora, nakrycie głowy, III. 214; pędzenie dziegciu, I. 56; pokarm, XXXV. 60. pt. P o t l' aw y g ł o d o w e. w lecznictwie, VI. 159; XXXV. 62: - liście, jako barwnik, IV. 215; - majenie domów. XXXV. 61; _. majenie lnu i konopi, XXXV. 61; -. miotła, VII. 186; - młoda, p. brzezina, IV. 177; - na spirytusie, XXX. 44; - nazwa, XXXV. 60; - odwar w leczn., XXXV. 63; - okadzanie, XXXV. 63. - olejek z brzozy, XXXV. 62; - pączki w lecznictwie, XXVII. 136; XXXV. 61-63; - produkty, XXXV. 60; - rózga, bicie dzieci. XXIII. 134; XXXV.63; - rózga w magii, XXXV. 61; sok, napój, p. uskola. V. 62; XII. 266; XXVII. 138; XXX. 44; XXXV. 60; pt. Z b i e r a c t \v O. - spróchniała, p. czer, czyr. - w grach i zabawach, XXXIII. 11;. -. w lecznictwie, XXVII. 136; - w legendzie, XXXIII. 151; w obrzędach narodzin, VI. 127; - w obrzędach wiosennych, XXXIII. 11; )XXXV. 61; - w opowieści, XXXV. 63; -, w podaniu, VIII. 253; - w przesądach, XXVII. 136; - w wiankach święc., XXXV. 63; W zwycz. gregoriańskich, IV. 177~ - węgiel w med. lud., XXXV. 61; Brzóst, brzost, kora brzozowa, XIV. 107; ULmus, pączki. II. 161; XIX. 8; -t -t �65 Brzuch, XI. 397, 398; XIV. 308; XXX. 45; - w przysłowiu. VII. 34; Brzytew, II. 334; VIII. 193; IX. 362; XI. 377; XXXIV. 163; - w lecznictwie, X. 396; - w wierzeniach, II. 334. Brzyzek, pagórek. XVI. 94. Brzyzówka, adz.ież, XXXVIII. 360. Buba, (gw. dziec.), krowa. III. 165, 166. Bubaczka, bolak. XVIII. 180. Bubennik, (j. czes.), bębennica, grający na bębnie. XIII. 150. Bucak, czterocentówka, V. 63; XIV. 291, 293. Buch, Ci, hot.), roślinny puder. XXXVII. 84, 85; XXXVIII. 58. Bucha, długa sukmana. XIV. 108. Buchać, bić, IV. 307. Buchnąć, uderzyć. III. 139; XVI. 85. Buchta, bułka. II. 129; XV.II. 134; XVIII. 217. Buciki, p. obuwie, XXXVIII. 270. Bucina, buczyna. XXXI. 77. Bucz. XXIX. 126. pt. R y b a ł ó wstwo. Bucza, buczius, (j li1.), XXXII. 28 Buczanka, w ryboł., XXXI. 3. Buczka, (gw. hue.), nazwa owiec. XXXV. 1334. Buczy; suk, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 212. Buczyna, bucyna, II. 69, 346. Bud, budzić. XIX. 9. Buda" dom mieszkalny. XVI. 108; pt. B u d y n k i m i e s z k a l n e - (gw. flis.), domek na galarze, X. • 454; XXXIX. 322; - psia w pniu drzewa, XXXIX. 452; - spiczasta, szałas. XXXVII. 280. - stragan, II. 268. • budasz, cieśla. XVII. 79; XXX.78. Buddyści, VII. 40; XVII. 18; XXXIV. 31. Budarz, Buddyzm, VI. 118; XI. 103; XV. 146, 147; XXXIV. 13, 14, 21, 22, 28; XXXV. 186; XXXVI. 143, 149; XXXVII. 359; XXXVIII. 415. Budha, Budda, Gautama SakiaMuni . .I. 236; IV. 219; XI. 336; XV. 206; XVI. 38; XXV. 39; XXVI. 116; XXX. 141; XXXII. 102; XXXIV. 22, 28; XXXVIII. 345 Bud;aha, australijski, zły duch. VI. 15. pt. D e m a n y s z k a d l i we. Budka pasterska, XXXI. 6. - ptasznicza, XXXIX. 293. Budowa domu, zwyczaje. V. 347; XXX. 251; XXXVII. 89-91. pt. Z w y c za j e i a b r z ę d y b ud ow l a n e. Budowa zdania w języku buszmeńskim, XXXVIII. 63, 67. Budowanie mostu, gry i zabawy. XXXIII. 6. Budowle kwadratowe, XXXIX. 285; - naziemne, XXXIX. 264, 284, 287; - palowe, XXXIX. 282, 283; - plecionkowo-słupowe. XXXIX. 277; - prostokątne, XXXIX. 285; - słupowe, XXXIX. 286; - trapezowate, XXXIX. 285, 286; - zrębowe, XXXIX. 286; Budownictwo, XI. 414; XXXIX. 106. 466; - bałkańskie. XXXVII. 227; - barokowe, XXIX. 166; - bojkowskie, XXIX. 166; - czeskie,. II. 77; - drzewne, VI. 175; IX. 285; X. 127, 351. 470, 471; XXXI. 10; -. --- .,' 'r, l -, -< -. -' - ! egipskie, XIII. 208, 268; etruskie, XXIX. 129; fińskie, XXXVII. 441; gospodarskie, XXXIV. 143, 144; góralskie, XVII. 148; XXXI. 68; XXXVII. 350; huculskie, XXI. 45; kamienne, IX. 285, 286; XXXV. 183; karaiokie, XXVII. 137; kaszubskie, XV. 155; kościelne, XXIX. 166; XXXIII. 147; krakowskie, XVIII. 2, 4; kultury czasz lejowatych, XXXIX. 2,59; kurpiowskie, XXXVII. 414; lubelskie, XXXVII. 472; ludowe, II. 33, 34, 76; X. 238, 308-316, 352, 353, 430-433; XIV. 355; XVI. 330; XVII. 2; XVIII. l, 13; XXI. 51, 54, 270; XXII. 31; XXIII. 38, 43-49, 153, 154, 162; XXV. 107; XXVI. 98, 104; XXVII. 141; XXVIII. 109; XXIX. 118, 127, 131, 156; XXX. 4, 215, 225, 242, 272; XXXI. 4, 6, 145; XXXIII. 83; XXXIV. 186, 271, 283; XXXV. 18, 36, 174; XXXVII. 225, 351, 407. 420,. 450; XXXVIII. 217, 218, 459, 579; łemkowskie, XXXIII. 92, 98, 108; mieszkalne, XXXIX. 259, 260, 284; murowane, IX. 285, 286; XVIII. 2; nadziemne, XXXVIII, 330; neolityczne, XXXIX. 266; niemieokie, XXXVII. 228; norweskie, XXXV. 169-171; opoczyńskie. XXVI. 145; orawskie, XXXIX. 433; !palowe, I. 11; XVIII. 2, 3; XXI. 89; XXIX. 129; Lud -- Tom XL -. -. --. -.: -. - perskie, XXIII. 47; pierwotne, XXIII. 45; podhalańskie, VI, 393; X. 324; podziemne, XXXVII. 102, 103; polskie, X. 126; XIII. 342, 343; XXXVII. 448; przedhistoryczne, XXXIX. 266; przysłupowo-węgłowe, XXXIX. 453; rosyjskie, XXVI. 91; sakralne, XXXVII. 414; ~,~owiańskie,. II. 77; słupowe, XVIII. l, 2, 11; XXVI. 102; słu:powo~palowe, XVIII. 3; socjalistyczne, XXXIX. 628; syberyjskie, XXIII. 47; syryjskie, XXIII. 47; szałaśne, XXVIII. 109; w epoce brązu, XXXIX. 262; wiejskie, XXXIX. 228, 230-250. wielkopolskie, XXXVII. 240; zabytkowe, XXXVII. 456; zakopiańskie, X. 463-466; zLemiankowe, XXXVIII. 330; Budownictwo, p. dom mieszkalny, dach, budulec, budynki mieszkalne, gospodarcze, ziemianka, babak, balkonik, banty, bonty, cerkiew, chałupa, chata, choromy, chorony, czopy, drzwi, dymnik, ferkLadonki, felc, ferfLedon ki fundamenty, furta, futrena, futryny, galeria, gałąź, -ganeczek, ganek, ganki, gara. gietunki, glina, glowace, góra (strych), grida, gwóźdź, gzyms, hryda, kapa nad piecem, huźwa (świerkowe zawiasy), kapa nad piecem, kapliczki, klucz drewniany, knagi, kołki, komin, koszyczek, kościół drewniany, lo cap, ocap, na biegonach, na �czop, na kryty rybi czop, na obłap, ogon, na słup, zamek, na zqb, na lepa, nalepa, na węgieł, zqbkach, oberlik, na na no- ocapy, ocza- oczep, odlewa, odrzwia, okienko. okiennice, okno, okrenty, otwory, palafity, palenisko, palówka, pecki, peki, piętnary, pitnary, plewa z gliną, podcienia, podsienia, podgródka, podi, podłoga, podmurówka, poduszerik, podwaliny, podprzybitpienie, odźwierek, ka, podsiębitka, nia, polenie, pogródka, polepa, poled- połowaja (plewa), powała, pódrja, półsoszki szczytowe, priczyna (podcienie), prypicz (przypiecek), przycieś, przyłap, przypiecek, przyzba, pułap, radnice, rososzki, rygle, ryglówka, rysie, sień, sklep, skrzynka okienna slegi, słup, słup6wka, (piec), sosrqb, sosręb, spidki, spodek, spojenie belek, stela, stolarski węgiel, stragarz, stryszek, strzecha, sufit, sumiec, sumcak, sumci, sumikówka, susznia, szałasy, szpangi, szwela, teble, tok gliniany, tragarze, tram, trzon pieCel, uszaki, vyska, węgieł, węgłówka, wieńcówka, worota, worynie wowky, wygLqdy, nica, wypust, występ, wyżka, wyłaźwyszka, zagroda, zakosy, zamek drewniany, zamsze, zapiecek, zcisufnica, ziemianka, zrąb. Budrycz, biedrzeniec, II. 157; Budulec, p.bale, barty, belek, belka, brzoza, buk, cegła, darnina, dąb, deski, dębina, glina jasion, jesion, jodła, kamień, kukuzakośniki, zagata, rydza, sosna. lód, łodygi kukurydzy, Budynek, szynk. V. 353. B u d y n k i g o s p o d a l' c z e, XXXVII. 19:3, 195, 196; XXXIX, 236, 273. - chlew, chlewik, chyżka, drewutnia, gaca, gęśniki, gruba (piwnica), gumno, humno (stodoła), kamyk (chlew), klecia, kleć, kolesznia, komórka, komirka, kub, kurnik, Lamus, obora, odryna, owczarnia, pelewen, plewnik, popoLija (piwnica), powieć, powie tka, pribok, przypust, stajnia, stodoła, ściobka, kubik, śpichlisz, kuca, kucza, świrno, świronek, (gw. hue.), płótno do odcedzania budzu. XVII. 145. Buenec, (j. błgr.), zabawa ludowa. XXV. 120. Bufonites, echenit, belemnit. XXXVII. 297. Bug, boug, boga, (j. germ.), -obrączka, obrącz. XVII. 73. Buga, (j. tur.), byk. XVII. 72. Bugaj, (dok.), gaj. XVII. 73; - nazwa miejscowości nad wodami. XVII. 72-74. Bugzaplut, kołnierz u sukmany. XVII. 73. Buhaj, byk XVII. 72; XXXIV. 176; - postać ducha. XII. 93. Buiana, (dok.), nazwa krów. XXI. 57. Buk, Fagus siLvatica, I. 111, 113; II. 69; III. 239; XIV. 153. 332; XXVIII. 241; XXXIV. 52, 57; XXXV. 64; pt. Drzewa leśne. - klocki, VIII. 344; - liście, owoce, popiół w lecznictwie. XXXV. 65; - liście, pożywienie, XXXV. 64; Pt. P o t r a w y g ł o d o w e. - przepowiednia pogody, zbiorów, XXXV. 64, 65; - w bajce, VI. 265; XI. 331. - w magii, dziura w pniu. XVIII. 180. - w magii, miłosnej, XXXV. 65. - w mitach, XXXII. 117; - w pieśni, XI. 46; XXXV. 49. Bukata, (gw. hue.), kawałek. VII. 260. Buki szczypać, zabawa, XIII. 308. Bukiet, nazwa psów. III. 45. Bukiet, ozdoba kawalerskiego kapelusza. XXXI. 77. Bukietnik, flakon. XXIX. 87, 90. Bukiety, II. 237, 268; XXXI. 77, 78; XXXVI. 267; Budzowiacz, I .1 ł t! rr 1 ,ł I telet- nik, wozownia. B u d y n k i m i e s z k a l h e, XXXIX. 237, 279. p. ataul, bacówka, balagan, besidki, bodnarka, buda, budka pasterska, chalpa, chałupa, chata, choromy, chorony, chyża, dom, dwór, dżije, fanza, gulema, itiań, izba, jednoizbówka, jata (namiot), jurta, kalyman, kqcina, (kucza), koleba, koliba, kołyba, kureń (kurzeń), kystawa, lepianka, piekarnia dymna, pontok, półziemianki, prychuta, soba, szałas, świetlica, urasa, wigwamy, zawatra, ziemianka, zimarka, zymarka, żije. Budz, (gw. hue.), ser owczy. XIII. 116, 207, 241; XVII. 144-146; XXXV. 91, 95, 106, 110, 131, 132. Budzenie bydła w obrzędach pogrzebowych. XVIII. 76; - pszczół po śmierci gOSlPOdarza, XVIII. 76; - pszczół na Wielkanoc. IV. 419; -- ziemniaków, XVI. 84. .•.•'. 5'" - w obrz. weselnych, XIV. 255; XVIII. 75. Bukiew, bukwa, mąka i olej, XXXV. 64; pt. P o t l' a w y g ł o d o w e. Bukładek, (dok), bukłak, naczynie na wino. XXXIV. 163. Buklażki (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 212. Bukowaja spuza, (gw. hue.), popiół bukowy w leczn. VI. 159. Bukowiak, Lysimachia vuLgaris, II. 137. pt. Rośliny w leczn i c t w i e. Buksy zomszowe, XXVIII. 32. Buksza części fajki. II. 141; - u koła, II. 132. Bukszpan, z czego wyrasta. XVII. 32. Bukwa, bukiew, nasiona. XX. 53, 54, 96; XXXV. 64. - popiół w leczn. XXXV. 65. Bukwica lekarska, Betonica offic .., w leczn., XXVIII. 241; - święcona, okadzanie,krów.XXX 44 BuLa, ziemniak. X. 261. Bulaniki, placki z kartofli. XIV. 250. Bulba, Solanum tub erosa, psianka ziemniaczana, kartofle. X. 261 ; XVIII. 143, 191. pt. Roś l i n y upr a wn e. Bulbega, ziemniak. X. 261. Bullock hoc, (j. ang.), narzędzia rolnicze. XXXIX. 185. Bulus, (j. jak), lodownia, XXXVII. 102. Bulwa, XXXVII. 75, 86, 93, 96; XXXVIII. 110. Bulwowate, XXXIX. 204. Bułany, VIII. 152. Bulanysta, bułanka, (gw. hue.), nazwa krów. XXXV. 134. Bułanysk'i, (gw. hue.), rasa sementalska. XXXV. 81 pt. H o d o w la . �69 68 Bułat, broń. XXXI. 134. Buława, Xl. 220; XIX. 60. Bułka, II. 143; III. 319, 322; Xl. 214; XII. 41; - w kulcie, XXXIV. 281; w obrz. pogrzebowym, V. 345. Bultokas, (j. lit.), rybol. XXXII. 30. Bumerang, XXXVII. 3~1. Buncloki, kamionki śląskie. XXXVIII. 418. Bunda, odzież górali. XVII. 141, 144, Bundling, (j. irl.), vrzedślubne stosunki miłosne. II. 102. pt. D z i ew i c two. Bundz, ser owczy. V. 60, 61; VII. 260. -ziemniak. X. 261. pałka, maczuga. III. 244, 272; XXXV. 72. Bunt, bant. XXIX. 7, 26, 34. pt. Dach .. Bunda, ubiór góralski VII. 257. Buńka, bańka ze słomy. XVII. 131. Buor sachalar, (j. jak.), podziemni Jakuci. XXXVII. 102. Buqa, buga, (j. tur.), XXXIV. 176. Bura Pen nu, p. Bella Pennu. VII. 25. pt. Bóstwa. Burak, Beta vulgaris L., II. 128; III. 10, 323; IV. 276, 281, 286; VI. 57; VIU. 373; XIII. 14,29&,298; XVIII. 191; XXVIII. 242; pt. Roś l i n y u p ra wne. - kiszony, XXV. 64; - liść w leczn. XIII. 341. XVIII. 186; XXX. 43. - w magii, XIII. 26. - sok w leczn. VIII. 57; XXX. 43, 44. ~ tarty w leczn. XIII. 219, 222. Buran, (j. ros.), zamieć. V. 3. Burbi Pennu, (j. chond.), bogini roślinności. VII. 18, 28. Bunkosz, Burcok, 81. (gw. żołn.), Brotsack. III (j. ukr.), zabawa w pisanki. IV. 224. Burdel, stara chałupa. VI. 42. Burek, II. 130; III. 45; VIII. 152. Burka, IX. 260; XXVIII. 217; XXXI. 111. - spódnica lniano-wełniana. X. 183; XX. 266; XXIX. 83. Burkusz, nazwa psów. XXXV. 136. Burłak, (j. błr.), nazwa Rosjan. II. 210. Burmister, burmistrz. XVIII. 217. Burnus, odzież. VI. 49. Burocha, nazwa krów. XXI. 57. Buroczka, ziemniak. X. 261. Bursa, karnawał. XIV. 399. - zbójecka lP. bandy zbójeckie. XX. 304, 306, 307. B u l' S z t y n błotny, cacko, chudy, cielisty, czerwony, górkowy, gruntowy, gruz, kapuściak, kościany, kruczy, krwisty, miodowy, mleczny, ognik, rzeczny, szklisty, śniady, twardy; XXXIX. 364; - jako ofiara na tacę, XXXIX. 395, 396; - jako pieniądz, XXXIX. 395-397; - jako posag, XXXIX. 397, 401; - kopanie, XXXIX. 382, 402, 404-408, 410, 414; Burda, - w lecznictwie, XXXIX. 380, 395, 400, 401; - w poezji i pieśni, XXXIX. 411, 412; - w przysłowiu, XXXIX. 401; - w wierzeniach, XXXIX. 395; - wodny, wydmowy, żółtawo-biały, XXXIX. 364; - żyłkowany, XXXIX. 408. Bursztyniarnia, XXXIX. 373. Bursztyniarstwo, XXIII, 173; XXVI. 127; XXXIX. 355. Bursztyniarz amator, XXXIX. 378; - majster, XXXIX. 359, 361, 364, 366, 368, 369, 373, 377, 382, 383, 407, 408, 410. Bursztynki, buksztynki, część pługa. I. 143 Bursztynowa okolica, XXXI:X. 410. Bursztyny, III. 61; VII. 85; X. lO; XXI. 66; XXII. 154; XXVII. 135; XXVIII. 18; XXXVII. 290, 330; XXXIX. 385, 402, 408; - w magii. XXVII. 135; - w przysl. XIII. 150; Burśtyn, p. bursztyn. XXXIX. 374, 398, 401, 403, 405, 412; Burtininkas, czarownik żmudzki. VII. 93; Burtnice, deski bukowe łączące nogi skrzyni. IX. 361. Burtnik, snopek do poszycia dachu nad okapem. XIV. 107; Bury, bóstwo Chondów. VI. 18; Buryszka, ziemniak. X. 261; Burza, II. 259, 329; III. 53; IV. 98; V. 168, 169, 279, 352; VI. 352; XIII. 94; XIX. 112; XXX. 221; XXXI. 80; XXXII. 124; XXXIII. 24, 25. Burzy odpędzanie. IV. 419; VIII. 58; XII. 310; XIII. 226; XIV. 46; - skutek pijatyki czartów. XIX.114; - sprowadzanie. VII. 11. - w przysłowiu. VII. 34; - związek z bocianem. XIV. 172, ·;···. t , . ' i ,.L • ~j .~l ,. .~ ; t Busiekor, biesi kiej'z, Senecio Fuchsi, liście, okłady. VI. 159; Buszi, Buszido, (j. jap.), rycerz, wojownik. XV. 148. Buszka, długa, sukmana. XIV. 108; But, p. tortury. XXIV. 171. Butea Frondosa, drzewo święte. XXXIV. 39 pt. K u l ty. (gw. huc.), kloc. VII. 260. Buty, p. buciki, chodaki, obuwie, trzewiki, I. 216; III. 15, 17, 229; IV. 82, 278, 285; V. 64, 121, 151, 221; VIII. 391; IX. 207; X. 33, 35; Xl. 24, 25, 61, 377, 387, 404; XII. 229, 230, 289-293; XIV. 17; XV. 27; XVIII. 67; XX. 93; XXII. 99, 100, 109, 138; XXIX. 18, 157; XXXIII. 113; XXXIV. 146; - bez podkówek do grobu. XXXIX. 303; - cudowne. XX. 250; - czerwone. XXXIV. 162; - długie. XXXVIII. 258; - jako symbol władzy. XXXVII 127, 131, 133, 134, 137, 138; - juchtowe. XII. 291, 302; XIII. 241; - kobiece. XXII. 95.96; XXXIV.161; - lachowskie. IX. 257; - ostasze. XXI. 137, 138, 144; - polskie. VIII. 251; - safianowe. XII. 291, 301; - skamieniałe. XIV. 405; --; w lecz·nictwie. XI. 397; _.. w magii. XXXIV. 280; - w przesądach. XXXIV. 280; - w przysł. IX. 52, 187; - w zadawaniu czarów. XVII. 116; - we wróżbach. XXXIV. 280; - wywrotki. XXXVIII. 241; - z cholewami. I. 160; VIII. 164; Xl. 30, 58, 195; XVI. 138, 139; XVIII. 142,146; XXI. 137; XXIX. 157; XXXVIII. 232; XXXIX. 296; - z podkówkami. VIII. 164, 251. - zakaz włażenia w butach na drzewo owocowe. XVIII. 92. Butyn, (gw. huc.), zrąb. VII. 260. Buzluk, bazlyk, (j. tiur.), p. chrapki, chodzenie po lodzie. XXV. 3--4. Buźko, bocian. XIV. 397. Bycek, ćwiartówka piwa. XII. 42. Butiuk, �'71 '70 Bycze JaJa, purchawka Byczki, ,pisanki. XVII. - XXXI. 33. 94. bliźniaki. XIV. 302. w zagadce. XIV. 375. Byczyna, miejsce rozpłodowe. XIX.5. Bydlenia się krów, IV. 282. Bydło, I. 87, 164, 263; U. 21, 70, 130 196, 197, 201, 203, 205; III. 10. 11, 13, 229, 231, 232, 241; IV. 19, 23. 120, 141, 142, 276, 278. 283; VI. 57, VII. 93, 220; VIII. 25, 181, 318; IX. 163, 171; X. 351, 356; XI. 94, 177, 193, 199; XII. 295, 313; XIII. 37, 305; XIV. 44, 66, 69, 132, 134, 139, 403; XVIII. 42, 62; XXI. 121; XXV. 56, 57, 59; XXVI. 98; XXVII. 139; XXVIII. 6, 250; XXIX. 159; XXX. 214; XXXI. 96, 164; XXXIII. 87, 114; XXXIV. 174; XXXV. 78-81, 118-120, 124. 126, 128, 131, 149, 150; XXXVII. 190, 193, 203; XXXVIII. 11, 36, 38, 51. 313, 364, 365; XXXIX. 184, 191, 193; pt. H o d o w l a. - choroby, XIII. 241; XXXIV. 279; - czarować, XXVI. 10; - darzenie się, XIII. 327, 328; XIV. 391; XXIII. 63, 109; - hodowla. XX. 34, 54, 90 XXIII. 47; - krajowe krótkonogie, Bos Brachyceros, VIII. 37, 38; - kupno, XIII. 328; XXI. 96; XXIII. 93, 103, 104; leczenie, XXX. 38, 42, 46, 48, 50, 52, 66, 210; ochrona przed zarazą, XXVI 74; - ofiarne, XIV. 213; XXXIV. 279; - okadzanie, XXV. 91; - pochodzenie nazw. XXIV. 88; - pociągowe, XX. 40; - przepędzanie przez ogień, V. 264, 270; - rasy, XXXV. 79-81; - rozmowy, XXV. 110; rozpłodowe w prawie wiejskim. XXVII. 144; - sprzedaż, IV. 420; X. 355; - szkodzić, XXI. 132; - szpik w lecznictwie, V. 301, 302; - tyrolskie, VII. 38; - udomowienie, XXX. 269; - uźywanie do młocki, XX. 301; - w bajce, VIII. 268; - w pieśni, I. 87; III. 78; - w przysłowiu, XXIV. 95; - w szopce, XI. 35. XXV. 64; - w zagadce, II. 40; - w zwycz. B. Nar. III. 141, 173; V. 212; VIII. 368, 369; X. 156, 280; - w zwycz. budowlanych. II. 203; - wypędzanie na paszę. II. 222; IV. 276, 282; VIII. 341, 342; XXX. 250. - wyraz tabu, XXXVIII. 378. - zabezpieczenie od uroku, XI. 380, Bydrycz, biedrzeniec, w lecz. II. 157; Byk; bycek, II. 23, 24, 42; VII. 326; XIII. 253; XXXV. 128; - czarny w obrz. B. Nar. XXV. 53; - kastrowany, XXX. 215; -; ofiara, X. 111; - przebieranie się, XX. 167; - w legendzie, XXIX. 104; - w mętowaniu, XIV. 377, 378; - w przysłowiu, II. 202; IX. 371; XIII. 245; - w wierzeniach reI. XXXII. 128; - w zagadce, II. 11, 42; - wcielenie bóstwa, XVI. 24; XXXII. 119, 128; - we wróźbach małź. XIII. 33. Bykowe, kara pienięźna za nieślubne dziecko. XX. 98. Byku, (j. tur.), byk, XXXIV. 176, Bylci, (gw. hue.), drewniane widełki do opierania strzelby. VII. 266. ,, ,. I II ,I , Muromeć, XVIII. 139; o Wasilii Pianicy, XXV. 124; wielkoruskie, XXV. 121. Bylyc'a, (gw. hue.), nazwa owcy. XXXV. 133. Bynda szoukowa, (j. ukr.), jedwabna wstąi)ka. XII. 286, 287; XVIII. 143, 146, 152, 155. Bystrocha, (dok.) nazwa krów. XXI. - Bylica pos/p., Artemisia vulgaris L. kadzenie w domu, XIX. 115; - kąpanie zmarłego, XV. 103; - kąpiel, XXX. 42; - korzeń, XXXIII. 262; _ majenie chat, IV. 214, 312; - od bólu krzyźa, XX. 193; - od opalenia się, XX. 193; - cdpędzanie czarta, AIX. 115; - okadzanie, opasyw. XXXVIII. 262 - przeciw bezplod. XXXVIII. 262; - w lecznictwie, II. 88; III. 20; IX. 414; XX. 103, 192; XXX. 40-43, 53; XXXVIII. 262; - w magii, XXVII. 99; - w obrz. sobótkowych, IV. 315; VI. 62, 78; IX. 137; XVII. 21; - w pieśni, II. 359; - zatykanie na dachu; XXVI. 72; - zawieszona, XXXVIII. 262. Bylica piołun, Artemisia absinthium, II. 137; XXVIII. 242; XXXIX. 339. Byliny, XII. 340, 342; XVII. 260; XVIII. 139; XXXI. 152; XXXVII. 12; XXXVIII. 208; pt. L i t e r at u r a l u d o w a. Ilia - 57, 205. jasny, czysty, XIV. 108. By ta doroha, (j. ukr.), droga traktowa. XXV. 95. Byty bryndzu, (gw. hue.), robić bryndzę. XXXV. 91. Bzdrężny, przymiotnik od ryby bzdręgi. XIV. 108. Bzducha, Aethusa cynapium, XXXI. 94; - purchawka, Lycoperdon. II. 22; - mala, XXXI. 94; - pietrasznik, pietruszka psia. XXXI. 94; Bzik, demon. XXV. 80. Bździel, (gw. flis.), młyn. XX. 57. Bździochy, demony. V. 54, 55, 275. Bystry, c f C. K. W. K. P. (b). XXXIX. 23, 13 Caball, (j. irl.), Caballos, (j. gall.), CabaHus, (j. łac.), koń. XVII. 218,219. Cabe! w prawo! nawoływanie wołów, XII. 301. Cabia, Cabiessa, (j. wł.), rozpustnica, błaźnica, XVII. 225. Cabietta, (j. wł.), kobieta, XVII. 225, 241. Cabio, (j. wU, rozpustnik, XVII. 225. Cabo, (j łac.), koń, XVII. 218, 219. Cacka, wycinanka sieradzka, XXII. 117,122. bursztyn przeźroczysty, ::.c:':XIX. 364, 384. Cackowanie, wyci£kanie wzorów na kufrach, XXXIII. 141. Caecilia, (j. łac.), żmija. XXI. 119. CaO[Jia, (j. lac.), p. Cabia, Gabia, Cavia. XVII. 241. Cavoci, (gw. franc), potomkowie trędowatych, XXI. 180. Cakanka, (j. czes.), ciupaga, XXXIX. 3::3. Caki.. Zacken, ząbki, ornament. XXVIII. 36. Cacko, �'72 Cal, tylna część drygawki, wiosła X. 454, XXXIX. 322. Caloianul, (j. "um), obrzęd sprowadzania deszczu, XXV. 139. Calusaria, (j. rum.), tańce lud0we, Całopalenie, IX. 329, 332. XXXIX, 350. pt. Z w y c z a j e i o b r z ęd y p o g r z e b o w e. Całowanie drzew owocowych, w wig. Trzech Króli, XVIII. 96. Cantilenae vulgaris, O. łac.), pieśni ludowe, XIX. 82. Cap brodaty, turoń, I. 201. pt. Z w yc z a j e i o b l' Z ę d y d o r ,o c z n e. Cap, kozioł, IV. 301. 302; IX. 50, 63, 'XXXV. 133. - jazda czarownic, XXVII. 142 - rogi, XXXVIII. 275. - w gadce, VI. 249. - w obrzędach B. Nar. XX. 167. - w słownictwie, XXX. 214 Cap, (gw. huc.), XXXV. 133. Capitolinus, (j. łac.), Jowisz, XIV. 53. Capka, czapka, XIV. 291-293. Capky, (gw. hue.), nazwa koźlątek, XXXV. 133. Car-słońce, bóstwo, XIV. 226. 227 B ó s t w o S l o ń c a. Car-uż, O. ukr.), króL-wąż, XV. 33. Car-zile, Car-,ziele, Petasites officinal·'s. IV. 151, 160; V. 34; XIII. 222. pt. Roś l i n y w l e c z n i ctw ie. Carex arenaria, (j. łac.), roślina jadalna, XX. 319. Cark'y, (gw. hue.), małe zagrody dla owiec, kóz i krów. XXXV. 129131, 150, Carmen barbaricum, (j. łac.), XXXIX. 135. gare Carmina ludowe. Carmen pieśń (j. łac,), XIX. 82. agrestia, vul- ludowa. poezje O. lac l, mięsop'..lEt. 167. Carostwo, (dok.), czary, XXXI. 71. / Carownice, czarownice, V 54; XXXI. 73. Carrus navalis, O, łac.), karnawałowy statek na kołach, Xx. 185. Carsprenne, O. bret.), część pługa, o wlaściwościach czarodziejskich. XVIII. 105. Cart, czart, V. 53, 56; XIV. 145. Caryczka, (j. ukr.), pokrzyk, XXXIX. 305. Caryna, (gw. hue.), polanka, VII. 260. Cassava, roślina j.adalna, XXXIX. 195, 204. Castanea, (j. lac.), kasztan, XVI. 290. Catastra, (j. lac.), dyby, XXXIX. 299. Cavallo, Cavallus, (j. wlos. łac.), koń, XVII. 218,219. Cqber, Satul'eja hortensis, XXXI. 94 pt. Roś l i n y w z b i e rac t w i e. Cąłka, onucka, XI, 57. Cebrotka XXXIX. 327. pt. B e dna r s two. Cebl'Y, p. zwal'ka, żlukto, XXXIX. 450. Cebrzyk, paszczenyk, przyciel', zwal'ka, V. 64, 215; VI. 48; IX 279,364; XI. 416; XII, 18; XIII 29" 154, 253; XIV. 201; XVI 276; XXX. 215; XXXVII. 205. pt. Carnisprivium, xx. B e d n a r s t w o. czosnek cebula, Allium cepa. I. 165, 245; III. 10, 320, 323, 324; IV. 300; VI. 53, 57, 68; VIII 120, 373; X. 344; lXII. 296, 298; XIV. 167, 168; XVI. 134; XVIII. 191; XXVI. 49; XIXX. 39; XXXV 89; XXXVIII. 54; XJXXIX. 195 pt. Rośliny uprawne. jako barwnik do nici, XXIV. 142. Cebula, f ..• lupiny, jako barwnik do jaj, IV. 215, 229; VII. 177; IX. 168, 169, XVII. 33. - przy poźyczaniu dzieźy, XXIII. 67. - w bajce, IX. 69. -. w lecznictwie, III. 56; XI. 394, 396; XIII. 221, 222; XVIII. 179; 180; XXx. 39 - w Peregrynacji Maćkowej, XXVIII. 205. - w przys'lowiach, liX. 47, 372. - w szopce, XI. 131. - w wierzeniach, II. 62; III. 51; V. 212, 348; VIII. 360. - w zagadce, II. 42, 338; V. 48; XIII 205; XIV. 376; XVII. 81, 88. Cebulyna, łupy cebuli, barwn£k do jaj. IV. 215, 229. Cech, p. bractwa, VII. 93, 94; XIV. 277; XXX. 233, 234; XXXIX. 13'7 - dziadowski, lXXXI 142. - garncarzy, XXIX. 89; XXXIX. 422, 525. - hafciarski, XII. 191; XXVIII. 31. - kamieniarzy, VI. 413. - konwisarski, XXXIII. 149. - krakowski, VII. 236. - krawiecki, XIV. 277. - mularski, VI. 413. - muzyków, XXX. 234. - paśników, XXIV. 105. - wtmański, XXXII. 66, 67, 71, 72, 76; XXXV. 174. - rybacki, XVIII. 135. - rzeźnicki, II. 194. - sukienników, :XIV 277. - szewski, IV. 82. - tkacki, 277-280. Cechmistrz, XI. 73; XIV. 279; XXXII. 68-71, 73. Cechowi, p. bracia, XIII. 249. Cechy diale:,tóv.' mazowieckic11 XXX. 259. - językowe, XXVII. 48. - kulturowe, XXI. 23-25. - kultury, XXXVII. 64. - ,regionalne, XXXVII. 406. - wytworu, XXXII. 58. Cedr, w legendzi€, XVII 23. Cedzidlo, cedziłka, II 337; III. 21. Cegiełka, ceglarka, Lichnis chalcedonika, XXXI. 94. pt. Roś 1 i n y w w i e l' z e n i a c h i l e c z n ic t w i e. Ceglarze, VIII. 122, 123; XXX. 18. Cegla, IX. 273; Xl. 170; XIV. 355, 356; xxrx. 88; XXXIX. 206, 245, 248, 322. pt. O b l' Ó b k a g l i n y, - rozgrzana w lecznictwie, XI. 397. - w zagadce, II. 231. Cegły, zdobiny w haftach opoczyńskich, XXIV. 144. Cekiny, ozdoby, XXXVII 214 218 223, 231. C€l 'i zakres etnografii, XXI. 8192; XXXIX 628. Celadni1c, czeladnik, XX. 255. Celadź, czeladź, IV. 284, 286. Celender, kapelusz góralski, XXXVI. 234. Celibat, IX. H)-O. Cel.uście, piec, XXIX 9, 45, 49, 50. Cembra, cembrowina, IX. 275. Cembrowina drąźona w pniu, kadłub XXXIX. 452. Cenceryja, centoryja, tysiącznik zwycz. w lecz., XXX. 49. Cent, centnar, XVIII. 217, pt. Miary i wagi. Cent, ,pieniądz, III. 55. Centaury, XXIX. 162; XXXIV. 45. Centeotl, meksyk bogini. urodzaju, VII. 6, 18, 19. pt. B ós t w a. Centofolia, XII. 61 Cen tory ja, tysiącznik zwyczajny, XXX 49. �'75 Centra handlowe, XXXIX. - kulturowe, XXI. 22 189. Erytraea Centaurium L. tysiącznik, XIII. 221, 222. - odwar w lecznictwie XXx. 49. - święcenie w dniu 15 sierpnia, XXX.49. Cep, (gw. złodz.), chłop, VII. 277. Cepce grodzone, czepiec, III. 363. Cepiec, czepiec, XIV. 393. Cepiny, czepiny, XIV. 261. Cepkałka, XX'XIX. 413. Cepawiny, czepiny, XXXI. 78 Cepy, III. 11; V. 63'; VII. 272-275; IX. 200, 280, 366; Xl. 145, 173; XII. 43, 262, 299; pt. Narzędzia r o l n i c z e. - gązewkowe, XXXVIII. 321. - ich części, XXX. 257. - kapicowe, V. 63; XX. 55; XXXVIII. 321. - sporządzanie, XVI. 84. - w liter.aturze ludowej, V. 200; XIV. 374. - w przysłowiu, XIV. 346. Cera, córka, II. 140; XVIII. 217. Ceramika, XI. 421, 422; XXVIII. 9; XXTX. 1871>188; XXX. 4, 160; XXXVI. 176, 283; XX'XVII. 423, 448, 450, 472; XXXVIII. 418, 422, 435, 441; !XXXIX" 1B" 21, 77, 439, 458, 493, 501. pt. G a l' n c a rs two. - bałtycka, XXI. 253. - cypryjska, XXXIV. 98. - dolkowa, XXV. s. XI. - egipska, XIV. 198. - falista, XXI. 253. - fatianowska, XXI. 64. - geometryczna, XXXIV. 69. - góralska XXIX.128. - grzebykowa, XXI. 64; XXXVII. 320. _. - Centuria, - _. - - halsztacka, XXIV. 160. holenderska, XXIX. 134. huculska, XXIX. 185. jugosłowiańska, XXXIV. 118. kaszubska, XXVIII. 37, 103, 104; XXXVIII. 485.. kielecka, XXXVII. 485. kłuta, XXV. s. VI. VII. knyszyńska, XXXVII. 485. kujawska, XXXVII. 485. kultury wielkopolskiej XXV. s. VIII. kurpiowska, XXXVII. 485. lubelska, X,XIIX 187. XXXVII. 450, 485; ludowa, XXI. 44, 47, 49, 51, 53, 54; XXIII. 155; XXXIV. 67, 117. łużycka, XXIV. 160. malowana, XVII. 72-77; XXI. 63, 64; XXV. s. XII-XIV XXXVII. 420; mazurska XXXVII. 420. miechowska, XXV. s. IX. XII; nadodrzańska, XXV. s. IV, VI; nowoczesna pierścieniowata, XXXIV. 118, 120, 122; peruwiańska, XXXIV. 96; pierścieniowa, XXXIV. 67, 98, 118, 120, 122-140; podhalańska, XXXVII. 485; pokucka, XXIX. 154, 155; promienista, XXV. s. IX; przedhist. XVI. 323; XXI. 262. rzeszowska, XXXIX. 444; ~łowacka, XXXVII. 352; słowiańska, XXXIV. 89; sznurowa, XXI. 254; XXV. 36, 104, 123, 157, s. II, IV; XXVI. 36, 37; XXXVII. 320; XXXVIII. 420; XXXIX. 260; śląska, XXIX. 130; śródziemnomorska, XXXIV. 126; turecka, XXXIV. 113; - J -r- l oC> ukraińska, XXXIV. 109; wczesnominojska, XXXIV, 109; wolutowa, p. wstęgowa. wstęgowa, XXI. 63, 64, 250, 254; XXV, 107; s. IX, XXXII. 64; XXXVII. 322; XXXVIII. 35; XXXIX. 264; - wykopaliskowa, XVI. 323; - złocka, XXV. s. IX. XI. XII. Ceraunea, (j. lac), p. belemnity, echenit, XXXVII. 297. Cereglo, cyrograf, XIV. 108. Ceremoniał religijny, X'XI. 240. Ceremonie Intichiuma, XVII. 43, 49, 51, 55; XVIII. 39-51; XIX. 160; - kościelne, XIX. 89; - kultu totemicznego, XVII. 54; - magiczne, XVIII. 49, 50; - narodzinowe, XVIII. 48, 49; _ pogrzebowe, XVII. 175; XVIII. 49, 50; XXXIV. 9, 38-40; XXXVIII, 412; - ślubne, I. 93-96, 133, 134; XXXIV. 40. Ceres, (j. gr.), 'bogini urodzaju i płodności, VII. 18, 19; XIV. 82, 83; XXI. 163. Cel'es mamoza, XI. 358. Cerkiew" II. 325; III. 8; XI. 411; XIII. 343; 'XVI. 288, 289, 370; XVI l, 9, 11, 13, 14; XXX. 19, 113, 124; _ dr€wniana, XII. 281; XVII. 114; XXIX,166, 181; XXXVIII.295 _. huculska, IX. 94, 95; -. w bajce, XVIII. 165; - w legendzie, XXX. 131; - w pieśni, V. 30, 69, 88. - w szopce, XI. 18, 203, 213, 341; - w zagadce, XVIII. 172. - zapadła w ziemię, IV. 58, 59; VIII. 266; XII. 279. Cerkaw Cerkowcewa, Cerkwa, (j. ukr), Cerkawcia, wzory pisanek, IV. 213. Cesarz, V. 174, 175; VII. 252; IX. 73, 78;' XI. 377; XVIII. 156-158. Cerusa, (dok.). trucizna mineralna, X.225. Cerziczka, córeczka, XVIII. 217. Cesarstwo rzymskie, XXXIX. 130. Cesarz, V. 174, 175; IX. 73, 78; XI. 377; XVIII. 156-158. pt. B aś ń Ces ki, pięci.ozłotówka, V. 63. Ces ta, droga, XVIII. 217. Ceszka, poszewka, II. 140. Cetyna, igliwie jałowca, XXXIII. 22. _ jako pożywienie, III. 253 pt. P o t r a w y g ł o d o w e. - ozdoby, XXVIII. 20. Cęda, częda, (dok.), dzieci, potomstwo, IX. 88. koń, kobyła, X'lII. 220. Chaber bławat, Centaurea cyanus, przeciw urokom, XXVIII. 242; Chaba, stary XX,X. 46. (j. ukr.), Chabinki, wzory pisanek, IV. 212. p. chochoł, słomiany ukradziony. okadzanie chorego, ,XI.397. Chachułki, ha hulki, (j. ukr), p. haił- Chachał, ki, V. 276. Chaćudź, (j. gi1.), lepra, trąd, XVIII. 80. odzież, łachmanki., 67. Chajlyg, (j. jak.), okup za dusze, VI. 26. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y p o g r z e b o w e. Chakekenapak, (j alg.), brat, bliźnia~, XXXII. 108. Chala, (j. błg.), p. Ala, smok w chmurach, XXXIX. 347. Chaderki, XXXIII. �76 n (j, żyd,), obrzęd zwalni'Jjący wdowę od wyjścia za szwagra, II. 296; V, 132, Chała, (j, żyd,), pieczywo, III. :;21, Chalat, V, 109, 357; XXII, 131. Chalpa, chałupa, III. 140; IV, 280; 287, pt, B u d y n k i m i e s z k a l n e, Chałupa, chciłpa, p, chata, checza, kucza, dom mieszkalny, lepianka, ziemianka, I. 125 129 160 169 251, 252; II. 19, 30, 88: 143: 153: 181, 337; III. 11, 41, 146, 344; IV, 280, 307" 418; VI. 255; VII, 337; VIII. 165; 314; IX. 269, 273; XI. 315, 329, 336, 385, 386; XIII. 115, 343; XIV. 46, 84, 177, 254, 359, 367; XVI, 364-370; XVIII. 1-4; XX, 90; XXIII. 159; XXIV. 86; XXVIII. 66; XXX, 215; XXXI. 76; XXXVI. 238, 241. pt. B u d a w n ic two. - bielona, ,IX. 276; lXXXIV. 147. - biskupińska, XXXVI. 296; - dwuizbowa, X. 311; - ka~zu:bska, XXVIII. 103; - lepiona, IX, 273; XII. 294; - mszona, IX. 273; -- piekamiJ dymna, VIII, 165; - poihalallska, XXVIII. 255; - sJowiańska, XVII. 178; - słupowa, XXVI, 94; - w pieśni, XIV 391; - w przysłowiu, XIII. 152. Chałupnicy, I. 125; VIII, 3,02. Chałupnik, XVIII. 217, Cha lica, (j, tatar" czuw.), chomąto, XXXIX. 120. pt. U p r z ą Ż. Chamat, Chamelka, p, kimbalka. chomółka, hymla, (j. ukr,), uprząż, XXXIX.120 Chanuka, (j, iyd.), święto, XXVI.l20. Chamy, Charakternicy, XXVI. 143; XXXI. 65, 83, znaki magiczne, XXXI. 83; XXXVIII. 266. Charaśny, okazały, XVI. 85. Charon, (j, gr), demon, XX 207 Charpak, tławatek, XXXII. 177, Chason, P. Jassen, Kasson, XIV. 31, 32, 206, Chaste1'ek, kuper ptasi, XXXIX.292. Chata bielona, p. chałupa, checza, XXXIV, 147. - bronowicka, XVIII. 1, 5, 6, 9; _. brzecławska, II, 183; - budowa, XVIII. 175; - bułgarska, XXVII, 42; - buszm., p. pontok,X'XXVIII. 100. - chorwacka, XXXVIII. 365; -. czeska, I. 220; II, 35, 76, 154; - czworoboczna, XXXIX, 258; - dwuizbowa, XXXIV. 143, 144, 146. - dynarska, XXXVIII. 364; -. góralska, II. 285; VI. 173, 175178, 181; VII. 182; X. 465; XXVII. 162; XXXI, 76; XXXIX, 455; - hotentocka, XXXVIII. 51; -. huculska, IV, 97, 99; VIII. 438; IX. 94" 95; - ilirska, XXXVIII. 364; -. inicjacji, XXXVIII. 55, 56; - jednoizbov,-a, XXXIX, 280, 452; - kaszubska, XXIX, 187; - krakowska, X, 324; XXIX. 187; XXX, 34; - kujawska, XXIX 187; XXXV. 17'6; - kurna, 1. 3, 4, 193; VIII. 108; IX. 273; XII, 5, 7; XVII, 125 179; XX. 90, 91; XXII. 28; XXIV. 16; XXIX. 1, 7, a, 11. 42, 51; XXXI, 173; XXXIII. 151; XXXV 187' XXXIX. 47, 208 331. . , - kurpiowska, XXIII. 153, 173; XXXI. 164; - Charaktery, ',I i I 1 " I l' ło[Wicka, XXVI. 134; XXIX. 183; malowana, XXXIV. 147; norweska, XXXV, 170; nowa, XlVIII. 198, pt. Z wyczaje i obrzędy budow!. - nowogrodzka, XVII, 179; - nowotarska, XVIII. 70; - orawska, XXXIX. 433; - pięcioboczna, XXXIX. 274; - pledona z chrustu XVII. 73; - pływająca, XXXVIII, 411; - podhalańska, XVIII. 69; XXII.31. - podwójna, V, 151; - pojedyncza, V. 151; - poleska, XXVII. 140; - polska, IX. 314; - połączona wspólnym dachem z budynkami gosp., XXXIII. 87, 88; - przysłupowo-zrębowa, XXXIX. 454; - sądecka, X, 430-432; - serbo-chorwacka, XXVII. 42; - słowiańska, XVII. 178; - słupowa, XVIII. 7; XXXIX. 259, 2130,252, 264, 273, 274; - słupowo-dwuwn., XXXIX. 270. - stara, XXXI. 8; - sadecka, XXXVIII. 422; - btarska, XXXVIII. 272; - trzcinowa, XXXVIII. 362; - wąskofrontowa, XXXIX 273; - wiejska, XXXVIII. 364; - wielkoruska, XVII, 179; - z drzewa i gliny, XVII. 125; - z Gądkowic, XXXIX. 269. - z megaronem, XXXVI. 292; - z ok'resu żelaza, XXXIX, 266; - z poddaszem, XXXIV. 149; - z wyżką, XXXIX, 434; zabytkowa, XXXIX. 501; _ żydowska, XVI. 276; XVIII. 178. Chatnik, duch domowy. II. 213. Chaupa, p. chałupa, X. 310. (j. lit.). "Dziady", stypa, 29. Chazer, (j, żyd,), Świ.nia, XVII. 165. Chąśnik, (gw. słowiń.), złouziej, V.325. Chciwiec w przysłowi.u, VII. 40, Cheb?'(~ Kaddisza, (j. żyd,), święty związek XXV. 134. Checza, p, chata, VIII. 295, 304, 309, 314; XXVIII. 29. Cheder (j. żyd), III. 318; XXVI. 107; XXVII. 48, 54. Chełst, ja!a,deszcz ulewny XVU.114 - szum trzciny, XVIII. 113. - źródło, XVIII. 112. Cherubin, w dramacie rel., XIX. 62. Chid połonycnckyj, (gw. hue,), wyjście na halę, XXXV. 125-127, 132, pt, P a s t e r s t w o. China, (gw. huc,), nazwa psów, X'XXV. 136. Chiromancja, wróżenie dłoni, XI. 435; XIX. 123; XXV. 50. XXVII. 77, 89; XXIX. 122; XXXVIII. 263. pt. W róż b i aI'S t w o. Chirurgia ludowa, XXIX. 165. Chischi, p. ciski, XIX. 14. Chleb, p. bobienyk, boms, mandeburczienyk, zumer, I. 121, 129, 165, 174; II. 19, 20, 79, 128, 144, 168, 185, 333, 334; III. 315, 319321, 350; IV. 300, 415, 418, 419; V. 4, 16; VII. 60; VIII. 123; X. 36, 37; )ClI. 8, 16, 27, 28, 151, 251, 259, 296; XIV. ID, 47, 133-135, 288, 289; XVII. 92, 125; XX, 8, 57, 72, 95, 247, 318; XXIX. 83; XXX. 41, 49, 225; XXXIII. 112; XXXIV. 16Z., 164; XXXVIII. 258. _ ez.ary przy pieczeniu, XXVII. Chautura, XVII. - 135. gorący w lecznictwie, V. 179. jako ofiara składana bogom, XIV. 72; �78 - - powitanie obrzędowe, XII. 153; pożyczanie całego bochenka, XXIII. 71. - pożyczanie po zachodzie słoLc), XXm.66. pszenny, VI. 46, 77; VIII, 346; XXXI. 57; razowy, III. 65, 121; ro,zdawanie żebrakom za dusze zmarłych, XXIV. 16. ryżowy, XXXVIII. 407; skórka w magii, XXV. 17; ślady na chlebie, XII. 266; święcenie, Xl. 387; XII. 312; św. Agaty, gaszenie pożaru, IX. 410. w bajce, XII. 320; w lecznictwie, VIII. 274; X. 358; XII. 65, 266, 296; XVIII. 190. w legendzie, IX. 73. w magii, VI. 387; VIII. 57, 367; X. 353; XI. 379; XII. 266; XXVI. 18; XXVII. 136; XXXI. 71, 72. w mętowaniu, XIV. 377; w miłości, małżeństwie, XXVII. 136; - -- noworoczny, VIII. 345. obrzędowy, XIV. 187, 192. od burzy, V. 207. okruchy, Xl. 386; owsiany, III. 232; pieczenie, IV. 420; X. 95; XIII. 329; .XIV. 251, 370; XVI. 229; XVIII. 198; XXVII 135. pt. Z ak a zy. podawanie gości.owi z solą, XXI. 197. pt. Z w y c z a j e t o war z y_ s,k i e; - -. 79 w obrzędach urodzin, VI. 127; w obrzędach pogrzebowych, V. 345; XVIII. 213; Xx. 205; w obrzędach weselnych. I. 245, 247; II 239. 240, 245, 306; V. 340; - - -. - - VI. 133; IX. 44; X. 64" 68; XII. 155; XIII 320; :XIV. 257, 258, 380, 386, 391; XVII. 154, 157, 160; XVIII. 75, 144-149; XX. 197; w obrzędach wigilijnych, III. 173, 174; VI. 68; X. 155, 156; XVIII. 200; w obrzędach żniw., XXII. 9; w przysłowiu, III. 45; VII. 34, 35; IX. 378; XIII. 152, 156; XIV. 350 w wierzeniach, I. 137; II. 330, 333, 334; III. 4, 24\, 50-52; V. 213; VI. 337; XXVII. 134, 135; w zwycz. adwentowych, III. 19; w zwyczajach budowlanych, IV. 418; IX. 280, 281; XXI. 218. w zwycz. gregoriańskich, II. 199; w zwyczajach noworocznych, III. 160; V. 213. w zwyczajach prawnych, II. 112. w zwyczajach przy poświęcaniu domu, II. 142, 144; XVIII. 198; w zwyczajach siewnych. XVIII. 215, 216; XXX. 247. w zwycz. wielkanoc. I. 129. w zwycz. wielkopostnych, XI. 71. w zwycz. związany'ch z pierwszą orką, IV. 419. we śnie, XXV. 77; we wróżbach wig., XIV. 369. zakaz dawania przylepki żebrakowi, XXIII. 71. zakaz dotykania nieumytą XXx. 14. źle wypieczony, XXVI. 97. Chleb świętojański, Ceratonia l r I I XXXIV. 145; XXXV. 113; XXXVII. 117, 125. pt. B u d y nk i g o s p o d a r c z e. - w zagadce, XIV. 375. Chlewnik, demon, II. 213. Chlewny, duch domowy, XIV. 56. Chlib, (j. ukr.), chleb, IV. 286; V.207. _ wid buri, O, ukr,)., chleb od burzy, w magii. V. 207. Chlipać się, przetwierać, XII 67 Chliwnik, chlew, 'XIV. 108. Chluba, prątek, wić, XVII. 131. Chlywek, rozpór, XXXVII. 15. Chłąd, rózga, ,pręcik, XI. 278; XIV. 307. 34 bogini ospy, XXXIV. . Chłodnica, febra, IX. 287. Chłop, p. cep, gazda, gospod.al:z,. l kmieć, rolnik, smerd, wIesmaK włościanin, II. 283; III. 82, 83, 154; IV. 304; VII. 61; XI. lO" 127, 128; XIII. 152; XVI. 268, 270; XIX. 38, 41, 72, 73, 81, 83, 84, 88, 92-99 101-103; XX. 5, 110, 113. 120, 134, 136, 139, 143; XXXIX. 137 156. _ afr~kański, XXXIX. 190, 192. _ archangielski, II 5; _ bohaterstwo, XIX. 84; _ brytyjski, XIX. 79; - chiński, XXXIX. 1911; - czarno ubrany, wcielenie diabła, XVII.65; - europejski, XXXIX. 199; _ krakowski., XVI. 270; - litewski, XX. 15, 112; - Luo, XXiXIX. 196. _ malikowaty, nI. 140; _ mazowiecki, XVI. 270; _ pańszczyźniany, XXXVIII. 235; - polski, II. 120; XVI. 270; .- pomorski, II. 5. - ruski, III 176; XVI. 270; Chłodna, , \ ręką, siliqua, XXX. 46. Roś l i n y w Ie c z. Chlew, chlewuszek, chliwnik, I. 161, 164; III. 8, 9, 11, 209, 307; V. 153; IX. 274; X. 310, 315, 433; XII. 222, 295; XIII. 327; XIV. 292, 359, 360, 367; XVI. 366; XXIV. 86; XXVII. 140; XXIX. 118, 159; XXXIII. 92; l' - sieje z płachty, XXXIX. 294; w opowi.adaniu, XXXIII. 26; w poezji, VIII. 127; XX 1-157 w przysłowiu, IX. 372; XVI. 96. w zagadce, IX, 406. -- Wasyl, p. szopka" V. 155;, 157; - wcielenie diabła,VIII.355;XVII.65. Chłopaczek, chłopczyk, czerwono ubrany, XVII. 69pt. D e m o n y. - dU5'za pokutująca, XVII. 63. Chłopalek, chłopaś, chłopczak, chłcpczyk, XIV. 94. Chłopcy, p. czurys, VII.157, 178, 302, 324 325; VIII.373; X.9; XIII.278, 326'; XX.l71, 175; XXVIII. 63; - białoruscy, II. 81; - moskiewscy, II. 81; - polscy, II. 81. Chłopcy, zbójnicy" III. 250, 272. Chłopczyk, p. chowaniec, 11.252, 253 - dziecko, III. 61; - topielec, XII. 75, 76; - w bajce, IX. 83-85. Chłopiec bez nóg, strasaki, XVI. 90 pt. D e m o n y s z k o d l i we. - Krzysztof, XXIX 103. C}1.lopiec ostrokrzewny, HoLly boy, owinięty w gaprzez dziewczęta, (j. ang.), manekin łęzi,e, spalany XXXIII. 10. Chłopiec owinięty w gałązki p. niedźwiedź, XX. 171. i liście, - owłosiony, demon, XXXIV. 6. Chłopomański ruch, XXXVI. 35. Chłosta, III. 294, 295, 305; IV.27: 250, 251, 368 371-373; V. 108, 109, XXVIII. 80; XXXIX. 145. pt. P r a w o l u d o w e. Chmarnik, płanetnik, chmurnik, XXiXIII. 125; XXXV. 24. _ Chmiel, Humulus lupulus, p. chu7nel'1 VIII ., 64 XIII . 256; XXVIII. �80 81 242,' XXXVII 370. pt Roś l i n y, upra wn e. - w lecznictwie, VI. 60. - w obrz. narodzinowych, XVII. 30. - w pieśni, I. 265; III. 361. - w przypowiastce, IX. 50. Chmiel, taniec p. młodej, XXIX.91. Ch min, hur.agan, XIV, 108. Chmurnik, chmarnyk, płanetnik. XiXXIII. 125; XXXV. 24. pt. em o n y a t m o s f e r y c z n e. Chmury, II. 254; III 47, 143; VII. 7; X. 109; XII. 167; XIII. 255; XXXII. 88, 133; XXXIV. 19. Baba Łatygorka, XXXII. 88. - i płanetnicy, X. 109; XII. 167; XIII. 329. pt. W i. e r z e n i a - jako totem. XVIII. 28. . D - nad&órami,pr;:epow. burzy,XVI.83 odpędzanie, XII 315; XXI. 157. skąd się biorą, XlII. 204. w przysłowiu: VII. 35 Chnujis, (j. egip,), Kmej, bóg w postac: węża, XVI. 26. pt. B ó s t w a. Chochoł ze słomy, XV. 212. Chodaczki, p buty milowe, V" 176. Chodak, chłopiec, XIV. 252. Chodak, (gw. złodz.), pugilares, VII. 277. Chodaki, obuwie, IX. 175; XVII. 146; ~XVIII.72, 217" 219; XXXI.17,40. Chodniki, XXXIX. 85. Chodory, bieguny, IX. 360. Chody, (gw. dZiec), ILl. 165. Chodzenie na podłazy, X. 281. pt. Zwyczaje i obrzędy wes e l n e. - na śmieci, XXIII. 128. - po drobsku, XXIX. 90. - po dyngu, chodzenie po dyngusie, XX. 171. - po Grzegorzu, p. Gregorianki, X. 93; XIX. 52. biece ubranie głowy, VI. 42, 50; VIII. 251, Chomulec, XIV. 110, pt. R y b 0łów s two. Chomua, (j. ros.), chomąto, XXXIX. 120. Chopem, pusto, XIV. 108. Chorągiew, czerwona w obrzędach weselnych, X. 69; XXXVII. 308 - na grobie, XVI. 148. . Chorągiew słowa, p Vanza, III 5. pt. L i t e r a t u r a l u d o w a. - w zwycz. ludowych, XXIX. 123. Chorągiewka na maju, XI. 68. Chorągiew;d, p. wycinanki żydowskie. XXVIII. 49, 54. Chorąży weselny" I. 246, 250. Chorchon, plwocina, XIV. 108. Chorki, spodnia odzież tunguzka XXiXVIII. 259. Choroba (y), I. 54;VI. 20. 158 237; VII. 41; VIII. 354; X. 232, 233! 334, 335; XI. 430; XIII. 216-221, 341; XIV. 47, 132, 171; XXIX. 171; XXX.205. pt Me d:lc y na l u d o w a. - bydła, XXX. 49, 57. - dzieci, XXXV. 63. - Jak bida spaskudyt (gw. huc.), gdy żinija ukąsi, XVIII. 190. _ Jak distane krywIek (gw. huc.), U P l' Z ą Ż. kołowacizn.a u owiec XVIII. 189. patrzenie prze l ~homąto, aby du- Jak durna (gw. huc), choroba ch.a ujrzeć, XXIV. 13. owiec, XVIII. 189. - w leczn. przesad:anie się chomą- Jak koho serce bolyt (gw. huc.), tem, przełażenie, XII. 2'67. kolki, ){VIII. 18ł. - w odczynianiu uroku, XII. 267, - Jak moczy t krowiow (gw. hue.), - w zagadce, XIV. 375. XVII. 189. Chomik, ziemny piesek, Cricetus jruJak się nakazy t (gw. huc.), momentarius, XII. 63. tylica, XVIII. 189. ChomIa, bramka, XXVIII. 18. - Jak sie uduje (gw. hue), wzdęChomólka, chomylka, hamelka, l.;e u bydła, XVIII. 188. p. homylka, hymla (j. ukr.), ko- na głuchy, ogłuszanie ,ryb. XIV. 110. pt. R y b:o ł Ó oW s t w o. Choikoutien, p Sinanthropus. Choinka, II. 94; III. 2, 171-174; XI. 430; XIV. 379; XIX. 62; XXV. 109. pt. Z w y c z a j e oh r zę d Y do r o c z n e. Choj! Aj! okrzyk, XIV. 108. Choja?', sosna, Pinus sylvestris, XXXI. 94. Chojaczek, sosenka, XIV. 108. Chojka, chojna, soma, XXXI. 94. Chojnowy, choinowy, XIV. W8 Cholera. II. 195, 196" 329, 373; III. 5,3; VII. 175; XI. 401; XIV. 44 398; XXX. 47, 58; XXXI. 94; XXXV. 25, 69. pL M e d y c y n a l u d o \v a. _ wypędzanie, XXXIV. 43.. Cholewa, p. buty, XI 3a, 407; XII 291. Chołm, (j. ros,). pagórek, XXI. 163 Chołosznie, (gw. huc.), cholośnie, spodnb, V. 148-151; VIII. 164; XII. 284, 289, 290; XIII. 207; XVII. 141; X:XXVII. 215, 216, 228. Chomąto chomąt, p kamantai, II 132 175; III. 141; VI. 291; X. 358; XIII. 224; XX'XI 116; XXXIX 110 117-127. 294, 376. pt. Chodzić - po kolędzie, V. 380; VI. 394; XV. 87; XIX.38; XX, 179; XXV. 110. -. po lodzie, p. bazIyk, bazłuk, chrapki, XXV. 1-6. -. [O pisan'{j, IV. 222-223; XVIII. 211. - pastuszków, X. 23-27. wstecz, w tył, VI. 66; X. 355; z Bachusem, XIX. 50. z bocianem, XXXIX. 332. -. z Doroią, IX. 19-26; XIX. 67. -. z Gwiazdą, ,XI. 430; XVI. 386391; XIX. 40; XXV. 76, 139. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d ol' o C z n e. -. z Herodami IX 19 26-31; X. 282; XIV ~51. ·XVI'. 111; XXV. 139. - z kądz;ielą, XVI. 141. - z kobyłką, XXXIX. 431. - z konikiem, XVII. 15. -- z kozą, XVII. 15; XX. 172; XXV. 118; XXXIX. 431. - z kurikiem, XVI. 15; XXXIX 332 - z Małanką, XXV. 118. " - z Mi.kołajem i diabłem, XXXIII. 139. - z niedźwiedziem, XVII. 15; XX. 170-177. XXXIX. 431. pt. P r z ebieranie się za zwierzęta. - z pszenicom, IV. 277. - z Rajem, X. 23, 27-30. - z rożnem, XX. 170. - z szopką, VI. 3,94; X. 282, 292-297; XIX. 37, 45, 46; XJXV. 139. XXXIX.431. - z turoniem i gw., X. 282; XVII. 15; X,X. 173, 174, 177; X,X'V. 76. _. z wilkiem i kobylicą, 'XX. 70; 164 -z śmierzteczką, XI. 76; XVIII.75. Chodzi nie sama, XXXIII. 80. :.~ 6 Lud - Tom XL Ol �82 - 83 Jqk slaba z paszi, (gw. huc.), XVIII. 189. - - Jak skopytytsia (gw. huc.), zwichnięcie nogi u konia, XVIII. 190. Jak spleczytsie (gw. huc.), zwichnięcie łopatki u konia., XVIII. 190. Jak wole nalle, (gw. huc.), wydęcie na syi, XVIII. 189. Jak wywychne (gw. 183. - huc.), Jak zlomyt ruku abo zwichnięcie, no hu (gw. nohu XVIII, huc.), bóg Słowian, XIV. 31. 63, 207, 208, 234. Chory, X. 96, 355; XXIII. 71. - w przysłowiu, XVII. 165. Chotj! poganianie koni, XVI. 108. Chowana, (dok), nazwa krów,XXI.5B. Chowanie nieboszczyka twarzą w dół, X)@cIV. 40.. pt. Z w y c z a je i o b 'I' Z ę d y p o g r z e b o w e. -- żywcem, XXII. 35 ' Chowaniec, maleńki chłopczyk, p. Chors, domowy, chatnik, chlewny, bożik II. 252 253; III. 142; V. XVIII. 189. 381; VI. 386-389; XVII. 221; - kobiece, XXX. 47; XXXI. 97. XXVIII. 4. pt. D e m a n y o p i e- kOłtunowa, XXXIX. 315. ku ńcz e. - koni, XVIII. 189. Choziain, choziainuszka, (j. ros.), - nagminne, III. 53. demon opieko XIV. 56. - nazwy chio'rób, XIII. 216, 217. Chójeczka, sosenka, XIV. 108. - oczu, III. 54; XI. 385; XIV. 403. Chóry, III. 214, 215; V. 17-19; XIV. - odpędzanie, XIX. 116. .pt. M a g i a. 189. - płuc, VII. 268. ChÓw zwierząt, p. hodowla, X,XVII. - sprowadzenie, XXXIV. 7. 8. 141; XXIX. 118; XXX. 226. - staroperuwiańska, XXXIX. 486. - bYdła, XXXIV. 175, 288. - św. Walentego, II. 161. - pszczół, XXXI. 3. pt. P s z c z e- umysłowa, III. 25; XXX. 97. larstwo. - z namorzenia; z naprzykrzenia; Chrabąszcze, chranst, napój odmłaz poderwania; z podźwigania; z dzający i miłosny, X. 226. pt. dobra woli, z zaziębienia, XXXIII. A p h r o d is i a c a. BO. - przepowiednią urodzaju, VIII.359. .,....za sprawą demon6w, XIX. 17. - utrata węchu u psa, XII. 63. - za sprawą diabła, IV. 418. Chram, (j. ros.), świątynia, XVII. 186. - zamawianie, X. 96, 232, 233. Chram, (j. ukr.), święto IX. 291, 292. - zażegnywanie, XII. 31. Chraniti, (j. słow.), chronić ,XVII.187. Choromy, (j. ukr.), sień, XXXV. 110. Chranst, (j. st. sław), chrząszcz, Chorony, (j. ukr.), komora V. 149. pt. XVII. 172, 187. B u d y n k i m i e s z k a l n e. Chrapcie, chrapki, p. bazlyk, bazChorosz, (j ukr.), grzyby, Boletus luk, chodzenie po lodzie, XXV. 4. ramosissimus, II. 21. Chrapki bławatki, III. 139. Chorość, choroba, VI. 2. Chrapki, p. 'bazlyk, bazluk, lodówki, Chorowody, korowody, I. 254; III. raczki, tawelrak, żabki, VIII. 220; 214. pt. Z wyc za j e towaX,XV. 2, 4, 5. r z y s k i e, pt. T a ń c c. - Czukcww, XXV. 3. domowy, ,----Eskimosów, XXV. 6. '- koriackie, XXV. 2, 3. - z delty Wołgi, XXV. 3. Chrapy. bagna, XVII. 162. Chrąst. szarańcza. XVII. 187, Chrest, (st. sł.), chrzęść, chrząstka, XVII 187. Chrest, (j .. ukr.), chrzest, V. 336. be'reziwskij, paskowyj, (j. ukr) wzory pisanek, IV 213. Chrestata chrestati, (j. ukr.), wzory pisanek IV 213. Chrestyki, (j. ukr.), ścieg krzyżykowy IX. 95; XII.. 291; XXIV. 145. - wzory na pisankach, IV. 213. Chrestykowata, chreszczyki, (j. ukr.), wzory pisanek IV. 213. Chręści, słoma, IV. 276. Chrobacek, robak, XXX. 79. Chrobaki, owady, IX.4, 184; XIV.291. Chrom, (j. st. sł.), chram, XVII. 180. Chromy, choromy, XXIV. 86. Chromy, kulawy, XIV. 403. - w Peregrynacji Maćkowej, XXVIII. 188, 190, 199. Ch r o no log ia l u d o wa p Adar, babie lato, Bartlomiejski miesiqc; Bezmerznyk p. Kosma iDemian; Bezsrebnyk, Boże N.arodzenie; Cześnihi Gromnicza; Ilia; Iwan Christi; Fylypiwka; Hlawosik; Dohij; Iwan Ihnatia; Chresty- tel; Jewdocha; Juria; kalendarz księżycowy; kalend,arz ludowy; Kaziuki; Kieryk święty; kosmogonia; Kr(y)ta; krzyżowy. tydzi.eń; Matka B. Gromniczna, Jagodna, Różańcowa, Siewna, Melania; 40 Męczenników; Michalski miesiqc; na Gody; na Juria' na Warwaru; niedziela; Niepokalane Poczęcie; N()wy Rok; Oczyszczenie N. P. M.; Odpusty; październik; Matka; po po Dymytrii; Matci, (Nar. M. B.); weczeri, (wig. Ttrzech Persza Blachowiszczyni; po drugoi po druhym Króla); Po Pro kopia; Bohorodyci; Spas; perszij Rożdestwo Sorok StTitenie Bohorodyci; preczystój muczenikow; Hospodie; Świe- ŚW św.: Barbara; Bartłomiej; Dorota, Dym itr ; Filip; Gaweł; Grzegorz; Hlawosik; Ilia; Iwan; Jerzy; Jadwiga Jakób; J.an; KieTyk; Koźma, Łucj·a; taja nedila; Oleksa Teplyj; p. Teplyj Oleksa; Maciej; Marek; Melanka; Michał; Mikołaj; Paweł; Piotr; Trzech Króli; Uspen:e Bohororydyci, Wielkanoc; Wojciech, Zielone Świątki, Zwiastowanie Wszystkich Swięlych. Chronologi.a, relatywna i absolutna, XXVI. 29. - wyrobów przedhistorycznych. XXI. 17. .-: znalezisk, XXVI. 34. Chronologizacja etno1., X!XVII. 43. - metali, XXXIX. 19. - zjawisk kulturowy-ch, XXVII. 42, 43; XXXVIII. 194, 195. ChTosty, chrósŁ XVII. 187. ChTUpściok, imadło, XX. 264. Chrust, p. chrosty, khrost, fOTost, I. 151; III. 8. - paliwo, IV. 316. - w budownictwie, XVIII. 5.7, 9; XXXIX. 255, 267. Chruśćiel, ptak, naśladowanie głosu, III. 146; IX. 66. - polowanie, XXX. 31. Chrypka, choroba, XI. 397. Chrystoryja, historia, VI. 42. Chrystus, p. P. Jezus, V. 414; VII. 17; XI. 165; XIII. 119, 228; XIV. �H5 85-87, 184, 343; XXiX. 127-131, 150, 161; XXXI. 102, 131; XXXVIII. 345. - Boleściwy, XXVI. 90. - Dumający XXVI. 90. ..:...-Frasobliwy, XXVI. 89, 148; XXXVIII. 343. - Miłosierny, XXVI. 90. Chryzolit, XXXIX. 325. Chrzan, krzan, krzttn, Nastw'Cium armoracia, I. 86, 129; V.215; VIII. 340; XII. 92; XIII. 29, 221, 222; XXVIII. 242; X,XXI. 138. - święcony XII. 312. -. w lecznictwie korzeJl, liście, VI. 60, 77; XIII. 221; XXX. 41. - w recepcie komicz, XXVIII.205. Chrzą3zcz, Laetarius piperatus, grzyb, XXiX!. 94. Chrzcielnica, w zagC'.dce, II. 229. Chrzci.ny, p. koZaczyny, !. 137, 182, 183; II. 185; III. 12, 14,26,47,324, 361; V. 354, 355; VI. 126, 127; VII. 94; XII. 33, 157; XVI. 265; XIX. 67; XXXVIII. 306; XXXIX. 428. pt. Z w y c z a j e i o b I' Z ęd y u r o d z i n o w e. Chrzest, I. 137, 182; III. 348; V. 336; VI. 331; XI. 378; XIII. 98; XV. 224; XVIII. 212, 213; XXVIII 14; XXIX. 90, 150; XXX. 224. Chrzest żyda, wyzwoliny na kosiarza, IX. 408; XXVII. 180. pt. Z w y c z a j e i o b I' Z ę d y Z <1wodo we. Chrzestna matka, VIII. 346; XII. 91 pt. P o k I' e w i e ń s t w o f i kc y j n e. Chrześcijańst\\'o, XIV .63,220;XV.149; XXI. 105, 116, 131; XX,XIX. 139. Chto, kto, VI 42. Chtórny, który, XIV; 108. Chuchanie po komunii aby dziecko zaczęło mówić, XIII. 327. - w leczn. III. 59; VI. 61; VIII. 87; XI.383,385; XIII.57,327;XVIII.188. - w odczynianiu uroków XII. 266. Chud, Ci, serb. slow.) pień pierwotny XIX. 11. Chuda Ewa, zupa, II. 128. Chudaj, kaptur Chudas, chudobny cd burki, XIV. 108. biedak, VI. 42. Chudoba, biedaczka, II. 63. - bydło, bieda, VI. 42, 58; VII. 35; XIV. 55; XIX 11. Chudoj, (j. ros.), chudy, zly, XIX. li. Chudopachołki, XIX. 94. Chud7>, (j. st. słow.), XIX 11. Chudy, (j. czes., j. pol.), XIX. 11. - w przysłowiu. VII. 35. ChuZem, Ci: żyd.), Zar, ptak. XL 237. Chumasz-Sude, Ci. żyd.), uczta Chumaszowa, XXVI. 108 Chunchuzi, rozbójnicy 'chiń., XI. 338. C/wop, chłop. XX. 249. Churinga, (j. aust!'.). cZ:Jringa W obrz. to~emicznych, owa:ne kawałki drzewa lub kamienia, przywiąza_ ne do sznurka na jednym końcu, wydają przy obracaniu dźwięk, XVII. 41. Chustka, op. atłaska, chusteczka. XVIII. 215; XIX. 39; XX!XIII. 113, 117; XXXIV. 167. - bieła, ubi.ór żałobny, ill. 18. - zawój mężatki, XXII. 118. -'-- c=arna w odczynianiu uroku, III. 54, 56, 60; XVII. 156. - czepiona, XIV. 249. - czerwona III. 17; XII. 292, 293; XV. 98; XVII. 156; XVIII. 213; XX 197; ,XXIX. 186; XXXVII. 224 308. - drużbacka, XXXVI. 268. - wyszywana, XX. 307. duża w stroju weselnym, XVnI. - żółta, XV. 100. 142. Chusty, bielizna, IX. 71; XIV. 17; - dziewicy morowej, V. 36. XXIXIV. 170 - haftowana, XXIV. 135-137, 139, - chodne, kościelne, X. 32. 140, 146. ChilmeH, (j. tur), p. chmiel XXXIV. -. jako ubiór głowy, I. 159, 160; II . 47; III. 17; IV. 278, 286; V. 122, 180 Chwartuch, (j. błr.), skórzany far. 151, 265; VIII. 251; X. 35, 60, 65, tuch Tybaków, XXXII. 31. 184, 186, )~7, 250; XI. 27, 60, 62, Chwasty, w zwyczajach siewnych, 151, 159, 408, 410; XII. 11, 115, XXX. 247. 285 ,286, 200. 293; XIV. 386; XVI. Cltwost, ogon, XVIII. 217. 225; XVIII. 68; XXI. 138; XXXI. - ubiór głowy, XII. 286. 4, 111, 142; XXXIV.145; XXXVII. Chwoszczanka, wiecheć ze skrzypu 245; XXXVIII. 418, 420, 421. do szorowania, XXX. 20-22. pt. _ jedwabna, XIV. 380; XXVIII. 18, H ig ie na. 20, 21, 32. Chybać, rzucać, III. 139. - kolorowa, XXIX. 82, 85, 188. Chybiało, brakło, XXI. 219. - kulas ta, XXXVII. 224. Chybkiom, szybko, XVI. 85. .,..,... modra, w obrz. wes. XV. 100. Chyby, okolica podźebrowa i lędź_. na głowę XXXIX. 454. - na szyję, XVI. 137. wi'owa, XI. 400. Chyjmatłych-chonim, (j. kirg.), przy~-- perkalowa, XVI 138. brany ojciec, VII. 55. pt. P o '- poźyczanie, XXIII. 75. k I' e w i e ń s t w o f i k c y j n e. - w przysłowiu, I. 16. Chymta, (j. ukr.), p. chamełka, - przywiązywanie do Maja, XI. 319. XXXVII. 224. pt. Z w y c z a j e o b I' Z ę d y Chysza, chyż, chyża, (j germ.)., dom, d o I' o C z n e. XVII. 180. - tiulowa XV. 61 ,XliV. 249. Chyża kurna, checza, XXXIII.93,102. - turecka: tybetowa, tyfcikowa, XI. Chyżka, komora XXXIII. 89. 60, 61. Chyży, Jerzy, XIV. 108. . - w baśni. VIII. 283, 309. Ciablo, narzędzie do obróbki~kory, - w obrzęd3.ch "Dziadów", ·XXIV. 3. XXXI. 116. pt. N a I' z ę d z la - w obpzędach weselnych, p chuI' Z e m i. e ś l n i c z e. stka czerwona, I. 250; II. 237, 239; Ciako, (gw. żoł), czako, III. 81. VIII. 251; IX. 45; X. 60.; 65; XIV Cia_krew, psia krew! naśladowanie 379, 385. 393; XV. 100; XVII 152. głosu afrykanki. VIII. 393. 156; XVIII 146, 148, 152; XX. 197 Ciała niebieskie, II. 321; VI. 265. - w pieśni. XII. 239. 240; XIII. 46; Ciało, p. Tanu (j. sanskr), XXXIV. 8. XIV. 3231,324. Cialo bez synowości. XXXIV. 8. - w wypraszaniu od kary śmierci, Ciało ludzkie, jako środek Ieczni.czy, p. wypraszanie, XXIV. 177. XX. 294. - w zabawie, prsteń, V. 142. - nazwy części ciała, XXX. 257. - wełniana, XXI. 138. - �86 - 'powstaje z gliny lub kamienia, XVII, 183. - zabija męża, XXXIV. 8. Ciałopalenie, XVII. 170; XXX. 188, 190; pt. Z w y c z a j e i o b r z ęd y p o g r z e b o w e. Ciapciocha, kapusta, II. 352. Ciapki, wzory pisanek, IV. 213. Ciapukapusta, kapusta, VII. 35. Ciare-achci (j. gil.), babunia, bogini domowego ogniska, XVI. 124. Ciardasie, pasterze puszty węgierskiej, IV. 274. Ciartaś, czardasz, III. 364. Ciasnocha, rodzaj koszuli, VI. 409; XXXVI. 236; XXXVII. 222; iXXXVUI. 360. Ciasno tka, (dok.), XXXI. 111. Ciasto, III. 28, 322; XXX. 41. - figuralne, XXXVII. 486. - kobieta stworzana z ciasta, II. 325. - na chleb magiczny, XII. 312. ...:.... na pierog~, w magii, XIII, 228. - obrzędowe, V, 355; XXI. 42, 51. - rozczyn, poży'czanie, III. 51. - świąteczne, oblepianie drzewowocowych, XVIII. 97. - w przysłowi.u, XIV. 355. - we wróżbach małż., XI. 223. - zabezpieczeni,e przed urokiem, XIV. 182, Ciaszczek, toporek do bryndzy, II. 13'1. Ciqgaczka, sieć, XXXVIII. 230. Ciągłość rozwoju stosunków antropologicznych i etnicznych w Europie, XXVI. 93, Ciągnienie kloca, XX. 181, 186, pt. Zwyczaje i obrzędy dol' o c zn e. klody, p. plohaci, XX. 183 188. kota, XX, 193, pt. P r a w o l udowe. 8, Ciąża, II. 225, 292, 335; III. 24, 58, 63; IV. 148, 180, 182, 4'37, 442; V, 64; XVIII. 197; XXX. 224; XXXIV. 7, 36. - bez udziału mężczyzny, XV 12. - środki na zajście, XXVI. 103. - środki przeciw, XXVI. 103. - zakazy i nakazy, XXXIV. 280. Cicuta virosa, p. szalej, świńska wesz. Cićka, cićka! Nawoływanie cieląt, II. 130. Cidyla(o), (gw. huc), eedzidło, XXXV. 89---91. kursor, XVI. 108. Ciekawość, w przysłowiu, XIII. 15!. Ciekqczka, czerwonka, XXX. 56. Ciekięć, miejS'cebursztynodajne, XXXIX. 362, 405, 415. Cielenciorz, handlarz ,cieląt, IV. 280. Cielę, p. cieliczka, cielisia, ciolek, II. 42, 44, 202, 204, 222, 224; III. 48. 212; IV 278 284, 419; VI 142; XII. 299, 302; XIV. 293, 360; XX. 25, 69, 81, 92; XXVIII. 188, 189; XXIX. 96; XXX. 24, '51; XXXI. 53, 57, 82; XXXV .. 119. - dzień narcdzin, XXIII. 62, 63. - głowa w magii, XXI. 132. - kupione n-azabicie, XI. 380. - nawoływanie, ,II. 130. - ofiarowanie, IV. 81. - pasienie, IV. 275. 276. - pierwsze, XXV. 54. - w obrzędach zapustnych, XII.5!. - w opowiadaniu, XII. 257 ' - w przysłowiu, VII, 39; IX, 48, 49, 51. - w zagadce, XIV. 375, - wcielenie diabła, IX. 85, - zabezpieczeni.e przed urokiem, XII. 300; XVIII. 178. Cielęcina XXVII. 68, Cieliczka, cielę, XXI. 207, Ciekacz, (gw. dziec.), cielę, III. 165. ciemiernik, ziele, IX. 37. Ciemiernik czarny, ciemierzyca, Cielisia, Ciemiennik, czemerycia, świńska zielina, HelleboTUs niger, II. 136; ,XIII. 223, pt Roś l i n y w l e c z n i c twie trucizna, X. 225, Ciemiężyca, zimowit jesienny, Colchicum automnalis, IX. 4. Ciemię w przysłowiu. XIII. 152, Ciemioncko, ciemiączko, IX. 64., Ciemność, XXXII, 88. pt. M i ty. Ciemny, potwór krzemienny, XXXII. 131. , Cień, p. cigiędź, II. 226; VI. 16, 20, 21, 69; VIII. 350; XIII. 228; XIV. 132. - duch po śmierci, dusza, VI. 16. - ośli, XXXI. 125, - schwytać, p. ścień, VI.l6;XIII.228. - ukraść VI. 16. - utrata., p. ścień, II. 217. - w przysłowiu, VII. 32. Cieplice, kraj gorący XIV. 77, 172, 183; XXXI. 122. Cierlica, cirka, międlica" VI, 246; IX. 365; XXXVIII. 419, 424, 425. Cierń, tarnina, Prunus spinoza, p: czyrzonko, II. 216; IV.283; XVIII. 217. - kładzenie przed 'stajnią, XII. 299. XIII 31. - m. domem i grobem, XXXIV. 39. • _ poświęcony, zatykany na polach: XIII. 143 _ w podaniach o księżycu, XXV. 40, 41, 43. Cierpiqtka, nazwa ptaka, XI. 372. pt. P t a k i w w i e r z e n i a c h, Cierpi olka, Męka Pańska, XIV. 399, Ciesielka, ciesielstwo, XII. 27. XXVI. 104. Ciesiolka, topór, V.123; XXXVII.332. - Cieś, belka:. XIII. 3. Cieśla, p. balcarz, budasz, II. 228; III. 232, 326; IX. 268, 272, 273; XII. 301, 302; XIII. 115; XIV. 62; XVII. 187; XXXVII. 110. Cieśla, ezarnoksiężnik, XII. 220. - upiór, XII 252. - w przysłowiu, VII. 30; XVI. 96, _ w Sabałowej bajce, XXX, 80. 83. Cieślica, topór, XXX. 78. Cietrzewie, w przypowieści, IX, 47; XXXI. 33, 125. Cięciwa, łuk, XXXIV. 178. pt. Br oń, Ciężarki do sieci, XXXI. 3, 39, - tkackie, XXXIX. 277. Ciężarna kobieta, p. ciąża. Ciężki dzień, poniedz:ałek, II. 142. Cifus, (j. lit.), kausz, kusz, XXVIII. 158. pt. M i a r y i wag i. Cigan, (gw. huc.), nazwa koni, XXXVI. 135. Ciganeszta, taniec, XII307; XIII.207. Ciganka, chustka w grze zwanej Prsteń, V, 142. pt, G r y i z abawy. Cigiędź,cień rzucany przez drzewa, XVII. 162. Cikosie, pasterze" IV. 274. . CHina, (gw. huc.), nazwa krow o cienkiej szyi, XXXV. 135. Cimesia inau,(j, gil,), wi6ry, XVI. 121. Cingulatores, zonarii, (dQk.)" paśnicy, cech paśników, XXIV. 105. Cingulum castitatis, (j. lac.), pas czystości, XXIII. 8. Cinklalis, (j. lit.), torebka siatkowa na ryby" XXXII. 33. Cinklas, (j. lit.), siatka, XXXII. 29. Ciolek, cielę w przysłowiu IX. 51. Ciongnońć się, iść precz. XVIII. 217. Ciórrr! naśladowanie piania koguta, VIII. 398. �88 p. jerula, VIII. 45. pociosek, XXV 84, 90; 'XXVII.64 Ciosia. ciecia! VI. 54. pt. W o ł a n i e n a z w i e r z ę ta. Cioska, cioslo, topór, V.63; XXX.2l4. Ciosny, znaki. na drzewach, XVII. 197. pt. Z n a k i w ł a s n o ś c i o we. Cios tka, ciastka, XXX. 195. Cioś, cioś, cioś! nawoływanie koni, XII. 301. Ci.ot, pociot, XIV. 67. Ciota, cota, czarownica, XII. 168; XXV. 78; XXVII 62-64; XXX. 220; XXXI. 96, 97; XXXVII. 304; XX:XVIII. 276.. Ciotka, II 101; XIV. 58, 59. Ciotka, febra, p. baran, trzęsawica, III. 43. Ciotka gromadzka, stara panna, VIII 243. Ciotka ziela wszelakiego, macierzanka" leczn. XXX. 67. Ciotuchna, (gw. flis.), wrona, XX. 57. Cip-ci-lip-ci! naśladowanie pi3.nia koguta, VIII. 393. Cip-cip! wołanie na kury, II. 130. Cipke, (j. żyd.), kluski, V. 236. Cipky, (gw. hue.), j.asła, XXXIV. 150. Circe, Cyrce, III. 281. Cirka, cierlica, II. 131. Cirzkać, cirzpać, czerpać wodę, XVII. 162. Cirzpliwy, cierpliwy. XVII. 162.. Cis, Taxus baccata. III. 239, 267; V. 304; XVII. 24; XXVIII. 242; XXXV. 65; XXXVIII. 318, 319; XXXIX. 439 pt. D r z e wa l e ś. - odpędzanie czarownic, XXXV.65. - okadzanie, XX'XV, 66. - pyłek kwiatowy, w leczeniu gośćca. XXXV. 66. - w leczeniu kołtuna, X'XXV 66 Ciosek, - 89 - w leczeniu koni, VI. 58, 76. w leczeniu odwarem, VI. 304. w leczeniu wścieklizny, XXXV 66. w legendzie, XVII. 24. w magii, XI. 381. XXXV. 65, 66. w wierzeniach, XXXV. 65. zas.ięg nazwy, X:XXV. 52, 57., 64 Cisa, Ceza, Ciza, Cyca, Ziza, Zicza, (dok.), bog:ni urodzaju, XI. 358. Cis arka, (j. ukr.), gościniec, szosa, VII. 260. Cisina, cis, Taxus baccata, okadzanie XII. 310. Cisiula, nazwa krów, VIII. 24, 152; ·XXI. 58.205 Ciskanie kóp, XVIII. 108. pt. W l' Ó żb i a r s t w o. ---..nożem, p. nóż w magii, XIX. 114. Cistka, ciżba, ,IX. 287. Cisula, nazwa krów" VIII. 24, 152; XXI. 58. Cisza, wiązani'e sieci, X'XXII. 34. Ciuciubabka, p. ślepa babka, ciota, V. 144; XIII. 312; XIV. 170; XXVII. 148. pt. Z a b a wy. Ciuczki, kawałki drzewa. VI. 43. Ciućpaje, (gw. żoł.), Zuspeise, III. 80, 81. Ciuk, kij, IV. 307. Ciuk, wielki palec u nogi, XI. 400. Ciuka,pysk psa, XVI. 85. Ciuma, Ciumak, niezdara, niedojda, stary parobek, V. 63. Ciup, Pop, gra w bierki, XVII. 229. Ciupaga, p cakanka, toporek. III. 244; VIII. 40, 166; XI. 330; XXI. 51, 53, 78; XXVIII. 217; XXXVII. 220; XXXIX. 333. Ciura, O. kipcz.), XXXIV. 181. Ciurek, ciurek!, nawoływanie koni, II. 130. Ciurkoty, gwiazdki, IV. 281. Ciuru-ciuru! nawolywanie pS'a IV.307. XXXVII. włódarz, ka,rbowy, XXI. 129. - wysp Wielkanocnych, 384. Ciżmiarz, szewc robiący ciżmy V. 251. Cmok, ćmok, czmok, p. smok, XIV. Ciżmy, buty, IV. 174; V. 251; XVI. 183. 397. 138; XXXIX. 346. Cnota, p. dziewictwo oblubienicy, Claca. (j. rum.), tłoka, XXV. 139. IX. 336, 337. pt. Dziewictwo. Clota, zdrowie, XIV. 108. - w przysłowiu VII. 36; XIII. 153. Cmentarz, p. ikierkowe. smontarz, Cob, (j. irl.), zwycięstwo, XVII. 216. smyntarz, XXIX. 166; XXX. 236; Coś, choć, IV. 307; VI. 43. XXXVI. 109; XXXVII. 384. COCCI dez il, (gw. fr.), bić jaja na - jako miejsce zlotów cz·arownic, Wielkanoc zabawa, XX. 299. p. Łysa Góra, XXVII. 61; Coemptio, (j. lac), zaślubiny, XIV 189. XXXVI. I. 205. pt. W i e I' z e n i a. Coemptio, (j. łac.), kupno żony, XXI. - moc czarodz. XI. 385; XXX. 250. 197. - n3. Polesiu, XXXV. 173. Coemptionator, (j. łac), narzeczon;)' - podziemny, XX. 111. kupująry żonę, XXI. 197. Coena nc vemdialis, (j. łac,), uczta - prawo azylu, X. 242. 9-go dnia po pogrzeb:e, XVII. 26. - św. Kaliksta, XXI. 107; W8, 117. Cokanki, (j. ukr.), bicie pisanki o pi- św. Praetextata, XXI. 108, W9, sankę, IV. 224. 113, 115. Colchium, (j. łac.), zimowit, X. 225. - św. Sebastiana, XXI. 111. Coloni valachalos, (j. łac.),koloniści - w baśni, V. 30; VIII. 199; IX.88; wołoscy, XXXIX. 430. XIV. 181. Comaco, (dial. wen.), chomąto, - w facecji, XI. 15. XXXIX. 121: pt. U p I' Z ą Ż. - w magU, I. 79; VI. 63; IX. 207; XIII. 226. Comarum palustre, p. śmietannik. - w obrzędach weselnych, I. 134 Comat, (j. rom.), chomąto, XXXIX. - w obrzędah zadusznych. IV. 327; 121. 395, 396; V. 345. Comber', Satureia hortensia, zioła - w zagadce, VI. 248. święcone, XXV. 77. Cmentarzyska ciałopalne, XVI. 322; - w zwyczaj zapustnych, XX. 181. XXI. 63. CombrzEwie, zwyczaje zapustne, XX. _ czasz lejowatych XXXVII. 323. 158. - Kozarówka, XXI. 63. Coopertum, (j, łac.), soboty, podcie- kultury grobów skrzynkowych, nia, XVI. 287. XXI.65. Corny, diabeł, V. 55, 287. - łużycki.e, XXI. 65. Cornus sangwinea, p. Świglina. _ na Filipinach, XXXVII. 390. Corny kat, pies. V. 55. _ neolityczne, XVII. 168. Corrobori, (j. augtr.), tańce rytu_ potumszelu":Kapaj, III. 190. alne, XV. 17. _ przedhistoryczne, XXXI. 168. Corvus, (j. łac.), kruk, XIV. 129 - słowiański.e, II. 115; XXXIX. 77. Costek, czosnek, IX. 28. - wczesnohistoryczne, XXI. 65. Ciwun, �90 91 Coś! (gw. hue.), nawoływanie koni, XXXV. 137. Co tku, to tchu, XIV. 108. C6łka z buta, wiecheć, X·I. 387. Córak. p cera, dieduszki, XIV. 56. - czarnoksiężnika, XIV. 69; XX. 270. - Hery, XIV. 72. - słońca w baśni, IX. 173. ....•w bajce, Xl. 374, 382; XVI. 350. Crocus sativus. p. szafran. Cuba, czepiec, XIV. 261. Cubato, nazwa kury VIII. 152. Cubryna, czupryna, V. 63. Cuc~nia: Cuccagnia. (j. lac.), kraina, Zlem1a baśniowa, XXVIII. 197, 200, 202, 211. Cucurbita peppo, p. dynia. Cud, p. Dziwo Białe, bóg światła, V. 5'3, 54" 56. Cuda, XXXIX. 61. Cudaki, lalki w szopce, XIV. 150. - malowidła, karykatury na ścianach domów, XXXVIII. 269. Cudotwórcze kamienie, II. 211. Cudować, dziwić się, IX. 66. Cudowne listy, II. 232, 233. Cudzić, rwać włosy, III. 139. Cudzołóstwo, II. 301;XXVIII. 117. Cudzoziemcy, w szopce, XXII. 131. Cug, (gw. żol.), XIV. 180. Ctiga, cuha, cuwa, czuha, III. 229 252; VII. 181; VIII. 165; XI. 105: 331; XXI. 77; XXII. 106; XXIII. 93; XXVIII. Hl9, 218; XXXI. 67, 77; Xx,xVI. 234, 259, 372; XXXVII. 228. Cukier, II. 143; III. 55. - jako spoiwo farb., XXX 162 - lodowaty, XXX. 171. . - ~~ noszony pod pachą, III. 55 315' V - tłuczony w lecz. koni, XVIII.189. , ,. - w lecznictwie XXX.41. VIII. 87; XIII. 218' ' -.-, w obrzędach weselnych, X. 68; ~III. 320; XIV. 380; XVIII. 75. Cuk:ernię mieniać, (gw. złodz.), bledę cierpieć, VII. 278. cułka, onucka, V. 63; XXXVI. 276. C umy, liny małe, X. 6. Cupreka, czupryna, XIV. 268. Curche. Curcho, (j. prus. lit.), XIV. 32; lXXII. 1-12. pt B ó s t w a Curculio, (j. lac.), porówn. Kur~he (j. pr. lit.), wólek zbożowy. XXII: 6.8. Curtile, (j. łac.), miary roli, XXV, 22. Cuwa, cuha, odzież, XXXVI. 372. Cwajki, (gw. flis.), orzewki XVII 141 Cwajowanka, (gw. flis.), ~pław' po~ dwójny, XVII. 142. Cwancike, (j serb.), 20-cent .., V. 139 Cyt (gw. huc), nawoływanie koni: XXXV. 137. Cybula, cebula, XIII. 205 334. Cybuszki, cybuch, z bursztynu, XXXI'X. 3,91. Cyca, (j. słow.), bogini urodz. XI.358. Cycek, smoczek, XXXIII. 81. Cycełe, (j. żyd.), III. 49. Cyckać, ssać, VI. 43. Cycki, kwiaty z ciasta na korowaju, XVIII. 142. Cycki, sutki, XII. 245. Cycolić się, pieścić się, XVI. 85. CYfra, haft, X. 302. CYfrowanie, haft, XXXVI. 272; XXXVII. 231. CYfrowany, taniec, XVIII. 78. Cygan, komin, XIV. 292. - pod blasze w piecu, V. 63 - taniec, XV. 79. 82 Cygan (ka), dlaczego nie je fasoli; XXIII. 159. _ przebieranie się w zapusty,. XII. 40, 43, 122, 123; XIX. 36. _ w gadce, VI. 249; XXXVII. 14; _ w przysl. VII. 209; XIII. 153. _ w wierzeniach, V. 56; - wróżka, XII. 169. _ zabawa dziecięca x,xXIX. 143. Cygana, (dok), nazwa krowy, XIX.58 . Cyganek, kozik, III. 15. Cyganka, nazwa krowy, 'XXXV. 134. Cyganistyka, XXX. 255. Cygańska nuta, XXX, 98. Cygańszczyzna, XXX. 255. Cygarniczka z burszt., XXXIX. 391. Cygaro z maku, leezn. III. 54 Cyhan, (gw. huc,), klo,wal XXIV. 142. Cyhanka, (j. ukr.), taniec, XII. 307; XIII. 207. Cyhanoczka, (gw. hue.), nazwa owiec od barwy, XXXV. 134 Cyjscec, czyściec, XI. 315. Cykl w archeologii: aszelsko-szelski, XXII. 73, 74, 80. _ kapski, XXII. 76, 80. _ musteryjski, XXII. 73. _ nadatlantycki, XXII. 76. _ oryniacki, XXII. 77, 78. _ premusteryjsko-musteryjski, XXII. 73. _ solutreński, XXII. 73. _ staro-paleolityczny, XXII. 73. _ szelsko-aszelski, P aszelsko-szel. _ śródziemnomorski, XXII. 76. Cykl w etnografii: kulturowy, XX. 79; XXVI. 42, 43. _ kultury matriachalnej, XXXI.154. _ kultmy p3sterskiej, XXXI. 154. _ kultury totemistycznej,XXXI. 153, _ legendarny, XXII. 153. _ płodozmianowy, XXXIX. 203. _ podaniowy, XXVIII. 129. ~ rolniczy afrykański, XXXIX. 193. _ rozwojowy, XXVI. 33, 4.3, 44. Cykle obrzędowe, XVI. 107. Cykoria zwyczajna Cichorium intybus, III. 31\); XXVIII. 242. Cykutal, p szalej, XXVI. 12, 15. Cylinder, XXVIII. 169, 180. CymbaHsta, grający na cymbałach, p. muzycy lud. VI. 136. Cymbały, instrument muzyczny, IV. 174; VII. 87; XI. 182; XXXI. 5; XXXVIII. 306. Cymer, (gw. żoln.), pokój. III. 80. Cyna, XX. 39; XXXVII. 294. pt. M e t a l e i i c h o b rób k a. Cynamon, IV. 216; XIII. 269. pt. B'a rwn ik i. Cyndalia, Cyngalia, Chelidonium sok w lecz., XXXI. 94. Cyniwoczka, (gw huc,). p. czerpak. XXXIV. 150, 151. Cynkwajs, biel cynkowa do malo:-vania obrazów, XXX. 167. Cym,ber, trucizna, X, 225. Cyn tory ja, Centuria Erythrea, liście odwar, w lecz., II. 155. Cyp, ubiór głowy, XII.292; XIII 207. Cyprae ovula, (j. łac,), muszla, XXI. 200. Cyprysek, Thuia occidentalis, XXV. 77. pt. Roś l i n y w w i e r z eniach i magii. Cyprys, Cypressus sempervivus. XXVIII. 242. w przysłowiu .•XXIV. . 93, 102. Cypryś, nazwa psów, XXIV. 103. Cyrana, nazwa krów, VIII. 152. Cyrk do walk kogucich, XXXIX: 338 Cyrka,. gra, VIII. 33. Cyrka, mereżka, XI 57; XXXIV. 146; XXXVI. 269. Cyrograf, p. ceregło. IV. 266-268; XII. 220, 227; XIV. 108; XXX. 80. Cyrwocha, nazwa krowy. VII 152 Cyrylica, XXI. 153. maius, �92 szosa, XII. 6. II. 117; XVIII. 65; XX. 305. Cytolić się, kłóc:ć się, VI. 43. Cytra, XXXII. 7. Cytryna, Citrus limon, XXVIII. 242 Cywilizacja, p. kultura, cykl kultu-. rowy, I. 33,. 34, 237; XXI. 263, 265; XXXVI. 127; XXXIX. 16. -babilońska, XXXIX. 19. -. - chińska XXXIX. 19 -. -. chorezmijska, XXXix. 78. 96. - egipska, XXXIX. 19. -. etruska, I. 240. - grecka, XV. 198. - pierwotna, III. 85. -. pldn Am:ryki, XVIII. 233. Cyza, Cyca, XI. 358. pt. B ó s t w a. -. Czahary, młody las świerkowy, XXXV.85. Czajka, łódź, XVIII 167; XXXII.32 Czajka ptak w pcdaniu, VIII. 303: Czakany,. p. czekany, XVII. 149.' Czamara, XXXVIII. 241. -. Czandki, (j. ind.), duchy. demony n3pastujące dzieci. XXXIV. 40. -. Czapasz, (gw. hue ), ś:i.eżka, VII. 250. Czapeczka, X·XVIII. 18,35; XX'XI. 39; XXXVIII. 259. Czapeczka, błona na główce noworodka, XXVII 260. Czapienie, p. oczepiny, XXVII. 95. Czapka, p. batorówka, dłubanka fuCysarka, Cystersi, raiierka, lówka, gimarka, jarmułka, tarka, kiwior, huczm!l' ja- kaszkiet: ka- klapanie. kolacz. ~owadlo, krakuska, maciejówka, slachmyca, świnioryjek wścieklica., - 93 '-:' .zawściekła, amulet cięcym, -. barania, 47; IV. 256; X. żarna: przeci.w chorocom dzieXXIII. 19. II. 19, 47, 238; III. 16, 19, 176; V. 149, 150, 172; IX. 183; XI. 5B, 408; XII. 289; X,VI. 224, 225; XXVIII. 167-169 172-175; XXIX. 184; XXXIV' 169; XXXVII. 166, 220,' 228; XXXIX. 131, 298, 345. biała, brzeg, denko, XXVlII. 174. dziecięca, XXI. 131. huculska, XXVIII. 167. kaI:uza, XXVIII. 167. kaszubska, XXVIII. 167. HtewS'ka, XXVIII 167 174 luśniow.ata. p. si~radzka. . magierka, XXXIV. 167. mazowiecka, XVIII. 168, 170, 174. mnca, XI. 365. na cztery gubernie, XXIX. 81. na zawiasach, XXVIII. 170. noworoczna, obrzęd., XXVII. 123. opuszka, XXIX 81 pana młodego, XVIII. 142. rogata, XI. 380; XXVIiI. 176 rogatywka. XXIX. 85'. . siatkowa, XXVIII. 168. sieradzka, XXVIII. 171. stożkowata, XXVIII. 170. śpiczasta, XXVIII. 171. w przysłowiu, VII. 36. w zwyczajach i obrzędach pogrzebowych, XVIII. 213. w zwyczajach i obrzędach weselnych, XVII. 154. w zwyczajach kupna i sprzedaży, XXIII. 107. - wełniana. XXI. 192. - wierzch, XXVIII. 167. -. z sitow:a, XXVIII. 61, 241; - ze skóry zwierzęcej, XXVIII. 167. Czapla, VIII. 292, 314. - ptak święty, VII. 2. Czapraki haftowane, XXVIII. 29. Czara, III. 79; XVII. 196. Czarci batog, koziróg pospolity, Lycium barbarom, X. 260. pt R 0- śliny w mag ii. łajno, p. Assafetyda, okadzanie bydła. XXXIII. 81. Czarcie ziele, VII. 285. .czardasz, (j. węg·), taniec, XII. 342; XIV. 327, 328. Czari, (dok.), czary, XXVI. 7. Czarki srebrne, XXXIV. 159. Czarna', nazwa krowy. XXI 57, 60, 205. Cza.rna barwa, p. barwa czarna XVII. 63. - jagoda, p. czernica. _ ksi.ęga, XVII. 66. pt. M a g i a. - królewna, III. 76. - łowczyni. XI. 363. - magia, X. 116; XXXIX. 225. - maść, II. 203. Czarna róża, krwawnik lek. Sanguisorba' officinalis. Odwar pić, kąpiele, XXX. 62. _ róża, p. malwa Flores Malvae arborea, środek do spędzania płodu. V. 164 - saLa, II 252. Czarne jagody, Vaccinium myrtiHis, p. afiny, czernice, na wódce, . XVIII. 18~, 192; XXXI. 94. Czarne ziele, krwawnik lekarski, Sanguisorba officinaHs, XXX. 63. Czarnina z gęsi. potrawa obrz,. XV. 99; Czarno - brzeziasta, (dok.), nazwa krów, XXI. 57, 205. Czarno - podlazista, (dok.), nazwa krów, XXI. 57, 59. Czarno bóg, XII. 213, 221; XXI. 162. pt. Bó s twa. Czarnoksięstwo, p. magia, wróżbiarstwo, II. 187; XI. 435; XVIII. 31, 40; XXVIII. 78, 113-115; XXX. 219; XXXI. 168. Czarcie ,. .", J; ł 4- I wierzeniach Cz.arnoksiężnik, II. 165" 170; V. 54; XI. 376, 435; XVI. 20; 'XVII. 54, 65; XVIII. 31, 35, 165; XIX. 110; XXV. 10, 48; XXVII. 77; XXVIII. 124, 126, 129, 142; XXIX, 71; XXX. 217-220, XXXI. 100iOZ, 106, lO!!, XXXIV. 29; XXXV. 24. Czarność, Hugenotów, XXI. 182. - inteligencji, XXI. 181. _ podniebi"enia, XXI. 180. 181. - Rusinó\v, XXI. 180. - Slowak:)w, XXI. 182. - szLachty, XXI. 181. - Szwedów, XXI. 182. - u obcych, XXI. 179-182. _ Vi! przysłowiu, XXI. 181, 182, _ Zmudzinów, XXI. 181. Czarnoziem kuj.awski, XXXIX. 237. CzarnucJlc, nazwa krów, XXI.58, 205. Czarnuszk1, XI. 394; XIII. 220, 223. Cza.rny, p. di,abel, carni, XXI. 181. Czarny człowiek, V. 184. _, łowca, demon, XI. 363. _ papier w magii, II. 156. _ ptak, latawiec, dusza dziecka niecchrzczonego, VI. 196. _ ptak w magii., XXXIV. 12 Czarodziej, XVII. 196; XXVIII. 134 Czarodziejska maść, IV. 260. Czarodziejskie ziele p. car-ziele. Czarowa.cz, (d:ok ),czarDwa~,XXVn 7. Czarowan:e, XX. 79; XXI. 131, 132; XX,VII. 57-72. - bydła, XXVI. 14. _ czapeczki dz'ecka, XXI. 131. _ człowieka, XXI. 132. - gorzałki, XXI. 132. - piwa, XXI. 132. - plonów, XXI. 132. - poduszki dziecka, XXI. 131. - pokarmów, XXI. 132. _ przez mężczyzn, XXI. 132. �94 Czarowanie zboża, XIX. 125. Czarownica, p. carownica, ciota, ba_ ba, babsko, I. 6, 26 56 137 17' II. 15, 20, 87, 203--205,' 216, '225: 283, 337, 366; III. 20, 22, 51, 184, 256, 280--287; IV. 96, 98, 142, 365, 413, 418; V. 181, 182, 190, 207,213; 219, 285, 318; VU6, 67, 68,77,200; 324, 330, 385, 388, 399; VII. 115, 118, 126; VIII. 10, 14. 58, 128, 187, 257, 268--270 290 300 301 344, 354, 357, 364: 365: 374: .378: 432; IX. 295, 299, 315, 414, 415, 419; X, 225, 278, 342 381 382 459; XI. 64, 112, 135,' 137, '192~ 194, 207, 210, 219, 363, 377--381 401, 404; XII. 61, 64, 136, 220' 221, 224, 300, 310, 339; XIII. 31: 32, 90, 112,118, 227 296' 325 328' XIV. 174, 251, 301,' 313,' 325: 370; XVI. 48, 55, 81, 413; XVII. 226; 'XVIII 176; XIX. 3'5, 9~, 111;,114, 119. 120, 125; XXI. 125, 126, 130, 236; XXIII. 31, 59, 60, 68--70, 105 159. 166, 167; XXIV.165, 167; XXV: 48, 54, 78--94; XXVI. 15, 19, 71 --73, 148; XXVII. 56--59, 61, 74, 98, 100, 102, 111, 115, 142, 143; XXVIII. 129, 252; XXIX. 119, 122 127, 165; x.x.x. 42 44 45 72 86' 206, 218, 219, 222, ~23, '250; XXXI: 6, 55, 58, 62, 63, 72 75 104 109, 141, 144; XXXII;. 8; 139' 140; XXXIV. 43; XxXV. 6'5, 67: 68, 127,' 174, 183; XXXVII 251 266, 285, 304--306; XXXVIII. 248: 249, 276;' XXXIX. 433. pt. M ag i a, pt W róż b i a r s t w o. -:- bankiety, XXXVIII. 249; -- umie:;zczanie w beczce XXVII. 110, 111. ' -- w baśni, X. 397, 398; 95 - w szopce, V. 155, 160; XI. 24--28 30--32; XIX. 35. Czarownik, p. burtinikas,. II. 165, 169, 170; III. 237, 269; IV. 332; V. 110, 353; VI. n~, 334" 385; IX. 89; X. 116; XI. 374, 382; XIV. 325; XV. 152; XVI. 19; XVII. 66, 196; XIX. 148; XXI. 187; XXV. 78; X;XVI. 2; XXIX. 164; XXX. 202, 204, 205, 208, 222, 223; XXXI. 83, 104; XXXVII. 88, 102, 304,308; XXXVIII. 279. -- Ainów, XV. 264; -- tatarski, XV. 194. Czart, p. cart bies, czert, czort, ded. Dobrohoczy, diabeł, Antychryst, Lucyper, II. 13--17, 21; IV. 265; VI. 264; VIII. 314; IX. 177, 183; XI. 438; XII. 215; XIII. 150, 231; XIV. 32, 39, 68, 85, 86., 183, 222, 3'0; XIX. 110, 112, 114; XXIII. 159, 166; XXVI. 99; XXVII. 28, 119; XXIX. 69; XXX. 80, 81, 86, 97, '17, 125, 133, 134, 206, 219,220; XXXI.12, 14--18,20, 21; XXXVII. 281, 291, 304; XXXVIII. 273. pt. Demony szkodliwe' - zabawa, XXXIII. 1, 2. ' Cza~toploch, bedłka womitowa, Aga"CUS emeticus, II 20. Czartowe wesile '(j. ukr.), II. 159. Czary, I. 23, 182; II 87, 139" 217; III. 301; IV. 221, 414, 419; V. 31, 33, 100. 111, 204; VI. 200, 264, 269, 324. 327, 386, 388, 389; VII. 93--95, 306, 307; VIII. ]21; IX. 95, 201, 315, 386, 419; X. 382; XI. 64, 184, 387; XII. 92, 333: XIII. 26, 226-228, 330--332; XIV. 46, 290; XVI. 47, 54; XVII. 23, XVIII. 176; XIX. 120, 139---144' XX. 79, 83, 84, 302, 303; XXI. 12~ --135; XXIII. 31, 136, 159, 166; XXIV. 16~17l; XXV. 00, 86, 92; XXVI. l, 2, 3, 7--11, 14,'24, 98, 104, 127, 131; XXVII. 67, 77; XXIX. 68, 134, 181; XXXI. 27, 65, 70, n, 73-75,102,110; XXXIV . 289; XXXVII. 133, 152, 281, 290, 384, 390-392; XXXVIII. 545; XXXIX. 179. pt. Ma g ia. - deszczowe, XXXIII. 10. -- gos{:ojarcze, XXV. 78. - huculskie, XXXV. 146. - karczmarzy, XXVI. 17. -- lubelskie, XXXIII. 159. -- małżeńskie, XIX, 122, 126; XXIII. 136; XXVI. 14. -- miłosne, III. 55; XIII. 228; ,XIX. 124, 126, 128, 130, 135; XXIII. 159; XXV. 78; XXVI. 16; XXXII182 ptAphrodisiaca. - mimiczne, XXVII. 134. - na chorobę, XIX. 122. - na mleko, VII. 303-307, 313, 316; IX. 257; X. 278; XIII. 227; XIX. 122, 126; XXIII. 135. na pogodę, IV. 96, 98; XXV. 78; XXVI. 10. -- na urodzaj, XIII. 226; XI'X. 126. -- na śmierć, XIII. 227. - na złodziei, XXIII. 135. - oparte na analogii, XXVII. 134. - pisane, XXVII, 134. - przy piecz. chleba, XXVII. 135. -- przy pomocy brązu, III. 79. - ruskie, XXVII. 57; XXXVIII. 273. -- słowne, XXVII. 134. - w postępowaniu sądowym, XXV. 7, 8, 12, 14--17. - wylewanie, XXVI. 14. - zapobiegawcze, XXIII 68, 69. Czastuszka, (j. ros.), okolicznościowa piosenka, XXV. 124. Czaszka końska, wkładanię pod żłób, XXIX. 103. pt. A P o t ,r o p a i on. -- w baśni, XXXV. 68. - zatykana na płocie, XXIX. 103. Czaszki trepanowane, p, trepanacja, VIII. 204--208; XVII. 242-250. . Czaszki z k'ó:lkami, XVII. 19-30; XXIX. 175. Czatownia, p. ambona, XXXVI. 194. Czatyr-bajgozy, Czaup-kieldy, (j. kirg.), dary weselne, V. 14. Czaup-kieldy, O, kir.), p. dary wesęlne. Czausz, (j. serb.), błazen weselny, IX. 35, 45. Czciciele ognia, VII. 14. pt. K u l ty. - sZfll<:na,VII, 26, 27. Czcigodny ojciec, p.Ajjanar.XXXIV. 41. Czczasta, kłódka, XXXIV. 298. Czekan, siekiera, cakan, Cuskija bacati, XVII. 126; XXXIX. 333. Czekany, roślina, Stachys paluB'tris. (L.). II. 137. Czeladź, IV. 143; XX. 46, 47, 104, 114; XXIII. 72; XXIV. 89. Czeled', czeladyna, (gw. hue.), kobie. ty, VII. 260. Czelenk, O. st. per.), odznaka wojskowa, XI. 237. Czelusty, p. czeluść, O, ukr.), piec XVI. 367, 368. . Czeluść, p. luchto, por. lutnia, piec, IX. 279; XXXVII. 200. Czemerycia, O, ukr.), odwar XVIII. 188. Czemiernik purpurowy;, p. spenc, HeHeborus purpuraescens Waldst. et Kit, w leczn. XVIII. 186, 192. Czepek, kaptur z kory brzczowej. XII. 286. Czepek, czepiec., p. bębeluszek, cepiec, cuba, czipiec, czipec. sa.bek, I. 255; H. 237, 246-248, �97 265, 374; III. 17, 67; IV. 28, 116; VI 50, 135; VII. 84; VIII.241; IX: 50; X. 35, 189; XI. 25 26 326 327' XII. 92, 115; XIV. :ł80; 'XV.'98~ -100; XVI. 138; 'XVII. 155; XVIII 150; XIX. 150; XXII. 118; XXVIII.' 17>.18-21, 24, 27, 29, 31, 32; XXIX. 82 XXXIV. 145, 164; XXXVI 236. 257, 266, 270, 279, 401; XX~VII. 214, 224, 225, 229, 299, 308; XXXVIII. 418-422; X~IX. 447 458. . . ' - denko, XXVIII. 20, 21, 24. haf tow. złotem, XXVIII, 39. jedwabny, XXXIV, 161. karbowany, XXXVIII. 231. kasZl\bski. miesz,cza11ski XXI 55: XXVIII. 21, 26, 27, ' . -- 'kr.akowski, mi.eszczański. XXI. 55; XXVIII. 20, 28. ' - kujawski, XXVIII. 20, 21. - morawski, XXVIII 20 -- proszow:cki XXVIII 31. ,- radłowski, ~VIII. 31. - siatkowy, XXVIII. 20, - skalmierski, XXVIII. 31 - słomiany, XXXIX. 432. - spiski, XXXVII. 221, 231. - warmijski., XXXVII. 420 486 - wielkopolski, XXVI'II 20: . -' zwany złotogłowie, XXIX. 186. Czepiarka, kobieta upinająca czepce, XIV. 249. Czepigi, czepiky, (j. u~r.), rękojeść pługa, I. 142, 188; II. 230. czep~ny, czepin ki, p. oczepiny, cepowmy, I. 245, 250; II. 245 266 339; III. 17, 66, 231, 250: 255: ,350, 352, 359, 360; V. 355; VIII. 251; X 72, 186; XI. 380, 383; XIII. 321, 322; XIV. 392; XV. 77, 100; XVIII. 76; XXI. 93; XXXI. 77; XXXVII. 465. pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y w e s e l n e. Czepiny upadłej dziewczyny, IX. 120. Czer, czyr, spróchniała brzoza do ro;..palania ognia, ~XV. 60. Czeremcha, czeremszyna, Prunus padus, P. korcipko., odwar z liści . XIII. 219, 223; - jadalna, XVIII. 82. - użytkow.a XXVII. 139. Czeresło, (j. ukr), część pługa, I. 142. Cze?'esznewa, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Czereśnia, czeresznyna, XIII. 334. - w zagadce, XVIII 173. Czerewacz, (j. ukr.),obelga, III. 43. Czerewiczki, (j. ukr.), trzewiki, 111.133. Czen:wy1ci, O. ukr.), wzory pisanek IV. 213. Czernica, czarna jagoda, Vae. myrt. XXX. 70; XXXI. 94. Cze?'nobog, bóstwo, XX. 175 Czerót, (j. blr.), trzcina, XXX. 16. Czerpak, p. cyn iwo czka, kareć, somiec, II. 131; V, 129; VI 176; VIII. 40; X. 102, 104; XXVI. 151; XXIX 126, 128; XXX. 188, 190, 191; XXXII. 28; XXXVII. 246. - drewniany, XXXIX. 421. - grzebieniowaty, X~VIII. 449, z tykwy, XXXIX. 209. Czerpak, (gw. hue.), ·XXXV. 96, 97. Czerpokas, (j lit.), czerpak do wyjmowania lodu z przerębli, XXXII. 31. pt. N,arzędzia rybackie. Czersak, szczeć leśna, XIII. 221, 223. Czert, diabeł, XVIII. 217. Czertog, (j. ukr.), pałac ,XXIV ,86. Czerwaky O. ukr.), robaki, XIII. 216, Czerwiałki, owoce niedojrzałe, VI. 43. Czerwiec, owadCoccus polon. barwnik do jaj, XVII. 33. pt. Z b i eractwo. Czerwiec, poch. nazwy, XiXX. 215. - w Kalendarzu Staropolskim. XIII. 257. - w pielęgnacji dziecka, IX. 64. - w przysłowiu, VII. 36. _ w wierzeniach związanych z budową domu, XVI. 79. Czerwień, p. barwa czerwona, XIV. 47, 49, 56, 172, 215, 232, 274, 374; XV. 34; XVIII. 178. Czerwieńey, (j. ukr.), pieniądze, XIV. 189. Czerwiona ,rośLina, Arnaranthus, II. 136. pt. Roś 1 i n y w l e c z ni c t w i e. Czerwocha, Czerwona, nazwa krów, XXI. 58, 204. Czerwona 'barwa w obrz. weselnych, p. chustka czerwona. Czerwona jagoda, poziomka, Fragaria vesco., XXXI. 94. Czerwona tynktura, (dok.), Wielki elixyr, zamienia zwYkłe metale na złoto, XXVII. 91. Czerwone złoto, Xx. 396. 307. Czerwoni hryby, (j. ukr.), odwar w lecznictwie, VI, 158. Czerwoni, (j. ukr.), wzory pisanek IV. 213. Czerwonka, III. 54; V. 165; VI. 158; XXX. 3B, 47, 58; XXXV. 69. pt. M e d y c y n a l u d o wa. u nierogacizny XXXI. 95.. Czerwono-brzeziasta, (dok.), nazwa krów XXI. 57. Czerwony imbier, Radix galangae, iI V. 164. Czesanie konopi, lnu, VI. 246. Czesanie się, XXX. 30. - zakaz W. piątek, XII. 312, Czeskie, pieniądze, XI. 131. Czesnok, czesnyk ozymyj, (gw. hue.). 7 Lud - Tom XL p. czosnek, Allium sativum, czisnyk, XVIII. 189, 191. Czesnyj Chrest, (j. ukr.), święto, XIII.32. Czest, (st. słow.), część, los, szczęście, XVII. 214. Cześć byka, p. kult: XVI. 27. - kamieni, VI. 243. - kijów, VI 243. - lisa, VIII. 6. - M. Boskiej, XII. 85. _" męczenników, XXI. 110. _ przodków, XI. 429, XV. 148; XXXVII. 364, 392. _ przyrody, XXII. 5, 24. _ słońca, XXVI. 74. _ słupów, XXXVII. U8. - węża, XVI. 27. _ zmarłych"VI. 203 X'XII l7o,XXIV.2 - źródeł, VI. 338. (gw. hue.), p. cetyna, igliwie, XVII. 145. Czędo, (j. sław.), p. czedo, cędo, dzieci, potomstwo, IX" 88. Częstokół, XXXVII. 390. Części rodne, XI. 398. Częścić, (j. sław.), dzielić, XVII. 214. Część, (j st. słow.), XVII. 213. Czeres, (j. ukr.), pas, XIII. 207; Czetyna, XXXIV. 146. (gw hue.), nazwa krów szwajcarskich XXXV. 135. Czicza, (j. Inkasów), piwo, VII. 12. Cziebrek, liście, korzeń w lecznictwie, XIII. 221, 222. Cziłce, (j. ukr.), czółko, XVIII. 146. Czimchaty, (gw. hue.), obcinać gałę- Czeska zi.e, VII. 260. Cincara, (j serb.), X;XXVII. 430. Czipec, (gw. hue.), czepiec, XXXIV. Czinczara, 145. �99 98 (gw. huc.), zamki huculskie, XXXV. 108. Czisnok, (j. ukr.), czosnek, II. 158. Czisnyk łut, (gw. huc.), czosnek, przeciw diabłu, XIII. 129. Czissek, cziszky, p. cisek, XIX. 14. Czkawka, III. 50, 54, V. 352; X. 233. Człecyca, człowiek, XIV. 108. Członki, plecionka na kapeluszu, XXVIII. 178. Członki ludzkie, drewniane modele zawieszane na drzwiach .jako wota dziękczynne. XXIX. 171. Członki palców, XI. 383. Człowieczek w baśni, VIII. 315. - dusza ludzka, XXXIV. 9. Człowieczek, źrenica, ·XXXIV. 10. Człowieki, II. 40, 338; vtI. 20. - kamienny w wierzen., XXXII.lID, - na księżycu, p. księżyc, XXV. 44, 45, 50; XXXVII. 302. - bez głowy; demon, VII. 120. - dolichokranialny, XXXVIII. 625. - dolnopaleolityczny, XXXVIII.388. - fosylny, XXXVIII. 387. - i śmierć, XXVII. 252. - lasowy, ,XI. 246. XXXVIII. 379. - pierwotny, VI. 8, 91, 1I--a.3;· XXVPI. 101; XXXIX. 181, 188. - pierwszy, VII. 20, 21. pt. M i t y o p i e r w s z y m c z ł o w i e k u. - przeszłość jego, stworzenie, skóra, XIII. 232. - w przysłowiu, VII.29, 36; XVI.96. - w wierzeniach, XI. 376. - w zagadce, II. 40, 229; IV. 376. - wiatr, demon, VIII. 271. Czmil,tr~mielina, roślina, XIV. 124. Czobitok, Czoboty, (j. ukr.), wzory pisanek., IV. 213. Czoboty, O, ukr.), buty, III. 94; VIII 392; XXXIV. 146. Czipok, q. i ,I I O. ukr.), zabaw'a w pisanki, IV, 224; Xx. 299. Czołganie się przez otwór zrobiony . w ziemi, XXXVIII. 60. Czołgot, czołnik, czółenko tkackie, II. 134; XXVII. 69. Czoło, p. łysina, obcieranie, XI. 383. Czop. olejnica, XXXIV. 148. - łączenie węgłów, IX. 270; 272, 273; Czopowanie, XVIII. 5, 8. Czopowe (dok.), podatek, XXXI. 70. Czopy, kołki drewniane do łączenia spławów, XVII. 139, 140. - w budownictwie" XXXV. 107. Czorgać się, czołgać się, XIV. 108. Czorne zile, O, ukr.), bażanowiec, Ly-' simachia vulgaris, XXX. 54, 55. Czorno mietka, (j ukr.), mięta pieprzowa, Xl1I. 223. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Czornobil, (j. ukr.), opasywanie się na św. Jana, XIII. 114. Czornusza, ·(gw. hue.), nazwa krowy. XXXV. 134. Czorny jahody (gw. huc.), p. czarne jagody, odwalI', XVIII. 183. Czórnyj, (gw. huc.), nazwa koni, XXXV. 135. Czarownik, czarownik, XVII. 66; XVIII. 218. Czort. O. ukr), czart, XV. 136 XVIII 175; XXXI. 19,-bannyj ,XXX 19. Czortopołocha, (gw. hue.), okadzanie, XIII. 218. Czortoryja, przeciw piorunom, XIII. 129. pt. Roś l i n y w w i e r z eniach i magii. Czosnek, pożywienie i uprawa, p. czesnok, czisnyk, I. 165; XII. 296; XVIII 242; XXXV. 89. - przechowywanie mięsa. XVII. 147. - suszony, XXV. 96. - święcony, XXX. 39. Czokanie, kocanie, _ _ _ _ _ _ _ w lecznictwie, II. 158, 205; V.165, 357; VI. 158, 159, 234; VII. 312; XIII. 218, 223; XXX. 39; XXXI .. 94; XXXIII. 123. w magii, I. 137; II. 204; VIII. 371; XIII, 230; XXIII. 56; XXX. 39; XXXI. 94; XXXIII. 123. w obrzędach weselnych, V. 215; XVII. 155. w przysłowiu, XXIV. 95. w walce ze szkodnik. XVIII. 216. w Zwyczajach wielkan., V. 215 w zwyczajach wigilijnych, VI. 68; VIII. 370--373; XIII. 21; XVIII. 199. wzwyczajRch zapUlstnY'ch, XII 44. w zwyczajach związanych z uprawą, XXXI. 94. Czowda, (dok.), sąd dla szlachty, II. 284. Czółenko tkackie, XXIX. 86.· - w zagadce, XVII. 86. Czółka. p. czi/ce, XXVIII. 18. Czółka nazwa owcy, VIII. 39. Czółno: p. koryto, łódka, I. 19; II.74; IV. 27; X. 7, 147; XVIII. 133; XXIX. 126; XXXI. 3, 4; XXXII. 26 32' XXXVII. 441; XXXVIII. 230; x'XXIX. 458. pt. Ż e g l u g a. _ drążone w pniU drzewa, VI. 126; XXXII. 32. Czówien, (j. lit.), czółno, XXXII 32. Czran czrzan (dok), XXIII. 165. Czteri~et, czt~rdzieści, XVIII. 218 Czternaście, XXX. 53. Czternost, czternaście, XVIII. 218. Cztery, ewangelie, XXXIII. 25. _ l'czba Heraklesowa, XXII. 46. _ lic~b3 magiez X.96, 359; XXIII.103. _ liczba święta Pitagorejczyków, _ _ XXII.46. _ rogi stołu zmywać, XXX. 179. _ wieńce, XXXIII 24, 25. odzież, IiI. 15, 17; XIV. 250; XXVIII. 18; XXIX. 82. Czubaj, kołtuniarz, XIV. 15, 108. Czubatka, ul z nakrywką, XXXIX. 352. CzVbok, (j. ukr.), czuba, XVIII. 143 Czuby, grzyby, I. 207. Czuchać, myć, szorować, XIV. 253. Czud biełoglaza, (j. ros.), p. ludzie gniadzi. II. 196. pt. D e ma n y s zk o d l iwe. Czudel, duchy zamordowanych kobiet, demony, XXXIV. 36. Czuha, czucha, (j. ukr.), p. cuha, VI. 43, 49; XXXVI. 258; XXXVII 218, 219, pt. O d z i e ż. czuha, wiecha, sygnał, XII. 279. Czuhyło, (gw. huc.), rynna do spusz,czania drzewa z góry, XXXIV. 150, pt. Gospodarka leśna. Czułan, (j. ros.), komora, XVII. 179 Czumackie mazy, p. wozy, XVI. 264. . pt. Komunikacja lądowa. Czumlik, cycek, smoczek, II. 140. Czurel, (j. ind.), duch kobiety ciężarnej, demon XXXIV. 36, 40. Czuringa, austral. instrument muzyczny, p. churinga, totemizm, XV. 17; XVII. 41. Czurkało, źródło, XXXV. 104. Czurys, mały chłopak, VI 43. Czutura, O. serb.), fLaszka drewniana, IX. 35. Czuwanie nocne przy zmarłym, XIII. 106. pt. Z w y c z a j e i o b r z ęd y p o g r z e b o w e. Czułka. (gw. huc.), nazwa ,owiec, XXXV. 134. Czwanić się, sprzeczać się, VI. 43. Czwartek, dzień czarów, VII. 316; XIX. 130, pt. M a g ia. _ dzień oświadczyn, X. 385. _ dzień szczęśliwy, XVIII. 198 Czuba, �lOt 100 - kichanie, X. 221; XIV. 252. pierwszy, okadzanie krów, x,. 278. przed 3-ma Królami, XVI. 48. sc:hadzki czarownic, XXVII.65, 99 Wielki, XXXIII. 29, wspominanie zmarłych, XXIV.17. Czwartocha, nazwa krowy, VIII. 152. Czworolist pospolity, Paris quadrifolia, XXVIII. 242. Czwórka, p. cztery, liczba Heraklesowa, XXII. 46. Czybryk polowyj, (j. ukr.)" Thymus montanus, liście, korzeń, odwar w lecznictwie, VI. 158. Czy-czy-na czy ezi! (gw. huc)" nawoływanie świń, XXXV. 137. Czynnik ekonomi.czny, XXXVII1,283. - folklorystyczny w podaniach, XX. 225. - racjonalny w wierzeniach, XXI. 184, 185. - geograf'iczny, .XXVII. 129. - klimatyczny a budownictwo, XXXIX. 242. - społeczny, kształtujący osady. XXVII. 129. pt. O s a d n i c t w o. Czynsz, opłata, XIX. 95; XXIII. 163; XXXIX. 192. - rolny, XX. 11. CZYT, p. czeT, XXXV. 60, 64. - kukurydziany, XVII. 146, 149; XVIII. 187. - spróchniałe drzewo bukowe do niecenia ognia, VII. 264. Czyrać, mniemać, XIV. 253. Czyraki, XIII. 216,226; XVIII. 180. Czyriek, (gw. huc.),czyrak,XVIII.180. Czyrwona, nazwa krów, XXI. 206. Czyrwona krylka, (j. błr.), wzdręga, ryba, XXXII. 24. Czyrzniawy, czarniawy, XIV. 108. Czyrznić się, ezyrzninie, czernić się, XIV. 108. Czyrzniowy, czyrzynko, krzak cier- niowy, XIV, 108. p. cisek, ciski, XIX. 14. Czyśnica, miary nici, XXV. 122. Czystec, (j. ukr.), Staehys annua, w kosmetyce VI. 159; XXVIII. 242. - w stroju p. młodej, XVII. 155 Czystość, XXI. 113; XXX. 213. pt. D z i e w i c two. - przepisy, X·XXIV. 279. - symbole, XXIII. 8. - w obrzędzie wigil., VIII. 370. Czyszczenie, biegunka, XXX. 42. Czyszczenie bursztynu, XXXIX. 404, 407. - izby przed obrzędem "Dziadów". XXIV.9. - powietrza, dymem z liści dębowych XIX. 115. Czyściczka, XII. 169; XXXIX. 336; Czyści~c, XIX. 90; XXIX. 123. Czyssek, Czyścień, P: czystec, Stachys XXVIII. 242. Czyżki, czyż, czyżek, sisgen, annua, sisje, XIX. 14. Cżuma, (j. ukI'.), dżuma p. Dziewica morowa, V. 36. Ćma, połknięcie, XII. 63. - trupia główka, w wierzeniach, XX. 320. Ćmok, Cmuk, duch domowy, demon, XII. 168; XIV. 188, 299. Ćmuki, (j. ukr.), wzór pisan., IV. 213. Cmunda, łazęga, XII. 67 Ćpak, szpak, XIV. 375. Ćuskija bacati, (j. serb.). rzucać czekanem, zabawa, V. 138. Ćwiartowanie, XX. 304, 309. Ćwiek, taniec, XII. 307. Ćwiele, (gw. flis.), progi, X .6. Ćwie1'ć, miara nasypna i nalewna, XXVIII. 150, 164. Ćwięcki, gwoździe, XIV. 371. siska, F1'ingiUa caelebs, nedila, (j. ukr.), p. kwietna niedziela, '1111.376. pt. C h [' 0- Cwitonna gwoździownLa, VI. 292. Cwikle, kliny wszyte pod pachami koszuli, XXXVII. 215, 220. Ćwioki, grzyl::y, I. 207. Cwit ternowyj, (j. ukr.), wzory pisanek, IV .. 212. Cwitki, Ćwitoezki, (j. ukr..), wzory pisanek, IV. 212. Cwitluszka, O, ukr.), barwnik .do jaj, IV. 215. Ćwieekownia, nologia ludowa. • (j. ukr.), okruchy siana, odwar, naparzanie, XVIII. 182, Cuśkape, (j. serb.), fez, V. 139, 142. Cana, sanga, sanag, (j.. tur.), sani.e, XXXIV. 180. Ćiraka, (j. sreb.), lichtarze, V. 139. Cutora, (j. słowac.), naczynie pierścienio~ate pionowe, XXXIV. 86, Cwityna, D Dabóg, Dadźbóg, bóstwo, X·IV. 52. Dach, p. daszek, III. 11; VI. 183; X. 311~316; XIII. 66; XIV. 368; XVI. 369; XVII. 8, 11, 12; XVIII. 2; XXVI. 114; XXIX. 7, 25, 28, 29; XX·X. 242, 247; XXXI. 163; XXXIV. 149; XXXVI. 239; XXXVII. 98, 11, 112, 125, 192, 194-198, 226, 227; XXXVIII. 272. - czterospadkowy, V. 153; X. 312; XII. 294; XVI. 370; XVII. 12, 13; XVIII 69; XXVI. 102; XXX. 242; XXXIII. 95, 96; XXXV. 106; XXXVII. 227; XXXIX. 309, 452, 453; . - dwuspadkowy. V. 152; VIII. 40; X. 132; XVII. 11, 12,'148; XXVI. 114; XXX. 242, 247; XXXIII. 95, 96, 98, 108, 109, 242; XX·XV.106; XXXVII 227, 229; XXXIX. 331, 452, 453. - dymnikowy, XXVI. 102; XXXIV. 144; XXXV. 106, 111; gontowy, X. 312; XI. 294; IV. 355, 359; XX. 75, 90; XXXIII. 95; XXXIX. 433, 454; - kopulasty wiklinowy,XXXIV.144. _ krokwiowy, XXXIII.98, 107, 108; XXXIX. 452, 453; - kryty blachą, XII 294; - kryty dranicami XXXIV. 143; -. kryty słomą, XI. 336; XII. 146, 294; XVI. 367; XXXIV. 13, 143;. XXXV. 175; - lepiony, XI 336; - licowa strona, XXI 218; - miejsce wejścia i wyjścia duchów, XXIX. 122. - na sochę i ślemię, ,x,XXIX. 266; _ naczółkowy, XXXIII. 95, 96; XXXIV. 144; XXXIX. 452; _. niemiecki, XXX. 242; -- okapowy, XXXIX. 455; - piwnicy, XXXIV. 108; -- plecowa strona, XXI. 218; -podhalański, X,XVI.I14; XXX.242. _ pokrywanie, XXI. 218; - poszywanie, IV. 418; _ prz wlekanie przez dach słomiany, XXXIV. 13; -"' przyczółkowy, XXXIX. 453; - ruchomy, IX. 275; _. słomiany, XXXIX. 453; - stożkowaty, XVII. 145, 148; - szalasowy, XXXIX. 284; _. sztychowy, XXIX 27, 29; - szwabski, XXXV. 106; - trójspadkowy, XVIIIl, 13; - w obrz. wesel. VIII. 251; �103 102 (j. sto ind.), część, połowa. XVII 215. Daris, (j. lit), część spadku, XVII.215 Dama, (j. hot.), nazwa języka plemienia, XXXVIII. 68. Damascena, Prunus domestica, śliwka. XXXI. 94. Damen polka, taniec, XV. 79, 80. Dameta, pasterz w jasełkach krośnieńskich. XIX. 49. Dana, pieśń śpiewana po kolędzie X:~XIII. 131, 132. Danie, magia miłosna·. XVIII. 177,180 Danina bartnicza, XXVIII. 162; - cechowa, XXXII. 73; kizły, kluczyska, knqbie, knowie~ - pszczelna, XXVIII. 162; kobylice, kokoszka (bant), kon- ze zboża, XXV.2ł. Dapo, (j. celt), piecyk nieckowaty. strukcj·a dachu, kora, kozły, koźliny, krikwy, krokwie, krokwy, XXXII. 59. Dapur, (j dajak,), piecyk nieckowaty krzyziaki, lomenice, łaty, łubie, murłat, narożnik, 'oborich, okap, z płd. wsch. Borneo. XXXII; 59. ostrysznyk, patyki., pazdur, paźDarcie pasów, II. 270. 274; XXXI· dziory, piaty, pięty, plaskóry, pla89, 90; twy, platwie, pod pręt, podgaj, '- pierza, p. Uoka, }CXX. 32 pokrok, pole, poszycie., pruty, pryDarcie w nogach, choroha. XXX. 64. pusnyci, socha, szwabśkyj, śleDarembok, nicpoń. XII. 67. Darmowysy, (gw. hue.), :sznurki u mień, ślemię, słoma, trzcina, wowky, zutalek, zatylek, żary. kożucha. XXXIV. 146. Dacha, (j hot.), roślina zbliżona do Darnina w budownictwie. XXXVII.· 108.,121 pt. B u d u l e c. tytoniu, XXXVIII. 113. Darowizna, IV. 28, 29; XXI. 107. Dachówk~, XII 294; XXXIX. 245, 322 Dadzbóg, Da.dźbóg, Dajbóg, Dażbóg, Dary dawane do grobu, XXX. 251; bóg słowiański, XIV .. 52, 53, 56., pt. Z w y c z a j e i o b rz ę d y p 0207, 208, 224, 227, 233. . gr z e b o w e. Daenu, (j. awest), krowa, x.xXI.158. -dla zmarłych, XXII. 146; Dajteja, Dajtja, (j. sto ind.), demony. - przedślubne, IV. 30; V. 11. - rodziców chrzestnych, VI. 127; XXXIV.18. - w przysłowiu, VII. 37; Dajto-Majto, gra dziecięca, V. 139. - weselne, p. chodzenie po' drobsku, Dakszinii, (j. t. ind.), ofiara składaKapka Sałar, Korgaban, Kolana Buddzie. XXXIV. 24. czyny, Kyir, Kyr, Kazar, TiuDaktyliomancja, wróżby za pomocą sen-salar, Sind-aky. XXXIX. 428; pierścienia, 'XXII. 251. - za dusze zmarłych, IV. 327. Dalaj Lama, I. 236. - w obrz. wielkan., XU. 313; w zagadce, II 229; we wróżbach, XXIY 122;' wiązanie, V. 64; wspólny dla domu i budynków gospodarczych, VI 365; XXXIII. 87, 91, 92; -- wystający, XXXIX. 267; - z kory, XXXV. 103. D a c h, p. banty, bqt, bękarty, blacha, bont, bunt, burtnik, dachówki.facjata, fartuch, głowacze, gonty, hołouky (głowacze), iglice, iżak, jeże, jętka, kalenica" kalonka, kałynycia, (kalenica), kiczki, kizliny, .~ "i ~ł ~l 11 'I \ Dast'Bih., Dalam, _. kora (gw. hue.). VII. 260; XIII 207. Daszek pt. Da ch. _ czterospadkowy, XII. 295; _ nad płotem do suszenia siana, XXX. 247; _ u studni, XVI. 330; XXXIII. 110; _ w kapliczce, XI. 165, 167, 169; _ w szopce, XI. 19; _ wspólny, XXXIV. 150. _ daszók (gw. hue.), XXXIV. 150. Dat, (gw.' hue.) mleczny przydział gospod3Jrzy. lXXXV. 116 pt. If> a- _ bójcy, XXXV. 67; liści moc wskrzesza Stramonium L., p. bieluń dziedzierzawa, tyndara. Dawanie monety zmarłemu, XX. 87. Dawid król na księżycU, XXV. 44; XXXV. 66-69; baśniowy, XXXII, 84; XXXV. 68; bezszypułkowy, XXXV~ 66-69; drewno w magii, XXXV. 67; drzewo leśne, V. 166; drzewo nieszczęśliwe, XXXV.67; drzewo święte, IV. 365; VI. 339; VIII. 3'3'2; XIV. 32, 41, 46, 51, 79; XXIX. 122; XXXV. 67. _ dym z liści odpędza moce dia- _ _ _ _ _ _ XXXV. 67; gałązki w rózdze weselnej, _ 215; XXXV. 67; gałązki zatykane strzechę, i w XXXV. 67; obrazów, polu 215; samozmarłych, XXXV.68; _ liście, odwar, XI. 400; _ liście, podkładanie pod chleb do pieczenia, XXXV. 67, 70; _ liście w magii, XXXV. 67; _ mityczny, XXXII. 117; _ młody w magii, XIII. 326; ·XXX. 203, 205, 206; XXXV. 69; _ nielapsy. nieszczęśliWY, XXXV.6J. _. pański, II. 334; VIII. 156; IX. XXVIII. 52. Dawoń, (gw. hue.), miejsce do karmienia owiec. II. 140. D b Quercus robur et Quercus seną stlis, p. dębina, dub, I. 111, 122; III. 334; XVIII. 11, 13; XXVII. 139; XXVIII. 242; X/XXII. 33; _ IV. XXXV. 67-69; kół dęboWY, przebijanie s t e r s t w o. belskie, XXXV. 67. gałązki' do przystrajania barwnik, _ Datura. _ jako XXXV.67; _ kora w lecznictwie, II. 158; VIII. 368; XI. 400; XIII. 223; XXX.61; XIV. i w 391; XI. 231; _ Perkunasa, XXXIII. 13; _ praojciec ludzi, XXXII. 157; pt, Mity o pierwszym człowieku. _ proszek z dęhu, XXXV. 69; _ przeciąganie chorego przez dąb rozłupany, XXXV 69; _ samotny w polu, XXXV. 67; _ sok w lecznictwie, XXXV. 68; _ szypułkowy Quercus robur L., XXXV. 66-69; św. Wojciecha., XI. 344; 350', $więty w Romowe, XXXIX . Thora, XXXII. 117; Trzygłowa, XVII. 20, 21; w medyc. lud. XXVIII. 242; w mętowaniu, XIV. 377, 378; w ,pi.eśni, II. 334; VIII. 156; IX 391; lXI. 231; XXXV. 69; _ w wierzeniach, V. 55; XX. 268; _ _ _ _ _ _ _ XXXV. 67-69; _ w zagadce., II. 231; XXXV. 69; - w zamówieniach, VI. 333; _ w zażegnywaniu, XXXV. 69; �105 104 - wyrób biczysk, XXXV. 67; - zaczarowany, XX. 268; - zmarłych., XXXII. 118. Dąbrowy święte, XVII. 19. Dągi, klepki, ix 363. Diikim, (j. sto ind.), tancerki, demony, XXXIV. 30. Diinawa, Diinaweja, Diinu, (j. stoind.), demony, XXXIV. 4. . Diisa, Dasju, (j. st. ind.), demony atmosferyczne, XXXIV. Dearbhratha.il', (j. irl.), brat rodzony. XVII. 263. Dearbhsiuir (j. irl.), siostra rodzona. XVII. 263. Deci, (gw. druc), worek. XXXVII. 205-206. Definicja antropologii. XXI. 3-15; Definicja etnografii, etnologii, folkloru, ludoznawstwa, XXI.81, 86. Definicja nauk antropologicznych, XXI. 3-5; Deformacja czaszki, XXXVIII. 411; . - wargi, XXXVII. 294. Defraudacja bursztynu, X,XXIX.37!. Deifikacja roślin i drzew, XXXIV. 5. pt. K u It y. Deka, koc. X'XXIII. 67; Dekiel, (gw. żołn.), Deckel. III. 81; Dekować, (gw. złodz,),. ukrywać, VII. 278; Dekstryna jako spoiwo do farb. XXX. 161; Delfin, XXXVIII. 252; - popi,ół z zębów, sadło, wątroba. XXXVIII. 252. - w wierzeniach. XXXVIII. 252; Delphinium ela tum, p. ostróżka 'wyniosła', liszczak, liszczyniec. - Demeter, bogini urodzaju. VII. 19; XIV. 57, 72, 83; XXI. 197; Demografia, II. 33; XI. 97, 418; XXX. 252; ~ ",1 ,j 'l '1 Demok, część pługa, II. 131; Demokracja, XXXIX. 137; - ludowa, XXXIX, 135; - pierwotna, XXXVIII. 285; - wojenna, XXXIX. 2!. Demoniacy, (dok), opętani. VI. 233; Demonit, kamień, XXII. 53; Demonolatria, XXXIV. 31, 32; Demonologia, IV.46, XIX. 138; XXI. 133; XXIV. 87; XXVI. 104; XXXIV. l; XXXVII. 251, 269, 446; - chaldejska, XIX, 111; - indyjska, X'XXIV. 1-66; - słowiańska, XX. 236; - wschodnia, XIX. 111; - ukraińska, XXVI, 119; -- żydowska, XXVI. 121. Demon), I. 26,54,55; II. 88; IV. 331; V. 269; VI, 323, 335; VII. 19, 20, 79,146-150; VIII. 7; XII. 168; XIII. 88; XIX. 109, 111, 112; XXII. 43, 53; XXIII. 177; XXVI. 5, 98-100; XXVII. 76, 121, 136; XXVIII. 100; XXIX. 57, 119; XXX. 212, 250, 255; XXXI. 145; XXXIV. 6, 23, 33, 33, 38, 289; XXXV. 197, 198; XXXVII. 18, 26, 251, 285; XXXVIII. 221, 254. -- atmosferyczne, XXXIV. 4; -. braminizmu, XXXIV. 28; -: buddyj'skie, XXJXIV. 28; - choroby, XXIX. 165; XXX. 251; XXXIV. 13, 43; - czworookie, XXXIV. 6; -- estońskie, XXXII. 86; - indyjskie, XXXIV. 1-66; -. księżycowe, VII. 19, 2?, 24; - meteorologiczne, XXXIV. 28; - motyle, XXXIV. 280; - opiekuńcze, XVII. 221; - parzyste, XXXIV. 6; - piekielne, XXXIV. 22; - pięcionogie, XXXIV. 6; - podziemne, XXXIV. 22; - porodów, XXXIV. 7; _ postaci zwierzęcej, XXXIV. 6; _ pół ludzie pół węże. XXXIV. 22, 23, 33; - szkodliwe, XXXIV. 5-7; _ śmiertelne, XXXIV. 5-7; trójgłowe, XXXIV. 6; - w kamieniu, XXXIV. 4; w czasie pieczenia chleba, XVII. 135; wegetacyjne, XVIII. 98; XX. 175, 176; XXIX. 122; XXX. 224, 225; XXXIII. 10; _ zbiorów jesiennych; XVIII. 98; _ zbożowe, XV 157; XXII. 2-4, 8; XXXII. 182; _ złe, XXXIV. 17; XXXV. 146; złośliwe, p. upiór, strzygoń, wieszczy. XXVI. 84; - zmarłych, VII. 20; _ zmieniający płeć, VI. 260; _ źródeł, XXVII . .136. D e m o n y a t m o s f e r y c z n e, p. Y Ala, Ażducha, Chala, Chmarnik, Chmurnik, Kręciok, nimfy wiatru, płanetnik, Pochwiściel, Pochwist, podwiej, Pogwizd, południce, smok mieszkający w chmurach, w~atr, wir powietrzny. D e m o n y c h o rób, p. Ablasty, Anusal'pa, choroba, wa. Dem ony Bezglowy, Dziewica czuma, Moro- dr zew i l e ś n e, Aśwatha, Driady, p. Berserkir, duch drzew, elfy, Gamainhao, Hamadriady, Kaluk, Lasowiak, Leśny, Leśna Pani, Leśnik, Goryninka, Jaga, Lisny, Wanaspiiti, Ljesowik, Wetiila, Oready, Wyk. D e m o n y g ór i p o d z i e m i, Bertha, Bilwis. Huborze, Jaudocha, Hurboszcze, Jaudochia., Do- latająca, Łat ygorka, Mawka, Matki,,,,Miesięcznice, Mordowisko, Nia'uka, Nocnice, Siemigorka, Sitnico., Siuda, zlata, zmora, żelazna, żytnia. kia, Kuga Babsko, Lamie, Czudel, goldene ba. J.aga Dziwożona, Huborze, Indzi baba Jadzybaba, Jedzybaba, zinka, Czuma, Froh, Jedubaba, Leśna Pani, mona, Lilith, Meta, Miawki, dowisko, JeLeśna, Jeza, rzyca, Majka, Ma- Matki, Melu.zyna, Miesięcznice, Mora, Mor- Morija, dziewica, ba- Jedza, Jedzona, Lemuzyna, MOIrowa Mo- Moroju, Morowaja Mroka, panna, Najady, Nereidy, Niawki, nimfy drzew, nimfy wiJa-tru, Ondiny, Oready, Panny wodne, Południca, RIOdzaniJca, Rusałka, Rugiuboba, Zlata Niauki, baba. D e m o n y k s i ę ż y c a, VII. 19, 23, 24, p. Matcinge, Miesięcznico.. De m on y m a n i s t y c z n e, p. Ajieke, duch przodków, Rachmany. .D e m o n y o p i e k u ń c z €, p. Ajjanar, Awalokita, Bożik Aranjiini, Bilwis, Chlodna, D e m o n y k o b i e c e, pt. D e m on y s z k O d l i w e. Baba dyka, dzika, Gorynczanka, nik, Bajennik, Banny, Chatnik, Chlew- chlopczyk, chowa- domowy, chlewny, niec, Choziain, Cmok, Cmuk, Diduch, Choziainuszko, Did, Dieduszka, Didko, Dik Dido, pala, Do- Domowoj, Domowyk, duch dobry, duch domowy, duch niebios, duch opiekuńczy, duch snu, duch zboża, dusze dobre, Dworo- mowik, wik, Dziadek, Dźirong, Dziwa bio- �", lQb le, elfy, farmazon, Gabriel Archanioł, gad domoWy (Bożik), Gandharwa, geniusze, Griimadewatii, Gr(y)hadewi, Gumienny, Hodo- Hospodćificek, Inkluz, Budhaja, Jezdnik, karzel, Kiechn, czart, Charon, Chłodn,a, Chbp wcielenie diabla, Chłop:.ec bez nóg, Chłopiec Krzysztof, Chłopiec owłosiony, cialo bez syno- Kosimpu, k11snoludek, krosnalki, Ksetrasja pati, Łaźnik porówn. Bajennik, mali ludzie, Mauari, Me- Kob', Kobotty, tiora, Meulen, Narocznice, Koniuszy, Mocorz, Morgana, Ob oz, OmbwiPasiecznik, Piekula, Nawki, Panicz, Bies żytni, Pikutik, Pikula, PIonki, Plonnik, Podziomki, Prządka życia, Radaszek, Raraszek, Rigaczniki, Safa, skrzaty, Setek Skarbri, nik, Skrzat, Sowij, Uboże, Wetalii, leznaja Światelko, Wiswawiisu, że- p i e k i e ł, p. Ajgnan, Antychryst, Arcydiabeł, Asmodeusz, Baran. D e m o n y p ł o d n o ś c i, P. Adonis, Ajyy-to-jon, duch, zapładniający kobiety, Gandharwa, Hariti, kogut. Aataencik, e m o n y s p o r z ą c eJ p. Ajtwar, Chłopczyk, Chowaniec, Cmok, Cmuk, Diabeł, duch zboża, duch zapładniający kobiety, Dżanbhala, Giindhiirwa, Inkluz, Latawiec. D e m o n y s z k o d l i w e, P. AbaKamui, Ajgnan, Anioł zły, Anioł upadły, Anumroka, Anusarpa, Angluz, Barzduki, Apsarasy, Asmodeusz, Asurowie, Aświnowie, Azrael, Babok, Badi Miitii, BaHadewa, zyliszek, beczka Bersekir, Bertha, Bzik, wości, Bandurka, ognista, baBely, Bezglowy, Bhuta, Biesy, Bkolaniitha, schuk, Blqd, Błędny ognik, Blot- Bhilta, Bluat- Bździochy, cialo bez Cart, Czurel, Dajtja, Diinawa, weja, Diikim, Diinu, Diwa, bez Diisa, Dhana, Diwka głowy, Malhiil Dźhotnig, Feja (rusałka), Fras, Gacki, gawron, gęś, gna tek, gnieciuchy, gryfy, grzechy, grzyh Gniotek, Gulsutia Hiiriti, Miitii, Huekuwu, (diabeł), Hadal, Hantu, Hurborze, In- Lisny, Mora, Morija, Moroju, Morowa Dziewica, Mroka, Nieczysty, Nie- dźwiedzio~zyi, l ~ Moro- panna, Marzyca, ł Mamduh, Markopole, Miernik, MieMordowisko, Mefistofel, Moria, waja Malfy, Mamuna, Miitii, Drakon, Gabriel, Furys, Miita, sięcznice, Dźwarahariśwara, Lilith, Nocnice, Nocz- Obłocznicy, ogniki :blędne. ojeowie, Onjambe, On, Ono, Oruncha, Padawice, Pan (topielec), Pan czarny, Panny Leśne (rusałki), Papman, parstuki, Piekulik, piśiica, plugawy, Planeta, Płanetnik, pokusa, pokuśnik, pokuśniok, Pramatha, Preta, Prikolić, prikulić, Er'zeciwa, Przekora, Pstro- nice, katobrzuchy Raksiis, Rogaty, Rakszasy, fian, Sajtan, nar, Samuel, sarpa, Raksojudz, Rokita, Salomonar, Saraua, Satanail, Sa- Solomo- Sarpa-Anu- Sęp, S'ępiogłowy, Sairkan, Si biele, Skrat, Siodło, Sit, dzi-baba, Inkuby, Jaga baba, Ja- Śkopjenk, go baba, Jaksa, smok, Sotona, sowa, Spyrtki, strachy, Strala, Stralczy, Stratczie, straszne sio- nec, Jawyda, (wilkołak), Jiitu, Jaraszek, JaŹibaba. Jedu-baba, JaryJarul Je- nica, Smolka, Skfitek, Smert- Diinu, Szamir, Strigan, Strzy- Sukkuby, Supai, Diti, syrena, Szaj- szatan, Szarkan, Szczy goń, (Strzygoń), Szed, Śmier- tki, światełko lek, Licho, Mamona, Dra- tan, Ljesowik, łańcuch ogni3ty, Łoziński (Bordta), lupior, upiór, Majki, marinus Dźambha, Kin, Liton diabeł, Ditwars, (rusałka), Dobosz Drak, Draco t, Ke- synowie świnia Ded6. Dobrohoczy, Marze Kimpurusa, straszydło, Strzygoń, kogut czarny, kogut bez glowy, koń upiór, koń żytni. kozioł czarny, kozlac, kudłaty, Kuga, Kusy, Kusy Panek, Lamie, latawiec Lasowik, Lessij, Leszij, LeŚna, Leśnik, leśni ludzie, Dana- Diisju, smerf, nera, Dajteja, smok, i volans, duch ciemności, duch czarownik, duch nieczysty, duch-stra,ch, duch w postaci koguta, duch w postaci kota, duch w postaci węża, duch zły, dusza choroby, dusze złe, Dybuk, Dziewica morowa, Dziewice straszliwe, Dziki Mąż, Dziwo Corne, dziwożony, Dźakin, chen, stry, ga, tiis, Karowja mas, 'Kimidin, trzodowości, Czud'bieloglaza, dza, Jedzbaba, ziorniki, J ezinka, J eza, J eJeździec bez głowy, Jędza, Jędzona, kaczka rogata, kaduk (diabeł), Kankar Miitii, Kan- cielę, ciota, Corni, Czarni, corny pies, corny kot., Czandki, Czarna lowczyni, Cza1rny diabeł, czarny ptaik, latawiec, czarownica, czart, czort, czort bannyj, człowiek leśny, człowiek bez głowy, Czudel, Ded6ko, baba. Demony D nik, Blud, Boba (demony kobiece), Boginki (demony kobiece), Boj, Borowiec, Borowy, Boruta, Brahmariikszasu, Bryła !tJamienna, waniec, Kauka, lO?' żytnia, termann, czyk lica, latające, świecnik, Świtezianka, Taot- To, Toj szczezby, Top- (topielec), Topielec, Toplec, Tussene, Upyr, Utopiec, Vjestac, Walanty, mon, Vampir, VukodLak, Varulf, Vupir, Wampir, Wastospati, TopieUpiór, Wa- Waser- Welinas, Wer- Wiedźma, Wile, Wilkołak, Wily, Winogradzki, Wodianik, Wodzianik, Wodne panny, Wodnice, Wodnik, Workun, Wowkolak, wolfe, Wowkun, Wrowysze, Wyk, Za- Zielony mężczyzna, Zła siła, Złe, Zle duchy, Złe moce, Zło, Zloje, Zly, Zmoma, Zmora, Zółtooki, Żytni dziad, Zytnia koza, Żytnia Matka. D e m on y ś m i e r c i, VII. 19, 23, 24; P. Anioł śmierci, Bój:-książę" Charon,. Dzirong, Esrel, Tiki chariaszek, raro. Dem on y rzące, w e g e t a c y j n e, p. spakurka, lis, niedźwiedź, żytni! D e m o n y w o d y, p. Biam, Drakon, Duch rzek, Gamainhao, Jaroszek, Marutowie, Najady, Nereidy, diny, Nguk-Wonga, Wodianyk, Niksy, Wodne On- Panny. Wodnica. pt. D e m o n y a t m 0sferyczne Denarius Dei, (j. łac.), ofiara pieniężna. XI. 181. Denarok, (j. ukr.), p dynarek. XVI. 367 �109 lOB Dendera, ukr.), denderewa, (j. dziędzierzawa. p. X. 260. Denko, przykrywka. II. 63. Denordyzacja, XXIX. 142. Depositio Martyrum, Acta Mart yrum, (j. lac.), XXI. 110. Deputat, (gw. hue,), watah. XXXV. 116, 119, 123:""-126,128, 131, 132, 144, 145, 150-153. Derdać, dyrdać, biec. VI 43. Derecho consuetudinario, O, hiszp.-, zwycz. prawne. XXXIX. 166. Derewce, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Derg, dergat, dergnut, dernut, (j. ros.), trzymać. XIX. 20. Dernik, wyrabi.acz derki, VI. 43. Deryngować, dyrygować. IV. 307. Deseczka bukowa, XXX. 163; - malowana w ulach, ·XXIX. 156. Deska, p. kladka. V. 63; XI. 173; XII. 23, 24; - do prani.a, IX. 279; - grobowa, I. 17-19, 130,131; VI. 394; XI. 211; XX. 202; - okapowa, XXXVI}I. 272; - śmiertelna, XX. 202; - spuszczona, IX. 272; - w budownictwie, I. 161; VUI. 41; xxxi. 38; - z sękiem wypadniętym, XXV.86; - z trumny, I. 79; VI. 75; XXV. 86. Despetny, dokuczliwy, XII. 67. Destament, testament, VI.43. Deszcz, brak, XXXIX. 216, 218-220; pt. M e t e o l' o log i a l u d o wa. - diabelski, XII. 214; - dysc, V. 53, 54; - łagodny, XXXIX. 220; - na Braci Śpiących, XII. 65; - na Świętego Krzyża, XII. 65; _. odpędzanie, XXXIV. 279; duryjka, bieluń, denderewo, dywderewo. -. - ognisty, XXXVIII. 239; poranny, XX. 198; przepowied. U'rodzaju,XIII.255, 256. przepowiednie, IV. 98; XIII. 204; XIV. 369; pt. Meteorologia ludowa. -. skqd się bierze, XXIV. 99, 100; - sprowadzanie, p. Dodola, Lazar, Peperuga ... Płanetnicy, widdawaty w szopce, XI. 152. Dębniółka, dzika grusza, Pirus malus, owoc ki'Szony z kapustą, XXXI. 94. Dębowy, jedwabny, XXVIII. 21. Dęga, klepka, p. dąga, doga, IX. 363; XXX. 215. pt. B e d n a r s t w o. Dęnarki, terminol. kowalska, VI. 291. Dęte ziele, ok,adz. krowy. XXIII.109. Dętki, perełki szklane, XXVIII. 21. Ded 6, ded6ko, (dok.), diabeł. ·XIV. 54. 'Pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Ded, (j. st. cerk.), ojciec kościoła. Topolya. II. 254; 329; XVII. 37; 'XX. 84; XXI. 122; XXVIII. lI; XXXIV. 279; XXXIX.221, 224, 336; pt. Ma g i <:>. - spuszczanie, III. 143; VII. 8, 18, 23; - w marcu, XII. 66; - w legendzie. VII. 52; - w przysłowiu, VII. 35, 38; XII. 66; XIII. 154; XXIV. 93, 99; - w zagadce, XIV. 375; - wieczorny, XVIII. 198; - związek z bocianem, XIV. 173; - żelazny, XXXVIII. 239; Deszczówka w leczeniu brodawek, p. brodawka. XI. 385. Deszczułka do sieci, IX. 32. Deszczułki, p. łóżko, IX. 360. Deszewo, (gw. hue.), tanio. VII. 260. Dewa, (j. st. ind.), bóg. XXXIV. 3. Dewana, (dok.), Dziewana, p. Dyana, Diana, XIV. 81. Dewie(a)tyny, Dębineczka najmywa- ty, (j. ukr.), msza za dus·ze zmar- łych w 9 tygodni po śmierci, XIII. 207; XVIII. 213. De11Jiń us.ziń, O. łot.), bóg koński. X. 113. pt. B ó s t wa. Dewizka bursztynowa, XXXIX. 384, Dewocje p:stne p, widowiska religijne. XIX. 54. Dezerterzy z wojska austriackiego. XXXI. 149. Dębina, p. dąb, VII. 273. - las dębowy, m i.ejsee schadzek czarownic, XXXV.68; XXXIX.322. XIV. 59. (j. st. cerk.), wy:t:howawca, opiekun, p. karmilec, XIV. 59. pt. Pokrewieństwo fikcyjne. Dhana, (j. st. ind.), Raksas. XXXIV. 8. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Dharm, (j. ind.), zbożn·. czynność. XVII. 262, 263. Dhena. Dhenu, (j. st. ind.), krowa karmiąca. XXXI. 158. Diabeł, p czart, Ancykrys, Antychryst, bies, bissa, Boruta, czart, Dedko, .,i czert, czort, ded ko, didko, dieboł, dzjadzi, Kusy, Licho, Smołka' Furys, Lucyper, Jarynec, Rokita, Szczezby, Szed, Satanail, To, taj Szczezb~, Walanty, Walek, Wciornascy, Zły. I 5Q,51, 55, 79,80, 138. 165, 166, 205; II. 12-18, 21, 23, 24, 88, 142, 159, 161-163, 165, 2OO,216, 217, 252, 256, 323-326, 328, 329, 347, III. 1, 59, 77, 144,152,153,155; IV. 80, 94-96, 258, 259, 264-273, 297, 321, 414, 418, 420, 437; V. 107. 110, 127, 15,5, 158. 161, 168 169, 171, 172, 177, 181, 218, 221, 258, 262, 279, 318, 319, 347, 351, 358, 361, 365-367; VI. 29, 65, 75, 120, 234, 253, 255, 265, 299, 300, 311, 313, 334, 352, 390, 391, 399, 409; VII. 21, 26, 36, 37, 47, 53, 5494,' 128, 133, 136, 139, 142, 146-150, 241 248, 249, 255, 307, 327; VIII. 7,' 14, 51, 59, 143, 144, 186, 204, 257, 280, 354-356, 362, 370; IX. 54, 175, 176, 179, 368, 372, 380, 384; X. 17, 94, 292, 33533-7; XI. 375" 37&--380, 382, 404; )ClI. 43, 62, 65, 79, 80, 136, 168, 212, 219, 222--232; )CIII. 32, 42, 110, 115, 116, 119, 120, 128. 129, 151 154 159 202 203, 204, 209, 216' 220' 230' 232' 335; XIV. 32, 38,' 39, ~3, 47, 53: 54, 56, 63, 85, 86, 87, 129, 175, 177, 213, 220, 232, 288, 290, 313, 318, 325; XVI. 15, 81~ 100, 149; XVII. 31, 65; XVIII. 198; XIX35, 40, 58, 61, 62, 67, '68, 109, 111--114, 138; )CI)C.250--25'4, 261-267, 269; XXIII. 166; XXV. 11, 83; X'XVI 5, 6, 152; XXVII. 57-59, 61, 69, 70, 100, 137, 143, 169; XIXVIII. 4, 124, 125\ 127, 128, 130, 131, 133, 134, 137-141, 196; XXIX 69--71, 100-106, 132; XX)C. 19, 21, 83, 21&--220, 223, 250 270' XXXI. 14, 16, 17, 19, 28, 96,"98, '100-102, 105, 107, 108, 110, 122, 132, 145; XXIXIII. 78, 125, 140, 148, 153, 154; XXXIV. 1 41 284 289; XXXV. 24, 176; XXXVII. '251.. 263, 264, 290, 291, 304, 305; XXXVIII. 243, 248, 264, 273, 275; XXXIX. 61, 336, 340; pt. D e m a n y s z k o d l i w e. _ adoracja, XXVII. 143; pt. Kulty. _ chodzenie z Dorotą, IX. 73; _ chować, XIV. 299; XVIII. 175 _ gdzie mieszka, XII. 226; _ górski, XIII. 128;. -i drzewo zwalone IV 418; i niedziela palmowa, XII. 311; _ ilość, XX'V. 78. �111 110 -. -. -. --. - kąpiel, II. 326; kołysać, II. 334; XIV. 252; łańcucki, XXVIII. 204; mieszkanie, IV. 419; nasyłać, XIV. 288, 290. nizinny, XIII. 128; odpędzanie, II. 88; pt M a g i a. opowiadanie, X. 379; XI. 319, 329; plwocina, II. 322., 324; przenosiny, p. wiatr jako demon XVI. 81; , - przepastnik, V. 319; bez pary. lXV. 136, 137; - Rokitka" XX. 80; XXVIII. 123, - sila, XVIII. 79; -. sprowadzać, X. 356. pt. M a g i a. - strącenie, XIX. 58; - taniec, XIX .. 113; - topielec, XXXV. 70; -. ukryty w pieniądzu, p. demon, inkluz, XXUI. 99. - w baśni, XVII. 49 50 53' XXI. 236; XXIII. 143-145;' , - w pojęciu ludu, X. 116; -. w postaci: barana, V. 365; gęsi, V. 365; grzyba, XII. 219; gwiazdy, II. 161; kawkL, XII 214; koguta, vnr. 356; kotki, V. 365; kury, VIII. 355; ludzkiej, II. 252; V. 168; popa, II. 325; psa, V. 319,365; . ułana, V. 365; 'źrebca, XII. 220; - w przysłowiu, XIV. 237; - w szopce., XI. 25-32, 136-144 213; XIV. 152, 154; XXII 130~ 137; XXIII. 130; XXV. 65, '67, 72; XXXI. 56, 58, 62; -. wenecki, XXVIII. 124, 125 128 136; , , - pustyj, - wywoływać,. X. 96; XII. 220. g ••• , Assafoetida, V. 164. pt. M e d y c y n a l u d o w a. Diable pr·ace, XXVIII. 123, 129, 130. Diable Diabli taniec, wir powietrzny, XXXIX. 329. D~ablik, p. diabeł; XI. 378, 382. D~D.d~ma,Ill((IlEf.ta(j. gr.), XXVI. 124. D~adw, (gw. dziec.), dziad. III. 165. Dlalektologia czeska, II. 282; - fińska, XXXVII. 378; - polska, I. 61; III. 47; V. 189; XVI. 234; XXX. 242, 256; XXXVII. 312, 318, 444; ~ słowiańska, II. 4; XXV. 94. D.Lale~t(y) bawarsk~, XXXIX. 124; - bOJkowski, XXXI. 155; -. eskimoski, XXIX. 137; - heski, XXIX 124' -. k.aszubski, X,XX. ~62; XX,XIV.60. - lIguryjski, XXVI. 93; - ludowy, II. 370; XXXIX. 39; - mazowiec:<i" XXIV. 60; - mazurski II 3' - polskie, XXx. '257, 262; - pomorskie, XXX. WO; -prasłowiańskie, XXX. 246; XXXVII. 319; - ruskie, XXV. 117; -- sulkowsk~. XXXV. 187' - szwabskie, XXXIX 12~ D~alektYka marksist. XXXix. 35. D.Lalo~ częstochowski, XIX. 85. pt. Wldowiska ludowe. - dominikański, XIX. 85; -. zapustny, XII. 124, 125, 127. DIamentowa Góra, XI. 374. Diamenty, II. 58; V. 180, 181; XIII. 45. XX. 258; XXIX. 100. Diana, bogini łowów, XIV. 81. Dichsala, (j. s1. wys. niem), p. dyszel XXXIX.126 D~chta, płachta dosiana, II. 140. Dtd, duch domowy, XXIX. 108; pl D e m o n y o p i e k u ń c z e. Did, didko, djed, (j. ukr.), dzl~d, IV. 223, 225; XIV. 54. J diduch, snop wigilijny, ostatni snop, koroL. VIII 371, 372, 373, 375. Didko, diabeł, VI. 43, 386; XIII. 230; XIV. 299, 318; XV. 136. Dido, Diduch, (j. ukr.), duch domowy, XIV. 55. Diedko, (j. ukr.), wuj. III. 43. Dieduszka domowoj, (j. ukr.), domowik. XIV. 220, 226, 231, 299. Diedyna, (j. ukr.), wujenka, III. 43 Dies rosae, (j. łac), Rosaria, święto umarłych, XIV. 325. pt. Z yczaj e i ob r zęd y z w i ąz a n e' z k u l t e m p r z o d k ó w. Diesatyna, (j. ukr), dziesięcina, IV. Did, w 12, 126. (j. łac.), zapowiedż zemsty. XI. 181. pt. P r a w o l u d o w e. Digudej, Digutny, imię pasterza w dramacie religijnym. XIX. 88. DijnaT, (gw. huc.), doja;rz. XXXV. 122, 129. DijnycJa (gw. huc.), XXXV. 95, 97, 112, 123, 130. Dijnyk, gijnyk (gw. huc.). owce dojDiffidatio, ne. XVII. 143. (j. st. ind.), stróże stron świata, demony, XXXIV. 22. Dingus p. dyngus, XXXV. 61. Dinst, (gw. żołn.)" III. 79, 80. Dionizos dwugłowy, XXI. 198; 199; DikpaLa, XXXIII. _ _ 146. Sabazios, XVI. 24, 25; w drzewie, X1X:XoIlI.93; Zagreus, XXVI. 24-26. Dioscorides, Dioskurowie. XXX. 213; XXXI1.152; Diritto populare, (j. wł.), prawo ludowe. XXXIX. 167. Discantus (dechant), geneza form polifonicznych. XVI. 176. Dis, (j. lac.), bóg złota, XXI. 188. _ Divinatio et naturaHs, 274. pt. W róż b i a r- aTtificioro XXXVIII. stwo. Divirikis, (j. prus.), pan bogów. XXII. 11. Diw ogień, (j. błg.), ogień rozniecony przez tarcie. XIV. 45 Diwa, diwka (j. ukr.), królowa rusałek, XIV. 82. D'iwena, czołowicza, żinocza, {gw. huc)., dziewanna, w lecznictwie. Verbascum ni grum, VI. 159. Dziwoczij torh, (gw. huc.), V. 216. Djaboł, djeboł, djobeł, p. di!abeł,XVII. 64j XVIII. 218; XX. 250-254, 261-:267, 269; XXV. 11. Djak, I. 128, 198; III. 153. Dlaby, łapy, VI. 43. Dłonie., uderzanie przy dobiciu targu. p. litkup, XXI 96. Dlótuszko, dłóteczko. XIV. 108. Dłubaki, garnczki. V. 167. . Dlubanki, czapki, XXXIX. 447. Dluga chustka, obI"Zędowy ubiór głowy kobiet, X. 35. Długogłowiec nordyczny, XXVI. 92. _ skrajny,X:XIVI. 92. Długogłowość, XVII. 89, 92. Dlugos, wylot w ulu. XIV. 221. Długość, p. pas czarowny . _ Chrystusowa, XXIII. 18; _ Matki Boskiej, XXIII. 19; _ św. Sykstusa, XXIII. 20. Dłutko do o'b-róbki bursztynu, XXXIX. 379. Dłuto, XXXI. 158. pt. N a r z ę d z i a r z e m i e ś l n i c z e. Dłużnik w przysłowiu, VII. 37. Dmitrowska sobota. p. Dziady, IV.396. Dmuchanie do komina, III 54. Dmuchanie lub chuchanie przy kupnie kury, XXIII. 91. Dmuchanie w muszle, XIX. 116. Diveriks, �113 112 _ nadpiwniczny, xoo. 316, 317; - narzeczonej, XX.X:I. 159; cie. XVII. 213, 216. --:- naziemny, XXXIX. 285; Dołęga, dołać, zdołać, niezdolny, nie_ nazwa fińska domu, XXXI. 158; udolny, niedołęga, niedołęka. _ nowozbudowany, II. 203, 213, 222, XIX. 18. 328; XX. 293; XXI. 218; Dolęga, (dok.)" zdatny. XVII. 215. _ opuszczony, XXXIV. 34; Dół, XIII. 154. pt. Z i e m i a n k a. - orawski, XXVI. 114; _ mieszkalny, XXXVII. 1012, 363; _ piętrowy, XX. 317; XXVI. 91; _ myśliwski, XXXVI11.54; XXXIX. XXVIII. 109; . 341. _ pochodzenie nazwy, XXIV. 86, 87; - z wodą, XXXIX. 201. - pod capem, XXXI. 76; Dom(y), p. ,chałupa, chata, checza, _ pod rakiem, XXXI. 76; chyża, kormu, lepianka, ziemian_ .podcieniowy, XIII 253; XXVI ka. XIV. 55, 56; XVI. 251, 365; 92; XXXVII. 242, 271; XVII. 180; XVIII 68; XXVI. 123; _ podział wnętrza, XXXIX. 262; XXVII. 112; XX'X. 102; XXXVII _ prostokątny, XXIII. 47; 98, 190, 195, 200, 245, 351; _ przedhistoryczny, XXXIX. 284; XXXVIII. 24. 314; - ruski, III. 289; _ biskupińskie, XXXIX. 268, 290; _ rzymski XXXV. 180; _ budowa i Zwyczaje z tym zwią_ słowiański, XVII. 181; XX. 316; zane, II 203, 213, 223, 328; V. XXVI. 94; 214, 347; _ sołtysa, XXXIX. 434; _ chłopa węgier'skiego I. 62; _ starosaski, XXVI. 93; _ cisowy, XXXV. 65; _ trędowatych, XVIII. 83" 84; _ drewniany, II. 285; III. 316; XI. XXIX. 69, 72; 406, 407; XIV. 356; XX. 92; _ trójwnętrzny, XXXIX. 285; _ dwuwnętrzny, XXXIX. 264; _ Twardowskiego, XXVIII. 135; _ germański, XVII. 181; _ twórczości Ludowej, XXXIX. 10; _ gliniany, V. 3; XX. 92; XXXIX. _ ustawienie, XXXIX. 241; 331; _ wąsko~rontowy, XXXIX. 267; _ góralski, XI. 327; węża, XXXII. 99; - huculski, III. 213'9; - wiejski, XVIII. Ill; _ jako zjawisko kult., XXVI. 91; - z izbą i komorą, XIII. 253; _ jednownętrzny XXXI'X. 264; _ zadrużny, XXXIX. 434; _ kaszubski, XVII. 184; --; zagłębiony w ziemię, XXXI'X. 284; _ komunalne, p. falanstery, _ zrębowy, XX~X1:X.281, 283; _ książęcy, XXXIX. 280; - żon, XXXI. 191. _ mieszczański" XI. 203; XIV. 343; Domolakkrk-dżety, (j. kirg.), kałym. _ mies'zkalny, XXXIX 254, 328; V. 12. pt. P l' a w o l li d o we. _ modlit\'lY, XXVIII, 41, 50; Domari, (gw. hue.), ludzie ze wsi. _ murow.any, III. 316; XXXIX 249: XVII 145. _ na palach, p. palafi.ty, XXXVII. Dominikanie VII 118; 390; XXXVIII. 410; Dol, dola, p. część, dział, los; szczęś- Dmuchawiec, iroślina zabawki. 61. ' XXVIII. Dni feralne, dies ferales, O. łac.), V. 249; VI. 72; IX. 89, 414; XXIII. 61; XXX. 269. Dni Krzyżowe, zbieranie trawy z miejsca w którym stała procesja. II. 87. . - psie, kanikuły, V 250. - szczęśliwe, V. 249; XXX. 250; - zmarłych, XIXX. 272.' Dnyna, (gw. hue.), dzień w zagadce. XIII. 206. Do, (j. jap.), droga, zasada nauka p. Buszido. XV. 148.' , Do hary, (gw. hue.), taniec. XII. 307, 308; XIII. 207. Do krzty, zupełnie. XVI. 85. Do lopodu, prędko. XVI. 85. ..Do ,:Sasa", w przysłowiu. XIV 241. Do siela, XVI. 85. . Do szynku, (dok.), psuć piwo. XXX. 207. Dobicie targu, XXI. 96; XXIII. 8992. pt Z w y c z a j e p r a w n e. Dobosz bez głowy, demon, XII. 260. Dobramyśl, majeranek, Originum vulgare, II. 137. Dobranoc w zwyczajach weselnych XIV. 255. Dobre, Bóg, V. 55; XIV. 3,8, 41. Dobrohoczy, p. Boruta, diabeł. XXXIX. 348. Dobrynia, bohater wielkorosyjski. XXXII. 84. pt. M i ty,. Dochapkami, dorywczo. XVII. 131. Dodala, O. serb.), sprowadzanie deszczu, XVII. 37; XXXIII n. Doga, (gw. huc.), p. dęga, XXXV.95 Dogussa, gatunek prosa, XX. 319. Doić, (dok.), karmić. XIV. 220. Doika, (j. sekler.), karmicielka mamka. XIV. 220. ' doiLica, O. sto słow.), p. karmicielka. XIV. 220. Doitel, (j. 'St. słow.), żywiciel XIV. 220. Dojenie, IV. 276; 281; XXXV. 123; - kóz, krów, XXXV. 121; - na miarę, na miru, II. 207; XXXV. 130; - owiec, V. 124; XVII. 143, 145; XXXV. 121, 123; - przez pierścień ślubny" II. 204. Dojety, (gw. huc.), doić krowy. XXXV.121. Dojnica, V. 208; VI. 264; XVIII 179' XXXV. 126, 148; ., Doitnica, - w przysłowiu, IX. 144. Dojrzałość płciowa, p. inicjacje. XXVI. 78; - dziewcząt, XXXIV. 42. Doktór w bajce, VIII. 405; IX. 73; - w pi.eśni, XXIII. 22" 123; - w przysłowiu, VII. 37, 210; - w s'zopce, XXV. 63" 75, 76; - wędrowny, XXXI. 82, 83. Doktorzy gromów, p. Guru Wadzracaria. XXXIV. 31. Doktryna etnologicznl w prehistorii, XXVI. 29, 30. Dokurczyć, dokuczyć, XIV. 108. Dola, (j. ros.)" część, dział. XVII. 215. .Dole, doleti, udoleti, predoleti odoleti, (j. sto słow.), XIXl 8 ' Dolichocefalia p. długogłowość. XXI. 242. Dolina, (gw. złodz.), kieszeń VII. 278, Dolina Jozafata, I. 176; XXXIV. 282, 283. Dolinie, miejsce nizinne, XIV. 108. Dolman, (j. węg.), kaftan bez rękawów, XVI. 137. Dolmeny, XXXV. 197, 198. 8 Luci - Tum XL �114 - krakowscy,. trudnili się alchemią. XXVII. 90. Dominikat, zupa z sera, II. 128. Domki nagrobne, XXV. 142. Domolny, uprzykrzony, III. 140. Domowe ognisko, XVI. 24. Domowi!:, (j. ros.), duch domowy. V. 381. pL D e m o n y o p i e. kuńcze DOmownicy, IV. 275, 278, 280. Domowoj, (j. ros.), duch domowy, VI. 334; XVI. 159; XXXII. 83. Domowy bóg Algonkinów, VII. 6. Domowyk, (j ukr.), duch domowy. XIV. 55. 220, 231; XVII. 221. Domysl, VI 43. Donar., bóg Germanów. XIV. 53; XX. 175. Doniczki. XXVIII. 104; XXIX.87. Donnerkeil, Ci, niem.), belemnity. XXXVII. 297. Donnersbesen, O, niem.), miotła pio. runow.a. XVI. 114. Dopałować, dokuczać, XX. 250. Dopalony, uprzykrzony, III. 138. Dopust boży, kara boska, XII. 225. - przyczyna choroby, XXIX. 164. Dor, chleb ·rozdawany w przewodnią niedzielę, XVIII. 182. Dorf-gehen, O. niem.), odwiedzanie dziewcząt, II. 102. ·pt. D z i e w ictwo. Dorna, darnina, XIV. 108. Doro, (j. hot.), inicjacje chłopców, XXXVIII. 55, 56. Doroha, Ci. ukr.), droga, w zagadce. VII. 72. Dorota, P. Chodzenie z Dorotą, IX. 19-26; XVI. 304-317, 382, 385, 387, 389; XIX. 65. Dosa, dosi, (j. jap.), trąd. XVIII. 87. Dosiela, do tego czasu, dotychczas, III. 139; XVI. 85. 115 Dostęp do wody. XXXIX. 232. Doświtki, O. ukr.), II. 101; III. 9; IX. 332. pt. Z w y c z a j e i o b r z ęd y t o war z y s k i e. Dotkni.ęciel, czynność magiczna, XXVII. 135; - pierworodnego. III. 55; - zmarłego. XXXI. 75. Doukauka, douka, (gw. huc.), wąż. II. 205, Doz tamyr, O, kirg.), p. pokrewieństwo fikcyjne, V. 9. Dozorowanie trzody, XVII. 144. Dożynki, p. koza, okrężne, ostatni snop, ostatnie kłosy, I 90, 183; II. 35; In: 2, 29, 30; VI. 55; VII. 92, 238, 336; VIII. 155; XI. 204, 365; XII 36, 298; XIV. 402; XVII. 184; XVIII. 97; XX. 49; XXI. 95; XXIII: 90; XXVI. 90; XXVIII. 15; XXXI. 186, 173; XXXIII. 151; iXXXIV. 296; XXXV 22;XXXVII. 335, 346; XXXVIII. 541. pt. Zwyc z a j e i o b r z ę d y r a l n i c z e. Dożywocie, p. wyderek, VIII. 218. 257, 258, 260, 262; XXXV. 23, 39 pL P r a w o l u d a we. Dożywotnik, VIII. 258" 259. Dóubni, (gw. huc.), młot folusza. XXXIV. 150. Dójki czarne, p. czarna barwa, XII. 300; ~ pękanie, XVIII. 195; - w zagadce, XVII. 89; XVIII. 172. Drab, postać w szopce. XXV. 63, 73. Drab(y), zapuśnik, XII. 44. pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d ol' a c z n e. Drabina do siana, IX. 280. - wzory pisanek. IV 212; - u wozu, XXXIX. 124; - w obrzędzie weselnym, I. 250; X.73; - w pieśni XXVIII. 72; w szopce, XI. 24, 31. Drabinka starodawna, h.aft. X. 300. Drabunke, Drabynka, (j. ukr.). wzory pisanek. IV. 212; IX. 169. Drachen, O. niem.), drakon. smok.' demon, XVI. 23; XXXII. 75 Draco marinus, O. łac.), smok morski. XXXVIII. 253; - volans, (j. łac.), smok latający. XXXVIII.253. Draczka, kotwica drewniana. XXXII. 26, 27. Draga, droga. XXV. 95. Dragar, (gw. huc.), belka do wieszania woreczków z serem XXXV109. Drak, (j. niem.), draco, wąż, smok, XVI. 23. .,....duch wodny, demon, liX. 349; XXXVII. 282, Dra/eonit, kamień, powstały z mózgu smoka, XXXII, 134. Dramat ludowy, VIII. 148; XVI. 316; XIX, 34; XXII. 130; XX'oVI. 104; XXVIII. 254; XXIX. 209; pL W id a w i s k a l u d o w e. - dramat religijny, XIX. 32, 61; - szkolny, XIX. 34; Dramatyczne przedstawienie mitów, XVIII. 54. Dranic~, VIII. 40, 165; XII. 294; XIV. 359; XVII. 148; XVIII. 69; XXXIV. 143-145, XXXVIII. 272; XXXIX. 250 pt. O b rób k a drz ewa. Drapa, zbocze górskie. X,IV. 399. Drapacz, czortopołocha, Dipsacus folonum, XIII. 223. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Draszowanie Draszpan, Dratwa, młóceni,e. XX. 315. grynszpan. XVIII. 186. p. bratwa, Drawidasta, dr(~winastas, st. ind.), napój bogów. III. 5. Drąg, XI. 173; XIV. 84; XXXIX.' 261, 274, 284, 286. Dj'qgarz, S'Osręb. XV. 63 . Drągi do suszenia siana II. 209; - do zamykania, IX. 274.. Drągowina, gałąż lub młode ł)rężne drzewko w łowiect. XXX" 29. Drątwie, promionki słomy. XVII. 131. pt. O b rób k a w i c i i w ł ó k n a. Drążek do wieszania odzi.eży. p. grzqdka, XXIX. 43, 48, 49. Drążki, u sieci, XXXI. 37, 38; - wóz. VI. 395. Drdzeń, rdzeń. XVII. 131. Drel, dryl, przyrząd do wiercenia bursztynu. X·XXIX. 379, 383, Drekslować, toczyć. VI. 43. Drelich, p. kanafas, II 133; XXIX. . 85, 86; XX'XVII. 212. 213, 222, 236. pt. T k a c t w o. Drewno jako inst.rument muzyczny na Łysej Górze, XXVII. 70; - miary, XXVIII. 148; _ osikowe, p. osina. XXXV. 73; - w przemyśle, XXXI, 170; - w przysłowi.u, XIII. 153. Drewuszko, drewienko. XIV. 108. Drewutnia, V. 153; XVIII. 4; XXXVII. 192, 196. pil B u d y n k i. g a s p C? d a r c z e. Drgubica, sieć na przepiórki p. dj'ugubica, XXXVIII. 244. Driady, (j. gr.), XXXIII. 13. pt. D emony drzew. Drapaczka, Drimluch, Drapak'y, lecz., VI. 160. Drjakiew polna, Scabiosa wzór pisanek, IV. 212. (gw. huc,), jagody leśne, XXXV.89. S· soma, . O. Lamium purpureum, w arvensis, �117 strzygoniowe zieLe, naparstki M. B. XXX. 63; _ polna okadzanie bydła, XXX. 63. Drobjeta, (gw. hue.), trzoda owiec jałowych. XXXV. 133. . Droby, Zwyczaje B. Nar .. XXXI. 166. Drog.a: bursztynowa, XXiVI. 92; pt. S z l.a k i h a n d lowe. - dawna, zakaz budowania, IV. 418. - do piekła, XXXI. 131. . - dusz, p. droga mleczna .. II. 277; - handlowa, XXXVII. 153. - kołowa, XXXIX. 112, 189, 233; - miedziana, XXXIX. 435; -. miejsce diabla, IV. 418. - miejsce złych mocy, XXIII 71. - mleczna, 1.170, 184; II.277; V.249; - pątnicza, XXXVII. 153; - poleska, XXVII. 140, 142; - 'rzymska, XXXIX. 116; - w przysłOWIU, VII. 37; - w zaświaty, XXXVI. 109; pt. W i e I' z e n ia. - wodna, XX. 3'; XXXIV. 49; _ wylewanie wody przeciw urokom, XIII. 320; _ znaczenie dla handlu, XXIV. 89; XXXIV. 274, 289. Drogi krzyżowe, rozstajne, IV. 366; _ krzyżowe, miejsce palenia sobótek, IV. 314;' - krzyżowe, miejsce przebywania szatana, XIX. 118; _ krzyżowe, miejsce schadzek złych duchów. III. 144; _ krzyżowe, w cbl'Zlęda~h weselnych. I. 134; _ krzyżowe. wylewanie wody z kąpieli dziecka, V. 166; _ krzyżowe. zakaz budowania chaty. V. 347; pt. Zwyczaje i obI' z ę d y b u d o w l a n e. Dropie, XXXI. 26. 30: XXXVIII :l37; Dropie w przysłowiu, VII. 37. Drozd, XXXIX. 301. Drożdże w przygotowaniach do wieczerzy wigiLjnej. XXV. 109. Drób chHwny, świni.e. XXI. 207.Drób folwarczny, XXI. 207; _ hodowla, IX· 418; ·XX. 25, 54,101; - pożywienie, II. 185; - w obrzędzie wigilij., VIII. 369. Druci.arze, V. 238; VI. 139, 140, 303; VIII. 322; IX. 260; XXXVII. 165; 166, 168, 204, 211; XXXIX. 435; - w szop,ce, XI. 24. Drugar, (gw. huc.), rączka steru. XVII. 140, 151. Drugubica, dryga, drygawica, bica, sieć na przepiórki, drgu- XXXVIII. 244 Matka, (j. ukr.), NaTodzenie M. B. XVII. 147. pt. C h I' on o log i a l u d o w a. Druhna, drużka" I. 245; II. 237, 238, 240-249 251; III. 66, 67, 350, 36.1; VI. 129-131; X. 68; XI. 196, 223; XIII. 108, 3,15-319; XIV. 150, 255-257, 261, 380, 381; XVII. 158; XVIII. 147, 225; XXXI. 77; XXXVIII. 297; pt. Z w y c z a je i o b I' Z ę d y w e s e l n e. _ pierwsza, diruga, XVI. 143; - starsza, VIII. 247, 251. Druhniczka, druhna p. podwierzchnica, w przys'łowiu, IX 47. D1'1lhyj weczer, p. Wodochreszczenyj Weczer, (j. ulu.), Wigilia Trzech Króli. XVIII. 210. pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d ol' o C z n e .. Druidowie, VII. 87; XVII. 19. Druk, XIII. 66. Drukarstwo, p. kLocki, X,XX. 233. Druki jarmarczne. VIII. 430; XXXV. 27: pt. LiteratUra ludowa. Druhaja _ _ na płótnie, odpustowe, XXXVII 222; VIII. 430; XXXVII. 285. Drużba, L 244, 248, 249; II. 60, 237, 238, 240, 241, 251, 339, 358; III. 44, 68, 256, 349, 350, 354; VI.:,128, 130-136; VIII. 248; IX. 35, 47, 329; X. 66, 430, 431; XI. 79, 196, 202, 223, 365; XII. 89, 220; XIII. 303, 316; XIV. 150, 256, 259 262, 379, 380, 390; XVII. 158; XVIII. 75, 142, 146-149, 225; XXVIII. 96; XXXI. 77; XXXIX. 43; pt. Z VI Y c z a j e i o b r z ę d y w es e l n e. starszy, II. 264; V. 355; IX. 233. prużbacka, zapraszanie na wesele. III. 350. Drużka, (gw huc)., nazwa krowy z długą sierścią, X\XXV. 135. Drużyna weselna, XIV. 214; XXVII. 154; XXVIII. 254. Drwale, XIX. 81. Drwoszczap, drwal. XIX. 81. Dryga, drygubica, drygawica, drgu- XXXVIII. 244. Drygawka, (gw. flis.), wiosło, drąg do popychania galaru. V. 63; X. 7, 454; XXXIX. 322. Dryja, godło. XX. 158: bica. Dryjakiew succisa podgryziona, Scabiosa w lecz., XX.,VIII. 24·2. drzazgownik, cienka'" deseczka przy sieciach, XIV. 108. Drzemlik, Falca reguLus, ptak w łowiectwie. XXXVIII. 237. Drzewo:(a) Adama. XI. 69, 430. pt. M i t y o P i e r w s z y fi C z ł o- Drzazgownica, wiek u. _ bawelniane, XXXIV. 32; _ bóstwo, XXXII. 157, 158; _ brzozowe, XXXIX. 281; _ bukov,'e, IX. 361; XVI. 84, 85; XXVIII. 220. pt. B u d u l e c. __ ciosane, XXXV. 104; _ dębowe w budownictwie, IX. 269, 361; XIV. 51; XXXIX. 281; _" figowe, XXXIV. 5; _ graniczne, XXXIX. 145; -- iglaste, III. 2; _" istota czująca, XXXIV. 16; _ material do wyrobu narzędzi. XVII. 171; _ praojciec ludzi, XXXII. 157; _ jesionowe, XXXIX. 281. _ jodłowe w budownictwie, IX. 361; XVIII. 68, 69; _ jodłowe w lecznictwie, XI. 396; _ krzyża, XI. 430; _ krzyżowe GaHum Cruciatum, XII. 310; miłości., p. jawor. XXXIII. 14; oble, okrąglaki, XXXV. 105; _ obrębne, IX. 270; pt B u d u l e c. olimpijskie. XIII. 163, 164; - olszowe. XXIX. 41; _. osikowe, XII. 339; _ piszczące w piecu. X. 108. _ postać bóstwa, XXXII. 117; - rajskie, XlII. 334; -sądowe, XXXIX. 144; _ si.edziba duszy, X. 109; XXVII. 145; XXXIV. 34, 36; - elfów, VI. 340; _ sobótkowe, IV. 315, 316; _ _ _0 popychać. IV. 307. Drylować, kręcić mątewką. VI. 43. Drymba, O, ukr.), instrument muzyczny. XVII. 149. Drymluch, ptak. II. 162. Dryopithecus, Ci. lac.), małpa nadrzewna. XXXIX. 20. Dr-za, rdza. XIV. 108. Drzanka, drzazga. V. 378. Drzazgi, III. 58. pt. M a g i a. Drylić, / �119 118 - sosnowe, XXXIX. 281; stare, VI. 394.; świata, XXXII. 159; świerkowe w bud., XVIII. 68, 69; XXXV. 104. - w przysłowiu, VII. 37; - w rytuale, XXXII. 181; \Tv" wierzeniach, I. 120; XXXV. 60-74; - wielkie, siedzib'a duszy, X. 109; XXVII. 135; XXXIV. 34, 36; - zwalone piorunem, IV. 418; XII. 65; XIII. 116; - związek z bóstwem, XXXII. 117; - żywota, III. l, 2; VIII. 352. D l' Z e wa 'l e 'ś n e, p. brzezina, brzost, brzoza., buczyna, buk, C'edr, chojar, chojka, chojna, cis, dąb, drzewo iglaste, dub (dąb), dud/awa (wi.erzbina), grab, grabina, haczuga (świerk), hrabyna (grab), jarząb, jarzębina, jaseń jasień, jawor, jesi1on, klon czarny, lipa, modrzej, modrzew, olcha, olszyna, osina., osik.a, osyna, rokita, (wierzba),' sosna, śwIerk, topola, wiąz, wierzba. Drzewa owocowe, XXVIII. 242; - bicie drzew owocowych, IV. 326, 419; XXiVIII. 242; pt. M a g i a. - cal-owanie, XVIII. 96; - hodowla, XXXIII. 87; pl. S a downic two. - kladzenie placków na drzewach owocowych, XVIII· 96; - obwiązywanie słomą, III. 173; IV. 326. 419; - pocieranie ciastem świątecznym, XVIII. 98; - przesadzanIe, II. 221; - przywiązyw. kamier.ia, XVIII. 97; - przywiązywanie kloca, XX. 182, - sadzenie na grobach, XIII. 125; 361, 368, 379; XVI. 365; XVIII. 69 218; ,XXX. 18; XXXV. 106, 11~; XXXVII. 105, 112, 124, 196, 215. pt. B u d o w n i c t w o. _ formy i sposoby osadzenia, XVI. - ?cinanie, XVIII. 108; trzęsienie w suche dni, XII. 311, 312; XVI. 82; - w med!. ludowej, XXXIII. 139; - w zwycz. nowo rocz. VIII 374; zwyczajach wielkoczwartkowych XII. 311. - we wróżbach milos., XXXIII. 139; - wymuszanie urodzaju, XXV. 61. Drzewa owocowe, p. brzekikinia, czereśnia, damascena, glu- -p ba, glubka, grusza, _. _ _ _ _ _ _ _ hruszie s%d- jabłonka, jabłoń, przywiązywanie kamienia, kloca, kładzenie placków, krucha (grusza), śliwa, wiśnia. Drzewi, dawniej. VI. 43. Drzewianka wzniesiona, Tormentilla erecta, (j. łac), lecz. XXX. 67, 68. Drzewko jako motyw zdobniczy, XXII. 112, 115, 118, 119, 120; - weselne, XXVII. 157; - wigilijne, X!XVII. 163; XIXlX. 193. 237. pt Z w y c z a j e i o b l' Z ęd y d o r o c z n e. - życia, motyw zdobniczy. XXVIII. 45, 48; XXXIV. 287." Drzewochwalstwo, p. kult drzew. VI. 339; XIV. 41. Drzeworyt ludowy, XIV. 344; XXI. 270; XXIII. 156; XXVII. 193; XXIX. 156; XXX. 4, 6, 148, 151, 160, 161, 175, 182-184; XXXI. 17, 91., 163, 166; XXXV. 176, 179, 185; XXXVI. 172, 174; XXXVII. 454; XXXIX. 291. 294. 300-338, 340-350. pt. S z t u k a l u d o wa. P l a s t y k a. Drzeworytnictwo, p klocki, XXIX 119. Drzewostan. XXXIX. 229. Drzwi, p. biegony, dźwirze, II. 21; IV. 307; VI. 176; XII. 7, 8; XIV· kie, _ _ _ _ _ 102; XXIX. 37. kapliczki, XI. 168; karczmy, I. 166; XXXI. 107; kościelne. XI. 335; XVI. 101, 102; pochodzenie nazwy, XXIV. 87; stajni, XVIII. 176; stodoły, XI. 172; XVI. 369; śpichlerza, XXXIII. 108; w budownictwi.e Ł€mków, XXXIII. 99; w przysłowiu, III. 43; w zagadce, XV. 105; wejściowe, V. 152; XIV. 251; wyrąbywanie w Zwyczajach weselnych, XIV. 256; zamykanie w obrzędzie (gw. huc.), nazwa owcy od barwy. XXXV. 133-134. Duby, łodzie. XI. 220. Duby smalone w przysł., XIII. 154. Duby/o, (j. ukr.), garbnik. IV. 227. Dubyna, (j. ukr.), dębina. XIII. 334. Duca dno u studni. V. 63 DUCh'(Y), p. lelek, III. 174; VII. 354; XI. 365, 378, 381, 430; XVII. 182, 184, 185; XXV. 79; XXVIII. 4; XXX. 212; XXXIII. 26; XXXIV. 1-3, 27, 28; XXXV. 67. pt. D e- Dublen'a, wesel- nym XXX. 225; _ żela~ne, IX. 294; XII. 250, 252; XIV. 248; XXIX. 70, 71. Drzyń, dż-yń, twardziel drzewa, XIV. 109. Drzywie, dż-ywie, nieduże drzewa. XIV. 109. drzewina. XIV. 109. Dualizm, I. 6; II. 322, 323; VI. 311, _ kulturowy, XXXIX. 108" 109. Dub, (j. ukr.), dąb w lecznictwi.e. Drzywiencie, XIII. 223. Dub, Dubowicz, Dubynia, Dubynicz, (j. ros), bohatec' baśni wielkorosyjskiej, XXXII. 84, 85, 87, 120. Dubasy, (gw. flis.), XVI. 264; XX. 56. 112. garl::owanie d,óry. X,XlXI. 116. pt. G a l' b a r s t w o. Dublenyj, (gw. hue)., gatunek żółte- Dubienie, go rysia. VII. 284. I mo·ny. _ atmosferyczny, XXXIII. 139; _ bez głowy, XXXII. 182; _ Bhii.ta, XXXIV. 16., 17; _ błąkający się, VIII. 358; _ chorób, VI. 237, 328, 330; VIII. 3154;XVII. 39; XXXIV 1-44; _ ciemności., III. l; XVI. 101; _ cz,arownika, VI. 260; _ dobry, III. l; IV. 96; V. 358; VI. 231; VII. 21-26; VIII. 350, 351; XI. 314; XII. 216; XIII. 127; _ _ _ _ _ - XXXVIII. 412; domowy, I1.213; XIV. 299; XXIX. 122; XXXIII. 13'9; XXXIV. 38; drzew, VI. 335; dwa mieć, X,VI. 87; dzie.cięce, p. Ratapa, XVII. 39; dzieci nieochrzcz., VIII. 358; '~ITl' XI . 338', XIII. 120; gor~., XXXII. 85; _ gromu i deszczu, XXXIV. 22; _ istot żyjących, VI. 321, 323, 350; _ kobiet zmarł. w ciąży, XXXIV. 3'6; _ kradzież, XXXIV. 44; _ leśny, p. laso'l}Jik, leszij, VI. 338. 339; XIII 123; XVII 67; _ ludzki i nieludzki, XXXIV. 32; _ męża, XXXIV. 36; _ mieszkający we wnętrzu gór, XXVII. 135; �121 - mroku, XXXIV. 8; nieczysty, T. 54, 219; IV. 39; X,XV. 84; XXXVII. 291; noworodka, XV. 38; - ognia, XXXVII. 117; - opiekuńczy, VI. 330, 334; XVI. 3; XVII. 109; XVIII. 55; XX. 293; XXV. 79; XXXVII. 110, 260; pt. D e m o n y o p i e k u ń c ze. - opiekuńczy zboża, XXII. 3; - pisiica, .X'X'XIV. 16, 17; - pojawiający się w południe, XXXIII. 139; - przodków, XXXly. 25; XXXVII. 412; XXXIX. 210; - rzeki, VI. 336; XXXIII. 2; - snu, XVII. 66; - strach, XII. 212; XIII. 40; XXXIV. 9; XXXVIII. 295; - strzegące skarbów, XIV. 404; - szamana, XVI. 118; XVII. 105., - święty, II. 151; X,I. 376; XIII. 154; XIV. 213;' - w postaci koguta, XXIII. 118; - kota czarnego, XXIII. 118; -- węża, XVI. 154, 155; _ wedyjskie, XXXIV. 3-45; - wegetacyjny, XXXIII 139; - wiatn" P. podwiej; - wierzenia w duchy, XXII. 14, 15; - wodne, VI. 336; XIII. 120. - wywoływanie, XXV 50; - zamordowanych, XXXIV. 35; - zapładniający kobietę, XVIII. 23; - ziemny, XI. 194, 312, 313; XX. 259; XXXII. 133; XXXIV. 23, 28; -. zły, II. 159, 211, 225; III. l; V. 176; VI. 231. 232, 234, 334; XII. 93; XIII. 127; XVII 53; XIX 135, 152; XXI.131; XXV.78. 79; XXIX 68; XXXIV. 27, 38, 45; XXXV. 24; XXXVIII 412; pt P e m op y s 'j. k o d l i w e, zmarłego, VI. 16, 18, 22, 26, 243, 330; VII. 20; VIII. 51-54 349, 357; XII. 252, 253; XIII. 127, 204; XIV. 291;XX. 87; XXVIII. 251; XXIX. In, 174; XXXIII. 140; XXXIV. 38; -. związany z człowiekiem, VI. 335; - żony, XXXIV. 36; -, żytni, XVIII. 98, 102. Ducha, (j. ukr.), tęcza, XIII. 121. Duchan, tytoń, XIV. 253, 399. Duchowny. p. ksiądz" lama, w przesądach myśliwskich, VII. 282. Dueka, kosz. V. 63. Duda, (gw. dziec.), izba. III. 166. Duda,ze, dudziarze, V. 44; IX. 35; XI. 162; XXI. 138; XXIX. 128; XXiXr. 133, 146; XXXVIII. 241. Duddim, (j. hebr.), mandragora. XXXIX. 305. Dudek, 2 centy. Xl. 78. Dudek, p. łubek, naśladowanie, VI. 305; - pi.erwszy raz ujrzeć, XVIII. 196; - w legendzie, VIII. 306, 307; - w podaniu perskim, Xl. 234, 235; - w przysłowiu, XXIV. 93, 100, 10l. Dudka dzięgielowa, ducha zobaczyć, XXIV. 13. Dudka, rurka. vulva. XIV. 10.9; - zabawka ze źdźbła, XXVIII 65. Dudki, pieniądze. XXI. 219. Di.tdkować się, zwlekać. XVI. 85. Dudlać, narzekać, XVIII. 218 Dudława, wierzba. XXX. 80. Dudniawa, drzewo spróchn:cłe. VI 197. Dudy, bąk, III. 243, 271; V 44; XXI. 32; XXIV. 91; XXVII. 69; XXIX. 2Q5; XXXI. 5, 132; XIX'XIV. 162; XXXVII. 461, 466; XXXVIII. 241; pt In str u m e ty mu z y c z n e. - cień, XXXIV. 16; - człowieka, XVII 182; _ czyśćcowa, IX. 380; _ drzewa, XIII. 122; _ dzi.eci nieochrzczonych, P Anheł 142, 146; hluchyj, II. 328; IV. 398; VI. 65, Duga, duha, (j. ros.), polichromo196; VIII. 358; XI. 378; wana, XiXXI. 4, 5; XX!XII. 178; _ dzi.eci nieurodz, XXXIV. 12; XXXVIII. 321; XXXIX. 118-120 _ farmazona, p.' farmazon; II. 252; pt. Z a p r z ę g. _. gwiazda, XVII. 183; Dulwc, dudy, część służąca do nady_. gdzie przcbyv'a przed narodzemania, p. dymae. XXXVIII. 241. niem człow.·eka, XIV. 173; Dukaty, I. 204; II. 168; VI. 165-167, _. nieśmiertelność, XIII. 164; 170, 251, 255; XII. 251, XX. 263, _. odpr.a\viająca mszę w noc za264; XXVIII. 84; XXXI. 88, 138. duszną. XXXV. 39; _ w zwyczaju weselnym, XIV. 257; _ ogień, ognik błędny, XVII. 183; _ z uszkiem, XXXIV. 159. _. pijaka, XXXI. 19; Duldać, pić. XVI. 85. _ po śmierci, XXXIV. 11, 16; Dumka, (j. błr.), poduszeczka pucho_. pojęc'e o duszy, II. 325; IV. 98; wa. XXX. 33. polnltująca, I. 79; IV. 382, 385, Dumuzi, (j. st. babil.), p. Tammur, 386, 392, 397, 399; \TI. 15-19, 22, antropomorficzny symbol płod116; VII. 122-125, 135; \TIll. 129;. ności. XXXI. 129. X. 108; XI. 315; XII. 65, 321; XIII. Dumy, (j. ukr.), pieśni I. 140; II. '10, 230, 231; XVIII 62, 6'1, 193; 373; III. 18, 125, 126, 366; IV. 35, XX. 200, 201; XXI. 237; XXIV. 36; VII. 222; X. 335; XIII. 197; 35; XXVII. 134; XXXV. 25; XVI. 170, 173; XXXVII. 251, 257; _. kozackie, śpiewy recytowane. _ poruszeni,e, II. 217; XVI. 170, 173. _ powracanie, V. 29, 33; VIII. Dunaj, woda. XIV. 273. 54-56; ,XXVIII. 252; Dunol, wóz. IX. 287. _ pożywienie bogów, XXXI\T. 11; Dupa, w przezwiskach rymowanych. _ przedmk>tów martwych, VI. 116; XIII. 243-245; _ przemieniona w ziarRo, XX. 252; _ w przysłowiu, XVI. 96: __ w zagadce, n. 41. _ p~"zodków, VI 117; Durga, małżonka Sziwy, XXXIV. 3'1. _ ptak, XXXIV. 16; Durgo, (j. ind.), bóstwo wcielone _ puszczyk, XVIII. 196; w szakala. VII. 3. _ robak, XVII. 183; Durkać, uderzać, VI. 43. _ roślin, VI. 115; Durny, pyszny. XVI. 85. _ samobójcy, XXXI. 65, 85; Durra, Andropogon Sorghom, mąka _ skąd się bierze w człowieku, na chleb. XIII. 277. XXXIV. 11; Dusza, p duch, choroby, XXXIII _ stękająca, XXXVIII. 250; 123. pt. D e m o n y s z k o d l i we _ łużyckie, ~odhalańskie, wielkopolskie. XXXVIII. 241. Dudy, fałdy u rękawa koszuli, XU. 284, 290, 291; XVII. 153; XVIII. - ,."·",,, 'J j I '. ,," :"- , . " • ·4 .~ '.~ • .J �123 122 - w literat. ludowej, XI. 315, 411; XII. 252; - w zagadce, XIV. 376; - wąż, XVII. 183, 184; XXXIV. 16; - wcielanie się w ptaki, gwiazdy, owady, XVII. 182; - wędrówka po śmierci, XX. 206; XXXIV. 11, 16; - wędrówka przed narodzeniem, XXXIV. II; - wisielca, II. 255; - wychodzenie z ciała podcZ<ls snu, XIII. 231; - wykupywać, V. 115; - wywoływanie, IV. 397; - zaklęta w drzewo lub zwierzę, X. 109; - zbawiona, VIII. 352; - zmarłych, I. 25, 26; III. 1; IV. 96; V. 269; VII. 19, 135; XV. 411, 428, 429, 432; XIV. 19, 63, 74, 77, 293; XV. 180; XVI. 89; XVII. 61; XX. 252,256; XXI. 154; XXIV. 1, 25, 309;XXVIII. 99; XXIX. 68; XXX. 225; XXXIV. 3, 7, 9; - zwie,'ząt, VI. 114, 117; XVII. 182; XVIII. 196; - żeglarza, VIII. 284. Duszeczka, duS'za pokutująca. XVIII. 218. Duszka, duchenka, Z<lkonny ubiór głowy. XXXIX. 412; - sukienka dziecka. III. 45. Duszki, XII: 168. Duś! Duś! wołanie na gołębie. II.130. Dutka, dudka. XXXV. 120. pL I ns t l' U m e n t y m u z y c z n e. DtH, nazwa ryby, XXXII. 25. Dwa, XIII. 143; XXIII. 68, 96; - grosze, XI. 180. Dwacatniki, (j. ukr.), dwudziestocentówka. IV. 176. Dwadzieściadwa, w magU, XXIII.75. Dwanaście: p. dwunasta godzina. dzwonienie, XIII.226; pt. Magia. - prosiąt 12-stodniowych, X. 358; - sióstr, I. 122; -. świętych nocy, III. 172-174; - tygodni, XIII. 242; - tygodni po urodzeniu dziecka, zakazy. XXIII. 62. pt Z w Y c z a i e i obrzędy n,arodzin1ow·e. Dwanost, dwanaście, XVIII. 218. Dwasta, dwieście, XVIII. 218. Dwi różi, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Dwojaki, XII. 154; XXXIV. 127,128. pt. G a l' n c a l' s t w o. Dworek, VI. 393; XI. 203, 341; pt. B u d y n k i m i e s z k a l n e. - drewniany, X. 314, 315, 319; XVIII. 4. - pochodzenie wyrazu, XXIV. 87; - w przysłowiu, XXIV. 97. Dwornicy, ich powinności, XXI. 208, 20H. pt. P l' a wo l u d a we. Dworowiki', O. błr.), duchy podwórZ<l. XXXII. 83. pt. D e m a n y o p .i e k u ń c z e. Dwór w bajce, II. 271-273; - wiejski, II. 181; XII. 148; XIII. 154, 345; XIV. 35, 135, 294, 322; XVII. 180; XVIII. 4; XIX. 33; XXXI. 2. pt. B u d y n k i m i es z k a l n e. Dwugłowość, XXXIII. 146. Dwunasta godzina w nocy, III. 76; VIII. 194; IX. 183; XIII. 114; XIV. 181, 292, 302. Dwunastnica, II. 94; III. 172, 385. pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d o l' o C z n e. Dwunastu braci, II. 327. Dyauspiter, ojciec niebios. XXXVIII. 45. pL Bóstwa. Dybka, żarna. IX. 364. Dybyk, (j. żyd.), dusza pokutująca cZ<lrt, VIII. 351; X. 215. Dyby, p. kłoda, kuna, XX. 37, 62. 63; X XX\IXi. 299. Dychawica, dychawycia, kaszel XVIII. 189; XXXIII. 80; XXXV. 62; XXXVII. 228. Dycki, zawsze, ciągle, XVIII. 218. Dydy, dydki, duchy złe, XII. 213. Dyfteria, XI. 398. Dyftongi samogłoskowe, spółgłosko- Dybuk, we, VIII. 79, 83. pasterz z S'zopki, XIX. 90. DyjakieI. maśc. V. 165. Dyjament, XX 258. Dykij.słyz, (j. ukr), kędzierzawiec w lecz. XIII. 223. Dyle, grube deski, IX. 280; XXXVII. 105, 121; XXXIX. 309. Dyli, (j. ukr.), część brogu. XVI. 369, Dyluwium polskie, XXII. 72. Dym ofiarny, magia, XXXIV. 13. _ ;~znaczanie ilości domów, :XIX . 251, 267. _ przepowiednia pogody, VI. 66, 266; VIII. 359; XVI. 83. _ w zagadce, II. 41; XVII. 81, 85, - wsiąka w ziemię, IX. 65. - z bursztynu w lecznictwie, XXXIX .. 399. _ z fajki jako ofiara, VII. 15; _ z liści dębowych w lecznictwie i magii XIX. 115; XXXV. 67; _ z włosów w lecz, XX,XIX. 399. _ zakaz poruszania ręką, VI. 64; _ ze słomy na której leżał nieboszczyk, XV. 103. pt. M a g i a. Dymac, p. duhac. dudy, część do nadymania. XXXVIII. 241. Dymienica, choroba. XI. 384, 398; XXX.67. Dymnica, XXXVII. 435. Dygudej, .'. ~ .• } 1 dymnyk (j. ukr.), XII. 294; XXIII. 4.5; XXIV. 16, 144; XXXV. pt. B u d a w n i c t w o. Dymówki, jaskółki. VIII. 314, 315. Dynamika przeobrażeń kulturowych mas pracujących. XXXIX. 625. _ społeczna, XXXVII. 39, 40. _ wytwórcz.a, XXXVII. 58. Dynarek, żelazna trójnożna podstawka do garnków. XXIX. 45. Dyngowanie, XXXV. 61. Dyngus, p. śmigus, kurek. I. 86; IX. 138, 189; XVII.34; XXVI. 148; XXVII. 173; XXVIII. 228; XXXI. 172. pt. Zwyczaje i obrzę- Dymnik, d y d o r o c z n e. Dynia, Cucurbitae, p. bania, korbaL. III. 10; XXXVII 86, 367; XXXVIII. 118. Dyonizos, VII. 288 Dyrdka lecieć, szybko bi.ec. XVI. 85. Dysydenci, XXVII. 58. Dyszel, p. kaczka, II. 131; III. 49; IV. 383; V. 395; IX. 145; XI. 108; XVII. 180; XX. 50; XXX. 215; XXXVIH. 231; XXXIX. 111, 114, 115, 123, 127, 129. _ w tokarce bursztyn. XXXIX. 381. Dywan cz.arodz. w bajce, VII. 143. _ 'samolot, XVII. 51, 52. Dywaniki, XXIX. 90. Dyw-derewo, bieluń. X. 260. pt. R oś l i n y ,v l e c z n i c t w i e. Dzban, dzbanek, dzbanuszek, I. 162; II. 218;· VIII. 286; X. 428, 429; }CI. 75, 197, 327; XIII. 243, 244; XIV. 40; XX. 90; XXVIiI. 55; XXIX 87, 90; XXX. 26, 72; XXXVII. 115; 246; XXXVIII 330. pt. G a r n c a r s t w o _ cudowny, XL 379; _ motyw zdobniczy, XXXI. 160 �125 124 _ porywanie przez boginki, XI.3U; XXIII 133, 134; X'XV. 80. _ pół-białe, pół-czarne., II. 362; _ przestraszone, II. 335; _ przyniesione przez bociana, XIV. _ - o brzuścu p erści.eniowalym, XXXIV. 90, 108; - w przysłowiu, VII. 38; - w szopce, XXXI. 62; Dzbanuszki, nasadki na naczyniach pierścieniowatych, XXXIV. 70, 92, 102. Dzer, (gw. huc,), płyn po oddzieleniu sera. XXXV. 90. Dzeus, Zeus, XIV. 38, 41, 57, 220,232. Dziabki, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. . (j. błL), dziccko, XXI. 142. Dziad, do przytrzymywania drzewa, XI. 73. - drewniany bożek domowy, XXXIX. 431; epitet bóstwa, XIV. 54. 57-59, 73, 232, 320; - furtian w sZJOpce,V. 154, 155; -kościelny, I. 212; II. 241; nI. 77; IV. 411, 412; V. 56; VI. 250, 251; VIII. 51; IX. 73; XI. 382; XII. 255, 256; XX. 74, 76, 77; - kościelny w zwyczajach pogrzebowych, I. 212; VIII. 51; - kośdelny w zwyćzajach popielcowych, I. 81, 83; - kościelny w zwyczajach weselnych, I. 250; II. 241; _. LeI, ojciec bogów i ludzi, XIV. 60, 63, 72; - ostatni snop, XXII. 7, 8; - pochodnia, IV. 317; - snop wigilijny, p. Did. diduch. VIII. 371. 372; - stojak do łuczywa, V. 373; - taniec, VI. 79, 81; - w bajce i baśni VI. 349; VIII. 178, 179. 195, 196; XX. 250, 254; XXXII.88; - w legendzie, XXX. 132; Dziaciuk, w przysłowiu, VII. 38; IX. 372; XIII. 155; - w szopce, XI. 28":'-30, 145-148; XIV. 150, 155; XIX.35; XXXI. 62; Dziad, zawilec płowy, Anemone pulsatilla, XXX. 40. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Dziadek, duch opi.ekuńczy. VI. 334; XI. 376, 382; -, przyrzqd do pisania jaj. IV. 208. Dziado'w'c, (dok,), dziedzic. XIV. 59. Dziadowizna, dożywocie. XV. 106. pt. P r a w o l u d o w e. Dziadówka, XX. 181, 261. - Warwarka, VIII. 175. Dziady, p'. chantura, zaduszki. I. 183; IV. 164, 393-395, 399; V. 271; VI-. 201-204; IX. 330; X. 109,231; XI. 429; XII. 36; XVI. 326; XVII. 29; XCX!. 163, XXIII. 175; XXIV. 1-40; XXVII. 157; XXIX. 162; XXXI. 171. pt. Zwyczaje związane z kultem przodków - białoruskie. XXIV.l,10;XXXI.171. - bretońskie, VI. 204; - jesienne, letnie XXIV. 1; -. staurouskije, XXIV. 1, 21, 23-25; - troje'kije, XXIV. 3, 8; - uczta zaduszna, XXIV. 39; - wiosenne, zimowe,VI'205;XXIV.1. Dziadzi, diabli, II. 354; - przodkowie. XXIX, 161. Dziaknąć, dać. VII. 278. Dziamać, źle jeść. XVI. 85. DziaTgać, targać. IV. 307. Dziawucha, (j. błr.), dziewczyna. XXI. 142. Dzichówka, płachta, XVIII 218 Dzici, dziecię. XIV. 109. Dziczki, przesadzanie, VI. 54. Dziecko, p. bajdor, cędo, potomstwo, angielskie, XI. 290. - bzika, XXV. 80; - chore, X~I. 385, 3'95. - członków moc czarodziejska XXV. 114; pt. Wierzenia. - diabła i kobiety, II. 215; _ ducha domowego, XIV. 56; - francuskie, XI. 290; . _ hotentoakie, XXXVIII. 60; - kitelesio. _ . ':,' _ - i kot, X. 356; i księżyc, X. 357; jako ofiara przy bud., XXV. 114; _ _ _ _ kąpiel, X. 278, 356; kąpiel w ser_watce, VII. 304, 308; kładzeni'e na ziemi" XXI. 193 konwulsje, X. 357; niemiec:"ie, XI. 290; nieochrzczone, I. 137, 183; II, 213; III. 143; V. 336; VIII. 54; XI 52, 53; XIII 203; ~av. 43; XVIII. 195; XXVI. 11; XXXVII. 261. _ nieślubne, p. bajstruk, kopciuszek, kopylo, nabytnik, naj duch, nos- I. 138, 167; II. 160; V. 20, '122, 336; I'X.121; XIII 207; XXV. 80, 121; XXXVIII. 255; _ nieumi,ejąee mówić, IV. 420; _ nowonarodzone, I. 96; VII.55-65, 150-168, 241, 324, 325; VIII. 347; IX. 64; XIV. 73; XVIII. 198;' XXI. 193; _ odmienione, II. 328; III. 59; V. 127; VII. 185-187, 254, 255; XIII. ferat, _ 325, 327; odsprzedane _ _ _ _ _ _ V. 133; odstawienie od piers'i, II 225. 297; odzież, III. 56, 57; X. 36, 190; pielęgnacja, III. 56; płaczące, III. 22, 56; podrzucanie, XXV. 80; polskie, XI. 280, 281; fikcyjnie, III. 57; 173; roztropne, X. 354; ruskie, XI. 280, 281; - sen, X. 356; _ udział w losowaniu, XXV. 114; _ urodzone nieżywo XIII. 204; _ urodzone w wig. B. N,., XIV. 302; _ _ _ _ _ _ usypianie, XXX. 58; w baśni, VIII. 266; w magii, XVI. 46, 47, 49, 52; w obrz. noworocznych, VIII. 373; w obrz. sobótkowych, XII. 192; w obrzędach zapustnych, XII.122; w zwyczajach związanych z oddawaniem do szkoły, XXI. 122; _ w zwycz. prawnych, XXV. 114; _'- włóczęga, XXXI. 168; _ wróżby pomyślnego polowania, VII. 283; _ wróżby przyszłości" II. 227; _ z Warmii, XXXVIII. 535; - na macę, Xl. 214; _ ząbkowanie, X. 357; _ źydowskie, XXVI. 106, 107. Dzida, XVI. 42, 323; XXXVI~I. 411. Dzie, gdzie. VI. 43. Dzieciątko, podarki wigil, XXV. 109. Dzieciątko JezUs \V szopce, Xl. 1928, 211, 213; XIX. 35. Dzieciobójstwo, L 232; IV. 378; V. 8, 110, 117; XII. 60; XXV. 83. pl. P r a w o l u d o w e. Dziedza, DziedzaLe!a, małżonka boga. XIV, 19, 60. 'il--73, 82, 83, 89, 223, 316, 320, 321, 405. DziedziLela, Dziedzilia, XXI. 162, 163 Dziedzylela. Dziedzylila, Dziedzylia, �127 126 Dzidza, Dzidziela, Dzidzylela, Dzydzieleleja, XIV. 72. Dziedzic, (dok). rolnik, chłop wolny. XIX. 74. Dziedziczenie beztestamentowe, VIII. 419; - formy dziedziczenia, XXXV. 39; pt. P r a w o l u d o w e. - nieruchomości, VIII. 261; - w linii męskiej, żeńskiej XVIII.42; Dziedzila, zabawa wielk., XIV. 307. Dziedzina, wieś, XIV. 355. Dziedziniec, dwór, pałac. XIV. 109. Dziedziniec, podwórze. XXXIX. 236. Dziegciarz, I. 56. Dziegeń, ziele do picia. XII. 76. Dziegieć, II. 58; IX. 174; XII. 278; XXX. 215; XXXV. 60; - d'abeł zamienia srę w dzicgle~, XIII. 115. pt. W i e r z e n i a. - pędzenie, I. 56. pt Gospodar. k a l e ś n a. -robienie krzyży na drzwiach stajni, XII. 299; XIII. 31, 110; - w czarach, II. 337. - w medycynie ludowej, III. 57; - w przyółowiu, IX. 244; - w zdobnictwie, XXII. 109. Dziejopis Zywiecki, XXXV. 44; XXXVIII. 89. Dzik, . II. 170; IX. 47; XXXI. 28; XXXV.68; - w legendzie, .xXX. 133; - w kulcie. XXIX. 122; - w wierzeniach xx-r;x. 122. Dzielenie ziemi za pomocą losu, XVII. 206. pt. P l' a w o l u d o w e. Dziemjan, imię kamienia świętego. II. 211. pt. K u l t y. Dzień, p. dni, 1. kwietnia, VI. 297, 298 pt. Z w y c z a j e i o b lI' Z ę dy doroczne. pt. Chronologia ludowa. - latarni, XL 337; Młodzianków, VI. 72; obioru króla żaków, XXXIX. 338; rolnictwa., XI. 337; smoka, XI. 337; św. Jana Ewang, VI. 72. św. Grzegorza, XIX. 52; walki kogutów, XXXIX. 338; Zaduszny, p. Zaduszki, VIII. 53; XI. 365, 428-429; XII. 271; XX. 256; XXI. 154; XXIV. 5, 35; XXX.237; XXXI.6, 174; XXXV.54. DzierboLić, męczyć. XIV. 109. Dziel'dzioch, roślina, Anchusa arvense, XXXI. 95. Dzierg, dziergać, XIX. 20. Dziergnieć, czerpak zgrzebłowaty XXXIII. 135, 136. DzieTUha,plachta plóc., XXX. 32. Dzierżak, 'p. cepy. VII, 273, 274; IX, 360;XI. 173-175; XIV. 94. Dzierżawa, IV. 129, 130; - bursztynu, XXXIX. 371, 373. Dzierżony, ule. XII. 299. Dziesięcina, IX. 124, 350; XX. 13, 60. 62, 63, 274; pt. M i ary. - danina na dwór, IX 350; - danina na kościół, IX. 124; XX. 13, 60, 62, 63, 274; - wyn"grcdzenie za robotę pisanek, IV. 204. Dziesięć, XL 371; XIV. 41, 171. Dziewa, Dziewana, bogini. XIV. 62, 81, 82, 225, 233. DZiewanda, dziewanna, Verbascum Thapsus, w lecznictwie. I'I. 253; XXX. 70. - kąpiel, XXX. 70; - odwar pić, XXX. 70; - roślina lecznicza. V. 218; VI. 159, 160; VII. 38; X. 396; XIV. 63, 224, 225; XXVIII. 242; XXX. 70. - święcona XXX. 70. ,Dziewczęta, III. 28; IV. 219; VII. 157, 177-179, 283, 302; X. 35, 94, 113, 156, 183-190, 241, 250, 253, 25'1, 257, 277, 283; XIII. 22, 106, 278; XIV. 214; XVI. 349, 351; XVIII. 213; XX. 192; pt. Grupy p ł c i. - w szepce, XI. 31, 41, 42. Dziewczyna, p. brzana, dziawucha, dziełucha, dziopa, bLuszczowa (Ivy XXXIII. 10. pt. Z w y c z aje i obrzędy doroczne - bohatersk2 XXI. 106; - niezamężna, XXXIX. 222, 391; - potwór, demon, XXXVII. 17; - ptak, XXXVII. 10, 11; - ~mi.erć dziewczyny, XVIII. 213; - w obrzędzie z3klinania deszczu, XXXIX. 222; - w obrzędach żniw., XXI. 95; - w pieśni po oczepinach, XXIII. 114, 115. - zaczarowana w baśni. VIII. 276. Dziewczynka, III. 61. Dziewiąty, dewiatyj czetwer, (j. ukr.), czwartek po W-nocy, zakaz pracy. XVIII. 212, 215. Dziewica kamienna, XXXII. 164 pt. Mi ty. - kaczka w mitach. XXXII. 94; - łabędź, XXXII. 95. - Morowa, Morowa Dziewica, p. Kuga, smertnica. II. 217; V. 34,36; - mor~ka, II. 50-52. pt. B a ś ń. - zaczarowana, XVI. 32; - trup w baśni, XXXI. 126; - zaklęta w łanię, XXVI, 89; - zakonnik>, XXXI. 47, 52. Dziewice straszliwe, IV. 155, 156. Dziewictwo, III. 24; V 19; XVII 220; XVIII. 213; XXI. 95, 113; XXXI. 144; - utrata, II. 105, 111; V. 20; XXI. 95. girO, D z i e'w i c t w o, p. bundling, cnota, czystość, Dorjgehen, ius primae noctis, Kobila, Ketynczekty, Kilchgang, kunigowanie, legerwite, 'obrzęd porwania oblubienicy, odwiedzanie niezamężnych, panieńskie, pożycie przedślubne, ucinanie warkoczy, utrata, wianek. Dziewiczy wieczór, II.114; V. 79; IX. 226; X. 60; XIII. 150; XIV. 192; XXXV. 65. Dziewięciornik, ornament. XIV. 358. - błotny, ziola świ.ęcone Parnassia palustris, XXV. 77; XXVIII. 242. Dziewięć, liczba świ.ęta w magii i wi'erzeni,ach. I. 137; II. 142, 224, 252, 336; III. 55, 57, 59, 60, 153, 255; IV. 419; V. 207, 219-,220, 271, 353, 381; VI. 160, 198, 262; VII. 266; VIII. 07, 365, 367, 379; IX. 70; X. 278, 355, 358; XI. 97, 183, 377-380, 383-388, 395, 419; XII. 220; XIII. 114, 203, 218,,220, 226, 227, 325, 326; XIV. 183, 205, 251, 252; XVIIU77, 181. 183; ;XX.299; XXIII 135, 136; XXV. 77; XXVI. 74, 117; XXVIII. 134; ,XXX. 46, 52, 61. 68, 71; XXXIII. 78, 119, 122, 124, 125; XXXVII. 260. pt. M a g ia. Dziewięć dziewięci, XI. 38·6; Dziewięć dziewięci. X:I. 386; lewą ręką, XXXIII. 119 Dziewięćsił pospolity i przyziemny, maritagium, Carlina - objaclwć, vulgaris, acaulis, leczenie szczotu, XXX. 46. przyziemny, XXVIII. 242; święcony, XXX. 46; w legendzie, XXX. 46; zażegnywanie kurdziela, XXX. 46. Dzie'U)ierka, dziewierz, szwagierka, szwagier. II. 107. �12<) Dzięgiel w magii miłosnej, XIX,!. 163. Dziewka, p. dziewczyna, l. 203; IV. Dzięgielnica, na:lewka, XIII. 221. 275, 277, 284; VI. 40; XII. 6; XVI. Dzika Baba, p. baba, X1XXIX. 321. 351. Dziki Mąż, p. Satyr. XXXIX. 321. Dzieworództwo. XV. 12. Dzikość, XXXIX 436. Dziewosłęby, XIV 323; XVIII. 224; Dzioba, dziewczyna. IV. 235. XX. 105, 196; XXVII. 154; XXX. Dziobenka, torebka. V. 150, 151; VII. 225; XXXIX. 179, 428; pt. Z w y260; XII. 289. c z a je i o b rz ę d y we s e l n e. Dziobeńka, (j. ukr.), wzory pisanek. - w przysłowiu, IX. 48. IV. 212. Dziewucha, XVI. 96; XXXIX. 401; Dzion, ul. XIV. 307. Dzieża, XVIII. 218; Dzionka, dniówka. XIV. 109. _ jako symbol płodności, III. 319; Dziopa, dziewczyna, IV. 277; XIV. IX. 363; XXVII. 135; 253; XXVIII. 219. _ kąpanie chorego w dzieży od Dziubiny, przyrząd do ładowania chleba, XVIII. 183; drzewa na sanki. XVIII51. - w obrz. Trzech Króli, V. 213; Dziubla Cr ukr.), wzór pisanek, IV.212. _ w obrz. weselnych, I. 243; IX. Dziuboszek, dziób ptaka. XIV. 276. 237; XV. 96; XVII.' 15~156; Dziudżur, korzeń, odwar. XVIII 179. XVIII. 147, 198; XXX. 226; Dziuple sztuczne, barcie. XXVII. 139. _ w odczynianiu uroku, XII. 266; Dziuplo, dziupla XXVIII. 196; XXX. - w przysłowiu, IX. 372; 80: XXXI. 32. - w zagadce, II. 42; DZi'ura, loch, piwnica. XXIX. 194; _ zakaz pożyczania, XXIII. 66, 67. mysia, XXXVIII. 61; Dzieżka na chleb, X. 36; _ pod progiem, XX. 260; - na masło. IX. 367; -sękowa w magii, XXV. 87; _ na ser, VIII. 44; pt. P r z e c h 0- w naczyniu, III. 53; wywanie pożywienia. - w przysłowiu, VII. 29; Dzięcioł czerwonogłowy, p. czolgot, _ w ś·cianach domu, po sęczkach, klujduba, ptaszę ŚwiętoIDiarcińXXXIII. 120; skie, XVI. 4, 5; _ w ścianach poświęconego domu. - dusza, XVII. 182; II. 144; Dzięciol (gw. złodz.), moneta dzie- w zagadce, II 230; sięciocentowa VII. 278; Dziurawiec, Hypericum perforatttm L. - ptak święty, VII. 2; p. ziele świętojańskie, Iwanotve. _ ptak wróżebny, XX. 319; II. 137; X,?{NIII. 242. - w przysłowiu, V. 38; _ chroni od beginek, XXX. 52; - w szopce, XXXI. 54; .kąpi.el, XXX. 52; - zakaz zabijania, XIII. 113. _ odwar, XIiI. 218; XXX. 52; Dziędzie1'Utva, (j. ukr.), bieluil, Da- okłady, XXX. 52; tltra stramonium, X. 260. _ roślina szczęśliwa, XIII. 123, Dzięgiel Angelica silvestris, X. 396; - tarzanie się, XIII. 218: XIII. 223; XXVIII. 242; Dziurki. na wel'chu, u pługa. II. 131. - w lecznictwie XXXI. 94; Dziw Morski, XXXIX. 324. się, przypatrywać. XVIII. 218. DZiwi1', O. ukr.), brat męża, p. dziewierz. III. 45. Dziwne sądy Boże, p. Anioł ukarany, legenda. XXX. 97, 107, 126, 134, 136, 139. Dziwo Biole, V. 53, 54, 56, 271; - Corne, V. 53, 54, 56, 271. Dziwos, XIV. 221. Dziwostręt, Atropa mandragora, pokrzyk mandragora. X. 260; XXXIX. 305. pt. Roś l i n y w wierzeniach i magii. Dziwożony, III. 256; V. 127; VI 325; VIII. 7, 10; XI. 363; XIV. 177; XV.41; XVIII.76; XXXVIII 254. - w baśni. V. 127; VII. 184; XI. 52, 313; Dziżka, dzieża do chleba, sadzanie p. młodej. XIV. 392. Dzoapan, (j. sto błg.), żupan, XXXIV. 175. Dzwin, (j. ukr.), dzwon, w zagadce, XVIII. 172. Dzwinyczki, Dzwizdy, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 213. Dzwon, zabawa., XIII. 30. Dzwonec, szelężnik większy, Alectoropholus maior, odwar, mycie się. XVIII. 184, 191. Dzwoneczek w baśni, XI. 374. Dzwoneczki, wzory pisanek. XVII.34. Dzwonnica, XI. 385, 416; XIII 343; XVI. 289; XVII. 1, 9, 13, 14; XXIX. 118, 166; XXXIII. 134; XXXV. 175; zapadła, XII. 279. Dzwonienie kluczami, XII. 312. - na chmury, p magia. XXXI. 80; - na rezurekcję, XII. 313; - odpędzanie burzy, V. 351; VI. 333, 334; XIX. 115, 116, XXI. 157; Dziwać 9 Lud - Tom XL - odpędz. szkodników, XXXII. 182; pieniędzmi przy chrzcie, X. 355; pośmiertne, VIII. 62; w u'szach, n. 257; IV. 421; V. 352; VIII. 361; XIX. 128. Dzwonek, XIV. 137; XIX. 52; - do odpędzania chmur, XI. 379; - gliniany, II. 217-219; - kościelny, VI. 234; - loretański, XIV. 177; XXXVII. 285, 345; - na wsi, XI. 212; - ornament, XXVIII. 20, 23; - pasterski, p. spizak, XXV. 141; XXXVIII. 418; )GXXIX. 34,5; - przy konających.VIII. 52; - przy pościeli nowożeńców. X)GXVII. 116; - złoty, V. 12!8. - św. Warwarki, XVIII. 135; Dzwonek wielokwiatowy, Campanulla trachelium, XXVIII. 242; - święcony. kąpiel, XXX. 45; Dzwonki świętojańskie, p. dziurawiec, Hypericum quadragulum, krzyżowe ziele, II. 137; XIV. 177; lXXX. 52; - świętojańskie, kładzenie pod łóżko chorego, X. 355. Dzwono, część kola I. 143; VI. 395. Dzwony cerkiewne, XII. 317; Dzwony, sieć na kuropatwy. XXXIX. 326; Dzwony, p. bicie w dzwony, odpędzanie buny, V. 351; _ odpędZ3nie złych duchów, VI. 333; XVI. 87; pt. M a g ia. - pasterskie, XXIX. 195; - podziemne, II. 256; V. 222-227, 231; IX. 294; XII. 60; - przepowiedni,a pogody. VIII. 359; - staropolskie, XXXI. 163; - w chwili konania, III. 359; �131 130 g'WIiazdozbiór. V. 248. pt. A s t r o n o m i a l u d o wa. Dże~ek. (j. kirg.), ubiór kobiecy, V. 16, 18. Dżenge, (j. kirg.), obrzęd wes. V. 19 Vżengetaj, (j. kirg.), dary weselne. V.17. Dżijc, O. jak.), mieszkanie. XXXVII. 103. Dżuma, p. czuma, XI. 401. Dżygirma, dżety, (j. kirg.), kałym, V· 12. Dżyndżur, roślina. XVIII. 191. Dżyń, rdzeń. XIV. 109. Dżhoting, O, sto ind.), duch bezżennego, demon, XXXIV. 37. Dźil'ong, (j. dajak.), duch opiekujący się rodzinami i zgonem. VII. 6. Dźoja, (gw. hue.), sójka. VII. 260. Dżwaraha riśwara, (j. st. ind.), zsyłający malarię. XXXIV. 33. Dźwiel'ki, p. dźwirze, VI. 43. _ do zamykania. IX. 274 Dźwięk dzwonu, XIX 116. Dźwiganie krzyża, XIX. 56. Dźwirze, drzwi, IV. 307; IX. 272,274. XVIII. 218. Dżdżownice, _ w obrz. pogrzeb., XXXVI, 109; . _ w przysłowiu, IX. 154; - w zag., VII. 72; X,I. 73; XlVII.l72; _ wielkanocne, II. 158; IV. 418; - zaklęte, XII. 260; _ zapadłe, zatopione, V. 179; 214, 228, 358, 359, 380; VIII. 266-267; XI. 363; XVI. 148; XXXI. 172; Dzyngiel, dzięgiel. XIII. 223; Dżakin, (j. ind.), duch kobiety. XXXIV. 36; pt. D e m o n y s z k cd l i we. Dżaksyly-krk-dżety, (j. :drg.). kałym'. V. 12. Dżambha, (j. ind.), demon wywobjący konwulsje XXXIV. 13. Dżambhala, (j. ind), bóg bogactwa. XXXIV. 29, Dżanguli, (L ind.), zaklinaczka wężów. XXXIV. 30. Dżanluk, (j. kirg.), ubiór głowy kobiety zamężnej. V. 18. Dżansadagasy, (j. kirg), wykup duszy. V. 115. Dżanta, O. ind.), egzorcysta. XXXIV. 43. Dżartys, (j. kirg.), dary wesel., V.14. E Ea, bóg. X:XXVIII. 350. Ear, Ea(l, (j. gr.), wiosna. XIV. 33. Echenit, p. belemnit, XXXII. 297. pt. Amulety. Echium vu~gal'e, p. żmi.jowiec posp. Echo, wróżby małżeńskie. XXIX. 96. Edda, XVII. 20. pt. L i t e r a t u r a 1udowa. Eden, raj, XVII. 18. Edward, rycerz w balladzie. XV.144. Edykt małżeństwie z nieletnimi. XXVIII. 118, 119. Edyp-Grzegorz, Edyp-Judasz, w legendzie. XXVII. 18, 35. Ee, (j. st. chin, dial. pekin.), jarzemko. XXXIX. 121. Efesti-os, EcpE;no;, przydomek Zeusa XIV.39. Egiptologia, XIV. 197; XV. 141. Eglemizowanie, XXX. 172, 174, 178, 179, pt. S z t u k a l u d o wa. EgzekuCja, p. baranta, XXXIX. 145 _ na zwierzętach, XXV. 115. Egzog,amia, I. 36; V. 203; VI. 216; XIV. 193; XVII. 31-56,111; XVIII 14-18, 26, 41, 44, 51; XIX. 153; XXXVII. 86; XXXVI'll. 346. XXXVIII. 346. Egzorcyści, XXXII. 125; XXXIV. 42; Egzorcyzmy, VI. 332, 333; XVIII. 185; XIX. 147; XX. 43; XXXIV. 28; XXXVIII. 273. Egzoteryzm, XIV. 188. Egzyc:yrka, (gw żoł.), III. 78. Eileitheia, El/.2l{}ElU, (j. gr.), Hera XVI. 73. Eil'esione, ElQE;LO\'l1, 'O. gr.), zielona gałąź, XVI. 158. Eisenhans, (j ni.em.); demcn żelazny. XXXII. 85. pt. M i t y. Ek, (j. sjam.), jarzemko, XXXIX.121. Ekadżata, Tara, (j. ind.), jedna z postaci bóstwa, XXXIV. 30. Ekonom w szopce, XIX 41. Ekonomia polityczna i społeczna. XXI. 83. Ekoncmiczne podst. tabu, XVIII. 48. Ekonomika cars. Rosji, XXXIX. 52. -:- pierwotna, XXXIX. 15. Ekspansja germańska, XXVI. 93; XXXly.52. - indoirańska, XXXIX. 111. - kultury luż., XXIXJVIII, 320. - najeźdźczych ludów stepowych. XXXIV. 47, 178. - .polska, XXIX. 116; XXXIII. 9. - słowiań., XXVI. 92; XXXIX.111· - wenecka, XXXVIII. 320. Ekspedycje naukowe ZSRR. XXXIX. 3, 7, 33. Eksprymab~e, gacie, XIV. 252· Ekstaza, VI. 233. - egzorcystów, XXXIV. 43, 44. Elekcja na człopka bractwa, XXXII. 68, 69. pt. I n i c j a c j a. Element ałtajski w jęz. słowiańskich, XXXIV. 180. - armenoidalny, XXIX. 145. 9' - ibero-insularny, XXIX. 145. laponoidalny, XXIX. 145. mongolski w jęz. słowiańskich, XXXIV.181. - turecki w jęz. słowiańskich, XXXIV. 181. Elementy kulturowe, XXXIX. 119. - orgiastyczne w tańcu weselnym, XXI, 94. E~emus arenarius, E~emus giganteus, roślina jadalna, XX. 319. E~eutherios, O. łac.), bóg najwyższy, Zeus, XIV. 53. pt. B ó s t w a. Elfy, demony, V. 129; XV. 40, 41. Eliasz, prorok, bóg gromu i błyskawic, VII. 10; XV. 184; XXX. 105; 107, 113; XXXIV. 30. ELijasy, prasa na ser, śrubJ do przykręcania, IX. 367. Eliksir filozoficzny, XXVII. 93. - młodości, XXV. 50; XXVII. 75. - życia, VIII. 6, 11. Ellej, (j. jak.), podania, XXXIX. 86. pt. M it y o P ie r w sz y m c z ło w i ek u. Emaus, zwyczaj, II 217-219; VI205; XI. 327; XIX. 51; XXXVIII. 539. Embla, Ul. 187; pl. M i t y o P i e r ws z y m c z ł o w i e k u. Emigracja 1. 242; XI. 328; XXXVIII. 312; - polska, III. 175. Emp~a, (gw. złodz.), jabłko, VII. 278. Endogamia, I. 36; V. 203; VI. 216; XIX. 156; X,XXVII. 167. Endyw,ia, Cichorium endivia, rośl. XXVIII. 242. Eneida, XXI. 147, 187, 191. pt. L it e r a t u r a l u d o w a. - trawestacja na język białoruski, XXI. 147-149. Enelyk, O. tur.), posiadający matkę, VII. 55. �133 132 - trzeciorzędowa, XIV. 186. _ wczesno - historyczna, XXI 65; VI. 233. XXIX 124. EnW Marduk, O. sum.), bóstwo, XXI. 64; XXVI. 27; XXXII. 104, 105, 120-123, 125, 128. _ żelaza, XXXVII. 325, 327, 347, 417; Enyje, tj. ukr.), szadź, XIII. 32. X:XXVIII. 40, 314; XXXIX.19,21. Enzu, (j. sum.), bóstwo-księźyc, Epopea ludowa, IV. 345; XVI. 320; XXXI. 144. XXIX. 181; XXXIV. 13-16. pt. Eol, (j. gr,), bóstwo, VII. 11 E p o s. Epika jugosłowiańska, XXIX. 113; __ rycerska, XX. 238. XXXI. 158 P.t. Literatura Epos heroiczny, XXXIX. 47. l udowa. - rosyjski, XXXII. 83. - ludowa, XXXI. 158. -serbski, XXXVIII. 348, 349. _ połud.-słowiańska, XXIX. 113. E P o s, epopea ludowa, rycerska, __ rosyjska, XIII. 55; XXXV. 183. Eneida, lUada, Kalewala, MahabEpilepsja, XVIII. 181; XI. 396. harata, Ramayana. Epipaleolit, XXV. s. II. Erba Maria, (j. wł.), Salvia verbeEpitaphia, XXI. 104, 107. nesca, roślina, XVI. 3S Epoka dem. wojennej, XXXIX. 20. Eremita, XXX. 134; XXXI. 14. Epoki: brązu, XXI. 63, 64, 252; Ergologia, x.xVI. 104, XXXIX. 110. XXV. s. II, s. VI. XXVI. 27, 42; XiXX. 230; X,X;XVII. 3'21, 3.25, Erle, olcha" XIV. 330. pt. M i t Y o p i e r w s z y m c z ł o w i e k u. 363" 396; XXXVIII. 40; Xx.xIX Erntemai, (j. niem.), gałąź zatknię19, 21, 123, 130, 264, 286 ta na ostatnim snopie. XVIII. 110. __ cymeryjska, XVII. 168-170, 178. Esa, terminologia kowalska, VI. 292. _ czwartorzędowa, XI. 418; XIV. Esrel, (j. hebr.), demon śmierci, VII.28. 186; XXIX. 179. Ethnos, etnos, (j. gr), lud, XXI. 88; _ halsztacka, XXXIV. 96. _ kamienna, XXI. 63, 65, 253, 260; XXXIX. 72. XXIV. 156, 161; XXV. s. II. Etiologia, XXVII. 135. _ chorób, XXIX. 165. XXXVII. 370, 396, 417. _ kreteńsko-mykeńsk.a, XXVIII. 98. Etnikony, p. etnonimy, XXXIX 88, - lodowa, XXVI. 27. 90, 98. _ magdaleńska, XXI. 65. Etnogenetycy, XXXIX. 37. _ metalowa, XXI. 24; XXVI. 33. Etnogeneza, XXXIX. 7, 15, 36, 37, _ mezolityczna, XXXIV. 276. 65-67, 69, 71-75, 78-84, 87, 92, _ neolityczna, XXI. 24; XXV. s. I, 93, 95, 100, 101. s. III; XXVI. 27, 31; XXVIII. 10; _ Jakutów, XXXIX. 78, 95. XXXIV. 124. Etnogeografia, XXVII. 201; XXIX _ paleolityczna, XXVI. 27; XXXIV. 200; XXXIX 2. 276; XXXVII. 397. Etnogonia, p. Etnogeneza. _ ple1stoceńska, XXXVIII. 386. Etnograf, XXVIII. 111; XXIX. 109, - prasłowiańska, XXXIV. 52. 110, 198; XXX. 242, 252; XXXII. - scytyjska, XVII. 170. Eneolit, XV. s. XIII. Energumeni, opętani, 21; XXXIX. 86, 93, 133, 138, 140, 143, 145, 162, 628. - burżuazyjny, XXXIX. 93. _ radziecki, XXXIX. 1-27, 41, 42, 43, 48, 54, 55, 84, 94. Etnografia, I. 22, 25, 91, 92, 97, 195; II. 97, 176, 180, 182; III. 213, 370, 375; IV. 33, 95; V. 201; VI. 373; VIII. 92; XI. 98; XIV. 192, 339, 343, 345, 367; XVIII. 122, 128, 130; XX. 217; XXI. 5, 12, 48, 86, 98, 241, 257, 258, 266, 278; XXV. 100, 143; XXVI. 91, 104, 105, 135; XXVII. 54, 56; XXVIII. 1, 2, 7-D, 101; XXIX. 128, 131, 179; XXX. 255, 263; XXXI. 165; XXXVI. 72, 112, 157; XXXVIII. 221, 329, 464, 465, 468; XXXIX. 1-3, 13, 17, 26, 30, 32, 35, 38, 40, 43, 44, ~7, 62, 65, 83, 101, 133, 417, 488. _ amerykańs'ka, XX\X,IX. 27, 417. - australijska, XVII. 47. - białorusk.a, VI. 375. - bułgarska, XXXVII. 158. - czeska, II. 76; XXIV. 194; XXXI. 162. - fińska, X~~XVII. 440. - holenderska, XXIX. 134. - litewska, VI. 375. - łotewska, III. 85. - łużycka, XXX. 224, 226, 246. - muzułmańska, iXXXI. 157!- pozasłowiańska, XXXVIII. 210. - prawna, XXXIX. 133, 135, 138, 140--143, 165. - rosyjska, XVII. 265, 266; XXXIX. 2, 418. -. ruska (ukraińska), VI. 375; - serbo-chorwacka, XXX. 224; XXXVIII. 353. - słowacka, XXXIX. 434. - słowiańska, XXVI. 97, 99; XXIX. 119; XXX. 213, 232; XXXVII 443, 444; XXXVIII. 298. - syberyjska, XXXIX. 33. - węgierska, XXXVII. 351, 353, 355, 359. _ żydowska, XXX. 235; XXXI. 165 Etnografia krajów: Europy, XXX. 241; X,XXIX. 417. _ Kaukazu, XXXVIII. 221. _ Polski., I. 2, 62, 92; II. 186, 284; VI. 375; XXI. 266-268; XXV.101; XXX. 238, 240; XXXI. 145, 183; XXXVII. 146, 149, 236; XXXVIII. 217, 289; XXXIX. 624-629. _ Ukrainy, XXXVIII. 289, 29,8. Etnografia muzyczna, XVI. 160-178; XXI. 29, 30; XXIX. 151, 195; XXXVII. 466-468. Etnog.rafia, zagadnienia metodologiczne: - a etnologia, p. etnogeneza, XXI. 86-87. _ burżuazyjna, XXXIX. 1-5, 62, 63, 417, 418. _ historyczna, XXXIX. 14. _ marksistowska, XXXIX. 14. _ przedmiot i cel, XXI. 83-86, 92. _ radziecka, XXXVIII.148; XXXIX. 1, 4--8, 14-17, 20-23, 28, 31, 35, 43-45, 47, 53, 60-64, 71. _ stosunek do innych nauk, XXI. 85-88, 101. Etnografia, zastosowanie w szkole, XXVI. 87, 88. Etnologia. p. etnografia. I 10, 92, 218; II. 9, 176, 178, 179, 180, 186, 192, 195; IV. 336; V. 185; VI. 199; VIII. 98; XI. 201, 386; XIV. 186, 187, 190; XVI. 333; XVIII. 128; XXI. 2-16, 81-92, 125, 250, 259, 270; XXII. 13, 20, 25-28, 31; �135 134 XXIV. 166; XXV. 100; XXVI. 104; XXVIII. 1, 7, 9, 101; XXIX 105, 158, 167, 174, 181; XXX. 10, 234, 245, 254, 269; XXXI. 162; XXXIV. 65; XXXVI. 72, 112, 113, 186, 349, 350, 360; XXXVII. 32, 38, 40--42, 135, 154, 155, 309, 329, 330, 334, 360, 376, 426, 452, 469; XXXVIII. 3, 4, 9, 15, 16, 27, 210, 214, 215, 225, 336, 377, 386, 464, 465; XXXIX. 2, 158, 162, 177,179, 184, 217, 467. XXXVIII. 479. - pismo św., II. 831. Euchologiony, Eugenika, XXI. 245; XXXIX. 424, 425. Eulogia, pt. XXV. Ewa, II. 324, 325; III. 186, 187; XIII. 232, 336. pt. M i t y o P i e r w s z y m c z ł o w i e k u. - w zagadce, XVI. 92. - Afryki, amerykańska, XX,XIX. 22; XXXVIII. 479. Ewangelia, II. XV. 142. - w magii, XIX. 40, 41. - australijska, - - Azji, XXXVIII. 479. w kwietną niedzielę, XXIX. 105. - definicja Foy'a XXI. 86, 87. i 47. Ehrenreicha, 135; chleby poświęcone, III. 4. P i e c z y woo b r z ę d o w e. - XVII. F nazw topogr.aficznych, VII. 98. pt. Indeks etnogeogr. Ewangeliści, 145; II synoptyczna, XVI. 90; 143; III. 163. Ewolucjal, II. 37; XXI. 99; XXVI.26. - Finlandii, 379. - form hafciarskich, - litewska, XXXIV. 286. ni.emiecka, XXXIV. 286. Oceanii, XXXVIII. 479. polska, XXI. 68; XXXIV. XXXVIII. - kai'Y, IV. 446, 447. - rodziny, IV. 449. trakcji XXXIX. 112. - prawna, XXXIX. 165. prehistoryczna, XXVI. 42. rosyjska, XXXIV. 286. - stosunek 85~91. - szwajcarska, - zach. europejska, 286. do innych nauk, XXI. XXXIX. 484. XXIV. 141,148. F.acecja babińska, - Kulig.owskiego, - o mnichach, XII. 328, 329; XXV. 119; XXXVII. 15. pt. L i t e r at u r a l u d o wa. Facelit, O. wł.), chusteczka w magii, XX.86. Facjata, facyjat, szczyt domu, XVIII. 4; XXI. 218; XXIX. 26, 29, 31. Facz, powijaki, II. 140. Fagor, (j\ żyd.), phallus, II. 105. Fagot, IV. 174. pt. Instrumenty muzyczne. Fajans, XXXIV. 8Q. Fajczarz, wytwórca fajek. XXXI. 69. Fajerka, XVI. 85. Fajesny, chorowity, XVI. 85. Fajfa, fajfka, szpulka, II. 131, 134. pt. Narzędzia tkackie. część warsztatu tkackiego, II· 134. Fajka, fajeczka, p. zapiekaczka, II. 253; III. 229, 241, 253,; IV. 281; Fajfierz, Ewolucjoniści, XXVI. 42; XXXVIII. 5, 9, 13, 14, 17-20, 23. V. 59, 62, 128, 174, 175; VI. 26, 189; VII. 2; IX. 1Z0, 175;XI. 38, Ewolucjonizm XXVI. 33, 140; XXXVI. 110, 112, 140, 185, 186, 355, 367; XXXVIII. 3, 5, 8, 9, 15; XXXIX. 627. - krytycmy, 22-27. XXXVIII. XXVIII. 208. XXXI. 118-139. 3-6, 12, 376, 379; YII. 251, 252; XIII. 310; XIV: 43; XVIII. 72; XXVIII. 193; XXIX. 128, 157; IXXXVIII.56,111. Etnos, p. Ethnos. Executio, Etyka, japońska, XV. 147-149. - ludowa, IV. 247. Expeler, Ezop, XIX. 93. metalowa, XXXI. 69. pokoju, VII. 15. - gliniana, XXXIII. ZO. - z bursztynu, XXXIX. 361. Fajnyj (gw. hue.), ładny, XIII. 208. Etykieta Ezoteryzm, Fakly, chłopska, XXXIX. 22. IX. 119. (j. łac.), zeznania, XiXI. 12S. pić, XVIII. 184. XIV. 188. Etymologia, ludowa, VII. 98; XXI. 119-122, 221, 237; XXXI. 171. Eżgies, Eżges, (j. lit.), jazgar(z), - 'Ek, (j. schan. Birm), jarzemko, nazw geograficznych, XVII. 185. VII. 98; XXXII.25. XXXIX. pt. R y b o łów s two 121. - - (j ukr.), sobótkowe pochodnie, IV. 317, 317. Faksy strugać, (gw. złodz.), robić awanturę, VII. 278. Faktor, III. 319, 320. Fakty etnograficzne, etnologiczne, XXXVI. 112-114; XXXVII. 32, 38, 39, 277. - socjologiczne, XXXVI. 361; XXXVII. 41, 42. - statystyczne, XXXVI. 113, 114. Fala kulturowa, XXI 22. - językowa. XXXVIII. 16. Falanstery, XVIII. 21 Falcowanie skóry, garb. XXXI. 115 Falga, dzwono u koła, XX. 315. Fallos, Phallus, XXI. 199, Fallus, fagor, fallos, wyobrażenia przeciw czarom, II. 105; XXII. 146; XXX. 231. Falsaruchy, szmatki, XIV. 15. Falaga, falaka, O, tur.), narzędzie ka,ry, VII. 38. pt. Z w y c z a je prawne. Faldzity, XIV. 109. Fałsz w przysłowiu, VII. 38. Fałszywa 'pogłoska, III. 52. Fałszywe świadectwo, IV. 254. Familia rzymska, II. 286. Familia św. Pawla, lekarze szarlatani, XXI. 228. - zbójnicka, X'XlXi. 110; X!XXIV.157 Fana,chorągiew, 'Sztandar, XVIII.Z18. Fanes, (j. gr.), demiurg, XVI. 18,25. Fanobrachycephalus, XXIV. Z03. Fanza, (j. chin.), lepianka, XI. 336. Fara, .xVIII. 218. Faraon, XIV. 405. Farar, P. farosz, ksiądz, XIV. 73, 275. XVIII. 218. Farba do malowanek,XII. 116. pt. B a r w n i k i. - do malowania obrazów, XXX.167. _ lazerunkowa, XXX. 164, 167, 178. - malinowa w grobach prehistorycznych, XVII. 171. �13'2' 136 - ołowiowa, - opakowa, XXX. 167. XXX. 164. - pokostowa, XXX. 163, 164. - z fiołka, IV. 215; XXVIII. 242. - z galasówek, XXXV. 67. - z liści i bazi brzozy, XXXV. 60. - ze strąków fasoli, XXIV. 142. Farbiarstwo. VII 177-180; XI. 336; XXIX.119; XXX.213;XXXVII.222 Farbiarz, XXIX. 183. - płócien; XXXVIII. 430. Farbka do bielizny, IV. 216. - do jaj, anilinowa, IV. 216. Farbówka, spódnica, X. 183; X'I. 59. de Farfaliis, dekret o użyciu środków czarodziejskich, XXV. 9. Farmazon, II. 252, 253, 259; III. 142; IV. 39; XXVIII. 4 Faroz, farorz, p. farar, IX. 187; XVUI. 218. Farsy ludowe, III. 47. pt. W i d o w isk a lud owe. Fartuch, fartuszek, p. zapaska, I. 81, 159 176; III. 16-18; IV. 286; V. 266; IX. 207; X 34; XI. 24--30, 50, 151, 159, 387, 408; XII. 291; XIV. 138; XVIII. 68; XXI. 131,138; XXVII. 69; XXVIII. 217, 218; XXIX. 85, 118, 186, 188; XXX. 234; XXXI. 111; XXXIV. 162, 164; XXXVII. 83, 94, 244, 245; XXXVIII. 359. pt. O d z i e ż. - chludzony, p. spódnica, XXIX. 83. - kalamajkowy, XXXIV. 164. - lubelski, XXXIX. 455. - malowany, XXXI. 111. - resneny, (j. ukr.), fałdowany, XVII .. 153; XVIII. 143. - spódnica, X. 183; XI. 60; XVI. 138; XXIX. 83. - w obrzędach, XXXIV. 280. - w magii, XXI. 131; XXXIV. 280. - w pieśni, II. 356, 366; III. 70; VI. 165-------167, 170. - z sitowia, zabawka, XXVIII. 62. część dachu, XVIII. 4. Fasqżki, część wozu, p. wasąg, II.13I. Faska, XIII. 253; XXIII 81. Fasola, Phaseolus vulgaris L., III. 10 319, 323; VI. 55 57; VIII.123, 370; XII. 15, 16, 296 298; XVII. 149; XVIII. 200; ,XX'IV. 142; XXVIII. 242. pt. Pożywienie. - pożyczana do siewu., VIII. 363. - strąki jako barwnik, XXIV. 142. W lecznictwie, Xl. 399; XIII. 219, - we wróżbach, XIII. 228, 229-230. Fasolka, nazwa krów, XII. 301. Fasolkowy wzór na pisance, IV. 212. Fazowanie, term. kow., VI. 292. Fastnachtsbiir, (j. niem.), niedźwiedź w obrzędach zapustnych, XX. 174. pt. P l' Z e b i e l' a n i e s i ę z a z w i e l' z ę t a. fasulki, ];:i. faso!kowy, IV. 212. Faszyzm, XXXVIII. 351. Faust Jan, czarodziej, XX. 215; XXV. 50; XXVI. 69; XXVII. 124; XXIX. 62; XXX. 219, 221, 223; XXXI. 105 Fazik, garnczek, X,XXVII. 210. Fazy melodyjne, XVI. 171. Fqsok, węsad, !XVI. 216. Febra, trzęsawica, baran., ciotka, ograszka, zimnica, II. 329; III 55; V. 80, 177; VIII. 57; X 353; XI. 166, 398; XIII. 219, 326; XXX. 42, 49, 53, 55, 59; XXXIII. 81; XXXV. 74. pt. M e d y c y n a l udowa. Fasuli, - duch, zamaw., XXXIV. 43. rusałka, demon, XV. 41, 186. Felc, IX 270. pt. B u d o w n i c t w o. Felczer, II. 289; XXXI. 122. Feldmarszałek w szopce, XI. 29. Feja, - Matki Boskiej, XXVII. 165. _ na drogach ,rozstajnych, II. 161; XXV. 135. Felsenkripper, (j. niem.), mityczny - przydrożna, XXVIII. 248; bohater kruszący skały, XXXII. XXXVII. 238, 487, 488. 85, 86. pt. M i ty. - św. Stanisława, I. 128. Fer, ser, XVII. 80. - świętych, XVI. 330. Fereczyna, paproć, II. 138. pt. R o ś_ woskowa, w magii, XXVII. 100. l i n y w w i e l' z e n i a c h. - z ciasta, VI. 26. Ferety, XIV. 15; XXVIII. 18, 21, 28. Figury geometryczne, wykonane pt. O d z i e ż. wapnem na ścianach, p. malowaFerj!£donki, ferk!adunok, obramienie ścian, XXXIII. 107. nia okna, IX. 273, 366. Ferma europejska, XXXIX. 183, 190. Figurki, gołębi, XXXIV. 104, 105. _ jaszczurek, XXXIV. 104. Fernajs, pokost lniany, XXX. 163. z Horodyszcza, XIX. Ferniak, (gw. złodz.), nos, VII. 278. - kamienie 34; XXI, 64. Feru!a, (gw. Imc.), mątewka do mie_ kobiece z wężami, XXXIV. 132, szani.a mleka VIII. 43. pt. P ana naczyniach pierścieniowatych, s t e I' S t w o. XXXIV. 96, 101-10, 105, 122-125, Festunek, (gw. żołn.), XIV. 179. 130-133. Fest y kościelne, święta, XXI. 138. - z szopki, p. flisak, first, furman, Feteć, wstążka w pr'zysłowiU, VI.29. gqski, gospodarz, górnicy, graFetysz, I. 236; VI. 236; VII. 4, 9, 12; barz., gruby pan, husarze, n. XV. 214; XVII. 112; XXVI. 124. 253-4; V. 155, 159; VII.44; X.205; Fetyszyzm, II. 210; VI. 236-238, 243; XI. 24, 26, 40; XIV. 139, 140; XV. XXVI. 141; XXXII. 179. 63, 64; XVI. 385; XIX. 34, 36, 42, Feudalizm, III. 111, 113; XXXIX. 73. 45, 50; XXXI. 55, 57, 58, 63. Feudałowie, XXXIX. 429. z Łopatyna, XXI 64. Feuerstein, (j. niem,), krzemień, Fikutek, kozik, VI. 43. XXXII. 139. Filać, (gw. złodz.), zmieniać, pchać, Fibule, XiXI. 22, 253; XXVIII. 10; VII. 278. XXXVIII. 231. Filc, XXVIII. 169. _ gockie, XXVII. 159; XXXI. 67-68. Filicha, (gw. złodz.). chustka, VII.278. Fiedora, p. baśń, XIX. 108. Filiponi, sekta, III. 202, 138. Figa, gest obraźliwy, III. 60. Filka, (gw. hue.), nazwa klaczy, Figa" Ficus carrica, XIX,VIII. 242; :XXXV. 136. XXX. 195. Film etnograficzny, XXIV. 194; - w przysłowiu, XIII. 155. XXIX. 134; XXXI. 165; XXXVII. Figulki laksujqce, pigułki, v.. 164. 340, 447, 348, 486. Figura(-y), Chrystusowa, XXXI. 5. Filologia, XXI. 84, 90; XXX. 263. - gliniana, XI. 327. _ klasyczna, XXI. 90. _ kamienne, I. 125; XI. 165, 167. - romańska, V. 174. - kultowe, XXXIX. 452. _ słowiańska, VI. 331; XXVI 97,197. - ludzkie, XVI. 330. Fe!feber, III. 80. (gw. żołn.), Fe!dfebe!, �139 138 Filozofia, XXI. 82; XXXIX. 34. - ludowa, XVI. 416. - materialistyczna, XXXlIX. 612, 628. - monistyczna, XXI. 264. - pierwotna, VI. 7, 14. - pozoru (Philosophie des als ob.), XXI. 184. - prawa, XXI. 90. - religii, XXI. 18. Filyn, (gw. huc.), pochrześni.k, VII. 260; XIII. 208. Fimery, (gw. podh.), świnie, XVII. BO. Finance, (gw. żoł.), strażnicy celni, III. 253. Finkenritter, (j. niem.), postać humorystyczna z literatury ludowej, XXVIII. WI, 192, 194-202. Fiołek, Viola odorata, barwnik do jaj, XXVIII. 242. - korzeń w lecznictwie, V. 81. - korzeń przeciw demon, XXXIV 20. - kwiat zasuszony, IV. 215. - odwar z liści w lecznict., xxx.n. Fiołek trójbarwny, bratek, Viola tricolor, odwar w lecznictwie, XIII. 219, 222; XXVIII. 242. Fiori, (j. wł.), umbryjskie piosenki, XV. 50. Fiorgajn, (j. skand.), matka Thora, XXXII.88. Fiorgyn, (j. skand.), góra, ,XDilXlII.88. Firana, firaneczki, XIV. 109; XXII 128. Firas, (gw. hue.), tartak, VII. 260. Firleje stroić, przysłowie, VII. 38, 39. Firletka płomieńczyk, Lychnis chalcedonica, XXVIII. 242. Firszt, FUrst, p. figurki w szopce, XIX) 42, 45. Fisor, kwaśne siano, IX. 267. Fitek, kominiarczyk, ptaszek, IX. 67. Fitka, zupa zi.emniaczana, VIII. 123.' Fitogeografia, XXXIII. 7, 13, 16. Flaki, potrawa weselna, II. 244. - w przysłowiu, VII. 39; IX. 48. Flakon, XXVIII. 104. Flakoniki gliniane, XXXIV. 116. - pierścieniowate, XXIXIV. 81, 125. - szklane, XXXIV, 116. Flamen, (j. łać.), kapłan-ofiarnik, XXI. 192. Flasze dewniane p. czutura, V. 62; IX. 35, - kryształowe, XII.252; XXXIV.162. - na płyny, IX. 44. - pierścieniowate, XXXIV. 113, 115, - płaskie polowe, XXXIV. 138. - podróżne, XXXIV. 116. Flaszki z kryzą, XXV,. s. I. II. V. Flaszuszka, flaszka, XIV. 109. Flądr, ryba, w bajce, VIII. 312. Flecista. XXXVIII. 241. Flet, OCVI.329; XX. 105; XXXVIII.241. Flis, na flis pójść, (gw. flis.). VIII. 234; X. 4,5; XI. 45; XII. 151, 158. Flisacka jarzyna, groch, XX. 56. Flisacy, fHsak, II. 69, 340, 358; III 164; V. 359, 360; VII. 96; VIII. 55; IX. 424; X. 4-10, 453-458; XI. 45, 307; XII. 49, 1,51. 158; XIII. 258, 259; XVI. 179, 180, 181, 224,265; XVII. 74, 75, 141; XVIII. 132-134; XX. 39, 56, 57, 93, 96, 107, 110, 113, 139; XXIII. 155; XXIV. 113; XXXIV. 289; XXXV. 25, 40; XXXVII. 218, 231, 232; XXXIX. 318, 322, 413. pt. Z eg l u g a. - czernichowscy, II 358; III. 164. - galicyjscy. XVIII. 132-134. - nadłomniccy, XVII. 141. - nadwiślańscy, XXXV.40. - w szopce, XIX. 36. Fliszkowe, (dok.), flisacy. XI. 307. Flisz karpacki, XXXIX. 249. flisak, XX. 39. Flora okolic Rusowa, IX. 4'. - Powiśla, XXXVIII. 318. Florencyna, paproć, XVIII. 77. Florianowie, VIII. 342. Flyacy, P. komedia attycka, XXI. 199, 200. Flojl?r, (gw. hue), fujarka, XXXV 127; 128, 131, 132. Fochenz, O. s1. niem), p. bochen, XV. 57. Foczman, forszpan, wożnica, XIV.94. Fliśnik, Fajt, wójt, XVIII. 218. Folclore giuridico, Folcloristica giu- XXIXIX. 133, 1671' Folklor, XI. 13, 393, 421; XII. 144; XIV. 185, 204; XV. 184; XVI. 327, 332; XIX. 104; XX. 311, 312; XX. I 83, 85-86, 125, 270; XXIV. 92, 166, 179; XXV. 100; XXVI. 100, 105; XXVIII. 2; XXIX. 152, 162; XXX. 77, 80, 90, 136, 249; XXXI. 12; XXXVII. 458; XXXVIII. 374, 377; XXXIX. 1, 6-9-12, 23, 25, 27, 29. - antyczn)':, XXX. 237. - białoruski, XXI. 147-151; XXVII. 157; XXIX. 162. - czeski, XXX. 223. - Delfinatu, XXXI. 159. - druciarzy, XXXVII. 216. - estoński, XXXIV. 286. - europejski, XVI. 113. - fiński, XXXVII. 440. - Gilaków, XVII. 105. juridique, XXXIX. 133, 166. - litewski, XXIX. 62; XXX. 131. - maltański, XVI. 112. - muzyczny, XXI. 29; XXXIX. 499. - pasterski, XXXIX. 109. - polski, XV. 143; XXX. 131, 140; XXXVII. 440; XXXIX. 609. ridica, -- powszechny, XV. 184. prawny, XXXI.X. 165, 166. .radziecki, XXXIX. 8, 9. rolny, XXIX. 109. rosyjski, XXIX. 181; XXXIX. 9. rumuński, XXX. 119. ruski, XVI. 373; XXVII. 22; XXX. 108. - słowiań., XXX. 99; XXXVIII.209. - szwajcarski, XXXVIII. 466; XXXIX. 485, 499, 503. - ukraiński, XXXVIII. 207. - waloński, III. 387. - wojenny, XX. 311, 312; XXXVIII. 345; XXXIX. 12. - żydowski, XXI. 161, 239. Folk-lore, (j. ang.), XVII 287; XXVIII. 7, 8. Folklorystyka białoruska, XII. 186. - chorwacko-serbska, XXIX. 175. - hinduska, V. 284, 285. - niemiecka, II. 200. - polska, XI. 93; XXXVIII. 206. - radziecka, XXXIX. 10, 12, 2B. - słowacka, V. 238, 297, 319. - słowiańska, XV. 154; XX XVIII.206. - współczesna, XXXIX. 27, 2B. - żydowska, XV. 154. Folklorysta, XXX!.. 167. _ radziecki, ,XXXIX. 11, 13, 2.2,28, 4B. Folować, XX. 14. pt. O b ir Ó obk a we ł n y. Folować luby, wyginać łuby do sit, XIV. 109. Folusz, VIII. 39; XVI. 29B; XXVIII; 164, 220; XXXIV. 150, 151, 254, 263, 264. pt. O b l' Ó b k a we ł n y. Folosyty, (gw. hue.), pomagać, VII. i 250. Fondator, Fonemy, p. fundator, XXXII. XXXVII. 313, 314. 72. �141 140 '~ I Fonetyka, IV 84; VIII. 78, 79; - spinek góralskich, XXXI. 68. XXXIV. 63; XXXVII. 78, 310~ społeczna, przeżytkowa,XXXIX.52. 314, 316. - władania ziemią. XXXIX. 52. - dolnośląska, XVI. 104. - zawarcia małżeństwa, XXVI. 86, Fong-Hoang, (j. chiń), Zar-ptak, XI. 87; XXXIX. 179. 237. - zbieżna i równoległa zjawisk kulFonograf na usługach ludoznawstwa turowych. XXXI. 93. V. 177; VL 198; VII. 83; XVI. 161: - zniewagi, V. 117. 164; XXI .29,34-37; XXVIII. 107, Formacje kulturowe przedkapitali110; XXXVII. 372, 469. styczne, XXXIX. 5. Fonogramy, XXVI. 124. Formalizm, XXXIX. 2, 22, 23. Fonologia, XXXVII. 313, 314, 316, Formuła egzorcyzmu, XXXIV. 28. Forbotka, forboty, koronka XIV. 14, - magiczna, XXXIX. 222, 223. 15; XV. 214; XXXVII. 224. - mistyczna, XXXIV. 29. ForeLa, nazwa krowy, II. 130. - rzucania uroku, XVIII, 177. Forgi, ubiór głowy, XXVIII.. 18. - wedyjska, XXXIV. 31. Forma, degeneratywna, lXXI. 21, 22, - zaklęć, XXXIV. 13. 26; XXXIV. 139. - zaklinania, XVIII. 214. - do cegieł, XXXIX. 493. - zaklinania duchów, XXIV. 11,. - do ciasta, XXVI. 123. 12, 18. - do masła, XXXVIII. 427; XXXIX -. zaklinania poronionego płodu, 500. XVIII. 214. - do pierników, XXXVIII. 418, 423. - zaklinania przeciw demonom,. -. do sera, VI. 189; XXVI. 81, 83, XXXIV.7" 123; XXVIII. 220; XXXI. 164; - zamawiania, V. 177; X 232, 233. XXXVIII. 422, 425. 276; XI. 385, 386. - feudalna, XXXIX. 52. Formy, doniczkowate, XXXII. 53. - gospodarcza, XXXIX, 435. - mieszane, lXXXII 53. - klanowa XXXIX. 52 - miskowate, XXXII. 63. - kulturowa, XXI. 19, 87; XXVIII. - nieckowate, XXXII. 57. 112; XXXIV. 273 palenisk i piecyków, XXXII. 53. - ludowa haftu, XXVIII. 24. FornaL, IV. 284. - małżeństwa, X XXVIII. 221; Forost, (j. ukr.), chróst, XIX. 10. XXXIX. 2. Forśryft, (gw. żołn), Vorschrift, III. - nasadek naczyń pierścieniowa80, 81. tych, XXXIV. 9~100. organizacj ~ rybołó\vst.. X!Y\KI:X.437 Forśtant, naczelnik stacji, XVIII. 218. Fortuna w przysłowiu, XIII. 155. - pierścieniowa naczyń, XXXIV. Forwec, (gw. żot), Forwerts, III. 78· 81, 130. - pogrzebu, XXVIII. 251. Fosta, (j. ros.), zabawa chłopców, - religijna, XXI. 239, 240. XIII. 208. - słowna testamentu, III. 310. Fotografia, III. 285; VI 392; XVII. 167. - spania, XXXIX. 493. - soch i radeł, XXXI. 165. Frela, fujarka, V. 344; VII. 260; XII. w służbie etnografii, XXIV. 194; 306; XIII. 31, 208. XXVIII. 107. Frikka, (j. germ), bogini, XIV. 73, - z Chin i Japonii, XXVII. 193. Froschstein, (j. niem.) żab:kamień, Fórman, p. furman, VI. 43. \ p. belemnit, XXXVII. 297. Fóstra, p. Fi:istrmothir. Frouwa, (j. germ.), bogini, XIV. 73. Fóstr broethralag, (j. germ.), p3braFro, bóg germański, XIV. 54. tymstwo, VII. 154. Frybra, p. febra, VI. 43; XVIII. 180 Fóstrdothir, (j. germ.), mleczna córFryc, III. 71, 167; XXI. 174. pt. Z w yka, VII. 154. pt. P o k r e w i e ńc z a j e iD' b l' Z ę d y z a w o d. s t w o f i k c y j n e. _ flisak początkujący, X. 9; XVIII. Fóstrfathier, (j. germ.), mleczny ojciec, 133; XX. 57. żywiciel, nutritor, VII. 154. Frycówka, III. 70, 71. Fóstrmothir, (j. germ.) mleczna Frycz, XX. 57. matka, karmicielka, VII. 154. Fryga chanukowa, (j. żyd.), zabawka Fóstrsohr, (j. germ.), mleczny syn, dziecinna, XXX. 236. VII. 154. Frygga, bóstwo, III\ 186, 187, 282. Frajer, (gw. złodz.), dureń, VII. 278. Fryjor, (gw. flis.), wiosna, XX. 57. - kawaler, XVIII. 218. F,'ryśno, prędko, XIV. 253. Frajerka, frairka kochanka, III. 272; Fto, kto?, XIV. 109. XXVIII. 72. F'ufela, zawierucha, VII. 260. Frajter (gw. żo!.), III. 79. Fujara, fuj,arka, p. :frela, II. 269, Frala, p. Freła. 270; IV. 280, 412; V. 61, 62; VII. Franca, syfilis, XIII. 216, 217; XVIII. 260; 344, 345; VIII. 184; XII. 306; 180. pt. M e d y c y n a l u d o wa. XIII. 208; XIV. 149; XVII. 143, Franciszkanie, XX. 71; XXXV. 15. 146; XVIII. 78; XX. 49, 51; XXV. Frantówci, pieśni kaszubskie, p. 59; XXVI. 51; XXX. 5; XXXI. 5; fraszki, XVI. 417. :XXXV. 182; XXXIX. 318. Franuga, szabaśnik, V. 63. Fujara gra, (gw. złodz.), dobrze poFras, diabeł, XIV. 253. wodzi się, VII. 278. Fras mieć, (gw. złodz.), smucić się, Fujawica, zadymka, XIV. 399. VII. 278. FuLminator, (j. łac,), Jowisz, XIV. 52, Fraste, (j. błg.), XIX. 10. Fundamenty, XVI. 366, 368; XXXIII. Fraszka, I. 55; V. 262. pt. L i t e l' a95; XXXVII. 192, 197; XXXIX. t u r a l u d o w a. 249. pt. B u d o w n i c t w o. Fratrie totemiczne, XV. 13; XVII. 41; Fundator, XXXII. 72. pt. Z w y c z aXVIII. 51-54. pt. P r a w o l uj e i o b r z ę d y t o war z y s k i e. dowe. Fundusz Kultury Nar., XXV. 34. Fraza muzyczna, XIII. 187. Funia, (gw. złodz ), zar'ozumialec, Freirka, p. frajerka. VII. 278. Frejer, chlopiec, kochanek, p. fraFunkcja chóru wesel, XXVIII. 254. jer, XIV. 264, 267, 268. - czarownika, XXXVIII. 279. Frejerecka, kochanka, p. frajerka, _ dramatyczna, XXVIII. 254 XIV. 267, 268, 274, 275. - �143 142 - epicka, XXVIII. 254. grup społecznych, XXXVI. 132. instytucji, XXXVIII. 279. intermedialna, XXVIII. 254. kultury, XXXVI. 128. objektu etnograficzn., XXXVII.42. osobnika, XXXVI. 130, 132. reżyserska, w weselu XXVII.254 społeczna, wytworu, XXXIX. 102. wytworu, XXXVI. 115-117,119124; XXXVII. 49, 57, 353; XXXIX. 102. - zespołu, XXXVI. 112; XXXVII. 60, 61; XXXIX. 102. Funkcjonaliści, XXXVII.45; XXXIX. 25, Funkcjonalizm, XXXVI. 107, 110, 111, 113, 116, 118, 120, 124-126, 318, 357, 368; XXXIX. 110. - amerykański, XXXVIII. 345. - angielski, XXXVIII. 345. - niemiecki, XXXVIII. 8. ]!'unkcjonalne dane, XXXVI. 364. - odmiany i typy, XXXVI. 122, 123, 128, 131. Fura, wóz, I. 80; XI. 315. Furażerka, czapka, XXVIII, 163, 169. Furgol postać z szopki, 140; XIX. 50. XIV. 139, Furman w pieśni, XXXV. 50. - w szopce, II. 253, 254; V. 155,158; VII. 44; X. 205. Furmanka, XXXI. 112. Furmaństwo, XXXI. 112, 113. Furta, III. 357; V. 152. pt. B u d o wn i c t w o. Furys, (gw. hue.), diabeł, VII. 260 Puszoie, (gw. żO!.), FuszoLi TlI. 81. Futreny, p. futryny, IX. 273. Fu tra, p. kożuch, salopa. XIII. 251; XXVIII. 17, 167, 174; XXXI. 110, 111. - baranie, XXVIII. 174. - lisie, XXXIV. 167. - rysie, XXXIV. 167. - sobole, ofiara. XXXIX. 310. - zajęcze, XXVIII. 174. Futryny, p. ferfLedonlci, ferkladunok, futreny, r. 162; IX. 273; .xIV. 361, 362; XVi. 366; XXIX. 20. Fuzja, fuzyja, fuzyjka, V. 174; XXXIV. 161, 166. pt. B I' o ń. Fylypiwka, (j. ukr.), post w adwencie, VIII. 369. G Ga, (j. czes.), ja, XIV. 28 Gabriel, archanioł, XXX. 130. - zły duch, XXI. 131. Gaca, ściana przypustu, IX. 274. Gacek, gacki, nietoperz, V. 54; XIV 399, w magii małżeń., VI. 63, 64. Gacie, płócienne spodnie, haci, XII 244; XIV. 277; XX. 263. Gać, grobla, XIV. 307. Gada, robactwo, p. gady, gadzice, gadzina, X!X'I. 218. Gad domowy, p. Bożik, XXXIX. 430. Gad, wesz, IX. 64. p. bajka, baśń, I. 23; II. 43, 88, 363; IV. 284, 335; VI. 249, 347, 348; VII. 133-146; XI. 205, 329, 330; XIV. 241; XX. 55, 246; XXVII. 124; XXX. 36; XXXI. 125, 133, 136, 137, 143, 172; XXXVII. 14, 142. pt. L i t e I' a t u I' a l u d. Gadka, o biednym księdzu i mądrym organiście, VI. 250. - a celebracie, IV. 282. - o chłopie co był w piekle, VII. 136. - a chłopie i panu, VII. 136. - o chłopie co kupił złodz., VID. 142. Gadka, - jaszczurki, VIII. 307. motyw ornament., VI. 177. Gadzina, bydło, V. 63. - drób, XIV. 399; XVII:n. 218. - żmija, VIII. 275; IX. 184. Gaganczios, gaganiec, (j. lit ), p. kaganiec XXXII. 26, 32. Gagara, 'Ptak mityczny w mitach kosmogonicznych, XXXVIII. 350. Gagatek, p. Agat. Gaia, bogini, XXIII. 21. Gaik, ];1. maik, II £14; V. 56; VIII 201; XI 67; XII. 317; XVI. 98, 100, 158; XVII. 108; XVIII. 110; XXVIII. 14; XXXIII. 10; XXXIV 296. pt. Z w y c z a je i o b r z ę d y d o r o c z n e. Gaik, plotek, jaz do łowienia rybek, XIV. 109. Gaj święty, I. 113; X. 112, 113; XIV. 20, 38; XVII. 18; XXXVI. 109. pt. K u l ty. - w 'pieśni, XXIII. 139. - zaczarowany, XX. 79. Gajany, zamknięty, XIV. 109. Gajda, pies, VII. 260; XXXv. 133. Gajda zi.emniak, X. 261. Gajdek, ulicznik, XVI. 85. Gajdy, kobza, III. 271; XIXVII. 69. Gajmistrz, P. galmistra, XXXII. 31. p.t R y b o łów s t w o. Gajno, łożysko sobola, XIV. 109. _ sztuczna kępa dla ryb., XIV. 109. 347, 348. Gajowy, leśniczy, II. 162; XXXI· ~41. _ o żołnierzu i dwu dziadach, VI.250 Gajówki, dziady wiosenne, p. h.mw: _ o żołnierzu, co prosił Boga () pieki, VI. 205. pt. Z w Y c z a J e l niądze, VII. 129. o b r z ę d y z w i ą z a n e z k u IGadlar, (j. serb), dudziarz, IX. 35. t e m p r z o d k ó w. Gady, węże, XI. 373; XIV. 129, 172; Gajtle, terminol. kowal.' VI: 291. XX. 252, 269; XXX. 129. Gak, gakowy, (j. czes.), Jak, Jakowy, - wrony, VI. 47. XIV. 28. _ wyłażą z ziemi, XIII. 28. Galan,(ka), kochanek, (-ka), II. 140 - żmija, XIII. 28 29. o chróścielu i przepiórce, VII. 138. o człowieku, XI. 376. o czarnoksiężniku, IV. 282. o diable i chłopie, VII. 128. o dwuch kamratach, VII. 134. o Iwanowej kobyle, VII. 131. o jaskółce i Bogu, VII. 136, 137. o jednorożcu, VII. 133. o kocie i myszy, VII. 133, 134. o księdzu w Wawrzycach, VII. 140, 141. - o Locie i. chłopcu, VII. 143-145. _. o Madeju, VII. 139. - o orle i płotowym królu, VII. 137 - o osice, VII. 138. - o płanetnikach, IV. 282. - o Rokicie, IV. 282. - o Rusinach, VII. 131, 134. - o Sibili, IV. 282. - o służbie Bożej, VII. 132. _. o sowie i jastrzębiu, VII. 138. _ o sowie na jagodach, VII. 138. - o strachach, IV. 282. - o topielcach, IV. 2'82. _ o świerku. wróżu i dukt., VII130 _ o świętym Jerzym, 340---:345; VII. 134. _ o tym z czego aniołow;e powstali, VII. 134. _ o wszach, jak powstały. VII. 133. _. o zaklętej królewnie, VII. 282. _ o zamku zaklętym, VI. 348-350. _ o złodzieju i głupim chłopie, VI. Gadzice, Gadzik, v.. • 1 ,I, ! ~i :1,, 11 �14'5 144 (j. łac), gałganowy korzeń, w lecz. X. 335. Galanteria bursztynowa, XXXIX. 384, 403. Galanty, wstążki, XXVIII. 18. Galar, galarek, XXXIX. 322 pt. Ż eg l u g a. Galarki, gwoździe, terminologia kowalska, VI. 292. Galary, X. 9, 454; XI. 131. Galas, pożywienie, IV. 268. Galasówki, XXXV. 66, 67. Galaty, p. spodnie, II. 133; IV. 174. Galeria, V. 153. Galgenmii.nchen, p. mandragora, XXXIX. 305. Galipot, spoiwo do farb, XXX. 161. Galman, ruda, XXXVIII. 260. Galmistra, p. gajmistrz, kierownik połowu ryb, XXXII. 31. Galon złoty, V. 122; XXIX. 81; XXXVIII. 359. Galonka szychowa, XXXIV. 161, Gałązka, XXXIX. 301. Gałązki, wzory na pisank., IV. 212. Gałąź brzozy, XIII. 31; XXXIX.278 - iglasta, w zwycz., III. 2 - jako instrument muzyczny na Łys'ej Górze, XXVIII. 70. - jako motyw zdob" XIXlVII. 45, 50. - j-ałowcowa, L 188. - jemioły, III. 2. - lipowa, IV. 315. odkwitająca, XIV. 85; XV. 202, 209; XVI. 33, 34, 38, 40. ostrokrzewu, III. 2. - przywitanie bóstwa, XXI. 188. - róźdżka weselna, XIV. 215. - świerkowa pożywienie. III. 253 pt. P o t r a w y g ł o d o we. - w budownictwie, XXXVII. 98, 105, 119. - w magii, XXIXVII. 305. Galangae, - w zwyczajach i obrzędach weseL nych, XIV. 215, 256. - we wróżbach, XI. 430. Gałeczki szklane, haft, XXVIII. 21. Gałgan, gałganowy, korzeń, Radix galangae, V.164; X.335; XXXIII. 81. ~ odwar, w lec21, XI. 398. Galganiarze, chodniki z gałganów, XXIX. 86. Gałka bursztynowa, XXXIX. 400. Galki, grzyby, I. 207 Gałki rzucanie w losow., XI. 374. Galuch, ziemniak, X. 261. Galuszki, p. kluski, II. 128. Galwaczki, p. garb ac ki. Gama (y), dur, kościelna, lidyj ska, moll, XXI. 35. Gama-Gorib, (j. hot.), bliźniacze bóstwo, XXXII. 113. Gamainhao, (j. ind. amer.), duch wód i lasów, VII. 5, pt. D e m o n y d r z ew i wód. Gandharwa, (j. sto ind.), XXXIV. 23. Gandziara, gruba laska, VI. 43. - niezdara, III. 139. Ganek ganki, P. soboty, podcienie, III. 11; XI. 19; XII. 244; XIV 294; XVI. 280, 282; XXIX. 90; XXXIII. 108; XXXV 106; XXXIX. 244; Gant, Gantas, (j. lit.), trehubica, drgubica, XXXIII. 30. Gapa, siodło, XXXVIII. 231. GapiM, gałązka z wroniego gniazda, XIV. 109. Gapka, wrona, XIV. 94, 109. Gapować, (gw. złodz.), patrzeć,VII.278. Gapuś, (gw. zło dz.l, dO!'losicieLVII.278. Gara, gardziel, XIV. 109. - fuga w słupach, IX. 270. Garagola, p. ziemniak, X. 261. Garbacki, galwaczki, gruczoły, III. 139. Garbarnia, III. 110; XXXI. 117. Garbarstwo, VIII. 318; XXI. 233; XXXI. 114. p. białoskórnictwo, dubienie skóry, falcowanie skóry, garbarni3., garbowanie, kobylka garbarska, kora dębowa, jesionu. kosa zaworotna, kwas garbarski, kwas żytni, kwaszenie skóry, lotok, obhaniaczka, obróbka skóry, ,iecz" ka, worwel, wyprawianie skóry. zaworotna p. kosa, zolnia. Garbarz, IX. 186; XIV. 371; XXXI. 117; XXXIX. 346. Garbowanie skór, XXXI. 114. Garee, miara, p garniec, XX'XI .70; XXXIV. 162. pt. Mia r y i wagi. Gardło, leczenie, XI. 383, 397; XIV. 132, XXXI. 27. Gardy, hardy, XVII. 162. Gardziel, p. gara, XIV. 109. Gardziel wilcza, karmienie dz:eci przez nią, VIII. 296. Gardzina, (dok.), wojownik, XIV. 65-67, 70, 316. Garka, garnki, IX. 362. Garlo, wól, choroba, XI. 399. Garncarska terminologia, V. 166; VII. 96. Garncarstwo, p. cer.amika, I. 228, 233;VI 403; VII. 296; VIII. 320; X. 5, 428, 429; XI. 196; XXI. 20, 21 24 233; XXIII. 39, 155; XXVI. 49: 5~, 98; XXIX 97, 132, 155 159; XXXI. 164, 172, 174; XXXIII.l50; XXXIV 288; XXXV, 28; XXXVI. 283; XXXVII. 332; XXXVIII. 314; XXXIX. 422, 450. _ kaszubskie, XXVIII. 103, 104. G a r n c a r s t w o, p. boklak, brausztejn, bretzelkulass, brirda,bukietnik, buncloki, eutora, doniczki. dwojaki, dzban. fajans fajerka, 10 Lud - Tom XL flakon, flasze, garki, garnki, garcarz, garncarz, glazura, glejta, glina, gliniska, gruzly, hladyszka, horszczok, kafle, kalamarz, kamionka, klusowanie gliny, kołacz, (naczynia pierścien~owate), koło, krążek garncarski, kropielniczka, kurszil, lasowanie gliny, ława garncarska. majolika, makitra, misa, myska, naczynia pi.erścieniowate, nożyk garncarski, obróbka gliny, poWal', piątro, pniak, polewa, podstawka gliniana, rytony, siwak. skarbonka, solniczka, strużkowa nie gliny, trojaki, warsztat garncarski, wazy. Garncarze, 1. 134; II. 3, 18; V. 167, 373; VII. 296; IX. 185 ,207; X. 5. 428 429; XI. 196; XXIII. 155; XXIX 90, 154, 155; XXX. 161; XXXI. 165; XXXV. 19; XXXVII. fazik, 126. Garnek, I. 161; II. 218, 278. 319, 362; III. 147; IV. 273; V. 64, 167, 373: VI 45 403; IX. 279; XI. 130, 134. 194, 387; XIII. 155, 242, 252; XIV 44, 149. 193, 357; XX 316: XXIV. 15; XXV. 89; XXVII 113, 114; XXVIII.103, 127; XXIX. 42, 87; XXX. 160; XXXIII 81; XXXIV. 162; XXXVII. 204. _ do okurzania pszczół, VI. 45 pt. P s z c z e l a r s t w o. _ jako grób, VII. 25. _ na trzech nogach, XXIX. 45. _ nowy, XI. 381; XVI. 47; XX V. 89,93, _ pojedynczy, podwójny, potrójny. poczwórny, pos'zóstny, V. 167. ._ próżny, pusty, II. 226; XI. 214. _. rozbity, II. 217. pt. Zwyczaje i -o b r z ę d Y w e s e l n e. - stary, XI. 395. I i ., �l47 146 - szary, XXIX. 88. w lecznictwie, Xl. 398. w magii, XXVI. 14; XXXV. w przysłowiu, VII. 39. w wie:zeniach, II. 217; V. XI.395; XIV. 369. wyskrobywać po mleku, XIV z czarami, XXVI. 14. zabawka, XXVIII. 67. zestrzelić, XVI. 144, 145. Z w Y c z a j e i o b l' Z ę d y l' o C z n e. xxxv. 128. 167; 369. pl. d o- 86, 115-117, 125, 126, 128 143, 144. Gąseczki, w pieśni, VI. 141. Gąsięta, nawoływanie, odpędzanie PHa! pHa! II. 130. Gąsior, p. gęś, XX. 91. -- w bajce, VIII. 304, 306. --, w pi.eśni, VIII. 411. - wróżby małżeńskie, VIII. 379. Gąsior, (dok.), kara, XX. 34, 37. pt. Z w Y c z a j e p r.a w n e. Gąsio:', naczynie, XIV. 138; XXXI. 15; XXXIV. 162, 168. Gąsior, zabawa dzieci, VIII. 202. Gąsiory, grzyby, I. 199. Gąska, Tricho~ama equestra, roś!. w lecz. XXXI. 95. Gąski, grzyby, p. gąsiory, I 207. Gąski w pieśni, VI. 141; XI. 241. - w szopce, XXXI. 55, 57. Gązew, część pługa, II. 131. Giindhiirwii, demony płodności, XXXIV. 4, 14, 45. Giindhiirwiina, (j. st. ind.), wolna miłość, XXXIV. 14. Giindhiirwana, (j. st. ind.), miasto gandharwów, XXXIV, 14. Giindhiirwiiwiwaha, (j st. ind.), wolna miłość, XXXIV. 14. Giinsefuss, (j. niem.), bogini j:;o:wór. p. Berta, XXXII. 95. Gbur, kułak, XX. 113; XXVIII. 72. Gburka, bogata chłopka, XXVIII Garniec, p. garce, IV. 125, 126, 142; XVI. 11; XXVIII. 158, 163. Garnuszek, zabawa, V. 17:9. Garovitus, (dok.), Jarowit. XIV .. 31. Garść, miara przędziwa, XXVIII. 163, 164. pt. M i a r y i wag i. Garść zboża niezżęta, XXVII. 182. pt. Z w y c z a j e i: o b l' Z ę d y d o r o c z n e. Garuch, wywalI' z suszonych owoców, XIV. 132. Garuda, (j. st. ind.), gryf, ptak boski, wróg wężów, XXXIV. 16 23 Gason (dok.), Jassen, XIV. 31. ' Gaszenie węgla, III. 59; XVIII. 177, 178. pt. U rok i. Gaść, garść, VI. 43. Gatunki gleb, XXXIX. 202. Gauedn, (j. żyd.), rai, III. 54. Gau~, gu~, (j. niem.), wół, XVIII. 20. Gawędy wielkopolskie, XXXVII. 144 pt. Literatura ludowa. 21, 33. Gawron, postać diabła, XII. 214; XXXI. 16. Gdowa, wdowa, XXX. 117. Gawruczka, gawruk, (gw. złodz ), . .Gduła, roślina, aphrodis. X,XIXI,X.300 Gdzie-kendy, gdzieniegdzie, IV. 307. pani, pan, VII. 278. Gaz, nafta, Xl. 399. Geb, (j. st. eg.), bóstwo, XXXII. 101, 122. -", .. Gazda, bogaty gospodarz. chłop, III. 249; V. 125, 173, 174; VII. 39, 41; Gechacz, (dok.), jechać, XIV, 28. VIII. 166; XI. 77; XIII 115; Geliingef~ur, (j. niem.), XXXVII.175. XXVIII 218, 219; XXIX. 95. 96; Gf.leigałe, (gw. złodz), łóżko, VII 278. (gw. hue.), ćwierć korca, p. gie!eta, VII. 260. - dojnica, XVII. 145. Gency, podwójne kolce, XVII. 151. Geneonimi.ka, XXXIX. 88, 90, 98. Genetycy, XXXIX. 425. Genesis, XXVIII. 45. GEmeza, ]:;aśni o Kra~{Usie, XVI 282. - języka, XXXIX. 74, 81. _ języków europ., XXXIX. 74. - naczyń pierścieniowatych. XXXIV. 126-140. -- ornamentu, XXII. 85. _ podania o Ibiku, XVI. 320. _ przesądów i zabobon., XXVI. 13 Gem:'m, (j. aryj.), piecyk, XXXII. 53. Geografia, I. 5, 91, 267; III. 87, 184; XIII. 5~; XIV. 198; XVIII. 127; XXI. 13, 86. Geografia językowa, XXXIV. 65; XXXVIII. 16; XXXIX. 175. _ polska, XXX. 257. _ roślin, XXXIV. 56, 64. Geografowie greccy, XVII. 170; XXIX. 198. Geologia, 1.268; XXVII.149; XXXIX. Geletka, 175. Geometryzacja formy, XXXVIII. 333. Georginie, XII. 297; XXIX. 90. Georgos, (j. gr.), kurk, kur, kogut. XVI. 157. Geratronium, O łać.), p telemnit, echenit, XXXVII. 297. Gerdany, XXI. 49. Gerenda, O, madz.), zagon, grzęda, XIX. 29. Gerowit, p. Garovitus, bóg słowiań~ki, XIV 29. GerólLe, O, ret.), czarna wstążka na głowic, XI. 364. Gem!f. (gw. niem.), wilkołak, XXX. 253. Gessa, (dok.), Jesse, XIV. 75. lO' Gest, (dok.), jest, XIV. 28. XXXVIII. 358, 359 Gesta Romanorum, II. 116; III 178; XI. 10; XV. 132; XXVII. 3, 9; 17-40; XXX. 76, 88, 89, 91, 96, 98, 106, 107, 113. 133-135, 139, 141; XXXI. 52, 126; XXXIII. 142. pt. L i t e r a t u l' a l u d o wa. Gęba w przysłowiu, VII. 40. Gędźba, XXXVII 333. Gęsi., gra, V. 146. pt. Z a b a wy. Gęsia kiszka, ornament, XXXII 38. Gęsie wianki, przywrotnik pospolity, XXX. 39. Gęsiówka piaskowa, XXX. 40, 41. _ pospolita, Arabis arenosa, XXX. 40. pt. Roś l i n y w l e c z n i ct w i e. Gęstka, sieć o drobnych oczkach, XIV. 110. Gęś, I. 80, 211; II. 128; III. 304, 321; IV. 81, 132, 275, 284; VIII. 29; IX. 94; X. 355·; XII. 92, 303; XIII. 22, 256; XIV. 11, 16, 142; XIX. 95; XiX. 8, 38, 69, 92, 95; XXX. 205; XXXIV. 144; XXXVIII. 237; - czarna, XXXII. 108. _. dzika, IV. 421; V. 180; X. 355; XI. 380; XIV. 222; XVIII. 196. - jadło weselne, XV. 99. - kość piersiowa w przepowiednil3ch pogody, XVI. 12 _ kość skrzydłowa w polowaniu, XXXI33. - na Łysej górze, XXVII. 68. _ nawoływanie, !iwa, !iwa! II. 130 - Y'2mezis', XXXII. 94. _ nowo na by ta, XIII. 328; 'XXIII.l06. _ odpędzanie, p. hocz, II. 130. - pępek. XXXI. 95. - pióro, XXVIII. 65. - pływająca, strach, XVII. 69. _ postać czarownicy, X. 387. Gest obrzędowy, �[49 148 - postać diabła, V. 365. postać wiedżmy, XXXII. 94. mi.ęso jako pożywienie, V. 180; IX. 152; XVI. 5, 6, 10. - piak św. Marcina, XVI. 4, 6, 8, 10-12. - ptak wróżebny, XVI. 12. -- puszek, IX. 407. - smalec, III. 326. - w grach i zabawach, V. 146. - w literaturze ludowej, II. 72, 341, 343; V 307; VIII. 237, 305-308; XI. 14; XXVIII. 191, 203. -- w magii, XXX. 250. - w mitach, XXXII. 90-97, 101, 102, 108, 123. - w obrzędach dorocznych, I. 83. - w obrzędach pogrzebowych, 1.83. - \v obrzędach weselnych, I. 204. 244; VIII. 247. - w przysłowiu, XXIV. 94. -. w wierzeniach, III. 61; V. 365; XII. 301. - w zagadce, XIV.374, 375; XVII 81. - wątroba, XVI. 12. - wcielenie księżyca, XXXII. 102. - we wróżbach, XXX. 250. Gęślarz, XI .102; XXXI. 46. Gęśle, XXI.32; XXIV.90; XXXVIII. 263. pt. Instrumenty muz y c z n e. - podgórskie, XX. 105. - samogrające, V. 182. - w zagadce, XVII. 78. Gęśliczki, narzędzie k.ary, XXXIX. 145. pt. Prawo ludowe. Gęśniki, pomieszczenie na gęsi, XXXIV. 144. Geara, (dial. alemań.), góra stoż!cowata XI. 363. Ghason, (dok.), Jesza, XIV. 206. Ghenta, (j. ind.), bóstwo śWierzb'J, XXXIV. 33. Ghetto włoskie, XXV. 134; XXIX. 149; XXX, 234. Gid, g'ido, pochodnia do odstraszania wilków, XXXV. 84, 85 Gid, (gw. hu c.), Did, dzi.ad, snop wig. XVIII. 216. pt. Z w y cza j e i o b r z ę dy d o l' o C z n e. Gidy ja, kobieta wysoka, XIV. 110. Giebirowanie, (gw. żol.), gebiihreJl, III. 81. gielota, (gw. huc), donica, 189; VIII. 40, 41. pt. P al' s t w o. GieZtować, (gw. żol.), gelten, III. 78. Gier, nasiona rośliny baldaszkowatej, jako pożywienie, XX. 96. pL Potr awy głodowe Gierunki, wiązanie na zamek, p. węgieł, XXI. 217. pt. B li d o w n i ctwo. Giesować, broić, XVI. 85. Giez bydlęcy, Hypode1'mia bovis, II. 161; XII. 63. Gięcie obwodów i płozów, XXX. 33 pt. O b l' Ó b k ,a d l' Z e wa Gijnyk, (gw. huc.), owce, XVII. 143. Gimajny, szeregowy,VI. 43. Gimarka, czapka, XXVIII. 177. Gimienis, (j.lit.), zgromadzenie krewnych, III. 197. Giny, inny, XIV. 28. Girka, nóżka, XIV. 110. Girkle, (j. lit.), gardło więcierza. XXXII. 28. Girlanda, ornament, X. 300. Gitara, XiXlX. 112. Givoytes, (j. lit.), wąż święty, XXXIX. 342. Giwer, kiwer, kaszkiet wojskowy. XXVIII. 169. Gizdok, obrzydliwiec, III. 138. Gizęra, postać w dramacie religijnym, XIX 88. Gieleta VII. ste Glistewnik pospolity, Chelidonium (gw. huc), p. klag, mleko z maiLLs, XXVIII. 242; XXX. 46, 47. żołądka cielęcia, zakwas, II. 2~7. Glajne, (gw. żoł l, cd Glam, III. 19. Glisty, mieć, XI. 396. - motyw haftu, X. 302. Glazura, XXVIII. 104. pt. G a l' n _ usuwać, leczyć, XXX. 39, 47; c a r s t w o. XXXI. 82. Glan, glon, kromka, VI. 43. - zamawIać, X. 233. Gleba, XXXIX, 181, 196, 199, 201, C!iśnik, konwalia lanuszka, Con204, 210, 212, 214, 226, 229, 232. vallaria majalis, kąpiel, XI. 395. - ilasta. XXXIX. 236. _ odwar z kwiatu, lek, XXX. 47. _ żyzna, XXXIX. 235, 236. . Glottogeneza, XXXIX. 81. Gleboznawstwo afrykańskie, pLerGlubCL, Clubka, śliwka, XXXI 95. wotne XXXIX. 181, 203, 214. Gluglu, (gw. d7.i.ec), gruszki, III. 165. GZeg, (g\~. huc.), p. glaga, XX'XV 90. 94, 95, 147. pt. P a s t e rs t w o. Głagolica, XXI. 153. Gle)'d (gw. żo!.), XIV. 275. Głazy eratyczne, XXXIX. 113. Glejta '. ołoWIana, V. 167,. XI . 97', Głosownia mowy górnośl., XVI. 104. XXx. 163. pt. G a r n c a r s t w o. Głosydemonów i duchów, XXXIV.6. II 218 319; V. 152; VI. 403; G~l' ich nasłuchiwanie, IX. 286 pt. ma, . , IV VIII. 286; XI. 196, 197, 378; X . W,r ó ż b i a r s t w o. 123; XXIX. 10, 88; XXX. 17, 20. _ zwierząt domowych, XXXV. 137. 21 18'8' XXXI. 73; XXXII. 55Głowa barana w obrzędach zadu:bz60', 62,' 63; XXXIV. 72, 78, 80; nych, XXIV. 7. XXXVII. 98, 102, 11, 116, 118. _. ból usunąć, XI. 397; XIV. 251. Glina czerwona, XXVIII. 104; _ czarownicy w szopce, XXXI. 55, XXXIX. 203. Glowa, moneta, VII. 278. _ ubita, XXXIX. 281. Glowa, część przednia drygawki, p. Vi budownictwie, IX. 272, 273; drygawka, X. 454; XXXIX 322. XI. 172, 336; XII. 293, 294; XVI. - część warsztatu tkackiego, II.134. 367' XVII. 17; XXXIV. 144; - siedziba sił życi{)w., XXXII. 182. Xx'XVIII. 330; XXXIX. 242,248. - koguta lub kury nad wezgłowi.em _.. w inicjacji, XXXVIII. 56, 59. dziecka, III. 60. pt. A P o t r o _ w lecznictwie, X. 358; XIII. 217, p a i o n. 225; XXXIII. 119, 121. _ kury w zwycz. i obrzędach za_ wyroby z gliny, XVII. 171. dusznych, XXIV. 7. _ z kretowiska, w med VI. 160. _ ludzka, zakopywanie pod nowy _. z kretowiska w przepowiedniach budynek, XXXVII. 392. pogody, XIV. 369. _ ludzka. zdobywanie na wo,inie. _ z nawozem i uryną, XXXIX.208. XXXVII. 390, 412. pt. B li d o w n i c t wc J u d o w e. _ ckładanie nawozem. XI. 397. - z plewami, VI. 367. _ rcdziny poligamicz., X~XIX. 193 Glinianka, sadzawka, XXX. 17. _ \V przysłowiu, VII. 40; XIII. 155. Glinki, XXXIX. 405. . . . \.V \\';el'zeniach , XXVII.143. sWInt Glinisko, V.166. pt. G a l' n c a r s t \V O, Glaga, �150 151 łł: I'i ,Ii : świni w zwyczajach i obrzędach zadusznych, XXIV. 7. - wolowa, w chodzeniu z turcn;em. XXX. 194. . - żmijowa w lecznictwie, XI. 377. Giowace, głowacze, snopki do poszycia dachu, XXIX. 7, 41-33. - terminologia kowalska, V. 292. - Knautia arvense, odwar przeciw czerwonce, XXXI. 95. - Glowacznik, głowianka, głowatnik, roślina do okadzania krów, XXV. 94. pt. Roś l i. n y w w i e r z eniach i magii. Głowianki, palma wielkanocna, palenie przed burzą, XXI. 216, 217. Głowaczyna, Centaurea pratensis w leczn., II 137. Głowica, część stępy, XXXV. 189. Głowienki święcone, palma wielkanocna, II. 87. - jako lek dla bydła, IX. 414. Głownia, do odpędzania demonów, XXXIV. 13. - płonąca, obch:}dzenie koszery i połoniny, ,XXXV. 126. Głownica, tyfus, II. 140, Głownica żytnia, sporysz, Secale cornutum, w leczn., II. 158. Głownie, uharki, zakaz wyrzucania, VIII. 270. Głód, XXVI. 51; XXXIV. 8; XXXIX 210. pt. ;p o t r a w y g ł o d o we. - przepowiednia głodu, VII. 12. Głóg, Crategus oxyacantha, II. 155; XXVIII. 242; korzeń w leczn VI. 61; owoce, XI. 396. - w magii, XVI. 120. Główki Jana Chrzciciela, pieniądze srebrne, IV. 325. Głuch, ryba ogłuszona, XIV. 110. Gluchn, imię żeńskie w Peregrynacji Maćkowej, XXVIII 203. Thuil, Giuchy kąt, II 335. pt. M a g i a Głuchy, w dowcipie. V. 271, 272: VII. 91, 92; XIV. 300; XXXI. 141. - w Peregr. Maćk.XXVIII. 188, 190. 194. - w przysłowiach, VII.40; XIII.155. Głupi, V. 182; IX. 407; Xl. 373, 374. - Maciuś, XI. 375. - w przysłowiach, VII. 30, 32, 40. 214; XIII. 155; XVI. 96. Głuszec, VII. 270; XIX. 150; XX. 96. Głuszenie ryb, XXIX. 1'26; XXXII.26 Glużenie, glużynie, mruczenie, XIV. 110. Gmatwek, huba dębowa, skrypiel, Da£dalea quercina, dym przeciw komarom, XXX. 26. Gmerki australijskie, XVII, 16, 17. pt. Z n a ,k i w ł a s n o ś c i o we. Gmina, III 296; XXXIX. 52, 142. - chrześcijańsk3 XXI. 107. - pierwotna, XXXIX. 52. Gminne f.amilie, II. 278. Gnat, pniak, XIV. 392. Gnatek, demon, strach, XVI. 90. Gnatki, mnki, XXVI. 152. pt. K om u n i.ka c ja. Gniada, Gniadula, nazwa krów, XIV. i75; XXI. 58, 205, 206 Gniadki, gniady człowiek. II. 196. Gniadoń, nazwa wołów, XIV. 175. Gniad1', nazwa koni, VIII. 152. Gniazdo bocianie. zabezpieczenie od piorunu. IV. 171; XXII 22 bursztYnii, XXXIX. 362 - jaskółcze, XI. 382. - kurze, z macierzanką, XXX. 67. - ptasie, zakaz niszczenia, XVI.11l. Gniazdula, nazwa krów, XXI 58. Gnidy, IX. 68. - w przysłowiu, VII. 41. Gnieciuchy, gniotki, V. 55; VIII. 356: X. 354; XII. 75, 216; XXI. 237: XXIII. 132, 133; XXXV. 24. pt. D E m o II y S z k o d l i w e. Gniedyje ludi, O, ros.), p. gniady człowiek, II. 196. cniedzian, nazwa wołów, XIV. 17:> Gniotek, gnieeLuch, XV. 358, 359; XXXV. 24. Gnojownia, XXXIII. 87. Gnejówka, moczenie bijaka, VII 273. - nalewanie do maślnicz. XIII. 325. _ w przepowiedniach pog., XVI. 83. Gnojówka, deska u dna wozu, XXXIX. 124. Gnój, p. nawóz; do fajki, IX. 120. _ koński, odmładzający, V. 184. _ kurzy, VIII. 339. pt. M a g ia. _ okłady na głowę, XI.397. pt. M ed yc y n a l u d o wa. _ uprawa roli, XIV. 127. pt. G ospodarka rolna. _ we wróżbach malżeńsk., XIV. 370. _ wołowy, XXX·/III. 234. Gnój, ropa, XI. 399. Gnostycyzm, XXXVI. 139. Gnyp, tępy nóż, V. 263. Gobelin, XXXV. 179. Gadka, p. gadka. Godła chałup, XXXI. 65, 76. _ herbowe, p. rodowe. _ redowe, II. 5-9, 301, 365; XX. 157; XXV. 159. pt. Z na k i w ł as n o ś c i o w e. Godowszczina, (j. ros.), zaduszki, XXXIV. 2. Gody, p. Boże Narodzenie, III. 2, 3. 17.2, 173, 385; IV. 178, 283; V. 56; VI. 205; V11I. 154, 155; IX. 54; XII. 39; XIII. 32; XIV. 87; XXIX. 89; XX'XIII. 68; XXXV 48. Gu';iza, chęć, życzenie, XIV. 307. Godzina, dobra, VII. 271; X,XIII. 58. _ południowa, XXXIII. 139. _ północna, XIV. 302; XXXIII. 139 1... ... 'I j. - śmierci, IX. 71. - zła, VIII. 271; XXIII. 58. Godzinki do N M.P., XXXI. 106-108. Gogimugik.(-k), Gog-magog, (j. żyd,), olbrzym, VIII. 352; IX. 164. Gogodzy, (gw. huc.), jagody leśne. XXXV. 89. Gogowina, p. owca, II. 40. Gojik, p gaik, maik, V. 56. Got, O, słowo ros.), p. goły. Golac;;;, śląski taniec weselny, XV 79, 81. Golaty, goły, XIV. 110. Goldene Froh, (j. niem.), złota Baba, XXX'IX. 310. pt. D e m o n Y. Gotenie młodzianka, XXVI. 147. pt. I n i c j a c j e. - Zyda, wyzwoliny na kosiarza, IX. 409 Golfr, (j. nord.), XVII. 179. Golgota, XIX. 53. GaUer, O. niem.), ubiór kob., XI 364. Goton, (gw. śl.), kawaler, XVIII. 218. Golonka, (gw. śU, panna na wydaniu, XVIII. 218. Gał, O, błg.), goły, XLX. 24. Gola, imi'ę żeńskie w Peregrynacji Maćkowej, XXVIII. 203. Gola ręka, w zwyczajach przy kupnie, IX. 414. _ w zwycz. wypędz. bydła, IX. 414. Golaźnia, (gw. podh.), połonina, halizna, XIV. 110. Goły, (j. łuż.), p.Gol, XIX. 24. Golba, nazwisko dziada "V Tragedii żebraczej, XIX. 90. Golbiec, (j. ros.), przegródka w izbie. XVII. 179. Gołąb dziki, XXIX. 94 _ gołąbek, IX 94; X.X 95. _. krew, IV. 437; X. 357; XVIII. 180, 193. pt. Ma g ia _ nawoływanie, II. 130. "1 i -·l li j ;': �132 - porówn. z człowiekiem, XIV. 203. Gonsionka, (gw. śJ.), gąsienica, XVIII. postać Ducha św., II. 227. 218. - ptak poświęcony bóstwu płodGonska, Nymplwea alba L, nenufar. ności, XXXIV. 130. XIV. 110 uosobienie duszy, XVII. 182. Gonty, II. 76, 285; VI. 177; VIII. 41: w bajce i baśni. II. 48, 363; V. IX. 275; XII .294; XIV. 322, 359: 184, 365; VIII. 287, 288; XL 239; XVIII. 69; XXXIII 96; XXXIV. XXXII 101, 102; XXXVIII. 195, 144; XXXVI. 240; XXXVII. 182. w magii miłosnej, XXIII. 136. 199,229; XXXVIII. 267. pl. D a c h. - w mitach, XXXII. 102. \Ii zagadce, VI. 248 - w zwycz. i obrz. wes., XL 223. Gontyna, XIV. 362. - w ornamentycE', IV. 227. Gopa, (j. ind.), strażnik, XXXIV. 174. -. w pieśni, VIII. 228, 383, 389: Gopayiitii, (j. ind.), strzec XXXIV 174.. IX. 46; XII. 237, 238; XIV. 384; Gar, Gorowik, Gorynia, Goryniec. XXXVIII. 103, 104. (j. ros.), olbrzym Waligóra, XXXII. w przysłowiu, VII. 41. 84 ,86-89. - w wierzeniach związanych z pioGorące kraje, ziemia bociana, XIV. runem II. 227; VIII. 289. 183. Gołąbki, gl'zyby, I. 199. Gorączka, II 289; XL 397; XIII. 216. Gołąbki, pieczone, XXVIII. 197. 217; .xXIX. 123. - z kapllsty, VIII. 370; XVIII 143,200 Gorączka, upał, XVII. 162. - z papieru w zwycz wes.XXXI 159. Gorcho, Gorka, Ci, ·prus.), bóstwo. XIV. 32. Gamba, gombiczka, guzik. III. 252. Gorczyca., nasiona w indyjskich zwy253. czajach pogrzebowych, XXXIV. 40. Gomu!ak, gomuł, sieć, XIV, 110. - w medycynie ludowej, XI 394. GomuLec, chomuLec, kij li końca sieci Gord, (j. połab.), XIX. 26. rybackiej, XIV. 110. Gorgulik, odzież XIV. 14. Gomółki, sel', IX. 72; XII. 46; XIV. Gorko, gorąco, V. 63. 148, 149; XX. 72, 95; XXVIII. 188, Gorliwy, zły, VI. 43. 199; XXXI. 57. Gorocanii, O. ind.), złotokost, z żólci Gona, łuna, IV. 307. krów, w magii, XXXIV. 20. Gonciarze, XII. 17. Gorod, (j ros.), p. grad, XIX. 26. Gonetek, naczynie kuchenne, IX. 362. Goronara, (j. hol.), tajny klub mężGong, do odpędzania demonów, czyzn, XXXVII. 359. pl. G l' u P y XXXIV. 13. P ł c i i w i e k li. Goniacka, wygon, IV. 280. Gors, (j. prus.), p. Chors, XIV. 31. Gonicha, nierządnica, V. 63, Gorset. p. brucLik. prucLik, stanik Goniec, handlarz świń, V. 63, stan, żywotek, IV. 286; VI 50, VIII Goniony, taniec, X. 194; XX. 104: 251; IX. 207, 323; X. 39, 185-f87, XXVIII. 203. 302: XL 24-27, 30, 96" 153; 157. Gonitwy, XL 288 309, 326. 410; XIII. 252; XIV. 263: Gonsiak, mała gęś, XIV. 109. XV. 96; XVI. 61. 138; 225; XVIII __ 68; XXVII. 193; XXVIII. 218; XXIX. 83 118, 157, 184, 186, 188; XXXVI. 279; XXXVII. 214, 221. 223, 230-232. 245, 308. 345; XXXVIII. 441, 459; XXXIX. 297. . 447. 451. pi O d z i e Ż. - biłgoraj ski, XXXVIII. 459. - bytomski, XXXVIII. 441. - mieszczek krakowskich, XXI. 55. - w szopce, XL 24-27, 30. Gorun, przędza czerwona. XIV 307. Goryczka Lójeściowa', Gentiama ascLepiadea, XXVIII. 242; XXX. 50. pL Roś l i n y w l e c z n. - wąskolistna, Gentiana pneumonanthe, odwar, XXX. 50. Gorowik, Gorynie, p. GOl'. o Gorynicz I 1 zmiej, Gorynskaja .:mieja, (j. ros.), wąż, XXXII. 87. Goryńcziszcz£, (j. ros.), p. Gorynicz Gorzalica, gorzałka, wódka, XIV. 144. GorzaŁa, gor.załka, gorzalica, wódk8. II. 274, 349; XI. 145; )CIII. 245; XIV. 144, 146; XX. 257; XX,I. 132; XXVII. 68, 69; XXVIII. 160; XXX 30; - w przysłowiu. IX. 373. Gorzelnia, IV. 242; XI. 336; XXVIII. 221. Gorzkie żale, XIX. 55. Gorzkówka, nazwa ryby, XIV. 110. Gospod, (dok.), pan, Bóg, XIV. 82. Gospod, (za) (dok). pan, pani. XIV 60, 62, 71, 82, 206. Gospoda, II 13, 37; IV. 269; XVIII. 218; XXIX. 118; XXXI. 48. Gospodarka chłopska, XXXIX. 191. _ filialna, XXXVII 190, 193, 203. _ folwarcz., XX. 3, 95; XXXIX. 236 - hal~XXVIII 221; XXXII 78-81 - hodowl. )cXVII. 133; XXXVII.190. - kobieca, III. 194; XXXIX. 192. - koczowniczo-}:asterska.X'XX'IX.97 ---. --- kolektywna, XXXVIII. 408. kopieniacko-pasterska, XXXIX 21. ludów niecywiliz, XX)cVIII. 213. łanowa, XX. 5. macierzysta, XXXVII. 190. mleczna, IV. 23; XXXVIII. 36l. myśliwska, XXXIX. 20, 21. ogrodowa, XXXVIII. 283. okopowa, XX. 318; XXXIX. 193. osiadła, rolnicza, XX)cIX. 97. pasterska, szałasowa, p. owczarstwo, .xXXVII. 190. - 'pastersko-bartnicza, XXVI. 10l. - pastwiskowa, VIII. 37. - pierwotnego nabywania, XX. 318, - planowa, socjalistycż.,XXXIX.100 - pługowa, XX, 318, 319. - ~ółłanowa, XX. 5 - pół oSi,adła, XXXIX. 97. _. przemysłowa, XXXIX. 97. _ rolna, XX. 3; XXVII. 133: XXXVII. 174; XXXIX 22. 97 - społeczna, XL 346. - szałasowa, V. 123. średniowieczna, III. 274. - towarowa, III. 274. -- zamienna, XI. 94. _ wschodnio-afryk., XXXIX. 19l. - żony, XXX!X. 192. Gospodarka leśna. p. brzon, nuhyło. dziegieć. kora, dwupolówka; jednopolówka; gnój; narzędzia rolnicze; nawadnianie; nawożenie; nawóz; rolnictwo; siew; trójpolówka, dziegieć, pędzić, brczowanie lasu, majdan, palenie lasu. pędzenie dziegciu, pędzenie smoIy, smolarnia, smoła, warzelnie smoły, węglarstwo, wypalanie nowin, wypalanie węgla. Gospodarz, zwierzchnik spólnoty rodzinnej, III. 152, 154; IV. 275: VIr 41. 44; VIII. 166; XIII. 156: ,, 1 ~ . ł �155 154 XIV. 56; XVI. 350; XXI. 94. 95: XXIII. 58. w medycynie ludowej, XI. 395. - w przysłowiu, XVI. 96. -. \\' szopce, XI. 24, 26, 40; XXV. 63, 64. Gospodyni, III 152; VII. 41; XI. 13: XIV. 44; XXI. 94, 95; XXIII. 55, 58; XXXIII. 28. - w bajce, XVI. 350. - w medycynie ludowej, XI. 395. - w mętowaniu, XIV. 378. Gospodzki, właśc. gasp., XVIII 218 Gościec, p. goździec, kołtun, I. 120; II. 22, 160; III. 144, 231, 254, 255, 259; V. 297, 298; VI 303, 304; VII. 41; X. 96; XI 194, 400; XIII. 216. 217; XVIII. 1'85; XXIX. 165: XXXIII. 121; XX,XV 24; XXXIX. 3.15. pt. M e d y c y na l u d a w a. - spalenie gośćca, VI. 60. Gościna weselna, X,V. 93. Gościniec, droga w przysł., VII. 41. Gość, nazwa ognia, XIV. 47, 49. - w przysłowiu, XIII. 156; XVI. 97. - w wierzeniach, III. 52, 387. Goście weselni, XIII. 321; ,XIV. 254. Gościowiec. powojnica alpej ska: chłopski i babski, X. 278. Gotowanie magiczne, obrzędowe. pierwotne, XX'XII. 18'2. Gotskij Zbornik, X'XIXIX. 37. Gottesvfenig, (j. niem.), Denarius Dei, XI. 181. pt. Z w y c z a j e prawne. GotUj', p. głuszec, VII. 260. Goździec, p. gościec, XI. 400; XXXIV. 315. Goździen'iec, Clavaria coralloides. grzyb plaskasz grzebieniasty. \\. medycynie, II. 22. Goździk. Dianthus, p. aphrodisiaca. XXVIII. 242; XXXIX. 300. - gryzienie w lecznictwie, XI. 385. kwiat w ornamencie, XXVIII. 20. moczony w winie przeciw kołtunowi, XXx. 72. - święcony, XXX. 72. Goździki polne, oman niemiecki, XXX. 52. Gódza, (j. st. po1.), chęć, życzenie. XIV.307. Góra, diametowa, V. 180. pt. B a ś ń. - grzmot, XI. 84. - kultowa, XXVII. 135. ~ Łysa, XVII. 135. - mityczna, XXXII. 33. pt. M i ty. - powstanie góry, VII. 23. - siedziba czarownic, II. 164, 170. ~. siedziba diabla, II. 215; XIII. 119, - w przysłowiu, VII. 42; XIII. 156. w wierzeniach, XXXII. 85, 86. 130; XXXIV. 8. wężowa, XXXII. 85, 86. - wysoka, III. 161. Góra, p. strych, IX .. 279; XXIX. 10,31. Góral, w szopce, XI. 25, 28, 33, 44. 46; XIV. 150; XIX. 35, 49. Górczyk, klapa u pasa, trzosu. XXIV. 114, 115. Górka, XI. 387. pt. Gl' y. Górnica, odzież IV. 277, 285; VII. 257; VIII. 165; X. 175; XII. 220; XIV 292; XXIX. 157; XXXI. 70; X,XXVI. 233, 234, 258, 264, 265,268. Górnictwo, XI 184; XIII. 66; XXIX. 134; XXXVII. 324, 332. Górnicy w szopce, XI. 30, 31; XIX. 36. - w Tatrach, III. 263, 266, 270; IV. 288; V. 129; VII. 95, 96; XI. 134: XXVIII. 221; XXXVIII. 260. - wieliccy, VIII. 169. Górować, plynąć pod wodę, XIV. 110. Gra, widowisko, XIX. 85; XXVIII. 58. Gra na dzwonkach, XXIX. 208. pt. Instrumenty muzyczne. Gra, zabawa, p. gry. Grab, Carpinus betulus, drzewo, V. 166; XI. 174; XIII. 334; XXVII. 139; XXXV. 64; XXXIX. 439. - iglice do sieci XXXII. 32. - pochodzenie nazv.·y, XXXIV. 52,57. -. w lecznictwie, XIII. 217. - w wierzeniach, X. 18. Gr.abarz, p grubarz, I. 56; VIII. 54; XI. 141. 401; XII. 254; XVIII. 214; XXV 86; XXX. 19. - w szopce, XI. 26, 141. Grabcie, grabki do bursztynu. XXXIX. 363. Grabie, II. 218; V. 263; IX. 280, 356. 366; XI. 175; XXXI. 141. _. w obrzędzie siania lnu, VIII. 61. - żelazne, XVII. 149. pt 1'.:. a r z ęd z i a r o.} n i c z e. Grabie, grabki, ornament. XXXII. 37. - wzory pisanek, IV. 212. Grabina, p. grab, XXXI. 95. Grabki nietoperza, kości, XX. 80. Grabki, resztki zboża na ścierni.sku, XIV. 110. Grabki u kosy, IX. 366. Graby, (gw. złodz.), ręce, VII. 278. Grace, :J.arz. lowieckie, XXXI 28 Gtad, I. 138; II 67, 161, 254, 329; III. 143; IV. 98, 419; V. 53, 128, 220, 250; VI. 66; IX. 84; XII. 255,; XIV. 171, 173, 176; XXXIII. 24. 25; XXXVIII. 239, 255. cdpędzanie, V. 53, 128, 220, 250; VI. 65; VII. 121; VIII 58; IX. 383. 384; X. 355; XI. 81; XII 310. 314: XIV. 46: XXI. 132; XXX. 251. - ognisty, I. 164. - skąd się bierze, XIX. 114. - sprowad~:mie, XXV. 87. baśni, XII. 76. w zagadce, XVII. 87. zamawianie, VII. 221, 311. Grad, (j. ros.), gród, X'IV. 225. Grad, (j. bIg i serb.), casteHum. XIX. 26. Gradina, (j. slow.), p. grad, XIX. 26. Gradiszcze, (j. st. sław.), miejsce gdzie stal zamek, XIX. 26. Gradobij, grad odpędza, IX. 384. pt. Ma g ia. Grafolodzy, XXX. 269. pt. W I' ó żb ia I' s t w o. Grajkowie, piszczkowie, XIX. 85. - w obrzędach weselnych, XIV. 381. Graka, graczka, XIV. 110. Gral św., geneza, XVI. 217-222. - gmina św. Grala, XVI. 219. - kamień czarodziejski, XVI. 219. - naczynie, XVI. 218, 219. - podania i legendy, XVI. 220, 221. Gramatiele, (j. lit.), ornament, XXXII. 37 38. Granat, symbol płodn., XVIII. 94. Grand-pere, (j. fr.), dziad, XIV. 58. Grande mere, (j. fr.), babka, XIV 58. Grandico, (j. prus.), zagon, XIX. 29. Grandis rnater (j. lac), wielka matka, babka, XIV. 57. Grandis pater, (j. lac.), wielki ojciec, dziad, XIV. 57. Granica(e), antropogeogr. XXXIX 229 - etniczna, XXXIX. 423. - etnograficzna, XXX. 229, 258, 439. - grodzenie, XXXIX. 296. - grup etnicznych, ,XXXI, 154. - język., XXXVIII 327; XXXIX. 80. - magiczna, XVIII. 189; XXX. 258. - między ludnością polska a ruską, XVII. 253. ~ narodowościowe, XXXIX. SD. - państwowe, XXX. 258. -- \0\' - , ~I 'I ! �J5~ 156 - polsko-czeska, XXX. 258. polsko-niemiecka na Śląs;ku, XXX. 258. - p6łn.-zach. Wielkopol., XXX. 258. - ustalanie jej, XXV. 114. - w przesądach, XXX. 251. -Vi przysłowiu, VII. 42. -. wsi, XIII. 325, 326, 328; XVIII. 189; XXVI. 72. - zas'ięgu cisu, buku, bluszczu i grabu, XXXIV. 52. - zbieranie ziół na granicy, VII. 306. Granie, zabawy z muzyką, XXVIII. 59, 231. Granie na dobranoc, wesele, VIII. 248. Granit, XXXIX. 211, 249, Graty, sprzęty domowe, V. 104. Grażdanka, (j, ros.), alfabet rosyjski, XXI. 153. Grąd, sucha ziemia, XIV, 307; XXIX 6, Grądzie!, p. grz<1dziel I, 188; II. 131; XIV. 308, Gramadewatii, (j. ind.), oóstW:ł wiejskie, XXXIV. 40. Grdyta, p. grdyka, XIV 110. Gre-Gre-Gregory, p. G:·egorianki. II. 198, 200; VII. 325; XXVII. 165, GreblaLis, dzwHipis, krejwas, (j. lit.). ornament, XXXII. 37. Grebnerczycy, XXXIX. 92. Gredo., (j. słow.), bierwiono, XIX.29. Greda, (j. błg. i serb.). bien,viono, Z3gon, XIX. 29. Gregorianki, Gregorki, II. 198-200; V. 370, 371; VII. 324, 325; VIII, 220,431; XIX 51, 52; XXVII. 165. Grejcal', pieniądz, w przysł., VII. 40. Grendzisko, p. gronzek, ciężarki u si.e_ ci, XIV. 110. Grendżoly, sanki do przl;wo7.enia drzewa, włoki, XVII. 150. p. belemnit, echenii. 297. Gręby, grądy, suche wzniesienie; wśród bagien, XXIX. 6. Gręda, (j. cerk), grzęda, zagon XIX. 29. Gręple:, VIII. 3£', pt. O b l' Ó b i< " we ł n y. Gręzy, sieć rybacka, XXXVlII. 230. Grida, Ci, łot.), tarcica, podłoga, XIX 29. Griaza, Ci. st. sU, współogniskow:y, XVIII. 181. Grinde, (j rum,), grzęda. XIX. 29. Gretterianus, XXXVII. Grindis; greda, gristo, grindża, i.l lit.), balami obłożyć, XIX. 29. Grischo (dial. alem.), otręby, XI. 362. Grabarz, grabarka, p grabarz, grabarka, XX 248. Grobjiedet, (j niem,), i.nstrument muzyczny, XVI. 167. Grobla, IV. 20, 149, 150; IX. 286: XXVII. 141; XXVIII. 132. pt. K o· m u n ik a c ja. - pływająca, XI. 220. Groby, sadzenie drzew owocowych. XIII. 125. pt. Z w Y c z a j e i o brzędy związane z kultem p r z o d k ów. Groch, Pisum sativum, I. 51, 249:. III. 173, 315; IV. 281, 286; VI. 46. 56; IX. 249; X. 37, 355; XII. 16. 296, 298; XIV. 11; XVI. 56; XVII. 149; XVIII. 71; XX 55. 57, 67. 95. 319; XXVIII 152, 153,. 157, 216. 242; XXXIII. 113; XXXVII. 367: XXXVIII. 32~. pl. Roś l i n~: - up,r a wn e. gotowany ze słoniną w leczni.dwie, XXX. 58 jadło weselne. II. 244. 251; III 66: VIII. 251. -. jadło wigilijne, V. 80; VI. 68; VIII 370; XVIII. 200; .- jako przynęta w łowiectwie, XXXn.27. - jako zapłata, III. 211, 212, 304; IV. 132, 143. - odwar z łodyg przeciw urokom, XXX. 58. .- miary grochu, XXVIII. 147. - obsypywanie nowożeńców, XX.196. - ochrona przed błyskaw., XIII. 90. _. pocieranie grochem w wigilię, X. 155; XIV. 132. _.. siew, XIII. 256, 257; XXIII. 136. -. symbol płodności, XXIX. 122. _. święcony, XII. 6L - w grach i zabawach, VIII. 29. - w kolędowaniu, XI. 160. Vi lecznictwie, XI. 396. - w magii, XIX. 130, 148; XXVII.105. v.i przysłowiu, VII. 42; IX. 53. - w s'lczodrowaniu, III 161; XIV.135. - w szopce, XI 32. .--- w zwycz. B. Nar "XI. 64. _. zakaz jedzenia, XXIX. 122; zakaz pożyczania do siewu, VIII. 363. Grochowcicz, grochowiec, XIV. 110. Grochowiny, do przebrania się za niedźwjedzia, XX. 175; XXXVIII. 242; XXXIX. 202. _ na podściółkę dla drobiu, XX.175. Grad, p. garo d, grad, XIX. 26. Grodillis, (j lit.), p. Grudzień. Gródza, (.i. st pol), grodzenie, XIV. 307. Grodzenie granic, XXXIX. 296. Grodzisko, p. gradiszcze, V. 308; XL 1eB; XXI. 63, 65; XXIV. 90; XXXVII. 330, 414. Grom, bóg, p grzmot V. 54. - piorun, atrybut Inc1ry,·XXXIV. 30 - w przysłoWiu, XIII. 156; XIV. 66. Grom, (j. st. cerk.>. Peri:un ..XIV. 200. rVi Gromada, Ill. 12U. 295, 290, 37i; 3, 141, 142; XIV. 264; XX. 44: XXXI. 75, 81, 85. Gromadki, ognie na cześć Dziadów p. Ogień, XVI. 326; XVII. 29 XX, 158. Gromadzenie materiałów do P A. E .. XXXVIII. 154; - pokarmów, XXXVIII. 364. GromHca, p. gromnica, XII. 265. Gromnica, II. 87, 213; IV. 421; VI 74, 329; VIII. 51; IX. 414; XXVI 143; XXVIII. 210; XXIX. 143; _ odpędzanie burzy, XI. 185, 186' _ odpędzanie czarownic, X 398; _ odpędzanie diabła, XIV. 177; _ opalanie paznokci, XI. 383; _ przeciw pożarom, XL 186; - święcenie X. 437; _. w lecznictwie, XII. 265; - w magii, XXXI. 141. _ w obrzędach pog;rzeb., XI. 186; - w przysłowiu, VII. 29; _ w zwyczajach i obrzędach w~śilijnych, XIV. 46. Gromniczna, p. M. B. GromniczD:' XXVII. 161; XXIX. 107; XXXV 186; -- w przysłowiu. VII. 33, wróźby małżeńskie, XXXV. 186 Gronek, reński srebrny, IV. 307. Gronko, Herniaria Gtabra, na wianki B. Ciała. XXXI 95. Grfonostaj, XXVII. 139; XXXI 31,33. Gronotny, tęgi, tuczny,. XVIII. 218 Gronzek, p. grendzisko. Grosówka, V. 2'76, 281, 282, 289. Grass, (j. niem.),. epitet coga. XIV 57. Grossvater, nazwa boga. XIV. 54-57, 6U. Grosz. moneta, XX\TJII 158; - w magii, XX. BU' pt:. M.a.g i a �159 158 Grosz w przysłowiu, VII. 42. Grot, p. strzały, XVI. 323. - brązowy, XVII. 175. - dłutowaty, XXI. 259; - do dzid, XXV. s, X XI. - kościany, XVII. 175. Grożba magiczna, XVIII. 104, 107, 109; XXV. 60, 6l. Grożenie ścięciem drzewom owocowym, XVIII .104, 107, 109; XXV GO, 61. Grób, Biruty, III. 301; - ceglany, XVII 69; - Chrystusa, XIX. 55; - cymmeryjski, XVII. 170, 174; - ciałopalny, XXXIV. 74; - dclmen, XXXV. 196; - drewniany, XVII 174; - egejski, XXXV. 195; - jamowy, XXI. 253; - kamienny, XVII. 174; - kloszowy, XXI. 253; - królewski, XVII. 175, 176; _. kujawsh XXI. 255; XXV. 147 s. III, IV, V. - kurhanowy, XVII. 79, 86, 87'1 90. - masowy, XXII. 146. _. megalityczny, XXI. 253, 254; XXIII. 49, 64; XXV. 144 s II, III, IV, XII, XIII, XIV; XXVI. 93: XXXV, 195. miejscem azylu, X. 242. pt. P l' awo ludowe. - otwarty, XXVII 135. - płytowy, XIII. 263; XVII. 78, 93. - podpłytowy, XVII. 79. -- przedhistoryczny, XXVI. 34; XX. 204; XXXVII. 395 - scytyjski, XVII. 174. - skrzynkowy, IX. 195; XVII. 6167, 71, 93; XXI. 64; XXV. s. XI. XIII; XXVI 41; XXXIX. 359. - słowiański, XX. 206. - szkieletowy, XX!. 64; XXV. s. \. XIII; XXXIX. 262. - trapezowaty, XXV. s. III ,V. - w Lidir-Ledraj na Cyprze. XXXIV. 128. -- w magii. XXXI. 70. - w med. lud., II. 160; III. 54. -- w Wiśle, XVII. 62. - w wierzeniach, XXVIII. 250-253 - wielkanocny, IX. 140. _. z epoki kreteńs:':o-mykeńskiej. XXVIII. 98, 99. -. z Koszyłowic, XXV. s. XII. - z Międzyrzecza, XXV. s. XII. - z. okresu lateńskiego, XXI. 63. - z okresu rzymskiego, XXI. 63. - z Piatnicy, XXV. s. V. - z Tymina, XXV. s. IV, V - z Zasławia, X'XV'. s. X:II-XIV. - zamknięty, XXVI~. 135. - ziemny, XVII. 174. - żydowski, XXVII. 61. Gród, XIX. 26; XXXIX. 144. - w Biskupinie, XXXIX. 265. Grosele, (j. niem.). p. GTossmutter. babka, XIV. 60 GTuba, piwnica, VI. 43; XXIX. 45 48-49. Grubarz, p. grabarz, XIV. 258. Grubka, piec, XXIX. 45, 49, 50. GrubIel", (j. niem.), narzędzie roln:cze, XXXIV. 184~ 185. Grubość ściany, XXXIX. 242. Gruby pan, postać z szopki, XIX. 36 Gruch, gbur,nieokrzesany, XVIII,218 Gruczoły, leczenie, XL 395, 399. Gruda, ser owczy, VIII. 43 Grudecn, grudek, (j. chor -slow.), p grudzień. Grudzielnica, płachta do odcedzani", sera, VIII. 43. Grudziell, XIX. 28. - w Kalendarzu starop, XIII. 257. w przepow. pogody, XIII. 161. - w przysłowiu, VII. 42. - termin uboju zwierząt domowych. XVI. 3. Gruk, grula, p. ziemni.ak, VI.43;VIII. 37; X. 261; XIV. 399; XVIII. n. Gmmadki, p. gromadki, XX. 158. pt. Zw ycza j e i o b l' Z ę.. dy związane z kultem p l' z o d k ó w. Grupa Aszkenazim. XXIX. 147. - bałtycka, XXXIV. 63. - bojkowska XXXI. 155. - etniczna, V. 186; XI. 348. 353: XXI. 14, 18; XXV. 103; XXVI 30, 31; XXXIV. 149, 153; XXXVI 115, 227, 228, 252; XXXVII. 323; XXXVIII. 217, 529; XXXIX. H. 15, 71, 72, 73, 228. - genea\ogi.czna, XXXIX 188, 18\1: - jaworowych ludzi, XXXIII. 7. pt. L i t e l' a t u r a l u d o w a. - językowa, bałto-słowiańska, XXVII. 46, 50-52., - jęz. iliTijska, XXXIV. 59. - ję::. indoeuropejska, XXXIV. 59. - jęz. i.talo-celtycka, XXVII 46. 47, 50-52. - jęz. turecka, XXXIV. 181. - jęz. wedyckc-awestyjska, XXVII. 51-52. - jęz. wschodnia, XXVII. 47. - klanowa, XXXIX. 3. - kulturowa, XXVI. 31; XXXVI. 115; XXXIX. 73 - małopolska, XXVI. 40. _ małżeńska, swojacka. XVII. 48. _ młodzieżowa. pt. G r u p y P ł c i - - i. wieku. nałęczowska, XXVI. 40. nosicieli, XXXVII. 58. _. pigmentacyjna, XXIV. 49, 55; 58-60, 65, 67. -. plemienna, XXVII.2; XXXIX.8B - pokrewna, XXXIX. 189. - polska plemienna, XXV. 141. - półn. europejska, XXVI. 131 - religijna, XXV. 103. rodowo 'plemienna, XXXIX. 88. _. rolnicza, XXXIX. 183. _. rozbarsko-bytomska, XXIX. 129. sandomierska, XXVI. 91. _. sefardyjska, XXIX. 147. słowiańska, XXXIV. 63. społeczna, IV.336; XI.348; X.XXI. 166; XXXVI. 115, 126, 133, 227. 228; XXXVII. 45, 51, 53, 55, 56, 66, 67. - totemiczna, XVI. 107. - Tybeto-birmańska, XXXI. 153. -- ustrojow.a, XXXVI. 133. - wioskowa, XXXIX. 189. - współdziałająca, XXXVI. 132, 133; XXXVII. 66. - wytwarzająca, XXXVI. 132, 13;3; XXXVII. 66. - zawodowa, XXV.103; XXXVI.133. G l' u P Y P ł c i i w i e k u, p. dzieci. dziewczęta, dziewczynki, dziewczyny, dziewki, Fryc, galon (kawaler), golonka (panna), goronara, Habab, inicjacja, kawaler. Kawalerowie Bractwa św. Miko .. łaja, kluby męskie. kłaczkowiny, kościół, nadanie broni, obrzędy towarzyszące przejściu z grupy do grupy, parobek, pasterka, pasterz główny, poganiac (pastuch koni), postrzyżyny. półparobek, u.:ilk, wkupno bab (młodych męź-atek), włosów obcinanie, strzyżenie, wspólne zebrania młodzieży, wtajemniczenia, p. inicjacje. wyzwoliny. �161 IhO Grunty bursztynowe, XXXIX. 398. - lessowe, XXXIX. 262. Gruschen, (j. niem,), Grossmutter, XIV. 60. Gruska, p. gruszka, XIV. 148, 149. - w pieśni, XIV. 385. Grusza dzika, p, brzekinia, pyrus communis, XIV. 148, 149; XXVIII. 242. - cudowna, XI. 376. :....... drzewo użytkowe, XXVII. 139; XXX. 60; XXXIII. 87. Gruszka narzędzie kary, XXXIX 145. Gruszka M. Bosk., p. bażanowiec, XXX. 55, 56. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w ie. - miodówka, II. 128. - na wigilię, XXIX. 92. '- pieczona w lecznictwie, V. 179. '- rzucanie na ścianę, III. 173. '- słodka, odwar z pędów w lecz. XVIII. 183. - suszona w lecznictwie, XII. 264. -. suszona, pożywienie, XVI. 134; XIX. 52; XXX. 60. - Vol baśni, XI. 337. - w pieśni, XIV, 385. - w przysłowiu, VII. 42. - w zagadce, XVII. 91. - wylewanie wody z kąpieli noworodka pod g,ruszkę, XXXV. 63. Gruszyczka okrągłolistna. PiroLa 1'0tundifolia L. w lecz., XXx. 209. Gruz, bursztyn w małych kawałkach, XXXIX. 364. Gruzły, term. garncar., V. 166, 167. Gruźlica, jej leczenie, XXXI. 27. Grusse, (j. niem), P. Grossmutter. babka, 'XIV. 60. Gr(y) hadewi,(j. st ind.). bóstwo domowe, XXXIV. 18. .Gry i zabawy, III. 26; V. 137; Xl. 281, 387; XXIV. 89; XXV. 112; XXIX, 11B, 134, 163; XXXI. 159; XXXVII. 333, 335, 422, 441; XXXIX. 142, 143. pt. G r y l udowe. Gry, dziecinne. VIII 201; XXIX. 163; XXXV. 27; XXXIX. 142, 143. - ludowe, II. 214; XXVI. 104; XXVII. 141. - ni.emieckie, XXIX. 163 - poza chederem, XXVI. lOB. - słoweńskie, VIII. 339; - świąteczne, XIX. 40; XXVI. lOB. - w gÓ1'kę, XI. 3B5. - w guziki, V. 284. - w Jawor, XXXIII. 5. - w kota, XI. 287. - w kozę odartą, XVI. 352. - w piłkę, XXVII. 135. - w pisanki, XX. 299; XXIII. 159. - w zieLone, XXVIII. 58. G r y l u d o w e, p. bierki., cuskija bacati, ciup pop, coca dez ii, dajto-majto, dziecięce, górka, gra, kapusta, klija, kLis, kobHa, Grys, XIII. 66, 220. - w leczeniu bydła, XVIII. 187. Grysik kukurydziany, p. kukurydza, mamałyga, XVI. 134. Gryszpanek, bórówka, brzusznica. Vaccinium Vitis idaea, II. 137. Grzanki, XX. 67, 95. Grządka, grzęda, XIII. 257. Grządka, sieczkarnia, IX. 365. Grządka, u żaren, IX. 363. Grządziel, grzędziel, u pługa lub sochy, XXIX. 167-169; XXX. 254; XXXIV.. 184, 186; XXXIX. 127. -' wygięty; XXX. 254. _ w wypędz. choroby, XXXIV. 43. Grzebanie częściowe, XXVII. 135. _ podwójne, XXVII. 135. - rytualne, XV. 14. _ samobójców, XXXI. 84. _ zmarłych, VII. 25; XVII. 170; w XXXVIII. 61. _ żywego ·j.agnięcia, IX. 283. _ żywych ludzi, XX. 293. Grzebień, XXVI. 124. - do lnu, XXXVIII. 421. _ do zbierania jagód, p. dziergniec, hrebinka, XXXIII. 136. _ rogowy, IX. 362; XXX. 30. _ rogowy w lecznictwie, XI. 399. _ w wierz. XVIII. 197; XXXI. 144. _ w zagadce, XIII. 206. _ we włosach, XVI. 138. _ wkładanie do trumny, VI. 26. _ wkładanie samobójcom do grobu, chederze, w czarne krupy, w guziki, w jawor, w kota. w kozę obdartą, w kręgle, w piłkę, w pisanki, w zielone, zivina. Gryf II. 328; V. 54. pt. D e m o n y. Gryfy, narzędzia do ładowania drzewa. XVII. 151. Gryka, p. hreczka, tatarka, XXx. 257: XXXIII. 113 XVII. 112. wykopaliskowy, XVI. 323. Grzebło, (gw. złodz,), grzebień, VII.278. Grzebłonka, grzebień, wmagii,XII.265. Grzebyczki, goździkowiec, rośl:na lecznicza, II. 140. Grzech, II. 159; V. 'l09; XIV. 132; XIX. 61; XXXIV. 8. - w przysłowiu, VII. 42. kocury, kopLe, kostrubońko, ko- kury, Naciawa, na wybitki, niemieckie, oranje pUl'ka, orLowa, palant, paLica, pasterz i owce, piłka, strub, pLiszka, kupec, pLoke, kurilka, pogrzeb, pusty, pop, ptaszek, puHaka, pukanie, pytka, skowronek, sLamke, słoweńskie, świąteczne, tike, pogace, topuz, towkacz, treha, tucka, j _ II LucI -' Tom XL jabłko, XIV. 110. Grzechotka, II. 219, 220; VI. 237; XXXVII. 373, 375, pt. I n s t r um e n t y l u d o w e. Gr:zechy, diabły, XVI. 393. Grzegorz, p. Gregorianki, II. 199, 200; X. 93. Grzęda, I. 177; XIV. 17. - dla kur, XIV. 369. - kapusty, XIX. 74. Grzęda, żerdź do zawieszania odzieży, XX 91. Grzegorzówka, siano, VI. 43, 76. Grzmot, dźwi.ganie węgła, mycie się, palenie gromnic, przy pierwszym grzmocie, XI. 31B. pt, M a g i a _ palenie wianków świę<:., XI. 65. _ pierwszy II. 163, 211; XI. 185, 199, 318; XIV. 183; XVIII. 199; XXVI. 54. _ swar Pana Boga na ludzi XIV. Grzechot, 48, 217. tarzanie się po ziemi przy pierwszym grzmocie, XI. 318. _ w meteorologii ludowej, XI. 318; -' X"III. 199, 212. w wierzeniach, II. 87, 160; V. 53, 54, 56; X. 108; XI. 318; XII. 232; XIII. 122. _ w zagadce, II. 43; XIV. 376. - w zimie, XVIII. 199. Grzmotnik ziele przeciw gromom. kadzeni~. IX. :W7; X. 108. pt. Rośliny w wierzeniach i magii. Grzybień, biały. Nymphea aLba. XXVIII. 242; XXX. 57. Grzyby, p. babki, bedki, bedłka, mierzliwa, bieluny, bilki, borodajki, ssawki, borowik, borowy, bzducha, chorosz, chrząszcz, czerwoni hryby, ćwioki, gałki, gąski. gąsiory. gmatwek. goździeniec, go- _ i I ·11 !I _,o :.11 ii' ·f: �163 162 łąbki, holubinka, hryb, hubka, huby, kozaki, kozary, kozia broda, kurki, liszki, lisice, huzary, lyszki, maśluchy, maśluki, maślurka, maramuch, mitra, muchomor, muszarka, muszora, opieńki, panna, pieprznik jadalny, piestrzenica (bzducha), płaskosz grzebieniasty, purchawka, ripozy, rydze, siedun, siedź, siniaki, skripije, smardze, smarszcz, sołtysy, sowa, sromotnik śmierdzący, tanecznica, tańcujka, ule, zielonka, zmarszcz, żydowskie grzyby. I. 202; goląbki, I. 199; gąsiory, I. 199; gąski, 1. 207; goździeniec, II. 22; huzary, I 199. - jako ozdoba, ,)G)GIXI. 82. - jako prognoza deszczu, XII. 61. - jako prognoza zimy, XIV 369, - postać diabła, XII.219; XXXI.l5. - pożywienie, III. 173, 229; VIII. 370; X. 36. - psie, XXXI. 98. - prawdziwe, I. 197; XXXI. 98, 99. - skąd się wzięły, XXXI. 169. - trujące, XXXI. 98. ~ w handlu, XII. 302. - w lecznictwie, XI. 395; XIII. 341; XXXIV. 279. - w literaturze ludowej, V. 44, 128, 167, 168; VIII. 253; IX. 73. - w przysł. VII. 42, 48, IX 48. - w wierzeniach, I. 176-178; 197207; II. 18-22, 163, 277; XII. 136; XVIII. 199; XX. 96; XXXVII. 165. - we wróżbach, XXXIV. 279. - zapach, XVII. 147. - zbieranie, IV. 15, 16, 30. - żydowskie, bUki, I. 202. Grzyh, diabeł, XVI. 397. - bilki, Grzywa końska, ofiara przy budowie jurty, XXXVII. 110. pt. Z wyc z a j e i o hi r z ę d y b 'u d ow. Grzywna, III. 305; V. 108; XXIV. 86; XXIX. 298. Gubić się, przepadać za kimś, VI.43. Gucza, Guczka, p. podleszczyk, ryba. Blicca bjorkna Art. XIV. 110, 122. Gudlaj, przekorny, niedołęga, przezwisko, XVIII. 218. Gudzky, guziki mosięż, XXXIV.146. Gugla, (gw. huc.), okryc'.e z sukna białego, V. 344; VII. 260. Gul, (j. sto niem.), wół XVII. 240. Gulasie, pasterze puszty, IV. 274. Gulaszi, pasterze bydła, XVII. 147. Gule, indyki, XVII. 162. Gulem, (j. j.ak.), miesz'kanie, XXXVII. 103. Gulora, Lepiota proc era, XII. 4, 11; XIII. 207; XVI. 395; XVIII. 67, 68; XXIII. 91, 94; XXVIII. 217; XXIX. 186; XXXIII. 117; XXXIV. 162; XXXV. 18; XXXVI. 234, 237, 238, 251, 257, 258, 270; XXXVII. 228. pt. _ w szopce XI. 24, 27, 29. XXXVI. 232, 274. Gunka, suknia, XVI. 57. Gurcho, (j. prus'k.), bóg st. pruski. XIV. 32; XXII. 1 Gurmana, gurmanka, sukmana lachowska, VIII. 165; IX. 207, 257; X 175-1'79, 191, 199, 302-305; XI. 57, 58; XXVIII. 218; XXXVI. 234, 237, 257, 272-274, 276; XXXVII 228. Gurmana. góralska, X. 179, 180 _ lwowska, X. 181. Guru, (j. ind.), doktór grom.w, cza_ rownik, XXXIV. 31. Guslary, (j. serb.), gęślarz, XVI. 169. Gusła, I. 7, 79; II. 86, 88, 134; III. 20; IV. 82; V. 204; VI. 272; IX. 201; XI. 64, 183, 402; XII. 37; XIV. 250, 290; XVII. 116; XVIII. 176; XX 77, 83, 88, 138, 303; XXV. 89; XXVI. 1, 70, 131, 140; XXXI. 73, 75, 85; XXXIII 23; XXXV. 24; XXXVII. 152, 349 pt. Magia. Gust, jadło, II. 126. Guśla (e), (j. serb.), p. gęśle, skrzypce, XIV. 399; XVI 169; XXIX. 112. Gunio ki, p. gunia, XXXI. 95. pt. Roś l i n y w w i e l' z en i a c h i m a g i i. Gulsulia Mata, (j, st. ind.), demon, XXXIV.34. Gulu, gulu! nawoływanie indyków, XVII. 162. Gula, p. Gul, XVII. 240. Gumi assafoetida w lecznic., X. 335. Gumienny, demon domowy, XIV. 56. Gumilak, spoiwo farb., XXX. 161. Gumno, I. 128; IX. 380; XI. 403; XX. 49, 263, 315; XXIV. 87; XXIX. 2, 8, 159; XXX. 215. pt B u d y n k i g o s p o d a l' c z e. - siedziba ducha domowego, gumiennego, XIV. 299. Gumulica, ser owczy, XXV. 68. Gunda, (j. Luo.), zagroda, XXXIX. 186, 187. Gunia,. p. cuha, II. 133; V.121; VI. 49; VII. 257; VIII. 165; IX. 255; a d z i e Ż. ·1 Guślarka, XXX. 71. Guślarstwo, XXV 92. Guślarz, czarownik, zaklinacz, IV. 164, 393, 396 397; IX. 184; XI. 404; XXIV. 32, 35, 38. Guś-Iebied, (j. ros.), łabędź; w mitach i baśni, XXXII. 94. U· się, biegać Gzić (krowy), XIV. 253. Gzlo, koszula, X. 194. Guślice, czarownice, XXXVII. 304. (j. łac.), leczenie pierścieniem, XXII. 59. Guz, ropień, XI. 399. Guziczek, guzik złoty, Ranunculu:; repens flo pena, XXXI 95. Guzik, V. 149, 150, 338; IX. 76, XI. 56, 195; XII.284; XIIU50; XXVII. 70; XXVIII. 176; XXIX 80; XXXIV. 146; XXXVII. 216, 223. - bursztynowy, XXXIX. 393. _. trzymanie się za guzik podczas krzywoprzysięstwa, XXV. 3. Guziki, motywy haftów, XXIV. 143, Gutta arthritis, 147. Guzel, guzle, (j. lit.), znaki na skrzy- dłach niewodu, XXXII. 30. nazwa krów, XXI. 58. Gwajzdzikas, (j.lit.), gwoździki, ornament, XXXII. 38. Gwałciciel, XXVII. 145. pt. P r a w o l u d o w e. Gwara, XXXIX. 175. _ bilałor1.lska, XXI. 136, 147,149,153. Guzula, _ bojkawska, XXV. 117. Borów Tucholskich, XXXV. _ _ czeska, VII. 98. druciarzy, XXXVII. 210. flisacka, X. 4; XX. 57. góralska, XXX. 257. górno-śląska, XVI. 235, 236. handlarzy wędrownych, XVI.103. huculska, XXV. 117. husowska IX 6-18. kaszubska, VIII. 80; XXIX. 180. 188. - krakowska, XI. 330. - laska, XXXV. 187. _ lawwska, XIV. 306, 307; XXI. 267; XXVII. 168; �16'> 164 -< _ _ _ _ _ lubelska, XXX. 242. ludowa, III. 138; VII. 31, 98; IX. 287, 288; XXX. 261. luzińska, IX. 91. lwowska, XXX. 260. łańcucka, IX. 201. ł¢dzkiego woj XXX. 257. malborska, XXIX. 180. mazowiecka, I. 62; III. 84; VII. 92; XVII. 161-166; XXIX. 175; XXXIII. 154. _ myśliwych, X,XXVIII. _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 378. nadrabska, IV. 333, 334. nowotarska, XVIII. 77. opoczyńska, XI. 340. opolska, XVI. 106. podhalańska, VII. 30, 225, 226; XXX. 76, 138. polska, VIII. 77, 81, 323; XI. 389; XXVIII. 188; XXXVII. 473. przestępców, XXI'X. 134. rębowska, XXX. 259. .siemieńska, XXIX. 161. ślesińska, XIV. 306; słowiń., V.326; IX.294; XXIX,180 XXX 262. _ ś,rodkowo ..•galicyjska, XXV. 117. _ tajemna, XXX. 239; XXXI. 167; XXXVII. 210. _ tatrzańska, XVIII. 226 _ wielkopolska, XXX. 257, 259. _ więźniów, XXV. 103. _ zebrzydowska, XXIX. 180 _ złodziejska, V. 135, 376; VII. 237; XIII. 257; XV. 6, 7; XXV. 103. _ żołnierska, III. 78. Gwardian, postać z dialog., XIX. 88. Gwaroznawstwo polskie, III. 84. Gwebrowie, Gwebramowie czciciele ognia, VII. 14. Gwer, (gw. żołn.), III. 80; XI. 43; XIV 179: XXVIII. 77. boli, XXXIII. SO. Gwiazda, chodzenie z gwiazdą, XIX. 34, 40; XXV. 76; XXVIII. 14; XXIX. 92, 98. - Chrystusowa, I. 170. _ cnotliwego człowieka, I. 170. _ czteropromienna, XXII. 117, 118. 120, 221. pt. O r n a m e n t. - dusza dziec~a, II. 163. _ dusza dziecka niechrzcz., II. 328. _ dusza ludzka, XL 121; XXXIV.16. _ świętego, XXXIV. 17. _ kradzież przez czar,o,wnicę, I. 6. latająca, XXXIX. 3'43. _ motyw ornamentacyjny, II. 219; VI. 177; IX. 169; X. 313; XII. 315; XXII. 119, 120; X'XIV. 110, 116-121; 'XXXI. 160; XXXIV.287. _ niecnotliwego człowieka, I. 71. _ opiekuńcza, VI. 65. _ ośmiopromienna, XXII. 117, 118, 120, 121. _ ozdoba dachu, XXXIII. 98. _ pasa, p. gwiazdozbiór Kasiopei. Gwestuje _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ w dołku. II. 277. przepowiednią urodzaju, VIII. 340. przynosi szczęście, XIV. 300. rachować, I. 170. spadająca, II. 163; VI. 65; VIII. 58; XIII. 203, 227. w baśni, XI. 377. w wierzeniach, I. 168-171; II. 277, 327.3'62; 111.4,'51,172; XXXIX.343. w wycin., XXII. 115; XXIX. 184. wpływ na ziemię, XXII. 55. wróżenie z gwiazd, XIII. 203. z grzywą, kometa, I. 171. zakaz wskazywania ręką, X. 114. złodzieja, XXI. 230. Gwia.zda, gwiazdki, gwiazdeczki, WZGry na pisance, IV. 213 -motyw haftu, X. 302, 303. motyw wycinanek. XXII. 120. 121. las, XIV. 226. Gwóźdź, IX. 271; XXVII. 70. _ dachowy, VI. 291. _ drewniany, XXXVII. 288. _ gotować przeciw czarom, XXV.93. _ magiczne użycie gwoździa, XXII 43, 146; XXV. 93, XXXIV. 40. _ wbijanie w żłób, XXV. 92. z szubienicy, XXII. 43. __ z trumny, VIII. 276; XVI. 82; Gwoźdź, Gwiazdor, maszkara, XX. 162. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y dor o c z n e. Gwiazdownica, muchotrzew, stella- ria, w lecznict, XXX. 65. Gwiazdula, nazwa krów, II. 130; XXI. 58, 205. Gwitterstein, (j. niem.), p. belemnit, XXXVII. 297. Gwizdanie, nawoływanie na owce, XXXV. 136. Gwizdek, w kształcie psa, kury, ryby, II. 218; IV. 276, 281. _ z oczeretu w łowiectwie, XXXI. _ XXII 62; XXV. 92. złoty. ozdoba pierścienia _ żelazny, XXXVII. _. żelazny, wbijanie 33. pt. Ł o w i e c t w o. P. gwóźdź, XIV. 226. Gwoździki krzyżowe, przeciwko koł- Gwoździec, III. Muzyka ludowa Gzicht, (gw. żoł.), Gesicht, tunowi, XXX. 72. Gwoździki polne, oman niemiecki, w lecznictwie, XXX. 52. Gwoździownia, terminol. kowalska, Gzubnąńć się, wpaść, III. 78. IV. 211. '["I ,. ',.' ii:- \,1 il (j. holend.) . uprząz, 120. (j. hot.) inicjacja XXXVIII. 56. Habab, Habakuka, Habergeist, 'I, 214. pt. VI. 292. Haam, 'I: bó- XIV. 111. Gzyms, XXIX. 49. Gzygzaki wzory na pisank., .,,. XXII_48 288. w głowę stwa, XXXIII. 103. Gymnopaideje greckie, .i! ' lot, lewita,cja, XXXIX H . dziewcząt, XI.X 11 8 (j. niem.), demon zbożowy, przebieranie się za kozę, XX. 178. Habrycarze, strażnicy celni, III. 253. Habryka, tytoń, III. 253. Habuzie, rosochate gałązki, III. 43. Hac! nawoływanie świń. XX,XV.136; Haci, p. gacie, haczi. haczyki kowalskie VI. 291. nawoływanie drobiu, V. 207; pt. Wołani.e na zwie,rzęta. Haczi, (j. ukr,), p. haczi. spodnie płó- Hacki, Hacz! cienne lub sukienne, XVIl. 151; XXXIV. 146; XXXVII. 146, 215. _ pI'zecl'wko urokom, XVIII. 178. Haczuga, (gw. huc.), świerk. VII. 260 X 361 Haczyk, pogrzebacz, I. . Haćki, haftki, V. 63. ad - Rimmon, (j. fen) Adonis Had XXXIV. 129, 130. (j. ind.), duch zmarłej przy porodzie lub w ciąży, XXXIV, 37. Hadam, słup podpierający, tragarz, HadaI, XVIII. 10. Hades, XVII. 175; XXI. 197.• Hadukant, hadukat, (gw. hue.), adwo- kat. XIV. 163 Hafciarki, XXIV. 135; XXVIII. 24, 25,38; XXX. 234. Hafciarstwo, XXIV. 128-148; XXX 233. Hafciarze, XXVIII. 21; XXX. 234. \ �167 i6b Haft, Ainów, XXII. 94. - atlasowy, XXIV. 138. _ barwny, X. 302- 304, 305; XXIV. 142, 147. _ biały, Xl. 100; XXIV. 138, 140, 146; XXVIII. 24; XXXV. 27. 40. - chiński, XXII. 96. _ czesko-słowacki, XXIX. 200. _ dębski, p. opoczyński, XXIV. 141; 142, 146. _ geometryczn., XXI!..121; XXIV.I46 - gobelinowy, XXVIII. 24. - huculski, IX. 95. _ ;kaszubski, XXVIII. 26, 34, 35, 37. _ krakowski, XXIX 163; XXXV. 27. - kurpiows.ki, XXIV. 138; - krzyżykowy, XXIV. 133-135. _ ludowy, I. 220; III. 34, 35, 153, 220; V. 265, 266; IX. 207; X. 34, 35, 170-192, 229, 230, 299-307, 325; XI. 55, 408, 422; XII. 115, 117, 190, 191; XVI. 331; XXI. 43, 47, 48, 51, 53, 80, 233; XXII. 93, 95, 97, 113,128; XXIII. 155; XXIV. 12B, 129; XXVI. 103, 104; XXVII. 193; XXVIII. 18, 21, 29, 34, 104; XXIX. 163; XXX. 4, 134, 138, 157, 184; 185, 188, 208, 243, 267; XXXI. 5; XXXV. 36; XXXVII. 218, 223, 231, 245, 417, 418, 451. 486: XXXIX. 47, 447, 450, 451, 501. - łowicki, XXIV. 138. - mazowiecki, XXI. 131, 146. - motywy, X. 299-305. - na powierzch. wycin,anki, XXII.98 - opoczyń.ski, XXIV. 128-149. - paciorkowy, IX. 207. - płaski, XXVIII. 22, 23, 37. - psles'ki, XXX,V. 174. - polski, X. 183. - ruski, X. 325; XXIV. 146. - seklerski, XVI. 137. - srebrny, XXX. 237. _ w przysłowiu, VII. 43. _ (gw. flis,), piasek, XX. 57. _ socha, XXXIX. 446. Hakafoth, (j. hebr.), uroczyste - technika, XXIV. 137, 148. wdzydzki, XXVIII. 17, 36, 38; XXXI. 164. - wolny n,a skórze lub tkaninie XXII. 103. - wołyński, XXXV. 174. - wypukły, XXII. 89, 90, 102; XXIV. 139; XXVIII. 23, 24. - zasnuwany, XXII. 96. - zastosowanie, XXIV. 131. Hagada. bajka, IV. 290, 299. 438; V. 367-370; VII. 324; VIII. 202204; XiXJVII. 155; XXXV. 27, 40. Hagiografia, XXI. 111, 115. Hahar, włóczęga, XVIII. 218. Hahiłki, p. hajiwki, hahiwki, ki, hahiłki, hahulki, lahiwka, jahiłka, hahiwki, hajiłka, halahulka, okrą- kleszczy 120. Hamman, p. Hanumant, indyjski bóg w postaci małpy, VII. 3; Hamuta, zupa z ulęgałek, III 12.43. Hamut, (j. fin.),' chomąto, XXXIX. XXXIV. 174, 178, 188. HaLabardy, XIX. 56. Halapa, Jalapae, V. 164; pt. M e d y- c y n a l u d o w a. odzież, O, czes.), XXIX. 118. Halsztadzki okres, XXX. 228. Halszywaty, {gw. druc.),. iść, XXXVII. Halena, hahul- 210. Halucynacje, VI. Zl, 22, 119; XV. 258. Halahiwka. p. hahiłki. Halasić, O.' ukr.), opłakiwać, Hałasy, odpędzanie Halawyci, (j. ukr.), wzory na pisan- kach, IV. 212. gałąź, XIV. 253. Halga Halk;' ha- halunki, hauka, (j. ukr.), jajko barwione pisanki, IV. 197, 198, 204, 205, 218, 220-226, 228. Halocha, nazwa krowy, XXI. 205. Halunki, (j. ukr.), p. hauka; IV. 197; 198, 204, 218, 220, 226, 228. Halunyty, (gw. druc.), spać, XXXVII. halajówka, (gw. ukr.), IV. 223; VI. 121 162, 205,394; XII. 317; XVI. 3,26; XVII. 3; XVIII. 218; XXV. 116, 117; XXIX. 207; XXXIII. 3 7, 29, 80, 135. Hajnok. tam, VI. 43. Hajówa (gw. hue.), nazwa krowy od miesiąca urodzenia, XXXV. 135. Hajówki, XXV. 118. Hajta! napędzanie koni w prawo, XXXV. 137. Hajta, (gw. dziec.), płachta, III. 166. Hajtasz, (gw. flis.), zator ze spławów, XVII. 142. Hajtowaty koho, (gw. hue.), gonić za kim, VII. 260. Hak do zawieszania kotła. XXXI. 145. 210. (j. ukr.), kluski, XXIV. 7; XXVI. 52. Haluzki, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 212. XXXIX. Ham, O, rum.), chomąto, Haluszki, 120. Hamadriady, XXXIII. 13; Demony drzew. Haman, (j. żyd.), święto, III. 146. I <ot chomąta, XXXIX. 121. Hana, (gw. hue.), nazwa psów, XXXV. 136. Hanaki szabasowe, (j. żyd.), XXI. olS. Handel XIII. 66; XXXIX 45, 189. _ koń~i, XXXI. 112, 113. _zamjen.XXXVIII. 123; XXXIX.192 _ zbożoWY, XX. 6. Handlarz bursztynu, XXXIX. 362. _ jarmarczny, XXI. 138. _ XII. 185. demonów, XXXIV.13. chachul- hahiłki, UO. Hame, (j. ang.), zakończenie żanie, .XiXVIII. 49. Haka, motyka, kopaczka, XXJXiIII.65. Hala VII. 188; VIII. 37; Xl. 46 XIIl. 3~5; XXVIII. 83; XXXII. 79-81; ki (j. ukr.), 223; VI. 121, 162, 205, 395; XVII. 3; XXV .. 116, 117; XXXIII. 3, 7, 135. Haj, (j. ukr.), gaj, III. 43. Hajducy, Xx. 51. Hajduk, taniec, X. 194. Haje, V. 279. Hajiwki, Hame, (j. nadreń.), chomąto, XXXIX. wonności, XIX. 48. się, kłócić Handryczyć się, VI. 44; VII.277. (gw. hue.), chłopak zaganiania owiec, VIII. 43. do HanieLnik, Haniemusny, haniemuszny, VI. 44. XII. 67. Hanodyna, Anodyna, pyszn~, Spiritus aete- ris, V. 164. HansL und Grete, (j. niem.), obrzęd wiosenny, XXXIII. 11. Hantu, (j. mal.), duchy, VI. 232. Hanumant, (j. st. ind.), bóstwo, małpa, XXXIV. 41. Hanuśka, (gw. hue.), nazwa owiec, XXXV. 134. p. anyż, XXXIX. Hań, tam, VI. 44. Hanyz, 300 Hańba, II. 140. Hap, (j. ang.), przypadek, XVII. 220. Hapa, (gw. dziec.), stół, III. 166. Hapka, (gw. góral.), kotka, XVII. 80. Happ, O, st. isl.), szczęście, XVII. 220. �l69 16S (j. ukr.), jajko barwione, IV. 197, 198, 204, 205, 206, 218, 220-228. Harak, arak, VI. 57. Harakiri, (j. jap.), VI. 25; pt. P r awal u d owe. Harap, p. bat rzemienny w obrzędach weselnych, II. 238; XXI. 45; - w przysłowiu, VII. 43. - zabawka z sitowia, XXVIII. 61. Haras, Harasz, wełna, XXXIV. 165; XXXVII. 216. Harasiwka, (j. ukr.), sznurek wełniany, XXXVII. 215, 219, 224. Haraszt, (jwęg.), las dębowy, XIX.10. Harbusz, arbuz nasiona, XII. 296. - skamieniały, XIV. 404, 405. - w zagadce, VII. 72; XVIII. 673. Harbuzowa, wzory na pisano IV. 212. Hardyburka, ziemniak, X. 261. Harfa, XV. 40. Harkan, taniec, XII. 307; XIII. 208: Harnaś, III. 241,249,271,272; XXVIII: 71, 72; XXIX. 110; XXXI. 88. Harnicy, straż do zwalczania zbójników, XXXIV. 166-168, 170. Harmonia u ludów pozaeuropejskich, XVI. 174, 175. Harmonijka, XI. 67. Harny, XII. 67. Harach, (j. błr.), groch XXVI. 23. Harovitus, (dok.), p. Jarowit, XIV.31. Harpun, XXXVIII. 30. Harpule, drągi do zatrzymywania galarów, X. 454; XXXIX. 322. Harpulnik, flisak kierujący harpulami, X. 454; XXXIX. 322. Hartwalnik, flisak, X. 9. Hasać, (gw. złodz.), tańczyć, VII. 279. Hasła rodowe, p. godła, II. 301. Hatlas, p. atlas, XXXIV. 164. Hatrak, (gw. złodz.), ajent policyjny, VII. 279. Haptuszka, (j. niem.), taniec, XVI. 168. (j. ind.), bogini cholery, XXXIV.33. Hauka, (j. ukr.), jajko barwione, p pisanki, IV. 197. 198. 204. 205, 218. 220-226, 228. Hauptman, (gw. żoł.), III. 79. Hawdala (j. hebr), modlitwa. III. 51. Haw hawok, tu, VI. 44. . Hawiarz, górnik, XIV. 399. Hawicz, Symphytum officinalis, odwar pić, VI. 15,9. - okłady, XlVIII. 183. Hawirka, (gw. złodz.), dom, VII. 279. Hawirz, górnik, p. hawiarz, XXVIII 218. Hazucha, cuha, XXXVI. 234. Hazuka, sukmana, XXXIV. 269 270. Ham, (j. węg.), uprząż, p. Chomąto, XXXIX. 120. Ham, (j. chorw.), szle, XXXIX. 120; pt. Upr z ą Ż. Hatschah, Hatthi, O. ind.), bogini ospy i płodności, XXXIV. 28, 29. He, bóg Indusów, XXXIV. 30. Hebama, akuszerka, XVIII. 218. Hebd, Sambucus Ebulus, nasiona gotowane w lecznictwie, II. 63, 158. Hebo, O, fin ..), kobyła, XVII. 220. Hebrajskie opowieści., II. 30. Hefaistos, XIV. 29, 226, 227. Heitsi eibib, (j. hot.), bóg, XXXII. 117-121, 124-126, 128, 131. Hej! nawoływanie na bydło rogate, XXXV. 136. Hej! w lewo, nawoływanie wołów, XII. 301. Hejcedlo, (j. czes.), kolebka. XXX. 226, 227. Hejnole! tam, IV. 307. Helba, Helba trigonella, Foewn graecum, XIII. 277. HariU, .I Heterofonia, XVI. 176. Helios, bóg słońca, XIV. 227. Heteryzm, II. 104-106; III. 372; IV.356 Helios, halios, aloes w lecznictwie, Hetman zbójnicki, XXXI. 90. V. 164; XXXIII. 81. Hetomoje, (j. gil.), korona szamana, Hellenizm, xXII. 147. XVI. 121. Hemra, 'nazwa krów, XXXV. 134. Hetta! w prawo, p. heta, heszta, hejHepa, (j fin.), koń. p. hebo, XVII 220 ta! III. 45; XII. 301. Heppen, (j. norw.), szczęśliwy, XVII. Heven, (j. fin). koń, p. hebo, hepo. 220. XVII. 220. Hera, VII. 18; XIV. 29-66, 72-74. Hevonen, (j. fiń.), ogier, XVII. 220. Herakles, XV. 23, 157. Hi! odpędzanie psa, XXXV. 137. Heraldyka polska, XX. 157, 160. Hiacynt, Hiacinthus orient., XXVIII. Herb szewski, IX. 293. 242. Herb a Scolopendri, języczki jelenie, Hid, (gw. huc.), rok, VII. 261. X.334. Hiena, w bajkach, XVII. 275. Herbarz rodzin tatar., XXXI. 157. Hierologia, XXI. 83. Herbata, II. 185; III. 315, 319, 320, Higiena, XXX. 14. 324; V. 11; VI. 57; VIII. 122; XI. - i medycyna ludowa, XXVI. 98; 23; XII. 296; XXVIII. 242. XXXI. 145; XXXIV. 288; XXXVI. - z żyta, XIII. 22l. 282; XXXVIII. 529 Herby, II. 5; XIII. 348; XIV. 70, 228. - skóry, XXVI. 77. - totemiczne, XVIII. 53, 54. H i g i e n a p. bania, banja, bielenie Hereologia, nauka o podaniach. boSClan, bielizna, chwoszczanka, haterach, XX. 216, 221, 224. czesanie się, gady, grzebień, inHerezja, XXIV. 166, 167; XXVI. 4, 5. sekty, hrebiń, karaluchy, kąpiel, Hermes, XIV. 232; XXXlII. 146. kijanka, kultuwies, kosmetyka, Herody, p. szopka, VIII 431; X. 282, łaźnia, ług, magiel, maglowanie, 283, 287-292; XVI. 304, 374-382; miotełka brzozowa, muchomor, XIX. 33-35; XXV. 110; XXIX. mydło, mycie się, niecki, paso92; XXX. 245; XXXI. 62, 164; żyty (zwalczanie), pracz, pranik XXXVIII. 538. pranie, smoła, soraczkowyj tasak, Heród, I. 174; XI. 24-31, 46, 135-szczotka, włosy. I 143; X. 287-292; XIII. 27; yTV. Hikuleo, (j. tong.) bóg zmarłych 151-154; XXII. 130-137; XXIII. . VII. 20. 129; XXV. 69-72. Hilci, (j. ukr.), wzory, IV. 212. den', U niem.), bóg, XIV. 54 Hina, bogini polinezyjska, VII. 6. Herszt, n. 267, 271; 272; XI. 216; Hinduizm. XXXIV. 32, 45; XXVIII.7l. Hip. (gw. złodz.) szturchaniec.VII.279 Hesarus, l(j. hot.), ptak w pieśni, Hipnotyzm, XXVI. 70. wskazujący drogę do wody, Hipopotam, bóstwo wodne. XXXII. XXXVIII. 104. 123. Hesiri, (j. egip.), p. Ozyrys. Hipoteza,!. Peiskera, XXXIV. 58. Heta. heszta! popędzanie koni, XXVI. - J. Rostafińskiego, XXXIV. 57, 58. 52. i ! I II �l? l His! nawoływanie owiec, XXXV. 133. Historia, XX. 217; XXI. 13, 14, 62, 83, 84, 87, 88, 269; XXII. 26-28; XXXIX. 2, 4, 34. - chłopa, XX. 1. - czarów, XXI. 125. - etnografii, XXXIX. 7. - gospodarstwa pierw .. XXXIX. 31. - Izraelitów, I. 235. - języka, XXXIX. 37. - kultury, IV. 339; XXI.12, 85, 87, 88, 90, 114, 125; XXXIX. 31. - literatury, XXI. 266, 267. - narodów, Z. S. R. R. XXXIX. 30. - nowożytna, XXXIX. 30. - obyczajów, XVI. 140. - organizacji rodowej, XXXIX. 31. - osadnictwa, XXI. 89; XXXVII.226 - pierwotnej lI'eligii, IX. 420; XXXIX. 31, 177. - pierwotnego społeczeństwa, XXXIX. 30, 31, 59. - porównawcza prawa, XXXIX. 165, - prawa, XXI. 90. - religii, IX. 420; XXI. 239; XXII 158. - Słowian, III. 179; XXVI. 91; XXXIX.30. . starożytna, XXXIX. 30. - średniowieczna, XXXIX. 30. - wschodu, XXXIX. 30. Historie Rzymskie, p. Gesta Romanorum, XXXI. 12. Historyzm, XXXV. 20; XXXVI. 107, 110, 111, 352, 356, 357; XXXVIII. 5, 6, 18-20, 25, 26, 29. - krytyczny, XXXVIII. 9, 18, 25. - schemat., XXXVIII. 3, 5, 9, 18. Historyk, XXXIX. 35, 74, 143, 147, 151, 159, 162, 167, 169. Histowanec, zanokcica zielona, Asplenium viride Huds., XVIII. 191. - naparzanie, XVIII. 184. (j. niem.), Sinapis arvensis, olej z nasion wywołuje obłęd, III. 253. - zioła jadalne, III. 253. Hoenir, bóstwo skand., III. 187. Hof. (gw. żołn.), III. 80; XIV. 180. Hola, hala, III. 258. Hola, (gw. druc.)" babka do klepania kosy, XXXVII. 205. Holda, (j. germ.), bogini, XX. 175. Holic~, hala, III. 258. Holizm, XXXIX. 25. Holka, (j. błr.), iglica do wiązania sieci, XXXII. 33. Hołoble, XXX. 254; XXXIV. 184: XXXIX. 110, 114-119, 127, 130. Holosinia, (j. ukr.), zawodzenie po zmarłym, XXV. 118. Holośniaki, (j. ukr.), p. holośnie, spodnie, XXXVI. 274. Hołośnie, (j. ukr.), spodnie, III. 15, 272; XXXVI. 258, 270. H%uky, (gw. hue.), wiązki słomy do poszycia dachu, p. glowacze, XXXIV. 147. Holowa, (j. ukr.), część pługa, I. 143. Holowkowa, (j. ukr,), ornam. IV.2l3. Holowyc'a, (gw. hue.), źródło, XXXV. 104. Ho/uba, (gw. hue.) nazwa owiec, XXXV. 133. Holuba, (j. ukr.), siwa krowa, XII.301. Holubana, (j. ukr.), nazwa krowy, IX. 384, 385. Holubanoczka, holubka. (gw. hue). nazwa owiec, XXXV. 133. Holubci, (j. ukr.), gołąbki z kapusty, VIII. 370, 374. Holubinka, bedłka womitowa, II. 20. Holubyj, (gw. hue.), zielony, VII. 261. Horn, (j. tybet.), siodło juczne, XXXIX. 120. Homo, alpinus, IV. 73. - palenie w fajce, XVIII. 184. - zmywanie odwar. XVIII. 180, 184. Histrioni, XX. 178. Hisznyci zinocza, (j. ukr.), powojnica alpejska, Atragena alpinata, XVIII. 180, 191. Hiurczyca, (gw hue.), gorczyca, XIII. 334. Hladkij lyst, (gw. hue,), roś!. lecznicza, XIII. 223. Hladyszka, garnek, I. 166. Hławosik, Hlawosiki, Hodrych, Hlawosiek. (j. ukr.), ścięcie św. Jana, V. 218; VI. 266; VII. 270; XXIX. 107. Hlonica, kłonica, XIV. 149. Hluchyj anheł, anioł głuchy, dusza dziecka poronionego, XVIII. 194. Hneda, wnet, wkrótce, XVIII. 218. Hnetki, zaraz, XVIII. 218. Hnizdo, (gw. hue.), łożysko krowie, XVIII. 176. Hoba, (j. germ.), miara roli, XXV.22. Hobbo, (j. est.), koń, XVII. 220. (j. ang.), ·koń, XVII. 220. gęsi i gąsiąt, II. 130 Hodowaniec, (j. ukr.), demon domowy, XXXIII. 118. Hodowla bydła, IV. 96, 278; VII. 333; XIV. 186; XXXI. 3, 145; XXXV. 78, 85, 133; XXXVII 125. 201, 230, 231, 363; XXXVIII. 11, 36, 38, 313, 314; XXXIX. 108, 189. - koni, XXXVII. 120-125. - owiec, XVII.147; XXXVII.202, 382. - pszczół, XXXVIII. 365. - renów, XXXVIII. 347; XXXIX. 93, 419. - roślin, XXXI. 145. H o d o w l a, p. baran, bydło, drób, koń, krowa, koza, owce, pszczoły, ptactwo dom, reny, rośliny, ryby, świnie, trzod.a, zwierzęta dom. Hobby, Hocz! odpędzanie \ •• Hodryk, Hederich, aurignacensis, XXXVIII. 31. - europeus, IV. 73. - mediteraneus, IV. 73. _ phanobrachycephalus, XXIII. 179; XXIV. 44, 45. Homo, sapiens, XXXIX. 19, 425. _ Soloens'is, XXXVIII. 387. Homylka; (j. ukr.), p. hamełka, chomelka, hymla, IX. 200; XXIX. 83. Honornie, (gw. góral.), XXI. 78. Hoppa(e), (j, fryz.), koń. XVII. 220. Hopy (gw. złodz.), pieniądze, VII. 279. Hora, (j. serb.), zabawa ludowa, XXV. 139. Horbotka, obhortka, (gw. hue,), zapaska, XXXIV. 149. Horda, II. 98, 286; Ul. 372, 373. - żętyca, II. 140. Hordowiec, Malva silvestris, oczyszcza rany, XI. 399. Hornist, (gw. żol.), XIV. 179. Horodnyk, (j. ukr.), rydel drewniany III. 43. Horodysko, (j. ukr.), grodzisko, IIII. 8, 9, 46. Horoskopia, XXXI. 144. Horst, hurst, (j. st. germ.), chrust, XIX. 10. Horszczok, (j. ukr.), garnek, w zagadce, VII. 73. Hortensja ogrodowa w lecznictwie, XXVIII. 242. Horylka, (j. ukr.), gorzałka, I. 253; III. 14; VIII. 377. Hospodaricek, (j. czes.), demon domowy, V. 381; XIV. 231. 299. Hosteć, (j. ukr.), gościec, XVIII. 180, 185. Hostia w magii, II. 216; VI. 63; VII. 284; XXVI. 17; XXVII. 71. Hostyna, (gw. hue.), uczta po oczepinowa, XVII. 161. Hosza-na, (j. żyd.), różdżka, III. 54. 'i. J il; ii,,.r I I 1 �173 172 (gw. żol.), Halsstreifel, III. 80. Hou! nawoływanie koni, XXXV. 137. Hożnie, spodnie wełniane, IX. 256. Homilt, (j. serb. chor.), chomąto, XXXIX. 121. Hośtrajfk, Hrabci, hrabli, hrabczysti, hrabelci, (j. ukr.), wzory na pisankach IV. 212. Hl'abielki, (j. błr.), p. gl'eblalis, o:n3men t, XXXII. 37. Hrabyna, (gw. hue.), grab, XIII. 334. Hradoburnyki, (gw. hue.), odwracacze gradu, XVIII. 179. Hramota, (dok.), XXXIII. 127, 128. Hranycia, (gw. hue.), płucnica islandzka, p. Cetraria islandica VI. 158. ' odwar pić, XVIII. 184. Hraszaunik, (j. ukr.), gruszyczka okrągłolistna, Pirola secunda L stanownik lek., XXx. 209 ., hrabelki, hrabelkowa, hrebinczyk, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 212, 213. Hrebinka, (gw. hue.), p. grzebień do zbierania jagód, XXXJII. 136. Hrebiń, (gw. huc.),p. grzebień, XIII. 206. . Hrebenci, - w zagadce, VII. 70. Hreczka, p. gryka, tatarka, zeta, Fagopyrum tataricum, II. 158; XI. 362; XXIV. 16; XXVIII 242. - kadzenie, XlI. 61. - w bajce, XXVIII. 188, 195. - w przysłowiu, XIV. 238. Hreczuszki, (j. ukr.), danie wigilijne, VIII. 370. Hrid, Hrjada, hrida,. (j. chor.), skała. XXV.95 hrjady, (j. ukr.), zagon, zrąb', XIX. 29. (j. rum.). XIX. 10. Hrjest, chrtlst, zarośla, koreni, (j. czes.), chronią przed piorunem, XVII. 23. Hruda, (gw. b:uc.), gruda, obrzęk nóg u konia, XVIII. 189. Hruden, (j. czes.), Hrudel'l., (j. uh.), grudzień, XIX. 28. Hrungnir, olbrzym kamienny. XXXII. 86, 96, 102, 103, 110 113, 114, 125, 130. Hruszie solodkie (gw. hue.), słodka grusza. Pyrus comm., XVIII. 191. Hruszka, ziemniak, X. 261. Hry na krale a kralownu, (j. czes.), XXXIII. 11. Hryb, (j. ukr.), grzyb, w lecznictwie, XIII. 341. Hrybki, (j. ukr.), jadło obrzędQwe, II. 212. Hryda, (j. młr.), skała, wzniesienie, część strychu, XXV. 95, 96. Hrydil, (j. ukr.), grządziel, l. 143. Hrydy, (j. ukr.), zrąb, XIX. 29. Hrzad, (j. czes.), bierwiono, XIX. 29.. Hrzebiet, grzbiet krowi, XVII. 162. Huahine, (j. polin.), bóstwo, VII. 6. Huaka, (j. ind.), fetysz, bóstwo piorunu, VII. 9. Huang-shu-lang, (j. chiń.), łaska, łasica, VIII. 8. Huba, gęba, IX. 73. Hubka, huba, I. 169, 177; II il9; V. 207 - dębowa. XXX. 26. . - drzewna, odwar pić, XIII. 220. -- niecenie ognia, VII. 264; XXXV. 126. - okadzanie drzew owocowych w W. Sobotę, XVI. 84. - okurzanie bydła, XII. 299. - okurzanie przeciwko czarownicom, XEI. 28. - z gruszy, \v lecznictwie odwar:' XVII. 184, 191. -- z hruszky, XIII. 223. Hromove (j. ukr.), boginki, VI. 44. Huby, grzyby, IX. 73. Huczma., czapka, XXVłII. 177, 178. Huehueteotl, (j. azt.), bóg ognia, VII.13 Huekuwu, (j. arauk.), bóg podziemi, VII. 25. Huiciloposztli, (j. azt.), bóg wojny w Meksyku, VII. 6. Hukać się, pokrywanie świń. VI.44 Hukanie pasterskie, XXI. 36. Hulka Dewi, (j. ind.) bogini wymiotów, XXXIV. 33. Hum, bóg Indusów, XXXIV. 30. Humno, (j. bir.), stodoła, XXVIII. HublJrze, 140. Humor ludowy, XXVI. 145. Hunaphu, (j. Quiche), brat-bliźniak, księżyc, XXXII. 154. Huncwot, ozdoba butów, X. 33. Hunys, Janek, Jasiek, XVIII. 218. Hunka, gunia, XXVII. 218, 223-225, 230, 232. Hupka, huba, do zapalania ognia, XI. 377. - dymna, p. grzyby. _ odwar w lecznictwie, VI. 159. Hupperisch, (j. niem.), taniec, XVI. 168. (gw. hue.), boginki, demony, VI. 44; VII. 255. Hurkaty, (gw. hue.), doi:ć kozy. Dwce Hurboszcze, XXXV. 120. topka soli, VII. 261. Husak, (j. ukr.), gąsior, I. 209, 244; Hurman, XIII .. 110, 111. urządzać wieczorynkę, XIII. 110, 111, 208. . Husarze w szopce, XIX. 37, 56. Husi, (j. ukr.), gęsi, I. 244. Husia, (gw. dziec.), kołysanka, III. 166 Husiacza labka (j. ukr.). wzory na pisankach, IV. 212. Husaka zapikaty, (j. ukr.), piegi, XVIII. 180. linia łamana, ornament XXXVII. 716, 224. Huska, (j. ukr.), gąska, I. 204, 244 Hustaja sietka (j. błr.), gęsta sieć, XXXII.30. Husy, (j. ukr.), gęsi, XIV. 84. Husyci, VI. 282; XIX. 140. Huślanka, (gw. hue.), mleko, II. 207, 208; XXXV. 94, 119, 147. Huślar (j. ukr.), p. gęślarz, XXIV. 25. Huśtanie w wierz., XXXIV. 280. Huśtawka, III, 26. Hutnictwo, XXXVII. 332. Hutorki, (j. błr.). XXI. 136-144, 151. Hutornik, XXI. 139-144. Huty miedzi pod Krakowem, XXXIX. 435. Huzar, grubszy koniec kloca, VII. 261. Huzary p. grzyby, I. 199. Huzarzy węgierscy, strój, wplyw na strój gó.~alski, XXIX. 117. Huzia_huzia! szczucie, III. 46. , Huźwa, (gw. huc.), zawiasy z świerkowego drzewa, XXXV. 101, 102. Hwozdyk, (j. ukr.), wzory na pisan- Husieczki, Husi tanec, kach, IV. 212. oprawca, VIII. 302. Hyćó! nawoływanie prosiąt, Hycel, XXXV. 137. Hydromancja, XXXI. 144; pt. W róż b i a I' s t w o. Hygea, (j. gr.), bogini, XVI. 17. Hyj! nawoływanie na bydło rogate, XXXV. 136. odpędzanie świń, XXXV. 137 Hymla, O, ukr.), hamelka, XXXVII. Hylo! 229. Hymny buddyjskie, XXXIV. 28. _ na cześć śmierci, III. 215 _ o braciach Arvales, III. 215. _ pienvszej Księgi Rigwedy. III. 6. J ( II:L I I l " ;~ �175 174 Hyperbrachycephalia, XXI. 242, 243. Hypertrofia, XXXVIII. 20-22. dumny, XXI. 78. Hyśkać, bóść, XVI. 85. leki, uczesanie, V. 63; XL 61. idę, XVIII. 218. Ideologia, XXXVI. 115-119, 121-125. - grup społecznych, XXXVI. 132. - kultury, XXXVI. 128. - osobnika, XXXVI. 130, 132. - wytworu, XXXVII. 50, 53. - zespołu, XXXVI. 124; XXXVII. 61. Ideologiczne modyfik.. XXXVI. 122 - odmiany, XXXVI. 122, 123. - typy, XXXVI. 122-123, 128, 131. Ideoplastyka, XXXVI. 174. Idha- WoHur, (j. skand.), raj, III. 284. Idioci, III. 314. IgLarz, szczupak, XIV. 65. Iglica do robienia sieci, XXIX. 126; XXXI. 3, 39; XXXII. 27, 33. - ozdoba dachu, XXXIII. 98. - ściółka z drzew szpilkowych, XIV. 111. Igliczka, XXXII. 36. Igła bez nitki, XVIII. 198. - dar rodziców chrzestnych, I. 183. - którą szyto dla nieboszczyka, X. 357; XV. 104. - nieszczęsna, XXIII. 76; - obdarowanie igłą, II. 334. - pożyczanie igły, III. 53; VI. 353; XXIII. 76. - ukłucie, HI. 52; pt. W i e l' z e n i a. - w bajce, II. 275; - w magii, X. 108. - w przysłowiu, XII. 66. - w wierzeniach, II. 340. - w wywoływaniu kłótni małżeńskich, IX. 206; X. 108. - w zagadce, II. 40. 42; XIII. 206; XVII. 84, B8; XVIII. 173. - w zamawianiu, VI. 262. - zatykanie w dojnicę, XVIII. 179. - wykopaliskowa, XVI. 323. Igo, (j. ros.), jarzmo, XXXIX. 123. Igra w posty, (j. ros.), gra w posterunki, XI. 282. Igrzyska, II 88, 100, 101; XIV. 20; XVIII. 225. - kościelne, XX. 165, 168. Ihine, (gw. huc.), nawoływanie koni, XXXV. 137. Ihla, (gw. huc.) p. igła, XIII. 206: XVIII. 173. Ihnatie, (gw. huc.), święto związane z hodowlą wieprzy, XIII. 21. Ihrowiszcze, (j. ukr.), miejsce zabawy boginek, XIV. 83. Ihryszcza, (j, ukr.), zabawy, XXI.138. Ijes ikes, (j. fiń.), jarzmo, XXXIX.121 Ike, (j. est.), p. jarzmo, XXXIX. 121. Ikonografia etnograficzna, XXXVII. 277-308; XXXVIII. 229-276; XXXIX. 291-354. Ikonostas, (j. ros.), ołtarz, XIII. 239. Ikony cerkiewne, XXI. 48; XXV. 58. Iliada, XV. 213; XXIII. 1. Ilia Muromec, bohater bylin wielkoruskich, XII. 341; XXXII. 84, 87. Hu, (j. ki>:g). dar weselny, V. 14. H(y), XXXIX. 205. - bursztynodajny, XXXIX. 361. Imbir, w przysłowiu, VII. 211. Iment, do imentu, do szczętu, IX. 287. Imiennictwo geogr., XXXIV. 63. - madziarskie, II. 84. - niemieckie, II. 84. - słowiańskie, XXXIV. 63. - wodne, XXXIV. 60. Idem, p. jędza, III. 256. pt. D emany. Inh! nawoływanie koni,XIV. Hl. Inicjacje młodzieży, p. doro, elekcja, 163; VII. 99. wilk, ,-,-ybijanie zębów, XVIII. 20, _ chrześcijań., VIII. 433; XXV. 137. 39; XXI. 269, 270; XXXVII. 92, _ czeskie, X. 133, 134. 93; XXXVIII 55, 56. _ dwa przy chrzcie, XVI. 87. _ mężczyzn, p. wyzwoliny, XVII. 42. _ dzieci nieślubnych, XXXV. 56. Inkh.lZ, II. 252; IV. 331; VI. 63, VIII. _ dziedziczenie imion, XXXV. 56. 354; X. lH; XI. 382; XII. 221; _ moc czarodziejska, I. 143, 183, 189; XIII. 113, 208; XIV. 299; XVII. XXXIII. 139. 30; XXIII. 78, 99-101; XXXIII. _ nadawanie, I. 183; XVII. 8. 78; XXXVII. 282. _ niepopularne, XXXV. 56. Inkrustacje huculskie, XXIII. 156. _ nieszczęśliwe, I. 57. Inkuby, VI. 323, 325; pt. D e m a n y. _ patronów parafii, XXXV. 56. Inkwizycja, XXIV. 167; XXVII. 101; _ pogrobowców, XXXV. 56. XXX. 202; XXXI. 83. _ rodziców, I. 144. Inochoda, (j. ros.), koń, w przysłowiu, _ rymowane, XIII. 243-245. VII. 205. _ sfingowane, XX. 231. Inowiercy, V. lH; XXVII. 58. _ słowiańskie, VIII. 433; X. 148, 149. Inscenizacje, na motywach ludo_ staropolskie, XXV. 137. wych, XXXVIII. 574. _ szczęśliwe, I. 57. Insekty, zwalczanie, XXX. 25-31; _ w podaniach, XX. 231. XXXV. 63, 99; pt. H ig i e na. _ własne, XXV. 136; XXVI. 149. Instruktarze gospodarcze, XXXIX. Imperator, - Jupiter, XIV. 37, 53. 169, 294. Imperializm, XXXIX. 53, 54, 416, 425. Instrumenty muzyczne, VII. 70; X. Inapertwa (j. austr) półzwierzę pół157; XIII. 240; XIV. 402; XXI. 42, człowiek, XV. 12. 45, 47, 51, 53-55, 80; XXIII. 156; Inau, (j. gil.), wióry, XVI. 120, 129. XXV. 102; XXVI. 104, 124; Incantatio O. łac.), czary, XXVI. 7. XXVIII. 60; XXIX. 130, 132, 195; XXX. 248; XXXI. 5, 168; XXXIV. Incantatrix, (j. łac.), czarownica, XIX. 294; XXXVII. 82, 375, 390, 469; 142. Indeks, p. skorowidz, XXVIII. 1-16. XXXVIII. 441. - strunowe i dęte, III. 222. Indologia, XXI. 89. I n s t l' U m e n t y m u z y c z n e p. Indra, (j.sanskr.), bóg grzmotów, bandura (pandora), basy, bęben, VII. 6, 10; XIXXII. 101, 128, 13·1; churinga, czuringa, drymba. cymXXXIV. 4, 14, 22. bały, dudka, dudy, dzwonki, faIndustrializacja miast, XXXIX. 108. got, flet, flojer, frela, fujarka, Indyk, chów, IX. 94. gajdy, (kobza), gałąź, gęśle, gita- guLe, XVII. 162. ra. GrobfiedeL, grzechotka guśLa, _ korale w magii, XXIII. 36. (gęśli), harfa, harmonijka, kaśka., _ naśladownictwo, VIII. 3·93. Immigracja, I. 242; II. 370 Imioe, jemioła, XXX. 72 Imiona, chrzestne, I. 26, 57. 183; III Hymy, .~ Indzi-baba, �l'n 176 Istota, dzięki której człowiek żyje, XXXIV. ID. pt. W i e r z e n i a. Istoty mityczne, r. 25; VI. 412; VIII. 354, 435; XV. 259; .xVIII. 234; ,XXIX. 108; XXX. 212. Istyk, Iestyk, narzędzie do oczyszczania .pluga z ziemi, I. 143. Ist'bbok (j. st. słow.), p. izba, łazienka, XVII. 179. chotki, Sekundfiedel, skrzypce, Iswanbratte (j. prus.), p. Swaybratto. sopilka, sopiuk, swerilka, szałaja, Iść do nawi, umierać, XXIV. 90. tam-tam, tambor, tambur, taraIść do protokolu, do ślubu, XVII. 152. pity, teorba;n, tepsija, trąba. Iść do zgody zwyczaj weselny, trembite, trembita, tl·ombita. XVIII. 141. waltornia. Iść na mirę, (gw. hue.), VIII. 'i1. pt. Instytucja kapłańska, XVIII. 35. p a s t e r s t w o. _ małżeństwa, XXVI. 85. Iść na pacierze, zwyczaj weselny, - tajna, XXXVII. 359. . XIV. 254; XV. 73; Inte, (j. lit.), siostra matki, III. 197. Inteligencja afrykańska, XXXIX 198. Iść po kartkę, spowiedź przed ślubem, XV. 73. Intermedia, w dramatach religijnych, Iść stawać z wachlą (trzym.ać). czynXIX. 47-53. ność ·bractwa św. Mikołaja, Internacjonalizm, XXXJX. 46, 49. XXXIII. 129. Interrogatoria (j. łac.), XXI. 128, 129. Iść w hultaje, iść na rozbój, XX. 47. Intichiuma, (j. austr.), ceremonie toItba (dok.), p. izba, XVII. 180. temiczne, XVII. 51. Itea, (j. gr.), wierzba, XIV. 35-. Intonacja, XXXVUI. 66, 71, 72; Itiań (j. jak.), kałyman. XXXVII.122 - partykułów i sufiks., XXXVIII.85: !tos (j. gr.), kółko, krąg tarczy, _ wyrazów jednozgłoskowych i dwuXIV. 35. zgłoskowych, XXXVIII. 85. !tro, jutro, III. 139. Inwazja mongolska, XXXIV. 172. Ivy Gile, ~.(j.ang.), dziewczyna bluszInwentaryzacja, sprzętu rybackiego, czowa. spalanie. XUI. 10; pt XXXIX. 436. Zwyczaje i obrzędy do- zabytków prehistor., XXI. 65. r o c z n e. Inwentarze wiejskie, XXXIX. 169. Iudicia, O. łac.), przepowiednia z Ioo-ai, (j. hebr.l. bóstwo XXI. 239. gwiazd, XXXIX. 343. IrkIas, (j. lit.), wiosło, XXX\II. 32. IuUest (j. niem.), zwyczaj, III. 172,173 Iskry w wierzeniach, III. 50; XIII. luridicke folctol'e, XXXIX. 133, 166 157; XIV. 369; luridiska folkloru, XXXIX. 133 Iskrzyk, kies-kiz-kiza, minerał, IIU67 Ius primae nocUs, II. 108: V. 78. 185: Islam, XXXI. 155, 156. ?t. p I' a wo l u d o w e. Istar, księżycowe bóstwo babilońskie. Ius talionis, V. 113; XV. 220: XXXII. 153. katarynka, K!arjiede!, klarnet, klawikord, klekotki, klapaczki, (klekotki), kobza, kołatki, kosz, koza, kocioł zbqski, lajer, ligawka, lira, łuk, mandolina, marmulia (harmonia), multanki, októwka, optówka, organy, pandora, piscolka, piszczałka, plaszprment, róg, ryh (róg), rze- wierzba, palma wielk., VI. 76. Iwan Chrestytel, (j. ukr.), św Jar. Chrzciciel. Iwan douhij (j. ukr.), czas sadzenia ogórków, XII. 298. Iwanewa holowka (gw. hue.), srebrne pieniądze, VUI. 171. Iwankie (gw. hue.), zioła święcone na św. Ilię, Jana, XVIII. 211. Iwanka-Miedwiedko, postać mityczna, XXXII. 85. Iwanowe zile (j. ukr.), dziurawiec, Iwa, (basy), l J .~ '~w. Izba alpejska, XXV. 124. _ biała, XVIII. 69; XXIX. 95; XXXIII. 92. _ h:'ałoruska, XXV. 124. _ czarna, IX. 238; X. 311; XIV. 359; XVIII. 69; XX 90; XXIX. 10, 95. _ dymna, XII. 227; XXV. 124. _ kąpielna, P. łaźnia, bania, XVI. 114. ___krakowska, XXI. 50. _ łemkowska, XXXIIII. 105. __ małoruska, XXV. 124. _.. mieszl{,alna, XII. 294. XIII. 223. _ podhal.ańs1{.a, XXI. 50. Iwanowe zile, (gw. hue), Calendula _ przyziemna, XX. 316, 317. officinaIis, kąpiel noworod. VI. 160. - sądecka, XXII. 113. Izba, p. istóbok, itba, izdba; jizbu; _ słowiańska, XX. 315. I. 161; n. 76, 130, III. lI, 316, 318; _. żydowska, XXX. 235. IV. 278, 280, 287; V. 68, 152; IX Izdba, p. izba, XVII. 179. 270, 276; XI. 74. 108, 336, 38,1,397, Izofony dialektyczne Mazowsza, XXXIV.60. 407, 411; XII. 143, 146, 310; XVI. Izolacja szczepów, XXI. 10. 365; XVII 179, 180; XXIV. 87; ~XVIII. 38; XXIX. lO, 12 40, 15'6, Izyda, Izys, Izis, (j. egip)' bog'ini ziemi, XV. 220; XVI. 29. 183; XXXIII. 83,91; XXXVII. Iżak, p. jeze, snopek do pokrywania 192, 200, 226, 3{j, 420, 424; pt. strzechy, XIV. 111. B u d y n k i m i e s z k a l n e. J r~o, (j. ukr.), wzory na pisankah, IV. 212 Jabłczanka, V. 172. J.ablecznik, Agrimonia eupatoria, XXXI. 95. Jabłko granatu, XXVIII. 36. _ Hesperyd, XIII. 164. - jego kradzież, I. 166. _ miłości, Pomo amoris, p. mandragora, XXXIX. 305. _ ofiarowanie gościowi, XXI. 197. _ papierówka, XVI 60. _ pieczone w lecznictwie, III. 54. _ pożywienie, III. 320. Jablinka i t et 12 Lud - Tom XL składane przed obrazemChrystusa, XIX. 105. _ symbol małżeństwa, XIV. 73. _ sym.bol płodności, XVIII. 94; -c- XXVII. 134. _ święcone w lecznictwie, XVI. 85. _ święc. we wróżbach, XXX. 60.. _ tarte, pożywienie, XVI. 134. _ w bajce i baśni, V. 181; VIII. 196, 278; IX. 173; XI. 378; XIV. 293; XVI. 151; XX. 253. - w kolędzie, XI. 155. _ w magii miłos., VIII. 365; XI. 381 _ w pieśni weselnej, IX. 239. , , ; �179 178 - w pieśni, II. 357; V. 74; VI. 154; XI. 413; XIV. 271. - w przysłowiu, VII 205; XIII. 157. - w rózdze weselnej, XUI. 319. - w uczcie weselnej, XIX. 62. - w zagadce, XVIII. 173. - w zwycz. dorocznych, Ul. 173, 174. - w zwycz. świątecznych żydowskich, XXVIII. 49. - w zwycz. weselnych, V. 283; VIII. 238, 248; XXI. 197. - we wróżbach małżeńskich, X. 156. - zerwane w raju, XIX. 62. Jabłiń, (j. ukr.), jabłoń, XXXIII. 131. Jabłoka, (j. ukr.), yv-wry na pisankach, IV. 212. Jabłonczvna, kora jabłoni jatko barwnik do jaj, IV. 214. Jabłonka, jabłoń, XXXI. 95. Jabłonka, stanounik, gruszyczka okrągłolistna, XXX. 209; pt. R oś l i n y w 1e c z n i c t w i e. Jabbń Pyrus matus, XXVIII. 243. - drzewo użytkowe, XXVI,I. 139. - hodowla, XiII. 297. - kora jako barwnik do jaj, IV. 207, 214, 231; VIII. 377; XVII. 33. - kora w leczn. XXX. 60, 61, 69. - liście jako barwnik, IV. 214. - w baśni, V. 172, 181; VIII. 192; XI. 376, 378; XXX. 81. - w pieśni, II. 265, 348, 351, 357; XXXII. 17; XXXIII. 131. - w wierzeniach, VIII. 359. Jabłownik, rumianek, Matricaria ChamomiHa, L., II. 137. Jabłuszka, wzory na pisankach, XVII. 34. Jabłuszko, niedojrzałe, XXVIII. 67. - w szopce, XXV. 68; XXXiI. 57 Jack-in-the-green, (j. ang.), XXXIII. 11; pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d oroc zn e. Jaczmenyk, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. achtel, beczka, miara. XXVIII. 183, 196, 206. Jaczmiń, (j. ukr.), jęczmień, w lecznictwie, XVIII. 180, 191. Jaćm{ń, (j. ukr.), jęczmień, XIV. 276. Jad, XXXVII, 297; z trypra, XI. 398. - zwierzęcy, XXXVII, 391. Jadamasek, adamaszek, XXVIII. 30. Jadło stawiane na oknie dla dusz, XXIV. 4. _ na grobach, XX. 87; pt. Z w yczaje i obrzędy związane z k u l t e m p l' Z o d k ó w. - dla prosiąt, XVIII. 183 Jadówki, wrzodzianki, XXXIII. 80. Jadro, część sieci VIII. 314; XIV. 114. Jadrzyć, śc'~ągać si.eć, XIV. 111 Jadrzynie, ściąganie sieci, XIV. 111. Jadu (j. ind.), bohater mit. XXXII.l42 Jadwient, adwent, V. 63; VI. 44. Jadwiga, kawał drzewa, VIII. 205. Jadwiszka, poduszka na szpil. Vlf.205. Jaga baba, czarownica, XIV. 308; XVII. 226, 24.1. Jagły, jagielki, p. proso, II. 276; III. 14, 147; VIII. 123; IX. 364; XIV. 397; XX. 56; XXVIII. 152,158. -' w medycynie ludowej, lU. 57. - w oracji weselnej, XI. 80. Jagnię, dar rodziców chrz., II. 202. - hodowla, XIV. 34; XXXV. 1213. - jako ofiara, XXXIX. 310. - w bajce, V. 181; VIII. 3'00. - w obrzędach wes., XVIII. 225. - w szopce, XI. 149. Jagnusek, medalik u różańca, V. 63. Jago baba, p. Jaga-baba. baba Jag 1. Jagody, II. 56; III. 195; IV. 15, 30; XII. 302; XX. 22 318; XXVII{ 24:~. - czarne suszone w lecz. XII. 264 - jako barwnik do jaj, IV. 215. Jachtel, __ - jako środek przeciw bezpłodności, przechowywanie, XVII. 131. XVII. 30. w wierzeniach, XXXVIII. 271. - jednobarwne, IV. 205, 223. Jahidka, jahidkowyj lyst (j. ukr.), - kacze, w baśni, XXVIII. 195. czworolist pospolity, XVIII. 180, - kładzenie na miedzy, XXV. 57. 181, 184, 191. - składane na mogile, XVII. 26,30. Jahilki, (j. ukr.), p. haiwki, IV. 223; __ kogucie, p. bazyliszek, inkluz, XXV.116. Jahody czorni, (j. ukr.), p. jagody XVII. 25; XX. 294, 295. czarne, Vaccinium myrtyltis. - kradzież, III. 53. XVIII. 192. - malowane w obrzędach pogrzeboJahr, O, niem.), XIV. 33. 209. wych, XXIV. 3, 4, 21. Jehweh, (j. hebr.), bóstwo księżyco_. malowanie P. pisanie. IV 192; we, XXXII. 167. XI. 189. _ w postaci byka, XXXII. 167. - małe, p. znosek, zniosek, XX. 295. _ w postaci kozła, XXXII. 167. - noszenie pod pachą, p. inktuz, Jajaśnica, p. jajecznica. XXIII. 100. Jajca, jaja, XXXIX. 332. - obwodzenie cho.rego, XVII. 25. Jajce, (gw. huc.), jajko, w zagad~e, ~ od czarnej kury, II. 2~; V. 381; VII. 73; XUI. 205; XVIII. 172. XII. 220; XVIII. 30; Jajecznica, I. 47; IV. 302, VI. 57; - odlewanie jaj, III. 57. XI. 189, 190; XII. 80; XXX. 214. _ w leczn. XI. 382, 384; XIII. 341. _ jako jadło obrzędowe, XXIV. 7. _ pieczone w medycynie, X. 166. _ w zwyczajach hodowlanych. _ pierwsze, VIII. 365; XIII. 155; XXV. 55. XIV. 370. - w zagadce, IX. 407. _ podkładane pod kurę, III. 23; IV. Jajko, II. 129; XII. 14; XIII. 29; 420; XVI. 82. XVII. 24-34; XX;. 258; XXIX. 90; pokarm dla indycząt, XXX. 38. XXXVIII. 365. - przechowywanie, IV. 227; XX. 22. _ barwione, IX. 168, 189; XVLI. 33. _ białko w lecznictwie, XXlll. 136. - surowe w lecz. XVIII. 187. - symbol GCzysz.:zenia X'VU. 30. _ białko w magii, XXV. 14. - symbol życia, XXIX. 122. _ bez żółtka, XXXIII. 78. - środek oczyszczający, XVII. 25.' _ początkiem świata, XVII. 27. - święcone w obrzędach pogrzeco_ danina, XX. 11, 22, 44, 73, 74; wych, XXIV. 3, 4, 17, 21, 25. XXXVIII. 324. -- święcone, I. 87; VIII. 377; XII . _ dawanie zmarłemu, XVII. 26. 261. _ doroczne, I. 85, 129; II. 87, 325; _ święcone, krowom, I. 87; IV. 226. III. 27, 160, IV. 226; VI. 77. _ święcone w lecznictwie, III. 54. 78; VII. 177; IX. 189, 285; XII. _ święcone w magii, VII. 225. 313, 314, 317; XVII. 27-34. _ skorupka wyrzucona do ogródka, _ jako ofiara, XVI. 4; XVII. 26. XVII. 32; do wody, IV. 219, 326; - jako ozdoba, IV, 227. _ - .}j. ,~ ",1- i .~ 'ZV I ł l . 12· ~_____.; �180 181 V. 220; XIII. Jakóbówka, "ohidne 31; XVII. 32 na IV. 219; na grzędy, na pole, na rozsadę, za chałupę. XVII 32; zawie5z. u sufitu, XVII. 30, zakopywana w krecim kopcu, IX. 67; tarzane pc kurhani,e, XVII. 26, 29. - w bajce, II 73,363; V.131, 173,214. - w kulcie zmarłych, XVII. 26. - w lecznict., XI. 382, 384; XIII. 341. - w magii, VIIT. 366; XIII. 26. - w 'przemów~~niach zapustnych, XI. 76, 77; XII. 45, 48, 50. - w przysłowiu, VI, 30; VII. 25; XXIV.94. - w szop('·'~, IX. 63; XXXI. 58. - w wapnie gotowane, III. 57. - w zwyczajach gregoriańskich, H. ZOl, XIX. 52. -. w zwyczajach pogrzebowych, X VI. 326; XVII. 26, 30. ....:.w zwyczajach weselnych, I. 250; II. 266; XVIJ. 30. - w zwyczajach dorocz. XIII. 160. - w zwycz. zapust. I. 51, 82, 83, 85. "- w zwyczajach związanych z wy~ pędzaniem bydła na paszę, II. 222, 223; XXV. 57. - we wróżbach, XVII. 26. - wynoszenie na rozstajne drogi, XVII.25. - wypalone z gliny, XVII. 23; XX. .300. - zabawka, XXII. 117. - zakaz sprzedaży po zachodzie 'słońca, XXIII. 59 - zniesione na Wniebowst. X. 343. - zniesione na Zwiastow., VIII. 376. Jajo, p. jajko. Jajowniki, ornament, XXVII. 158. Jajuchno, jajko, XIV. 111. Jakóbek, starzec wielki, Senilis Jakobis, XXX. 65. Jaksa, (j. ind:), duchy sirz2gące s:;ar- miejsce", nazwa powodzi, XI. 342. bów, XXXIV. 17, 20, 27. Jakutyzacja Tunguzów, XXXIX. 421. Jaky, (j. błr.), jelec ryba XXXII. 24. JaLiwnik, (gw. hue.), owce jałowe, XVII. 143. Jałmużna, III. 315; XXVII. 134. -chrześcijańska, XXVII. 134. Jałocha, nazwa krów, XXI. 205 Jałoszka jałówka, XXI.207. Jałowec, (gw. hue.), jałowiec, XVIII. 192. Jałowica, nazwa krowy, XXI. 205. Jałowiec, Juniperus Communis L., II. 158; XI. 44; 'XVIII. 192; XXVII. 169; XXVIII 243. pt. R oś li n y w z b i e l' a c t w ie. - jagody, wywar, okłady, w lecz. XXXIII. 123. - okadzanie, XII. 310. pt. M a g i a. - popiół przy zasiewaniu kapusty, XVIII. 215. - pręt jałowcowy, XXXIII. 22. - w leeznict. XVIII. 181, 184, 192.. - w "maju", XI. 67. - w obrzędach dor. XXXI. 160. - w palmie wielk., VI. 76; XII. 310. - w pieśni, III. 69. - w walce ze szkodnik., XVIII. 216. - w zagadce, IX. 406; XVII. 90. - w zwycz. budowl. XXI. 219. . Jałowiec, sabina, Juniper (j. ind.), bóg podziemny, VII. 7, XXIV. 22; XXXIV. 16, 24. 27. Jama, dla bydła, XXIII. 47. - elipsowata, XXXIX. 284. - grobowa, XVII. 171, 174. - kolista, XXXIX. 284. - mieszkalna, XXI. 63, 66; XXXIX. 258, 260, 278. - odpadkowa, XXXIX. 258, 274. Jameło, (j. ukr.), p. jemioła. barwnik do jaj, IV. 214. Jang, (j. daj ak.), bóg, VII. 6. Janiczek, świetlik świętojański, XVIII. 219. Jankupong, bóg najwyższy, VII. 7. Janowiec ciernisty, Genisto, Germanico., XXX. 50. Jańcio (gw. złodz.), policjant, VII. 279 Ja?' (j. st. sław.), gni,<;;wny, swgi, XIV. 217. Jar, (j. sł.), bóstwo, XIV. 31, 52, 63. Jar, młody las, potok, XIV. 34. Jar-, (j. sław.), wiosna, XIV. 33, 216. Jar, (j. sto sł.), przykry, XIV. 34. Jar'b, (j. ros.), potok, XIV. 34. Jam( -y), (j. sław.), młody, świeży, XIV. 29, 33, 34, 64. Jamnie, (j. sław.), kopanie, XIV. Ill. Jaraszek, diablik, XIV. 33, 38, 63, 225, 229, 231, 318. Jarcak, pies pierworodny, XIV. 308. Jarczyk, trawy halne, VIII. 37. Jarec, zboże jare, XIV. 276. Jarganiaty, rozczochrany, XVI. 85. Jargotki, klekotki, I. 85. Jarica (j. słoweń.), mł. kura, XIV. 34. JanZa, XIV. 29, 63, 87; pt. B ó s t w/Q. Jarino" (j. st. sł.), wełna, XIV. 34. Jariti sę, (j. st. sł.), gniewać się, XIV. 34. Jarka, owca 2-letnia, VIII. 39; XVII. 143. Jarkona, świątynia, XIV. 42. 65. Jama, j I ! • ...;r I • Sabina, XXVIII. 243. Jałownik, jałówki i buhajki, XXI. 208 Jałówka, VIII. 181; XIII. 253; XIV. Ill. 379; XX. 95; XXXV. 128; 'XXXIX 208. - wróżby, XlIII. 33. Jałówka, bułka we~elna, XXV. 54. Jałówka, czapka, XXVIII. 170. Jałycia, (j. ukr.), jałowiec, II. 158. b (j. tat.), listy chanów tatarskich, XXXI. 156. Jarmark, p. kiermasz, II. 268; IV. 281; VI. 54; VIII. 181, 318; XI.334; XII. 27, 302, 303 XIII. 7; XIV. 254; XVI. 271; XXIII. 82, 95; XXIX. 149; XXXI. 131. - małżeński, XII. 222. - w przysłowiu, VII. 206. - świętomarciński, XVI. 4. - żY'viecki, świętojański, XXXI. 82. Jarmica. jarzmo, II. 132. Jarmo, (j. ukr.), jarzmo, I.l43; Xl:V.403 Jarmułka, nakrycie głowy, XI. 218; XXI. 138; XXX. 234. Jarnasax (j. skand.), olbrzym, XXXII. 86, 98. Jarnhaus, (j. niem.), czaszka żelazna, XXXII 86. Jaro, (j. st. sł.>, wiosna, n 140. Jarosto, (j. ros.), gniew, XIV. 34. Jaroszek, duch wodny, XVII. 71. Jarowit., (j. sław.), bóstwo grzmotu, XIV. 31, 33, 52, 56, 63, 67, 225,320; XVI. 157, 185; XXII. 4. Jaryło, (j. ukr.), bóstwo słowiańskie, XXXIII. 30. Ja?"yneć, (j. ukr,), diabeł, 'XIV. 318; XV. 136, 137. Jarz, (dok.), wiosna, XIV. 33. Jarząb, p. jarzębina, Sorbus aucuparia, XXVII. 139; XXVIII. 241; XXXI. 95. - majelnie chat, XXVI. 75. - jagody jako korale xxVIII. 67. Jarząbek, ptak, w med. śred. XIX. 150 Jarząbek, p. jarząb, XXXI. 95. Jarzączko (gw. złodz.), ogień, VII. 279 Jarządek, gorący popiół,XIV. 34. Jarzec, jęczmień, XIV. 399. Jarzemka, jarzmo do zaprzęgu, XXXI. 3; XXXIX. 121, 122. Jarłyki, �1M3 182 Jasełka włoskie. VI. 3'96. p. jarząb, Sorbus auc'UJaseń (j. ukr.), jesion pospolity, paTia, XXVII. 139; XXVIII. 241; XVIII. 192; XXXI. 95. - gałązki w magii, III. 21; XXVI. 75. Jasiek, Boruta, diabeł. XXXIX. 348. Jasień, p. jesion ,posp~lity, Fraximus - jagody w lecznictwie, XII. 61. excelsior L., V. 63; XXXV. 71, 72; - korale, XXVIII. 67. - drzewo św., XVII. 20; XXXV. 72; - w podaniu, VIII. 333. - drzewo użytkowe, XXXV. 71; - w wieńcu dożynkowym, III. 29. - gałązki w magii, XXXV. 7~; Jarzębka, wełna z młodych owiec, XIV. 111. - kora jako barwnik do jaj, IV. 215; XXXV 7Q.; Jarzmianka większa, Astrantia maior, XXVIII. 243. - kora w lecznictwie, XXXV. 72; Jarzmo, I. 134, 188; IV. 383; XII. 299; - odpędzanie wężów, XXxV. 72; - ogień z jesionu przeciwko zaraXiIV. 403; XVI. 146; XX. 50; zie, XXXV. 72; pt. Wierzenia. XXVI; 98; XXX. 215 216' XXXI' - w podaniu, etiololg., VIII. 332; 3; XXXVII. 364; X'~XI~. I11~ Jaskier Qstry, Ranunculus acris, -113, 121, 123. pt. Za p r z ę g. XXVIII. 243; - kulowe, XXXVII!. 321; Jaskier płomieńczyk uraźnik XXX. - narożne, XXX;IX. 12,1, 123; 209. " - pod stołem wigilii., XVIII .. 200. JasJl:otki, łaskotki, IV. 307. -- podgardlicowe, XXXVII. 203; XXXVIII. 321; Jaskowronek (j. słowiń.), skowronek, V.325; - portugalskie, XXIII. 162. Jaskółcze mleko, OrnitogaHum un- w obrzędach dorocznych, V. 208; beHatum, w lecz., XXXI. 95; - w ohrz. wesel. I. 13'3; X'VII. 155; Jaskółcze oczko, Jaskółczy ślep, Vio- w ~zaniu demona cholery, la tricolor, X'XXI. 95. XXXIV. 43; - we f-raszce, V. 264. Jaskółcze ziele, glistownik pospolity, Chelidonium maius L., w lecz. - złote, w legendzie, IV. 415; • XXVIII. 242; Jarzyca, żyto jare, XXXIX. 294; - barwnik do jaj, VIII. 377. JarZyna, jare zboże; II. 129; Jaskółka, bodz'lszek czerwony, Gera- mąka z jarego żyta, II. 12·9. nium sanguineum, XXX. 210; pt. Jarzyny, pożywienie, I. 87; XIV. 34: Rośliny w wierzeniach XVI. 133; XX. 49; .XXVILI. 243. iwmagii. - strąkowe, III. 323. Jaskółka, członek wspólnoty domoJasełka, rp. szopka, IV. 282; V1II. 344, wej, XXII. 23. 362; IX. 189; X, 472; XI. 21, 23, - drewniana w obrzędach wiosen429; XIV. 345; XIX. 31, 38, 49, nych, XVI. 153; XVII. 108; 105; X,X'. 71; XIX,V. 62, 76, 109; gniazdo, VIII. 62; IX. 66; XI. 383; XX'XVII. 465: pt. W i d :l W i s k a - gniazdo w magii, XXV. 93; lud owe. - jajka, XII. 63. - białoruskie, XXIII. 161. __ lecąca pod krową, XVIII. 195; _ pierwszą ujrzeć, XII. 169; XVIII. Jarzębina, • • _ maść w lecz., VII. 308; _ oślepiona, w lecz., XXIl. 44, 45; _ totem, XVIII. 28; _ w baśni o bocianie, XIV. 172; _ w ma'gii, X. 382; XVI. 47; _ w wierzeniach, VIII. 307; IX. 184; _ wcielenie duszy, XVII. 182. _ zakaz zabijania, XIII. 125. Jaszczyk (gw. huc.), drewniane naczynie na masło, VII. 261; JaśLi (gw. hue.), jasła, XXXV. 11. Jaśmin, Jasminum officinaLis, XXVIII. 243. Jaśniak, Lycium halmifoHum, XXXI. 196. _ pod krowę puszczona, XXV. 92, __ ptak św. Jerzego', XVI. 156; _ ptak święty, ~'VI. 154; _ ptak wróż., XX. 320; XXXIV. 280; _ śpiew, VI. 305; _ w legendzie, XIV. 165; _ w pieśni, XI. 241; _ w pf,zepowiedniach ,pogody, III. 14'2. 143, 145; V. 353; VI. 66; VII 137; VIII. 283; XIII. 204; _ w przysłowiU, VII. 206; _ zakaz zabij., XIII. 113; XVIII. 195; _ zimowanie, II. 162; _ związek z wężem, XVI. 156. Jasło do karmienia owiec, XXXIII 150, 151. Jasnota biała Lamium alba, w lecz. XXVIII. 243. Jasnowidze, VI. 22, 23. Jason, XXXVII. 127, 130--134, 137, Jassen (dok.), bóg, ,XIV. 31. Jastrząb, jajstrząb, II. 49; VII. 47, ]38; VIII. 302; xrx. 30. _ głowa noszona na 'brzuchu w lecznictwie, X. 358; _ łowiecki, XXXI. 30, 33; _ pazur w magii, XXI. 132; _ pierze (podus:?Jka),XXX 32. _ postać diabła, XII. 218; pt. P t ak i w w i e r z e n i a c h. _ ptak odwracający nieszczęście, VIII. 302; _ w pieśni, XXIX. 94. Jasza, Jaszen, Jaszo,n, XIV. 30, 31, 63; pt. B ó s t w a. Jaszczur salamandra, zakaz zabijania, XVIII. 195; _ w magii miłosnej, XVIII. 177. Jaszczurka, maść czarodziejska VII. :t08; XXV. 78; 95; Jaśnik, Ligustrum, XXXI. 95; ,pt. Roś l in y w w i e 'r z e n ia c h, lecznictwie i magii. Jata, nami,ot, nazwa, X'XIV. 87. _ ,zagroda z galęzr na clontz wody dla ryb, XIV, 111. Jawir (gw. huc.), jawor, XVIII. 192. Jawor, Acer pseudoplatan L., III. 239, 267; IX. 80, 85, 238; X. 20, 21; XXXVIII. 319. _ drzewo, VI. 176; XXXIII. 12, 15. _ drzewo miłości, XXXIII. 14; _ gałęzie do majenia, XVII1.21I, 215; XXXIII. 13, 14; _ korzenie, kąpiel, XVIII. 183; _ przemiana człowieka, XXXIII. 14; _ w lecznictwie, XXXIII. 14; _ w literaturze lud., XXIV. 178, 179; _ w pieśni, VIII. 230, 388; XXXIII. 14, 16; XXXV. 49. _ w szczodrowaniu, V. 71. Jawor, p. zabawa, XXXIII. 15, 16. Jaworowi ludzie, XXXIII~ 1, 2, 3, 6, 8, 10, 15, 16. pt. Z a b a w y: Jawyda (gw. huc.), duch, XXXV. 146. Jaz na ryby, p. jezdas, III. 335; IX. 276; XII. 75, 224; 'XXIX. 126; XXXIII. 32; �184 Jaz w pi,eśni, XXIII. 114. Jazda czarownic, p. lot czarownic, XXV. 84, 85; XXXV. 68. - na kogucie, XXX. 220, 223; - na ożogu, XIX. 137,144;XXXI.l09; - na trupie, XXXIV. 45. - królów i królowych w zwyczajach dorocznych, XXXIII. 11. Jazgar, Acerina cernua L., jazgarz. XXXII. 25; pt. Rybołówstwo. Jazgier, jaskier,Ranunculus, XIV.11l. Jazi(e) (j. błr.), jaź, XXXII. 24. Jazia, Jaża, jędza, XIV. 308. .Jaź, Idus rneLan'Jtus, ryba XIXXII.24; Jazibaba, XVII. 241; pt. D e m o n y k o b i e c e. Jażma, studnia, IX. 275. Jaźwy, jaźwina, jamy w ziemi (u Bojków), .,xVII. 162. Jqn, Jan, nazwa dzwonu, V. 35g,. Jager-polka, weselny taniec śląski, XV. 79, 80. Jarul (j. szw.), wilkołak, XXX. 253. .latu (j. ind.), demony szkod'i.we· XXXIV. 6,8. Jatudhana (j. ind.), czarownik, XXXIV. 6, 14, 20, 32. .lech, Jesz, Jesza (j. sto sl.). XVII. 24. 29, 30, 41 42, 63-67, 88, 89, 206; 207, 227, 230, 320, 306; pt. B óstwa. Jecy, obdarzony dużym apetytem, XVII. 162. .leczmień (j. ukr.), jęczmień na oku, XIII. 216, 218, 226. .leda, gardziel, XIV. 307. Jednodworcy, IV. 2; XXV. 27; pt. O s a d n i c t w o. Jednoimienność, XXXV. 56-58; Jednoizbówka, XVIII. 3; Jednomiesięcznik, dzieci urodzone w tym samym miesiącu, XVII. 29. 185 Jednooki, p. pe3ie oko, XVIII. 197. Jednopolówka, XXXVII. 203; pt. G o s P o d a l' kar o l n a. Jednorożec, jednoróg, lekal,stwo, V. 81; VII. 133; XI. 437; XXX. 141; XXXI. 171; XXXIX. 307, 308. Jedność teorii i praktyki, XXXIX. 43 Jednożeństwo, XX~IX. 16. Jedranka, Jedrzonka, biedronka, Coccinel1a septempunctata, N. 379; Jedu-baba (j. czes.), jędza, XVII. 241; pt. D e m o n y k o b i e c e. Jedwab, w opowiadaniu, IX. 173. - w poezji, XI. 352. - w przysłowiu, VII. 206; - w ubiorach, XXVIII. 22, 30; XXX. 237; XXXVIII. 359. Jedwabnica, chustka. XXVIII. 17 20. Jedwabnictwo, XXXIII. 113. Jedza, furia, demon, XIV. 308. Jedza, pożywienie, XIV. 71. Jedzenie a nauka, wierzenie, III. 145. - a zabawa, III. 328; V. 140. --'- w lecznictwie, XI. 398. - zwyczaje, II. 222. - i picie w obrz. pogańskich Słowian, XXVI. 71. - zakazy jedzenia, XXIX. 123. Jedzybaba, jędza, XIV. 307. Jehl, bohater mityczny, XVIII. 53. .lehne, jehnyczka (gw. hue.), j.agnię półroczne, XXXV. 133. . Jehnycznyk, (gw. hue.), p3sterz lXXXV. 118; pt. Pasterstwo. .leki, pejsy, V. 63. Jele (j. czerk.), bóg piorunu, VII. 28. Jelec, Squalius' Leucikus L., ryba XXXII.24. Jelenia (j. ros.), wielkorosyjski bohater mitycz., XXXII. 84. Jeleń, I. 114, VII. 269; XVII. 11>2; ~I. 29; - kult, VII .. 293; XXXVIII. 268; ryk, przepowiednia wiosny, VI. 266; VII. 270; - w baśni, II. 14, 70; VI. 258; - w ornamentyce, XXVIII. 43; XXX. 236; - w przysłowiu, VII. 32, 206; IX. 48; - w sentencjach, XXVIII. 41; - z krzyżem, XXXVIII. 268; - z sera, VIII. 44. - zawołanie, XX. 159. - złotorogi, XXXVIII. 268. Jelinka, jelonek, XVIII. 219. Jel'iunyk (gw. hue.), j.ałówka, XXXV. 133. Jeloczer (gw. hue.), pasterz jałowych owiec i jagniąt, XXXV. 118, 120, Jelowi (gw. hue.), owce, XXXV. 133. Jemioła, Vis cum aLbum, II. 258; X,XVIII. 243; lXXX. 72. - barwnik, IV. 2'1.4; XVII. 33: - lep na ptaki, XX. 51; XXXI. 29; - przeciw urokom, XXX. 72; - symbol życia, XVI. 32; - w hodowl} krów, świń, XXXI. 95; - w magii, XXI. 187; - w zwyczajach dorocznych, III. 2. Jemiołucha, ptak-zwiastun, VIII. 290; XXiXIX\.301. pt. P ta 5Z n i et w o Jerez, jerczuk (gw. hue.), roczne jagnię, XXXV. 133. Jerina (j. błg.), wełna, XIV. 34. .lerka (gw. hue.), nazwa owiec, XXXV. 133. .lermak, jarmark VI. 44; XX. 255. Jeroczka (gw. hue.), jagnię, XXXV. 133. Jerzmianka większ.a. Astrantia maior, święcona, XX)\. 43. Jesiatru O, błr.), jesiotr, XXXII. 24. Jesień, jasion, jesion, XXXV. 71.' Jesień w przysłowiach, XVII. 165. Jesi.on, p. jaseń, jasień, jasion. Fraxi- excelsior, I. 113; XVIII. 62; XIX. 129; XXVIII. 243; XXXII.33. - aphrodisiaca, XXXIX. 309. - drzewo użytkowe, XXVII. 139; - jako budulec, XXXIX. 287; - kora, jako barwnik do jaj, IV. 215 - liście palone, w magii, XIX. 128. - pochodzenie pierwszych ludzi, III. 187; pt. M i t y o P i e l' w s Z y m c z ł o w i ek u. Jesiotr zachodni, Acipenser sturio L., XXXII. 24; -' w bajce, VIII. 279. Jesse, V. 307; XIV. 22, 26, 75, 206; XXI. 162. Jestrub (j. ukr.), jastrząb, XIX. 30. Jesza, bóstwo słowiańskie, XIV. 1, 9, 37, 41. Jeść, w przysłowiu XVI. g6. Jeśnia, miejsce wolne od drzew, XIV. 205. Jettatura, urok rzucony przez złe oczy, X. 342, 343. .leu de drapeau (j. franc.), święto sztandarów, XXIX. 207; pt. W id o w i s k a l u d o w e. Jewdocha (j. ~lkr.), św. .lewdokia, siew rozsady kapusty, XII. 298. - zakaz pracy, XIII. 28. Jeza, jędza, demon, XVII. 241. .l ezdnik, demon, II. 213. Jeze, p. iże, snopki na strzesze, V. 63. Jezgarnik, (j. lit.), p. jazgar, jeżgar, klap. XXXII. 2,9. Jezinka, jędza, XVII. 241. Jeziorniki, wodniki, VlIJ. 349;pt. Demony. Jezioro, kult, XXXIV. 280. Jezuici, XIII. 346. Jezulek, Jezuleniuk, XIV. 228. Jezus Chrystus, VII. 133; XIV. 30; XXX. 130, 131; XXXII. 3; XXXV. 73; pt. Wierzenia. nus �186 Jezus frasobllwy, XIII. 345. Jezusiniek, XIV. 30,.228. Jeż, krew w lecznictwie, X. 357; - w baśni, XI. 372; - w ma'gii, VII. 255; - w przysłowiu, XIII. 157; XIV. 239; - w wierzeniach, I. 136; - w zagadce, XVII. 90; - zwierzę święte, VIII. 7, 9, 13. Jeżgar, jezgarz, (j. błr.), jazgar, XXXII.25. Jeżgamiak, ryboł., 'XXIX. 126. Jeżowiec, lek na narośle, II. 39. .Jeżyna, XX. 54; w bajce, VI. 411. Jeździec, w zwycz. zapustn., XX. 172; - bez głowy, demon, XXXVII. 261. Jęczmień, Hordeum vuLgare L., p. jarzec, I. 111, 133; II. 216, 236, 294; III. 141; V. 80; 122; VI. 55; VIII. 64; XII. 7" 15, 1'65, 298; XIII.' 329; XIV. 9; X'XVIII. 15'2-.154, 157, 243; X'XXIII. 113; X'XXIV. 262; ,XXXVIII. 324; pt. Roś l i n y upra wne. - handel, X. 344; - jako opłata, III. 211, 300, 304; IV. 136, 141, 143, 147, 148; - młócenie, VII. 275; - obsypywanie, X. 282; - odwar w leczn., XXX. 50, 51; - siew, XI. 1,94; - święcony, XXX. 51; - w leczeniu oczu, XI.386;XXXI.95; - w legendzie, V. 168; - w obrzędach dorocz., III. 385; - w pieśni, I. 240, 249, 252; 11.362; - w zagadce, VII. 73; - we wróżbach, XXX. 250; -.,. zabezpieczenie od robactwa, VIII. 359; XXXV. 70; - ziarna kiełkujące, p. mandragora, X.270; Jezusek, Jezusienek, Jęczmień na oku, II. 217; V. 353; X. 358; XI. 386; XIII. 216, 218, 226; 'XIV. 183, 251; XVIII. 197; XX. 247; XXX. 51; XXXI. 95; pt. M ed y c y n a l u d o wa. Jęczmyk, XI. 386. Jęczmyk,. (j. ukr.), krosta na języku u świń, VI. 44. Jędrzejki, Andrzejki, III. 27. Jędza, Jędzona, III. 256, IV. 41, 42; XII. 168; XIV. 308; pt. D e m o n y. Jęt, jęta (dok.), niewolnica. XIV.3 5, 74 Jętka, banty, XVI. 367; XX. 315. Języczek przyrośnięty, XI. 3,9,5. Języczki, babka, PLantago, II. 136. Języc2'Jki jelenie, Herba ScoLopendri, w leczn., X. 334. Języczyca, Scolopendrium, III. 268. Język, sieczkarnia, IX. 365. Język li8i, suszony, XI. 399; XIXXI. 27. Język, swędzenie, XII.. 65; - w zagadce, XIV. 375. - wisielca, w praktykach znachorskich, XX. 294. Język(i), afryk., XXXVIII. 127, 134; - alazoński, XXXVIII. 318. - aLbański, I. 106; XXX. 248; XXXIV. 62. - ałtajskie, XXXIU.47; XXXIX.120. - amerykańskie, I. 237. - angielski, XXXIX. 80, 120. -annamicki, XXXIX. 121. - ,arahski, XXXIX. 80. - arbanaski, XXI. 241. - ,aryjskie. I. 100. 101, 107; III. 180. - australijski, I. 237; III. 186. - awarski, XXXIX. 33. - awestyjlski, X,X,VII. 46-51. - azerbejdżański, XXXIX. 33. - bałtosłowiańskie, XXVI 91. - bałtyckie, XXXIX. 438. - bantu, XXXVIII. 63, 68. - bawarski, XXXIX. 124. 1 l , l r I I 11 ~ {j t\ -.I' .f" l' r\'- Ho)'? - bechuań~ki, 'XXXVIII. 127. białoruski, III. 102, 103,200; XXI. 147, 153; XXXII. 21 - bułgarski, XXXIX. 124. - celtycki, p. keltycki, I. 101; XI.366 - cerkiewno-słowiański, III. 103. - chochlacki, II. 17. - chorwacki, II. 183; XXXIX. 120; - czeski, II. 3, 4, 174, 195, 284; VII. 98; X. 137-140; XIII. 53; XIV. 314; XXIX. 116; XXX. 239; XXXIV. 60; XXXIX. 32, 124, 125. - czuwaski, XXXIX. 120. - cygański, XXX. 239.. - dolno-łużycki, XXVIII. 105. - erziański, XXXIX. 8'0. - estoński, XXXl'X. 32, 121. - etruski, XXXVIII. 48. - europ€jskie, XXXVIII. 48. - fiński, XXXIX. 121. - fiński zachodni, II. 188. - francuski, II. 370; XXXIX. 80. - germańskie, I. 101, 102; III. 181; XXVI. 91. -gocki, XXVII. 45-51. - górno-łużycki, XXXIX. 124. - g,recki, I. 100, 101, 10e, 110; XXVII. 46, 49 51. - hamito-semicki, XXXVIII. 42. - hebrajski, I. 97; XXI. 239; XXVIII. 40. - Hererów, XiXlXVIII. 68, 127: - hetycki, XXXVIII. 47. - hiszpański, XXXIX. 80. - holenderski, XXXIX. 120. - Huronów, VII. 24. - indoeuropejskie, I. 98; III, 180; XXVI. 91; XXVII. 44; XXIX. 143; XXXIV. 53, 54, 171; XXXVIII. 46; XXXIX.81. - indyjski, I. 10. - irański, I. 98, 101, 106; III. 181; XXXIV. 173; 179. - italski, I. 101; XXXIX. 32. Jabo, XXXVIII. 85. jako cecha etniczna, XXXIX. 80. Kaftr, X'X'XVIII. 85. kanezyjski, XXXVIII. 47. kantoński, XXXIX. 121. karaimski, XXXIV. 181. kaszubski, VII. 98, 336. kaukaskie, XXXVIII. 47; XXXIX. 33. - kaz.acki, XXXI'X. 120. - keltycki" p. celtycki, XI. 3B6. - kirgizki, XXXIX. 120. - klasowy, XXXIX. 40. - klasyczny, 1. 98. - kształtowanie się, XXXVIII. 282. - literacki, I. 58; XXXIX. 80. - litewski, I. 98, 101-103, 110, 370; III. 103, 117; X. 110; XXI. 163; XXVII. 46, 47, 49-51; XXXII. 24, 314; XlX'XIX. 1120,125. - Htu-słowiańskie, I. 10tr, 110. - ludowy, I. 58. - łaciński, I. 98, 100, 110. - łotewski, XXIX. 164; XXXIX. 125 - łużycki, 'XXX. 246. - madziarski, II. 4. - malaj o-polinezyjski, XXXVIII.410 - małoazjatyckie, XXXVIII. 47. - małopolski, XXX. 258. -małoruski, III. 287. - maoryjski, XXXIX. 33. - mand±urski, XXXIX. 120. - makszański, XXXIX. 80. - mołdawski, XXXIX. 124. - mongolski, XXXIV. 171; XXXIX. 120. - morawski. XXXIX. 124. _ niemiecki, II. 110, 281, 370; X. 135; XXX. 260; XXXIX. 121, 125. - nilotyckie, XX'XVIII. 62. - ormiański, I. 106, 118; XXVII. 46-51. �I l89 'I ,, I - Ovambo, XXXVIII. 68. - papuaski, XXXVIII. 410. - pelasgijski, XXXVIII. 48. - perski, II. 370. - pieczynieski, XXXIV. 181. - pigmeo-buszmeński, XXXVIII. 62, - plemienny, XXXIX. 40. - polinezyjskie, I. 237. -..:...polski, II. 3, 74, 84, 174, 195, 281, 282, 284; III. 104, 105, 108, 109, 116; VII. 98, 328, 329; X. 135, 137, 139; XIII. 49-55; XXII. 21; XXIX. 116; XXXVIII. 524; XXXIX. 3,2, 121, 124, 125. - połabski, VII. 98; XXVIII. 106. - płdn.-słowiań .. X'XXIV. 60. - połowiecki, XXXIV. 181, 182. - półn.-wielkoruski, XXX. 246. - praindoeuropejski, XXXVIII. 48. - praruski, XXXI. 158. - prasłowiański., XXXIV. 61, 64, 65; XX'XVIII. 318. - prawo jego rozwoju, XXXIX. 37-41. '-- protoindo-germ.XXXVIII. 47. prowansalski, XXVI. 93. pruski, II. 188. recki, XXXVIII. 48. rodowy, XXXIX. 40. romański, XXIXIX,. 121. rosyjski, III. 103; XI. 435; XIII. XXXI. 157; XXXIX. 120, 124. rumuński, XXXIX. 120, ruski, II. 5, 281, 2B2; III. 2B7; X. 137, 139; XXXIV. 61. sanskrycki, I. 9B, 100, 110. 'Schan, XXXIX. 121. serbo-chorwacki, XXXIX. 121. serbo-łużycki, VII. 9B. serbski, X. 141; XXXIX. 32. sjamski, XXXIX. 121. słowacki, II. 3, 1B3; VII. 98; X. 135; XVI. 291. - słowiańskie, II. 9B, 101-103, 110, 188; III lOB, IBl, iB3, 200; XIV. 208; XXVII. 45; 'XXXI. 157; XXXIV. 50, 51, 171, 179; XXXVIII. 31B, 36B; XXXIX. 32. -. staro-cerkiewny, XXVII. 46-51. - staro-chiński, XXXIX. 121. - staro-słowiański, II. 3, 4. - staro-indyjski, I. 94, 106. - staro-irlandzki. XXVII. 46-51. -staro-wys.-niem., XXXIX. 12ft, - s'uaheli, XX'XIX. 33 _. sudański, XXXVIII. 62, 63, 134. - szwedzki, XXXIX. 32. - tabalijski, XXXVIIII. 47. - tatarski, XXXIX. 120. - turka-tatarski, XXXIV. 51, 171. - tybetański, XXXIX. 120. - tyrreński, XXXVIII. 4B. - ugrofińskie, XXXI. 157; XXXIV. 52, 176. - ukr.aiński, XXXIX. 120, 124. - uralskie, XXXVIII. 47. - wedycki, 'XXVII. 46-51. - włoski, XXXIX. 32. - wołoski, XXXIX. 124. - węgierski, XXXIX. 120. Językoznawcy radzieccy, XXXIX. 34. Językoznawstwo, XXI. 13, 14, 90; XXVI. 91; XXXVII. 309-312, 317, 331, 333; XXXVIII. 214; XXXIX. 4, 36, 40, 74. - białoruskie, XXI. 136, 147-151. - indoeuropejskie, XXXIV. 59. - kaukaskie, XVII. 266. - marksistowskie, XXXIX. 34, 41. - przedradzieckie, XXXIX. 41. - radzieckie, XXXIX. 36. - stosunek do etnologii, XXI. 90. Jezdas, Jezde (j. lit.), jaz, XXXII. 32. Jers (j. lit), jagnię, jark,a. XIV. 34. Jigrcy (j. st. pol.), XI. 4. Jizba, p. chata. IV. 287. \ , I I Jo, tak jest, VII. 261. Joch, miara roli, II. 129. Joćmion, jęczmień, XX. 247. Jodełka na pięć, w tkactwie, XXXII. 37; pt. O r n a m e n t. Jodełki, ornament, XXXIII. 141. ·Jodła, jałyna, jódka, Abies pectinata, D. C. I. 113; III. 139; VII 273; X'XVIII 243; XXXIV. 57; 'XXXVIII. 3;IB 319. _ budulec, IX. 26B; XII. 293; XVII. 11. gałązki w praktykach szamańskich, XVI. 119, 122; pt. M a g i a. - mówiąca, XIII. 122. - w lecznictwie, xnr. 223. - w przysłowiu, XIV. 240. _ w zwyczajach wes., XIV. 379. _ I J Joga, jogini, jogoWie, joginowie, (j. ind.), czarownica(y), XX'XIV. 29. W. Jordan, Trzech Króli, III. 153; V. 213; VIII. 371; XIII. 228; XXV. 139; XXXIII. 133; XXXV. 12B. Jork, Jorko(a), Jarko, Jarek, (j. lit. pr·us.), XIV. 32, 63; XVII. 20. Jors, (j. lit.), Chors, XIV. 31, 63. Jours des brandons, (j. franc.), sobótki, XX. 300. Jouskeha, (L huron.), bóstwo słońca, VII. 24. Jowisz, VII. 8; XIV. 22, 26, 36--38, 54; XXI. 105, 113; XXVIII. 100; Jódka,jodła, III. 139; yI. 44. JÓzefek,. 'roślina lecz. święcona, Hyssopus oficinalis, XVI. 85;. XXV. 77; XXVIII. 243; XXX. 52. Jónsok, (j. skand.), wigilia św. Jana, XXVI. 73. Jordh, (j. st. germ.), matka Thora. XXXII 88. Jormungadr, (j. skand.), olbrzym, XXXII. 132. Josa, (dial. alem.), kwaśnieć, XI. 363. Jubka, IX. 37; XXVIII. 32. Juchcić, (gw. złodz.), kraść, VII. 27B. Juczenie, XXXIX. 120. Juda, diabeł, XV. 136. Juda Skarupijski, Judasz, XXVII. 11. Judasz na księżycu, XXV. 42. - ojcobójca, XXVII. 11. - srebrnik, XXXI. 82. - w legendzie, XXXI. 107. - w piekle, XXXI. 107. - w podaniu, XXXV. 73. - w wierzeniach i widowiskach ludowych, XXXI. 144. Judasz ze słomy, Judos, V. 56; XII. 36; XIX. 55. .- w przysłowiu, XIII. 157. - zabawa, VI. 77. Juhas, III. 236, 249, 250; IV 274 2BO; V. 123, 125-129; VII. 188-191; VIII. 40, 42, 48; XIII. 74; XIV. 274; XXXI. 85. Juki, XXXV. 111. Jukoła, ryba suszona, XVIII. 81, 82. Juma, (j. czerem.), bóstwo ugrofińskie, XXXII. 9'2, 99, 117. Junkier, I'aróg, człowiek zamieniony w ptaka, VIII. 314. Junona, VII. 6, ID, 40, 326; XIV. 04, 72, 73. JUJstas, (j. lit.), część nicielnicy, ·X!X'XU. 35. Jupi'ter. p. Jowisz, BeHator, Victor, Opitulator, 'X,IV. 3'7; XXXIII. 146; XXXVIII. 45. JU'pa, XXIX. 84. Jupe, jupa, XIII. 252. Jupica, IBl. - w szopce, XI. 24-29. _ w wierzeniach, III. 47, 49. Jupk8 XXXIV. 165; XXXVIII. 424 Jur(a), taniec, V. 76. �191 190 Jura sunać, (gw. złodz.), kłamać, VII. zupa kartoflana, I.164; III 12. - rosół, XVII. 149; XVIII. 143. - z krupami, I. 164; III. 323; V. 154. - w przysłowiu, III. 43. Jutrzenka, gwiazda Wenus, I. 174; pt. A s t r o n o m i a l u d o wa. Jutrznia, uroczystość kościelna XXVI. 90. ' Juszka, 279. Juria, gw. hue.), XlVIII. 217. Jurta, V. 6,11, 14, 16-18, 105, 109; XXXVII. 97, 103, 109, Ill, 112, 114-119, 123-125; pt. B u d y nk i m i e s z k a l n e. (gw. hue.), . Lathrea Squakorzonki krowom, VI. 160; Jurysdykcja grodzka, XXI. 128. - patrymonialna, XXI. 128. Jurykiw maria, Juszka, XIV. 111. podwieczorek, III. 138; IV. 277, 286; V. 63; VI. 44; VIII. 26; X. 37. Jutrzonka, Juzona., (gw. złodz.), krew, VII. 279. jutrzenka, ijzona, jużyna, K Kaaba, święty kamień, VI. 240. Kabalarka, p. wróżka, XXX. 269. Kabalisty,ka, XXVII. 78; XXVIII. 51. Kabała, (j. 11'0s.), niewola dłużnika III. 110. pt. rp ra wo l u d o we: Kabała kartowa, XXXIX. 3~1. Kaban, (gw. złodz.), st'róż domu VII. 279. ' Kabanina, chaba, końskie mięso, pcrówn. cabo, V. 63. (j. giL) zwierzę skóra na bęben' szama~ski, XVI' 118. Kahacik, w zagadce, II. 40. Kabat, I.' 264; IX. 76; X. 59; XI. 28; XXVIII, 72; XXXVI. 270. - ślubny, XVIII. 75. - w baśni, V. 221; XI. 374. - złocisty, XXVIII. 72. Kabatek, kabotek, ·XXXI. 67; - adamaszkowy, XXXIV. 160. - bombowy, XXXIV. 162. kitajkowy, XXXIV. 167 - mucha jerowy, XXXIV. 162. -- żółty, XXXIV. 165. - koszula, XV. 71. Kabel, kawel, (gw. kaszub.), los, kawał ziemi, XVII. 216, 217. Kabarga, 0- p. Kobila, (j st. niem.), dziewa, XVII. 22,0. Kabinokk..a, (j alg.), demon wiatru północnego, VII. 10. Kablai, (gw. złodz.), Żyd, VII. 279. Kabłączki, XXXI. 29. pt. P t a s zn i c t w o. - skroniowe, XXXIX. 77. Kabot, p. kabat, XXVIII. 72. Kabotek, p. kabatek, XXXI. 67. Kabyła, (j. błr.), lina u niewodu XXXII. 30. ' Kabzie, części wozu, VI. 395. Kacermistrz, postać z dialogów, XIX. 88. Kacerze, XXVIII. 252. Kaciety, (j. ukr.), maglować, III. 43. Kacio, (j. giL), bęben szamański XVI. 121. ' Kabila, Kacmarz, Kaczała, karczmarz, kaczata, Kacze pyszczki, XXXI 95. (j. ukr.). IV. 211,213'. kaczela, Tropeo!um -o -o -'7' XX. 256. wzory na pisankach, -o J - wzory pisanek, IV. 213. _ puszczać, zabawa, XX}cII 96. Kaczor, w szopce, X}cXI. 57. Kaczur, sieć, p. kasior, XIV. 112. pt. N a I' z ę d z i a I' y b a c k i e. Kaczurowa, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Kaczuszka,żabawka, X}cXIX. 422. Kaczuszka, Nuphar Luteum L. }cIV. 111. Kaczuszkę puszczać, }CXX II. 96. Kaczylci, 'O. ukr.), wzory na pisankach, IV: 211. Kaczyniec, p. knieć błotna, kniat, Caltha palustris, }cXVIII. 243; XX}cI. 96. Kade, O, kirg.), dary weselne, V. 14. Kadencje, }cIII. 188, 189. Kadiub, (gw. hue.), kadłub na wodę źródlaną, }cX}cIV. 150, 151. Kadka, wieczko, XXV. 54. Kadłub, studnia, I}C. 275. Kadłubek, klatka dla szpaków, }cVIII. 219. pt. Ptasznictwo. _ kożuch do kolan, XXXVI. 269. - studnia wydrążona z jednego kloca drzewnego, XVIII. 219. Kadmos, heros, XVI. 22, 23, 157. Kadry marksistowskie, XX}CI}C. 3. Kadryl, III. 354. pt. T a ń c e. Kaduk, caduceus, (j. łac.), XIV. 295. diabeł, XII. 213. pt.' D e mo n y. 125, 126, 130. Kadzeni£, p. okadzanie bydła od - zjawa, V. 226. uroku, p. bied.rzeniec, XXXIII.81. ..- związek z burzą i deszczem, bylicą podczas burzy, XI}C. 115. XXXII. 101. bluszczem, chorych, XX'X. 50, _. związek z górą, XXXII. 101. _ krów, XII. 65; XXX. 48. _ związek z kami.eniem, z ziemią, _. lubczykiem, wypędzanie węża, z żelazem, XXXII. 93, 96, 101. XXX. 54. - żelazna, }cXXII. 98, 99. _ mirrą trzechkrólową, XV. 101. Kaczki, kamyki.-otoczaki na dnie je_ potraw obrzędowych, X}cIV. 8. zior i rzek, X}c}cII. 96. _ szczecią leśną, }cXX. 50. - serki owcze, VIII. 44. }cIII.245; }C}C.38,92, 95; X}cXVII. 283; XX}cVIII. 237. bóstwo, XXXII. 92, 122. -- brat bóstwa, XXXII.93. pt. Mity. - demon, X}cXII. 97, 102, 141. _. dziewica, X}c}cII. 94, 100, 101. - dzika, XX}cI. 28, 30. _ kamienna, XX}cII.98, 99, 109, 134. _ miedziana, XX:XII.93, 97-99, 134. _ mity,cwa, XXXII. 89-91, 100, 141 - nawoływanie, II. 130. _ okucie dyszla, XX}CII. 96. _ pomocnikiem bohatera, }C}cXII. 102. _. postać diabła, XX}cII. 83, 91, 94, 95, 98, 99, 101, 133. _ przeciwnikiem bóstwa dobrego, }CXXII. 91, 95, 99, 102, 116. _ przemiana w piękną dziewicę, XX}cII. 101. _ rogata, demon, XXXVIII. 273. _ rosół z kaczki, XVIII. 193. _ stwórca gór, X}cXII. 90, 91. _ w baśni, }CI. 377; }CX}cII. 100,102. w mitach ałtajskich, siukskich, ugryj., wielkoros., X}cXII. 93~95. - w pieśni, XXIII. 114. - w szopce, XIV. 148. -. w zagadce, XIV. 375. _ wcieleni.e księżyca, XX}cII. 102. _ wysłanka bóstwa, XXXII. 99, maius ' Kaczka, II. 54, 56, 158; III. 320; IV. 284; VIII. 273; I}C. 94; }ClI. 320; �192 193 Kadzidło, okadzanie, kadzenie kadzidłem, I. 137. pt. M a g i a, M ed y c y n a, U l' o k i. - krów okadzanie, II. 205; VI. 74. - nowego domu, II. 144. - przeciw wilkołakom, I 137. - przeciw urokom, XXXV. 63: - święconego, VI. 74. - w szopce, XIX. 42. - z bursztynu, XXXIX. 374, 383, 389, 398, 403, 404, 406, 408. Kadź, XIII.253; XXXI.113; XXXVII. 214. pt. B e d n a l' s t w o. - trójnożna, XXX. 18, 24. Kajlak, piec z kafli, p. kaflowiec, XIV. 111. (j. ukr.), przewód dla dymu, XII. 294; XIII. 208. Kaic. es, kait mi, (dial. alem.), ka-. jam się, żal mi, XI. 364. Kain i Abel, II. 324, 327; IX. 68; XIX. 59; XXV. 40, 41. - na księżycu, I. 171. Kajdany, XXXIV. 160. Kajfosz, skrzynka na stare żelaziwo XII. ~ , Kahla, Kali chloricum, od bólu XXX!!! 81. XXXIX. 195. lep na ptaki, XXXI. 29. KalóJca, (j. sekl.), pomoc wzajemna w pracy, p. tłoka, XVI. 140. Kalaika, kaleta na strawę, XXVIII. 188. Kaleka, II. 289. Kalemba, nazwa krowy, V. 63. Kalendarz diecezjalny, XX. 274. - drewniany, XVI. 112. - góralski, XXXIII. 158. -- krakowski, XXVII. 82. -' kSiężycowy, XXXII. 146. - ludowy, V. 249, 250; XXVI. 104; pt C h .1' o n o log i a l u d o w a. _. powstanie, XXIII. 177. - rzymski, XIII. 16. - staropolski, XXXI. 167. - stuletni, V. 348. - wieczny, XXVIII. 205. Kalendy rzymskie, XX. 178. Kalenica, P. kalynycia, grzbiet dachu, IV. 200; V. 63; IX. 272; XI. 172; XII. 77, 218; XX. 315; XXIX. 7, 34-36; XXXVII. 198; XXXVIII. 269, 272; XXXIX. 331, 452, 454. pt. D a c h. .. i I Kal.afiorek, gardła, Kalafiory, Kalafonia, -. ściana ogrzewająca, IX. 279. Kafle, XXVIII. 104; XXXVII. 420; XXXVIII. 339; XXXIX. 501. Kaflowiec, piec, XII. 116, 120. Kaftan, p. katana. melisonka, III. 11, 14-17; VI. 45; VIII. 165; IX. 207; X. 191,302; XI. 195; "II. 284; XXI. 55. - ba,rchanowy, XII. 284, 285. - bez rękawów, XVI. 137; XXIX.157. - czerkieski, XXVIII. 30. - k,obiecy, X. 187-189; XI. 326. - kożuszkowy, XII. 12, 28. - lachowski, X. 180, 181. -. perkalowy, X. 34. - skórzany, XXII. 91. - szamański, XVI. 120. - z kutasami, IV. 277, 285; XV. 96; XVI. 138; XXVIII. 82; XXIX. 84, 85, 188; XXXIII. 113; XXXVI. 232, 235, 273. Kaganek, XI. 30. Kaganiec, (j. błr.), kosz druciany do ognia używany podczas nocnych Kaleta, p. kalatka, kalita, .kalitka, połowów, XXXII. 26, 32. pt. N akal.eta, mieszek . , tOO'ba, tabiwka . r z ę d z i a l' y b a c k i e. III. 43; XXVIII. 188, 196, 207; , I 1: !! 'I ,i ~i,\ :t~ r il XXXVIII. 232; XXXIX. 298, 346, 361 Kaletki u gorsetu, XXXVII. 223. Kalevala, epos fiński, XXXI. 174; XXXVII. 440; XXXVIII. 379. Kalić, zawalać s'ię błotem, IV. 307. Kalika Iwaniszcze, (j. ukr.), bohater mityczny, XXXII. 89. Kalina, Viburnium opulus, L. p. Ka: lyna, XXVIII. 243 jagody w lecznictwie, II. 155: XI. 397; XIII. 218; XVIII. 181, 192; XXX. 71. majenie .chat, XVIII. 211. pt. Magia. odw z kwiatu, XII. 265.. ~. okadzanie krów, XXX. 71. - przemiana ludzi, XVIII. 165. _. w' baśni, XVIII. 165. - w lecznictwie, X. 396; XI 397; XII. 26,5; XIII. 218,223; XVIII. 181; XX. 54; ·XXX. 71 - w pieśni, VII. 171; XXXII. 45. XXXV. 49. - w pieśni weselnej, I. 249; II. 349; VI 137; XU. 165. Kalina, nazwa krów, III. 45; XXI. 205. Kalistczetka, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Kalita, p. kaleta, VI. 31. Kalitka u pasa, XV. 97; XXXIV. 162. - zakończeni.e kaftana, XXIX. 188. Kalman, gw. hue.), pilnujący wat·ry. XVII. 149. Kalonka, kalenica, XX. 315. Kaluch, pędzel do bielenia, XIV.308. Kaluk, O. birm.), duch mieszkający w drzewie, VI. 33.9. Kalwini., I. 257; III. 109; XV. 254. Kalwinizm, III. 109, 117, 201. Kalym, (j. kirg.), p. kałym, opłata za żonę, XXIII. 185. Kał, nawóz owczy, nacieranie przy imcJacji, XXXVIII. 56. Kalafut, płat śniegu, XIV. 111. Kalamajka tkanina wełniana, XXXIV. 164. Kalamarz, garncarskie naczynie na farbę, XI. 196. .- z bursztynu, XXXIX. 393. Kalatuszka, (j, blr.), młot do głuszenia ryb, kolotew'ka, XXXII. 26. Kaleta, O, ukr.), p. kaleta, III. 43. XXXII. 26. Kałuża, p. belo, Kalwarlitas,' (j. lit.), kołow·rót do wyciągania niewodu, XXXII. 30. Kalym, O. kirg.), p. kalym, II. 299, 304; \T. 5--8, 10--13, 20, 118, 186; XXXVII. 114. Kałyman, (j. jak.), mieszkanie Jakulów, XXXVlI. 103. 108, 121. Kalyna, (gw. hue.), p. Kali-na. Kalynycia, (j. ukr.), p. kalenica, XVI. 367. pt. D a c h. Kalytki, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Kamantai, (j. lit.), chomąto, XXXIX 120. Kamar, (j. błr.), p. komar, XXX. 26 Kame, (j. b-akairiJ), demony bliźniacze, XXXII. 147. Kameleon, XXXII. 113. - w bajkach murzyń., XVII. 275. - p. Wanyoro, przeciwnik księżyca, nów, XXXII. 131. Kamelki, rumianek, Matricaria Chamamilla L., II. 137. Kameń hromowy, (j. czes,), p.belemnity, IX. 419. Kamfora, wIeczniet., X. 334; XI. 398. Kamfula, (gw. złodz.), strażnik więzienny, VII. 279. Kami, bóstwo japoń., XI. 431, 432. Kamienne mleko, V. 301. ,0''' 13 Lud - Tom XL �195 194 Kamień, Alatyr, XXXII. 132. pt. W i e r z e n ia. - azylny, XXXIX. 145. - biały, IV. 261. - bóstwo, p. Kivimal. - bociani, XIV. 173. - boski, VIII. 282. - charakter ciemniowy, XXXII. 136, 137. - cudowny, cz,arodziejski, II. 211; III: 301; XI. 430; XIV. 300; XV. 32; XXI. 89; XXIII. 4, 5. - do mielenia, IX. 145; XXXVIII.56. -. dziurawy w lecznictwi,e, XI. 399. - fetysz, )("XXIV. 34. pt. K u l t y. - filozoficzny, XXVII. 75, 90, 91,93. - graniczny, V. 129, 251, 278; XXXIV. 40; XXXIX. 145. -. Gytheium, XXXII. 95. pt. M i t y. - kaczka kamienna, XXXII. 90'. - krzemi,eń, p. kameń hromowy, XXXII. 110, 133. - księżycowy, XXXII. 137. - łabędzi, VIII. 282; XIV. 173 - łysy, XXXII. 138. ~ magiczny, XI. 395; XXXIV. 7. - miara, IX. 271. - młyński, IX. 145; XXXVIII. 56. - morski, II. 68. _. narzędzie łowieckie, XXVII. 139. - nerkowy, II. 289. - obciążający sieci, XXXII. 27. - od ciągów, lek, Lapis hae'Tr.a.tidis XXXIII. 81. ' - ofiarny, VI. 205. - ognłskowy, XXXII. 51, 54, 64. - ognisty, XXXII. 138. - olbrzym, XXXII. 103. - orli XV. 21. - piorunowy, p. belemnit VI. 62. -- płodności, XXXII. 138. ' -. polerowany. XIX. 170. -. - -. - _. - -- porodowy ,XXXII. 138. powstanie, XXIX. 132. XXXII. 109~1l0. przeciw demonom, XXIV. 13.' przemiana człowieka lub zwierzęci.a, II. 55; V. 171; VIII. 391. przysięgana kamileń, 'XXIX. 149. pt. Z w y c z a j e p r a w n e. przywiązywanie do drzew owocowych, XVIII. 97. rozbity na dwoje, XXXII. 91. rzucanie na księżyc, XXXII. 136, sądowy, XXXIX. 144. siedlisko dusz zmar!., XXIX. 170. serce kamienne, XXXII. 110. siedziba demonów, XXXIV. 41. siwy, XVI. 85. smoczy, XV. 31; XXXVIII. 229. spadły z nieba, XI. 384. świata, XXXII. 159. pt. M i ty. św. Wojciecha, XXVI. 155. święty, II. 211; V. 206; X. 114. totem, XVIII. 28. trzymanie w ustach podczas fałszywej przysięgi, XXV. 8. uderzanie, XXXII. 91, 93, 94. uderzanie kamieniem przy pierwszym grzmocie, XI. 199. w baśni, XI. 437; XXIX.104,162. w budownictwie, VIII. 186; XIV. 356; XXXV. 174; XXXVII. 98, 195; XXXIX. 249. pt. B u d u l e c. w lecznictwie, XVI. 111. w legendzie, XXX. 79, 80, 86, 117-119. w łaźni, XXX. 8. w mitach, XXXII. B6 94 97 98 103, 108, 114, 115, 136: 13~. ' , w młynku do polewy garncarskiej, XXX. 87. w p:-zysłowi,u, VII. 40; XIV. 354; XXXII. 98. w wierzeniach, XXIX. 134. - " w zamawianiu, XXXV. 68. w żarnach, IX. 364; XIV. 292. - wężowy, żmijowy, XXXII. 86,132. - wróżebny, XXXIX. 433. _ wyroby z kamienia, XVII. 171. - znaczenie obrzędowe, XII. 339. _ żabi, p. belemnit, XXXVII. 297. pt. A m u l e t y. - żmijowy, XXI. 228-232. ----:żółciowy, II, 289. _ ży'wy, ożywiony, XXXII. 86. Kamień, oznaczenie wagi, IV. 126; VI. 408; XXVIII. 163-165. Kamieniarze p. cech. Kamin, (j. ukr.), jadło obrzędowe, IV. 395; XVI. 325. Kamionka, naczyni.e gliniane, VL 26; XXXVIII. 425. Kamionka, Rubus saxatitis, XX.XI.95. Kamizelka, kamizela, kamzola, brustok, gorset, lajbyk, X.3'3, 174,181; XI. 408; XVI. 137; XXIX. 80, 118; XXXIII. 113; XXXIV. 165; XXXVII. 216, 231; XXXIX. 447. Kam'<zola, p. kamizelka, IV. 175, 176, 277, 285; V. 63; VI. 49; VIII. 251; IX. 207. p. kamizela, V. 63. Kamlatek, wizytka, V. 63. Kamlot, tkanina, XIII. 252. Kamosa, komos,a, Chenopodium album, XXXI. 95. Kamyczek z wodospadu, 385. 'Kamyczki piorunowe, belemnity, II. 39. - w zamawianiu chorób, X. 232. Kamyn, (gw. hue.), waga, XXXV. 153. pt. M i a r y i w,a g i. Kanafas, (-ka), spódnica drelichowa w paski, XXX.VII. 222. Kanapa drewn., bambetta, III. 317; XVI. 367. Kamiźla, ,.1 x'. (gw. złodz.) żołnierz VII. 279; żandarm, XXXIII. 69. ' Kanasie, pasterze, IV. 274. Kanat, (j. blr.), lina, flis, XVII. 144. Kancjonarze portugalskie, XV. 52. Kanfina, nafta, XIV. 292. Kania, w literat. ludow., VIII. 281. - w przyslowiu, XIII. 153. - w wierzeniach, XIV. 165.. Kania, kryza u kapelusza, XI. 57; XXXVI. 268, 273, 274. Kanibali.zm, p. ludożerstwo, XIII. 293; XXXIII. 138; XXXVII. 398. Kanie sadło, rozchodnik płaskolistny, p. ptasia trawa, XXX. 61. Kanioły, (gw. złodz.), spodnie, VII. 279. pt. O d z i e Ż. Kaninikn, (j. st. ind.), źrenica, XXXIV. lO. Kankar Miitn,(j. ind.), zsyłający choroby, XXXIV. 34. Kanonier, w szopce, XI. 31, 134. Kanann, (j. arab)., piecyk do ogrzewania, XXXII. 53. Kanook, postać mityczna, przodek, pierwszy, człowiek, XVIII. 53. Kant wsunąć, (gw. złodz.), pobić kogoś, VII. 279. Kantek, zapustnik, XII. 3B. Kanton, pobór do wojska, XXVIII.222 Kantyczki, p. kolędy, IV. 269; VIII. 189; XI. 22, 33, 37, 344; XXIX. 96. 195; XXXV. 102, 107, 183. . Kanun, kanón, armata, XIV. 275; XXX. 200, 201. . Kanun, potrawa obrzędowa, XXIV.7. Kańpus, IX. 256. pt. P o ż Y w i e nie. Kapa nad piecem VI. 44; IX. 279; XVI. 368; XXIX. 45, 49, 51. Kapać, biedować, XIV. 253. Kapałka, naczynie używane przy wyrobie sera, VII. 189. Kanarek, �.- 19! 196 p. kapcie, kapci, XXIX. 185. Kapci, (gw. hue.), pończochy z wełny lub sukna, VII. 261. Kapcie, skarpety z sukna, XI. 58. Kapczury, (gw. hue.), pończochy sukienne, V. 149-151; XII. 286. Kapela, kapelija, III. 132. KapeLuch, kapelusz, XXXIV. 146. Kapelusz, p barkoly, barsziefl.kie. Kapce, brusek, kapeLuch, kania, kipi, klobuk, sanie, solomianka, ceLendry, krysa, kry- świnioryjek, zeLeżniak. - =- - - białoruskich mieszczek, XXI. 138. czarodziejski, II. 168; XI. 374. drużby, XVIII. 142. filcowy, X. 33; XII. 285, 286, 302; XVII.146; XXXIV.146; XXXVII. 219. góralski, III.251; VI.139; VIII.164; IX. 256; XI. 57; XII. 11, 2~5--290; XXVIII. 217,219; XXXI. 76-78; XXXVI. 269; 'XXXVII. 219, 232. kawalerski, XXIX. 187. lachowski, X. 183; XI. 57. lubelski, XXVIII. 167-183. myślenicki, IV. 285. nowotarski, XVIII. 67. odczyni,anie uroku, III. 255. opasa·ny wstążką, XI. 196. pana młodego, XIV. 255, 380; XVIII. 150. podhalański, XXXVII. 232. słomiany, III. 16; VI. 49; X. 59; XI. 408; XII. 284, 286, 301; XVI. 138; XXVIII. 169, (87; XXIX.1&7; spiski, XXXVII. 231. trzyrożny, XIV. 232. w pieśni, VIII. 387. w wierz. noworocznych, II. 226. w wyzwolinach na kosiarza, IX. 409. wyrób, XXVIII. 178, 189. _ - z tukietem mi'rt., XIV. 255, 380 z czerwonym wiankiem, III. 127. z kostkami, XXXIV. 269. z pawiem piórem, X'XII. 131; XXIX.89. - z trawy, XXIX. 8 . - z wełny, XVI. 137; XXVIII. 169. -- z Żab:,ego, V. 148, 149. Kapelusznicy, VI. 52. KapeLuśnica, chodząca w kapeluszu. XIV. Ill. Kapica, u cepu, V. 63; XI. 174. - w przysłowiu, VII. 206. Kapitaliści, III. 314. Kapitalizm, XXXIX. 25, 62, 196. Kapkan, samołówka, oklepce, XXXI. 32. Kapkasalar, (j. kirg.), dary weselne, V. 15. KapLarzyk, ubiór, XIV. 14. Kaplica, kaplicZJka, p. boża męka, I. 126; III. 49, 27 ; VI. 394; XI. 203, 309, 341; XIII. 207, XVIII. 165; XXVI. 150; XXVIII. 138; X'XIX .. 102; XXXIV. 35. pt. B ud o w n i c t w o. K u l ty. - św. Barbary, XVIII. 134. _ św. Sebastiana, 'XXI. Ill. - domkowa, XIII. 345. - kopulasta, XIII. 276. _ kurpiowska, XXIII. 173. - nadrzewna, XXXI. 172. _ przyd90żna, XXV.113,135; XXXI. 5, 8, 87, 168; XXXVII. 114, 415. 419, 423, 425, 487, 488, 490. - wisząca, XIII. 345. Kapłan p. kazLar, II. 103; XI. 333: XIII. 91; XIV. 35-40, 43, 51. 78. 214; 'XVII. 193. - chaldejski, XI. 434. Kapłanka, XIV. 35. Kapłon, II. 112; III. 42; XIV. 142: XX .22, 38; XXXI. 125. 127. Kapor, , -4> , • ł p. kalatuszka, kolotewka, mątewka. XXXII. 26. Kapota, p. sukmana, XI. 312, 364; XV. 97; XXXIII. 130; XXXIX. 45 pt. O d z i e ż. Kapotek, p. kabatek, XIV. 374. Kapsle, mosiężne ozdoby, XII. 288. Kaptur, XXXVII, 365,366; XXXVIII, 267, 270. _ z kory brzozowej, XII. 186, 268. Kapturki, XI. 218; XXVIII. 18. Kapusta, Brassica oLeracea L .• I. 49, 51, 164, .251, 263; II. 26, 42, 185, 236, 244, 251; III. 10, 23, 66, 173, 343; IV. 174, 286; V. 158; VI. 55.. 57, 68; VIII. 123, 251, 370; IX. 72, 249; X. 36, 37; 'XI. 41; XII. 14, 296, 29'8,3,14; XIV. 250, 381; XV. 99; 'XVIII. 71, 72, 1<92200; XXV. 112; 'XXVIII. 243; XXX. 214; XXXVIII. 233; XXXI·X. 206. - dzika, okłady, VIII. 57. - głąb jako zabawka, XXVIII. 67. - gra, V. 140. - jedzenie w zapust. wtorek, XII.136. - kiszona, p. dębniólka, II. 128; XVI. 134; XVIII 180; XXXI. 133; XXXIII. 28. _. liśc'e w lecmidwie, XXX. 44. - morska, XVI. 122. -. nasieni.e, V. 214; XIII. 28. - ochrona przed gąsienicami i mszycami, IV. 320; VII. 179; XVIII. 215. - potrawa świąteczna; XIV. 134. _. potrawa wigilijna, XIV. 132; XXIX. 92, 96. - przepowiednia urodzaju, XVI. 83; VIII. 61. - rozsada w lecznictwie, XII. 267. - w bajce, IX. 74. - w magii, XIII. 26. - w przysłowiu, VII. 206; IX. 49; - XIV. 241. w zagadce, XIV. 374; XV. 104. _. wi.erzenia związane z uprawą, VI. 64; VIII. 340 364; XVI. 15, 83; XVIII. 215; XXIII. 66; XXXI. 96. - włoska, P. ket _. zajęcza, zalożnik, Sedum telephium L., odwar, XXX. 210. Kapusta, zabawa, V. 140; XI. 72. Kapuściak, kapuśniak, jasny bursztyn, XXXIX. 364 Kapuścina, kapusta, XI. 49. Kapuśniak, p. ciapciocha, ciapu-kapusta, I 164. Kapuśnica, kapusta kiszona, II. 128. Kapuza, X'XVIII. 167; XXXVII.299. Kapy, ubiór czarownic, XXVII. 66; XXIX. 29, 85. Kapytnik; (j. ukr.), kopytnik pospolity, Asarum eUTopaeum L. przeciw poronieniu, XXX. 208. Kary, apotympanizm, ,x,xn. 146. pt. J? r a wo l u d a w e. - boża, XXXI. 81, 86. - bożków, VI. 241. - chłosty, IV. 246-248, 360, 361, 364. - na samobójców, XXV. 115; XXIX. 160; XXXI. 44, 45; XXXVII. 88. - na złoczyńców, XXII. 146. - ognia, XXI. 128; XXIV. 167. - pasterskie, XXXV. 145. _. piekielne, VIII 351. - robót publicznych, IV. 250. - śmierci, V. 20, 106, 108; XI. 338, 392; XXVII. 112; XXVIII. 252. - wieczna, XXXIX. 135. - za czary, XXVI. 20. - z-a.kradzież, V. 119 - za mord, XXVII.30; XXXVII.400. - za palenie papierosów, IX. 120. 7a rosi ad. bursztynu XXXrX.371. - za rozpustę, IV. 368; IX. 120. - ziemska, XXXIX. 133. �199 198 Karanie żon, III. 293. Karabin, (gw. złodz.), towarzystwo, VII. 279. Karabusżka, (gw. hue.). solniczka, XXXV. 97. Karacony, zbroja, XXVIII 194. Karaici, XXIX. 181. Karaku.la, ziemniak, X. 261. Karaluchy, Periplaneta orientaLis, tępienie, XXX. 28. Karaś, Carassius vulgaris NiLs. p. krakies, XXXIII. 25. Karawana, XXXI. 16; XXXIX. 183 Karazyja, kierezja, XI. 38, 39; XXIX. 157. Karbiaki, buty, XXXVI. 265, 274. Karbowanie, XXXV. 1:;0, 151. Karbowaniec, karbowany kij rozrachunkowy, II. 62. Karbowy, p. Ciwun. Karby na laskach, p. rawasz, Xl. 212; XVII. 198; XXXV. 63. - pismo karbowe., IV. 28!l; Xl. 212. Karczma, I. 48, 49, 79, 84, 166, 210, 216, 263; IL 243, 249, 266, 363; III. 46, 71, 374; IV. 241, 273; V. 228, 361; VI. 293; VIII. 114, 119; IX. 119,120; XI. 319, 342; XII. 42, 147; XVI. 330; XX 11, 109, 181, 255, 257; XXIV.17; 'XXVI.17; XXVII. 57; XXVIII. 71, 13,5, 136; XXX. 19, 85, 86, 113, 125, 131, 220; XXXI. 19, 63, 88, 101, 106; XXXIII. 28; XXXIV. 168; XXXVII. 27, 259;. 'XXXIX. 333. - w literaturze ludowej, V. 228, 229; 361, 363; XVIII. 161. - w przysłowiu, VII. 30; IX. 48, 49. - w szopce, XXV. 65. - w zwyczajach weseln, XIV. 379. Karczmarka, II. 71; III. 313; XIX. 97; XXXIV. 162. - w pieśni, XXXII. 44. - w szopce, XXV. 66. Karczmarz II. 11, 13, 16, 18; III. 136, 146, 154; IX. 414'; XX. 44, 256; XXXI. 143; XXXIII. 162; Karczochy, ziemniak, X. 261. Karczowanie lasów, II. 117; XXXIX. 106, 201, 233. Kardybendyk, benedyktynek, roślina, V. 164. Karec, (j. bIr.), czerpak, XXX. 14. Kareta w baśni, XII. 251. Karewitus, p. Jarowitus, XIV. 31. Kargaban, (j. kirg.), podarek ślubny, V. n. Karkoska, łuczywo, V. 378. Karlató, O. sekl.), odw,Ledziny młodych, 'XVI. 147. . Karma, karman, (j. st. ind.), związek inkarnacyj. XXX. 142; XXXIV.26. Karmienie demonów, XXXIV. 21. - zmarłych, VI. 125. Karnawał p. carnis privium, carrus navalis, mięsopust, zapusty, bachusy, XI. 19.0;' XIV. 380.. Karnobedenyk, roślina lecznicza, kardybendyk, XVI. 35. Kamyk, (gw. huc.), chlew, XXXIV. 145. Karas, (j. buszm.), okrycie skórzane, XXXVII. B3-85, 87, 88. 95, 96; XXXVIII. 56. Karowja smerf, (j. ros.), krowia śmierć, II. 196. Karp, Cyprinus carpio Lo V. 80: XXXII. 25. Karpa, kłoda, HI. 383. Ka;-paryja, szczur, góralski wyraz dowcipny, XVII. 80. Karpela, ziemniak, X 261. Karpi, (j. błt·.), karp, XXXII. 25. Karpiel, karpiele, p. brukiew, kwak, IV. 281; XI. 40; XIV. 399. Karple, bazluk, bazlyk, Kartoteka chrapki, do chodzenia po lodzie. IX. 287 ;XXXVI. 200 Kartacz, brona, II. 131. Kartka, ze słowami czarodziejskimi. XXVI. 19; XXXIII. 121. - ze słowami. ewangelii, IX. 269. pt. M a g i a. Kartach, ziemniak, XXVI. 55. Kartofelki, psianka słodkogórz., Solanum Dulcamura L. X. 2~0. Kartoflaki, bursztyny, XXXIX. 385. Kartoflanka, potrawa, XXIV. 7. Kartofle, P. balaburka, bambry, chrapcie bandurka, bulba, bandz, bulbega., buryszka, la, hruszke, I • galuch, grule, karakula, bula, buraczka, garago- hardyburka, karczochy, ziemniaki, I. 00, 164, 201, 203; II. H15, 236; III. 9, 10, 1'2, 14, 230, 307; IV. 204; V. 153; VIII. 64, 118; XiI. 295, 296, 298, 302; XIII. 11; X,vI. 135; X\VII.149; XXX" 113: XXXI. 28. - gotowane w lecznictwie, XII. 268. - jako posag, III. 208. . - jako pożywienie, III. 229, 319. 322, 326. - jako zapłata, III. 304; IV. 204. - para z gotujących się ziemniaków w lecznictwie, XII. 265. - surowe w lecznieJwie, XVIII. 181 w 'Pieśni weselnej, III. 66. _. w zwyczajach wigilijnych, XIII. 21; XVIII. 199, 200. - we wróżbach, II. 223. Kartografi.czne ujęcie zjawisk kulturowych, XXXVII. 476; XXXVIII. 192. Kartogramy, XXXVIII. 192. Kartohla, p. kartofle, III. 43. kartahla, •• dula, gruszka, barabola, bundz, karpela, kartach, 'Kiirttikeja, muzealna, XXXVIII. 431. (j. st. ind.), bóg wojny, VII. 7. Karty 00 gry, VI. 253; 255; XI. 376. Karty do wyr.abiania deseni w tkaninie, XXIX. 86. Kary, nazwa koni, VIII. 152. Karykatura heretycka X'XXVIII.229. - ludowa, XXXVIII. 269. Karzeł, p. kauka, krasnoludki, kros_ na1ki, karzełek, dusza, bies, demon, L 182; IV. 9'8; 'XI. 376; XIV. 56; XX.' 215; XXXIV. 19. 289; 'XXXVII. 102, 251. Kas, choroba oczu, XXXIX. 400. Kasacz, uraźnik, XXX. 208. pt. R o śl i n y w l e c z n i c t w i e. Kasanka, koszula dziewczynek, V 63. Kasarnik, (gw. ż:::łn.), Kasernarest, III. 80. Kasia, w literaturze ludowej, VII. 51; XX. 251. Kasik, gdzieś, III. 139. Kasior, kasiorek, p. kaczu'r, krosno. XIV. 111, 112. pt. N a l' z ę d z i a l' y b a ck i e. Kason; (dok.), Chasa!), Jason, XIV.31. Kastor i Poluks, I. 172; XIV. 67, 217. Kastra, f'krzyniana ryby, XIV. Ul. Kastrul, rondel, II. 131. Kasty, I. 233; X'XXIV. 32. - kapłańskie, V. 187. Kasza, I. 49 129, 251; II. 128; III. 315, 323; VI. 30; IX. 48, 258; X. 36, 37; XIV. 10, 148, 149; XVIII. 143; XX. 57; XXXVII.U1,291; XXXIX 20g' - brzozowa ,p. hreczana. _. dębowa, p. jęczmienna ,1II.12, 319; . VIII. 123; XIV. 8, 381. -. hreczana, p brzozowa, tatarczana, III. 12, 14, 319; VIII. 370, 378; XXVII. 139. �200 - jaglana, I. 203; II. 339; III. 12, 19. 27, 66; IV. 286; VI. 57, 68; VIII. 251; XI. 132; XII. 207; XIV. 134; XXVII. 139. -. jako ofiara, XXVII. 136. -- jęczmienna, p. dębowa, III. 12, 319; VIII. 123; XI. 397; XIV. 8, 38,1. - niesolona, II. 252. - potrawa podczas stypy, XIII. 108; XXIV. 7, 14, 15, 23; XXVII. 136. - potrawa wi.gilijna, XXIX. 92. - ryż, II. 244, 251; VI. 26. -. tatarczana, p. hreczana, XI. 40, 132; XII. 16. - w bajce XX. 251, 267. - w lecznictwie, XI.397; XXVII 136. -- w mętowaniu, XIV. 169. - w obrzędach wesel., XXVII. 136. - w obrzędach związanych z narodzinami pierwszego cielęcia, XXV. :54. - w oracji zapustnej, XII. 50. vv przysł., VII.20B, 214; XIV.238. - w wierzeniach, XII. 65; XIV. 186. - we wróżbach, XXVII. 136. - z Hakami, II. 244, 251; VIII 251. - z pszona, XVIII. 200. - zakaz tłuczenia kaszy, XIII. 1013. Kaszel, p. krzipota, krzypota, por. krztusiec, XIII. 216, 218; XVIII. 181; XXX. 39, 43; XXXI. 96. Kaszikas, (j. lit), kosz· na ryby, XXXII. 32. Kaszkiet p. kiwior, XXVIII 167-161l. Kaszmir, XI. 60, 61. Kaszt, murowanie bez wapna, V. 63. Kasztan, kasztanowiec pospoli'y, Resculus hypocastanum, XVI. 290. - owoc, zabawka, XXVIII. 66, 67. - owoc w lecznictwie, XXX. 38. Kasztan, nazwa konia, XXXV. 135. Kasztany od bólu zębów, X. 354. - trzy, noszenie na szyi, XI. 383. 201 kwiaty, I. 161. p. bas, XIV. 261. Kaśka, w obrzędach popielcowych, I. 81, 83. - w szopce, XI. 36-38, 44, 130, 131. Kaśmirk, p. kaszmir, XI. 61. Kaśton, nazwa konia, VIII. 152. Kat, II. 28 3, 284; XIX. 67; XXI. 109. 113; XXV.115; XXVIII. 84; XXXI. 45, 75, 33, 84, 122; XXXIX. 371. - w "chodzeniu z Dorotą", IX.19-23. - w pieśni, X. 251. Katafalk, w przepowiedni, VIII. 48. Katalog, eksponatów na pokazie przemysłu ludowego w Święcianach, XXXIII. 151. - kartkowy melodii, XVI: 177. Katana, kaftan, IV. 278, 285, 286; VI. 50; X. 34, 184; XI. 156, 159. Kataptromancja, wróżeni.e ze zwierciadła, XXXVIlI. 274. Katar, .leczenie, X. 358; XI. 397. Katarka, czapka barania drużby, XII. 284, 285, 289, 290; XIII. 208. Katedra, konfesjonał, VI. 44. Katedra antropologii, XXI. 97. - etnografii, XXXIX. 3, 5, 30, 33. Kategorie faktów etnologicznych. XXXVII. 42, 45. Katekuil, O, Ind. am.), bóg-pi.orun, VII.9. Katonadalok, O. węg.), pieśni żołn:erskie, XXXII. 13. Katuch, p. jaz, XXXII. 32. Katuszka, (gw. hue), nazwa owiec, 'XXXV. 134. Katynczekty, O. kirg.), utrata wianka, V. 20. Kauka, Kaukos, O. liL), p. kliuczka. hak drewniany, narz. ryback .. XXXII. 31. - p. karzełek, krasnoludek. X. 11. (j. lit.), bóstwa litewskie, XXII.4 Kauri, p. Cypraea, moneta, III. 252; Kauszas, (j lit.), szufla rybacka, XXXII.32. Kawa, II. 73, 129, 185; III. 315, 320, 324; VII. 2; VIII. 119, 123; IX. 181; X. 37; XIII. 269; XXVIII. 243; XXXIII 65. - jako barwnik do jaj, IV. 216. - z żołędzi, XXXV. 69. Kawaler, ubi.ór, X. 33. - w zwycz. l-szo majowych, XI.199. - wierzenia związane z pie!"wszymi odwiedzinami, II. 334. - wróżby małżeńskie, III.' 28. Kawalerowie Bractwa św. Mikołaja, p. bractwo, XX'XIII. 134. - Mieczowi, III. 99, 105. Kawalir, IV. 277, 284. Kawalirzkie nuty, IV. 277, 284. Kauki, Kasztelanki, Kaśka, i Kawel, j •... p. kabel. Kawka, postać diabła. XII. 214. - ptak złowróżbny, XII. 169. - zwiastun śmierci., XX. 319. Kawula, nazwa krów, XXI. 58. Kawusz, (gw. hue.), szaflik z narośli drzewnej, XIII. 241; XVII. 143. Kazanica, kazalniea, VI. 44. Kazanie ludowe, V. 278. - ruskie, XIII. 333-337. _. średniowieczne, IX. 413, 415; XII. 322; XXVII. 4; XXVIII. 100. - w pl'zysłowiu VII. 207. Kazanie o pruskim baranie, II. 365 Kazeina, spoiwo farbiarski.e, XXX. 162, 166. . Kazini stupieńczyk, Ci. lit.). koźle kopytko, ornam., XXXII. 38. Kazirodca, XXVII. 12. Kazirodztvvo XV. 46; XVII. 50; XX. 228; XXVI. 59; XXVII. 9. 10. 13. 14, 18, 22. wileńskie, XXXV. 188. (j. błr.), nazwa kapłana pogańskiego, XXIV. 25, 26. Kaznodzieja w anegdocie, XXXI. 130. Kącina, p. kucza, XVII. 180. Kądziel p. kudle, ku on ta lo. kodzice, VI. 245, 246; VIII. 274, 369, 380; X. 104-106; XI 76, 365; XII. :02, 152, 212; XIII. 110, 257; XIV. 298; XV. 105; XVIII. 151; XX. 79; XXI. 45; XXXI. 158; XXXVII. 300. pt. O b l' Ó b k a w ł ó k n a - na księżycu, XV. 43. _. w literaturze ludowej, X. 48. - w obrzędach sobótkowych, V. 258.. -. w obrz. wesel. Serbów, IX. 44. - w pieśni, III. 132; IX. 397. - w zagadce, II. 229; XVII. 86, 87. -. zakaz przędzenh w zapusty. p. chodzenie z kądzielą, l. 80. Kądzielnice, XXXIV. 296. Kądziołki" p. kądziel. Kądziołki, skrzyp, II. 135. Kądziołki M. Boskiej, koniczyna polna w lecz., XXX. 68. Kąkol, Agrosthemma githago, XI. 40,. 177; XXVIII. 243; XXXI. 59, 95. - niszczeni.e, I. 87; IV. 320. - roślina diabelska, XXXI. 95. - roślina przyciągająca p ['o,runy, XXXI. 95. - suszony w obrzędach świętojańskich, VIII. 424. _. w lecznictwie, XIII. 217, 220. Kąkolni.ca ZbOlPW3 p. kąkol, AgroKaziuki Kazlar, i sthemma githago. Kany, haki do rynny. - gw. kowalska. VI. 291. Kąpanie, p. kąpiel. Kąpiel ciepła. II. 290. - ciężarnej, III. 58. - dziecka, noworodk'l. III 57: VI 127. dziewcząt, XIII. 31; XVIII. 211. �202 - lecznicza, V. 166; XI. 383, 385, 386, 395, 396, 400; XIII. 218; XVI. 82; XVIII 183; XXVII. 135; XXX, 42, 45. - ludowa, II. 374. - obrzędowa świętojańska, IV. 315, 322; XVIII, 211, 212; XX. 192; XXVI. 75. - parowa, XXX 16. - przed "Dzi.adami", XXIV. 10, - przedślubna, I. 132, - rytualna, III. 58. - w dzieży, w :cdwa'rze z: czarnej róży, brzozy. XVIII. 183; w osice, XXXV. 74 _ w życie, XIII. 109; XVIII. 211. - w przysłowiu, XIII. 157 -- z kory dębowej, XXXV. 69. 'l, krwi, XVIII. 91; XXII. 139. - z krwią mens-tr., magia, XVIII. 181. - z liści brzozowych, XXXV, 63. - z ziół, XXXIII. 113. - zakaz, XIII. 116; XVIII. 212; XXVII, 135. - zimna, XXX. 16. - zmarłego, XV. 103, Kqszta, p, kqcina, kucza, XVII. 180 Kąt, jako granica domu, XXIX. 122, - kryjówka złych mocy, XXIX. 122, - miejsce czarów XXIX. 122. - pod piecem, w magii, XI. 384. Kqtina, (j. Słowian zach,), świątynia. XIV. 308. Kqtnik, duch, III. 30~. Kaci, kadza, kaza, (j. tur.), koza, XXXIV. 176, Kiiminas, (j 'st. ind), kochankowie XXXIV. 14. Kiintiis, (j. sto ind,), kochanki gandharów, XXXIV. 14. Kama, Ci st. ind.), bóg miłości, VII. 7. 203 kaus, kosa, (j, finl.), drewni,ane naczynie obrzędowe, XXXIV. 285, 286. Kciuki ciężarnej, związywanie po śmierci, XXXIV. 40. . Keb, p Seb; Geb, (j.egip), bóstwo chtoniczne. XXXII, 122. Kejdany, buty ciasne, XVII. 165. Kel, kapusta włoska, XVIII. 219. Kelerub, brukiew, XVIII. 219. Kemas, (j. lit.), upiór, IV. 395. Kenir, (gw. druc.), chleb, p. stryjak, XXXVII. 210. Keptar, (gw. hue.), p. kieptar, piekKas, tar. Keremet; (j. mordw.), bóstwo w postaci kaczki, XXXII, 92, 122. Keri, (j płd. am), bóstwo bliżniacze dodatnie, XXXII. 147. Kernoi, kernos, (j. grec.), naczynie obrzędowe, puhary, XXXIV. 131, Kerpce, kierpce, XXVIII. 82. Kese i Tambue, f'etysze, Bangs Bango, XVII. 112. Ketla, płótnianka, XXVI. 55. Ketuby, (j. żyd.), akty ślubne, XXX 237. Kędzierzawiec, Malva S;)lvestrts, dykij slyz. XUI. 223. Kędziuch, brzuch, XIV. 308. Kępa, (gw. flis,), wys'pa, XX 57. Kęs, XVII. 213. Kęsek, 60 łokci płótna, ·XIV. 386. pL Miary i wagi. Kęś nie kęś, gdzieniegdzie, XIV. 111. Keran, (j, dajak.), pi.ecyk nieckowaty, XXXII. 59 Khrost, (j. g, łuż.), chrust, XIX. 10. Kiado, (j, sekl), wydający p. młodą, XVI. 143-145, Kialbej, (j. lit ), p, kielb, kielbuka, XXXII. 25. \ I t ( J r' j { •• I l Kichanie, powstanie zwyczaju pozdrawiania, XI. 65. • - w niedzielę, poniedziałek, wtorek, środę, czwa'rte.k, piątek, sobotę, II. 257; XIV 252; XX. 298, - wierzenia, II. 333; III. 51; XXIX, 165; XXXIII. 139. - wróżenie, II, 257; XXIII 159. - choroba, X. 221; XIV. 252. Kichele, (j, żyd.), placki, III. 322. Kici!, (j. błr.), spencer bez rękawów, p. gorset mieszczek białorusldch, XXI. 137. Kiczaky, (j. ukr.), pochodnia, IV.317 Kiczka, rózga śmi:gusowa, II. 87, Kiczka, wiecha owinięta słomą, jako znak graniczny, XXIX. 161. pt. Z n a k i w ł a s n o ś c i o w e. Kiczka, p. wiecha brzozowa, xiX,. 75. Kiczki, snopki do poszywania dachu, IX. 271, 272; XVI. 367, 3170; XXXIII. 95; XX:XIIX. 309. Kieblycia, (j ukr.), skrzyneczka na pieniądze, XXXIII. 131. Kiechn, (j. gil.), duch szamana, XVII. 106. Kiecka,' spódnica, II. 133; XV. 96. Kiedajse' lata, dawniejsze lata, XXXIX. 398. Kied kie jumbel, (j. lap.), tóg kamienny, XXXII. 103. . Kielich w legendzie, XXX. 134, 135. - Hawdali, III. 53, Kiela, kiely, ruptura, XVIII. 181. Kielb, Gobio fluviatilis Cuv., ki.elby, p kialbej, kielbuka, kilbas, zmarzlica, płocica,. XVIII 6,f, XXX. 214; XXXII25. Ki.ełbasa, I. 85, i29; III. 12; IV 140, 302; V. 209, 215; VI 77; VIII. 123, 376, '377; IX 72; XI. 41; XII. 42, 45. 258. 312. 3:20; XIII. 29; XXIV, 15; XXX.214; XXXI.57; XXXIX. 332, _. w baśni, XXVIII. 192, 196, 201. - w magii, XVIII. 183. - w oracji, XII, 42, 45, 46. -. w przysłowiu, IX. 373. _. \Ai szopce, XXV. 67, 68. Kielbukaj, (j.lit.), kiełb. XXXII.25 Kiely, (gw. hue.), choroba syfilis, XIII. 216, 218, 226. Kielym kuriumdyk, (j. kirg.), V. 19 Kielzno, uprząż, XXXVIII. 45. Kiepski, słaJ)y, marny, VI. 44. Kieptal', (gw. hue.), p. keptar, kyptar, piektar, VIII. 438; XU. 285; 286, 288, 290, 301; XIII. 208; XXII. 104-107, 109; XXXIV. 146 Kierat, XI. 171. Kierdel, kyrdel, stado owiec, V. 123; Kiereja p. Kiry ja. Kierenka, (gw. hue.), maślni(:a, XXXI. 98. Kierezja, kierezyja, p. karazyja, kołnierz, sukmana, XI. 27; XIX. 35; XXXVII. 308; XXXVIII. 231. Kierkowe, (j żyd.), cmentarz, III. 331, Kiermasz, p. jarmark, II. 217, 219; XI. 299; XVI. 264; XX. 72, 74, 109, 116; XXIII. 97; XXXI. 1~2:' -' świętomarciński, XVI. 4 Kiermy, (gw. flis.), wiosła, XVII. 140, 151. Kiernia, (gw. hue.), porówn. cierznia, kierzynka, maślnica. VIII. 46, Kierniczka, maślniczica, VIII, 46; XXV. 86. Kiernoz, wieprz, X. 159; XIV. 14,140, Kieran, kierujący spławianiem drzewa, VII. 261; XVII 13i9, 140. Kierownica u wozu, VI. 395. Kierownik, część wozu, XXXIX, 128 Kierpcarze, XI. 71. �..!04 20'5 Kierpce, p. krypcie, 1curpiele, kyrpce, III. 229; V .121; VII. 34, 257; VIII. 164; XI. 25, 27, 70, 71; XII 4, 11; XVIII. 67, 68; XXV. 5: XXVIII. 82, 217-219; XXXVI. 238, 257; XXXVII. 129, 214, 219, 223, 228; XXXVIII. 231. Kierunek etnologii, antropogeograficzny. XXXVIII. 6. -' dialektyczno-materialistyczny, ·XXXVIII. 228. - ewolucjonistyczny, XXXVIII. 4. 5, 224, 225, 228. - ewolucjonistyczno-psychologicz_ ny, XXXVII. 45. - ewolucyjny w prehist., XXVI. 29. - funkcjonalny, XXXVIII. 353. '- historyczny, XXXVII. 4'5; XXXVIII. 24, 26,223'---i227 - m.ate,:ialistyczno-hiJsloryc.zny, XXXVIII. 4, 5, 9, 11. - materialistyczno-historyczny w etnografii polskiej, XXXIX 628. - porównawczo-funkcjonalny, porów.-ewolucyjny, XXXVII. 311. - socjologi,czny, XXXVIII. 6, 9, 24, 223-225. Kiery, który, XVIII. 219. Kieryka, święto p Swięty Kieryk, zakaz pracy, V. 218. Kierzynka, p maślnica, XXXVII.268. Kies-kiz, kiza, (gw. góral.), iskrzy!;: minerał, III. 267, Kieska-złotodajka, XXIII. 146 Kieszeń, III. 140; XXXIX 188, Kieśnia, kieszeń, III. 140. Kij brzozowy, p. brzoza, kostur, laga, laska, XIV. 84, 86; XIX. 35; XXVII.64, - dziadowski, IV. 411; XIV. 151. - jako broń, XIV. 296; XXXI. 31. 72; XXXVIII 241. - jakc, narzędzie muzyczne. III. 222. jako na:'zędzie rolnicze, XXIX. 167-169; XXXVIII. 54. kaTbowany, do rozliczania, p. l'awasz, II. 207; XXXV. 130. - leszczynowy, XIV. 44. -. pasterski, XXXI. 3; XXXV. 130. 150, 151. - samobij i, samodaj, XI. 211; XVII. 51, 52; XXXVII. 20, 21. - w budownictwie, XI. 172. - w obrzędach weselnych, 1. 134. - w przysłowiu, VII. 207. - we wróżbach małżeńskich, I. 255. - wiklinowy, Xl. 147. - z krzyżowego drzewa, odpędzanie diabla, XXXI. 96. - z olchy, XXXI 98, -. znaczenie symboliczne, XX, 296.. Kij, słup, Xl. 172; XVIII 9 Kij, (j. kirg,), nawóz harani, V, 4. Kijach, (j. błr), poduszka z kłosów, XXX. 33. Kijanka, p pralnik, V. 2,27; VI, 184; IX. 27,9; X. 36; XVIII. 115-118. 121; XXVI. 81-83; XXX. 24,216: XXXVIII. 254, 321; XXXIX 291, 327. -. bi,ałoruska, XVIII. 116, 119, 120. - francuska, XVIII. 120. -. litewska, XVIII. 116-120. - lot czarownic, XXVII. 64; XXX. 220. - małoruska. XVIII. llu-119. - mieczowata, XVIII. 119, 121. - niemiecka, XVIII. 120. - polska, XVIII. 116. - ruska, XVIII. 120. - rzucanie pod k'rowę: aby zapomniała a cielęciu, XXIII. 88. - słowiańska, XVIII. 121. -. w lecznictwie, XI. 397. - w przysłowiu, IX. 54. - w wierzeniach III. 141; XXIII. 88. - ~ / l I r ' .•. , włoska, XVIII. 120, słupy w stodołach, XI 172. Kijeskaja hara, (j. ukr.), miejsce. gdzie zapisuje się diabłu duszę, XV. 137. Kiki, (j. gil.), pałeczki wierzbowe w koronie szamana, XVI. 121. Kikle, p ketla, płaszcze z płótna samodziałowego, XXXVI. 233. Kikut, mańkut, IV. 307. Kilbenen, (j. niem,), zgromadzenia wioskowe II. 102. Kilchgang, (j, niem.), odwiedzanie nocą dziewcząt, II. 102, Kilim, XIII. 252; XIV. 119; XXI. 47; XXVI. 142; XXIX. 85, 86, 124, 125, 130, 183; XXX. 4; XXXI. 166, 172, 173; XXXV. 190, 191; XXXVIII. 339. pt. T k a c t w o. Kilimkarstwo, XXIX 124;X.XXV 178. Kilof, p. czakan, czekan, dżagan, XXXIX. 319. Kiła, P. kieła, kily, lues, XI. 398; XIII. 277; XXXV. 69. KUbas, (j. lit.), p. kiełb, XXXII. 25, Kilka, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Kimać, (gw. złodz.), spać, VII. 279, Kimbalka, p. chamelka. III. 17. Kimidin, (j. st. ind,), duchy, XXXIVą Kimpurusa, (j. ind,), demony szkodo liwe, XXXIV. 15. Kinajdios, korzeń, magiez.. XXII!.'t Kinal, (gw. złodz.), nos, VII. 279, Kindebank, skrzynka do sieczki. XVII. 79, 93. Kinem.atograf w etnografii, p. film etnograf., XXVIII. 107, 110, Kinnara, (j. ind), Gandharwa, XXXIV. 14, 15, 32. Kiń, (gw hue.), P. koń, XXXV. 133 Kiń z żownyrom, (j, ukr), wzory na pisankach, IV 213. Kije, (j, ukr.), mięta, II,159 wieprz, III. 139. Kipi, (gw. złodz.), kapelusz, VII, 279 Kireja, (dok), kiereja, XIII. 252. Kil'PCe, p, ki.erpce, IX. 26. Kirri, (j buszm.), pałka, kij do łowów, XXXVII. 83. Kirylica, p. cyrylica, XXI. 153. Kisiel, potrawa obrzędowa, XXIV. 7. Kistka, kostka, IV. 208, Kistka na sikorki, XXXIII. 21 pt. P t a s z n i c t w o. Kisylycia, (gw. huc.), P. kisiel, ŻUl z mąki owsianej, XII. 296. Kiszenie buraków, kapusty, p. buraki, kapusta. Kiszka, mleko kwaśne, II. 12B; VIII. 391. Kiszek ból, p. choroby. Kiszmysz, (j. kirg), winogrona suszone, V. 15. Kisznyc'a, (gw. huc,). część połoniny XXXV.87. Kiś. kiś, kiśl nawoływanie prosiąt, II. 130, Kiślek, mleko kwaśne, II 208. Kit, (gw. huc.), kot w zag., VII. 72. Kita, XXVIII. 18. Kitaba, (j. tatar.), księga religijna. XXXI 156. Kitajka, tkanina, XXXIV. 165. Kitełesio, (gw. złodz.), p. dziecko, VII. 279. Kitka, palma wielkanocna, IV. 277; V. 56. Kity naciągać, (gw. złodz.), umierać, VII. 279, Kivimal, (j, est.), kamienne bóstwa XXXII. 159. Kiwa, motowidło, II. 134. pt. N ar z ę d z ia t k a ck.i e. Kiwać. (gw. z~odz ), oszukać. XIII 258 Kiwałka, nóż, IX. 363, Kińska Kiodruz, mia'a, �20'!' 206 Kiu;anie, szykany. XIV. Kiwior, kiwer, kaszkiet, 180. XXVIII. 167-169. przykrywka słomiana na ulu. XXXIX. 352. _. (dok.), ubiór głowy kobiecej, XXVIII. 18. Kiwon, nicpoń, VI. 44. Kizia, (gw. dziec.), koz.a, III. 165. Kizly (j. ukr.), kozły, krokwie, XVI. 370 Kizlyny, (j. ukr.), przy brogu, XVI. 369. Kiźliny, (gw. hue.), p. kizly, koźliny krc:,wie, XXXIII. S8. pt. D a c h. Kjeld Rune, skand. bohater poematu ludowego, XV. 41. Kjen dżygit, (j. kirg.), ors'zak oblubieńca, V. 14. Klacz, p. kobyła, II. 46; III. 72; V.3, 12; XXXVIII. 44. Klag, (gw. hue.), podpuszczka, II. 207; V. 124; VIII. 43, 45. Klakotki, kołatki, 1. 85. Klamka, p. drewniane zamki. XXXIII. 99. _. w przysłowiu, XIII. 157. Klamki, terminol. kowal., VI. 291. - w budownictwie, IX. 273. Klamry, XXIX. 185; XXXI. 67. Klany, III. 221; XVIII. 51, 55; XXXIX. 3, 207. - egzogamiczne, XVIII. 21,25,26,54. - kaczki, XXXII. lOI. - podział klanów, XVIII. 49. _. totemiczne, XVII. 32, 42, 53; XVIII. 16-26, 41, 44, 47-49, 51, Klap, (j. lit.), niewód, XXXII. 29. Klapatyny, obuwie drew., ,XIV. 111. Klapoki, WYcinanki gostyńskie, XXII. 116, 117, 120. Klapperbock, przebieranie się ZOl kozę, XX. 178. Klapy, u czepka, XXVIII. 20. - u gorsetu, XXIX. 83. - u sukmany, p. klapcie. Klarfiedel, (j. niem.), i.nstrument. XVI. 167. Klarnecista, VI. 136; XIV. 255. Klarnet, V. 155; XI. 21; XIV. 381; XVI. 166; XXVIII. 65. Klaryski, XVIII. 65; XX. 305. Klasa robotnicza, XXXIX. 49. Klaskanie w ręce, XXXVIII. 123. Klasycyzm antyczny, X'XIXIX. 178.. Klasy z.awodowe, XVI. 107. Klasyfikacja, faktów etnologicznych, XXXVII. 46. - nauk lingwJstycz., XXXVII. 315. Klasztor, Benedyktynek, XXVIII. 28. - BLangy en Ternois, II. 112. - Cystersów, V. 130; XX. 304; XXVIII. 138. - Dominikanów, XIX. 33. - Franciszkanów, XXXI. 48. - w epoce państw,a moskiewskiego. XXXIX. 44. -. kary za obmawianie, XI. 306. - kęoki .. XXXI. 79. - Norbertanek, XXVIII. 28. - św. Andrzeja, XIX .. 34 -. św. Stefana, XXXVIII. 370. -św. Teodoberla, II. 112. - świętokrzyski, XIV. 314, 315. - tyniecki, XXXIX. 170. - w aktach babińskich, XXVIII. 200. - w bajce, II. 272. _. \\l legendzi.e, XXXI. 51. _. w pieśni dziadowskiej, III. 161. - zapadły, XXVI. 154. - zwierzyniecki, XIX. 33. - żarnowiecki, XXVIII. 24, 25, 29, 36. - żukowski, XXVIII. 29, Klateczki dla pszczelich matek, XXXI. 3. , , li .' Klaty, koziołki w ptasznictwie, XXXIX. 293. Klauza, (j. ukr.), tama, XVII. 142 . Klawikord, XXXIV. 163. Klawy, (gw. złodz.), przystojny, ładny, VII. 279. Klątwa kościelna, XX. 62, 79. --. moc, V. 230, 231; XIX. 122-3; XXXI. 46. Klebecić, pleść byle co, XVIII. 219. Klebeta, Klebetniea, gadatliwa kobieta, XVIII. 219. Klebetnik, zrzęda, XVIII. 219. Klecha, XIX. 34, 8'1, 88, 90; XX 65,74, 116; XXVII. 5; XXVIII.l87. Klechda, p. klichda, I. 13, 169; III 1; IV. 259, 263; XI. 111, 429; XII. 174; XIII. 263, 264; XX. 249, 251, 252; XXVII. 5; XXVIII. 137; XXX. 220; XXXVII. 142, 144,145. pt. L i t e l' a t u l' a l u d o wa. Kleć, kleeia, bud. gasp., XVII. 180; XXIV. 87; XXVII. 140; XXX. 22, 33; XXXV. 34; XXXVIII. 272. Klej stolarski, lecznidwo, V. 179. Klejmo, (j. ros.), godło, II. 9, 365. Klejnoty, XXVI. 124; XXXV. 36. Klenkanie, Anioł Pański, XVIII. 219. Kleń, Squalius cephalus L., ryba, XXXII. 24. Klep, powróz konopny w niewodzie, XIV. Ul. -. (j. bk.), klap, XXXII. 29. Klepa, (j. błr.), p. klap, XXXII. 29. Klepa, powróz ci:ągnąey sieć, XIV. 111. Klepacz, młot, II. 141. Klepadło, p, kołatka wie~kanocna. XIII. 29; XVIII. 211. Klepanie lnu, XXXIII. 149. ~ kosy, XXXV. 87. Klepce, p. kapkan. Klepisko, p: boisko, XI. 172, 382; XIV. 309; XX. 315; XXIX. 40, 90; XXX. 20; XXXIII. 105; XXXIX. 337. Kleplci, powróz do straszenia ryb, XIV. 112. Klepsydra piaskowa, XXXIV. 167. Kleszcz, Ixodes nctnus, II. 162; XXVIII. 186, 204. Kleszcze, narzędzie druciarskie, XXXVII. 205. - kleszczyny u chomąta, XXXII. 3D8; XXXIX. 120. Klei, p. sień, V. 149. Klępa, nazwa krowy, VI. 44. Klęski żywiołowe, XXXVIII. 534. Klicipas (j. lit.)" p. klap, XXXII. 29. Klichda, p. klechda, XIV. 112. Klija, (j. serb.), palestra, V. 140. pt. Z a b a w y i gr y. Klikusza, (j. 1'0'5' )o,histeryczka, IV 365. Klin, (dok.), część łanu, XXV. 30. Klin, XXXVII. 218. _. w przysłowiu, VII. 207; XII. 66. Klina wbić, czynność magi.czna,I.47. Klince, trmin. kowal., VI. 292. Klipa, (gw. złodz.), zbiegowisko, VII. 279. Klis, (j. ser.), pliszka, gry, V. 140. Klise, ornament, XXX. 193. Kliszcz, kliszeza, kleszczka, XIV.n2. Kliuezka, (j. błr.),p, kciuka;,XXXII.31. ~loc obrzędowy, ciągnąć, XX. 182. - palenie w wigilię, XIV. 46. _. przycźepianie dziewczętom w po- . piele c, I. 4'9, 81, 84; XX. 182, 183, 187. przywiązanie do drzew owocowych. XX 186 _ terminologia kowalska, V. 292. _ rzeżn'cki, p. kowban, XI. 386. Klocki drzeworytnicze, XXVIII. 32. _ do drukowania, XXXVIII. 418, 419, 423, 430. _ �209 .208 Klcckowe koronki, Xl. 212; XXVIII. 21, 35. Klon, Acel' tabaricum L .. drzewo użytkowe, XXVII. 139; XXXIII. 12, - czarny, liście barwnik, XVII. 33 - czarny sok w med., XXXIII. 14. KIoski, kluski, Xx. 95. KlOse, O,. niem.), 'kluski, XXXIII.112. Kluby męskie, XVIII. 22; XXXVIII. 348. Klucz, do noszeni,a siana, II 209 - drewni,any, XXXIII. 99. - dzwonienie, XII. 312. li pługa, I 143, 188; II. 131. - w bajce, II. 275; V. 130; Xx. 249. - w lecznictwie, III. 55. - w mętowaniu, XIV. 378. - w pi'elęgnacji dzieci, III. 56. _. w wierzeniach' żyd., III. 51, 53. -. w zabiegach magicz., VIII. 62. _. w zagadce, II. 41, 229; VI. 247; XVII. 82. - - w zwyczajach hodowlanych, wypędzanie bydła na paszę, XXV. 55, 57. znak6w, XXXVIII. 190. Kluczewi, kluczi, klucziwska; (j. ukir.), wzory na pisank., IV. 211, .Kluczka, żerdź, XII. 295. Kluczkata, O ulkir), wzory na pisan_ kach, IV. 211. . Kluczyki, pierwiosnek, Primula officinalis, XXXI. 96. pt. Roś l in y w w i e r z e n i a c h, m a g i. i i w l e c z n i c t w i e. 'Kluczyski, p. krokwie, kozly w dachu na sochę i ślemie, XVI. 367. pt. D a c h. kludzi;ć si.ę prowadzi<':, iść. chodzić, XVIII. 219. . Klujduba, dzięciol, III. 43. Kludzić, (gw. huc.), zamek drewniany, XXXV. 107. Kluski, p. bobalki, cipke, haluszki, Kluka, klaski, KlOse, krzydle, kolob, I. 164; II. 128, 358; III. 12, 319, 322; V. 45; VI. 57; VIII. 36; XII, 16; XIV. 134, 174; XV. 93, 99; XXX.214; XXXI.100; XXXIV 167 - potrawa wigilijna, XXIX. 96. - lane, IV. 286. - na Łysej G6rze, XXVII. 68. - owsiane, XVIII. 72. -. w Peregr. Maók., XXVIII. 188. _. w przysłowiu, VIII. 404; IX. 53. - w szopce, XI. 44, 45, 134. - z makiem, III. 173; XV. 99; XXIX 96 - z olejem, XV. 93. - ziemniaczane, XIV. 250. Klusowanie gliny, V. 166. pt. G a r ncars two. Kluzinki, lanie świec, XI. 74, 75. Klysce, te:minolog. kowalska, VI 292. Klaczkowiny, klakociny, prządki, XV. 104. Kladka na linach z łyka, p.berwy, most, XXIV. 41. Kładzenie bursztyn6w do grobu, XXXIX. 387. ~ placków na drzewa ow., XVIII,96 -umierającego na słomie, VIII 52; XV. 102. - zmarłego na desce, XX. 202. Klakociny, p. klaczkowiny, prządki, XV. 104, 105. Klamiec, kłamca, XIV. 112. Kłamstwo jako motyw literacki, XXVIII. 211. Klania, p6ł kopy, IV. 204. Klapace, kołatki owcze, VIII. 40. Klapacki, klapaczki, klekotki, koła tki, IV. 283; XXI 216. pt. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e. \ (gw. złodz.), gęba, VII.299. czapka z barank6w kryta suknem, XII. 290. Klapcie, klapy u sukmany, I. 160. Kłącza, XX. 319; XXXVII. 87, 93; XXXVIII. 54. pt Z b i e r a c t w o. Klepala, O, ukr.), kołatki, V. 214. Klewec, (gw. hue.), do klepania kosy, XXXV. 87. Klo, kieł, VIII. 285, 286. Klob, klusk.i, XXX. 214. Klobuczek, czapeczk.a, XVIII. 219. Klobuczki, dzwonki, Campanula ranuncoloidea, II. 137. Klobuk, kapelusz, III. 251; XVIII. Klapaczka, kogut IV. 372, 378. Kloklotek, Klapanie, \ ! r I .J.. I I I 219. cukru, głowa cukru, XVIII. 219. Klacze, (gw. huc.), kurka, VII. 261. Kloć, snop, XVI. 108. Kloda, beczka, I. 17. Kloda, p. kloc, klocek, koloda, kolodka, kolodoczka Bożego Narodzenia, bandjak, XX. 18,6, 187. - część pługa, V. 61. - część więcierza, XIV. 112. - do rąbania drzewa, XVII. 92. - do rąbania mięsa, p. kowban, XIII. 219. - dyby, XX. 37; XXXIX. 299. - miara zboża, XXVIII. 149. - obrzędowa, XX. 183, 188. - olszowa wydrążona jako komin, XXIX. 10. - popielcowa, p kloc. XX. 180183, 185. - stępa, XXXIV. 187. - trumna, I. 19. - w legendzie, XII. 62. - w łowiectwie, XXXI. 32. - w przysłowiu, XIII. 159. Klakiczka, (j. ukr.). p. klokoczka, XII. 300. _ L4 Lud - Tonl XL Klokoczka, Rhamus w mętowaniu, Cathartica, w palmie wielkanocnej, XII. 310. Kłokoczyna, kłokocina, Staphylea pinnata, okadzanie, XXX. 65. - święcona, IV. 184; VI. 58, 78. ~ w magi~ XII. 300, 310. Klokosecka, kura w mętowaniu, XIV. 377, 378. Klómka, sieć rybacka, XIV. 112. Kłonica III. 197; XXX. 34. Klopić ~ię, kłopotać się, VI. 44. Kłos, kłosek, p. klósko, klysecek, klysko, klysek, klyszek, poduszka z kłos6w, II. 140. Klos pszeniczny, gwiazdozbi6r, Kłos Panny, r. 173. Kłos żyta, dwoisty, przepowiednia szczęścia, VIII. 1;;9. - żyta w magii, XXXI. 70, 100. Kłosy owsa, na Trz. Kr6li, XVIII.210. - przy młocce, XI. 175. - w gadce, XI. 329. - w magii, XIII. 227. Kloticzka, trzcina zwyczajna, Phragmites Communis Trin, zaświdrowane korzenie, XIII. 227. pt. A P o t r o p a i on. Klotka, p. kł6dka. Kłódka, XXXIV. 298; XXXVII. 126. - otwieranie za pomocą cudownej trawy, XI. 377. _ pozbawianie płodności, XXIV.l72 _ w magii, XIII. 228; XVII. 20, 21. - - taniec, p. bąk. w obrzędach narodzinowych chińskich, XVII. 24. w zagadce, XIV. 375; XVII. 88. \'1 zwycz. wigilij., XVIII. 199. w zwyczajach związanych z wypędzaniem bydła na paszę, XXV 55, 57. �211 210 - wrzucanie do grobu, XVII. 25; zamknięta, sposób na złodziei, XXIII. 135. pt. M a g ia. - zamykanie, XXIV. 172. - zamykanie szczęk zmarłym, XVII. 19-30; XXIX. 175. - zamykanie szczęk zwierzęcia padłego na zarazę, XVII. 25. Kłódkarstwo, przemysł lud., V. 271. Klósko, kłos, II. 140. Kłóta, kapusta z ziemniakami, potrawa wigilijna, XXIX. 96. Kłusownictwo rybne, XXXI. 42, 43. Kłusownicy, III. 240, 268; V. 219; VII. 264, 265; XXIV. 43; XXXI 26; XXXV. 42. Klych. pień bez wierzchołka, XIV. 112. Kłyn'i, (gw. hue.), kLiny wolejnicy, XXXIV. 148. Kłyńci, Kl'yńczyki, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Klysecek, kłosek, XIV. 377. Klysko, kłosek, XX. 247. Klyszek, klysek, złom drzewny, XIV. 112. Krnef, (j. egip.), bóg w pasiaci węża, XVI. 26, 28. pt. B ó s t w a. Kmieć, XVI. 264; XIX. 74, 90; XX. 10, 11, 14, 46, 113, 114; XXV. 25, 33, 34; XXXIX. 44. Kminek, Carum Carvi L., XXVIII. 243. - aphrodisiaca, X.226; XXXIX.300. okłady, XXX. 46. w lecznict., VI. 60; XIII. 221, 223. Kminić, kłamać, XVIII. 219. Kmiotaszek, kmiotek, kmiotówna, XIX. 95, 96; XX. 113, 129. Knafle, guziki, XIV. 15. Knagi, zakrętki drewniane, III. 44. smarkacz, Knajtek, Knąbie, p XVIII. 219. knobie. do wiązania powróseł, XI.175. uprząż, XXXVIII. 41, 42. Knerych, ,roślina lecznicza, Spergula arvensis, XXXI. 96. Kniahyni, (gw. hue.), kniehyni, p. młoda, VII. 261; XIV. 215. Kniat, Calt/w palustris, kaczyniec, knieć błotna, lek, XXXI. 95. Kniaź (j. ros.), książę, XIV. 67. - (j. ros.), głowa rodu, XIV. 67, 191. - (j. ukr), pan młody, 1.. 246; VII. 261; XIV. 215. Knieć błotna, Calt/w palustris, p. kaczyniec, kniat, pączki, kwiat, barwnik, w lecznictwie, XVII. 33; XXVIII. 243. Kniehini, (j ukr.), młoda, lU. 43, 352: - p. młoda, XIII. 208. Knieź, (gw hue.). kniaż pan młody. XIII. 208. Knihnicka, (gw. hue.), nazwa krowy, XXXV. 135.. Knobie, knąbie, knowie dolna część słomy, XXIX. 32, 33; XXXIX. 452. pt. D a ch. Knoch, bursztyn biało-żółty, XXXIX. 414--415. Knebel, Kneble, Knop, tkacz, XXXVII. 212; XXXIX. 327. ściegi, XXVIII. 36. wieprz, XXXV. 133. Knutle, kawałki drzewa, XXXVI.211. Knydla, (gw. złodz.), pozdrowienie, VII. 279. Knydle, p. kluski, XV. 77. Knysz, knyszi, (j. ukr.), chleb pszenny, II. 142; VIII. 373; XVI. 325. Knyżnyk, (gw. hue.), umiejący czytać i pisać, XXXV. 135. Koci[, p. kowal, XIV. 112. Knoplochy, Knórus, (j. sL niem.), p. koń, XVII.220 (j. st. sław). demon opiekuńczy, XVII. 221. Kobb, (dok.), fo~tuna, los, XVII.211. Koba, pomyślność, XVII. 221. Kobasy, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 212. Kobeć, p. kukułka, II. 162. pt. P t aki w wierzeniach. Kobel, (j. dol. niem.), kobyła, XVII. Kob, Kob, 220. Kobiałka, I. 163, 198; II. 142; V. 161; XX. 48,72; XXIV. 17; XXVIII. 189; Kobiec, kobuz, XXXVIII. 237. Kobiela, kobiałka, XIV. 144; XXXI.57. _. do noszenia przędzy, IV. 175; Kobierce fińskie, XXXV. 190-191. _. grodzieńskie, XXXV. 191. _ litewskie, XXXV. 192, 193. - mahometańskie, XXXI. 168. - mazurskie, XXXV. 190. - polski.e, XXXV. 193, 194. - pruskie, XXXV. 191. _ radz.iwiłłowskie, XXXV. 193. _ skandynawskie, XXXV. 190. _ skórzane, XXXVII. 109. - szwedzkie, XXXV. 190. - wschodnie, XXXV. 191-195. Kobieta, p. baba, VII. 8, 15, 17, 18,23, 38--41, 156, 177, 179, 207, 257, 259, 283; X. 111, 244, 246-249, 251, 342; XVII. 225, 241; XXXVIII. 88, 3509. - Ainów, X. 347. bezpłodna ,XVIII. 94. chińska, XXVII. 166. choroby, XXX. 47; XXXI. 57. ciężarna, IV. 182, 437; V. 64; XII. 267; XVIII. 197; XXXVIII. 59. egipska. XIII. 268. garncarka, XXXVIII. 351. - _ _ _ Gilaków, XVII. 190. i mysz, III. 23. karmiąca, II. 225, 227. malikowata, III. 140. mandżurska, XI. 336.. mityczna, XXXIII. 140. młoda, XXXIX. 194, 385, 391, 400. napadnięta przez niedźwiejzia, VII. 1. nazwa mężatki, VI. 44. pochodzenie, XI. 209; XXIII. 160. postać śmierci, XIII. 204. przechodząca d.:'ogę, VI. 62. spartańska, II. 103. stanowisko społeczne, II. 191; III. 199. stara, XXXVII. 210;· XXXIX.194, 385, 391, 400. stworzenie, III. 325; XIII. 336. ubiory, X. 33-35, 183-190, 341. w literaturze ludowej, II. 324, 325; _. _ _ _. _ V. 260. w przysłowiu, VII. 207; IX. 55. wcielenie diabła, XI. 15. wieszcząca, p. alruna, X. 267. wysoka, p. gidy ja. zmora, XIII. 297. związek ze zwierzęciem, XXXI. - _ _ _ _ _ _ _ 154. (j. sto niem.), dziewica, 2Z0. Kobila Tute, (j. serb.), gra, V. 141. Koholty, koboldy, p domowik, chowaniec, demony, VIII. 7; XIV. 299; XVII 221; XXVIII. 100; XXXII. 182; XXXIX. 305. Kobuz, Hypotriorabia subbutea, p. kobiec, XiXXVIII. 237. pt. P t a_ s z n i c t w o. Kobila, XVII. Kobylak, kobylec, Rumex lapathi- w lecznictwie, XXXI. Kobyli łeb, jazda na Łysą Górę, XXVII. 62. folium, 96 �Kobyli leb, w przysl., 'XVII. 165. Koby!ica, chodzenie z kobylicą, p. kobyłka, XX 167. - kokarda, Ill. 139; XX. 260. - ciesielska, V. 63. - do międlenia lnu, XXXIX. 291. Kobyllce, p. kozly, XI. 173. Kobyla, p. kob, kobel, koba, koń. pt. N a z w y z w i.,e r z ą t. - cudowna, XI. 373, 374. - czarovvnica zamieniona w kobyłę, XXV.85. - 'czasZJka, IV. 419; XXIX. 103. ~ klacz, VII. 70; XI. 73; XVII. 220, - kości na ścianach kościoła, XXIX. 103. pt. W i e r z e n i a. - mocz jako napój na Łysej Górze, XXVn, 68. - w literaturze ludowej, VII. 131; XX. 268, 269. - w przysłowiu, VII. 70. - w wierszu o szewcach, IX. 61, 186; XIV. 371. - w zagadce, VII. 70; XI. 73. - w zamówieniach, XIV. 70. Kobyłka, chodzenie z kobytką, p. kobel, kobylica, XIlI. 130 135 141' XXXI. 166. ,,' - Radlowska, XIX. 51. Kobylka garbarska, p. kobylica. XXXI. 113. Kobyły, liny niewodu, XXXII. 28. Kobza, Ill. 243, 271; XI. 327; XVIII. 78; XXI. 32; XXXVII. 352. pt. I n s t r u m e n t y l u d o w e. - czeska, XVI. 166. Kobzarowie, XVI. 169. Kobziarze, p. bandurzyści, kobzarowie, XXI. 80. p. ziemniaki, II. 128. 141. Kob , (j. str. cerk.), narok, XVII. 195. Kobzole, 213 I 212 (j. 'St. cerk.), wieszcz, równo kob, koba, kobeć, XVII Koc, w obrzędach pogrzeb., V. Kocanie pisanek, IV. 224, pt. b a w y l u d o w e. Kocanka, Anthenaria dioica K., XXXI. 96. Kocl1ajka, perliczka, VI. 305. Kochut, kogut, XXX. 220. Kob'bnik'b, Koci ogon, Amaranthus I• \ I -I' caudatus, roślina, Koci XXXI. 96. pazur, suchołuska .po.. 195. 345. Z a- Gnaphalium dwupienna, IX. 4. wielkanocnej, dioicum, w palmie IV. 283; V. 56. Kociara, niedźwiedź, XI. 312. Kocica, kotka w baśni, XI. 373. Kocie mięso, jako przynęta, XXXI. 32. pt. Ł o w i e c t w o. Kocielek, p. kocioł, XXIX. 45. Kocioł, do gotowania, XX. 316; XXVI. 92. - do warzenia sera, XXXV. 90. - do żętycy, V. 124. - mosiężny, XX,XV. 98. - w przysłowiu, VII. 209. - w wierzeniach, XXXI. 145. _ wiszący, XX. 3'16; XXIV. 87; XXXIlI. 102; XXXV. 126; XXXVI. 201, 203. _ z pieniędzmi, XIII. 116, 253. _ żelazny, IX. 362; XXXV. 98. _ w lowiectwLe. XXXVI. 201, 203. Kociołek, miejsce bursztynodajne, XXXIX. 362. Kociuba, nazwa ~rowy, XXI. 205. _ pogrzebacz, IX. 361; XVIII. 176, Kocianka, 179. w lecznictvvie, VIII. 57. Kocur, strug do darcia łuczywa. XX}~v·rII. 4~1. Kocurek, t.aniec, XV. 79, 81. - ll ) l I I I. krew, XIl. 312. kult. XXX. 223 pt. M a g i a. mięso na pokładziny, VI. 135. wa, Myriophyllum spicatum L.. mówiący, IV. 301, 303. XIV. 112. Koczerbieha, (j. blr.), taniec, XII.185; naśladowanie głosu, VIII. 393. XXI. 138. nogi, XXXVIII. 275. Koczerha, (gw. huc.l, przy wyrobie ofiara w now. mieszkaniu. IX 285. sera, XXXV. 96, 97. ofiara obrzędowa, XVIII.96; XX. _ do rozbijania wurdy, XXXV. 91. 205, 294; XXII. 8; XXX. 251. _ do odpędzania burzy, XVIII. 179. _ ognisty, XXIX. 106; XXX. 201. Koczoty, w przysłowiu, VII. 207. _ pianie, III. 21, 142, 145; IV. 47, Koczownictwo, I. 135, 136; III. 232; 418, 422; V. 34, 371; VIII.359, 393, XXXV. 182; XXXVII. 364. 398; IX. 66; X. 381; XI. 239; XIII. Koczownicy, II. 299, 301; V. 4; VIl. 129, 232; XVIII. 195. 16; XVII. 171; XXXVII. 82, 83, przepowiednie pogody, XVII. 83. pt. 120, 387. Meteorologia ludowa. Koczurek, nazwa trawy, IX. 266. _ przerwa w panowaniu diabła, Kodeks Hornigowski, XXXVIII.232. XXVII. 143. - karny, XI. 306. _ pióra na kapeluszu kolędników,. - ostrowski, XXXVIII. 232. X. 1517 - ucztowania,. XXXIX. 173. _ pióra w lecznictwie, X. 357. Kadry, kołdry., wycinanki, p. koł_ ptak czarownicy, XVI. 149. tryny, XXII. 113-1l5;XXIX.184. - ptak diabła, XXIX. 106. Kodziel, p. kądzi£'l, I. 80. _ ptak światła, XVII. 183. Kofia, XXVIII. 18. pt. O d z i e ż. _ ptak św. Jerzego, XVI. 157; Kognaci, III. 192, 309. XVII. !G3. Kogut, p. kochut, kohut, kłokot, kur, _ uosobienie siły rozrod., XVI. 157. piweń, pieunik, biały, VIII. 289. - upiór, VI. 258. _ czarny, VIII. 289, 344, 392; XXIX _ w literaturze ludowej, II. 341, 358; 100-102, 105, 106; XXX. 222; IV. 301, 303; V. 174, 175; VIII. XXXIlI. 118; XXXVIII. 247. 182; XI. 374, 379; XXXVII. 20. - czerwony, Miara, XXXIX. 310. _ w facecj,ach, XXXI. 127. - danina, XVI. 108; XXXVIII. 324. -" w łowiectwie, XXXI. 31. - direwniany w zwycz. wielk., XII. _ w obrzędach weselnych, IV. 437. 317. _ w obrzędach żniwiar., XXII. 8. - głowa, III. 60. _ w obrzędach dyngus. XXXI. 172. - głowa, składanie na piersiach za_ w pieśni, X.202; XIV.267; XXIII. bitego, XXVIII. 251. 117-120; XXXVIlI. 295. - potrawa obrzędowa, VI. 135; _ w podaniu, XVIII. 135; XXXVII. XXIV. 15. - w podaniu XXVIlI. 135; - potrawa wesel., VI. 135; IX. 45,48. XXXVII. 12. '- jazda na kogucie, IV. 268; XXX. _ w przysłowiu, II. 202; IX. 253. 218, 221, 222. Kocury, K'ocywie, gra, XIlI. 310. wywłócznik kłosowy, tra- _ �214 r' - .. 215 i I w wierzeniach ludowych, XXXV. 173, 181. - w zagadce, VII. 72. - wcielenie diabła, VIII. 355. - we wrÓożbach, p. alektriomancja. XXXVIII. 274. - z gliny, świstaki, XI. 327; XII. 224. - znoszący jaja, XXV. 115. - zostawianie \V nowym domu,IV.418. Kogut, p. pop ciup, gra w bierki, XI. 387; XVII. 229. Kogutek, p. kogut, VI. 142, 146; XIX. 57. - łęczycki, XXXIX. 332. - p. km;ka, XXXI. 96. - w piosence, VI. 142, 146. Kogutki, mięta święcona, XXX. 57. ~ wycinanki, XXII.119-121; XXIX. 183, 184. - zabawki z sitowia,XXVIII.59,241 Kohucik, haft, XXXVII. 218, 224. Kohut, (gw. huc.), kogut, w zagadce, VII. 72; XIII. 129, 334. Koki, (gw. dziec.), kartofle, III .45. KokluS'z, p. krztusiec, III.57; XI.396. Kokocyna, p. kłokoczyna roślina, XXX. 65. Kokornak, aphrodis., XXXIX,. 300. - wypędzanie diabła, XIX. 115. Kokorudza, kukurydza, IX. 384. Kokoryczka właściwa, Polygonatum officinaLis, XXVIII. 243. Kokosz, kura, XX. 8, 13; XXVIII.203. Kokoszecka, kura II. 341; VI. 142, - w opowiadaniu, VIII. 285-289. - w przysłowiu, VII. 207. Kokoszka, p. banty, XVI. 367; XX. 315. pt. D a ch. - nazwa ostatnich kłosów, XXII. 7. Kokoszki, stokroć t~\vała, przep. urodzaju ziemniaków. XXX. 43. - w lecznict\.vie odwar, XXX. 43. (j. ukr.), kobiecy ubiór głowy, XXI. 138; XiXXVIII. 354. Kokot, p. kogut, III. 138; XVIII.219; XXX. 220. Kokotek, lokalny pociąg, XVIII.219. Kola, koła, XIV. 61. Kolacja kawalerska, p. bractwo Ś\v. Mikołaja, XXXIII. 133. Koiaczyny, kołaczyny . chrzciny, II.202. Kolada, (j. ukr.), II. 214; XXIV. 119. Kolano, przechodzenie pod nim w lecznictwie, XI. 384. - w przysłowiu, VII. 207. Kola rodina, (j. serb.), nazwa konstelacji, w. wóz, XIV. 61, 62. Kolas, O. błr.), kłos, XIV. 87. Kolbiaga, XVII. 181. Kolca, brony, XX. 2.66. Kolca pługa, I. 188; XII. 224; XXXVIII. 235. KQlczyki, p. koltki, II. 267; V. 151; XII. 292. Kole, koło, XVIII. 219. Koleba, p. koliba, XXXI. 90. Kolebka, kołyska, p. hejcedlo, II. 76; IX. 207; XI. 384; XXVII. 164. - lipowa, X. 400, 401. _ w śnie, XI. 222. pt. W I' ó ż b i a rKokosznik, s two. w zagadce, V. 48. wisząca, XXX. 226. z drzewa, XXX. 226, 227. - z kory, XXX. 227. - z plecionki, XXX. 226, 227; XXXVIII. 259. - z płachty, XXX. 227. - zakaz kołysania próżnej, XIV. 370. - ze skóry, XXX. 226, 227. Kolebka, p. praojczyzna Indoeuropejczyków, XXXIV. 65. - polesko-wołyńska Słowian, XXXIV. 56, 59. .~ - '. drąg do wieszania sieci, XIV. 112 Kolej, II. 42.; VII, 44. Kolekcja form cukiern., XXXIX. 507. fotografii i klisz Szwajcarskiego Tow. Ludozn., XXXIX. 505. - obrazów wotywnych, XXXIX.506. Kolektywny wypas wołów, XXXVII. 189, 201. Kolena, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Kolendra S'iewna, Coriandrum Sativum L., okadzanie, XXXIII. 120. Kolesa, Koleska, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Koles.znia, (gw. hue.), obora, II. 208. Kolet, odzież, XI. 14; XIV. 15. Kolęda. p. kolada, I. 23, 24, 139, 140, 250; II. 94, 214, 332; III. 1, 3, 72, 172, 173, 385; IV. 418; V. 208212; VII. 224; VIII. 201, 210, 344; IX. 60, 201; X. 24-27, 45, 46, 164, 165, 167. 28'3-286, 2198; XI. 22, 23, 3:5--39, 149---161, 154-156, 163, 344, 36.3, 4'30; XII. 306; XIII 16-26, 109, 130--133, 181, 343; XlV. 132-136, 146, 147, 151, 156: XV.. 87~91, 205; XVIII. 209; XIX. 34, 3'8, W5; XX 60, 61, 70, 71, 163, 168, 178; XXIII. 128, 161; XXV 109; XXVI. 155; XXIX. 92, 96. 115, 116, 195; XXXI. 62-64, 167, 169; XXXV. 173; XXXVII. 465; XXXVIII. 305. - czeska, XXIX. 115. - jako danina kościelna, XX. 70; XXXIX. 180. - kawalerska, XXXIII. 130, 131. - kurpio\\'ska. XXXI. 174. .,Nebo i zemla", XXXIII. 131. - o sh\'orzeniu świata. XXXIII. 13. Kolec, "Sohlasno", XXXIII. 131. - wielkanocna, XXXIII. 135. - z XVI. wieku, XXXIII. 156. - zbierana przez księdza, XX. 70. Kolędnicy, II. 214; III. 72; IV. 178; V. ·208; IX. 200; X. 29, 130, 209; XL 10, 19, 132, 153; XIV. 151; 129, 130; XXXIX. 431. Kolędowanie, zbieranie datków śpiewanie kolęd, XX.70,175, 176; XXv. 13·9; XXXV. 172. - na św. Szczepana, XXV. 110, 118. Koliba, p. koleba, kolyba, IV. 178: V. 62, 129, 154; VI. 182; IX. 95; XIII. 240; XVII. 144, 148, 149; XXXI. 149. Koliban, XIX. 50. KoLibeczka, kolebeczka, p. kolebka, XII. 244. KoLinyci {j. ukr.), choroba kur, XVIII. 191. KoLiszczata, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. KoLiśniata, koLiściata, (j. ukr.), koła pługa, I. 143. KaLitczata, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. KoLiwo, p. kolywo, potrawa obrzędowa, XXIV. 12, 13. Kolka, Gasterosteus acuteatus, ryba, XXXII. 25. Kolki, choroba koni, XVIII. 189. - lecz'eni.e, XVIII. 184; XXX. 41, 43. 73. Kolkowe ziele, oset, w lecznictwie. XXX. 72. Kolonialna administr. XXXVIII 284. Kolonie, I. !}2. - greckie nad Morzem Czarnym, XXXIV. 70. 96. 125, 133. 137. - polskie, XXX. 260. - �21? 216 - rybackie, VI. 403. - sznurowe, XXXIX. 232. - tatarskie, XXXI. 111. Koloniści, holenderscy, XXXIX. 237 - niemieccy, II. 102; XV.145; XXV. 20; XXX. 251; XXXVII. 174, 251. 264. 267; XXXIX. 123, 237. - nowogrodzcy, II. 6, 8, 9. - woloscy, XXXIX. 430. Kolonizacja czeska, XXVII. 133. - mazowiecka, XXXVIII. 321. - mazurska, XXVII. 133. - na prawie polskim, XX. 2. - na prawie niemieckim, XX. 2 - niemiecka, VII. 196; VIII, 263; XXVII. 133. - rumuńska, VIII. 48. - Sybiru, XXXIX. 68. K~lor, p. basrwa, błękitny .. XXII.119. - bialy, XVII. 205; XXII. 119. - czarny, XVII. 205; XXII. 119. - czerwony, XI. 410; XXII 119. - fioletowy, XXII. 119. - pomarańczowy, XXII. 119. - zielony, XXII. 119. - żółty, XXII. 119. Kolarz, kołodziej, XVIII. 219. Koltki, kolczyki, XXXVII. 281 Koluszka, (j. blr ..), kolka, 'ryba, XXXII.25. Koluszka, część krosna, II. 133. Kolynda, p. kolęda. Kołacz, koloc jako ofiara. XX. 53. - makowy z miodem, XII. 90. - pożywienie, IV. 83; VII. 86; IX.74. - słup okręcony sianem, do spływania wody, XXXV. 88. - święcony, XX. 94. - w obrzędach bractwa św. Mikołaja, XXXIII. 128. - w obrzędach pogrzeb., XIII. 108. - w obrz. wielkopost., XIII. 160. - w obrzędach, II. 241, 243, 244, 346; IV. 34; V. 341, 345; VI. 57, 128, 131, 135, 268; XII. 92; XIII, 105; XV. 73, 74, 93, 95, 99; XVI. 136; XVII. 156, 157 255; XXVI. 106; XXVII. 68; XXVIII 20 XXIX. 97; XXXIX 430. \V oracji zapustnej, XII. 48. - w pieśni, II. 346; III. 160; IX. 222. - w przysłowiu, IX. 369; - w zwyczajach zapustnych, XII. 45. - wierzenia z pieczeniem, X. 95. Kolacz, czapka, VI. 44, 49. Kołacz, p. Kulaes, naczynie pierścieniow., XXXIV.B2,84;XX,X,VIII.231. Kolaczi, (gw. hue.), wyroby z sera, XXXV.94. Kolaczyki, noworoczne, pieczywo obrzędowe, VIII. 374. Kolaczyny, obdarzanie p. młodej, XIII. 104. Kolastry, (gw. hue.), mleko udojone kciukiem i małym pal., XVIII.l76. Kołatki, p. grzechotki, klakotki, klapacze, klapczaki, klapacze, kle- rzechotki, w obrzędach W. Tygodnia. XI 65; XXVII 164. Kołczan, XXXVIII. 258. Kołdry, p. Kadry, wycinanki, XXII. 113-115. _ bagatjowe, XXXIV. 167. Kole macaty, (j. ukr.), wróżby małżeńskie, VIII. 379. Kołek, bukowy w budownictwie, IX. 270, 271, 274. - cisowy, XVIII. 176. _ dębowy, przebijanie grobu wisielców i topielców, p. dąb, topielec, wisielec, III. 24; IV. 365-6; VI. 327. _ osikowy w żłobie, p. osina, V. 190. pada, klepadlo, kolokilce, magiczne, XVI. 79; XXIX. 165; XXX. 225; XXXII. 182; XXXIV. V.190. 29. - osikowy, przebijanie upiora, V - zakreślone kredą święconą, VI. 74, 38, 190; XII 253; XIII. 296. XXIII. 56. - przy poświęcaniu domu, II. 144. zakreślone mieczem, nożem, X.263 - w pługu, z drzewa w które piorun _ zakreślone pługiem, szpadą, zęuderzył, XII. 65. bem mlecznym, XXXIV. 43. - z płotu, liczenie, wróżby małż., l. - młyńskie VIII. 298. 255; II. 364; III. 28; V. 219, 220, - potrójne, III. 54. pt. M a g i a. XVIII. 212. - przedhistoryczne, XXVII. 173. - zdobienie kołkami w budownic- św. Katarzyny, I. 173. twie, VI. 189; XIV. 361; XXIX.30; - u pługa, p. koliśniata, koliściata, XXXIII. 99, 109. I. 143. - do wykręcania bielizny, XXX, 24, - u wozu, II. 40, 132; VI. 395 VIII. Kolesa, (j. ukr.), koła, XIII. 207. 301; IX. 71; X. 358; XIV, 35. Koleso, (gw. złodz.), sZUJpas.VII. 279. - w pieśni, II. 65. Kołkowanie, XXVI. 114. - w przysłow., VII 207; XIII. 57. Kołnierz, p. kownir, Bóg zapIać u - w zagadce, IX. 406; XIII. 207; czuhy, XXXVII. 219. XVII.82. - u huńki, XXXVII. 223, 224. - we wróżbach, XXXIV. 279. - u kierezji, XXXVII. 308. - ze świecami, XXXI. 70, 81. - u koszuli, III. 15; IV. 278; X. 32; Koło Gospodyń Wiejsk., XXXVIII.l62 XI. 55, 408, 410; XXXVII. 215. - Krajoznawcze, XXXI. 170; XXXV. - u kożucha, XIV. 292. 16; XXXVIII. 162. - u sukmany, XXVII. 193; XXIX - Nauk Antropol., XXXVI. 6. 76. 79, 82, 188. - Przyjaciół Huculszczyzny, XXXVI. 7. - jako symbol religijny, VII. 294. Kolo, p. kołowrotek, kołowrót, II. - Spiskie, XXXV. 10. Kolob, kluski, XXX. 214. 131. Koloce, kołacz, XXIX. 96. Koła bose, XXXVIII. 235. Kołoda, (gw. hue.), p. kłoda, część - drewniane, XXXIX. 434. olejnicy, XXXIV. 148. - na osi, XXXIX. 113. Kolóda, (gw. hue.), kłoda, XXXV. - ornament, XXVIII. 36. 130. - szprychowe, IX. 169; XXXVIII. Kolodka obrzędowa, p. kłoda, (j. 231. ukr.), I. 254; III. 27, 28. Koło, garncarskie, V. 166; VI. 403; Kolodoczki, (j. ukr.), wzory na pisanXXIX. 88; XXXIV. 113, 117; kach, IV. 211. XXXVIII. 418. 422, 449, 463; Kolodziej, p. kolorz, VI. 52; IX. 175, XXXIX. 493. 176; XII. 301; XX. 51; XXXVIII. - korowód, III. 214. pt. T a ń c e. 323; XXXIX. 434. - krąg magiczny XXX. 204, 207. - osikowy, przebijanie samobójcy, - �218 Kołodziejstwo, VIII. 402; XXI. 233; XXVII. 139, 141; XXIX. 132; XXX 272; XXXVII. 332. Kolokiłce, (j. ukr.), kołatki, XVII. 156; XVIII. 147-149. Kołomyjka, taniec, III. 363; VI. 137; XII. 342-344; XXXVII. 356; XXXVIII. 295. Kołomyjka, (gw. złodz.), służąca. VII. 279. Kołopni, (j. ukr.), konopie Cannabis Sativa, XVIII. 192; XXIII. 223. Kołos, kolosiwka, (j. ukr.), wzory pi. sanek, IV. 212. Kołotewka, (j. ukr.), mątewka, VIII. 401. Kołotiwka, (j. ukr.), roślinny barwnik do jaj, IV. 215. Kołowacizna u owiec, XVIII. 189. Kołowodyczynyk, (gw. huc.), kulik, VII. 261. Kołowrotek, p kółko, II. 131. 134: VIII. 25.1; XII. 152; XIV. 277, 298; XXIX. 8'9; XXXVII. 197, 212; XXXVIII. 418-429. - w obróbce bursztynu, XXXIX. 376, 381, 382. - w zagadce, II. 41; V. 47. Kołowrotek, klamka drew., IX. 273. Kołowroty, brama, furtka, XVI. 365. Kołowrót, ryczan, VI. 395; XXXIX. 128. Kołowrót, do wyciągania niewodu, p. kałwaratas, XXXII. 30. Kołowrót, p. krutyło. Kołpaki sobole, XIX. 60; XXVIII. 18. Kołtryny, p. kodry, wycinanki, XXII. 113, 114, 127; XXVI. 81. Kołtun, Plica Polonica, p. Weichsel.zapi, I. 199; II. 163, 336; III. 232: IV. 331; VI. 61, 304; VIII. 354. 356. 366; IX. 206; X 85, 86, 96, 97: XI. 430; XIII. 328; XVI. 59; XX. 21<) 296, 297; XXI. 131; XXIII. 159; XXV. 76; XXIX. 165; XXX. 71, 72; XXXI. 173; XXXV. 24; XXXIX. 315; pt. Medycyna ludowa. - u konia, XII. 300. - zwijać, XXX. 72. Koły do suszenia siana, VI. 259. Kołyba, (gw. huc.), p. koliba, XVII. 148. Kołysanie nogami, huśtanie diabła, XII. 65. Kołysanki, pieśni, X. 400, 401; XII. 71; XVII. 122-123; XVIII. 78, 171; XX. 100; XXVI. 107; XXIX. 118, pt. P i e ś n i. - żydowskie, XXXIII. 142; Kołyska, p. kolebka, III. 22, 317; V. 229; IX. 3'60; X. 356; XI. 400. 116; XIII. 116; XXVII. 34; XXX 226; XXXI. 4, 6, 57; XXXIII. XXXVII 295, 297, 351; XXXVIII 418-419, 423-425; XXXIX. 500 - na księżycu, XXV. 44, pt. W i e r z e n i a. - pleciona, XII. 153. - próżną kołysać. VI. 63; XVI. 81 - w bajce, IX. 172. _. w pieśni, II. 341. - w wierzeniach, III. 61; XXV. 44. - w zagadce, XVII. 85. - wisząca, XXXIII. 105. Kołyszi1'i, (gw. huc.), kopystka do mieszania kuleszy, XVII. 148. Koływo, (gw. huc.), p. koliwo, rodzaj kucji, potrawa obrzędowa, XIII 107, 207. Kolyworot, rodzaj karuzeli, V. 215 Komamasszony, KomamU1'am, (j . sekl.), rodzice chrzestni, XVI. 141. Konwrnyk, (gw. huc.). stryszek de suszenia serów. XiVII. 145. l T Komary, Culex, jako pożywienie, XXXVII. 281; pt. Z b i e r a c t w o. - ich stworzenie, XIII. 334. - przemiana ludzi, VIII. 291. - przepowiednia pogody, VI. 66. - sadło, VI. 298, 299. - skąd się biorą, II. 161. - szpik komarów, XXVIII. 205. - w przysłowiu, VII. 208; XVII. 165. - zwalczanie, XXX. 26. Komasacja, XXVII. 130, 133; XXXIII.85. Komedia, atycka, XXI. 199, 200. - sycylijska, XXI. 199. Komentarze do map, XXXVIII. 197, Kometa, przepowiednia wojny, I. 171; III. 143; V. 249; XIII. 203; XV. 67----Q9; XX,XI. 79; XXXII. 182. Komięga, 'Stalt~k, XX. 5,6. Komin, p. cygan, nolepa, p. budownictwo, I. 16,1, 250; II. 211; III. 11, 317; IV. 287; V. 15'2; IX. 273; XI. 65, 66, 318; XII. 146, 294; XIV. 356; XVIII. 69; XX. 9, 264, 265; XXVI. 102; XXIX. 44-50: XXX. 17; XXXVII. 114, 117, 118. 200, 305; XXXIX. 288, 331. - czworokątny, XXXIV. 143. - droga czarownic, III. 21; IX. 180; XXVII. 64, 142. - miejsce pobytu bóstwa domowego, XII. 323. - siedziba diabła, III. 152. - w magii, II. 21. - w medycynie ludowej, III. 58. - w przysłowiu, IX. 49; XIV. 352. - w szopce, V. 155; XI. 130. 'l,V zagadce, II. 40. - z olszowej kłody. XXIX. 10. Kominarczyk, ptak. IX. 67. Kominiarczyk. w szopce, XI. 31, 130. Kominiarz, V. 155; XIX. 36; XXX. 144. - w szopce, XI. 24, 27, 30-32, 130, Kominek do warzenia strawy, XVIII. 69; XXXII. 63. Komirka, (wg. huc.), komórka, XXXIII. 90. Komisja Antropologiczna, Polskiej • Akademii Um., XXXVI. 6. - Edukacji Narodowej, XXXV. 8. - Etnograficzna, XXVIII. 2, XXIX. 209. - Fizjograficzna Ak. Um., XXXV. 11, 75; XXXVI. 6. - Fizjologiczna Warsz. Tow. Nauk, XXXVI,6. - Folklorystyczna, XXXIX. 9, 10. - Językowa Ak. Um., XXXV. 75. - Swojszczyzny Związku Ziem Górskich, XXXV,I. 370. - Sztuki Ludowej, XXIX. 209; XXXrVI. 7, 10. Komitet Kustoszów, XXXIX. 469. - Narodowy Polski, XXXVI. 69. Komnata, izba, IV. 287; XXIV. 87. - izba niezamieszkała, XII. 67. Komo, (j. mandż.), siodło juczne, XXXIX. 120. Komoń, XXX. 215. Komora, p. kumora, czulan, chorony, solnysz, I. 208, 250; II. 48, 76. 130; III. 11; V. 149. 153; VI. 56: IX. 65; XI. 105, 108, 373; XII.146. 294; XIV. 56. 256, 299. 3,91; XVI 365, 366; XX. 91, 95; XXIV. 87: XXVI. 102; XXIX. 118; XXXI. 16, XXXIII. SO. 92; XXXV. 128 XXXVII. 191-193. 201; XXXIX 278, 285: pt. B u d y n k i m i e s zk a l n e. - grobowa, XXXVIII. 51. - miejsce zlotu czarow., XXVII. 61. �221 220 - morzenia głodem, XXXIX. 144. podcieniowa, XXXIV. 144, 146, 147. - stojąca oddzielnie, XXXIX. 452. - w bajce, III. 149. \II obrzędach weselnych, II. 245, 339; III. 39; IX. 223, 237, 238, 279; XVIII. 4, 69, 150; XXI. 93. - w pieśni weselnej, II. 243, 345. - w przyslowiu, IX. 51, 250. - w szałasie, VIII. 41. - w zagadce, II. 41. KOm01'i1e. XVIII. 219. Komornik, chłop u bogatego gospodarza, XVIII. 219. Komórka, p. komirka, kuca. XIV. 359, 360; XXIX. 12, 14,' 37, 40; XXXIII. 90; pt. B u d y n k i g os p o d a r c z e. Komosa, p. kamosa XXXI. 95. Kompan(ka), VIII. 141. Kompery, ziemniaki, X. 261. Komulec, XIV. 110, 111. Komuna archaiczna, III. 175. - pierwotna, XXXIX. 57. Komunia, XIII. 327. - w magii myśliwskiej, XVllI. 197; XXXVIII. 229. Komunikacja konna, XXXV. 115. - lądowa, X. 224. - piesza, X. 9; XXXV. 115. - wodna, X. 147. Komunikacja i transport l. ą d o w y: p. Ach, ak, bat. bazłuk, bazłyk, (chrapki), bi.eda, cana, chodzenie po lodzie, chrapki, chrapcice, czumackie mazy, deska, drabina u wozu, drążki, droga handlowa, droga kołowa, droga pątnicza, droga poleska, droga rzymska, droga traktowa, fm'a, furmanka, gać, gapa, p. siodło. gnatki, grendżoly, grobla. gryfy, juczenie, juki, karple, kołek, kolo, kołowrot, korczuchY~ kula, kulbaka. kulki, lodówki, chrapki, łyżwy, mantyka, mazy. most. narty, pies, pogarłek. podkowa, raczki, raky, ryczan, sa· nak, sanga, sanie, siodła, śniegowce. tabiwki, taczki, tawelrak, \vaga. wagon. włók. wóz, żabki. Komunikanty. p. hosti.a, komunia w praktykach czarownic. XXVIII. 71. Komunizm. X,XXIX. 43-64. - pierwotny, I. 236; V. 188: XXXII. 180. Konać, dokonać czego, XVIII. 219. Konać się, sprzeczać się, III. 140. Konbracia, koledzy, I. 51. Koncepcja ,rośni.ęcia i ruchu, XXXIX. 186. Koncepcje marksistow~kie, XXXVIII. 283; pt. M a of k s i z m. Koncepty wędrowne, XXXI. 141. Koncha, totem, XVIII. 28. Kondratek, bluszczyk pienny, kurdybanek, Glechoma hederacea L., do zwiększenia mleczności krów, II. 136. Koneweczki, zabawki, XXVIII. 67. Ko'r1ewka, II, 218; III. 44, 57; IX. 275; XI. 416; XII. 18; XIV. 356. - pełna, :próżna; wróżba, III. 145; V. 353; VI. 266. - sadzanie p. młodej podczas oczepin, XIV. 392. - siedzenie na konewce, XIV. 369. - w pieśni wesel., II. 71; XIV. 388. - w zagadce, XIV. 158. Konfederaci barscy w pieśniach dyngusowych, XXVIII. 228. Konferencja archeologów, XXXIX. 4. - etnografów, XXXIX. 3, 4, 629. Konfesja, p. konwulsje, XXXIII. 80 Konfessata czarownic, XXI. 126; XXIV. 167. Konfraternie wodne, XVIII. 135. Konfucjanizm, XV. 136, 147. Kongres antropologiczny, XXI. 98. _ bajkoznawców w Lundzie, XXXIV.272. _ etnogr. i geogr. XXVI. 126, _ nauk antropologicznych i etnograficznych, XXXVIII. 479. _ sztuki ludowej, XXVI. 123; XXX, 270; XXXVLII. 614. Koniar, koniarz, pastuch koni, IV. 279, 281; XXIX. 102; XXXIV.168. Konicek, koń, XIV. 273. Konicz, koniczyna, II. 236; XII. 298; XIV. 133; XVIII. 71. Koniczyna górska, Trifolium montana, XXVLU. 243. - łąkowa, TrifoLium pratense, XXVIII. 243; XXX. 68. - polna, Trifolium arvense, P. kądziółki Matki boskiej. II. 236; XII. 2>98; XIV. 133; XVIII. 71; X~X. 68. _ czterolistna, HI. 10; IV. 276, 281. - korzeń w magii, XXII. 43. - polna krowie dawać po ocieleniu, XXX.68. - kwiat na oparzenie, XXX, 68, - w legendzie, XXX. 68. - święcenie, XXX. 68. Konie, V. 146; z a b a w a. - motyw wycinanki, XXII. 119; XXVIII. 36. Koniec świata, IV. 219; V. 169, 170, 249; XII. 232; XXXI. 144; XXXVIII. 275. Konik noworoczny, p. kobylka, kobylnica, XXXIII. 148. - trembowelski, IX. 424. - zapustny, XII. 40; XVII. 15. - zwLerzyniecki, VII. 326, 327; IX. 423; X. 459; XV. 211-216; XVII. 112, 113; XX. 157; XXIX. 208. Koniki, .Konik polny, VIII. 315, haft, XXXII. 38. Koniki, ostróżka polna, święcenie XXX.47. Koniki, wzory na pisankach, IV. 213. Koniokrad w literaturze ludowej. I. 199. Koniuclla7', (gw. buc.), pastuch koni, p. kaniaI', XVII. 147. Koniuszny, demon domowy, XIV.56. Konnica, XXXVIII. 43. Konopie, p. kolopni, Cannabis Sativa L., jako ofiara, XVI. 4. - majenie konQpi,ami, XVIII. 215. - miara przędziwa, XXVUI. 164. - moczenie, XXX. 17. - od bólu zębów, V. 80. - odwar z kwiatu, XIII. 220. - przędzenie, XXXIV. 145. - samosiejka, V. 219. - siemię na olej, XIV. 397. _ sianie magiczne nad dzieckiem, by urosło, X. 357. - siemię w zwyczajach przy poświęceniu domu, II. 144. - siew na św. Jakuba, XIII. 2B. _ uprawa, III. 10, 14, 80; IV. 285; VI. 52; IX. 95; X. 344; XII. 298; XIV. 136, 298; XXVIII. 243; XXIX. 118; XXXI. 39; XXXVII. 387,442; pt. Rośliny uprawne. _ lecznictwie, XIII. 223; XXX. 38, 40, 45; XI. 386. - w obrzędach nowor., III. 161. - w obrz. zapustnych, I. 12, 81, 83. - w pieśni, VI. 246, 247. - w przebieraniu się, XI. 21. .- w przysłowiu, VII. 37. - \\' wierzeniach. IV. 419; IX. 206. �_ ..~ )<).) 223 - w zwycz. weselnych, VIII. 251. we wróżbach, I. 255; V. 219. Konopie, wyrób sieci, XXXII. 33. Konopki, zawilec niestrętek, XXX. 46. Konopnica pospolita, Eupatorium cannabinum, XXX. 49. Konopne, daniny, Xx. 62. Konserwacja gleby, XXXIX. 195, Konserwirować (gw. żoL), konserwieren, nI. 78. Konstrukcja budowlana, pt. B ud own i c two. Konstrukcja dachu, XVIII. 4-10; XXXIII. 93, 109-110; XXXVI. 239, 281, 290, 345; XXXVII. 127; XXXIX. 247, 266, 268, 272, 273, 278, 279, 282; 285. - krokwiowa, XXXVI. 239; XXXVII. 226. - na pół sochę, XXXVII. 227. - na sochę, na ślemię XXXVI. 291; XX,XVII. 227. - pod stolec, XXXVI. 239. - plecionkowa, XXXIX. 209. Konstrukcja zrębu p. zrąb. - ryglowa, XXXIX. 247. - slegowa, XXXVII. 272. Konsumować, (gw. złodz.), jeść, VII. 279. - sztukmistrz, XXXI. 82, 83. Kontakt kultur, XXXIX. 224. - Słowian z ludami ałtajskimi, XXXIV. 172,173. - z ziemią, XXXVII. 13~. Kontrola zebranych materiałów, XXXVIII. 181-183. Kontusz, III. 127; XI. 213, 220; XIII. 252; XIXVIII. 30, 135, 143; XXXIV. 165; XXXVIII. 241. Konwalia lanuszka, Convallaria maialis, p. gliśnik, XXVIII. 243. - w lecznictwie, XXX. 47. -.- Konsztol', Konwergencja, XXXVI. 366; XXXVIII. 14. Konwie, p. konewka, XXV. 94. Konwulsje, p. konfesje, II. 56; X. 357; XI. 395; XIII. 216, 218; XXXIII. 80; XXXIX. 400. Konyk, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 214. Koń, p. balan, caba, caball, caballus, cavallo, ciesia, nen, Kobel, - cavallos, cavallus, Hebo, Hepo, Heven, Hobbo, kobyla, Hobby, Hopp, Koń jako wyposażenie III. 212; V. 108. 109. juczny, XXXIX. 119. kary, III. 350, 351; XI. 43. kopalny, XXXVIII. 42. kradzież, III. 13. pt. P r a w o z w y c z a j o w e. - krew końska, XXXVII. 111. - kultowy, I. 236; XV. 214; XVII. 203. - leczeni.e, II. 88, 158; X. 356; XIII. 326; XXX. 41, 50, 51; XXXV. 63. - malikowaty, III. 140. - malowany, IV. 268, 273; XXVIII. 140; XXX. 220. - mięso, p. kabanina, V. 11. - moc magiczna konia, XII. 169. - • nawoływanie, II. 130; HI. 45. - noga, II. 12; XXXVIII. 249. - nawoływanie, LI. 130; :III. 45. - odpędzanie, II. 130; _. ofiara pogrzebowa, XX. 211. - ogon koński, II. 229; V. 172. - poświęcony bóstwu, XVII. 202. - poświęcony wodzie, XV. 213. - popędzanie, III. 45. - przebieranie się za konia, p. kobylica, kobyłka, konik zwierzy_ niecki VII. 3'26; XX. 172. - przemiana człowieka w konia, XXV. 52, 85. - chaba, HevaKob; kobylka. I. 114, 143, 164, 175; II, 20r, 208', 238; III. 316; IV. 23, 277, 278, 299; V. 2, 4, 7, 108, 119', 123, 124, IX. 94, 418, X. 395, 396, XII. 299; XIV. 132, 135, 360; XVI. 271. XVII. 208; XVIII. 62; XX. 270; XXIII. 159; XXX. 23; XXXI. 17, 72, 114; XXXIII. 113, 114; XXXV. 119, 125, 126, 132, 133, 137, 150; XXXIX. 111, 115, 118-120, 126, 130; pt. Z w ie r z ę t a domowe. bez głowy, VII. 120; biały II. 13; XXXVIII. 38. boży, p. koń Trzygłowa, Wodana, Światowida, XIV. 228. choroby, XIV. 400; XVIII. 189. cisawy, II. 356; XI. 43. Cudowny, XVIII. 168. czarny, XII. 65; XXVII. 62. czaszka, VI. 64. czerwony, II. 12. czyszczenie, X. 450. diabeł, VIII. 355. dusza, XVII. 182. etymologia nazwy, XVI.!. 220. fetysz, XIV. 214. gadający, IX. 172-174. gnój, V. 184. i zapłata, 1 I i I 1I -' I - rasa "Bojki", XXXIV. 82. rasa huculska, XX,XlV. 81, 82. rżenie konia XI. 397. siwy, II. 350; III. 143; VIII, 230, 269, 340; XI. 160; XII. 235; XIV. 269. - skóra, XXXVII~. 236. - ślepy, XXIII. 59. ~ sprzedaż, IV. 120. - szpik w lecznictwie, II. 156. - Światowida, XIV. 50; XVII. 183, 204. - święto, I. 255. trojański, V. 178; XV. 213. trzewia w lecznictwie, XII. - Trzygłowa, XIV. 50. upi.ór, VI. 258; VIII. 27l. w holowaniu, XXXIX. 323. w kolędzie, XI. 163. w literaturze ludow., II. 48-52, 269, 3.24,362, V. 170, 171, 184,231, 261, 262, 374; VII. 49, 136; 241; VIII. 176, 182, 199, 277, 279, IX., 332, X,IV. 165; XV. 40; XVI. 149; XVIII. 168; XX. 269; XXVIII. 266. 195; XiXX. 219, 222. - w magii, XXXI. 71, 72. -- w pieśni, I. 262; II. 65, 66,345, 347, 350, 356, 358-361; III. 42, 74, 1; IV. 87, 92; V. 3'39; VI. 140-142, 148, 152, 153; IX. 144, 391; X. 45, 46; Xl. 163, 412, 413; XII. 237; XIV. 266, 270, 386, 390. w przysłowiu, VI. 31; VII . 208', IX. 48, 1512; XlIII. 157; XIV . 244; XVII. 165. w symbolice, VII. 293. w wierzeniach, II. 324; VI. 63; VIII. 274; XX. 214; XXIII. 159. _ \v zagadce, II. 42, 43, 229, 230; - _ _ - - XIV. 374, 375. w zwyczajach i obrzędach, III. 173; XXXiI. 161. w zwyczajach i obrzędach dorocznych, XII. 40. w zwycz. i obrzędach pogrzeboh V 111', VI . 26', XX. 211-214. wyc,. w zwycz. i obrz. weselnych, II. 1243; V. 283; XI. 365; XIV. 379; XXXIX. 430. w zwyczajach 253; IV. 86. noworocznych, I. �224 225 Koń wierzchowy, XXXIX. 112. - Wodana, XIV. 223. - wprowadzanie do izby chorego, XI. 397. - Kopanica, sadyba w górach, XXXJX. 433. wrony, III. 124; ~IV. 275. wróżbita, XI. 333, 397; XVII. 183, 202; XXXIII. 140. wyobrażenia konia w świątyni, X. 45, 46. - zabawka, II. 218; XXVIII. 64; XXXIX. 422. - zakląć konia XIII. 115. - zdechły, III. 141. - zjawa, V. 226. - związany z burzą, wichrem i błyskawicą, XXXIII. 140. - żołnierski, Xl. 333. - żytni demon, XXII. 7. Końeona, p. koniczyna, III. 140. KOliczywiec, kończyzna, 'P. koniczyna polna, Trifolium arvense, XXXI. 96. KońSki dól, głębia, V. 63. Kopa j.ako miara, XIV. 157; XXVIII. 147, 153, 154, 157, 164, 165. - siana XII. 66. w 'Przysłowiu, XiII. 66; XIII. 158. zboża, XI, 160, 174; XX. 55; XXXVII. 292. - w zagadce, II. 229. Kopacz, p. motyka, Kopacz, kopaczka, p. motyka, VI. 291; ,IX. 367; XII. 50; XXIX. 168, 169; XXX. 231, 232; XXXI. 3. Kopacze bursztynu, XXXIX. 410. Kopaczki kamienne, XXXIX. 466. Kopaina, p. Balsam. Kopalnie bursztynu, XXXIX. 362. 365, 369. - olkuskie, Xl. 313; XXVII. 128, 129. - srebra, III. 238, 263, 266. Kopalnocka, noc świętojańska, Sobótka. Kupała, V. 379. bursztynu, Kopanka, Kopań 17, 24. ' XXXIX. sadzawka " 405. XXX (gw. druc.), ziemniaki, XXXVII. 210. Kopańka, niecka, XVII. 162. Kopcicha, nazwa krów, XXI. 58. Kopciuch, nazwa koni, VLII. 152. Kopciuszek, XXXII. 45. - dziecko nieślubne, VI. 44, 79. Koper lekarski, czyli włoski, p. krop, Foeniculum officinalis, okadzanie w lecznictwie, XIII. 223; XXX. 49, 50. Kopany - - Kopanie - przy wypędzaniu XXX. 50. - święcony, przeciw myszom XXX 50. ' . bydła na paszę, - w lecznictwie, XiIII. 223. kołpak, XIV. 274. Koperwas, p. siarczan miedzi, barwnik do jaj, IV. 216. Kopica, XX-VIII. 147, 164. Kopica, staw., XXX.-247, porówn. Koperacek, kopanka, kopań. Kopiec, Krakusa, XXXV. 67. - do przechowywania kartofli, 295. - XII. graniczny, IV. 18; Xl. 310; XX. 293 grodzisko, Xl. 202. - przy poświęcaniu pól, XI. 310. Kopieniactwo, XXXVIII. 23, 30. Kopieniacze, XXXIX. 21. Kopaniak X~VII. 66. Kople prosać Ci. serb.). V. 141. pL G r y i z a b a wy. p. pokrzywa, korzeń jako do jaj, IV. 215. Koptawa, nazwa krowy XXI. 57-60. Kopuła cerkwi, XVII. 12, 13. Koprziwa, barwnik (gw. żal.), Kopjstrohsack, III. 80. Kopyći (gw. ukr.), kopica, XXXV. 88. Kopyla O, ukr.), p. dziecko nieślubne, XIII. 98, 208. Kopystka, III. 147; IX. 363. Kopystka do mieszania kuleszy, XVII. 148; XXXV. 89, 97. Kopyta krowie w magii, VII. 311, 313, 316. Kopyta, skarpety z sukna, VII. 257; XXXVI. 232. Kopytka, łańcuszki. i naramienniki z włosia, XXVI. 139. Kqpytnik pospolity, Asarum europeum L., w lecznictwie, VII. 312; X. 381; XIII. 223; XXVIII. 243; XXX. 43, 208. Kopyto szewskie, IX. 60, 61, 186, 187; XIV.371. Kora brzozowa: na wabiki, p. brzoza, XXXI. 33. - w budownictwie, XXXVII. 29, 103, 107, 108, 111, 112. - zawijanie zwłok, XXXIX. 303. - dębowa: jako barwnik, IV. 215; XXXV. 67; XXXIX. 326. - w garbarstwie, XXXI. 115, 117; XXXVII. 214. - w lecznictwie, XIII. 219; XXXV.68. - do wyrobu łapci, XXIX!. 4. - drzewna, na pływaki do sieci, X. 9 - jabłoni w lecznictwie, XI. 396. - jako odzież, XXXVIII. 390, 411. - jesionu w garbarst., XXXVII. 214. - jodłowa: XIXXI. 115. - lecznicze właściwości, XII:!. 220. - olchy, barwnik, VII. 179; XXXV. 70; XXXVIII. 257; XXXIX. 326. - pokrycie dachu, X)GXV. 103, 113. - przeróbka kory, XXXIV. 187. - smerekowa, XXXV. 113. - śliwy w garbarsL XXXVIII, 214. Kopuzdrok .., 15 Lud - Tom XL - wierzbowa, XXVIII. 60. wiśni w garbarstw., XXXVII. 214. z korzeni orzecha włoskiego, XXXVIII. 257. Korale, I. 159; II. 67, 335; III. 15, 17; X. 10, 35; Xl. 61, 105, 309; XII. 140,292; XlIII. 251; XIV. 386; XVI. 61; XVII. 153; XVIII. 146; XX. 266; XXII. 138; XXIX. 157; XXXIV. 159, 167; XXXVII. 308. - indycze XXIII. 136. - pożyczanie, XXIII. 75. pt. Z ak azy. - w lecznictwie, III. 55; VI. 159; X.358. - w magii, XXIII. 136. - w pieśni, III. 27, 168, 169, 358; V. 122; VI. 165-167, 170; IX. 223, 224 260; X. 80; XI. 153, 159; XIV. 328. - w podaniu, III. 146. - z bursztynu, XXXIX. 360, 367, 382-385, 400, 405. - ze szkla, XXXIX. 398. Korali O, ukr.), wzory pisanek, IV. 2ą Koraliki, XXIX. 186; XXXI. 77; XXXVII. 84, 214, 228;XXXVIII.56. Koran, III. 216; V. 10, 107, 109, 133, 137; XIV. 405; XXX. 88, 89, 99, 102, 103, 105, 108, 139; XXXV. 174. Korbacz (dok.), kara, nahajka, XX. 34, 37, 43. Korbal, Cucurbita pepo, p. bania, dynia, XXXI. 96. pt. Roś l i n y u prawne. Korcipka, Pnmus Spino96. (j. węg.), karczma, XX.XI. czeremcha, sa. V. 63; XXXI. Korcsma 158. Karcz oń KnydeL (~\l. kolega, VII. 279. złodz.), stary �226 sanki krótkie do ciągnięcia drzewa, VII. 261. pt. T l' a n sp o l' t. - rosyjska, XXIX. 111. - śląska, XXV. 107. - wenecka, XXIX. 111. - wystawa, XI. 100. Kordiuk (j. ukr.), wrzód bydła i koni, - z Burano, XXIX. 111. XVIII. 186; XXXIII. 125. Koronka, p. różaniec, we wróżbach Korg (j. prus.), bóg Prusaków, Gor_ małżeńskich, I. 255; VIII. 257. cha, XIV. 32, 208. Koronkarstwo, XI. 212; XVIII. 71; Koritadi, p. stypa, XVI. 325. XXVIII. 21, 35; XXIX. 111, 132. Korko (j. prus.), bóstwo, p. Jarko, Koropanie (gw. hue.), żaba-ropucha, XIV. 63. XVIII. 187, 195. Karmilec (j. ros.), wychowawca, piaKorosta (j. ukr.), świerzb. XIII. 216, stun, VII. 164, 165; XIV. 59. 218, 226; XVIII. 181; XXXV. 69. Karmu Ci, ugrcf.), dom, XXXI. 158. Korowa (j. ukr.), p. krowa, VII. 72. Kornet, XXVIII. 18. Korowa (j. ukr.), wzory pisanek. IV. - rąbkowy, XXXIV. 165. 213. Korniety (gw. hue.), budzić, VII. 261. Korowaj, pieczywo weselne, p. koKornuta (gw. hue.), nazwa owiec. łacz weselny, I. 245-249; III. 36; XXXV. 134. IV. 34; VII. 335; IX. 227, 342; X. Koro! (j. ukr.), p. młody, XIV. 215. 60, 62, 63, 66, 73; XIII. 105; XIV. Koro! (gw. hue.), snop wigilijny 187; XV. 212; XVII. 30, 153, "Did", XVIII. 200. 157-160; XVIII. 142, 143, 146, Koromesla (gw. hue.), :nosidła, III. XXXVIII. 297. 44, 147; VII. 71; XXXV. 115. Korowajnica (j. ukr.), kobieta, Korona Heroda, XI. 21. XXXVIII. 297. - króla wężów, II. 57-60, 62, V.127; Korowar (gw. hue.), pasterz krów, VIII. 273; 312; IXI. 184; XVI. 19, XXXV. 77, 81, 118, 119, 121, 122, 20; XXXIVIII. 229. 128, 129, 149. - p. młodej, XXIX. 190. Korowotek (j. ukr.), kołowrotek, za- słomiana, xx X.Ix.. 432. mek drewniany, IX. 273. - szamana, XVI. 118. Korowód, chorowód, XIV. 86; - ślubna, XXXVI. 176. XXXIII. 7; XXXIX. 349. - w szopce, XIX. 40, 67. Karpiele, p. karpiele, IV. 286. Korona Tory, wycinanka żydowska, Kors (j. prus.), p. Chors., XIV. 31. opt. XXII. 124. XIXlVIII. 43, 50. Bó s twa. Koronka, II. 153; XI. 212, 410; XIV. Korskansydiin, p. Tursaansydiin (j. 249; XXIV. 137, 142; XXVIII. fiń.), znak magiczny, XXXVI. 313. 19-21, 35; XXIX. 111; XXXVII. Korytarstwo, .IX. 96. 222, 442, 486. Korytarz podziemny, XII. 250, 251. - belgijska, XXIX. Ill. - w budownictwie cerkiewnym, - igiełkowa, XXIX. Ill. XVI. 289. - klockowa, XXIX. 111. - w budownictwie Łemków, - polska, XXIX. 111. XXXIII. 90, 91. Korczuchy, Korytko, 'facecja, V. 49. Koryto, IX. 68, 366, XiX!IX. 104. - do karmienia w magii, XIII. 327. - do parzenia wieprza, IX. 367. - do pojenia krów, XXXIX. 450. - drążone w pniu drzewnym, XXXIX. 452. -- kamienne, XXXIX. 452. - w lecznictwie, XII. 265. - w transporcie, XXX. 199. - w zwyczajach przy pierwszym wypędzaniu bydła, XXV. 55. Koryto, czółno drążone z jednej kłody, XIV. 112. pt. Ż e g lu g a. Korzec, IV. 175; XIV. 372, 374; XXVIII. 161. pt. M i a l' y i wag i. t [ I I I I 4 • ł - w przysłowiu, VII. 208; XIV. 245. Korzeniarze, III. 233, 258, 267, 268. Korzeniówka pasożytna, Monotopa hypopitys L., XXX. 210. Korzeń czarodziejski, X. 277. - fiołkowy przeciw demonom, XXXIV.20. - gałgana, Radix Galange, XXXIII. 81. lisiego jaja, p. aphrodisiaca, XXXIX.300. - mandragory, XXXIX. 305. - omanu, XXXVII. 298. - pokrzykowy, P. mandragora. - sosnowy, XXXIX. 309. - świętojański, IX. 376. Korzonki ziół jako pożywienie, XIV. 186; XXXII. 119. Korzystka, rączka u dyszla przy wózku ręcznym, XVII. 162. Korż (gw. hue.), chleb lub placek kukurydziany, III. 52; V. 153; VII. 261; XXXUI. 27,29. Kos w przysłowiu, XVIII. 219. Kos, ptak w szop.ce, XXXI. 57. - 15· Kosa, II. 47, 48, 131; III. 70; IX. 280, 365; XIV. 151, 153; XVIII. 71, 196, 197; XX. 49,247; XiXV. 132; XXXI. 3; XXXVII. 65, 205, 292; XXXIX. 336 - ostrzenie w W. Piątek, VIII. 341. - rzucanie do ogniska przeciw urokom, XXXV. 128. - stara, w wierzeniach, VI. 262. - umieszczanie we drzwiach koszery, XXXV. 131. - w przepowie dn. pogody, VI. 266. -- w przysłowiu, IX. 376; XIII. 158. -- w szopce, XI. 24-29, 138, 144; XIV. 151, 153. - w zagadce, VII. 71; XIII. 205; XVII. 92. - zawrotna w garbarstwie, XXXI. 113, 116. - żmije porąbać ko~ą, XVIII. 196. Kosa, p. klepanie, klewec, kuszka. Kosa Perkunowa, gwiazdozbiór Kapelli, II. 277. Kosaciec, Iris silvestris, III. 240, 268. - odwar, VI. 159. Kosak, ostrze kosy w magii, XXV. 91 Kosana (gw. huc), nazwa krów od kształtu rogów, XXXV. 135. Kasar, p. koszar (gw. huc.), miejsce ogrodzone dla owiec, VIII. 43, 47. Kasarek, miejsce pod gnój, XIV. 363. Kosarze św. Izydora, konstelacja Oriona, I. 172. Kosen (gw. hue.), korzyść, VII. 261. Kosiarz, kosarz, III. 71, 325; IV. 300; VIII. 285; XX. 247. - w mętowaniu, XIV. 377, 378. Kosica, nóż do krajania kapusty, V. 63. Kosimpu (j. gil.), duchy wstępujące w szamana, XV. 263. Kosisko, II. 131; IX. 365. �229 228 Kosiula, koszula, XXXIX. 406. Kosmato, witanie przez kożuch, przez sukmanę, XlVII. 23. - w przysłowiu, IX. 49. Kosmetyka, XXVI. 77, 98; XXXVIII. 240. K o s m e t y kap. czystec, deformacja czaszki, wargi, ogórkowy sok, puder, szminka. Kosmoc, wilk, II. 40. Kosmogonia indyjska, XVII. 23. - Jakutów, XXXVIII. 350. - ludowa, IV. 98; ~XXIV. 290. Kosmografia ludu ukr., II, 321. Kcsmolog'a, XXI 82,83; XXVI. 98, 104. Kosmopolityzm burżuazyjny, XXXIX. 46-50, 417. - w etnografii, XXXIX. 416. Kosoki, spodnie, IV. 285, 287. pt. - a d z i e ż. Kosołka .p. ul słomiany, XIXXIx.. 352. Kosowanie, młócenie jęczmienia, XI. 176. Kos tanie, kostań, kasztany, XVI. 290, 291. Kosterstwo, XXXI. 17. Kostia, śmierć, VIII. 49. Kostium ludowy, p. ubiory, strój. Kostka nietoperza w magii, XI. 382. Kostka, kistka, przyrząd do pisania jaj, IV. 206. Kostka, p. kistka, 'IV. 208. - znak magiczny, XXXI. 83. Kostki, motyw haftu, X. 300, 304, 305. Kostki na kapeluszu, muszelki Cyprea Kauri III. 251; X'XXIV. 269. Kostnica, XI. 430. Kostrba, rodzaj trawy, XXXIII. 29. Kostl'eba (j. słoweń.), proso szczeciniaste. XXXIII. 29. Kostroma grzebanie, puszczanie na wodę, XXXIII. 30. Kostrub (j. ukr.), jastrząb, XXXIII. 29. - piosenka haiłkowa, VI. 171, 172. - postać mityczna, XXXIII. 30. Kostrubońko, gra, XXXIII. 30. Kostruba, kostka u nogi, XXXIII. 29. Kostrubienyk (j .ukr.), pieczywo wielkopostne, XIXXIII. 27, 29, 30. Kostucha, Kostka, Kostusia, śmierć, XXX. 84, porów. Kostia. Kostur, kij, laska, XXVIII. 188, 196. Kosula, narzędzie rolnicze, XXVI. 98; XXX. 229. Kosy, gwiazdozbiór, V. 63, 248. Kosy, pasma lnu, XII. 265. Kosy, warkocze, XII. 251, 284, 29'2. Kosyci (gw. hue.), kwiaty z włóczki, XII. 287, 291; XVII. 152, 155; XVIII. 142, 143, 145, 198, 214. Kosyczki (gw. hue.) kwiaty sztuczne z kolorowej włóczki, VI. 355; XXXIV. 146. Kosyczki (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 212. pt. O r n a m e n t. Kosz, część młyna, IX. 276. - do masła, XXXVII. 262. - do płukania bursztynu, XXXIX. 363. - do przechowywania żywych ryb, XXXI. 38, 40, 42; XXXII. 32. - jako bęben, XXXVIiI. 375. - druciany na ogień, XXXI. 3. - łozinowy, XX. 22. - pleciony, XXXIX. 434. - słomiany, p. bodnia, XXXI. 3. - w zwyczajach weselnych, XII. 91. Koszałki w przysłowiu, XIV, 352, Koszar (gw. hue.), koszary pasterskie, XXXVI. 251. Koszarowanie owiec, XXXIX. 107, (gw. hue.), zagroda dla owiec, XII. 7; XXVIII. 219; XXXVII. 190; XXXIX. 345, pt. - P a s t e r s t w o. - Koszary (j. ulu.), kukła, Koszczka, Equisetum al'vense, X. 33, 183; XI. 58; Koszczubaty, rozczochrany, XVI. 85. Koszela, koszula, XXXVII. 215. pt. Koszem - 195; XXXVII. 215, 228. obcieranie koszulą, XXXIII. - odczynianie odwracanie - 183; XXVII. 99. pierwsza, III. 61. podarek weselny, IX. 153; XVIII. 143. - poleska, - powiśniena, XII. 291. - przy przestrachu, polny, p. XXiXI. 96. a d z i e ż. (gw. hue.), zagroda dla owiec, XXXV. 86, 103, 113, 122, 126, 127, 129, 130, 131. Koszer, koszer'y (gw. hue.), XXXV. 118, 183. Kosznica, kosznycia (gw. hue.), kosze plecione z leszczyny lub łozy, do przechowywania kukurydzy, XII. 295; XIII. 208; XXXIV. 144, 146, 147, 149, 150. Koszowy, XiIII. 109, p. ciasnocha, kasanka" kosiula, koszel.a, I. 81; II. 13-3; III. Koszula, l, 15-17, 29; IV. 28, 175, 277, 285287; V. 150, 151, 265, 266; VI. 49; VII. 258; VIII. 25'1; IX. 207; X,I, 326; XII. 285; 302; XIII. 252; XlIV. 16,17,2,63; XVI. 61,137,138; XlVII. 141, 146; XVIII. 67, 68, 142, 143; :x.IX. 67; X~. 93, 266; XXI. 131, 138; XXII. 118; XXV. 106; XiXVI. 98; XXIVIII. 82, 218; X~IX. 81. 84, 118, 157, 184-188; XXX. 15, 29; XXX:I. 66. X~XVII. 245 pt. , I, I I 450. kobieca, XXXVII. 213. - kołnierz u koszuli, XXXIV. 145. - kcłnierza brak, XIXVII. 216. -. męska, X. 32, 171, 172; XI. 55, skrzyp t haftowana, Xl. 408; XII. 115; XXIV. 131, 132, 134, 138; XXXIX. a d z i e Ż. - - biała, XIX. 40. chorego, w celach magicznych. III. 60; VI. 61; XXXIII. 121. dom,ou:nika, X'IV. 55, 56. dziecka, VI. 60. gładka, XXXIV. 162. 81. uroku, III. 60. na lewą stronę, XXXI. XL 45; XVII. 5. Ul. 59; V. 357;', IX. 385. - riesnena, (j. ukr.), XVII. 153. - ślubna, II. 103, 106; IV. 370; IX. 41, 42; XVHI. 75, 146. śmiertelna, II. 340; XIV. 87, 370; XV. 102; XXXIV. 169; XXXIX. - - - - 303. tłuszczem przepojona, II. 207; III. 243; XiVII. 146; XXXIX 345. w bajce; V. 261. w lecznictwie, II. 161; VI. 61, 409; X. 357, 358; XI. 383, 387. w leczeniu krów, XXV. 93. w magii ogólnej, XI. 382; XXI. 131. w obrzędach, XXX. 251. w pieśni, V. 73; XI. 38, 132. w przysłowiu, VI. 31; VII. 208. zgrzebna, XII. 149. zmarłego, XXXIII. 81. zribna, XII. 290, 292. �231 230 choroba, wysypka, III. 57; XIII. 216, 218. pt. M e d y c y n a l u d o w a. Koszulka, czepek, w którym dziecko się rodzi, XXXVII. 260. Koszulka dziecka, owijanie krzyża przydrożnego, VI. 60. Koszulnyk (j. ukr.), roślina, XIII. 223. Koszycek (gw. huc.), grudzielnica, płachta do odcedzania sera, VIII. 43. pt. P a s t e r s t w o. Koszyczek, okap okrągły, XXXIII. 98; XXXVIiI. 198, 229. Koszyczki, zabawki z pap., XXII. 128. Koszyczysko, koszysko lekarskie, Koszula, Verbena officinaHs, - złamanie, XIII. 217, 220. zwierząt w budownictwie, XXXVII. 98. Kości, gwiazdy, VIII. 340. Kościelnicy, goście weselni, służba kościelna, XXIX. 91. Kościelny, XIX. 38. Kościfoł, p. żywokost, XI. 400. Kościotrup, postać diabła, II, 325. Kościół, I. 158; III. 66, 263; XI. 168, 203, 38'5, 414, 415; XIII. 343; XIV. 213, XiXI. 105-11:2; XIXVIII. 128, - okłady, XXX.70. Koszyk, koszyczek, I. 163, 228; III. 68; IV. 208; Vlir.I. 118; IX. 176, 177. 366; XXVIII. 66; XXIX. 89; XXXI. 3, 4, 15; XXXIX. 434. - słomiany, XXIX. 185. Koszyna, kosz u wozu, p. wasąg, II. 131. Koszykarstwo, XVIII. 71; XXI. 42, 45, 51, 53, 233; XXIII. 39; XXVI. 104, 123. pt. P l e c i o n kar s t w o. Koszykarze, VI. 52; VII. 94. Kości: do gry, XXIXVII. 286. - ludzkie w magii, VII. 313; X. 232; XII. 65; XXI. 132; XXVII. 99; XXXVIII. 276. - ludzkie w zamawianiu choroby, X.232. - nietoperza, VI. 267; XVHI. 196. - obróbka, V. 4. - resztki święconego, VIII. 339. - w zagadce, VI. 249. - wieprza w magii, VIII. 339. - zabarwione w grobach cymmeryjskich, XVII. 171. - zajęcza w łowiectwie, XXXI. 3~. _ ,248; XXIX. 161, XIXXl.85 drewniany, II. 77; VIllI. 174; IX. 5; XI. 341; XiH. 147, 273, 281; XVII. 185; XXV. 135; XXVII. 163; XXXI. 151, 168; XXXIII. 151, 155; XXXVII. 408; pt. B ud own i ctwo. jako instytucja, II. 94; XX. 165, Z03, 204; XXIXI. 46, 47. miejsce azylu, X. 242. XXXiIX. 144. koptyjski., XXXiVIII. 369. Mariacki, XXIX. 100. miejsce wtdowisk religijnych, XIX.33. murowany, II. 365. XiII. 326. norweski, XXXV. 169, 171. parafialny, XXXII. 67. siedmiogrodzki, XXXV. 188. św. Benedykta, III. 76. św. Katarzyny, III. 77. w opowieści, XXXI. 145. w przysłowiu, IX. 49. w zagadce, II. 229; V. 49. zapadły, IV. 51, 152; V. 220-225; VI. 293; XI. 342; XXV. 112. KościM, wyzwoliny na kosiarza, IX. 408. Kościółek XXVIII. 103; X:X;IX. 166; XXX. 244; X,XlXIV. 297. - zapadły, XlXXIII. 152. Kość trupia w magii, XI. 385. Kośmider, zapusty, XII. 49. Kośnica, febra, XIV. 144. Kośnicy, kosiarze, IX. 408. Kot. p. kit. - boginka, VII. 120. - czarny, III. 152, 153; VI. 65; VIII. 344; X. 357; XlI. 378. X,XXIII. 118; XXXIV. 20; XlXJXVIII. 276. - drapanie pazurami w przepowiedniach pogody, III. 142; IV. 421. - drapanie wymion krowy, XII. 267. - dusza, XVII. 182. - jako polŻywienie.XlXXVII. 28,1. - krew z ogona w lecznict., X. 357. - mruczenie, V. 166; X. 356. - mycie się, UL 50; IV. 421. - na gnoju, IX. 67. - na piecu, IX. 67. - naśladowanie głosu, VIII. 393. - na usługach czarownicy, XVI. l4!9. - nawoływanie, II. 130. - obdzierać kota, XXVI. 56. - odpędzać kota, II. 130. - ofiara, XVIII. 97. - ogon ucinać, VI. 65. - ogon wąchać, X. 365. - pazury, lU. 142; IV. 421; XII. 266. - pieczywo obrzędowe, III. 160. - polski, IX. 69, 70. - powstanie kota, ViII. 133, 134. - przebiega drogę, VI. 62. - przemiana w kota, II. 48. - ruski, IX. 69, 70. - sierść w lecznictwie, II. 155, 156. - skóra, okłady, XXXIII. 122. - spoglądanie w lustro, XVIII. 198. - strach w postaci kota, XVILI. 174. - stworzenie, IV. 416, XIII. 334; - - unika chorego, X. 355. upiór, VI. 258. w literaturze ludow., III. 152; V. 173; VII. 49, 113; VIII. 198; XI. 372, 375. w przepowiedniach pogody, VIII. 62, 200, 359. - w przysłowiu, VI. 31; VII. 208 210; IV. 153. 369; XXlXVII. 339. - w szopce, XI. 49. .- w wierzeniach, VII. 284; XXXVII. 281, 339. - w zagadce, II. 43; VII. 72; XIV. 375; XVII. 82. - w zaklęciu, XI. 384. - wcielenie diabła, V. 365; VI. 65; VIII. 58; IX. 384. - wcielenie śmierci, VIII. 49. - we wróżbach, V. 55, 212, 353. - właściwości demon., XXXI. 145. - włos połknąć, X. 356. - zabić; VIII. 358. - zal{az bicia, XIII. 126. - zwierzę domowe, XXXVIII. 410. - żywcem zakopać, XXV. 92. Kot, (gw. flis.), p. kotwica, XX. 193; Kot, (gw. z1OOz.),kochanek, VII. 280. Kot, zabawka, zabawa, XI. 280 281; 287. XIII. 58. Kot i mysz, zabawa, III. 27; V. 178; VI. 1·96; XI. 282. - i szczur, zabawa, XI. 282. Kota ciq.gnq.ć, Xx" 193. Kotek, taniec, IV. 343; XlI. 282. Kotito, (j. grec.), Wenus, II. 105. Kotiuha, Kot'uha, (gw. huc.l. pies, VII. 261; XXXV. 133; pt. Z w i er z ę t a d o m o w e. Kotki, koniczyna polna, p. kądziołki, Trifolium arvense, XXX. 68, XXXI. 96; pt. Roś l i n y w �233 232 Kowbaska, (j .. ukr.), kiełbaska, XL le czn ict w ie w w i e r z e214. n i a c h. Kotlarstwo, XXVII. 141. Kowelok, kawałek, XVII. 219. Kotos, wyrko, IV. 287. Kowsz, p. kusz., XXVIII. 158; p. Kotus, prycza, V. 63. Miary i wagi. Kotwica, p. anker, kot. Koza p. bedraczka, bilka, kuci, ku da, Kotycha, (gw. złodz.), kochanka, VII. kuza, kizia, sika, I. 240; II. 280. 193, 194, 259, 261; III. 316; V. 61, Kounir, (gw. hue.), kołnierz, XXXIV. 125; IX. 418; X. 14; XVIII. 172; 146. XIX. 94; XX. 50, 92, 95; XXXII. Kouszyk, (j. błr.), szufla, x..XXII. 32. 79; XX'XV. 85, 118, 121, 122, 125; Kowadło, VI. 282; VIII. 405; IX. 275; 128--130, 144, 148, 150; XXXVIII. XII. 79. 38, 51, 52, 410; X,X:XIX. 19·3, 208; ~ w przysłowiu, IX. 374. pt. Z w i. e r z ę t a d o PlO'.'! e. Kowadlo, czapka, XXVIII. 171, 176. - broda kozia, XXVII. 126; XXXI. Kowal, cyhan. 1. 163; II. 236, 355,357; 130. III. 232; VI. 291; IX. 267; X. 5, - czarna, XXXIV. 20. 169; XI. 385; XiIV. 226; XIX. 96, - etymologia wyrazu, XXXIV. 176. XX. 254; XiXIX. 89, 104; XXXII. - jako symbol siły niszczącej, 126, 335; XXXV. 142. XXII. 9. - cech kowali, ~.!V. 277. - lot czarownic, XXVI. 73. - i św. Kuźma, XXI. 122. - łożysko, XXXVIII. 62. - niebieski, XXIX. 164. - mięso, XXXVIII. 61; pt. P ot l' a- przebieranie się za kowala, II. wy obrzędowe. 251. - mleko, II. 326. - w literaturze ludowej, VIII. 405- nawoływanie, II. 130. 407; XK 79; XVI. 347, 348; XXX. - nazwa ostatniego kłosa, XXII. 8. 80. - obdarta p. koza w literaturze - w pieśni, -XIV. 322. ludowej. - w przysłowiu, VII. 33, 309. - odpędzanie, II. 130; pt. Wo ł a~ w szopce, XIX. 36. n i e n a z w i e l' z El t a. - w zagadce, II. 230. - ogon, XXXVIII. 61. - z niedźwiedziem, XIX. 36. Kowal, (gw. złodz.), oficer, VII. 280. - pieczywko obrzędowe, III. 160. - postać ducha, XXXIV. 35. Kowalik, ptaszek, IX. 66. - przebieranie się za kozę, XIII. Kowalstwo VI. 290, 292; X. 5; 343; pt. P r z e b i e r a n i e s i ę XXVII. 141; XXIX. 132; XXXVI. z a z w i e r z ę t a. 286; XXXVIII. 314. - róg, jako szydło, XVII. 131. Kowban, (j. ukr.), kłoda do rąbania - sierść, XXXVIII. 61. mięsa, p. kloc rzeźnicki, XIII. - skóra na odzież, XII. 39. 219. - staw kolanowy, XXXVIII. 61. - odrzynek drzewa, XVIII. 152. - ścięgna, XXXVIII. 61. Kou.:basa wzór na pisankach, IV. 230. - w literaturze ludowej, II. 24, 26, 46-53; XVI. 347-357; XVII. 276. - w chodzeniu z Herodami, IX. 27; pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y doroczne. - w facecji, XXXI 133. - w legendzie, XXXV. 70. - w mętowaniu, VII. 323. - w pieśni, II. 251. - w podaniu, XIV. 165; XXV. 52. - w przezwi.skach rymowanych, VIII. 404. - w przysłowiu, II. 202; VII. 37; XIV. 242; - W szopce, XI. 158, XI. 27, 44, 45; XIX. 42, 45. - w zwyczajach i obrzędach dorocznych, I. 214, 252; II. 214; IV. 283; XVI. 387; XX. 167. 173; XXXIII. 148. - w zwyczajach i obrzędach zapustnych, XII. 40, 47; XVII. 15; XXVII. 157; XXVIII. 14; XXXI. 161. - w zwyczajach i obrzędach żniwiarskich, III. 29. - zabicie kozy, XXXVIII. 58, 60. Koza Moschus moschiferus, L. skóra, XVI. 121. brona XXII.9. Koza, z drewnianymi zębam!, V. 122. (gw. hue.), koza, XXXV. 133. Koza, nożyk krzemienny, XXII. 9. Koza p. turoń, X X.!I. 9; XXIIX. 92. Koza lądowa, szarańcza, XXII. 9. Kozacy, II. 165; XI. 213; .XXIII. 130. - w przysłowiu, XIII. 158. - w szopce, V. 155-159; XI. 24, 26, 41; XIX. 35, 37, 44, 45; XXII. 130, 137; XXXI. 61. Kozaczek. piosenka, I. 247. Koza, Koz'a, gajdy, Kozak, taniec śląski, XV. 79, 83. Kozak, kozar, grzyb, p.Boletus scaber, I. 200; XXx,I. 96. (gw. hue.), pasterz kóz, XXXV,118. Kozar p. Kozak. Kozia broda, Clavaria botrytis, XX..XI. 96. Kozia bródka, p. goździeniec, II. 22. Kcziana, nazwa krowy, XXI. :in. Koziarz, polujący na kozice, III. 240, 268, 269. Kozibród łąkowy, uraźnik, Tragopogon pratensis, XXX. 209. Kozica, Rupi capm, III. 240, 268, 269. Kozierożki, grzyby, I. 177 199, 200. Kozik, nóż, UL 15; XII. 319, 321; XXII. 9; XXIV. 112; XXXIX. 346. Kozioł, I. 200; IV. 301, 302; XIV. 12; 140, 143; XiIX. 13; XXXVII. 96; - czarny, XXVII. 62. - diabelski, XXVII. 100. - krew kozła, V. 180. - lot czarownic, XlXX.220, XXX,VIII. 249, .264. pt, D e fi o n y. - ofiara, X. 111; XXXIV. 43; XXXIX. 320; pt. M a g i a. - u Greków i Rzymian, VIII. 249. - uczta, IV. 393. - uoS'obienie złego ducha. XVI 347; XX. 81; XXX. 85; XXXVII. 306. - w bajce, II. 24, 26, 46-53; VIII. 297; XIV. 349, 350. - w chodzeniu po kolędzie, XX. Kozar, 167. w pieśni, XiI. 147. w przysłowiu, XIV. 241. w szopce, XXII. 130. zwierzę święte, II. 105; XXXII. 118; pt. K ul ty. Kozioł zbąski. XX'.xVII. 461, 467. - �235 234 Koziróg pospolity, Lycium barbarum, p. czarci batóg, X. 260. Kozlac (j. dalm.) upiór, IV. 395. Kozłek lekarski, Valeriana officinalis, III. 240, 268; X. 335. Kozłowe ciernie, nygus, Lycium halmitolium, w zwyczajach, XXXI. 97. Kozłowiec, Doronicum, roślina, IIiI. 240, 268. Kozły, p. koźliny, krokwie, V. 152; ,XI. 173; XiXXIV. 146. Kozł?> (j. st. sław.), kozioł, XIX. 13. Kozolec, (j. sloweń.), przepłot do przesuszania zboża, XXX. 247. Kozuby do zboża, XXXIX. 450, 451; 455; pt. P 'rz e c h o w y wan i e p o ż y w i e n ia. Kozuch, kożuch, XII. 18. pt. O d z i e ż. Kozula nazwa krowy, XXI. :;8. Kozusysko, kożuch, XXVIII. 193. Kozuszka, naZ'.'la krowy. X,XI. 58; pt. N a 'z w yz w i e l' z ą t. Kożemiaka, (j. ros.), wyprawiacz skór, XXXiI. 114. Roźu przepić, (j. łuż.), przepijanie skórki, XXX. 226; pt. Z w y c z aj e i o b l' Z ę d y P o g r z e b o w e. Kożuch, p. kieptar, kyptar, piektar, kożuszek, kożuszyna, kozusysko, I. 159, 160; II. 268, 365; III. 11, 15, 229; IV. 140, 147, 287. V 121, 149-151, 242; VI. ;:;0: VIII. 165, 170, 176; 256; X. 32, 64, 181, 182; }CI. 44, 58, 60, 61, 408, 410; }ClI. 253, 289-293, 301; }cIV. 140. 149, 292; }cVIII. 72; }c}c. 93, 95; XXII. 102, 104; }c}cVIII. 218, 219; XXIX. 81-82, 84, 118, 157; X}C}C. 31, 194; XXXI. 4, 111, 116. 141; XXXIV. 146; XXXVII. 214. 216, 219, 224, 230, 231, 354. - bez rękawów, }ClI. 11. - białczański, X:XiII. 106, 110. obrócony wełną do góry, XI. 21, 31; }cIV. 136; XV. 100; XVI. 137; }CX. 162, 169, 171, 173, 175. risenyj, XXXIV. 146. - w obrzędach narodzinowych, VIII. 346; X!VIII. 213, 225. w obrzędach weselnych, X. 64. - w przysłowiu, VII. 209; }cIII. 154, 158. Kożusznictwo, XXIII. 155. Kożusznik, XX. 14. Kożuszok, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Ko.żuszyna, p. kOlŻuch, X'VII, 146; XVIII. 146, 149. Koźlaki, grzyby, I. 177, 199, 201. Koźle glowy, pieczęć, II. 193, 194. Koźle pazurki, ornament, XXXII. 38. Koźliny, p. krokwie, IX. 272; XX. 315. Kólecka, wzory na pisankach, IV. 211. Kółeczka, na hafcie, X. 300. Kółko jako motyw zdobniczy, IV. 211; XX!II. 112. Kólko, p. kimbalka, III. 17. - kołowrotek, XiXXliX. 381. - łuczni.cze, X.XIII. 35-37. - mosiężne, XI. 195. - ozdoba pasa, X}cIV. 112, 113. _ - przy pługu, p. koliczata, koliścia.ta, I, 14'3; XXi. 40; XlXiX. 228; 231; 232. - wplatane do włosów, X}cIV. 86. Kószki, ule plecione, XVII. 133; pt. p l e c i a n kar s t w o. Kózka, pochewka na osełkę, do ostrzenia kosy, VI. 189. Kózka, świerszczyk, polny. XXII. 9. Korosmescy, (gw. huc), wełniane onuce czerwone. V. 149. (j. niem,), dusza ściśle związana z ciałem XXII. 21. Kos, kęs, XX. 247. Krabat p. Faust. III. 374. Kraczka, 'roślina, barwnik, IV. 215. Kraczun, (j. ros.), XXIX. 107, 108. Kradzież: chochoła, XI. 397. - drzewa w lesie, .II. 328; I}C. 121. - drzewek owceowych, VIII. 93. - dzienna, IV. 249. - koni, III. 13. - kury w zwyczajach wesel., X. 74. lubczyka, X. 97. - nocna, IV. 249. - odzieży, V. 120. - owiec, XXXV. 117. - pieniędzy, I. 160. .- uświęcona, XVIII. 93. - w dzień Boż. Nar., XVIII. 93. - w wierzeniach ludowych, XVII. 4. - ziarna, xxx. 247. pt. P r a w o l u d a w e. Kragyni, (dok), XIV. 75. Kraina Cuccagna, p. Bengodi, XXVIII. 198. - duchów, XX. 200. - mlekiem i miodem płynąca, XXVIII. 197, 198. - zmarłych, VII. 20. Kraj bociani, VIII. 313. XIV. 172. Kraj jęczmienny, XlXlVIII. 1806-188. 197-199, 201-204, 209. Kraj Rachmanów, IV. 327. Kraj umarłych, VI. 225. Krajka, III. 18; XVII. 153; XVIII. 210. - kałamajkowa, XXX. 111. - przekobiala, Xx. 93. - w magii, XVIII. 216. - we wróżbach, XVIII. 212. Krajobraz kulturowy, XXXI}C. 229. - stepowy, XXIXIX. 238. - zdegenerowany, XX}cIX. 229, 230. Korperseele, Krajoznawstwo, XlVI. 429, XXI. 86, 87, 270. Krak, XI. 243, XIX. 158; XXiI. 267; XXII. 4; XXIX. 175. - p. kruk, XiIV. 128. Krakies, (j. lit.), karaś, XXXII. 25. Krakowiak, taniec III. 353; XIII. 324; pieśń II. 340; III. 189; V. 307; VII. 258; IX. 186; X. 201, 202, 383-386; XI. 139 XH. 123, 130132, 342; XIV. 150, 264; XV. 106; }cXIX. 119; XlXXiVII. 350. Krakowiak w szopce, XI Xi. 35, 36; XXXiI. 61. Krakowianka, w szopce, XIX. 36. Krakówka, czapka, X. 33. Krakus p. Krak., IV. 43, 337; XiI. 243; 418; XIV. 128, 130; XlV. 211; X,VI. 23, 157, 281; XIX. 215; XIX'XIVIII. 25,3. Krakuska, nakrycie głowy, X. 33; XI. 25; XII. 115; XIII. 319; XXVIII. 168; XXXVII. 303. Krakusy, oryle, XVIII. 133. Kr,amarka w obrzęd. wesel. II. 266. Kramarka, żarnowiec miotłowy, wyrób mioteł, XXX. 63. Kramarze III. 218; lU. 319, 326. - wędrowni., V. 99. VIII. 169, 322; XXX. 181; XXXI. 85, 86. . Kraniologia, IV. 66; XXI. 98. - afrykańska, XXJIV. 191. - kreteńska, XXIV. 191. - szwajcarska, XXIV. 191. Kraniometria, XVIII. 234. Krapi, (j. sloweń.), bułeczki, pieczywo obrzędowe, VLII. 338. Krasiwo, omasta, XXjIX. 90. Kraska, (j. ukr.), farba do jaj, IV. 204-207, 223, 225; XI. 189. Krasna horka, (j. ukr.), XXXIII. 10. Krasnoludki, p. kauka, kar.:ele:-c, XiXVI. 74; XiXX'VII. 28. �23? Krasnopiórka. krasnopióra, wzd:.'ęga, XXXII. 24. Krasoń, zabawa, XI. 387. Krasula, (gw. huc), nazwa krów, III. 45; VIU. 152; XXI. 58, 205; XXXV. 134. Krasuna, (gw. huc.), nazwa lu'owy XXIXV. 134. Krasyj, (gw. huc.), nazwa koni, XXXV. 135. Kraszanka, pisank.a jednobarwna, p. krucki, 'IV. 204-207, 223, 225; XVII. 33; XXV. 81, 149; XXVII. 160. - w obrzęd. zadusznych, XXIV. 21. Kr'ata, sieć na duże ryby XIV. 112. Krateczka. haft, X. 299. Krat ja, wzory pisanek, IV. 211. Kratka, półka na naczynia, X. 424. Kratki, malowanie ścian chaty, XXII. 112. Kratki, wzory na pisankach, IV. 211. Krawacz, nóż używany przez pasieczników, VI. 44, 56. Krawczka, p. krawczyni, XVU. 162. Krawiec III. 319; VII. 94; IX. 5964, 186; X. 190-192; XU. 301; - w bajce, V. 184; IX. 84. - w literaturze, ludowej, XVIII. 235; XXX. 86. - w opowiadaniu, XI. 312. - w pieśni, LI. 73. - w szopce, XIX. 36. - w zagadce, II. 230. - zamieniony w dudka, VIII 306. Krawiectwo, IV. 332; XXVI. 104; XXXVII. 332. Krąg kulturowy, XXXVI. 129, 363, 367; XXXVIII. 18; XXXlIX. 14. adriatycki, XXIX. 131. alpejski, XXIX. 131. dolnosaski. XXX. 252. - illiryjski, X,X.XIVI.302. Krąg magiczny, p. koło, XXx. 204, 207. Krąglaki, p. belki, IX. 272, 273. Krążek, wycinanka, XX<II. 117. Krążek garncarski, XXI. 20. Krążek maślnicy, IX. 367. K1'ążoki, szatkownice, XVI. 393. Krema, karczma, XXXI. 158. Kreacjonizm, XXXVIII: 5. Kreda święcona, V,I. 74; VII. 304; XI. 396; XXV. 110; XXIX. 122; XXXIII. 26; XXXIX. 340. - do szlifowania bursztynu, XXXIX. 383. - w lecznictwie, VI. 159. - święcona, w Trzech Króli, VIII. 56, 256, 362; XI. 384, 387. - w magii, VII. 135; VIII. 52; XII. 265, 267; XiXi. 252. Krepinka, tasiemeczka do naszywania XXIV. 138; XXXV:II. 214, 223, Kresiwnyk, (j. ukr.), p. krzesiwo, XXXVII. 220. Kreski, wzory na pisankach, IV. 211. Krestyk, krestyki, krestykowa, _ w magii, XLII. 126; XX. 85; _ nie może powalać drzewa budulcowego, XXI. 218, 219. owcy w obrzędach inicjacji, XXXVIIrI. 56. pić, XVII. 165; XXII. 139; XXV LII. 11; XXXI. 90; XXXIV.7. podpisywanie, IV. 268. puszczać, XVIII. 187, 189, 190. siedlisko choroby, XXXII[. 123. straconego, w lecznict. XXV. 115. umowa krwi, XXVIII. U. utożsamienia z duszą, VI. 16. w lecznictwie, XXVI:I. 136, 153; XXXV. 70. w wierzeniach, XXXIII. 138. we wróżbach, II. 226; VIU. 348; _ IX. 207; XX. 319. _ zwalczanie, III. 23; IV. 226; IX. _ 67; XVLII. 210. _ _ żywy w stajni, II. 221; XIV. 369. _ Kretowisko w przepowiedniach po_ gody, III. 255; XII. 66. _ w zwyczajach związanych z kup_ nem bydła, XXIII. 109. _ Kretyna, (gw. huc.), kret, XLII. 126. Krew: byka, trucizna, X. 22;;. XXIX. 164. _ w przysłowiu, XIII. 158; XVII. pt. Medycyna ludowa. _ czarnego kurczęcia, XI. 395. 165. - wroga, XXXiI. 90. - doić, XIII. 325, 326. _ wylewanie na pole, na ziarno, _ dzieci chrześcijańskich, XX. 83. XIXVIII. 11; _ dzieci, jej siła magiczna, XXV. _ wyraz tabu, X.XXVIII. 378. 114. _ z ciała rodziców, XXVIII. 11. _ dzieci, mieszana z mąką pszenną - z małego palca chorego. XXXIII. jako komunia, XI. 284. _ jako ofiara, 'lU. 15; XXXIV. 12. 123, 124. - z nosa, XVIII. 197. - jako środek oczyszczający, _ zająca w lecznictwie, XVIII. 181; XXVIII. 11. _ jako środek sprowadzający naXXXI. 27. tchnienie, deszcz, XXVIII. 11. - zakopać, I. 137, _ jej rola magiczna w obrzędach, _ zaprawianie broni, )LXXI. 27. - zawieranie pobratymstwa, XVII,55. _ jeża z wódką w lecznict., x.. 357. XXVIII. 11. _ koguta, XII. 312; XX. 295. Krew zaskoczyła za skórę, choroba, _ konia: w jakuckich zwyczajach XlI. 400. budowlanych, XlX,XVII. Ul. Kręcenie powrozów, XXIX. 159. - kota czarnego, X. 357. _ wrzeciona w celach magicznych, _ kreta, w lecznictwie, XVII-I. 193. XIX. 128. - królewska, XXVIII. 11. Kręciok, wir powietrzny, diabeł, - kruka, XXXI. 27. XXXIX. 329. - lać pod bydło, XXI. 132. Kręcina, nić do kręcenia powrozów, _ ludzka, V. 81; X. 357; XXVIII. lI. XIV. 112. _ miesięczna w lecznictwie, III. 58; Kręgi kulturowe, p. krąg kulturowy. XVIIII. 181; XXVI. 12, 13. Kręgle kamienne, XXXVII-I. 255. _ miesięczna w magii, II. 291; Krępa, krupa, łodzie. X,XXI. 37. 38. ~X. 298. _ _ kre_ (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Krestyk biłyj, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Kreszczyki, (j. rus.), wzory na pisankach, IV. 213. Kresatni kameń, (j. chorw.), krzemień, p. krzesiwo, XXXII. 139. Kret, p. kretyna, dusza, XVIII. 182. - krew w lecznictwie, XIII. 218, 225; XVIII. 193. - serce w magii i w lecznictwie, XVnI. 181; XXXIX. 293. - w literaturze ludowej, VIII. 275. - w prognozach pogody, XIV. 369 szczyki, \ r �239 238 Krępowanie nóg, XI. 336. Krężak, Xl. 384. Krężel p. przęślica, VI. 246; IX. 279, 3~5; XI. 76; XX. 66; XXXVII. 212. Kręzołek, Polygonum convolvulus XXXI. 96. ' (j. chon'l.), sobótka, XIII 16. (j. lit.), Sleć, XXXII. 28. Knkwy, (j. ukr.), krokwie, XXXIII. 96. XXXVII. 197. Kr~s, Kr~gas, b'Uyk a ('J. u k r.) wzory na pisankach IV. 213. ' (j. niem.) zbiór ~zopek w bawarskim Muzeum Na. ~odowYm w Monachium XIV. 339. Knwe, X:XXIX. 3150. Krochmal w medycynie ludowej 3;97, 400. ' XI. Krip~en-Sammlung, Krogulec Accipiter ctwie, XXXVIII. nisus , "r V\ ł OWle. 237. - w ordynansie roboty, XIII. 256 - w wierzeniach IX 65 66 K " . , . rok: p. Krak, Chrok. XI. 243. Kro~lS, nogietek Calendula officinahs, kąpiel VI. 160. - odwar, .VI. 159. pt. Roś l i n y w lecznlctwie Krokody-l jako bós'two, XXXII 123. - łzy krokodyle, XXXVIII. 251 -. !pożywienie, XXXVII. 389. . - w wierzeniach, XXXVIliI. 251. Kro~osz, krokus Carthamus tinctonus, barwnik do jaj IV. 214' XVII. 33. ' , Krokwie, krople Inoziemcowa, XXJXilII. 81. Krople od namorzynia, Waleriana, XXXIIII. 81. Krople pierwsze i ostatnie jako ofiara. XXVI. 71. Krople śmiertelne od bólu zębów, kreozot, XXXIII. 8l. Krople św. Wojciecha, Chinoidini, od febry XXXIII. 81. Krople zduńskie, króla Duńskiego od kaszlu, XXXvII. 81 Kropywa; koprywa (gw. huc.), p, pokrzywa, II. 160; XII:I. 334. Krosienka nicielnicowe, XXXU. 35. Krosna, II. 133; VII. 3-35; IX. 46; XII. 152; Xx. 75; XXVII. 139; XIXXVIII. 418, 420, 423; XXX-IX. Krople ziemniak, X. 261. Kronika, XXIV. 84; XXXIX. 171. - czeska, XXX. 221. - kościelna, XXI. 153. 154, 159. - N estora, XXX. 114.' - o polskim morzu, XXx. 152. Kronikarz żywiecki ,. XiXXI 80-92 K ronos, I. 15; pt. Bóstwa . Krop, (~w. huc.), p. kope; włoski, Foemculum officinale, XIII. 223. Krop~lka, motyw haftu, XXx. 38. Kropwna, nazwa krowy. VIII 152' XXI. 58. . , Krompel, p. bękarty, kizły kizłyny; kiźliny , kozły , kOŹliny' ,rt k 'k wy pokrok. V. 64; IX. 271, 274; 2GVI: 366, 367; XIX,.315; XXII. 217, 218; XXIX. 25, 27;X,x.xUI. 96;XX'X'VII 196-198; XXXIX. 266; pt. D a c h Krokwy, krokwie, XVI. 366. . Krom, kromka, XIV. 135. Krop~~ta, nazwa kury. VIII, 152. Krop~c, (gw. złodz.), bić. VII. 280. Kropldło, w magii, XXVII. 99. - w zwy~zajach ZWiązanych z wy.pędzamem bydła, XiXV. 58 Kr~Pielniczka, XiXIII. 155; X'~'VIII. 03, 104; XX!XJI.164; XXXIII. 148. XXV. 91; XXXV. 128. Kropienie bydła wodą święcona VI 55, VIII. 375; X,XIII. 103" 104: XXV. 91; XXXV. 128. ' , - pa;,ieki wodą święconą, V'lII. 375. - p:otna przy ślubie, XIII. 100. - pol, IV. 321; VIII. 345; XII. 318; XIII. 226; XV'lII. 210. - przeciw urokom, VIII. 367. - zaprzęgu, VI. 55. Kropki, motyw ornamentacyjny XX'II. 112; XXIX. 87. ' - wzory na pisankach, IV. 211. Krople bobrowe, Tinctura, absinthi V. 164. Krople krzeszące, Krople macicne, ' amoniak. Tinctura Krople maciczne, ł II 'I i ł V. 164. \ abs'inthi V. 164. Krople ,o, ' Tinctura maciczne, Spiritus cus, XXXIII. 81. ab- aromati- Krople przeciw oberwaniu Tinctura absinthi. V. 164. ' . \ l I \ na ściski, 451. _ czteronicielnicowe. XIXX'VII. 212. _ dwunicielnicowe, XXXVII. 213. _ wielonicielnicowe, XXXVII. 224. pt. N a r z ę d z ia t k a c k i e . Krósna, 'deseczka tkacka XXXIV.146. Krasnalki, p. karzeł, kauka, krasnoludki, XII. 168. Krosno, oprawa drewniana, kasiorka, XIV. 112. Krosta na języku, leczenie, II. 332; XI. 398. Krosty, XI. 395; XXXIII. 80; XXXIX.400. Kraśnięta p. krasnalki, XI. 365. Krow zalje, (gw. huc.), XVIII. 197. Krowa p. kalemba, I. 49, 86, 129, 204, 20,9, 2.l1, 240; II. 4. 207~30, 340; III. 8, 13, 304, 316, 351; IV. 137, 144, 275, 276, 284; V. 123, 124, 190; VII. 326; VI:II. 36, 37, 47; XI. 378, 400; XVII. 125; XVIII. 62, 71, 178, 195-197; XX. 40, 69, 70, 251, 270; XXV. 52; XXVIII. 21; XXX. 132, 133, 135; XXXI. 141; XXXVII, 96, 196, 305; XXXVIII. 44; X'XXI'X. 193; pt. Zwierzę· t a d om o we. - cielna, II. 159, 224: VIII. 360; XXX. 41, 45, 47. - czarna VHI. 392; XI. 183; XVII. 68. ~ czarowanie VII.305. 306, 312317, 321, 357; XXIV. 84, - dawanie lubczyku, X. 97. - dojenie, IV. 276, 281. - i wąż, VIII. 273, 275. -- imiona, II. 43, 130; III. 45; XiXI. 56, 203; XX,III. 155; pt. N a z w y zwi.erząt. - jako posag, XV. 254. - jako pożywienie, XV. 95. - kupno, sprzedaż II. 338; VIII. 363; X. 355; XiXIII. 83, 105, 108; XIX'XI. 99. _ leczenie, II. 158, X. 356; XI. 387; XXX. 38, 40, 55, 60. _ mleczność, IV. 81; X. 278, 335; XII. 314, 318; XUI. 114, 227; XXIX,96. - nawoływanie, III. 45; XU. 63,301. - nawóz w med. ludowej, XI. 385. - nowokupiona, X. 355; XII. 314, 31ll; pt. Z w y c z a j e p r a w n e. - ochrona przed czarami, V. 190, 209; VIII. 344; XXXII. 182. - odczynianie, III. 21. - odlatywanie się, XIII. 143. - okadzanie, V. 209; XIII. 332; pt. M e d y c y n a l u d a w a. - padła, III. 229, 230. _ przesuwanie chleba pomiędzy nogami, X.358. - rogi, II. 224. _ rozmowy w noc wigilijną, X. 156. - ryk, XVII. 62. _ sprzedaź, XXIII. 83; XXXI. 99. - stworzenie, IiI. 216. �241 24,() - śmierć, II. 196. utrata mleka, II. 204, 222; III. 21, 22; XiI. 52, 193; XII. 300; XIII. 325, 326, 328; XIV. 251; XXI. 132; XXIII. 69; XXV. 90. - w kolędzie, XI. 149, 163. - w literaturze ludowej, II. 275; VI. 252; VIII. 252, 285, 301; IX. 74; XI. 15, 217; XXX. 104, 105, 134. - w przysłowiu, U. 202; VII. 72; XVI. 96. - w zagadce, II. 230, 338; XIV. 374; XVII. 86, 88, 93. - w zwyczajach i obrzędach B. Nar. rII. 173; V. 350; VI. 69; VIII. 373, 375; XIV. 133, 135, XXIX. 96. - w zwyczajach i obrzędach, weselnych, XIV. 256. - wcielenie diabła, VIII. 355. - wierzenia związane z hodowlą, V!I. 64; VIII. 62; XIV. 370; XXIII. 87. - w wróżbach małżeńsk, XIII. 33. - wzdychanie krowy, XVI. 81. - w zamawianiu, X,IV. 70. - zabijanie, X,XIXIV. 45. - zaczarowana, II. 337; V!III. 357, 364; XXIV. 173; XXV. 81, 90; XXVI. 14. - zaklinanie przy budowie, X.III. 115. - zwierzę święte, VII. 3. Krowawnyk (j. ukr.). p. krwawnik, Achillea millejolium, jako barwnik do jaj, iIV. 215. - w lecznictwie, XIII. 223. Krowiarz (rka), V. 124. Krowia śmierć, demon, Ii. 196. Krowieniec biały, okadzanie, XXXV. 63. Krój pługa, II. 131; XXX. 230, 232, 249. Krój ludowy, XXXIX. 134. odzieży, XlV. 1-5; XXV. 106; XXIX. 157; XXXIV. 269, 270. - p o n c h o, XXXVII. 228. - bezprzyramkowy, XXXVII. 220, 228. Król biesów, XXX. 116. - bogów, XlIV. 36; XXXIII. 145. ~ grzybów, II. 277. - kruków, IX. 80. - lwi, XVII. 55. - majowy, IV. 283; pt. Zwyczaje i o b l' Z ę d y d o r o c z n e. - niedźwiedzi, XVIii. 55. - pan młody, XIV. 214. - ptaków, VIII. 284. - ryb, VIllI, 312; XXXII. 120. - słońce, XIV. 67. - ślimaków, XV. 31. - tańca, p. Awalokita. - w literaturze ludow., II. 15, 48, 49,58, 163, 167, 171,273; VnI. 137, 192-195, 406, 407; IX. 23, 25, 75, 82, 83, 180; XI. 372-375, 437; XXVIII. 193; XXX. 132. - wężów, II. 57, 62; IV. 345; V. 127; VIII. 312; IX. 184; XI. 51; XII. 250; XlIU. 42; XVI. 17-32' XXXII. 84; XXXVII. 282; XXXVIII. 229. - wilków, XViII. 55. - zwierząt, XVII. 55. Król, pień dębu, na którym stawia się młyn. IX. 276. Królewa ~dok.), królowa, X,IV. 222. Królewal, królewi, królewie (dok,), XIV. 222, 397. Królewic Jan, Xl. 238; XX. 267. Królewicz Marek, XXX. 213. Królewicz w literaturze lud. V. 125. Królewna, II. 58, 59, 180; V. 170, 180; VIII. 185, 186, 195, 408; IX. 179193; XI. 206; 370 372' XV 40' XXXI. 131; XXXVII. ~o, 21~ 24: _ w zwycz. wiosennych, XXXIV. II. _ zaklęta, II. 163; V. 127, 128. Królewszczyzna, XX. 5. Królik, III. 255. _ mózg rprzeciw trudnemu ząbkowaniu, X. 357. _ w wierzeniach, III. 149; V. 163. Królowa majowa, IV. 283; XXXI.l59. Królowa Maya, XV. 205. __ Niebieska, p. M. B. XiXXI. 108. _ Weneta, w bajce, III. 164, 167, 171; IX. 81, 82; XX. 248, 295. - w szopce, Xl. 29. Królowie: Alper, XlIX. 43. - Atej, XVII. 176. _ Baltazar, XIX. 44. _ Fabrycjusz, XIX. 67. _ Herod w szopce, I. 252; IX. 26-28 XIX. 33, 40, 44; XXXVIII. 243. _ Jovan, XXXI. 159. _ Lyzymach, XVII. 176. _ Matiasz, XXX. 213. _ Melcher, XIX. 43. - Salomon, I. 20. _ Wacław XXX. 221. _ Wyporek, IV. 345. Krótkogłowcy, II. 369; III. 97; lIV. 63, 75, 78, 79; XVII. 90, 92. Krówki, grzyby, II. 197, 200, 201. Krótenstein, (j. niem.), rp. belemnit, XXXVII. 297. Krtań 'wilcza p. wilk, picie przez .gardło wilcze, w lecznictwie, XXXI. 27. Krucek, p. kruczek, VIII. 152. Krucha, grusza, XIV. 112. Kruchlina, drzewo, IX. 128. Krucki, kraszanki rawsko-opoczyńskie, XXVI. 149. Krucyfiksy, XVI. 330. - w magii, XXVI. 17. Kruczek, III. 45; VliII. 152. Kruczek, turkuć podjadek, VI. 44,77. - r ,.' '"I I 16 Lud - Tom XL (gw. druc.), kiełbasa, XXXVII. 210. Kruczeni, (j. ukr.), wzór na pisankach, lIV. 213. Kruh, krużok, (gw. huc.), talerzyk, XXXV. 89, 98. Kruhlak, Iuneus articulatus; V. 268. Kruk, p. Krak, XXXVIII. 350. __ Chara Suor. XXiXlVIII. 350. _ człowiek zamieniony w kruka, Kruczena, IV. 415. język, XXXI:m. 124. pt. M a g i a. krew, XX,XI. 27. przepowiednia śmierci, XIV. 251; XX. 319. - serce, XXXiIII. 124. _ w literaturze ludow., II. 52, 53; _ w lecznictwie, XXXIV. 279. - w magii, XXXIII. 124. _ w podaniu o Twardowskim, IV. 269; VII. 241; XXXI. lal. _ w praktykach magicznych, WI. 237; VIII. 218. - w przysłowiu, VII. 210. _ w wierzeniach, V. 54, 55; VII. 94, 284. _ wcielenie diabła, XU. 214; XVI. lal; XXXVIII. 274. - zaklęty, I Xi. 79. Kruk, do wyciągania konewki, p. kula, XXXIII. 110. Kruk na szczupaki, XXIX. 126. Krumina kłosów, X!XlII. 3. Krumpieć, trzeszczeć, XVIIl. 219. Krupa, p. krępa. Krupiczniok, pieczywo z mąki pszennej utartej na żarnach, XVIII. 219. Krupka, skrzyneczka, IX. 287. Krupnik, I. 164, 247. Krupy, p. kasza. I. 164; III. 11; V. 163; XIII. 66; XIV. 288, 289; XIX!.9. -. kukurydziane, XIII. 221. _ _ �243 242 Krupy mleć, zabawa, XIII. 309. XXXVIII. 260. Kruszak, górnik, Kruszczyk błotny, Epipactis palustris. XXX. 208. Kruszyna, p. szakłak, Rhamnus cathartica, barwnik do jaj, IV. 215. - drze~o użytkowe, XXVII. 139. Krutylo, (gw. hue.), kołowrót, zabawa, VI. 96. Krużylcia, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Krwawa biegunka, XXXI. 99. Krwawa zemsta, :p. krwawiny. VII. 5:8;XIV!I1I.84;IX\XIXUI.a4;XXXIX. 180, 422. Krwawić, mówić psiakrew, VI 44. Krwawienie ran. XXVIII. 253. .- tamować, p. krwotok, XXXI. 94. - zwłok, XXIX. 164, 165. Krwawiny, p. krwawa zemsta, V. 5, 108, 186, 187. Krwawnik łekarski, Sanguisorba ofjicinalis, cdwar, XIXIX,.62, <'3. Krwawnik, p. czarna róża, pt. R o ś l i n y w l e c z n i c t w i e. Krwawnik pospolity, p. krowawnyk. Achillea millefolium. XXVIII. 243. - kąpiel, XXIX. 37. - odwar, XIX\XI.38. - sok z liści, XIXXI. 37. Krwawnyk, p. krwawnik, barwnik do jaj, IV. 215. pt. B a r w n i ki. .- w lecznictwie, X. 396; XIII. 219, 223. Krwity, krwisty, X,IV, 112. Krwotok powstrzymywać, II. 22; XVIII. 186; XXX. 48; XXXI. 98; XXXV. 69. Krycie, chowanka, zabawa, XIV. 170. Kryga, (j. lit.), sieć, X\X(}:'II. 28. Krylcia, kryla, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 212. (j. ukr.), fałdy u guni, czuhy, XXXVII. 218. Krylo, (j. błr.), sieć, XXXII. 28, 34. Krypa, X. 7, 8; XXI. 37, 38; XXXIX. 322. Krypce, p. kierpce. XI. 45; XXVIII. 216. Krypity, (gw. druc.), XXXVII. 210. Krysa, (gw. złodz.). kapelusz, VII. 280. Krysanie, kapelusz, V. 149, 151 337, 346; VI. 355. Kryska u koszuli, p. kryza, X, 33; XI. 58, 60. Krystalomancja, XXXVIII. 274. Krysterie, baśni, ,XII. 212 Kryształowa Góra, XL 375. Kr(y)ta, (j. ind.), .pierwszy wiek świata, XXXIV. 18. Kryte obejście, p. soboty, podcienia, XVI. 289. Kryterium formy, XXXVI. 11, 366. - funkcji ą:>rzedmiotów materialnych, XXXIV. 274. - ilościowe, XXXVI. 363, 366. - jakościowe, XXXVI. 366. - niezależności Tylora, XXIV. 205, 207, 208. - ogólnego prawdopodobieństwa, XXXVI. 366. - podziału kultury materialnej, XXXIV. 274. -- ważkości, XXXVI. 360, 361. Krytyka materi.ałów bezpośrednie>, pośrednia, XXXVII. 43. Krytyka partyjna, XXXIX. 28. - poglądów Frazera, XVII. 46-56. - Spencera, XXII. 17. - Tylora, XXII. 16. Krywula, kula, XI. 287. Krywule, (gw. huc.), żerdzie do su· szenia drzewa, XXXIII. 104. wzory na pisankach, IV. 211; pt. Ornament. Krywyj taneć, (gw. huc.), krzywy taniec, I. 254; VI. 164. Kryza u koszuli kob., XXXVII. 299. Kryzys etniczny, XXXIX.' 72, 73. Kryżmo, p. krzyżmo, obrzędowy dar z płótna, XVII. 156. Kryźikami (j. błL), ścieg, krzyżyki, XXXII.38. Krzaczki, XXIV. 143, pt. O r n a men t. Krzan, p. chrzan, I. 86, 129. - w lecznictwie, XXX. 41. Krzyslo, p. krzesło, V. 63. Krzcie!nica, chrzcielnica w zagadce, XI. 73. Krzciny, p. chrzciny, XIV .. 291. Krzecina pospolita Marrubium vulgare, odwar, okłady, XXX. 55. Krzeczot, Geunaia sacer, w łowiectwie, XXXVIII. 237. Krzemień, p. kamiń hromowy, Krywulki, Kryla, , I, i ••• Feuers:tein, kreszadnik, Algonkinów. XXXII. 112. piorunowy, XXXII. - bohater burzowy i 132-141. - ciemny, XXXII. 110. - krzesanie ognia, XIV. 56; XXXIX, 432. - krzemień-potwór, XXXII. 109. - serce krzemienne, XXXII. 110. - w legendzie, VII. 23. - w mitach, XXXII. 88, 89, 103,108, 109, 113-115, 130. - w wierzeniach religijnych, XXXII. 83. - w zamawianiu, VI. 262. - w ziemi uprawnej, XXXIX. 212. Krzemyki w lecznictwie, XIII. 218. Krzepnik, krzepik, p. rzep, rzepik, kąpiel, XXX. 38. 16* Krzesanie ognia, p. ogień, IV. 315; XIII. 16; XIV. 56, 309; XXXVII. 117, 320; XXXIX. 432. Krzesany, taniec, XXIIX,. 128. Krzesidło, XIII. 16. Krzesiwo, XI. 377; XXIV. 112; XXXI. 3. Krzipota, p. krzypata. Krziż, krzyż, XVIII .219 Krzon, p. chrzan, IV. 174. Krzowy, krzakowaty, XIV. 1,12. Krztusiec, koklusz, XI. 396. Krzun, chrzan, XIV. 112. Krzypopa, krzykopa, przykopa, IV. 307; V. 63. Krzypota, kaszel, III. 139. Krzysiowa nuta, XXXI. 147, 148. Krzywda w literaturze ludowej, XXXVII.26. Krzywoprzysięstwo, V. 115; XXV.8. Krzyziaki, krzyżaki,X!X!IX. 36, pt. D a c h. Krzyziaki, stojak do łuczywa, XXIX. 10. Krzyziki, (j. ukL), wzory na pisankach, IV .. 213. Krzyż apotrcpiczny, X1:X;VI.90. _ cerkiewny, XVII. 9. _ cmentarny, V. 168, 169; XXXVII. _ 245. cudowny, XXVI. 75. _ cyrylo-metodeuszowy, X\XXIIX. 145. _ daszkowy, XIII. 344. _ drewniany, III. 44; XXXII. XXXV.25. _ dzwonnicowy, _ graniczny, IV. - huculski, XXI. _. jako motyw _ XVII. 9. 18. 51. wycinanki, 119. jako motyw tatuażu, 22; XXII. 1. 57, 58. �244 245 - - kamienny, XXV. 142; XXIX. 169, 171; XXXIX. 144. litewski, przydrożny, XVI. 319; X:X[II. 156. mazią namalowany, XVIII. 176, 211. mosiężny, III. 16, 17. na rozstajnych drogach, IV. 366; VI. 60; XXXVII. 487, 488. ozdoba dachu, XJXIX\III.98. krzyż pisany św. kredą, XV. 102. podarunek z krzyża, II. 334; IV. 28. pokoju, XXXIX. 145. pokutny, XXIX. 170. polny, XVIII. 215. poświęcony, III. 116. przedchrześcijański, VI. 385; VII. 297. przydrożny, XL 164, 170,211, 309; XIII. 344; XVII. 185; XXI,u. 136, 173; XXV. 113, 13<5;XXIX. 166; XXXI. 5, 8, 10, 175; XXXVII. 118. ramienny, XIII. 344, 345. symbol, VII. 290, 294; IX. 420. w lecznictwie, XI. 39'5, 396. w magii, XI. 381. w zwyczajach chrzcin., IV. 28. w zwyczajach i obrzędach B. Nar. XVIII. 210. w zwyczaj ach i obrzędach sobótkowych, IV. 315. w zwyczajach i obrzędach wielkanocnych, IV. 184; V. 56. w zwyczaj ach związanych z przeprowadzką, IX,_ 280. w zagadce, X,VII. 72, 84. wileński, X. 239. woskowy w zwyczajach i obrzędach pogrzebowych, XIII. 232. z ciasta i wody święconej, XVIII. 210. z osiki. II. 159; XXXV. 74. - z palmy święconej, XII. 314, 315. z wierzby święconej, VIII. 337. zatykany na kalenicy, IV. 2-83. zatykanie na polach, XXXI. 159. zatykanie na Jordana, XIII, 28. zdobina, XXXVII. 246. znak XIII. 229. znak magiczny, XXIII. 69. Kl'ZYŻ, gwiazdozbiór, I. 176. - symbol Łady, XIV. 228. Krzyż, wzory na pisankach, IV. 213. Krzyża ból, XI. 400; XIII. 217, 220; XIV. 183. Krzyżacy, III. 98, 99-104, 108; VII. 114. Krzyżaczki, ornament na hafcie, XXIV. 143. Krzyżak, taniec, XV. 79.. Krzyżaki., p. krzyziaki. Krzyżowatka, choroba bydł,a, XlXIV.77. Krzyżmo, kryżmo, płótno, dar dla chrześniaka, XVIII. 194, 213; XXV. 13, 15; XXVI. 10. Krzyżowanie rasy, II. 3·69; XXI. 13. - się kultur, XXXVIII. 384; XXXIX. 416. Krzyżowe drogi, rozstajne drogi, XI. 313, 315. Krzyżowe drzewo, p. kruszyna, szakIak, Rhamnus cathartica, XXX. 96. Krzyżowe ziele, dziurawiec, Hypericum perforatum, XXXI. 96; XXXIX. 339. Krzyżownik, przywrotnik pospolity, AlchemiHa vulgaris, XXX. 39. Krzyżownik, szałwia, Salvia officinalis, XXX. 62. Krzyżowy tydzień, siew prosa XIII. 329. Krzyżyki bursztynowe, XXXIX. 384, 389. l i! " , ~ '1 , ł •• - magiczne, XXXIX. 339. - z leszczyny, XXXIX. 339. - z tarniny, XXXIX. 339. Krzyżyki. p. krzyż, motywy haftu. XXIV. 132, 143. Krzyżyki, wzory na pisankach, IV. 213. Ksenios, (j. gr.), Zeus, XIV. 5'3. Ksiądz, p. klecha, pop, ksiodz. II. 142-146, 203; VII. 31, 94; XXVII 28; XXx.. 85, 125; X,XtXXIV. 279. - przebieranie się, XIX. 52. - spotkać, VI. 267; VIII. 360, 365; XIII. 116. - w literaturze ludow., VII. 139142; XI. 186, 187; XIV. 293, 294; XVI. 100-102. - w gadce, II. 43--45; VI. 250; XIX. 96; XXXI. 22, 130, 152. - w obrzędach i zwyczajach gregoriańskich, II. 199. - w pieśni, II. 345. - w przysłowiu, VII. 210; IX. 374. - w szopce, XI. 27, 28, 149; XIV. 141. - w widowiskach lud., XIX. 68. - w wierzeniach, VI. 267; VIII. 360, 365; XUI. 116. - w zagadce, VI. 248. - we wróżbach małżeńskich, II. 332; VIII. 360. Ksiądz, p. książę, XIV. 67, 68. Ksiądz Wojciech,. (gw. flis.), nazwa bociana, XX. 57. Ksiądze, pluskwy polne, IX. 67. Książę w bajce, II. ;J8. - etymologia, XIV. 67. Książka, p. ksióżka. Książki kucharskie staropolskie, XXVI. 109. - ludowe, VIII. 427; ,XXXVII. 405. - popularne o Twardowskim, XXVIII. 140, 141. - w wierzeniach, XXXVH. 261. Księga(i) bractwa kawalerskiego, św. Mikołaja, XXXII. 127. - czarodziejska, II. 164, 165; XXIX. 56-59, 62-64. - dwudziestu sztuk, XXIX. 55. - elbląska, XXV. 15. - Estery, XXVI,u. 51. - grodzkie, XII. 82. - gromadzkie, XI. 306. - Joba, VI. 312; XXXVIII. 275. - metrykalne, XXXVIII. 309, 322. - m. Kleczewa, XXXI. 104. - opowiadań ludowych, XI. 391, 392. - pokutna, XXV.III. 100. - przysłów, XXIXlIII. 156. - psalmów, X'XVIII. 41, 42. - Ruth, II. 292-296. -. sądowe. XIX, 142; XXXVIII. 309, 322. - ś'więte, XtXIXi.236. - tajemne, nI. 265. - testamentów, XXXVIII. 309. 322. - Twardowskiego, XXVII.I. 133; XXIX. 55-60, 63, 64, 72. - walecznych, III. 216. - Zohar, XXVIII. 52. Księża Jezuici, XXIX. 58. . - Misjonarze, XXXI. 63. Księża obora, IX. 54. Księża pięta, VII. 216. Księże portki, Nigella arvensis, XXXI. 96. Księżka, książka, III. 140. Księżniczka, w literaturze ludow., VIII. 275. Księżyc, p. miesiączek, bliźnięta, kamień księżycowy, kameleen, I. 54, 171; II. 162, 327; III. 141; V. 54--56, 248; XlIX. 39; XXXI. 132; XXXVII. 102, 302. �247 246 XXXII. 145. _ bóstwo Algonkinów, VII. 6, 19, ~- ubywający, w bajkach hotent., XXXVII. 95. 23, 24; XXXII. 102. _ bóstwo dodatnie, XXXII. 142, 143. - w magii, XXX. 209. - w mitach, XXII. 153. - VII. 6, 17,18, pt. Kulty. - w pieśni, XXIX. 164. - człowiek na księżycu, 1. 171. - w podaniach, XXV. 38-51. - dawca zboża, XXXII. 163. - - w przepowiedniach pogody, VI. 66. - jak powstał, XXIX. 132. w symbolice, VII. 290. - ozdoba ściany, XXXIII. 107. - w wierzeniach, HI. 51, 53; XXIX. - świadkiem zbrodni, XXVII. 30. 134; XXXIII. 113, 119, 139. - jako wyryty znak, XXVIII. 221. - w zagadce, II. 40, 42, 229; VII.72; - kobieta, II. 327; XXXII. 144. XIV. 376. -. kult księżyca, VII, 6, 17, 18. - w zwycz. rolniczych. XXX. 247. -mąż słońca, II. 277. - witanie na nowiu, XI. 81. - miejsce kary lub nagrody, XXV. - właściwości lecznicze, XXXII. 14. 39, 40, 42-45, 50. - związek z przypływem morza, - na nowiu, I. 95; II. 327; III. XI. 434. 51; IV. 95, 419; V. 59; XXLII. 74, - wskazywanie ręką, X. 94. 78; XXV. 48; XXX. 225, 226; - wzrastający, XXXII. 153. XXXII. 88, 113, 121; XXXVIII. - zaćmienie, I. 137; V. 249; IX. 65. 249. XXXIX. 306. - zmiany, II. 327; V. 169; XXIXiII. - odbicie w wodzie, XII. 167. 145. - ostatnia kwadra, I. 131; II. 227. - znaczenie i pochodzenie nazwy, - patron porodu, XXXU. 138. XIV. 228. - patrzenie na księżyc, XIII. 279. - związek z drzewem, z łodzią, z - pełnia, II. 225, 255; IV. 262; menstruacją, z rozrodczością i we- pierwsza kwadra, I. 131; II. 226. getacją, z umarłymi, z wiatrem i - plamy na księżycu, U. 327; XIII. burzą, ze zwierzętami rogatymi, 121; XXV. 44, 45. XXXII. 143, 145. - postać na księżycu, XXV. 46, 48. Ksiodz, p, ksiądz, XIX!.2,53, 265. - po pehli, XI. 194. Ksiożka, książka, X,X!. 25'5, 2509. - praojciec ludzi, XXXJI. 143. Ksiuhtesutti (j. meks.), bóg. XV. 142. - przebywa za morzem, XIV. 67. Ksiuhteuktli (j. azt.), bóg ognia, VII. - przed pełnią, XI. 194. 13. - przybierający XXV. 44; XXXII. Kształty wsi, X. 308, 310, 344; XXVI. 142. 150; XXVII. 128, 129; XXIX.118; - stworzenie księżyca, VII. 20, 22, XXXI. 168; XXXIII. 83; XXXVII. 23. 176; XXXIX. 289. - syn słońca, XIV. 67. Kszy -- Kunia, (j.kirg.), mały grzech, _...:światło VI. 63; X. 356; 357. V. 109. _ św. Jerzy, XIV. 183, 225; XXV. Kśetradża, p. lewirat, syn dziewierza, 47, 48. II. 297, 302. - Twardowski, XXXI. 107. Ksetrasja pati, XXXIV. Kuang (j. 5. chiński Tli, ind.), duch pola, bóg wojny, VII. 19. chlew, III. 383. XIX. 49. _ pasterz w szopce, XIX,V. 63, 6568; XIXXI. 56, 57. Kubek, XXX. 96, 97; XXXIV. 73,74, _ bursztynowy, XXXIX. 3·91. _ srebrny, XXXIV. 159. _ w przysłowiu, XIII. 158. Kubek zalewany, VIH. 119-122. Kubera, (j. ind.), bóstwo, XXXIV,20, 22, 27. Kubieta, kobieta zamężna, XVIII. Kub, Kuba, ł I l J :1 ", i l 219. Kubik, p. kub, chlewek, nI. 383. Kubi=, XXXVIII. 333, 334. Kuca, komórka z chrustu, V. 63. Kuca, chlewik na cielęta, XIV. 308. Kucharstwo, XXVI. 109, 150. Kucharka, XX.IXi, 100-101. Kuchnia, VI. 56; XI. 407; XIV. 356; XXXIII. 92. Kuchnia do gotowania, IX. 279. Kucie, część faj'ki, II. 141. Kucie młodej, obrzęd weselny, II. 250, 251. człowiek bez palców, V. 63. Kucja, p. AcoHwo, koływo, kutia, V. 80; XI. 214; XIII. 22, 208; Kuciup, x,xn. 135, 136. II. 214. _ niesłodzona, jadło XXIV. 11, 40. _ tłusta, II. 214. _ głodna, Kuckać, kuckanie, obrzędowe, kaszel, X~III. 220. Kucybieda, biedak, V. 63. Kucza, chata, XIX. 81; XX. 91. kuca, chlew, p. ka,szta, XII. 256; X,XIXIV. 144, 145. Kucze, XXIV. 86. Kucza, Kuczeri, kuczerjawi, kuczeryki (j. ukr.), wzory na pisankach, IV.211. Kuczeryki, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211, pt. O r n a m e n t. Kuczki żydowskie, święto Szałasów, XIII. 15. p. cza'pka, I. 159; XIXVIII. Kuczma, 170, 177. Kudel, (j. ukr.), kądziel. XXXI. 158. Kudlana, nazwa krowy, XIXI. 58. Kudłaty, p. Wilkołak, I. 204. Kudron, smażony, XII. 61. Kudcawa, nazwa krowy, XXI. 58-. ;:Cudłocha, nazwa krowy, XIX,I. 206. Kufer barokowy, XXXIII. 141. _ cackowany, p. cackowanie. _ chłopski, p. skrzynie, XXXIII. 141; XXXV. 181. _ wschodni, XXXIII. 141. _ zachodni, XXX,III. 141. Kufernicy, XXXIII. 141. Kufa, XXVlU. 165, pt. M i a l' y i wag i. Kuga, (j. sekl.), dziewica morowa, V. 36. Kugiel, pieczywo obrzędowe, III. 322. Kujałes, kujes, (j. lit.), młot do głuszenia ryb, XXXII. 26. Kujawiak, XXXVII. 356. Kukaweczka, kukułka, w przysłowiu, IX. 374. p. błazen, XX. 187. Kuki, krew, XIV. 275. Kukialka, kukiołka, kukiełka, pieczywo, lachocina, II. 19, 365; VI. 142; XIV. 257, 258, 238; XIXVIII. 188. pt. P i e c z y woo b l' Z ęd owe. Kukiełki w szopce, XI. 24; XXXI. 54,61; XXXVII 419; XXXIX. 445. Kukiolka golkowska, III. 350, 145. Kukla, O d z i e ż, XXVIII. 18. Kuker, �249 24ti kukiełka, XIV, 148, 149; XX. 60, 74. Kuklik górski, Geum montanum, odwar, zmywanie, XlIII. 219, 223; XXVIII. 243. Kuklik pospolity, Geum urbanum, XXVIII. 243. Kukła kobieca, XX.XIX. 431. Kuknus, (j. hebr.), Zar~ptak, XI. 237. Kuku, (gw. dz.), kukułka, III. 165. Kukuce, pieczywo obrzędowe, ofiara za dusze zmarłych, IV. 201, 223, 327; V. 214; VII. 261; XIII. 22,29, 208. Kukucha, p. kukułka, IX. 65. Kukul, samczyk, IX. 65, 66. Kukulczy kościelny, dudek, VIII. 307. Kukułk.a, Cuculus canorus, p. kobeć, kukucha, kukul, kukaweczka, I. 200; II. 162; VI. 298; VII. 337; XI. 199, 230; XIV. 203, 385; XXXI. 129. - człowiek zamieniony w ptaka, IV. 415; VIII. 301, 307. - ptak św. Marcina, XVI. 4. - samiec, p. kukul., I,X. 6,5, 66. - w mowie weselnej, II. 246, 248, 249, 344; VIII. 136; X. 202; X,IV. 385; XXVII. 167. - w podaniu, XIV. 165. - w wierzeniach, XXXIII. 182. - we wróżbach, ,IV. 411; VI. 62; VII. 337; VIII. 200, 342; IX. 65, 66; XII. 64; XlIII. 113; XIV. 70; XVI. 80; XVIII. 195. Kukuruza, kukurydza VIII. 387; IX. 384. Kukurydza, Zea Mais, p. bryja, kokorydza, kulesza, kuszut, X. 37; XI. 161; XII. 6, 298, 302; XIII. 28, 32, 111, 113; XVIII. 50, 54; XX. 319; XXVIII. 243; XXXVII. 389, Kukla, 391; XXXVIII. 98, 123, 410; XXXIX. 191-195, 202-206, 209212. - kaczany, X!XlXlIV.144. - kasza, XVI. 134. - krupy, odwar, XIII. 221. - liście w zwyczajach dożynkowych, XXXIII. 11. - łodygi do okładania ścian, ogacanie, XII. 295, pt. B u d u l e c. - wianki dla bydła, XXXV. 125. Kul, kelec, kielce, kiel, pierwiastek słowiański, XVII. 186. Kula cynowa,XX,XlIV. 170. - w bajce, VI. 352, 354; VU. 143. - zaczarowana, XXXI. 28. Kula, drążek do wyciągania wiadra ze studni, .p. kruk, krywula. - kołek sękaty w ścianie, V. 63. - laska druciarzy, XXXVII. 220. - iPosyłkowoa, p. krywula, V. 358, VI. 412; VII. 33,7; XI. 287; XVI. 148; X'XV. 114; X,XVII. 14-5. Kula, typ organizacji społecznej XXXVIII. 278. Kula lodowa, XXXVnI. 255. Kulacs, (j. węg.), kołacz, naczynie ,pierścieniowate, ,XXXIV. 84. Kulaszka, mączna potrawa, porówn. kuLesza, X. 36, 37. Kulawy, XXVIII. 192; XlXIX. 105, 106. - i ślepy, XXXI. 133. - w zwyczajach związanych z pierwszym wypędzaniem bydła na paszę, XXV. 56. Kulawość p. młodej, Xl. 383. Kulbaka, n. 66; IX. 178. Kulbony u wozu, VI. 395. Kulchony, nogi, XIV. 395. KuLczyki, kolczyki, IX. 37, 38. Kule, nosidła, p. kulki, IX. 363. Kule, haft, X. 301, 303. Dulhade:::, oblubieńca bogów, XXXIV. 37. - grzmotów, XXIX. 122. - kamieni, II. 211; V. 204; VI. 238240; X. 113; XXVIII. 100; XXIX. 165. - kijów, kłody, VI. 239, 243; XX. 157. - księżyca, VII. 17; Xx.I. 239; XXV. 38; XXVIII. 100; XXXVII. 88. - lasów, X. 112, 113. - lisa,VnI. 6 - Łady, XIV. 66. - magiczny, XVIII. 20. V.63. - Marsa, XXXIII. 146. Kulki, nosidła, p. kule, IX. 363. - Matki Boskiej, XII. 85; XXV. 46, Kulki mosiężne, p. bryndzulki. 47, 49, 50; XXIX!. 192; XIXlXI. 101. Kulki, pętle, XXXI. 29, pt. P t a s z102, 105, 109; XXXVII. 457 XXXVIII. 357. n i c two. _ męczenników, XVI. 324; X,XlIla. Kulmende, (j. kirg.), obrzędy ro- mocy żeńskich, XXXIV. 3,3. dzinne, V. 18. _ niedźwiedzia, VII. 1; XVII. 183; Kult: Adonisa, ,XXlXIV. 130. XXXIX. 421. - animistyczny, XX. 157. - ognia, lI. 94; VII. 13, 14; X. 111; - aryjski, XV. 213. XVII. 36; XXVI. 120; XlXiIX!.176; - Asów, III. 385. XIXXVII. 128. -- Astarty, XXX,IV. 130, 131. _ ogniska domowego, XXVII. 143, - Baala, II. 105. 154; XX-XVII. 124. _ Bachusa, III. 214; XVI. 25. - Ozirysa, XXXIV. 130. - bogów, IV. 3,32. - płodności, XXXIV. 105. _ bohaterów, XlVI. 324; XlVIII. 20. - psa, XXXI. 153. _ 'bóstw pogody i urodzaju, XX. ~ męczenników, XVI. 324; XX,I. 110. 188. - przodków, I. 156; II. 212, 303, III. _ bóstwa dwugłowego, XXXIII. 146. 215, 301; VI. 230, 231; XI. 429; - buddyjski, XXI. 50. XV. 219; XlVII. 38; XXII. 17, - byka, XVI. 26. XlXtlIr. 175; XXVII. 134, 1403; _ chtoniczny, XX. 157. XXIX!. 108, 161; XiXXII. 118, 180; _ ciał astralnych, XXVI. 120; XIX\XIX. 422. XIXlVIII. 100; _ przyrody, ,I. 240; II. 104; VI. 7; _ człowieka, II. 104; IV. 332. X. 468; XXII. 18. _ religijny, XVIII. 19, 20; XXIV. 1; - dawne, XXVI. 96. XXIX. 202. - demonów, XXXIV. 32. _ roślin i drzew, l. 184; VI. 115, 119; - drzew, p. roślin i drzew. VIII. 7; IX. 413; X. 113; XVI. 157; _ duchów, III. 376; IV. 332; VI. 335. Kule u wozu, VI. 395. Kulesza (gr. hue.), potrawa z kukurydzianej mąki, VUI. 438; XII. 296; XlVII. 141,146,149; X,XlX'V.89. Kulig, XI. 217, 218; XII. 40. Kuligi, kuliki, ptaki, p. kolowodycznyk, II. 263. - w przysłowiu, VII. 210; XVI. 96, Kulka, pisak do pisania jaj, IV. 208, XI. 189. Kulka, żerdka do wyciągania wiadra ze studni, p. kula, kruk, krywula, - �[--_ ..... - 2'50 231 XVII. 18-21; XVIII. 30; XX. 157; XXVII. 135; XXVIII.100;XXXIII. 13, 16, 18; XXXIV. 5. Kult sił kosmicznych, XXII. 15. - słońca, II. 94; V. 284; YII. 15, 16; IX. 413; XX. 192; XXVI. 74, 113. -- słowiański, XXIV. 87, 91. - szamański, XV. 262; XVI. 122; - szatana, XXVII. 99. - Sziwy, II. 105. - śmierci, XXII. 151. --:- Świętowita, XIV. 50. - Św. Barbary, XVIII. 134, 135 - Świętych, XX. 274; XXI. 105; XXII. 70; XXIII. 160. - totemów, XV. 18; XVIII. 15, 19, 29, 30; XXXVIII. 350. - Wenery, II. 105. - węża, VII. 2, 3, 7; IX. 413; X. Ill; XV. 218,219; XVI. 17, 25,26, 155; X.XXllXi. 421. - Wielkiej Matki, XIV. 72. - wody, II. 211; V. 204, 284; XV. 213; VII. 3'5, 37; XXVI. 75, 120; XXVLI. 154; XXVIII.IOO;XXXIII. 152. - ziemi, II. 211; VII. 12; XI. 111; XXVI. 121; XXiIX. 165. -- złego ducha, VIl. 26, XXXIV. 32. - zmarłych, VI. 202-205; VII. 60, 95; Xi. 113; XI. 430; XVI. 324; XXII. 14; XXIII. 158; XXV. 139; XXVUI. 99; XXIX. 108, 170, 171; X!XXi. 225, 226, 237; XIXXIV. 12, 108,129; XXlXV.I74; XIXXVII. 332. - zwierząt, VI. 114, 205; VII. 1, 3, 4,339; VIII. 358; X" 111; XX. 157; X,XiII. 14; XXVIII. 100. K u l t y d r z e w, P. baobab, brzoza, dąb, dąbrowy, deifikacja, drzewo święte (Buteo Frondosa), drzewochwalstwo, gaje święte, lasy, lipa, chwalstwo, gaje święte, lasy, lipa, Ljesinia. Kult k am ien i, p. Alatyr, Dziemjan, Kaaba, Maria; kamień_ fetysz, kamień św. Wojciecha, kamień święty. K u It m a t ki, Kybela, Matki Boskiej, Okwi Wielkiej prababki wszechrzeczy, Wielkiej Matki Ziemi. K u l t o g n i a, p. Abu kamui, Agni, ogień żywy. K u I t P r z o d k ó w, p. abied pa radzicielach, bdyn, chleb, cześć przodków, czwartek, dąb, dziady jesienne, letnie, wiosenne, gajówki, głowa barania, kogucia, kurza, godowszczina, groby, gromadki, jadło dla dusz, jajko, karmienie zmarłych, kąpiel, kąpiel zmarłego, kluski, ]uaszanka, kukuce, paludzień pa radzicielach, pierwsza rocznica śmierci, puste miejsce, pusta noc, pusty wieczór, słup, strawa, stypa, wąż, zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, zwyczaje i obrzędy związane z kultem przodków. K u l t z w i e r z ą t, P. Amon, Apis, baran, bocian, bóbr, byk, czapla. dzik, jeleń (święty), jeż, lis, łaska, kogut, kozioł, krowa, niedźwiedź, ryba, wąż. Kvl'a, kij do trzepania lnu, bicia drzew owocowych, XVIII. 104 Kultowe pielęgnowanie kwiatów, XXXIV. 129. Kultura, XrXI. 13, 23, 8'1, 85; XIXVI. 105; XlXIXVI. 126, 127, 130, 219, 349, 350, 365; XXXVII 41, 45, 55, . 56, 63; XXXIX. 37, 92, 101. - afrykańska, XXXVIII 284. - agrarno-matriachal. XXXVIII.45. , ~ ~.:I ~ ~, ~ 1 ">- - arktyczna, XXIX. 137. _. Azji zachodniej, XXIXIV. 267. badania, XXI. 265. -. bałkańska, XXX. 216. - bałto-słowianska, XXIX. 124. - Bałtów, XXXIV. 62. białych, XXXVIII. '284 - bizantyjska, ,XX. 178; XXI. 241 - Bojków, X,XXVII. 228. - bumerangowa, XXIII. 179; XXXVIII. 29, 30. _. burżuazyjna, XXXIX. 46, 47. - buszmeńska, .xXXVII. 69. ,- cechy kultury, XIX,I. 25, 27. - chinska, XXII. 98. _. cochise, XXXVIII. 625, 626. - definicja Kosinny, XXI, 18. - - I _ I ! 314-316, 378; XXXIX. 133, 134, 432, 462. dwuklasowa, X,XIII. XXXVIII. 28-30. 16, 75, 84, 47, egejska, XIV. 197; XXXIV. 136, 141. ---= egipska, XX, 193, 128, - egzogamiczno-monogamiczna, płciowo-totemiczna, równoprawna, XXXVIII. 29-33. ekspanzja, XXI. 25. eskimoska proto_, neo-, XIXIX. 137, 138. estetyczna, XXVIII. 5. etnologiczna, XX,XVIII. 28, 32. etruska, XXXVII. 322. europejska, XX'I. 18; X,XlXIX. 75, 109, fińska, XXXIV. 60. germańska, XXI.18, 19; XXIX.159. _ _ _ _ -- _. kreolska, XXXVIII. 408, _ kreteńska, XXXIV. 276. -. ludowa, XVIII. 227; XXI. 268; XXV. 104, 143; XXIX. 125, 171; XXX. 145, 213, 245; XXXI. l; XXXIV. 288, XXXV. 75; XXXVII 144, 168, 339, 349; XXXVIII. 200, 179; - _ __ r demokratyczna, XXXIX. 3, 46. duchowa, VII. 111; XXI. 13, 244, 266; XXII. 27; X,XIV. 277; XXIX. 119; XXX. 239; X,XXVI. 112, 126; XXXVII. 36, 331, 332" 352, 353, 457, 482, 484; XiXXVIII, 290, 293, - górali śląskich, XXXIV. 288. _. grecka, XiV. 198; XX'II. 37; XXXIV. 140. _. hellenS'k,a, p. grecka, XXI. 241. .. . Hohokam, XiXX'VIII. 387, 631. _. hodowlana, XXXIX'. 254. - homerycka, XXII. 35 - Hotentotów, XXXVIII. 51, 52 -. huculska, XXXIV. 152, 153; XXXVIII. 290. _. humanistyczna, XXI. 189. _. indoeuropejska pół~ocna, XXI. 19; XXXVIII, 367. _ Ipiutak, XXXVIII. 627. _ kontynentalna, X;XIX. 137. _. kopieniacko-matri,archalna, XXXI. 145. - 329, 340; XXXIX. 16, 92, 228. ludów, XXXIX. 44. macierzysta, XXX. 238. mahometańska, X,XXVI. 388. materialna, XVII.. 111; XXI. 13, 25, 89, 244; XXII. 27; X,XVII. 140; XXVIII. 107; XXIX. 137; XXX. 239; XXXI'. 149; XX;XU. 177: XXXIV. 186, 273, 278; XXXV. 17; XXXVI. 112, 126; XXXVII. 36, 331--333, 380, 444, 445, 452, 457; XXXVIII. 217, 290, 293; XXXIX. 16, 76, 84, 93, 94, 133, 135; 229, 254, 433, 450. - miast, XXXIX. 103, 108 - międzyn.arodowa, XXXIX. 47. - morska, XXXIX. 463, 466. -- myśUwska,XXIX1.138;XXXVIII.51 i -------- __ J. I _ �- - _ _ -. -. - -. - nadatlantycka, XXII. 76. naddunajska, XXXIV. 137. narodowa, XXI. 268; XXXIX. 8. narodów europejskich, XXXIX. 75, 76. narodu polskiego, XXXIX. 8. nomadyczna, XXXIX. 185. pastersko-patriarchalna, XXIII. 35, 44, 179; XXXI. 145; XXXV. 76, 78; XXXVII. 86, 125; XXXIX. 103, 106, 109. Patayan, XXXVIII. 632 pierwotna, XXXIX. 11, 58. pigmejska, XXVII.15;9; XXXVII~r. 28. podhalańska,X.XXl.l8.2 ;XIXIXIV.269 polinezyjska, XXXIII. 144. polska, III. 105; XXIX. 115. południowa, XXiXlIV. 25Q. pomorska, III. 189; XlXX,VII. 325. 327; XXXVIII. 314; XXXIX. 270. prafińska, XXXVII. 320, 323, 324. prasłowiańska, XXI:. 27; XXXIV. 178. prawna, XXXIX. 168. prowincji rzymskich, XXXIV. 104. prymitywna, XXXIV. 274. przesiedleŹlców, XXXVIII. 433. religijna, XXVIII. 5. robotników, XXXIX .. 12. rolna, XXXIV. 58; XXXIX. 103105, 109. rosyjska, XXX. 216. rumuńska, XXXVII. 247. Rusinów Szlachtowskich, XXXVII. 225. rybacka, myśliwska, XXXVII. 323. Rzymian, XXII. 37, 38; XXX,IV, 131, 141. Sandia, XXXVIII. 624. scytyjska, XXX. 190; XXXIX.131 Seima, XX,XVIII. 44. XXXVIII. 408. skandynawska, XXIX. 159. skcstnienie kultury, X,XI. 23. słowacka, XXX. 192. słowiańska, XVIII. 224; XXIV. 84; XXVI. 91; XXIX. 124; XXXI. 169; XXXIV. 65; XXXVII. 244; XXXVIII. 317, 342. - socjalistyczna, XXXIX. 3, 46. - społeczna, VII. 150-168; XXlVII. 140; XXVIII. 5; X,XIX. 239; X/XXI. 145; XXXIV. 278; XXXVI. 126; XXXVII. 3'6. - starochorwacka, XXIX. 130. - staropolska, xxxvrr. 144. - stalroszlachecka, XXVII. 152. - starożytna, XXII. 146, 148. - stepowa, XXXIV. 178. ---; subarktyczna, XXIX. 137, 138. - śródziemnomorska, XXI. 63; XXII. 75; XXIX. 131, 168; XXX. 229; XXXIV. 66, 68, 71, 100, 101, - Sierry - 117, 124, 137. ---; tajgowo-przemysłowa, XXXIX.98. - tasmańsko-austr.alijska, XXVII. 159, 160. -- techniczna, XXVIII. 5; XXXVIII. 292. -. totemistyczna, XXIII. 47, 179; XXXVIII. 28-32. - tracka, XXIX. 124; XXXIV. 257, 260. - tradycyjna, X,XIXIX. 109. - ugrofińska, XX,XIV, 257. - umysłowa, XXVIII. 5; XXX. 213; XXXVIII. 552. - Wandalów, xxr. 27; XXXIV. 75. ---; wczesnogermańska, XXXI. 170. - węgierska, X;XXVII. 354, 356. - wolnomacierzysta, XXIII. 35, 47; XXXVIII. 30, 34. - wolnopatriarchalna, X\XXiVIII.30. _ wpływy wzajemne, XXI. 17. wschodnia, XXXIII. 145; XXXIV. .~128. ---; wsi, XXXIX. 108. - wybrzeża, XXXIX'. 462. _ wyrównania kulturowe, XX,I. 25. - wyższa, XXXIV. 274. - zachodnia, XXXIX. 23. _ zasadnicza, XXXIV. 155, 195; X'X!XVI. 109, 113, 128, 129; XXXVII. 99; XXXVIII. 19, 29. Kultury prehistoryczne, p. kultury archeologiczne. _ Abri-Audit, XXIII. 75. _ acheulska, XXXIVIII. 32; XXXIX. 20. acheulska póżna, XXU. 73, 75. amfor kulistych, XlXiXVII.3.20,324. Anasazi, XX;XVIII. 3,87. archaiczno-my,keńska, XVII. 70, 71, 93, 168. - azylska, XXII. 79. - brązowa, XVII. 171. - ceramiki grzebyk., XXXVI. 385. _ ceramiki malowanej" XXI. 63; XX,XVI. 291, 294; XXXIX 258. _ ceramiki promieni,stej" XXVI. 36. ceamiki sznurowej, XXV. s. VII, IX; XiXJVI.35, 36, 40, 41; XXXIVI. 291, 385; XXXVII. 3<20,322, 324, 325; XiX,XIX. 261. - ceramiki wstęgowej, XXV. s VIII, XXXVI. 384; XXXIX. 255, 284, _. _. - 286. - ceramiki chwalibogockiej, XXII. 77, 78. - ceramiki cypryjskiej, XXXIV. 137. _ czasz lejowatych, XXXVII. 320324. ---; Czechy-Wysocko, XXXIX. - dorycka, XXII. 38. 273. _ _ epipaleolityczna,X\XI.252 ;XXIII.79. grobów jamowych, XXXVIII. 314, 326-328. _ grobów podkloszowych, XXI. 27. _ grobów skrzynkowych, XVII. 61, 62,71,73, 170; X'XI. 27, 65; XXVI. 40, 41; XXXIX. 439. _ grzebykowa, XIXXIX. 440. - kamienna, XXI. 252. __ kampińska, XXI. 63, 66; XXII. 79; XXXVIII. 34. _ pra_kampińska, XXII. 252. _ kapska dolna i górna, XXII. 75, 77, 78; XXXVIII. 28. _ Kijów-Meżin, XXII. 78. _. La Micoque, XXII. 74, 75. _ lipicka, XXXVI. 296,297; XXXIX. _ _ _ _ _ 288 łużycka, XXI. 27, 65; XXII. 155; XXIV. 82, 83; XXVI. 30, 40, 43, 44, 92-94; XXIX,. 124; XiXlX. 246; XXXIV. 53-63,257; XXXVI. 293, 294, 302, 385; XXXVII. 325328; XXXVIII. 313; XXXIX. 116, 253, 264, 266, 279. magdaleńska, XXI. 66; XXII. 7779; XXXVIII. 28, 30; XXXIX. 20. Maglemose, XXI. 252; XXII. 79; XXV. s. II. małopolska, XXVI. 35, 36, 40, 41; XXV. s·. VIII, .s. IX. megalityczna, XXI. 63; XXV. s. II. s. III. s. VI, XXVI. 36; XXXVIII. 35. _. mezolityczna, XXI. 248. _ miechowska, XXV. s. IX. _ mikrolitu neolitycznego, XXI. 63; XXV. s. II. s. VI. s. VIII; _ MogoHan, X,X'X,VIII. 387, 631. _ mustierska, XXrI.73-75; XXXVI. 212; XXXVIII. 29; XXXIX. 20. �254 255 - naczyń malowanych, XVII. 61, 72-78, 168. - nadbałtycka, XXI. 63, 66. -, nadbużańska, XXI. 63; XXV. s. X, s. XI. - neolityczna, XVII. 171; XX'I. 63, 248, 252; XIXII. 79; XXV. s. III. XIX,XVIII. 386; XXXIX. 19. - póżna środziemnC'mor~k8, XXXIV. 102. - niższa, XXXVIII. 295'. - nordyjska, XIXVI. 35. - oryniacka, XXII. 76; XXXVI. 212; XXXV:III. 28, 31-33; XXXIX.20. - paleobałk,ańska XXIX. 131. '- paleolityczna, XXII. 72; XXXVIII. 28, 32; XXXIX. 19, 20. -. preszelska, XXXIX. 20. ~ przeddziejowa,XX1L17 ;X1XXIV.5'9. - przedhistoryczna, XVII. 168; XXVI. 92. -. przed-mykeńska, XVII. 168. -. przedscytyj ska, XVII. 169. -- puharów dzwonowatych, XXXVII. 321, 322. -. solutreńska, XXII. 76; XXXVIII. 31; XXXIX 20. _. szelska, XX'XIVI. 212; X,XXIX.20. -. - tardenauska, XXII. 79; XXV. II. XXXVIII. 33 Thule, XXIX. 138. trypolska, XXI. 64. - trzciniecka, XXXIX. s. 263. -. unietycka, XXV. s. VIII, s. IX. XX~.~;XXXVll.~~3~. '- wielkopolska, XXV. s. VI, s. VIII XXVl'.36. ' - złocka, XXV. s. IX. KuliurElementen, XXXVI. 120. Kulturkampi, X'V. 2. Kule, (j. lit.), młot do głuszenia Tyb, XXXII. 26. Kulesza, p. kulesza. Kuleszirnyk, (gw. huc.), XXXV. 89. Kultuwies, (j. lin, kijanka do prania, XVIII. 115--118, 120. Kum, p. kumoter, I. 48; II. 335; VI. 126; IX. 36, 72. - ze strzyżenia, II. 81. Kum wienczani, (l. serb.), świadek ślubny, IX. 35. Kuma, kumoszka, I. 49; V. 34, 336, 354, 355; VI. 126, 256; X. 35; XVIII. 183; XIX. 96. Kumać, (gw. złodz.), rozumieć, umieć, VII. 280. Kumaki, żaby, IX. 67. Kuman, kumaneć, O. ukr.) naczynia pierścieniowate, XXXIV. 88, 109 -114, 117. Kumari.dziewice-demony,XX\XIV.30. Kumeczka, matka chrzestna, VI. 126. Kumialis, Kumiele, (j. lit.), kobyła, w rybot XX,XII. 30. Kumka, żaba, IX. 67. Kummet, (j niem.), chomąto, XXXIX. 121, 123. Kumora" komar, VI. 44. Kumora., p. komora, X:IV. 255, 275. Kumostwo, XXX'. 250. pt. P o k r ew i e ń s t w o f i k c y j n e. Kumoter, p. kum, XIV. 297. Kumkanie żab, VIII. 394; IX. 67. Kumuly u sieci, XXXVlU. 230. Kumys, V. 3, 11, 18; X.ll1; XXXVII. 111, 121, 124. Kun, (dok.l, grzywna, V. 5, 108, 112. 116, 116, 120. Kuna, mięso jako środek leczniczy, V. 80; XVIII. 188, 193. - polewanie, VII. 270; XXXI. 31. Kulas, ~: Kuna, narzędzie kary, IV. 368; XI. 306; XX. 34, 37; XXXIX. 299. pt. P l' a wo l u d o w e. Kundel, w przysłowiu, VII. 210. Kunia, (j. ki,rg.), grzech, V. 109. Kuniar, pastuch koni, IV. 283. Kunica, (dok.), H. 114; V. 79. pt P l' a w o l u d o w e. Kunigas, (j. lit.), naczelnik rodu, III. 98. Kunigowanie, (j. lit.), dziewiczy wi.eczór, II. 114; III. 312, 353; V. 78,79. Kuning, (i. germ.'. epitet boga, XIV. 54, 67. Kunszt rotmański i s'ternicki, XXXJI. 69, 73. Kuń, koń, III. 45. Kuontalo, (j. fiń), p. kądzi.el, XXXI. 158. Kupadla, (j. czes.), ciastka, pieczywo obrzęd. świętojańskie, XHI. 20. Kupalnia, noc świętojańska, II. 101. Kupalnik górski, pomorni.k, Arnica, X XlVIII. 243. Kupalnocka, V. 379. Kupała, Kupajło, II 214; III. 36; IV. 319; VII. 229; XII. 36; XVIII. 225; XXXIII. 30. - w przysłowiu, IX. 372. Kupe, (j. serb.) gra V. 141. Kuper, XI. 396. Kupicha, nazwa krowy, XXI. 58 Kupiec, III. 294, 314, 319; XIII. 66; XXXIV. 289. - rzymski, XXVI. 92' - w literaturze lud., II. 11, 12, 86; 268; XIX. 90; XX. 255. - w obrzęd. weseln., II. 266, III. 67. - w zwyczajach związanych z kupnem i sprzedażą, XXI. 96. - wędrowny, XX,X. 183. Kupki kupkowyi. Ci, uh.), wzory na pisankach, IV. 211. Kupno, sprzedaż: bydła, p. litkup, X. 355; XXIII. 80. - czas i miejsce, XXIII. 8.0, - osoby biorące udział, XXIII. 80. - podczas pełni księżyca, XXIII. 80. - pozorne, XXIII. 110. - wianka, p. wianek, XXVI. 85. - zwyczaje związane z kupnem, IV. 97, 125-128; XIII. 287; XXI. 96; XXIII. 80; XXXI. 145. - żen, I. 36, 95; V. 186, 284; XI. 221; XIV. 188, 189; XXVI. 86; XXVIII. 94, 95; XXX. 225. pt. ,p r a w o l u d o w e. Kur, odra, III. 43. Kur, kurek, pianie, p. kogut, kokot, kuros, IX.. 87, 183; XIV. 147; XIXNIl. 72. _. pożywienie, XIV. 10; Xx. 91. - w opowiadaniu, VIII. 285-289, 291, 305. - w przysłowiu, IX. 48. - z drzewa, obwożony w zapustny wtorek, XIII. 343. Kura, p. kokosz, kokoszka, I. 209, 250; II. 201, 223; IV. 275; IX. 94, 189; X. 355; XIV. 135; XX. 7, 10, 11, 44, 64, 73, 74, 92, 95; XXIII. W; ~XVII. 00; XX~ ~; XXXVIII. 410. -. czarna, II. 66; V. 3al; VIII. 200; X. 357; xn. 220; XIX. 118. - dar weselny, VIII. 247. - dawanie owsa święconego na św. Szczepana, XI. 194. - głowa w magii, III. 60. - jadło obrzędowe, XXIV. 15. - jara, XIV. 34. - kradzież, X. 355. - kupno, Jr. 224; XXIII. 105, 106 - leczenie, XXX. 43. - nasadzanie, II. 221; VI. 64. �236 -. naśladowanie głosu, VIII. 393. nawoływanie, II. 130. nawóz w magii, XIV. 47. cchrona, XXXVIII. 233. odpędzanie, II. 130. ofiara, X. 111; XXXIV. 43. ogona obcinanie, II. 224, 338, 366. pi.ejąca, II. 211, 366; III. 24; V. 371, 381; VI. 64; VIII. 49, 359, 365; 1)<1. 386; X. 108; XII. 220; XIV. 368; XX. 320. - pierze, III. 53; XI 357. - przelatywanie nad kolebką, X. 356. - przepowiednie 'pogody, III. 143; VI. 66; IXI. 66; XIII. 205; XIV. 369; XVI. 83. - ptak wróżebny, XXXI. 144. - w bajce, II. 275; IV. 31n, 305; VIII. 182, 291; X,VIII. 168. - w kazaniu, XIII. 334. - w kolędzie, XI. 149. - w lecznictwie, XVIII. 181. W' pieśni, II. 350; XIV. 267. '.lv' przezwiskach rymowanych, VIIt. 404. - w przysłowiu, II. 202; XVII. 165. - w wierzeniach, XX. 294. - w zagadce, n. 338; XV. 105. - w zamawianiu, XIII. 113, 144. - w zwyczajach i obrzędach B. Nar. V. 207; XXIX'.. 96. _. VlZWYCZ. narodzinow., XX\IX. 90. - w zwycz. weselnych, IV. 437; XiXII. 159. - wcielenie diabła, VIII. 355. - wcielenie duszy, XVII. 183. -. zabawa w ku:y, IV. 284, 301. - zapewnienie nośności, XIV. 370. XXIII. 59. Kuras kurek, XXXIX. 332. Kuraś, kuraż, XIV. 291. dyngusiarze, p. chodzenie z kurkiem, XXXIX. 332. Kurche, Curche, (j. pr. lit.), bóg pokarmów, XXII. 1, 6. Kurcze nóg, leczenie, XXX. 53. - żołądka, leczenie, XXX. 53, 56. Kurczęta, XXX 67. Kurcarze, -o - Kurk, w zagadce, XIV. 375. wylęganie, III. 23; IX. 66. Kurdybanek, p. bluszczyk ziemny, octwa[', XXX 50, 51; XXXI. 96. Kurdziel, choroba bydła, II. 156; VI. 44; pt. Medycyna ludowa. - leczenie, XXX. 46, 48. Kurek, dyngus, XVII. 15; XXVII.173. gwóżdź w grządzieli, I. 188; II. 131. Kure11" (j. ukr.) s'załas, XXVII. 139, 140; XXx. 32. Kurhany, III. 8; XVII. 170, 174; XXII. 156. - barwione, XXI. 262. kamienne, IX. 195. - kirgiskie, XXV. 130. - okrągłe, XXI. 255. - scytyjskie, XXX. 187, 190. _. tatarskie, XXV. 130. Kuriatka, konstelacj.a, V. 248. Kuriecza ślipota, (gw. huc.), kurza ślepota, XVIII. 181, 184, 185. Kurierem na ścieżki, (gw. złodz.), iść pieszo, VII. 280. Kurilka, O, ros.), gra dzieci, XI. 282. Kuriny baby, obrzędowe obchody, XXXIX. 432. Kurjaczi laboczki, lap ki, (j. ukr), wzory pisanek, IV. 212. Kurek, Il O, ukr.), wzoIV. 212. pt. O l' n a- Kurkas, Kurke, Kurko, Lu(] 000 Tom XL Kurz, (j. prus.), bóg pól i zboża, XIV. 65; XVI. 157; XXII. 3-6, 8. Kurka CanthareUus cibarius, XXXI. 96 Kurka, wzory pisanek, IV. 212. Kurka zbożowa, p. przepiórka, XXII. 8, 9. Kurki, pieczywo weselne, XiXIII. 81. Kurklys, (j. prus.), turkuć podjadek, XXII. 6. Kurnasista, nazwa owi.ec, VIII. 39. Kurnik z wikliny oblepiony gliną, XXXIV. 144. Kurnuta nazwa owcy, VIII. 39. Kuropaciec, samiec, XIV. 112. Kuropatwa, XI. 387. - zabawa, X'X'XI. 28, 29. - w przypowieści, IX,. 4'7. Kuros, korus, O, prus.-lit.), kur, kogut, XVI. 157. Kurowanie, . fikcyjne okradanie rodziców p. młodej, III. 206. Kurpiarz, łatacz, XVII. 162. Kurpie, stare obuwie, XVII. 162; XX. 93. Kurpiele, kierpce, XXXVI. 276. Kurski pacierz, XIV. 377, pt. M ę t 0wanie. Kurszil, O. ukr.), naczynie, pierścieniowate na wódkę, XXXIV. 84. Kurt, (j. kirg.). ser, V. 3. Kuruce, (j. węg), pułk, XXXII. 11. Kury, gra w bierki, XVII. 229. Kury, kuropatwy, XXXI. 30. pt. Ptaki dzikie. Kury czka, Ci, ukr.), gwiazdozbiór, I. 175. Kuryszc.ze, ogień przeciw czarownicom. V. 217; VIr. 261. li garnek do okurzania pszczół, VI. 45. Kurz w zagadce, VI. 248. Kurza noga, aphrodisiaca, XXIXIX. 300. Kurza stopka, wzór na pisankach, IV. 212. Kurza ślepota, Hemeralopia, V. 273; XIII. 216, 218. Kurzaj, handlarz kur, XIV. 94, 112. Kurzawa na drodze, VI. 65. Kurzawka, purchawka, XXXI. 94. Kurzawki, brodawki, XI. 385; XXXI. 94. paLca, pazuri, ry pisanek, m en t. czarne w lecznictwie, XI. 395. pierwszy raz ujrzeć, XVIII. 196. w szopce XIV. 141. - -o Kurjaczi Kurze dupki, Kurze ziele, Tormen- drzewianka siona, listki, kąpiel, x.xx. - nalewka na spiryt., XXX, - święcenie, VIII. 15; XXX. Kurzeń, O. ukr,), szałas, IX. tina Kurzy . erecta, ślep, kurzy wznie67, 68. 68. 68. 87. ślad, Anagalis ar- vensis, XXVIII. 243; XXXI. 96. Kusaki, zapusty, XXVII. 174. Kusaku, (j. gil.), zwierzę nieznane, XlVI. 12.1. Kusiciel, diabeł, XII. 213. Kusierka, akuszerka, V. 63. Kust, O. ros), dziewczyna przystrojona w gałązki brzozy i klonu, XXXIII. 11. Kustryk, (gw. huc.), czł<Jwiek z ogonem, XIII. 112. Kusy w przysłowiu, XVI. 96. Kusy, diabeł, V. 351. Kusy diabełek, XXXI. 15. Kusy, nazwa ps.a, III. 45. Kusy panek przez katanek, diabeł, XV 358. Kusz, (dok.). p. kowsz, mia'M, XXVIII. 157-159, 164, 165. Kuszak taskan, (j. kirg.). V. 9. Kuszka, naczynie na wodę. IX 366. - u kosy. lIr. 71. �258 (j. kirg.), przyłączanie stada zięcia do stada teścia, V. 9. KusztYfon, żywokost, Symphytum officin. L., II. 136. Kuszula, (gw. huc.), wysypka u dzieci, XVIII. 181. Kuszut, (gw. huc.), kopiec kukurydzy, XXXIV. 150. Kuśnierskie bractwo, St. Sambor, XXXIII. 126. Kuśnierstwo, VI. 403; IX. 96; XXI. 233; XXIII. 154; XXVI. 118; XXXV. 19, 28. Kuśnierz, III. 319; V. 151; XI. 58; XXX. 182. Kuśper, człowiek o krótkich palcach, XVII. 162. Kuta, kurzyna, potr. mączna, II. 128. Kutel, KutiaHs, O, lit.), matnia, XXXII. 30. Kutja, p. kucja, L 251; II. 172, 214; III. 1--5, 171, 172, 174, 384, 385; V. 351; VI. 26; VIII. 370, 372, 374; XIII. 22, 208; XIV. 397; XVI. 325, Kutki, (j. kamcz.), bóstwo, VII. 21. Kutoczki, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Kuwada, V. 203; XI. 224; XIII. 56, 57; XXIX. 175, 176. Kuwnyty, (gw. druc.), dać, XXXVII. 210. Kuźajki usuwać, p. kurzawka, XXXI. 94. Kuźba (gw. hue.), przyrząd do zawieszania kotła, XXXV. 101, 102, 109. Kużnia, II. 76; IX. 275; XX. 253; XXXVII. 414; XXXVIII. 261. Kuźnica, XXXVII. 28. Kuźnik, XXXVIII. 261. Kunssberg, (j. niem.), Łysa Góra, XXIX. 152. Kuska, szkodniki polne, XXII. 8, 9 Kuszk-jow, 259 puch, II. 140. p. brukiew, II. 231. Kwarta, IV. 125, 126; XIV. 157; XXVIII. 160. Kwas, p. kwasny ciah. Kwas buraczany, VI. 61. -- garbarski., XVIII. 188. -- kapuściany, VI. 45, 61; X. 36, 37 -- w lecznictwie, XVIII. 189. -- solny ,do wytwarzania wzorów na pisankach, IV. 205. -- żytni, do wyprawiania skór, XXXI. 116. pt. G a l' b a l' s t w o. Kwasak, garnek na kwas, V. 63. Kwasny ciah, (j, łuż.}, zwycz. doroczny, III. 374. pt. Z w y c z a j e i obrzędy. Kwasnyna, (gw. huc.) barszcz, XII. 296; XIII. 208. Kwasoka, żur z owsianej mąki, II. 128. Kwasówka, zupa z kwasu kapu~cianego, VI. 45; X. 36 37. Kwaszenie skóry, XXXI. 113,116,117. Kwaśnica, VI. 61; X.I1. 9, 14, 27; XVIII. 72 Kwaśnioki, placki z jarzyny, II. 129. Kwatera okna, IX. 273; XXIX. 51. Kwatund, (j. gil.), lepra, trąd, XVIII 80. Kwef, XXVIII. 18. Kwestarz, XXXI. 18 Kwestia chłopska, ,XX. 117, 118, 130. Kwestionariusz, p. ankiety, I. 96; IV. 106; XVI. 290; XXVIII. 6; XXXI. 6; 7; XXXI,X. 141 -- astronomiczny, V. 248--251; XXXIV. 297. -- atlasu ludoznawczego Szwajcarii, XXXIX.504. -- dla badań nad pisankami, III.285. -- dla badań zwyczaju tatuażu, . XXVI. 80. Kwab, Kwak, -- konopi, XIII. 220. -- dla ziemi Tucholskiej, XXXV,179. - kupne, XII. 285. -- dotyczący prawa zwyczajowego, - lipy, X. 335. XXV. 113. - etnograf., XXIV. 194; XXXV. 174. -- lotosu, p. pochodzenie człowieka, -. lingwistyczny, XXXVIII. 15. XVII. 18. - malowane na ścianach, XXXIII. - meteorologiczny, V. 248-251. 107. - o Kazimierzu Wielkim, VI. 198. -. miłości, XXX. 207, 208. -- obrzędów świętojańskich, _. paproci, II. 160; IV. 321; V. 34, XXXIV. 295. - oświetlania mi.eszkań, XXXV. 20. 56; X. 382; XXX. 49. -- sobótkowy, III. 286; IV. 323, 324 - przemiana w człowieka, XX. 260. -- róży, XIII. 221. - w sprawie lecznictwa ludowego, -- strój, III. 17. IX. 100. _. sztuczne, XXIII. 129. w· sprawie ludowych narzędzi - tarniny, XIII. 221. muzycznych, XXXV. 183. -- w sprawie ludowych nazw miej- w ornamentyce, XIV. 362 scowości, VI. 293. - w porównaniu z ludźmi, XIV.203. - w sprawie przemysłu domowego. _. w wierzeniach, I. 119; XXIII. 60. XXI. 234--236. -. we wróżbach małżeńskich, I. 255. - w sprawie wierzeń o świecie - z piór, XXXIX. 451. zmarłych, XXXV. 24. Kwicale, p. kwiczoły. - w sprawie zwyczajów ludowych, Kwiczoły, kwicale, łów, V. 123; XXVIII. 217; XXXIII. 22. IX. 102. - w sprawie zwycz.ajów spadkoKwiecień w Kalendarzu Staropolwych, VIII. 418--421. skim, XIII. 256, 257. Kwiatek na hafcie, X. 302. - w przysłowiu, ·VII. 210. - malowanka, XII. 117, 118. Kwietna, kwietniowa niedziela, p. Kwiatki ozdoby na czapkach, palmowa niedz.iela, X. 17; XXXI. XXVIII. 177. 159; XXXIX. 431, 432. - wzory na pisankach, IV. 212. . Kwietocha, nazwa krowy, III. 4'5. -- wzory z włóczki, na sukmanach, Kwik, drzewo które piszczy ,rdy się XXIX.79. pali, p. wil, XVII. 202. Kwiatki św. Jerzego, XXVI. 151. Kwinta, XVI. 171. Kwiatóń, nazwa wołu, 9IV. 175. Kwioly, głupstwa, XVI. 85. Kwiatula, nazwa krowy, VIII. 152: Kwiotki, wycinanki, XXXIX. 451. XIV. 175; XXI. 58, 206. Kwit, okowita, spirytus, XVIII. 220. Kwiatuszki, wzory pisanek, IV. 217. Kwitka, Kwity, (j. ukr.), wz;ry na Kwiaty, bzu, X. 335. pisankach, IV. 212 -- czarodziejskie, p. Cary, IV. 160. Kwoczka, gwiazdozbiór, I. 175. - dziewany, marzany, XIV. 224 ,225. Kwok, karpiel, roślina pastewna, -- i rośliny lecznicze, VIII 343. XVIII. 220. - jako motywy zdobnicze, XXVIII. Kwoka, konstelacja, Włosy Bereniki, 45, 50, 54. V.63. 17' �261 260 Kwoka, p. kura, VI. 397; VII. 261; VIII. 363, 372; XI. 73; XII. 77 253, 254. ' Kybela, Ci. gr.), bogini ziemi, XVII. 36. Kyciary czerwone, (gw. hue.), p. prasa tureckie w leczn. XXX. 40. Kyćka, rózga, śmigus, II. 87. Kyg, (dok.), kij, XIV. 75. Kyit, (j. kirg.), dary weselne, V.15, 19. Kyjamatlyk, tj. tat.), wierny przyjaciel, VII. 55. Kyptar, (gw. hue.), półkożuszek bez rękawów, XXXIV. 146. Kyr-kazar, (j. kirg.), dary weselne V. 14. pt. Z w yc z a j e i. o b l' Z ę~ d y we s e l n e. Kyrczeć, pomrukiwać, XVIII. 220. Kyrdel, kierdel, VIII. 40. Kyriake (j. gr.), Kil'che, XlVII. 220. zniekształcenia, XXXVIII. 317. Kyrnycia, (j. ukr.) krynica, XXX. 20. Kyrpce, kierpce, II. 344, 345; XI. 57, 58, 60; XXXIII. 117; XXXIV.269 Kyselowa żena, tj. czes.), Marzana' XXXIX. 432. ' Kystawa, (j. kirg.), lepianka z gliny i chrustu, V. 3. Kytyci, (gw. hue.), węzeł ze sznura na kapeluszu, XXXVII. 219. Kytyczka, (gw. hue.), znaczenie owiec XXXV. 134, 141, 142. ' Kyz-kuszaktar, O, kirg.), dary weselne, V. 15. Kyzyk, kyzyczki, (j. uzb.), komicy w Uzbekistanie, XXXVIII. 347,348. Kżeszadnik, (j.luż), krzemień, XXXII. 139. Kyrie Elejson, L mal'tinel, O. franc.), jaskółka, w wierzeniach, ,XVI. 5. Labieczk, (gw. słowiń.), szczypiorek, V.325. Labieda, narzekający, V. 63. Lach, w szopce, XI. 28. Lach, (gw. złOOz.), miech, VII. 280. Lacha, (gw. flis.), odnoga Wisly, XX. 57. Lachocina, lachocinka, kukielka, VIII. 84, 85. Lada, krosna, II. 133; VI. 247. Lado, lado! przyśpiewka XXXIX. 3'19. Laga, żerdź do pchania galaru, V.63. Lagapis, (j. łac.), Lapis agapetos, kamień cudowny, XXXVII. 290. Lagenaria vulgans, p. tykwa. Lagl'omentnjk( -ica), rozpustnik(-ica), XVIII. 220. Lahmu, (j. babi!.). bóst\\'o. XVI. 17. La Laima, O, łot.), bóstwo losu, XXIX. 164. p. kamizelka, lejbik, lejbzik, V. 63; XI. 57, 58; XXXVII. 230. Lajbyk, O. ukr.), kamizelka bez rękawów, XXXVII. 216. Lajer, katarynka, XVIII. 220. Lajerka, Lajermonka, kobieta grająca na katarynce, XVIII. 220. Lajermon, kataryniarz, XVIII. 220. Lajkonik, p. lelkonik, konik zwierzyniecki, IX. 424. Lak, p. Lach, XXJXJVI. 246. Lak, farba do obrazów na szkle. XXX. 157. Lak tłuczony, w lecznictwie. V. 165. Lala, kukła obrzędowa, XIV. 87, XXXIV. 10. Lalka. do zabawy, XIV, 343-345: XVIII. 229. Lajbik, _ przedstawiająca śmierć, XI. 76. - w magii, XI. 207-8; XXXIV.279. - w obrz. weselnych, XXXI. 159. - z gałganków, XXVIII. 58. - z kwiatu maku, XXVIII. 63. - z wosku, XI. 207, 208. Lalki, w szopce, p. figurki, kukiełki, postaci w szopce, V. 154, 155; XI. 18, 21, 24, 27, 32, 136; 213; XXII. 129; XXXI. 5'1; XXXVIII. 243. Lama, duchowny budyjski, VII. 326; XXI. 50. Lama, ze zlotogłowiu, p. materiały odzieżowe, XXVIII. 20. Lamentorz, elementarz, III. 140; VI. 45; IX. 13; XIV. 94. Lamie, O, grec.), demony kobiece, XIX. 137. Lamka, lamawica, gościec, V. 297. Lamówka, p. lama, XXXVII. 216. Lampa Aladyna, XXXVII. 24. Lampadódromia, O. grec.), święto greckie, XI. 288, 290. Lampart, w wierzeniach, XXXIX. 307. Lampartyja, majówka II. 139. Lampka oliwna, XXXVII. 245. - po umarłym, III. 54. - życia, IV. 399. Lamus, II. 77; XVII. 181. Lanca, XIV. 43, 51, 53. pt. B l' a ń. - Amphiarona, XVI. 41. - Karola Wielkiego, XVI. 43. Landara, kobieta lekkich obyczajów, XII. 67. Laneus, (dok,), lan, XXV. 22. Langarhus, O, skand.), łaźnia, XVII. 179. Lanie ołowiu, VIII. 344; XXVII. 136. - świec. p. kluzinki, XI. 73. 74. - wosku IV. 420; XliX. 132; .xX. 87. Lanki, spinki. XXXI 67. Lappa communis, Lapis agapetos, p. łopuch. amulet, XXXVII. 290. bufoni s, p. belemnit echenit XXXVII. 297. pt. A m u\ e ty. ' Lapsnąć, upaść, XIV. 253. Lal' famitiaris, (j. lac.), Lary, XVI. 18, 159. Lasa, plecionka do suszenia owoców, XII. 297. Lasa, wrota plecione, porówn laska, lisa w znacz. plecionka, V. 63. Laska, II. 44; XI. 19, 20, 28, 213; XIX. 40, 48, 51; XXIX. 157, 161. pt. B l' a ń. - berło, XIV. 215. _ brzozowa, XXXV. 61. _ cudowna, XIV. 293. _ czarnoksięska, II. 164, 165; XXXV.61. _ huculska, XXI. 45. _ mojżeszowa, IX. 161. - obrzędowa, XXI. 42. - od piorunu, II. 159. _ oznaka wladzy, XX-I. 42. _ obsyłkowa, gminna, p. kula, krywula, XI. 287. _ rapsodów, XXI. 188. _ rzeźbiona, XXXI. 5. _ sołtysia, XXXIX. 298. _ wójtowska, XXIX. 186. _ z karbami, p. karbowaniec, rawasz, XI. 212. _ z podziałką do mierzenia mleka, Lapis V. 125. złota, XI. 373. Laska, furtka, II. 337; III. 357. Laska, p. lasa, mata, plecionka, V.45. Laska Chrystusowa, Laska Pana Jezusa, Armeria vulgaris, odwar przeciw krwotokom, XXXI. 89. Lasowanie gliny, XXIX. 88. - �263 262 Lasowik, O. ukr.), borowy, lessij, leszij, leśnik; porówn. leśna, leśna panna,' leśni ludzie, lisni, Hsowik, II. 216; VI. 338. Las6wki, owoce dzikie, niedojrzałe, VI. 45. Last6wka, jaskółka, p. la martinel, II. 135. Lasy, dębowe, XI. 383. - niczyją własnością, XVII, 3, 4. - szpilkowe, XXXIX. 247. - święte, VIII. 332. - w mitach, x,x,xn. 117. - w przysłowiu, VII.30,211; XIII.158. Latanie w powietrzu, p. czarownice, XXX. 204, 218, 220, 223. Latarnia, z "papieru, XXVIII. 52, 53. Latawiec, IV. 332; VI. 196, VIII 358; XI. 402--4Q5, 430; XlII. 242, 295; XVIII. 28; XX. 295,; .xxV'll. 120; X,XXl. 1415;XXXVII[. 264. Latawiec, amoniak, xx,XIU. 81. Latawiec, wahadło u zegara, V. 63. Latkanie, (gw. huc.), śpiewanie pieśni weselnych, VII. 261. Lato, w przysłowiu, XIII. 159. 'Latoperz, nietoperz, p. lot czarownic, XXVII. 63. Latopis Nestora, XXXIX. 297. Latopisiec, III. 102, 103, Latopisy ruskie, XXXIV. 17'2. Lauda gwarków olkuskich, XXXIX. 170. Lawenda, Lawendula vera, lewanda, XXVlU. 243. Lawonicha, (j. błr.), taniec, XII. 185; XXI. 138. Lazar, obrzęd sprowadzania deszczu na Kaukazie, XVII. 37. Lazerunek, laki, farby, XXX. 157. Ląd, (gw. flis.), ziemia, XX. 57. Lebioda, lebiodka, Origanum vuZ· gare, P. loboda, macierzyca spolita. aphrodisiaca, XXXIX. 300. matka wszystkiego ziela, XXX. 57. - roślina jadalna, XII. 61; XX. 318; - stworzenie lebiody, II. 216; X1XVlII. 243. -w lecznictwie, X:XX. 57. Leczenie bólu głowy, oczu, p. ból. XXVI. 16 pt. M e d y c y n a l u d. - bursztynem, -XXXIX. 401. - bydła, II. 88; IX. 94; X. 335; XXXV.63. - febry, p. febra, X'XVI. 16. - kołtuna, p. kołtun, X. 96. - koni, p. koń, II. 87; IX. 94. - obłędu, X. 265. - pasem czarownym, XX[. 1-30. - róży, XXIII. 36. - wścieklizny, IX. 409. - zaczarowanego, XXV. 92, pt. Uroki. - zębów, p. zęby, XXVI. 16. Lecznictwo, II. 38, 373, 374; III. 49, IV. 96, 180; V. 248, 297, 298, '301; VI. 58, 330, 412; VII. 84, 9a, 94; 222; 224, 268, 269, 319, 320, 326, 337; VIII. 57; X. 108, 262, 263, 353, 356-358; XI. 372, 383; XIII. 126, 216-226; XXI. 215, 216; XXV. 104, 118; XXVI. 96, 104, 121; XXIX. 118, 121, 164, 165; Xx:x:r. 100; XoXXIII. 80; .xxxVII. 332; XXXVIII. 217, 434, 529. pt. M e d y c y n a l u d o wa. - arabskie, XIII. 277. - cygańskie, XXX. 239. - huculskie, X[lI. 341; XVIII. 179-193. - jakuckie, XXXI. 170. - mistyczne, XI. 379. - myśliwskie, XXXIII. 151. - z Wysp Wielkanocn., XXXVII.383. _ żydowskie, IX. 160; XXXIII. 142. Legendy o: aniele ukaranym, XXX. 142, 143. VIII. 207. Legenda aurea, XI. 340; XXI. 111; _ Baruaamie i Jozefacie, XXX. 141. - Bogu,. VI. 351; :XXIX. 132. XXVII. 33-35. - Chrobrym, XXXI. 168. Legendy, I. 12, 140, 169; II. 86; IV. _ Chrystus'ie, p. o Panu Jezusie, 46 168 257; 264, 271, 272; VII. XVI. 205, 206; XVI. 38; XXXIII. 44: 47,' 48, 52, 85; X. 127, 365157. 367; XI. 84, 391, 418; XiIII. 67, 68, _ cnotliwym młodz. XXXVII. 12. 236; XIV. 159, 164-168, 248, 291, - duszach, XXiII. 152. 300; XV. 205, 259; XlIX. 41, 108; XXI. 106-111; ,x.x:VI.II. 71, 191;' _ dziwnych sądach Bożych, XXiX.76. _ Eliaszu i Jozue, XXX. 104. XX,IX.99, 127; ,X;XX.40, 102, 103, _ Grzegorzu, XX. 248; XXVII. 9. 136; ,XXXI. 13, 18, 167, 17t2, 17a; - o rbiku, XVI. 320. XXoXIX.11. - kamieniu, I. 219. _ arabskie, XIII. 272-274. _ koronie P. Jezusa, V. 259. _ armeńskie, VII. 85. _ królowej Jadwidze, VII. 127; _ bałkańskie, XX. 293. XXXVIII. 231, 232, 270. _ bretońskie, VII. 85; X. 223,224,370. _ Marii Egipcjance, X:XJI. 70. _ chitarskie, X'XX. 76, 88. _ cygańskie, XJXX. 238. _ Marynusie, XXXI. 48. _ cyk1l:1salomonowego, XXVII. 22. _ Matce Boskiej, XI. 18'7; XIX, 46; _ egipsko-arabskie, XIII. 144-149. lXXVIII. 1413. _ fińskie, XiXXVII. 440. _ matce św. Piotra, ViII. 48. _ huculskie, XlXXV. 133. _ mnichu, xxxI. 15, 16. _ hunno-ugryjskie, VII. 85. _ Panu Jezusie,' p .. o Chrystusie, _ indyjskie, XXVI. 115. VII. 50-00; VIII. '252; XlIII. 145_ jakuckie, XXXV!.I. 102. -147. _ japońskie, XI. 208. _ pochodzeniu kobiety, X:iXIII. 160. - kirgijskie, oX.'340. _ powstaniu diabła, II. 322. - lenorowe, V. 33. _ .powstaniu zwyczaju malowania _ madziarskie, XXXV. 179. jaj, IV. 217. _ muzułmańskie, XXIX. 118. _ pustelniku, VII. 94; XXX. 86, _ polskie, VU. 240; X. 341. 90-95,131; XXVII. 23 24;XXXI. _ rosyjskie, X:XXI. 17 18, 22. _ ruskie, X. 361; XXX. 107. _ stworzeniu świata, II. 323; IV. _ rzymskie, XXXVII. 135. 414, 415. pt. M i t y. - sieradzkie, VII. 118-128. - św. Aleksym, XVI. 113. - skandynawskie, VII. 79. _ św. Andrzeju, Jędrzeju, XXX. 85. - średni.owieczne, 'XX,XV. 188. - św. ,Bonifacym, XVI. 40. - totemiczne, XVIII. 20. - św. Cecylii, XlXI. 112. - włoskie, XIII. 347. - sympatyczne, XVIII. 184; XXVII. 135. _ taumaturgiczne i terapeutyczne, po- - I '/ �264 - św. Eustachym, XiXIII. 159. XXVII.35. - św. Hubercie, XVI.40; XXIII 159. - św. Janie, XlVI. 40. - św. Klarze, :XVI. 41. - św. Konradzie, XVI. 40. - św. Krzysztofie, XV.206; xvr 40. - św. Marii Magdalenie, XV. 22, 23. - św. Michale, VII. 48. - św. Senanie, XV. 206. -..:;św. Teofilu, X/XXI. 1O~. -św. Wojciechu, :XVI. 40;XXXI. - świętych, X. 17, 448; XX:I. 115, 116--124. Legerwite(a), prawo do wynagrodze_ nia za deflorację pod danki, II. 111. Leglek, bocian, XIV. 22ą Legło, legowisko, IV.' 278, 287. Legowisko, p. kotos, kotus,' leglo, prycza, wyrko. Legowisko, z gałęzi, XJX:XIII. 87. Leitkauf, O, niem.), p. litkup, XXIII. 97.. klepsydra, XVI. 108. Lejbik, XXXVIII. 359. Lejbzik, p. lejbik, XXXIX. 393. Lejce, rp.opraty, U. 132; XII. 224; XX,XI. 116; XXXVIII. 45, 47, 231. Lejki, grzyby, I. 207. Lek, leczyć, robić znaki, XVII. 196, 197. pt. Ma gia. Leka, lek, lik, karby, (j. ro~.), rachunek, XVII. 198. Lekarka, p. znachorka, VI. 386. Lekarstwo do sprowadzania deszczu, XXXIX .225. Leka'I'stwo na oczy, rosa spod szubienicy, XI. 378. Lekarze, p. czarnoksiężnicy, znachorzy; XXXVII. 357. Lej, 265 - ludowi, X. 96, 225, 2·26; x,x,I. 144--147; J{J{J{I. 126, 169. - w anegdocie, XIX. 48, 93. Leki, p. lek, lekarstwo, środki lecznicze, choroby, XiII.. 264; XIII. 2016,218, 222-226, 341; XVIII. 197, 198; XXVII. 153; XXXI. 27. pt. M e d y c y n a l u d o wa. - babie, XXII. 31. - dla bydła, p. koń, krowa, II. 88; IX. 94; X. 33'5; XfIII. 126; XNIII. 186--190; :xxxV. 63. - huculskie, XXXiV. 147. - miłosne, p.Aphrodisiaca, XjIII.222. - mineralne, II. 156. - na głowę, XJX:XI. 82. - na morzysko żywota, XXXI. 82. - na zęby, XXXI. 82. - roślinne, II. 155; XX~. 5. - zwierzęce, II. 156. Lekki, taniec, VI. 136, 137. Leknica. (j. czes.), XXXVIII. 360. Lel(a), (j. słow.), wielki, XIV. 54, 68, 60, 68, 71, 72, 176, 177, 206, 221. 223, 2,24, 232, ~16--319, 321, 323; XX. 159. LeI i Polel, bóstwa, :XIV.317; XX. 159. - etymologia nazwy., XXI. 163. Lela, (j. st. słow.), ciotka, XIV. 58, 60, 71, 72, 224. Lelaczek, lelak, niewieściuch, pieszczoch, XIV. 318. Leldena, (j. lit)" Wielkanoc, XIV. 58. LeLdeń, O. ukr.), p. Welykdeń, Wielkanoc, XIV. 58. Lelej, Leles, O, słow.), bóstwo, XIV.3I8. Lelejać, lelejsać, pieścić, kołysać, XIV. 221, 223, 224,2,99, 318. Lelek, duch, XVII. 28. Lelek, nazwa bociana, p. leglek, XIV. 63, 176. Lelek, ,roztrzepany, głupi, XIV. 318. O. słow.), stryj, porówn. ljel" XIV. 224. Lelek, szatan, XlIX. 118; XX. 159. Leleń, jeleń, XX. 159. LeW, O, błg.), ciotka, XIV. 59. Leli, O, sław.), bożek, XlV. 314. Lelia, lilia XIV. 386, LeUja, lilia, 'czerwona, okadzanie kupionej krowy, XiXIII. 109. - w pieśni, II. 358; III. 42. Lelijki, motywy haftów, XIXIV. 136, 137. Lelkonik. p. Lajkonik, konik zwierzyniecki, XiX. 159. Lels, (j. lit.), wielki,x:rV. 58. Leluja. lilia, w pieśni, H. 345. _ w wycinance, XXU. 119, 120; XXIX. 186. pt. O r n a m e n t. Lelum, Lelum, ladum! refren w pieśni, przyśpiew weselny, X,IV. 323. Lelum polelum, leniwie, ospale, XIV. 317. Lemberski, (gw. lwowska), złodziejski, VII. 200. Lemiesz. XX. 22; XXIX. 228, 230, 232; 249; XX;XIV. 184. _ stary, w magii., VI. 262. Lemieszka, bryja, III. 147. Lemuzyna, p. Meluzyna, lXVII. 74. Len,. P. l'on, len, bielenie. Linum usititassimum, .x:JGXV .. 70. - czesany, VI. 303. - w wigilię, X. 97. ._ miary lnu, XXlVIII. 164. _ międlenie, lXXXIX. 291. _ obmotywanie pożyczanych rzeczy, Xj(XIII. 67, 75. _ obróbka, I. 164; II. 236; VI. 47, 52;' XI. 55; XV. 104; XXiXIV. 297. - ochrona przed urokiem, VI. 64; XVIII. 211. _ ochrona przed burzą, XVIII. 215. - ofiaTowywanie, II. 211. Lelek, - paździerze w magii, X. 97. poświęcany., XII. 265. przesypywanie siemienia przez wianki ślubne i koła od wozu, XVIII. 215. - siemię, odwar w lecznictwie, XII. 265,; XVIII. 183; x.x;x. 54. - siemię w obrzędach weselnych, lXIV. 381. _ wy.gniatanie oleju, LX. 95; XIV. 120, 397. _ spalanie, III. 55; VI. 60. _ uprawa, I. 130; II. 236, 315; III. 10, 14; ". 122; "I. 246; ~I. 196; ,XIV, 83, 298; XVIII. 62, 71; ZXVII!I.206, 243; XiX!IX. 118; XXX. 259; XXXII. 33; X,X,XIII. 11'3; XXXV'II. 202, 212, <M2. - w bajce., VI. 358. _ w Kalendarzu Staropol., XIII. 256. - w lecznictwie, III. 55. _ w przysłowiu, IX. 374. _ w zwyczajach i obrzędach chrzestnych, VI. 127. _ w zwyczajach i obrzędach doroczno HI. 23, 29, 161. _ w zwyczajach i obrzędach weselnych, II. 245; XVIII. 75. _ w zwyczajach prawnych, III. 208, 231, 304; IV. 23; 127, 136, 143, 241. - we wróżbach, VIII. 379. - wierzenia związane z urodzajem, X;OCX.25. - zabiegi związane z uprawą, XVIII. 215; XXIII. 67. _ zwyczaje siewne, VIII. 61,. 364; XVIII. 215; :xIXX!I.96; XXXII. 182. Lendrować, tkać, VI. 246. Leninizm, XXXIX:. 1, 13, 53, 63. Lennik, III. 101, 113. Lennodawca, III. 101. Lens esculen1Ja, p. Isoczewica. Lentele, O, żmudz.), przęślka, iX. 105. �266 267 Leoca, (j. wołos.), p. luśnia, XIXXIX. 124. Leontopodium alpinum, p. szarotka. Lep na ptaki, w przysłowiu, VII. 212. -w ptasznictwi~, XX. 53;,xxxI. 29; XXXVII. 301; xx.xrx. 293. Lepianka, p. fanza, kystawa, V. 3; XI. 336; XIX. 316; ~VII. 109. Lepienie izby, zakaz lepienia w W. /Piątek, I. 130. Lepieska, (gw. huc.), nazwa 3 letniej owcy, VIII. 39. Lepietucha, (j. błr.), taniec, XII. 185; XJXI. 138. Lesca, rózga leszczynowa, XIV. 308. Lesce, kije leszczynowe, LXIV. 308. Leska, leszczyna, V. 63. Less, XIXXIX. 235. Lessij, (j. ukr.), p. lasowik, II. 213. Leszcz, Abramis brama L., XIX.XII.24. Leszczak, borowik, I. 197. Leszczyk, krąp, Blicca bjorkna L.• XXXII.24. Leszczyna, Corylus AvelIana L.,. p. lese, lesca,. leska liscyna. liska, il :1\' 'I. - drzewo czarodz., X.xXIX. 300. drzewo na dzierżak, VII. 273; XI. 174. - drzewo użytkowe, XXVII. 139. gałązki, kąpiel wodwarze, XII. 61. kij, VII. 324. - do niecenia ognia, XIV. 44. liście, kąpiel w odwarze, VIII. 359; IX. 64. - liście .przy WYrobie masła, VI. 160. majenie chat, pól, XlVIII. 211,215. pręty do rO!>ienia koszy, XII. 295. święcona, V. 218; XXV. 77. w lecznictwie, XiIII. 224; XXX. 47. w legendzie, XIV. 165, 168; XXX. 196. - w palmie I wielkanocnej, IV. 283. - w pieśni, I. 246; n. 349; VIII. 134; XV. 208, 209; XXIX. 93. w wierzeniach, II. 159, 162; XXX. 251. - zasięg, XVIII. 62; XXVIII. 243. Leszek i Mieszek w literaturze ludowo VII. 49. Leszij, (j. ros), porówn. lessij, lasowik, VI. 338; XXXlI. 83; Xx,x1X. 48, 329. Leśna, porównaj lasowik, I. 198; V. 158,. 258, 356. Leśna Pani, XXlXI. 172. Leśni ludzie, XXXIV.24. Leśnik, iborowik, I. 197. Leśnik, duch leśny; p. lasowik, XV'll. 67, 68; XVIII. 220. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Leśny, leśniczy, XiI. 377; XIV. 142. Letarg, X. 109; XXI. 155. Letnice, (j. czes.), p. sobótka XIII. 20. Letnie przesilenie, 'XXVII. 141. Letnik, odzież, X.xVIII. 193. Letniki, budowle dla bydła na halach, III. 270. Letry, części wozu., VI. 3,95;XXXVII. 308. Leucii, O, mołdaw.), luśnia, XJXXIX. 124. Leuchse, (diaL bawar.), p. luśnia, XXXIX. 124. Levea, Lieve, (j. słoweń), luśnia, XIXXIX. 124. Levea, (j. chor.), luśnia, XXXIX. 124. Levka, (j. błg.), luśnia, XiXXIX. 124. Lew, I. 114; X;VII. 182; XX. 258, 259; XiXlIX. 208; XJXXVII. 94, 95, 279; XXXIX. 306. - alegoria, 'XXX. 23·6. - herb, XlIV. 70, 130. -jako motyw zdobniczy, XXII. 124; XXVIII. 41-48, 50. - skóra w lecznictWie, XII. 93. _ w bajce, II. 169; Xl. 3'7'2;XVII. 275. _ w wierzeniach o Bogu, VIII. 352. _ w wycinance, LXXH. 124. _ wcielenie duszy, XVII. 182. Lewa: noga w magii, VII. 94; X.I. 332; XIV. 252; Xx,x,IV. 12; LXXXVII. 128, 130, 131. _ pacha, XXVII. 71. _. - rę k.a,. I 166', Xl. 396; XiII. 63, x.xvn. 71; XXXVII. 306. _ strona, obracanie się, XXIII. 91. _ ocieranie w zwyczajach kupna, _ _ _ XXIII.85. strona odzieży, III. 52 ,146. strona pieniędzy, XXIII 96. strona przy odczynianiu uroku, II. _ 331. strona w magii, VIII. 5 366' 36 ; , XXIII. 56 strona w pojęciu ludu, XXIII. 106. strona w zwyczajach związanych z kupnem, XXIII. 84. Lewactwo, XX,I. 244. Lewak, p. liwak. Lewan, przechrzta, III. 366. . lawenda; Lavandulat Lewan da, p. vera, w lecznictwie, XXX .. 53. ip . Roś l i n y w wie r z e n l a ch. _ w wianku ślubnym, III. 350. Lewandoski włóczęga, XII. 67. 'VIII 353', ~II. 123; Lewiatan, .. XXXII. 165; XXXVII. 302; XXXVIII. 275. . k orno tyw zdobniczy , XXVIII.49. Ja _ w żydowskiej om. XXII. 123. Lewirat, II. 277 278, 286, 292-297, 299~04; IV. 358; V. 5, 132, 186, 202; XXXNII'I. 346. - w Sparcie, II. 298; IV. 358. Levisticum officinale, p lubczyk. LeWitacja, unoszenie się w powietrzu, XXX. 219. _ _ Mathiola, XXVIII. 243. Lewpart, leopard, 'xxxIX. 307: Leżańsko (gw. złodz.), łóżko, VII. 280. Lewkonia, Leżenie krzyżem, czynność magiczna celem wykrycia złodzieja, III. 25. Lęd, lędina, lędzi(na, ugór, pole leżące odłogiem, X.135, 136; XIV.308. Lędzian, groch polny, XIV. 308. Lęk, zlek, XI. 395 pt. M e d y c y n a l udowa. Lelia, (j. st: słow.), ciotka, X!V. 59. Lgota, lhota, (dok.), ulg.a w panszczyżnie, XX\XIX. 143. ., . . ('J. 11·t) Ltaszcze], .,' p leszcz , XXXU.24. Libacja, pochodzenie zwycz.XXI.201. Liber de donis, (dok.), Ul. 178. Liber Magnus, (dok.), X\XIX. 60. Liber Pontificalis, (dok.), XXI. 106. Lice, (j. słow.), znaki, ślady, XVII. 196. Lice domu, XXlXIX. 240. Lichen islandicum, p. mech islandz. Licho, diabeł, XU. 213; XXX. 80. Lichta'l"z, p. Ciraka, XI. 212. _ cynowy, XXX,IV. 161. . Lichtować, (gw. flis.), wyrzucac balast, XX. 57. Lichwa, IV. 135-137. Lichwiarze, przemiana w komary, VIII 291. Liczba: magiczna, XIII.226;XXIII.159. _ nieparzys!a, IV. 421. _ nieszczęśliwa, XXIX. 134. _ parzysta, IV. 4:21. - święta, XX. 200. - tajemna, V. 34. - w urokach, I. 136. _ znajomość liczb, XXIII. 178. Liczenie: Omeru, obrzęd, XXNIII. 51. - owiec XXXV. 24. - trójkowe, XI. 388. �268 - 269 wspak, czynność magiczna III 5960; XI. 386; XVIII. 182' X'XVII' 118. ,. Liczyć, leczyć, czarować, XVII. Lidicikos, 24. Lina konopna, p. kanat, XXXVIII. 260. Linas, linej, (j. lit.), lin, XXXII. 25. pt. R Y b o łów s t w o L~ndry, taniec śląski, X,V. 79, 8~. Lmeage struktur, (j. ang.), XXXIX. 184, 193. robić znaki, 196----198(j. lit.), szczupak ,. XXXII pisne, (j. czes.), pieśni ludowe, XXXIX. 138. Liess. Lichs , (dial. heski' .,. pluś nla . X'XXIX. 124. Ligawka, V. 270;· XiXI. 32; XXXIX. 345. pt. I n s tr u m e n t y m u _ z y c z n e. Ligęza, lizun, XVII. 163. Ligęzić się, łasić się, XVII. 163. ~~90, (j.. łot.), bóstwo, VII. 229. tg~re (J. serb.), Irodzaj saneczek do Jazdy na lodzie,' porówn. gnatk' V.. 137. t, Lidove l O. serb.), luśnia,XXXIX.124 O, ukr.), p. lejek, przyrząd d~ L~~ewca, LtJka, pisania jaj, pisak, IV. 209. ślady XVII 196. ". Lik, lice, (j słow.), znak Lik, liki, karby na kiju, XVII. 196. 198. ~~~antr.o~i.a, wilkołactwo, XVII. 182. tha, Lthum candidum p lelia l T . l l"k' ,., t tJa, e tJ t, leluja, III. 350; XIV. 203; XXVIII. 243. . - korżeń w leczn., XXX. 54. - leczenie bydła, !XXX. 40. - ornament, IX. 207. - w literatl-lrze, XIV. 327', X:V ' . 47. L'l.th I I , XXVI. 107. Lilium candidum, P. lilia. Limany, I. 114. Limba, Pinus 239, 267. cembra, zasięg Lin, Tinca vulgaris Hils., 161; XX'XI. 42; XXXII. ' III. X!XVIII. 25. Lin ga, L'mgam, Phallus, pryap, II. 104, 105; XVII. 267; XJGXIL 102. Lingwistyka, I. 90, 226, 240; III. 182, 184; X.IV. 188; XXI. 257, 266, 269; XXXVII.309, 315, 317; X!XXVIII. 377; XlXXIX. 39, 83, 101, 438. - czeskosłowacka, II. 3·7. - funkcjonalna, !XXXVII. 311. Linia, falista i zygzakowata jako motyw zdobniczy, xxm 112; XXiXIV. 287. - w kształcie gałązek, XXII. 124 Linia Tornquista, XXXIX:. 229. . Linie etniczne, X!XXJV. 60. Linie zetknięcia się kultur prehistorycznych, X!XXIV. 59. Linki u wozu, VI. 395. Liocorno, wąż z rogiem, XVI. 17, 21, 24, 333; XXI. 232; X.XXVII. M3. Lipa, Tilia grandiflora, 1.113; XVIII. 62; XXVIII. 243. - chroni przed piorunem, XlXJXI.96 - drzewo święte, XI. 106; XJIV.203; XVI. 4{); XVII. 20. - drzewo użytkowe XlXVII 139. - gałązki w obrzęd'ach B.' C·La, ła VIII. 342; XXXI. 96. - kora w lecznictwie, XiXX'. 67. - kwiat w lecznictwie, n. 155; V. 179; XII. MS; XVIII. IBl; XXIX. 1819. - liście, wywar, OCI.400. - łyko, łyczak, VII. :J3; XI. 206; XII . 221; X.XXI. 96. . - łyko na obuwie, XI. 147. pod Buczaczem, :XIll. 259. _ w baśni, VIII. 285. _ w kazaniu, XIII. 334. _ w pieśni, II. 246, 348; VIII. 230; XI. 299, 300; XIV. 267. _ zatykanie gałązek w len., w kapustę, czynność magicz. :XXXI. 96. Lipa, nazwa cieląt, lXXXV. 135. pt. N a z w y z w i e l' z ą t. Lipina, lipnik, las lipowy" XIV. 112. 332. Lira, XII. 259; XIV. 140, 141; XXI. 188; !XXIX. 132; XXXIV. 168. pt, I n s t l' \,' fi e n t y m u z y c z n e. Lirica, p. lira, XXIX. 132. Liriti, (j. 'beczuan.), denie, VI. 15. Lirnik, I. 183; III. 162, 222; V. 276; IX. 177; .xII. 259;XXXIV. 158. Liryka, III. 222; XXX.U. 4. Lis, 11.198; IXX.300; XXXI.29, 31,32. _ geniusz, VIII. 10-18. _ język suszony w lecznictwie. VIII. 366; XI. 384; 399; XXXr,27· _ Mikita" WH. Vm.5-21, 429. _ ogon jako instrument muzyczny czarownic, XXVII. 70.. _ polowanie, VII; 270; lXXXI. 29, _ ~ _ _ - _ 31, 32, przebieranie się za lisa, XX\. 167. Reinecke, porÓWIl. Mikita, VIII. 5. samica .• V. 173; XVI. 350. w bajce, V. 181-184, 285; VII.45, 244; Vln:. 182, 279:, '280, 287-294, 297, 303'---308; XVI. 350. w mitach kosmogonicznych, XXlXII. 70. w przysłowiu, VII.211; XIII. 152; XIV. 297, 354; XVI. 214. w wierzeniach, XVIII. 195;XXX. 250. zabawa w lisa, VIII. 202; XI. 28'3. żytni, demon zbożowy, XXII. 7, Lisa, (gw. huc) plecionka, P. lasa, laska, .xxXIV. 147. _ _ Liscyna, Lisi p. leszczyna, II. 311. ogon, koci ogon, Amaranthus XXXI. 96. Lisice, lisiec, p. kurki, pieprznik jadalny, Cantharellus cibarius, I. caudatus, 177; V. 44. Lisie jajka, storczyki, Orchis, korzeń w lecznictwie, XXX. 209. Liska, leszczyna, II. 311; XXI. 216. Liska, (gw. hue.), nazwa cieląt, XXXV. 135. Liskarka, nazwa owcy, VIII. 39. Lisny(i), (j. ukr.), boginki leśne, V. 59; VI. 258; VIII. 185; XIII. 112; XVIII. 174. (j. ukr.), owoce suszone, XVIII. 200. Lisowik, (j. ukr.), leśny człowiek, p. lasowik, II. 329. List do św. Piotra, V. 79; XX. 69, Lisnyci, 70, 200. Kołłątaja, XVIII. 131. Listecek, listeczek, XIV. 276. Listecki, listki, wzory na pisankach. IV. 212. pt. O l' n a fi e n t. Listek, listeczek, rp. haft, X. 302; XI. 58; XXIV. 143; XXXI. 160. Listek tr.awy, zabawa, XXVIII. 54, _ 58, 59. Listopad, w. Kalendarzu Staropolskim, XIII. 257. _ w przysłowiu, VII. 211. _ Blo'dm<mat, Schlachtmonate, XVI. 3. Listwa, w budownictwie, III 8; XXXIV. 150.. _ półka, II. 76; XVIII. 69. Listy, miłosne, XIII. 43-48; XIV. 264; XXXIV. 294. _ pasterskie, XXXIX. 170. _ wi.ejskie rymowane, ·IX. 188, 189; X. 40-44, 337, 338; XIV. 276; XXIII. 137-146; XXXIV. 294. �270 - z nieba, II. 232-235; III. 61, 62; V. 79, 80; VI. 307; IX. 170-172; XX. 311; XXXI. 144; X,XXIX. 313. Liszaje, XVIII. 186; XXXI. 27; XXXV.68. - zamawianie, X. 232, 233. Liszaji, (gw.huc.),p.liszaje,XXXI.27. , , 271 - etnograficzna, XXXIX. 37. etnograficzna muzyczna, XVI.I62. filipińska, XXXVII. 391. hagiograficzna, XXI. 107. indyjska, III. 214; XIII. 259; XXVI. 115; XXX. 115. - irańska, XXX. 115. Liszczak, liszczy korzeń, liszczyniec, - jarmarczna XXXV 40. ostróżka wyniosła, Radix vu~pina - kalwińska, 'XV. 253'. De~finium e~atum, III. 240, 254. ' - katolicka, XV. 253. Liszka, lisica, p. lis, VI.132; XXVIII. - klanowa, III. 214. 203; XXXI. 130. ;-- kolonizacyjna, III. 175. Liszka, taniec śląski, XV. 79, 83. - ludowa, I. 6; III. 46, 177, 22'1; Liszki, grzyby, I. 177. VII. 29-54, 65, 88, 99, 128-146, Liście, barwnik do j.aj IV 214 231. 169--176, 182-192, 222, 226, 236, - jadalne, xx. 318. ' . , - 241, 256; IX. ,39, 193...-l213,374--422; - jako podściółka, XXX. 34. XX. 74; XXI. 137-146; 160, 161, 171; XXV. 104; XX.XV. 23 24 27' - ochrona przed zimnem, XII. 295. - podkurzanie, VI. 267. XXXVI. 13, .89; XXXVII. ~44,'152: 154, 330, 338, 339, 403; XXXIX. - poziomek, tytoniu, odwar, VI. 159. 10,29. - w bajce, VIII. 285. - ludowa rosyjska, III. 217; ·XXIII. Liśne, (j. czes.), luśnia, XXXIX. 124. 160. Lisńa, (j. górno-łuż), luśnia,XXXIX. - ludoznąwcza śląska, III. 85. 124. - ludów pierwotnych, III. 217. Litania buddyjska, XXXIV. 28. ---:luterska, XV. 253. - dla panien, XIV. 297. - madziarska, XXXII. 6, 7. Litawycia, (gw. huc.), latawica, XlII. -. maJrksistowsko-leninowska, 242. XXXIX. 38. Liteple" (gw. huc.), mleko świeżo wy_ mieszczańska, XXVIII. 186. dojone, XXXV. 89. . niderlandzka, XIX. 33. Literatura, a etnologia, XXI. 91. o chłopie, XIX. 81-83 . . - angielska, XXI. 12, 13. odpustowa, XVI 337;XXXVIII.274. - apokryficzna, XVII. 192. - osobi.<;ta, III. 222. - arabska, XIII.271-274; XXX.115 - patrystyczna, XXI. 110. - archeologiczna, XXXIX. 37 . - perska, XIII. 259. - białoruska, XXVII. 156 15~. - porównawcza, III. 213. - chińska, III. 215. ' - powieściowa, XV. 199. - czeska, XXVI. 109. -. radziecka, XXXIX. 37, 38. . - dotycząca' czarów, XIX. 111, 119. religijna, IX. 413. 143. - rodowa, III. 2.15. - dramatyczna, XIX. 85. - rodzima, XIX. 74 . -. -. _ _ _ _ różnowierców, XV. 250. sanskrycka, I. 14. sataniczna, XXVIII. 138. serbsko-chorwacka, XXX. 265. słoweńska" XXX. 265. sowizdrzalska, XXVIII. 186. staroindyjska, I. 136. starotwrecka, XXXVII. 339. straganowa, p. jarmarczna i odpustowa, XXXIX. 51. _ średniowieczna, XXXVII. 2!H. _ teologiczna, XXXIX. 177. _ unicko-pnawoslawna, X.V. 253. _ . wedyjska, XXXIV. 5, 31. - węgierska, etnograficzna, XXXVII. 353. -'- wschodnia, XXVI. 116. _ zachodnia, XXVI. 116. _ żydowska, XXX. 115. L i t e r a t u r a l u d o wa, p. apokryf, bajka, baśń, bylina, epos, hymn, legenda, listy, napisy, plesn, . podanie, przypowiastki, przysłowia, zagadki,' oraz szczegółowe hasła: aforyzmy, Alachtund, . anegdoty, An:ol ukarany, Anwar i Souhaiti, Byliny, Cantilenae Vulgaris, cum, Carmen Carmen vulgare. barbariCarmina agrestia, poezje lud., Chorągiew .słowa, Vanza, dramat ludowy, dramat religijny, druki jarmarczne, dumy, Edda, Eneida, epos, facecje, frantowci, gadki, gawędy, Gestn RomanoTU1l1., godki, Gral św., Hagada, hebrajskie opowieści, Herody, Hutorki, Hymny, Ka~eva~a, komedia attycka, klechdy, legendy, listy miłosne, wiejskie, z nieba, Luegendichtungerl, Mahabharata, Midasowe uszy, mity, Naśtund, Pantschatantra, Peregrynacja Maćkowa, podania, poezja ludowa, powlesc, Prolog Staroruski, przykłady, Ramayana, Rigweda, Rodowód białoruski, Rozmowy Polikarpa, runot, saga, sennik, Sigunds.age, Sowizdrzał, Speculum exemplo.rum, Szewskie godzinki, szczedriwki, Tylgund, Upanis.zada, Vetalapan- Wersje, wiwiersze, Zelman, Zend-Avesta, Zwierciadło przykładów, p. Speculum exem'p~arum, Żywoty męczenników. Litkouf, (j. niem.), p. Leitkauf, lit _ kup, XXII. 97. Litkup, zwyczaje związane z kupnem i sprżedażą, Mercipotus, P. baThsz, maharycz, Leitkauf. IV. 420; VI. 133; XIII. 287-289; XXIII. 78, 95, 97-99, 116; XXV. 7; X'XVII. 146; XXVIII. 94; XXIX. 149; XXXJIX. 179. Litkupnicy, Mercipotatores, XIII. 287; XXIII. 97. Liton, imię czarta, XIX. 112. Litowysz, (gw. huc.), wypędzanie owiec na połoniny, XXXV. 126, 129, 143. Litr, miara, XXVIII. 154, 157, 159, 162. Litwacki dialekt, XXXIII. 142. Litwor, p. arcydzięgiel, Ar~hangeli-' cn officinalis, III. 254. Liwa, liwa! nawoływanie gęsi, II. tschavimcati, dowiska Wedy, ludowe, 130. (gw. dz.), śliwa, III. 165. Liwak, (gw. huc) mańkut, XVIII.197. Liwina, wierzba iwa, XXI. 216. Liwk, stanik, g·orset, XXVIII. 17. Lizak, luzak, p. fryc, Xi. 9. Lizanie, czynność magiczna w odczynianiu uroku, ,x,xI. 162. Liwa, �273 2('2 (gw huc.), tkanina wełniana Vn2~. ' Ljal , O. alb.), ojciec, porównaj lel, Zela, XIV. 60. Ljesinia, bohater związany z drzewem, porówn. lasownik, Uesownik, XXXII. 84. Ljesowik, O, ros.), demon leśny, XXXII. 83. Lnica, CameHna sativa, XXXI. 96 - pospolita, nietupa, Linaria vul., odwar w lecznictwie, XXX. 210; XXiX!. 96. Liżnyk, lnica, XXXI. 96. pt. R a ś~ in y w l e c z n i c t w ie. Lob, (j. norw.), soboty, podcienia, XVI. 288. Loceć, biegać, IV. 307. Loch, piwnica, XXIX. 100. - z dache~, mieszkanie, XXXVIII.258. pt. Z i e m i a n k a. Locha., świnia, VIII. 297. Loda, imię psa, II. 130. Lodownia, XXXVII. 102. Lodówki, p. chrapki, XX'V. 5. Loess, lessy, miechowski, sandomier• ski, XXVI. 41. Laga, laska, II. 44. Lohengrin, -XV. 184; XXV. 11. LOitsut, (j. fm.), baśni, XXXIV. 284. Loiska, Alojzja, XVIII. 220. Lokacja, jednostka administra<:yjna terytorialna, XXXIX. 188. Lokata wsi. na prawie niemieckim XXXVIII. 310. ' Loki,uczesanie, XI. 61. Lola, O. slow.), ojdec, XIV. 60. - piosenka, V. 134-136. Lala, (gw. dziec.), groch, III. 165. Lomenice, (j. czes.), szczyt, II 76. pt. !Da ch. Lomsvikinsaga, O, skand.), XIV.209. Lnicznik, , p. luna , lunica .pług, wóz, XXXVIII. 2311, XXXIX. 123, 125. Lonicera xylosteum, p. suchodrzew. L'on, O. ukr.), len, w przysłowiu, XXI. 122. Lony, gwoździe grube, XVII. 150. Los, p. kob, laima, XVI'I. 194 195; XXIX. 164. Losowanie, XXV. 114; XXXII. 182. Losy drewniane, XVII. 203. - rzucać, XVII. 199. Lot czaJrownic, p. jazda czarownic, XIX. 119, 124, 136, 137; XXV. 78; 'XXVI. 73; XXVII. 63, 64. - duchów i demonów, XXIX. 123. - Habakuka, P. Haibakuka lot. - Twardowskiego, XXXI. 106. Lon, lonek, Lothus lonka, corniculatus. OrnithopO'dium cQrntculatum, wywar w leczeniu wścieklizny, XXI. 147. pt. R o śl i n y w l e c z n i c t w i e. Lotofagow,ie, XXI. 197. Lód, w magii, sprowadzanie zimna i deszczu, XXI. 132. Lodhur, (j. skand.), bóstwo, III. 187. Lass, (j. węg.), luśnia, XXXIX. 124. Lubas, lubaska, (gw. huc.), kochanek, kochanka, VII. 261. Lubczyk, p. lubie8zczyk, lubiźniak, lubystok, lubyzile. Levisticum II. 217; VI. 159; VIII. 3'59; Xl 97, 226; X.III.2.21, 223; XXXI. 97, 159, 221,22'3; XXVIII. 243. - okadzanie, okłady, XXX. 54; XX.XIX. 3,00. pt. A P h r o d i s ia ca. - święcony, w lecznictwie, XXV.77. Lubieszczyk, lubiźniak, p. lubczyk. Lubownica, kochanka, XIV. 112. Lubyzile, (j. ukr), Botrychium lunaria, VI. 159. offic., czeluść w piecu, V. 63; XXIX. 48, 50. Lucina, O. łac.), p. rodzanica, J'unona, XIV. 73. Lucyper, I. 175; II. 277; VII. 13t>;lfu. 13'7, 139, 378; XII. 220, 317; XIII. 334, 335; XLX. 78, 112; XXiV. 40. Lud, I1I.S2, 83, 347; IV. 42; XIX.74; XX. 29, W, 72; XXI. 84, 85; XXVIII. 117; XiXXIX.13'5,137, 139. - czeski XVI. 324. _ jako ~ar5twa sPołeczna, XXXIX. Luchto, _ _ 135, 137, 139. kaszubski, XXVIII. 33. polski, XVI. 324; XXVIII. 13; XXXI. 165. _ robotniczy, II. 148. _ rolniczo-górniczy, XXIX. 175: _ społeczna rola ludu, XX. 116,123. - w pOezji, XII. 138, 198-211; XX. 140, 143, 144. _ wiejski, II. 148; III. 189. Ludność, armeno~'Pono'idalna, XXXIX. 440, 441. - gub. lubelskiej i siedleckiej, XVII.255. - interglacjalna, XXII. 73. - litewska, XXXII. 21. - miejska, XXXIX. 136. _ nordyczna, XXXIX. 440. _ okresu przedhistorycz., XVII. 91. - 'pasterska, XXXIX. 106. _ polska w 'Prusach zach., III. 387; XXVIII. 178. - prapolska, ~XVII. 332. - prawosławna, III. 93. - rolna, XXXIX. 105, 106. - ruska, XXXVIII. 178. - śródziemnomorska, XXXIX. 440. - Warszawy, II. 188. - wiejska, XXXIX. 136. 18 Lud - Tom XL - wiejska w epoce Piastów, II. 189. - żydowska, XXXII1.15O. LU<loznawstwo, I. 1-5, 8, 10, 12, 27, 29, 91, 195; II. 36, 173; III. 85, 93, 171, 189, 191, 226, 387; IV.106; V. 177; VI. 213, 37Q-376, 381, 385, XXI. 85, 86, 267, 268; XXIX. 240; XXXI. 166; XXIXVI. 47, 71, 72, 75, 152, 159; XXXVII. 273, 424; XXiXVIIr: 400; XXXIX. 139, 141, - 144. czeskie, X.XIV. 193; XtXXVrrI.350, - fińskie, XX'XVII. 440. _ jugosłowiańskie, XXXVII. 426,4128. ~ polskie, I. 90; IV. 338; IX. 129; XXV. 9,9-101; XXIV. 193. _ prawne, XXXIX.2, 133, 140-143. - rumuńskie, IV. 99. - starożytne, XXII. 146. _ szwajca'rSkie, XXXVIII. 469;- XXXIX.484. _ ugro-fińskie, ·XXXVII. 440. _ węgierskie, XXXVII. 357. - żydowskie, XV. 153. Ludożerstwo, p. Antropofagia, ka. nibalizm, I. 232; VI. 18; V.II. 336; XlVIII. 90; XXII, 1318,139; XXIX. 123; XXXVII. 383; XXXVIII. 249. Ludwisarnia, III: 110. pt, M e t a l e i i c h a b rób k a. Ludy, ceramIki malowanej, XXXIX. 258. - ceramiki sznurowej i wstęgowej, XXXVIII. 47, 48. - cywilizowane, XX. 199; XXI. 86, 88, 89; xXII. 15; XXXVII. 41. - historyczne, XXI. 84. - jako jednostki etniczne, XXXIX. 72, 73.. - pasterskie, I. 240; XVIII. 42; XXV. 38; XXXIV. 173. �274 - 275 rolnicze, I. 369, 387. 239; XXJXVII. 35, Ludzie, gniadzi, p. czud'bieloglaza, II. 196. -. - leśni, XXXIV. 24. niewidzialni, XXIX. 119 olbrzymy, V.225, 232; XXXIV.24. opętani, VIII. 17. otyli, I. 137. po śmierci, II. 187. przedhistoryczni, XXIII. 28. złośliwi, I. 137. (j. niem.), Luegenberg, XXVIII. 200:' (j. n:em.), XXVIII. 198, 211. pt. L i t e r a t u r a l u d a wa. Luegendichtungen, Lues, p. kiely. Luft, kiela, kila. (gw. żoł,), powietrze, III. 79. (dok.), miara na miód, Lukno XVIII. 114. pt. M i a r y i wa gi. Lukna, mellis, Lulecznica brunatna, Scopolia nioZica Jacq., X. 261, 276. car- Lulek cza'rny, nimycia, Hyoscyamus niger, liście, okadzanie, XII. 61; XiIII. 221. - trucizna, X. 225, 226, 260. w lecznictwie, VI. 60; XIII. 224; JC>CXlIIII. 243. - nasiona w magii, 11.155; XXX.52. fajka, II1.43; V 58, 59; IX.387. Lulka-niekurka, XOCIII. 141-146. Lulka, lun, lunisa, p. lonek, (dial. st. wys. ni€m.), XXXIX. 125. Luna, Lunaria annua, p. srebrnik Lunatyk, III. 53;,XXX. 209. Lupercalia, (j. łac.), XII. 38, 39; XX. 167, 168. Luptak, judasz. duch, XI. 53. Ł Lustro, lusterko, XXXi.l83; XXXI.78. - w magii, III. 52. - w zwyczajach pogrzebowych, XXIX. 150. - we wróżbach małżeńskich, XI.222. zakaz błyskania lustrem w dzień i oktawę Boż. Ciała, XXXVIII.62. - zakaz patrzenia w lustro podczas mentruacji, XVIII. 198. - zakaz patrzenia w nocy, XVIII. 198. Luszoj, (dok.), XIII. 253. Luśnia, p. l'usn'a, lusne, lusnja, leoea, letry, lieve, leuea, leuchse, levecza, levka, Ziśne, lisńa, los; VI. 291, 395; XXXIX. 123-125. Luteranizm, III. 201. Luterska wiara w literaturze ludow., XIX. 259. Lutnia, XIV. 7~, 183; XVI. 167; XXiV. 48; XXXI. 130. otwór w powale do wypuszczania dymu, XJXXIII. 103. Lutnia, Luto, Lutość, smutno, XVIII. 220. żal, smutek, XVIII. 220. Luty, miesiąc oczyszczeń, XVII. 27. - w Kalendarzu Staropolskim, XIII. 256, 257. - w przepow. pogody, XIII. 161 - w przysłowiu, VII. 212. (gw. flis.), X. 9. Luzgarek, siatka na ryby, 'XIV. 112. Lwica w wierzeniach, XXXIX. 307. Luzak, (dok), Łada, demon wojny, XIV. 64. Lypka, li:pka, II. 258. Lycium barbaricum, p.Koziróg ,po_ spolity, P. czarci batog. Lysimachia nummularia L p. tojeść pi€niążek. Vyada, Lyadam, • Łabatyj, (gw. huc.), ornam. XIII. 209. Labędź, p. kamień łabędzi, człowiek, dziewica zaklęty w łabędzia, XV. 183. - postać wiedźmy, XXXII. 95. - postać Zeusa, XXXII 95. - przynoszący dzieci, XIV. 173. _ w mitach i mitologii, XXXII.94, - w mitach kosmog., XlXXII. 94. - w oracji weselnej, XI. 80. - w pieśni, II. 360. - w przypowieści, IX. 47. - w wierzeniach, XXXII 100, 111. - w zagadce, XIV. 375. Łaby (gw. huc.) u stępy do oleju, XXXIV. 148. Łaby, (j. ukr.), wzory pisanek, IV 213. Łachy, ubranie, 'bielizna, VI. 45. Łacinnicy, XXXVII. 167. Ład, Łada, Łado, Ładko, XI. 272; XIV. 19, 64, 65, 67, 68,70,71; 220, 228, 233, 307, 308, 314, 317, 321, 322, 406;' XXIV. 26; XXVI. 113.' Ładan. (j. ukr.), kadzidło, VIII 374. - w obrzędach pogr1zeb., XVIII.213. Ładkać, ladować, śpiewać pieśni weselne, XIV 220, 221, 2'99; XVIII. 152, 153, 155, 157, 159,160; Ładki, potrawy obrzędowe na za, duszki, XXIV. 7. Łado,pieśni weselne,JII. 36. Ładon, (dok.), XIV. 6:$,» Ład~wanie, śpiewy we'selne, X. 65 Ładun, (j. ukr.), kadzidło, V. 70. - padalec, VII. 284. Łagoza, wierz1:a, łoza, XVII. 131. Łaguny, legary pod podłogę, XVII. 163. Łajcuch, łańcuch. V. 63. Łajgonas, (j. lit.), brat żony, III. 197. la· nawóz, okadzanie krów. V. 219. - kobyle, krowie, VII. 319, 320. - świńskie, XVIII. 181. - w magii sobaczyne, psie, ,XIII 331, 332. Łamanie kołem, XXXI. 00. - nóg kobietom zmaJrłym w ciąży, p. czurel, XJXXlV. 40. - w kościach, III. 54; VIII. 366. Łamigłówki góralskie, XVII. 93, 96. Łan, laneus mansus, XX.13,9,5;XXV. 21, 23, 29. -' część p. klin. - czynszowy 22 ha, XXV. 37. _. frankoński, XXV. 21, 23, 25, 37. - kmieey, XXV. 24, 25. - kościelny, XXV. 21. _. królewski (47-48 ha), XXV. 22. - leśny, XXXVII. 175, 187. - sołtysi, 18 prętów, XJXV. 21, 24, 25, 32, 36, 37. _. średniowieczny, XXV. 20. - wybraniecki, XXV. 37. . _: zupełny, XXV. 32, 37, 38. Łan, p. Siedlisko. Łan'a, (gw. huc.), nazwa krowy, XXXV. 135. Łanc, łańcu<:h, XVII. 150. Łancuch, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Łanka., {gw. drucJ, dziewczyna, XXXVII. 2łO. Łantiales, (j. lit), pływaki u sieci, XXXII.30. Łantidle, (j. lit.), des-zczułka do wiązania sieci, XXXII. 33. pt. N ar z ę d z i a r y b a c k i e. Łańcuch, p. lanc, lańcusek, lajcuch, diabelski, II. 324. - jako ozdoba XXI. 195. Łajno, �276 - ognisty, p. Jaraszek, Raraszek, XIV. 225. - szczęścia, xxx. 269. - z mlecza, zabawka, ,XXVIII.61. 65. - z papieru, XXVIII. 52. :II pestek wiśni, XXVIII. 65, 66. - zawieszony na wrotach koszerl/, XXXV. 131. - złoty, XXI. 195. - żelazny, XXIX. 57. Łańcuchówka, P. kształty wsi, XXVII. 128, 131, 132; XXXIII. 83, 85, 86; XXXIX. 233. Łańcusek, łańcuszek, XXXIX. 385, 393. Łańcusz, nazwa psów, XXXV. 136; Łańczuszek, haft. pl O I' n a m e n t. - porębski, X. 299. - starodawny, X. 2.99.· Łańcu~zek kulczykowaty, wzory pisane!{, IV. 211. Łańcuszek z kontkami, wzory pisanek, IV. 211. Łańcuszok, (j. ukr.), wzorypisane'K, IV. 211. Łapaki, łowiectwo, XXXI. 31. Łapanie ryb, ,X,XXII 2B. pl. R y b 0łówstwo. Łapatka, (j. błr.), deszczułka do wiązania sieci, XXXII. 33. Łapci, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Łapcie, III. 306; IV. 142,; XXI. 137; XXXI. 4. pt. Plecionkars two. - w magii, XXX. 29. - w przysłowiu, IX. 151. Łapetka, (j. lil.), łopatka, XXXII 33. Łapka, past, na myszy w zagadce, XVII. 88. - w łowiectwie, XXXI. 31; XXXVII. 204; XXXIX;. 446. Łapki, wzory pLanek, IV. 213. 277 Łapucajnia, (gw.złodz.), policja, VII. 280. Lapy, stopy, XX!XIII. 80, Łasica, P. laska, panna laska, wilk szczurzy, Foeterius Vulgaris. - mieszkanie duszy, .xvU. 182. - przynosi szczęście, XVIII. 195. - ślina zatruwa wodę, XII. 64. - święto, II. 205. pt. K u l t y. -. w wierzeni.ach, II. 205; VI. 64; XX. 320; XiXXVIII. 233. - w związku z hodowlą, VI. 64; XIII. 114; XVIII. 195. - wcielenie duszy, XVII. 182. - zagadka, II. 230. - zakaz zabijania, XVIII. 195. - zwierzę święte, VIII. 7, 8, 13. Łasij, (gw. hue.), nazwa koni, XXXV. 135. Łaska, do suszenia sera, IX. 347. Łaskawizna, chleb łaskawy, III. 198 Łastiwka, jaskółka, (j. ukr.), wZlory pisanek, IV. 212. Łaszt, (dok.), miara, XX!VIII. 192; XXXIX. 322. pt. M i a r y i wag i. Łaty, p. dach, IX. 271, 272; XlVI. 367, 3'W; XVIII. 10; XXIX. 29, 31, 33; XXXI. 54; XXXIII. 96; XXXIV. 144;XlXX.IX. 309. Łauma, (j. lit.), zmora, X. 111, 112. Ława, ławka, P. barka, I. 18, 19, 131, 161; II. 76; III. 78, 95, 172, 173; V. 1l'i2; IX. 360; X. 423, 426, 427; ]{I. 416; XII. 146, 294; XIV. 12, 94, 357; XVI. 367; XVIII. 69, 214; XXIX. 42, 47,90, 1&6; XXX. 21 31; XXXIII. 87, 101; X1XXiVII. 113-115, 200, 201, 246; XXXIX. 451. - bednarska, VI. 56.. ~ do jedzenia, IX. 360. - drewniana, XXIII. 47; XXXIII. 101. _ garncarska. XXXVIII. 463. _ kościelna, XXVIII. 38 _ malowana, XXX. 182. _ podścienna w ziemiance, XXIII. 47. w obrzędach weselnych, II. 247. w pieśni weselnej, XIV. 387. _ VI zagadce, II. 229. _ z gliny ubita, XXXIII. 104; XXXIX. 262, 280, 288. Ławka, kładka, U. 140; IX. 279. Ławka u wozu XXXVIII. 231 Ławni~Y, XIII. '245, 284-287; XX. 2; XXX. 203; XXXI. 74; XXXIX. _ _ 142. Łazanki, XXX'. 214. pt. P o ż y w i e- nie. Łazibrzuch, roślina do jaj, IV. 214. Łazisko, ugor, pustki, leśna, barwnik III. 381. Laziziele. lazibrzuch, barwnik do jaj IV. 214. Łazówki. termin. kowalska, VI. 291. Łazy, grzyby maśluchy, I, 197. pt. Z ił> i e r a c t w o. Łaźbić, pszczoły, XXlXVIII. 234. pt. P s z c z e l a r s t w o. Łaźnia, p. badstofa, bania, brody, ist'l>bok, XIV. 17, 56; XVII. 179; XXVI. 13; XXVII. 135; XXX. 17~19, 31; XXXII1.15O. - w przysłowiu, VII. 212. Łaźnik, duch łaziebny, p. bajennik, bannyj, II. 213. Łączenie się zwierzęcia l kobietą, XVIII. 24. Łącznik, stróż łąk, XIV. 113. Łąka, VI. 247; XXXIX. 363, 366. Ląkocie, część wozu, n. 132. Łątki, mar:onetki, XXVII. 198. :ŁbY,ornament, XXVIII. 36. Łby, piasta u koła, VI. 395. Legiń, (gw. huc.), kawaler, VII 261. Łekszeta, (gw. huc), deszczułki do związywania złamanej nogi, XVIII. 189. Łelity. (gw. hue.), uciekać, VII. 261. Lelet, (gw. hue.), puszczyk, XVIII. 196. Lemisz, (j. ukr), lemiesz, 'I. 143. Len, (gw. huc.), len, Linum usititassimum, XVIII. 192. 'Lepesyna, (j. ukr.), łachmany, IV. 90. Les, 1ges, łgarstwo, XlV. 308. Leż, kłamstwo, VI. 45.. Lęg, u sochy, XX.50. Lobigany,taniec III. 353, 354, 367. Loblocki, obłoczki, V. 53. Łoboda, (j. ukr), lebioda, XIII. 334. pl. Roś l i n y w z b i e r a c t w i e. Łocap, pierwsza belka poprzeczna nad oknem lub drzwiami, XIV. 388. Lochtuszka. loktusa, II. 133; IX. 260; X!XVIII. 219; XXXVI. 236; pl. Odzież. Lochtusza, XVII. 126. Łodyga gencjany, Gentianaceae, psdkurzanie, XXXIII. 120. LOgie~ z nieba, Sobótki, IV. 283. Logosz, ulicznik, XIV. 253. Łogrodnik, taniec, III. 353. Łogródek, ogródek,. IV. 283; V. '56. Łojnąć, uderzyć, XIV. 253. Łokieć, mi.ara długości, XIV. 278; XXV.23. _ przędziwa w zwyczajach wigilijnych, VIII. 370; IX. 351. Łokieć w przysłowiu, VII. 214. Łokszyn, (j. żyd.), makaron, III. 319, 322. Loktusa, loktuszka, płachta, V. 63~ XI 29; XIV. 14; .x:xVIII. 219; XXXVI. 236. pt. O d z i e Ż Loma, łuna, II. 318. �2?9 278 Łomignat, białogon, bialik, HaeHae~eus a~biciHus, XXXVIII. 237. pt. Łoposek, pasek, IV. 285. Łopuch, p. łopian, w lecznictwie, VI. Ło wie c twa. 59, 78; XIII. 218, 224. Łomka, ,cierlica, II. 142. Łopucha, rzepak, Raphanus, zakł8? Łopata, do bicia próby, przy kopaniu danie pod strzechą w wigilię św. bursztynu, XXXIX. 363. Jana, IV. 315. - do chleba, VI. 272, 351; VIII. 29; Łopuchy, (gw. złodz.), buty, VII. 28\). TX. 3S3; ,XI. 186; XiX.XVII. 246. Łopyrchol, roztrzepany, XVI. 85. - do odpędzania bUJrzy, gradu, III. Łoscypek, ser owczy, IX. 256. 143; X. 355; Xl. 186; XIII-; 226; Łosenda, kłopot, XVI. 85. XVI. 79; 'xVIII. 179. pt. M a g ia. Łosie, losięta, źrebięta, Ul. 45; XII. - do kopania, IX. 200; XI. 26, 145; 300, 301. pt. Z w i e r z ę t a d 0_ Jell. 231; JeVII. 149; XXIX. 167, mowe. 1,68;XiX,X.232; ,XJX:XI.3; IXiX.XIV· Łososie suszone, XXVIII. 215. 183. Ło50Ś, Salmo' salar, XXXII. 24. pt. - do nawozu, XiXIII. 82. R Yb o łów s t w o. - kołaczowa, II. 131. Łostruchorz, p. lopyrchol, XVI. 85. - narzędzie rybackie, XXXII. 30. Łosze, loszeta, (gw. hue.), źrebię. - przytykanie do powały przy pieźrebięta, III. 45; XXXV. 133. czeniu paski, XII. 316. Łoś. X. 3'5'8;XXtVII. 139; XJXXI. 93; - służy czarownicom do jazdy, XXXVIII. 236. XXV. 84; XXVII. 142. - w mitach, XXXII. 119. .......• stawianie w drzwiach stajni prze- z gliny, zabawka, XXXIX. 422. ciw czarownicom, XVIII. 176. Łotasz, jaskier, barwnik do jaj, IV. - w wierzeniach, XIV. 2'51. 214. - w zabawach, I. 216. Łotok. (j, Iros.), wyprawianie skór, XXXI. 116. - w zagadce, XIV. 374; XVII. 92. - zakaz przechodzenia pod łopatą. Łowcorz, owcza,pz, IV.. 317. XIII. 3129. Łowiectwo, p. myśHwstwo, I. 125; Łopatka, P. kijanka, XVIII 118 119 II. 6; VII. 264-270; IX. 350; XIV. - do ostrzenia kosy, XXX. 25. . 70, 82; XXVII. 138, 141; XXVIII. - do wiania zboża, XXX. 231. 110; XXIX. 202; XXXI. 3, 24, 26, Łopatka w spionku, do koPania bur33, 145; X,XXIV. 288; :x:xxrvr. sztynu, XXXLX. 3,81. 187-189, 192, 193, 195-198, 20.l~ Łopatka, lewa w magii, XXXI. 83. 203, 281; XXXVII. 74, 331; Łopatki, terminol, kowalska, VI. 292. XXXVIII. 217, 347. Łopian, p. łopuch, Lappa communis -u Hucułów, VII. 264-270. Coss. et Germ., Lappa maior, - w przysłowiach, XIV. 242. XIII. 224; XXVIII. 243. - zabobony, VII. 282-285. - korzeń na spirytusie, XXX. 53. Ł o w i e c t w o, p. ambona, arszenik, baszmak., (samołówka), bia- liście i korzeń, WYWaJrna wodzie i na s'erwatce, XI. 397, XII. 61. łozór irlandzki i norweski, dół - liście, okłady, XXX. 53. myśliwski, drągowina, dropie, drzemlik, gotur, grace, głuszec, groch, (przynęta), gwizdek, jastrząb, junkier, (raróg), kapkan, kłoda, kocie mięso, kogut, kora, (wabiki), krogulec, kuna, łapaki, łomtgnat-białozór, nagonka, obierze, obłączki, oklepce, parkany, paści; polowanie, potrzaski, pułapki, raróg, rozjazd, rozszCzep, sak samołówki siatka, sieć, sitkie,' skrzynka 'slakOwnicy, slip, slopce, sokół, stępica, slupica, tchórz, torhlo, tul, tuleć, tyras, turys, wab, węda na lisy, widły żelazne, wilczy dół, włosie, wnykarstwo, wnyki, wykopywanie zwierząt z nor, wykurzanie zwierząt, zazub. Łowienie, kwiczołów, XXXIII. 22. _ na rozjazd, XXXVIII. 257. -'-- raków, rY'b i 'Ptaków, 1. 201; X~. 78,94. Łowiesek, owies, w pieśni, IX. 403. Łowsiok, owsianka, IX. 256. Łowy, p. łowiectwo, III. 222. Łoz, ugor, III. 381. Łoza, p. wiklina, VIII. 118; XII. 295; XXXIX. 131. _ łozina "XXXIX. 131. Łoziński,' p. Boruta diabeł. Łozy skad:ut, (gw. huc.), zabawa, XUI. 30, 111. ŁożniCa" tyfus, III. 254. ŁQżysko, wyrzucanie, zakopywanie, .III. 57. _ wkładanie na głowę chłopca, XVIII. 177. pt. Zwy c z a je .i o b r z ę d y n a r 'o d z i n o w e. _ sproszkowane w magii, XXVI.13. -krowy, w zapobieganiu przed odebraniem mleka, XVIII. 176. Łódka, p. bajdaki, bajdary, bat, berlinka, botes, czajka, czółno, czu- wien, dubasy, lódź, łuotas, miedziaga, noczinos, pt. Z e g l u g a. Łódź, II. 7, 78; IX. 44, 181; XXIV. 89, 90; XXVI. 74, 98, 123; XXVII. 10; XXXI. 37, 38, 41; XXXIV· 273; XXXVII. 366; XXXVIII. 411. _ drążona z pnia, XXXI. 38. _ kultowa, XXXII.123; XXXVII09. _ pokryta skórą, XXXIX. 421. _ z tI"lciny, XXXVIII. 408. Łój, II. 128. _ barwienie jajek, IV. 207. _ jako danina, XXVIII. 163, 164. _ owczy w lecznictwie, X. 334. _ w mętowaniu, XIV. 377, 378. -z jelenia, VII. 269. - z kozła, V. 165. Łóżko, P. bambetla, beretyk. geleiigale, lyżko, nary, pastil, 1. 161; II. 74,76; III. 317; V. 152; IX. 360; oX. 424, 4126; X'l. 336, 394; J{III. 253; XIV. 357,3~; ,xVI.367; XXIX. 42 47, 90; XXX. 31; XXXIII. 101, 104; XXXVIII. 424, 425; XXXIX. 288, 451. -_ piętrowe, XIV. 368. - położnicy, III. 58. _ w przesądach, XrvI. 81; 'XXVII. 135. w zagadce, XXX. 33. Łpy. odłamki łodyg lnu, XXXIX. 291. Łub, kora świerkowa, XVII. 148; XVIII. 189; XlXXVIII. 231. Łubek, dudek, VI 305. Łubie, kora świerkowa na pokrycie dachu, XVII. 144, 145; XtXXV.103. Łubin, mąka w lecznictwie, XIII 278. Łubki, dębowe, XXXV. 69 _ złote, XXVIII. 21. - Łubki, kora, II. 140. Łuby do sit, XIV. 109. �( 280 281 Łucznik, świecak, XXIX. 23, 24. Łuczywo, p. batlina, batwa, błonka, karkoska, ścepy, ślajsy, brzozowe, XXXV. 60. - cisowe, XXXV. 65. - oświetlenie, XII. 154; XXV. 128; XX[X, 10, 5I. i j :1 Łuczywo płonące, umocowanie, p. łucznik, świecak, XXV. 128. - w obrzędach Sobótkowych, IV. 317; V. 17,8. Ług w higieni,e, VI. 68, 301; VIII. 312;'XXlX. 15, 24. pt. H i g i e na. 2l popiołu, III. 336; VI. 159; XIII. 204.. - z popiołu bukowego, VI. 159. -Łuk, II. 81, 170; XIV. 38, 50; XXIII. 33; XXXIV. 14; XX\XVU. 82, 88, 116, 300, 363, 364, 390; XX;XVIII. 24, 32, 54, 236, 258; XXXIX. 1821. pt. B roń. - grecki, XXIII. 35. - jako instrument muz, XiXIV. 91. - prosty, XXiIII. 34. - płn.-środkowo-europ., X1XUI. 34. - refleksyjny, XXIII. 34, 36. - symbol księżyca, XXXII. 138. Łuk triumfalny, XXIX. 129. Łuk-czesnyk, (gw. huc.), czosnek, nacieranie, VI. 158. pt. Me d yc y n a 1u d o w a pt. Roś li n y w l e c z n i c t w i e. Łuotas, (j. lit), czółno, XXXII. 32. Łupek piaskowy, XXXIX. 211, 249. pt. B u d u l e c. Łupiny, karmienie bydła, IV. :;;82. --. orzecha włoskiego, zabawki, XXVIII.68. - orzechów i Jabłek, wyrzucanie p:Jd drzewa owocowe, XVIII. 96. - z jaj święconych, XIII. 31. Łupior, upiór, IV. 55. pt D e mo n y s z k o d l i w e. Łupki, XI. 403. pt. M e d y c y n a L ud owa. Łuska, choroba, XI. 385. Łuska karpia, XXXI. 160. motyw Pieniążek, VIII. 86. Łuszczak, Łusznyci, zdobni::zy, choroba oka, (j. ukr.), p. mygły, XVII. O b rób k a d r z e wa. preżeno, (j łuż.), sieć, XIV. 150. pt. Łużyckie 118. 'Łyczak, lycok, powróz z łyka, -. diabła schwytać, VI. 45; 222-224. Łydki, p. ryby, x.x;xrII. XII. W.- kłamca, XIV. 113. Łyko lipowe, VI. 45; VII. 53, 54; XI 106; XII. 221, 222; XIII. 159. diabła schwytać, VI. 45; XII. 222 Łygwas, -224. w leczn. XVIII. 191; XX:III. 31. w przysłowiu, VII. 212. Łylyk, (gw. huc), nietoperz, XIII. 209; XVIII. 196. - (gw. hue.), lipa, XVIII. 19? (gw. hue.), nazwa cieląt, XXXV. 135. Łysa, (gw. hu,c.), nazwa krów, XXXV. 135. pt. N·a z w y Z w i e r z ą t, Łysa Góra, P. Bebirwa, Kahlenberg, miejsce schadzek czarownic, V. 55; XI. 3'63; XII. 221, 322; XIV. 313-320, 325; XXI. 128, 129; XXV. 78; XXVI. 7; XXVII. 57, 59--62, 64, 65, 68, 69, 71, 100, 136, 142, 143; XXVIII. 129; Xx.x. 206; XXXV. 68; XXJXVII. 304; XXXVIII. 264, 276. Łypa, Łypka, - na błocie, XXVII 60. - próbna do kopania bursztynu, na dzwonnicy, granicy, krzyżoXXXIX. 363. wej drodze, szczycie kościoła, - srebrna XXXIV. 159. XXVII.61. - w obrzędach weselnych, II. 247. Łysaja, (j. ukr,), nazwa krów, III.45. - w przysłowiu, VII. 213. Łysek, nazwa psa Ill. 45. - w wierzeniach żyd., III. 52, 57. Łysina, XIV. 403. - we wróżbach, IV. 421; V. 212; VI. - w mitologii indyjskiej,XXXII.138. 69; VIII. 62; )CIII. 22, 27. - w przysłowiu, VII. 213. - wiązanie sianem podczas uczty Łysina, czoło, XXfXIII. 80. wigilijnej, III. 144; XIII. 22. Łysina, nazwa krów, VIII. 152; _ wspólna p. p. młodych, )cVII. 158. ·XXI. 59, . - wY'cinana z drzewa IV. 280. ŁysonU;, nazwa krów,XXI. 206. _ wypadnięcie z ręki pOdczas bieŁyst burakowyj, (gw. huc), liść busiady zadusznej, )cXIV. 13. pt. raka, XIII. 341. Wie r z en i a. Łystki, lystoczki, (j..ukr.), wzory piŁyżkaj, (gw. huc.), łyżnik, XXXV.97. _ sanek: IV. 212. (gw. huc.), nazwa krów, XXXV. 135. -. (gw. huc.), nazwa owiec, XXXV. 134. ł~~'sulka, nazwa cieląt, XXXv. 135. nazwa krów, XII. 301 Łysuna, (gw. huc.), nazwa cieląt, XXXV. 135. - nazwa krów, XXJXV. 122. Łysy, p. łysina, II. 360; V. 382; XI.381. - w 'Pl"'lY'slowLu,VII. 213, IX. 56. Łyśyj, (gw. huc.), nazwa koni, XXXV. 135. Łyszki, (j. ukr.), lisice, grzyby, I.178. Łyżka drewniana, XI. 76; XII. 8, 150, 152; XOCX.22; XXXV. 97. _ pierwsza strawy, rzucanie pod Łysula." __ o Łyżkarstwo, IX.. 96. Łyżkarz, VI. 45. Łyżko, łóżko, III. 140. Łyżnik, p. łyżkaj, VI, 176, 189; IX. 279, 363; X. 99, Wi, 104, 313; )CI. 327, 421; XIV. 357, gag; :XXVI. 81-83; XXVIII. 255; XXIX. 128; XXXI. 67; XXXIII. 104; XXXV. 97; XXXVIII. 424, 445; )cXXIX. 451, 501. Łyżwy z kości, XXVI. 151, 152; XXXVIII. 258. Łzy Marii Magdaleny, .xV. 203. Łzy Matki Boskiej, koniczyna polna, Spiranta spiralis, XXX. 68; XXXVII. 307. Łzy św. Piotra, Łzy św. Wawrzyńca, gwiazdy, 1. 171. pt. A s t r o n o- m i a l u d o w a. stół, XXIV. 13, 26. M Maca, p. Afikoman, pt. III. 53; IV. 290; P i e c z y woo b r z ę d o w e. Maca, miara, XXN'III. 149, 165. Macha, suka, ,XIV. 267. pęcherz na tytoń, V.63; )cXXVI. 270. Machinae diabolicae (j. łac.),' XXV. 9. Macica, chodzi mi, XVI. 409. pt. M ed y c y n a l u d o w a. Macherzyna, �283 282 - choroba, XIII. 217, 22!. podniesienie, V. 165. poruszenie, XXXIII. 8l. obsunięcie, obtrząśnienie, XXXIII. 80. rozigra się, XX!XIII 81 82 wystawila do gardla: xXXIII. SQ. Botrys L., II. 13'6. pt. Roś l i n y w 1e c z n i c t w i e. Macicula, Cni ros benedictus, II. 137. Maciczka, mateczka, XVIII. 220 Maciczne ziele, wyżlin polny, Antirhinum orontinum, leczenie krów, XVI. 85. - na wódce, w połogu, XXX. 40. Maciejka, kwiat ozdobny, XXIX. 90. Maciejówka, czapka, XXVIII. 168, 169, 176; XXIX. 184. Maciejówka, rozsada na św. Macieja, VI. 45, 76. Macierzanka, Thymus vulgaris, III. 20, 26; VI.' 60 61; X. 355, 396; XXVIII. 244; XXX. 43, 6~, 67; XXXII. 94, 97. - ciotka ziela wszelakiego, XXX.67. - kąpiel, XXX .. 67.' - odwar plC, okłady, święcona, XXX.67. - w hodowli kurcząt, XII. 61. - z czego wyrasta, motyw etiologiczny, XVII. 30. Macierzyca pospolita Majeran Origanum VUlgare: w lecznidtw:e, XXX. 57. Macierzyństwo, V. 83. Macierzystość, XXXVIII. 10. Macierzyzna, III. 309; IV. 13. Maciora, w za,gadce, IX. 407. - Macicula i. I I !. , . -' dzika, oliwna, Chenopodium p. Samura. I. 218; III. 306, 307; IV. 411, 413, 416; V. 181, 183; VI. 19; XIII. 159; XX. 266, 267. Macocha, - w bajce, IX. 74, 79; XV. 42. w facecji, XXXI 92. Macoszka, Viola tricolor, XXXI. 97. Mactcinge, (j. ind, am.),bóstwo, XX,XII. 88, 112, 117, 120, 124. Mactcingein, (j. ind. am.), bóstwo, XXXII. 112. Maczanie zębów w krwi zabitego, XXXI. 91. Ma-czek, Papaver rhoeas, XXXI. 97. pt. Roś l i n y w w ie r z e n i ac h i m a g i i. Maczka, miska garncarska, V. 167. Maczka, twaróg, I. 165. Maczuga, V. 17; XXXV. 72; XXXVIII. 24l. - Herkulesa, XVI. 4l. Maczula, (j. błr.), pędzel z łyka do bielenia ścian, XXX. 24. Maćko, (gw. złodz.), brzuch, żołądek, VII. 280. Maćkowa Peregrynacja, p. !Peregrynacja Maćkowa, XXVIII. 186213. Madej - zbój, VIII. 209; XV. 202; XVII. 101; X'XV. 415;XXVIII. 124; XXX. 223, pt. B aś ń. Madejowe łoże, p. baśń o Madeju, IV. 259; VII. 140; IX. 176. Mądra, choroba macicy, III. 254. Madziar w szopce, XI. 132; XIX. 36. Madzurskij, (j. ukr.), nazwa wiatru zachodniego, XVIII. 217. Maga, (gw. złodz.) bitka, VII. 280. Magaricz, (j. ukr.), litkup, XXII. 97. Magi sunąć, (gw. złodz.), bić, VII.280. Magia. maleficia, P. czary, V. 273; 'VII. 221, 265, 282, 306; 3'26; X. 86, 27'5; XI. 4135;XII. 335; XIII. 218, 226--228, 237. 242, 326; XVIII. 30, 31, 3~0; XIX, 123, 142; XXI. 240 245; XXII. 36, 180; XXIII. 13, 19, 54-57, 134-136; 181-183; XXVI. 69, 70; XXIX. 56; XXX. 219, 225; XXXI. 103, 145, 159; XXXIV. 13; XXXV. 184; XXXVI. 22, 148, 150, 1M, 158, 170; XXXVII. 5, 86, 132, 251, 256, 332; 454; XXXIX. 222, 422. Magia, biała, XXVII. 77, 98, 00. _ czarna, XXVII. n, 98, 100. _ erotyczna, XXXVIII. 240, 263. _ Hotentotów, XXXVIII. 61. _ księżycowa, słoneczna, XXXVI. 109. _ myśliwska, VII. 265, 28>2,285. _ przy pożyczaniu, kupnie, sprzedaży, XXIII. 57, 91. _ urodzaju, XXXVIII. 242. _ w zwyczajach i obrzędach ludowych, XXIII. 56. ....".. w zwyczajach i obrzędach weselnych, XVII. 21, 22. ....".. zapewniająca miłość męża, XIII. . 228.. M ag ia, p. abracadabra, akt magiczny, amulet, ananisapta, aphro. disiaca, apotropaion, babimór, bandnjak, bandjak., ba["an, 'betanijka, botonijoka, bukwica lekarska, bez, bicie, bici.e głowy kamieniem, _bieganie z ogniem, belisa, blekot, bluszcz, błyszczący, przedmiot, bobown~k, bodzi.<lzek czerwony, boso chodzić, Boże .Narodzenie, brona, brzoza, buk, ,bukwica, burak, bursztyn, burza, buty, bylica pospolita, całowanie drzew owocowych, ceremonie magiczne, chaber, charaktery, chmury odpędzać, chleb, chomąto, choroba odpędzanie, chuchanie, ciasto, cielę, cierń (tarnina), . cis, ciskanie .nożem, cisza, cukier, cypryszek, czarna księga, . czarna magia, czarnoksięstwo, czarnoksiężnik, czarny papier, czarodziejska maść, czarowanie, czary, czaszka końska, czomek (pocieranie), czołganie s:ę przez otwór, czortopolocha, cztery, czwatrtek, czwórka, czyszczenie powietrza, dąb, deszcz sprowadzanie i odpędzanie, dęte zi.ele, diabeł, długość pasa czarownego, dmuchanie, dni kryżowe, dodola, dojenie przez pierścień ślubny, dotknięcie, drewno, drogi krzyżowe (wylewanie wody), drzazgi, drzewa owocowe, bicie, obwiązywanie słomą, smarowanie ciastem, ścinanie, drzewo, drzewo osikowe, dym, dwanaście, dziegieć, dziewanna, dziewięć, dziewięciornik, dziewięćsił pospolity, dzieża dzięgiel, dziura od sęka, dziwo~stręt, dzwonec, dzwonienie. dzwony, egzorcyzmy i egzorcyści, ewangelia, facelot (chusteczka), fartuch, fetysz, firletka, formuła magiczna, Gaia (pas), gacek. gałąź, gardzi:el wilcza, garnek z czar.ami, gęsie wianki, gęś, glina, głowianka, (palenie), głownia płonąca, głuchy kąt,. gnój· koński, gnój kurzy, gołąb, (krew), gong, gotowanie, gorocana goździk grabki nietoperza, gr~d, grad~bij, granica, g·roch, grochowinY1 gromnica. gromniczna, grosz, glrożenie drzewom owocowym, gruszka, grządziel, grzeb lonka, grzebień, grzmot pierwszy, gusła, guzik, gwóźdź, hałasy, hebd, tliacynt, hipnotyzm, hostia, hosza - na, hromowe koreni, hubka drzewna, incantatio. igła, imiona, indyk, inkluz, jabłko, jajko, jałowiec, ja- �285 284 rzębina, jarzmo, jasień Jasion j.a'skier, jaskółcze mlek~, oczko' ślep, jaskółki gniazdo, jastrząb: Jaszczur, (salamandra) jaśniak jawor, jemiola, jeż, jęc~mień, jo~ dła, kadzenie, okadzani.e, kadzidło, kalina, k3mień, kamyki, kapusta, kartka, kąpiel kąt, kijanka, kla-c, klucz, kładzenie placków na drzewa owocowe, kło,ko~zka, kłosy, kłodka (kłódka), kłodka, kmmek, koczerhoj> 'kogut,kołek, koło, komin, komunikan~y, kondratek, kurdybanek, konrczyna, korzeń konopie koń k ", ary to, kosa, koszula, kości, kość trupia, kozioł, krąg magiczny k:ed~ święcona, kret, krew, kro~ pleme wodą świ.ęconą, krop'dło, krowa, (mleko), kruk, krzyż, kult~, kura, kuryszcze', kwiat paproCI,. lalka, Lazar, leczn'clwo, lemiesz, len, leszczyna ,lewa stro~a, lewkónia, liczba magiczna, lJ~,a, (gałązkO, liszaje, liszaji, lubt~niak. lulek, łańcuch żelazny, łancuch szczęścia, łapcie, łopata, ł~patka, łożysko, łupinY z jaj, łu_ pmy z orzechów, łyko lipowe ły_ czak , łycak , ł yz.k a, macierzanka, ' mak, maczek, majenie marunka maść czarodziejska, 'marzanna: mąka. mantra, miedza miedź mietlica, mikołajek ~ilczenie' mimika, mięso, miotła brzozowa' miód, ~ira (okadzanie), mkt: mlecznosc krowy, mleko, młot M, B, moc magkzna mocz moczeni'e, modlitwa, ' moneta' monstrancja, mrowisko, myci~ Slę, myślenie magiczne, myśliwy nacieranie, na opak (chodzenie' liczenie), nagość, na~iSy, napra~ -~ wiać, netresk, nitka, niecki, nieto~ perz, nietota, nieurodzaj wywołać, niszczenie zasiewów, nóż, noc, noga, nostrzyk, nów, obchodzenie bydła, obchO'dzenie domu obd~rzanie drzew owo:owyCh: obejmowanie, obiegani~, oblewanie, .oblevacka, obmycie, obOlrYwan~e, obręcz, obroty, obrzędy maglcz~e, obsypywanie, obwowodzeme jajkiem, oczyszczanie o~bi~ranie mleka, plonu, od.czy~ ~Iame uroku, odpędzanie gradu l burzy, odprzedaniJe dziecka odwracanie trupa twarzą do' dna trumny, odzież, odźwierek, ogień odczynianie uroku, odpędzani; czarta, ~dpędzanie gradu i burzy. o~ad~me, okalanie, oko, okręca~ nie Się, omiatanie, opalanie, opasywanie się bylicą, oprowadzanie .nagiej dziewczyny, oprySkiwa·me wodą, orzech biały osetek osina, ostrożeń, ośmiał, ~twiera~ n~e zamków, owca, ożóg, ożywianie, palec wisielca, palec zmarłego, palenie ognia przeciw czarownicom, palenie ż"'ł liś·Cl'e Ja. SIOnu, strzygonia, papaluga. paparudele, papiJer z ewangelii, pap_ k~ z mąki, paproć, pas, patrzeme, paznokcie, Perchtenlaufen perperja,peperuga, pępek nie~ ~?,,:,lęcia, pierwszy grzmot, pierSClen, pierścionek. pies plucie pocieranie, podko:.va ' Pod'ku -fza-' . me, podmuchiwanie, pomyje, po_ suchy odpędzanie, wywalanie potrz~sanie . drzew owocowYCh: powroz. pozar odwracać, pręt, pr~szek, próg, przebijanie zwłok upIOra, przeciąganie, przelewanie białka, przelewanie wody, • J , :F przepędzanie, przemierzanie, przestęp, przetak, przewlekanie, przewracanie się po zi.emi, psucie mleka, psucie wina, rachowanie wstecz, rachowanie negatywne, resztki potraw wigilijnych i zapustnych, ropucha, rosa, rośliny w wierzeniach i magii, rozchodnik, rozpędzanie chmur, gradu i deszczu, rózga, róża, rzucanie za siebie, sadza, sadzenie kamyków, salamandra, siedem, serce kreta, skakanie na len, skopiec, skrapianie wodą święconą, skrzyżowanie dróg, słonina, słowa magiczne, smarowanie, smoła, spalan~e gośćca, spalanie lnu, spodnie, spowiedź sprowadzanie burzy, deszczu, choroby, sprowadzanie nieurodzaju, sprowadzanie świerszczy, strzelanie, strzelanie do Hostii, strzelanie do krzyża, strzelba, stuła, studnia, sypanie prosa, szklanka, sznur, szpilka, śledzie, ślina, środa, środki czarodziejskie i tajemne, świeca, święcenie, świst, tarzanie się, tłuszcz z dzieci, tłuszcz z trupów, topienie, transmutacja starca w młodzieńca, trąbienie na chmury, trącanie o pi~c, trumna, trup noworodka, trupi tłuszcz, trzaski, trzaskanie, trzęsienie drzew owocowych, uderzenie, umarli, uroki, warzenie kaszy, ważenie, wąi;, wbijanie koła, kołka, pala, wiązanie łyżek, wiązanie drzew owocowych, widły, wielkie leczenie, wigilia, wleczenie szmat, włażenie pod piec, włosy, wqda, woda święcona, wspak obchodzić, wtykanie, wychodzenie tyłem, _wyjmowanie śladu, wyjście zamąż, wykrywanie złodzieja, wylewan'e wody, WYmiatanie, wymierzanie, wymuszanie urodzaju, wynoszenie płonącej głowni, wypędzan:e demona, wypędzanie diabła, wypędzanie wężów, wypędzanie złych duchów, wypędzanie żab, wypraszanie drzew owocowych, wyrzucanie odzieży chorego, wyrzucanie lUJpin, pisanek, wysysanie choroby, wysysanie krwi, wywoływanie, Nywożenie ducha choroby, zachód słońca, zacieranie śladów, zaczarowanie, zadanie, zaklinanie, zakopywanie, zakreślanie, załomy, zalożenie, zamawianie, zamek (kłódka), zamykanie, zamykanie kłódki, ?prawianie, zaJrażanie, zasypywanie śladów, zatykanie, zawieszanie na szyi, zawitki, zażegnywanie, zboże, zęby, ziemia z progu obory, ziemia z cmentarza, zlepianie wlcsów, zly urok, znaczenie drzwi i okień, związanie, żaba, żelazo, zona Thomistica. Magicae artes, (j. lac.), XXV. 9. Magicyzm, XXII. 148. Magiczne myślenie, XXVIII. 101; XXX. 269. Magiczny korzeń" p. kinajdios, mandragora. Magiczny krąg, XXXIX. 340. Magi.el, VI. 189. _ ręczny, w przesądach, xx.x. 25. Magierka, p. czapka, II. 65; VIII. 164; X. 77; XX. 93; XXII. 131; XXVIII. 168, 174, 175; XXIX. 157; X:XXV. 19; XXXVI. 234; XXXIX. 2:98, oryle, XVIII. 132, 133. baca, XXXII. 80, 81. Maglowanie, XXX. 24. Magiery, Magierz, �261 286 Maglownica, wzór na pisankach, IV. 212. Maglówka, X. 36. Magnetyzm, XXVI. 70. Magnus pater, (j. łac.), bóg najwyższy, wielki ojciec, XIV. 54, 60, 89. Magowie, postacie w szopce, XIX. 41, 48; XXII. 53. Mahabharata, XVII. 184; XXXIV. 3, 14, 16. Mahadewi, (j. ind.), małżonka Siwy, XXXIV. 28. Mahajana, (j. ind.), odmiana buddyzmu, XXXIV. 29. Mahdyści, XXXIX. 56. Mahnika, O. polin.), bóg ognia, VII. 13. Mahomet, VII. 10; XIX. 84; XXX. lU2; XXXI. 21, 22. Mahometanie, I. 57, 257; V. 133, 370; VII. 28. Mahometanizm, V. 107, 108. Mahoraga, (j. ind.), smoki, żmija, XXXIV. 22. Maibaum, (j niem.), p. maik, V. 180; XXXII. 182. Maiczki, mniszek lekarski Jaraxacum officinale Web., II. 137. Maienrosslein, (j niem.), p. maik, XXXIII. 11. Maik, p. maj, Maibaum, maia, gaik, obrzędy sprowadzania deszczu, XVII. 108; XXIII. 159; XXVIII. 14; XXXII. 182; XXXIII. 10; XXXVI. 176; XXXIX. 332. pt. Zwyczaje i obrzędy dor oc z n e. Maik pospolity, Meloe proscarabeus, w medycynie, III. 25. Maister, (gw. hue.), cieśla, majster, IX. 268. Mala, O, franc.), obrzędy wiosenne, XXXIII. 11. Maj pierwszy, XI. 200; XIV. 314. - w Kalendarzu Staropolskim, XIII. 256, 257. - w przysłowiu, VII. 213. - p. gaik, maik, maiczek, V. 180; VIII. 342; XI, 67, 68, 84, 199, 318, 319; XVIII. 110; XX. 300; XlXXvrIl. 306. Maj, wianeczek, w oracji weselnej, XI. 80. Maja, bogini ind., VII. 290; XVII 20. Majak, sosna średniej grubości, XIV. 113. Majątek kolektywny, XXXIX. 428. Majdan, warzelnia smoły, XII. 278, 279. Majenie hYdła, p. brzoza, bylica, kukwpydza, XXXV. 61. pt. M a g i a. ~ chat, III. 2; IV. 315. - jaworem, XVIII. 215. - kaliną, XVIII. 211. - leszczyną, XVIII. 211. - pól, XVII1.21I, 215. - pól i chat na Iwana, XYIII. 211. - pól i chat na Zielone Święta, XVIII. 215. - wierzbiną, XVIII. 211. Majera, usposobienie, XVI. 85. Majeranek, Origanum vulgare, II. 137; XXXI. 97; XXXVIII. 251. - w pieśni, IX. 141. Majeran, majeranka, p. zioła święcone, Origanum majorana. XXVIII. 243. Majeran, majeranka, majeronka, w lecznictwie, XXV. 77; XXX. 57; XXXI. 97. Majiwka, - O. ukr.), p. haUka, IV.223. z jesionu, odwar, przeciw wściekLźnie, III. 26; XXXV. 72. młode szyszki świerkowe, III.253. pt. P a t r a w y g ł o d o w e. Majki, Meloe proscarabeus, (j. ukr.), rusałki, IV. 156; VIII. 184. 185: XIII. 241, 242; XVIII. 174. mankiet, V. 63. mańkut, VI. 45. MajkY,' (gw. huc.), dusza dziecka martwo-urodzonego, XIII. 123. Majocha, nazwa krów, VIII. 152; XXI. 59. Majolika, XXIX. 154. _ pokucka, XXVII.l66; XXIX.1.55; Majówa, (gw. huc.), nazwa krow, urodzonych w maju, XXXV. 135. Majówka błotna, barwnik do jaj, V. 214. Majster bursztyniarski, XXXIX.362. _ ciesielski w przysłowiu, XII. 66; Majkiet. Majkut XXX.19. - kowalski, XX. 255. _ sternicki XXXII. 67. Majster, poŚrednik dostarczający 1'0- _ _ - święcony, II. 144, 159. tłuczony, XVI. 134. w kołaczu weselnym, XII. 90. w pieśni, VIII. 243; XI. 13. w potrawach wigilij., VIII. 370. w przysłowiu, XIV. 35 3; XXV.77. w wierzeniach, VI. 412; VII, 95, 337. _ w zagadce, II. 40; VII. 70; XVII. 83; XVIII. 173. _ we wróżbach wigilij., VIII. 372. _ zabawki, XXVIII. 63, 64. Mak wzory pisanek, IV. 212. Mak~ron, p. lokszyn, III. 319, 320; XVI. 1<34.Pt. P o ż Y w i e n i e. Makaty, XXVII. 137. Makitra, (j. ukr.), donica do maku, III. 44. . Makohon, O, ukr.), wałek do UCierania maku w zwycz. wesel. X. 64. Makowniki, XXVIII. 201. Makówki., motyw haftów, XXIV. 1 . botników, XII. 25, 26. 137, 143, 147. _ w literaturze lud., XX. 255. Makuch, V. 3'513;VIII. 3'70. Majtek, postać w szopce, XIX. 36. Makuchy, pieczarki, psaliota CamMajtki, ubiór dziecka, XI. 62. pestris, I. 102. Majufes, (j. żyd.), piosenka, XIX. 65. Makunaima, (j. Makusi), bóstwo doMak, Papaver somniferum L., bre, VII. 24. XXiVIII. 243. Makutra, p. makitra, w obrz. B. Nar. ~ jadło obrzędowe, XXIV. 40. V. 208. _ kładzenie do trumny dziecka nieMala (gw. huc.), cielę, XXXV. 133. żywo urodzonego, XIII. 232; Malah Belos, MuAmt. BEAO~, (j. gr.), _ kwiat ogródkowy, I. 161. Moloch, XVI. 27. _ liście, odwar, V. 44, 180. Malajsy, dziady wio~enne, VI. 205. pt. Z w y c z a j e i o b l' z .ę d Y - nasiona, środek nasenny, VI. 61. z kultem przod. _ nasiona, w pożywieniu, I. 251;związane Malarstwo ludowe, XXIX.156; XXX. II. 144. 233; XXXV. 36; XXXVII. 369, - okłady, XIII. 217, 224. 487; XXXIX. 550. - pochodzenie, X. 351. - na szkle, p. cynkwajs, XXIX, 156. - przysmak diabelski, XIII. 128. - sypanie do ust zmarłego, VI 200. - na Zmudzi, XXIII. 156. _ średniowieczne, XXXI. 172. - sypanie na weselu, XX. 196. �288 typów ludowych, XVI. 260, 261, - ścian, XXII. 112, 118; XXXIV. 147. 266. - wapnem, bielenie, XXXIII. 108. Malarze domokrążcy, XXX. 170. Malowanka, nazwa krowy, III, 45. - kaszubscy, XXX. 17. Malowanki, drukowane Spódnice, I. - ludowi, X. 169; XXIX. 156; XXX. 159; III. 16; XII. 286, 293. 164, 182; XXXVII. 419. Malowanki, jajka malowane, IV.205; Malefici, (j. łac.), mag, wróżbiarz, VII. 179; IX. 169; XVII. 33. XXVI. 7. - na papierze, 'XII. 113, 116, 117; Maleficia, Maleficium, (j. łac.), ma_ XXIII. 156; XXV. 107; XXVII. gia, czary, ,xI!X.. 120. 170; XXX. 4. Male;, wilk, II. 205. Malowanki, obrazki na szkle, XXI. Maleńki, taniec, VI. 1:W. 32. Malhal Mata, (j. ind.), duch zsyłaMalowańcy, sekta relig., XXVI. 57. jący choroby, XXXIV. 34. Malowidła alpejskie, XXX. 160. Mali ludzie, skrzaty, XVI. 108. - buszmeńskie, XXXVII. 74, 83. Malica, (j. samoj .), odzież, XXXVIII. - kapskie, X'XXVIII. 32. 258. - ludowe, XXX.146, 236; XXXI.76. Malikowaty, koń z zagiętym kar- na drzewie, XXX. 166. kiem, IV. 307. - na szkle, XXVIII. 36, 37; XXIX. Malina, nazwa krowy, XXI. 206. 119; XXX. 145, 151, 161, 162, 168, Malina ostrężyna, P. popielucha. 172, 174, 176-178, 184; XXXVII. Rubus caesius, X'XVIII. 244. 411; XXXVIII. 339. - w lecznictwie, XXX. 61. - na ścianach, XXX. 119. Maliny, Rubus idaeus, III. 320; XX. - technika, XXX. 145, 146. 54; XXVIII. 244. Maluśki, taniec, VI 137. - wino, IV. 327. Malwa ciemna, Malva rotundifolia, Malisa, melisa, Nepeta cataria, nap. slyziwnyk, AUea rosea, cieranie uli, XXXI. 97. XXVIII. 24ł. Malowana lula, kołyska, II. 341.. - kwiat, barwnik do jaj, IV. 214; Malowani jajcia, (j. ukr.), malowanXVII. 33. ki, IV. 205. - w ogródkach, XVI. 60; XXIX.90. Malowanie ciała, XXXVII. 85; - sylwestris, P. kędzierzawiec. XXXIX. 198. Malaj, (gw. hue.), mąka kukurydzia_ Malowanie hrabczaste, (j. ukr.), na, VII. 261. wzory pisanek, IV. 212. Malaj, (gw. hue.), placek kukuryMalowanie jaj, IV. 186, 196-198, dziany, V. 60, 153. 203, 206, 217; IX. 169. Malanka, p. Chodzenie z Małanką. Malowanie meresikowane, wzory ,Maldra, miara trojakiego zboża, II. pisanek, IV. 211. U9. - przez patrony, XXXIX. 451. Male (gw. hue.), cielę XXXV 133. Małe oświadczyny, V: 2B2. . - szkieletów, XVII. 189. - 289 '(gw. huc.), boginki, XIII. 31, 112, 209. Malka, mąka, IV. 307. Małmazja na Łysej Górze, XXVII. Malfy, 68. nazwa kro'Y)', XXI. 206. Małoletniość, V. 113. Małpa, demon, XXXIV. 6. _ mit o pochodzeniu człowieka, XXXI. 153. _ motyw w sztuce egipskiej, XXXIV.80. _ nadrzewna, XXXIX, 20, 307. _ przebieranie się, XX. 70. _ stworzenie, VII. 23. -w bajkach, XI. 372; XVII. 275. _ w przysłowiu, VII. 213; XIII. 160, Malyk, (j..ukr.), malikowaty koń lub krowa, (przednie łopatki wyższe od grzbietu), XII. 300. Malyny, (gw. hue.), jagody leśne, XXXV.89. Małżeństwo braci i sióstr, p. meinitis, II. 102; III. 212. - dzieci, I. 136. _ gminne, I. 37. _ grupowe, XXVIII.114; XXXVIII. Malocha, 3'46, monogamiczne, I. 45, 65, 67, 70, 73, 157; II. 296; IX. 304. _ parzyste, III. 372; IV. 354. _ patrilokalne, XXXIX. 184. _ poglądY na ... , XV. 225. _ poligamiczne, V. 186; IX. 304; XXXIX. 184. ...,- pozorne, V. 132, 133. _ J?l'zez kupno, I. 154; II. 299, 302304; III. 206; V. 203; XXVI. 85; XXVII. 154; XXVIII. 114; XXIX. 133; XXXVIII. 221. - przez porwanie, I. 68, 95; II. 302; III. 206; V. 186, 2103,281; XXVI. 85; XXVI1.154; XXIX. 133. _ 19 Lud - Tom XL _ _ rozbicie przez czary, XXI. 132; rozwój, V. 201; IX. 304; XI. 220, 222. _ starosłowiańskie, XXVI. 87. - u Arabów, XIII. 275. --- u Germanów, XXVIII. 97. - u Kirgizów, V. 10. - u Litwinów, III. 199, 200. - u !Polesroków, XXVII. 141. - z ciotką, II. 101. - za wysługę, XXIX. 133. _ zawieranie, XXXIX. 152. Mamałyga, (gw. hue.), kasza ja,głana lub kukurydziana, VI. 57; XIII. 128. niesolona dla diabła, XIII. 128. ze słoniną, IX. 76, 78. Mamduh, (j. st. ind.), duch złośliwy, XXXIV. 38. Mamka, wychowawczyni, VII. 64. Mamka, (gw. flis.), mgła, XX. 57. Mamma, ommo, (dial. alem.), matka, _ - XI. 362. duch zwodzący, XVIII.220; XXXIX. 318. Mamuny, Majki, O, ukf.), VI. 324; VIII. 11*, 354, 355; IX. 415; X. 112; XI. 35; XII. 65; XIII. 325, 326; XIV. 177; XVII. 68, 69; XXIII. 133, 134; XXXV. 24. Mamra, kukiełka, góralski wyraz dowcipny, XVII. 80. Mana, O. polin.), XXXVII. 135. pt. W ie r z e n i a r e li g i j n e. Manasa, (j. ind.), bóg wężów, VII. 7. Mandgaliana, uczeń Buddy, XXXIV. 28. Mandolina, XXIX. 112. Mandragona, P. Mandragora. Mamona, Mandragora automnalis. nimycia, p. Mandragora vernalis, Barcas, Dudaim, p. pokJr.zyk, Alrauna, Galgenma.ncnen, XXV. 115. �~--,--"'_."_.'-"'" .-. ~ -_._.'~-' .•.•.• ~_ .•.•~. _o, _•._'..~~ __ ~ •. _. __ ~__• """""' . .__ 29t 290 _ Atropa Mandragora _ 279; XXXIX. 305. jesienna, Mandragora X.262. _ wiosenna, L., X. 260- Mandragora automnalis vernalis X. 262, (j. ang.), mandragora, smok ludzki, XXXIX. 305. Mandyburczienyk, ,(gw. hue.), patrz chleb z kartofli i mąki kukurydzianej, XII. 296; XIII. 209. Mandyna, odzież, XtXVI. 58. Manekin' słomiany, w obrz. świętoBert., Mandraka jańskich, XXXI. 159. bursztynowe paciorki, XXXIX. 385, 387. Mangal-gaja, (i, ind.), bardowie, rapsodzi, XXXIV. 31. Mangani, O, filip.), wojownicy, XXXVII. 392. Maniejszy, mniejszy, XIV. 113. Manieta, (gw. złodz.), ubranie, VII. Manele, 280. Mankiet, XI. 408, 410; XXVIII. 82; XXIX.79. religijna,XI. 426. Manna Glyceria tluitans, II. 361; XX: 319; XXIII. 164. pt. R o śliny w z b i e r a c t wie. Manom.in, (j. ind. am.), dobra jagoda, Zizania aquatica, XXXVIII. 405. Maność, małość, XIV. 113. Manować, błąkać się, XII. 67. Mansus, (j. łac.), łan, XXV. 36. Mantiket-tair, (j. pers.), rozmowy ptaków, XI. 234, 236. Mantri, (j. ind.), zaklinacz, XXXIV. 43. Manty, płaszcz węgierski, VI.45, 49. Mantyka, torba, VI. 300. Manus, w~dza nad 1robietą, V. 84. Mankietniki, sekta Mańkut, p. kikut, maj ku t, Liwak, XVIII. 197. Mapa analityczna zasięgu stępy, XXXIV. 195. - antropologiczna, XVIII. 137; XXIX. 1ł3; XXX. 268. - archeologiczna, polska, VIII. 321; IX. 301. - atlasu, XXXVIII. 197. -. szwajcarskiego atlasu ludoznawczego, XXXIX. 504. - harwna, XXXVIII. 190. - Czyńskiego, XVII. 257. -. etnoglraficzna, XXXVIII. 454. _ etnograf, francuska, XXXI. 159. -etnograficzna polska, VI. 378; 379; XXVI. 155 . _ etnograficzna pow. bielskiego, XVII. 256. _ etnograf. Rosji, X'VIII. 136, 137. _ etnograf. Serbów łwżyckich, XI, 9·7. _ etnograficzna woj. poznańskiego, XXVI. 149. _ geograficzna, XXXVII. 454. _ gęstoś,ci zaludnienia na Filipinach, XXXVII. 393. główna P. A. E. XXXVIII. 183. granicy etnograficznej polskolitewskiej, XVII. 257. - gruntów, XXVII. 129. _ grup etnicznych, XXXVII. 454. _ historyczna, XXXVIII. 195. _. historyczna Polski, III. 95. _ językowa Filipin, XXXVII. 393. - języków i ludów Ameryki płdn. i płn., XXXVII. 449. -. językowa lubelska, XVII.255, 256. _ katastralna, XXXVIII. 309, 310. -kiręgów etnicznych na Filipinach, XXXVII. 393. _ kultury łużyckiej, XXVI. 40, 43. _ kultury w Polsce, XXVI.129, 155. _ _ ._ narodowości w Polsce, XXVI. 129, 155. narodowości wsch. prowincji niemieckkh, XXXVIII. 325, 328. narzeczy polskich, XXX. 257. obszarów językowych, XXVII.146. obszaru Lasowiaków, XXIX. 16, produkcji przemysłu ludowego, XXIX. 154. pomocnicza (stępy), XXXIV.195, _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 256, 260. pow. tosko-gliwi.ckiego, III. 190. prehistoryczna, XXVI. 30. prowincji śląskiej, III. 87. przej,awów kulturowych, X!XV. 101; XXX. 268. robocza, XX!XVIII. 193. rozprzestrzeniania się słów, XXVII. 146. rozsiedlenia ludności polskiej w Galicji, XVII. 254. Spetta, XXXVIII. 326. statystyczna, XXXVIII. 192. szczepów filipińskich, XXXVII. 393. Śląska, XI. '3143. terenów bursztynodajnych, XXiXIX. 365. _ typówantrop. Ameryki płn. XtXXVII. 449. _ typów ceramiki, XiXVI. 30. _ zabytków, XXXVIII. 417. _ zasięgu języka niemieckiego na Śląsku, III. 87. -=- zasięgu typów budownictwa, XX1XVII. 448. - zasięgu typów radeł, sochy- kijanek, nosideł, jarzem, wiązania cepów, XXX. 216. Mapogr,afia polska, etniczno-języ'kowa, ,XVII. 251-258. Mapowanie wyniku Ibadań, XXXVIII. 198, 199. - 19" _ zjawisk, XXXVIII. 149, 151, 154, 195, 196. Mara, VI. 325; XXXV. 145, 149. Maraka, (j.llnd. amer.), grzechotka, p, dynia, VI. 237. Maramuch, Amanita muscaria, mu~ chomor, I. 197. Marang Bum, (j. Beng.),.bóg deszczu, VII.9. Marchew, Dancus carota, odwar II. 335; XIII. 219, 224; XXX. 47. _. pożywienie, II. 3,56; III. 10, 319, 322; IV. 286; VI. 57; XI. 194; X'XIV. 7; X'XVIII. 244. _. w zagadce, II. 43, 338; VII. 73; XIV. 374; XVII, 87. _ w zwyczajach weseln., XIV. 257. Marchołt, XVI.230, 231; XXVIII.203; XXXI. 126; XXXIX. 346. Marcocha, nazwa 'krów, VIII. 152. Marcula, nazwa krów, XXI. 206. Marcypany, XXVIII. 201. Marcyz, narcyz, IV. 307. Marduk, (j. sum.), bóstwo, p. Bel, XVI. 26; XXXII. 104, 105, 108, 118, 119, 121, 126, 153. _VIarek w przysłowiu, VII. 213. Marena, (i. zach. słow.), p. Marzana śmierć, wypędzan'ie, Vll. 195. Marta, (gw. hue.), towalry, IX. 31U. Mari dotal, (j. fT.), nadomnik, III. 211. Mariam, (j. arab.), Matka Boska, VII. 28; XIII. 145. Marianna w szopce, V. 155, 160., Marijczka, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Marimai, (j. st. ind.), bogini cholery, XXXIV.33. Mariologia polska, XXXI. 105. Maritagium, p. kunigowanie, II. lOS, 113, 114; V. 79. pt. D z i e w i ctwo. �293 292 Maria, Matka Boska, XIX. 32. Marki, gmerki, II. 5, 6. pt. Z n a k i w ł a oS n o ś c i o we. Markopole, duchy mieszkające pod bzem, I. 121. Marksista, Marksizm, XXXIX. 1" 3, 11, 13, 15, 25" 28" 34-36, 39, 53" 60, 62. Marksizm-Leninizm, XXXIX. 1, 13. Marmowiena, p. Marzana, XXXIX. 432. Marmulia, harmonia, V. 63. Marok, (gw. hue.), narzędzia do sadzenia kartofli, XXXIV. 145. Marrubium vulgare, p. sajka, sajta, sajeta, krzecina pospolita. Mars, p. Ares, VII. 19; XIV. 3'7 38 65, 66, 70; XV. 186; XVI.' 23; XJCX. 238. Mars, planeta, JOGXJ.Xl. 343. Marsz, III. 363. _ Chałubińskiego, XXXI. 147 148. - Janosikowy, XXXI. 147. ' - weselny, III. 364. Marszałek weselny, p. starosta, starszy drużba, X. 62, 64; XIV. 214; XXVIII. 96. Mart, (j. ang.), wspólnie zakupione bydło, XVI. 2. Mart, (j. ret.), zmora, XI. 3·63. Martelmas-beef, (j. ang.), mięso wędzone na św. Marcina, XVI. 2. Martimas, Marttemas, O, ang.), św. Marcin, XVI. 2. Martiner, (j. fr.), pić, upijać się, XVI. 8. Martins Mann, (j, niem.), hulaka, pi.jak, XVI. 7, 8. Martwa kość, VIII.57; XI.385; XII.65 Martwiec, upiór, IV. 422; V. 3'3; XIII. 41, 296. Martyrologia, XXI. 104, 109, 110. Marubium vulgare, p. szanta posp. Maruna, marunka, Matricaria Cha- . momma, aphr. XXXIX. 300. - liście, odwar, nacieranie, XII. 61. - wyrasta z łupin pisanek, IV. 226. Marunka Chrysanth;emum balsamita, XII. 297; XIII. 219.·224. ---..kąpiel noworodka, VI. 160. - odwar, XXX. 60; XXXI. 97. - roślina jadalna, XXX. 59 60. - sok, okłady, .x.xIX. 5~. ' - święcenie, XXX. 64. - wpływa na pomyślność kupna, sprzedaży, XXIII. 82, 83. Maruśka, (gw. hue.), nazwa owiec, XXXV. 134. Marutowie, demony atmosferyczne wywołujące ulewy, VII. 11. Maryjki, zwyczaje B. Nair., XIX. 34. pt. W i d o w i s k a l u d o w e. Maryjonek, majeranek, XVIII. 220. Marynarze, XXVI. 77. Marynus, p. dziewica-zakonnik, XXXI. 47, 51. Marysia, Maryna w literaturze lud., VIII. 269; XX. 251. Marzanka, p. śmiertki, XIV. 83; XXVIII. 14; XXXIII. 11. Marza, Marzanna" Marzanka, M·arzyana, Marena, Marmowiena, V. 307; XII. 36; XIV. 63, 82-84, 87, 224, 233, 234; J{V. 211; XX. 158. pt B ó s t w a. topienie, XI. 300; XXXIII. 11; XXXIV. 296; XXXIX. 432. Marzanna wonna., p. barwIca, chroni od morowego powietrza, XXI. 163. - wyrasta z łupin pisanek, IV. 226; XIV .. 2i25; XXX. 215. Marzec, przepowiadanie pogody, XIII. 161. - w Kalendarzu Staropolskim, XIII. 256, 257. VIII. 367; f{, 355; XIII. 325; XVI. _ w przysłowiu, VII. 213, 2.l4. 8,1; XXV. 81, 86; X~X. 3'8, _ w wierzeniach, II. 227; III. 144. XXXI. 98. Marznica, taniec śląski, XV. 79, 82. _ święcone, x,I. 400. Marzyana, Marzana, XIV. 82.. _ św. Wawrzeńca, VIII. 366. Marzyna, bydło, VII. 261; IX. 385; Masne dni, mięsne dni, III. 142. XII. 299; XXXV. 118, 132. Masne ziLe, (gw.huc.), Sedum TeleMarena, (j. czes.), Marzana" JCIV.84. phium, VI. 159. Masażyści koptyjscy, 111.277. Masnyci, (j. uk,r), zapusty" V. 220. Masiast, aksamit, V. 63. Mastodont, XXXVIII. 624. Maska, I. 50, 55; XI. 21; XX. 179; Masoni, Xl. 426. XXXII. 182; XXXVII. 83; Mastyka, maść czarodziejska, XXX. XXXVIII. 24, 467. 220. _ kultowa, XXXIX. 466. Maszczenie twarzy drużyny wesel_ z płótna, XX. 170. nej miodem, XVII. 156. _ zapustna, XIV. 402; XXXI. 5. _ twarzy wodą, w której hartuje Maskarada, p. zwyczaje zapustne, się żelazo, XVIII. 184. XX. 169. . .Maszkary, XX. 166, 167; XXXI. 141, Masło, II. 128, 129, 208, 266; III. 12, 142, 161; XXXVI. 176. 13, 319, 320; IV. 286; V. 154; VI. Masztala, stajnia, II. 140. 77, 160, 354; VIII. 46, 123; IX. Maszyna, (pociąg, XVIII. 220, 367; X. 37; XI.25, 27, 28; XII. 17, Maszynka, (gw. hue.), be~zułka do 312; J{III. 29; XIV. 11, 186, 250; wyrobu masła, XXXV. 93. XVIII. 211; XJ{. 269; XXVI.98; Maszyny do siewu, XXX. 230. XXXI. 98, 141; XXXIV. 161-163; Maszyny do wyrobu bryndzy, XXXV. 89, 93, 119, 122. 120; • XXXV.92. J{XXVII. 111, 260, 262; XXXVIII. Maść biLbasowa, węglan ołowiu, V. 59; XXXIJ{. 332. 164. _ jako ofiara św. Marcinowi, XVI.4. _. bo1::)kowa, maść aromatyczna, _ w lecznictwie, VIII. 366; XII. 61; Ung. Aromaticum, XXXIII. 80. XVII. 245; XVIII. 1183;XXXV.69. _ cymentowa, maść cynkowa, V.l64. _ w obrzęd. gregor'ańSkich, II. 20,1 _. czarodziejska, p. bez, I. 137; II. _ o obrzędach weselnych, II. 2l66; 204; IV. 262; VI. 67; VII. 308, 311; III, 231; V. 15; XVI. 84. IX. 180; XII. 221; XX.254; XXIII. _ praktykach zbójnickich, XXVIII. 4; XXV. 10, 14, 78, 84, 85; XXVII. ';17,83, 100.. 63, 64, 142; XXX. 219, 220; _ w'przysłowiu, VII. 214; IX. 54; X'XX:VII. 305; x:xrxVII1. 248, 276. XVIII. 138. _ czarodziejska, z dziecka nie_ w szopce, XI,.. 136, 144, 148, 149, chrzczonego, XXVI. 11; 154; XXXI. 57. _ w zwycz. wi,elkanocn., I. 129; _ czarodziejska z tłuszczu dziecięcego, węża, jaszczurki, skrzepu V.215. żabiego, piórek wróblich i prze_ w za'gadce, X'IV. 376. piórczych XXV. 78. _ wierzenia, związane z wyrobem, �295 294 V. 165; hyclowska, VIII. 302, 303. ~ lozeckowa, świerkowa, diachiJ w lasec2Jkach, V .165; - łysiutka, maść rtęciowa na oczy: XXXIII. 81; - macic~a, .Ung• aromaticum, V. 165; - na gOjenie Iran, XXX. 40, 45. - na oberwanie, XXX. 58; - na padnięcie szyi (wole) maść jodowa, V. 165; - na ustl'Ojenie, pomadka do ust .XXXIII. 81(. ' - ma włosy, szara maść, Ung. Sabadillae. V. 165; - pryncypałowa, "pti pti", ma!ść rtę_ ciowa biała, 04 ognipióru, od wyrzutów XXXIII. 81; - rozchodnikowa, Ung. altae lub Ung. aromaticum, V. 165; - z ~iecia bzowego, VII. 306; - z zwł czarb>wsk:ch XX 85' - żywokostowa, XI. 400. . , Maślak, p. maślurka grzyb; Boletus luteus XXXI. 197; Maślanica, (j. błr) zapusty, XXV. 157. Maślanka, p. hurda, maślonka, II. 128, 129; VI. 53; XI. 147; XII 17; XXVIII. 205, 220; X:Xocv". 93' 96; XXXVII. 2168. ' - w pr.zysłowiu, VI. 3'1; IX. 54. Maśl~nka, rzerzucha łąkowa, Cardamtnae pratensis XXX. 45. - p. maślnica, XXXV. 93. Maślenka, maślanka, Lilium Martagon, L. XIII. 224. - ceb.ulki w lecznictwie, XIII. 221; Maśl.mca p. cierznia, kierenka, kierma, kierniczka, kierzonka, masła wyrób, VI. 45; VIII. 46; XXXV.96· XXXVII. 260; , - w szopce, XI.2!>-29,144;XXXI.56. - w zagadce, XIV. 375; - diakilowa, diachHowa; Ma~l~nka, maślanka, IX. 54; Masmca, maślnica, V:I. 45 Maślniczka p. betelew ,. p' ma'ln' s lca II. 131; V, 160; IX. 367; XVI 81' - w zagadce, II. 42, 224. .' XVII. 90; Ma~luchY, p. łazy, .grzyby, 1.197-199' Masluk maślurka, grzyb Boletus lu~ teus, XXXI. 93, 97; Mata ze słomy, XXIX. 10; XXX. 23 32; XXXVII. 105; XXXVIII 55' 56 . , ,61,411; pt. Plecionkarstwo. Matac, matacyk, ścieg warkoczowy X~IV .. 13:, 139, 140, 143, 147; , MataTts, (J. l~t.) krzyżak do zwijania lin niewodu, XXXII. 31; Matenka, matka, XIV. 113,. Mater diabolica, (j. ła,c.) czarownica XVI. 55. ' --grandis. O. łac.) bahka XIV 57 Mat . . ," .eTta, p. tkanma, materiaiy odziezowe, bawełniana, XXXVII. 116. -. czerwona, p. ofiary zastępcze XXXVIII. 59;' - samodziałowa XXXVII 211, 212; - turecka, XXXI. 112; . - wełniana, XVI. 138. - ropa, XI. 399. - substancje, mokra i .sucha w magą X!XVl\ 14. Materializm dialektyczny, XXXIX. 35. - ekonomiczny, X!XJXI'x. 52. - historyczny, XXXIX. 24. Materiał zdobniczy,paciorki,XXII 87. - sukno, XXII. 87. - w ~ytworach Czukczów,XXII.112. MaterIały ludoznawcze III 85' XXXI. 173; XXXII. 78 79' , - antropo,logiczne, X1X.XIx. '95, 100. - archeologiczne. x.x:X\lX. 110. - budowlane. XlXVl\. 102; XXVII. 174; x.xXIX. 246. _ etnograficzne, X:XI. 82; .x.x.xI. 109; XX1XI'x. 2, 83" 84, 100. _ etnologiczne., XXXI. 162. _ historyczne, XXXIX. 110. _ ikonograficzne, XXXIX. 574. _ językowe, XXXIX. 83, 95. _ lingwistyczne, XXXIX. 82. _ muzealne, XXXI. 164. _ terenowe, XXXIX. 33. _ zdobnicze, XXII. 87, 112. Materiały odzieżowe, p. adamaszek, aksamit, altembas, .atłas, bagazje, barchan, barszyn, bomzyn, bombasina, brokat, drelich, haras, hatła ,jedwab, kałamajka, kamlot, kanafas, kaszmir, kaśmir, kitajka, lama, muszlin, muślin" muchajer, neke-dżamłyk, płótno, samodział, sukno, tiul, tybet, tyfcik, warp, _ niedźwie.dzio, _ Niepokalane _ _ _ _ _ _ _ . złotogłów. Materynka. (j. ukr.) nazwa ba-rwy . ' czerwonej, IV. 215. Mateus, rajgras, trawa V. 63, Mateusz, w szopce, XXXI. 56, 57. Mathiola, p. lewkonia, maciejka, Matka Boska, I. 54, 170, 173, 175,219; III. 62, 77, 162, 163; IV. 157, 217; V. 307; X. 47'2; Xl. 309,416; XII. 85, 86; XIV. 206, 233, 343; XIX. 4:2, 57; XXV. 39, 40, 47, 50; XXX. 192, 193; XXXI. 81, 103, 1(}7; XXXII. _ 4; XXXVIII. 333. Częstochowska, XXX. 150, pt. K u I t y. _ _ _ _ _ _ długość, M. B., XXIII. 19. Gromniczna, II. 87; IV. 420; VI. 74; VIII. 375; IX. 414; Xl. 363; XVIII. 74; XIX. 35; XXVII. 165; lXXXV. 182. Jagodna, VIII. 174, 178; IX. 73; kult, XXV. 49. na księżycu, XXV. 46. Narodzenie, II. 215. _ XXX. 192. poczęcie, V. 348; XXXV. 175. obrazek, XXIII. 78. pas M. B" XXIII. 3, 14. patronka myśliwych, XXX. 193; płaszcz, III. 77. Radecznicka, XJXcXl. 182, 183. Różańcowa, III. 156, 1'57. Siewna, II. 163; IV. 283; V. 319; XIII. 257; XXX. 193; XXXI. 167; pt. C hr o n o log ia l u d o w a. w legendach, IV. 415; V. 56, 129, 22.1, 3W; VIII. 253; IX. 7l; XI. 187; XII. 314; XIV. 69, 70; XJXV. 46, 47, 49, 50. _ Wniebowzięcie, II. 88_ Zielna, II. 20; IV. 443, 452; V. 80; VI. 5'5, 64; X. 155, 278; XII. 2,15; XIV. 213, 300; XVI. 59-61; XVIII. 75; XXIII. 83; XXX. 39, 210; XXXI. 61, 66, 70, 73, 175. _ Zitosiewna, XX\X. 193. _ zwiastowanie, XXX. 193. _ Zabicno, XXX, 193. Matka bóstwa, XXXII. 91, 123. _ .chrzestna, IV. 28. _ duchów, XXIX. 164. _ dziewica, XXXII. 121. _ ~ dziecko, XVI. 150. _ koni, XXIX. 164. _ kwiatóW, XXIX. 164. _. lasu, XXIX. 164. _ morza, XXIX. 164. _ pszczół, XXIX. 164. _ roślin i ziela, p. bylica. _ św. piotra, I. 176; IX. 69. _ w literaturze ludowej, V. 174; XX. 256. _ w zwyczajach weseln., XII. 103. _ wiatru, XXIX. 164. _ ziela wszelakiego, P. macierzyca, XXX. 57. �297 296 - Ziemia, iX!IIl. 58. 358; XOOXVIII. (4)5,46; XXXIX. 198. zwierząt, XXIX. 164. żydowska, XXVI. 107. pt. W i,e r z e n ia. Matki Boskiej łzy, Briza XXXI. 97; pt. Rośliny rzeniach.i magiL - Boskiej włoski, media, w wie- Asplenium ruta roślina odurzająca, XXXIX. 338. Matki, p, moce żeńskie, XJXXIV. 30, 40. pt. D e m o n y k Ob i e c e. muraria, sieć, XXXII. 28,30;XXXVIII. 230, 244. Matoatoa, (j. malag.) duch zmarłych, VI. 18. Matnia, Matriarchat, I. 14, 15, 37, 68, 69; II. 286; IV. 358; V. 83, 202, 237, 238; VII. 15; XXVI. 85; XXXII. 180; X:XXVI. 140; XXXVII. 86, 363; XXXVIII. 51; XXXIX. 16. Matricaria chamomiHa L., p. rumianek,. Matrilineat, XXXVIII. 10. Matrona, stara kobieta, XII. 67. Matryca, do drukowania płótna, XXXVII. 411. Matryguna, J.ulecznica brunatna, X. 276. Matyjasz w przysłowiu" VII. 214. Mauari, (j. Ind. am.) duch dobry, VII.5; Maui, (j. N. Ze!.) pierwszy człowiek, Adam Nowej Zelandii, VII. 20; pt. M i t y o P i. e r woS z y m c z ł 0wieku. Mawki ,majki, mawpy, (j. ukr.), II. 329; VIII. 185; pt. D e m o n y s z'k o d l i w e. Maximus, (j. łac.), epitet boga, XIV.54. Maya, p. kultura Mayów, XXXVIII. 386. Mayos, (dial. prow.) obrzędy wiosenne, XX,XIII. 11. Mazajki, mazki, (j. ukr.) jajka ban-wione, p. pisanki, IV. 197, 206. Mazel, (j. żyd.) szczęście z którym dziecko przychodzi na św'at, XXVI. 107. Mazok, twarz, III. 79. Mazur, kpiny, VI. 2'99 XiXVIII. 207. - w przysłowiu, VII. 214; Mazur" taniec, śpiew, IIli.. 353, 354; IV. 338; XI. 215; XII. 133, 134; ,XlV. 150:, 264; XLX.XVII. 350. Mazurek, taniec, XV. 107; -o Chopina, XXIX. 150, 151. Mazurki, jajka barwione, IV. 197, 206. Mazurzenie, VII. 328, 329. Mazy ukraińskie wozy, XVI. 264; pt. T r a ns port. Maż do smarowania wozów,XXVI.50. Mączyniec górski, Chenopodium bonus Henricus, XXVIII. 244; Mądrość boża, Sofija dei, Izyda, XVI. 29. Mądry Maciuś. XXXVII. 144. - w przysłowiu, VII. 214; MądrzlYkj, mądrzyiki, girzyib prawdziwy, I. 197. pt. Zbieractwo. Mąka, I. 164; II. 40, 128, 201, 358; III. 11, 19, 27, 315, 319, 321, 327; IV. 204, 282; V. 4, 125; IX. 276; X. 36, 37; XI. 47, 386; XIV. 250; XVII. 131; XXIX. 96. - j-ęczmienna, p.' paciara, VI. 46; ,XII. 29,6; X.J, 385. - - kukurydziana, p. kukurydza, II. 206; V. 154; VI. 3219; ,xII, 296; XXXIII. 28; XXXVIII. 123. ofiara składana bóstwu, XXII. 1; XXXIII. 1309. _ _ owsiana, X. 36; XII. 14, 296; XVIII. 72, 183. pożyczanie, XXIII. 69, 72. pszenna, L 246; VIII. 374, 376; XI. 284; XII. 16; XVII. 153; XXXIII. 28; XXXIV. 167. pytlowa, IX. 371. razowa XXIX 96. święcO~ w dzień św. Agaty, XI. 195. w lecznictwie, XI. 399; XVIII. 183; w magii, XIII. 26; XXXIII. 139. w mętowaniu, XIV. 374. w zwyczajach zadusznych, _ XXIV. 33. zakaz mielenia w W. Piątek, XIII. _ _. _ _ _ _ _ _ 143; _ z kłączy, XXXVIII. 55. _ z korzeni Cassavy, XXXIX. 196. _ żytnia, lIr: 321; VI. 46, 57; X. 36; XII. 151, 296; XVII. 153; XlXX.56, 58; XXXI. 115; XXXIII. 28. Mątaczka" mątewka, p. bataliw, kałatuszka, kapor, kołotewka, kolo- rogalka, VI. 45, 46, 57; VIII, 401; IX.. 363. Mli.dhu, (j. ind.) drzewo, XXXIV. 58. Mli.jli., (j. indJ), sztukii czarodziejskie, XXXIV. 3, 18, 33. Mantra" (j. ind.) formułka magiczna zaklęcia XXXIV. 39, 44. Mli.ri, (j. st. ind.), bogini chorób, XXXIV. 4, 43; Mli.san, (j ind), duchy dzieci, XXXIV.37. Mli.tli., (j. ind.), moce żeńskie, XXXIV. 33; pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Meander,clmarrient, XXI. 81; Meblarstwo lud., XXXVl'tI. 419, 4141. Meble, kaszubskie, XXXVIII. 435; XXXIX.458. _ ludowe, XXXVII. 355. _ śląskie, XXXVII. 411; tiwka, Mech,Muscus arboreus, III. 240, 268; XXVIII. 2'44. _ w budown:ctwie, I. 161; IX. 270; 273; XXIX. 17; XXX.28; XXXVII. 98, 105; XXXIX. 242, 281. _ w lecznictwie, V. 166; X. 334, 335; _ _ XXXV.63. w przysłowiu, VII. 216; XII. 66; z dachu kościelnego, w magii, XXVII.99; z kościoła w lecznictwie, XI. 385. z 'krzyża, okadzanie, XII. 268. Mechterlik, (j. uzb.) cech artystów uzbeckiego teatru, XXXVIII. 348. Mecizna, wódka z cukrem i ziołami, _ _ XIV. 145. Mectli, (j. meks.) księżyc, VII. 6, 17; Meczek, (gw. huc.) zamek drewniany, XXXIII.99. Meczet, V. 137. Med, (gw. huc.), p. miód. Medal, św, Benedykta., XXXVII. 295. - złoty, XXXIX. 389. Medalik, w wierzeniach, II. 334; VIII. 257; 'XI. 426; X. 311; pt. Am ulety. (j. uikr.) na'czynie na miód, XXXIV. 88, 112. Medinis, (j. lit.) leśny bóg Litwinów, Medarka, X.112. Medium, XI. 207. Mediumizm, II. 187, XXX. 219. Medved, (j. si slow)" zjadacz miodu, p. niedźwiedź, XXXVIII. 37,9; Medwed, (gw. huc.) niedźwiedź, . XXXV. 128. Medwedyk, (j. ukr.) turkuć podjadek, II. 161. Medyanna, O. łac.) żyła, XXXIX. 311. Medycyna ludowa, I. 5, 7, 53; II. 157, 216; III. 53, 370; VI. 157; VII. 84, 93, 221l, 224, 337; XI. .106; 394; �299 298 XVII. 185; XXI. 42. XXII. 1, 12" 171; XXVI. 140; XXVII. 153, 167; XXIX. 122; XXX. 249; XXXI. 159; XXXIII. 149, 157; XXXIV. 13; XXXV. 75, 185; XXXVII. 336, 435;XXXVIII. 240. Medycyna ludowa na Śląsku, ,XI. 110. M e d y c y n a l u d a w a p. alkohol. anodynie, apetytu brak, apodeldok, apoldek, tyda, l1 I l , ~ I l } ! I, arcyposada, atrament, maior, badiaga, niątko, bagnięta, babka, asafe- plantago badziaga, bag- bagnięć, barszcz, bazia poświęc3I'a, betanijka, botcnijka, bezdz.ietncść, bszpłodnaść, bezsenność dziecka, białko jajka, biedrzeniec, biegunka, :bielmo, bilmo, bilyjsplaw, bochenek pierwszy, bocian, bolaki, h:leści, boleśnica, borodawki, borodauki, borsuk, bóle oczy, ból bioder, ból kiszek, ból oczu, bó1 wewnętrzny, ból zębów, ból żołądka, 1;>rollawki, brzeg rzeki, brzost, brzoza, buk, bukowaja spuza, (pop;ół bukowy), cent, pieniądz, chirurg a ludowa, chlodnica, febra, chleb gorący, okładY,chleb przeżuty, cholera, chomąto, chorób pow~tanie, choroba bydła, chuchanie, c'ąża, ciekączka (czerwonka), ciemioncko, (ciemiączko), ciotka, (febra), cu!kier, cygaro z maku, czarna maść, czerwaky, (ro'Jaki), czerwoni hryby, czerwonka, czerwony imbier, czyrak, czyriek, czyszczenie, ćwityna, (okruchy siana), darcie w nogach, dąb, ko~a. (elfin, diable g... , dziegieć, epilepsja, expeler, febra, figulki, franca, frybra, (febra), garbacki, galwaczki, gardla ból, garnek, gęś, glina, gli- sty, głowy ból, głowienki (palma święc.), glownica (tyfus), gościec (kołtun), groch gotowany, gruszki pieczone, gruszki suszone, gruźlica, grys, gummi assafaetida, gutta, gwestuje w dolku, lapa e), hołowa Hosza - jak halapa (Ja- bolyt, hostec, na, hruda, hubka drzew- na, jabłko, jabłoń, kora, jaczmiń, jęczmień na oku, jadło dla prosiąt (smalfowanie), jajko, jak się uduje( (wzdęcie), jarząbek (ptak), jas'zczurka, jasień, jasion, jeczmiń, (jęczmień), jednorożec, jeż, jeżowiec, jęczmień, jęczmień na oku, kaczka. kalafiorek, kamfora, kamień od ciągów, kaszel, kasztany, katar, kąpanie chorego, kąpiel, kiela, kiely, klej stolarsld, klucz, kłoda do rąbania mięsa (kowban), kociuba, kołki:" kołtun, kogut, (pi.óra), komar, komin, koń, kora brzozowa, dębowa, jabłoni, olchowa, korale, kordiuk, korosta, kuszula (choroba)., kość złamana, kośnica, kot, kowban, klreda święcona, k,pet, kretowina, krosta, krwotok, krzemyki, krzykopa, krzypota, krzypopa,. krzyżatka, krtań wilcza, kunie mięso, kur, kura, kufa, km-dziel, kuriecza ślipota, kużajki, kwas' kapuściany. krople bobrowe, :klfople krzeszące, krople maciczne, krople na oberwanie, krople na ściski, krople od namorzynia, krople śmiertelne, krople św. Wojciecha" krople zduńskie, lak, lamawica, lamka, leczenie, lecznictwo, leki, len, liście, łajno" łój, łuszczka, łyko, macica, madra, maik pospolity, majki, martwa kość, masłp, mech, merwa, meteor, miednica miedziana, morsko morzysko, micher grusko, sinYi, jabko, moskiewski mocz, śliwko, plos zez, motylica, mózg, mrowisko, mucha, murandele, mydliny, mydło, myszy, mysz, na macice, na po_ ruszenie, na pysok, narta, nacie. rania, namustyty, napad, naroś'l brzozowa., naruszenie, nasernycia, nawrót, neczysta choroba, nikoowa woda, niksowy proszek, nohy jak. , . , nóż, obcinanie ucha, obcieranie. oberwanie, obracanie, obrac,mie dziecka, obrzmienie wymienia, ocet, odmrożeni.e. odparzenie odwaJr odwrót, ohołony, ohoń, o~dzanie: okłady, olajos, olcha, olejica krówka, opary, oparynie, oparzeliny, oprysecka, opryszczenie języka, opuchnięcte, orzech włoski,. osina, osłabienie, ospa, owsianka, owies, pacyna z pieca, padaczka, palenyczka, parafina, paraliż, parchy na głowie, parzenie wodą, paskuda, paskudnik, paznokcie, piana z wody, pierścień, pies, pijawka, pistrak, pitkieczka (kret), placek, płaster, pleśniawka, płukanie, poczerewenycie, poddelak, podmuchiwanie, pohana choroba, pomyje, połykanie, pory dnia, poronienie, poród, pory miesiąca, propasnycia, propasnyk" pryszcz na języku, przelęknięcie, przywiązywanie brodawki, przykładanie klucza, monety, psie włosy, pstrąg gotowany, pstrąg żywy, puchlina wodna, puch gęsi, puchlizna, purchawka, pus2Jczanie krwi, regularność, reszetyna, reumatyzm, rezanim nadocniku, r6.g capa, rojz-rose, ropucha, rosa, rosół, rozczyn gliny, rozwolnienie, róża, ruka jak bołyt, ryba, rzeszetyna, sadło borsucze, komarowe, sadło niedżwiedzie, psie, racze, świstacze, wilcze, zajęcze, sadza, saJamandra, ser, siano., siara, siedź, siny kamień, sipka (szkarlatyna), siutki (świerzb), skóra sarny, skórne choroby, słodki strup, słonina, smalec, smalrowanie, smola, smrodlawy gajst, sok z ćwikły, soliter, sól glauberska, sól zwykła, spalenie gośćca" spenc zaciągnąć, spędzanie płodu, stonoga, strzałki piorunowe, suchoty, szczot, szkoła, szkorbut, szpik bydlęcy, ślepota kurza, ślimaki leśne, ślina, śliwki, (odwar), śmietana, śmietanka, tabaka, ta5iemiec, tchnienie (chuchanie), tchórz (mięso), ter brzozowy, terra sigiHata, terpentyna, tetiucha, tłuszcz, trąd, tuk borsuczy, tytoń z moczem, upławy, uraz, waseUna, wątroba, weteryna'fia, wielka choroba, wiescyca, wisypka, woda wIta, woda gorgolowa, (karbolowa), woda klejona, uklej ona, woda uśmierzająca, woda święcona, woda, wognik, wole, wolokno, wrzody,:wścieklizna, wydra, wygryzanie choroby, wysysanie choroby, wysysanie krwi, wywołanie poronienia, zadauka, zaducha, zaflegmienie, zagwożdżenie, zajęczy skrom,' zakatarzenie, zakopywanie chorych, zapalenie kiszek, zapalenie wymienia, zapieczenie, zapir, zaraza, zastrzał, zatrat, zatrzymanie mo,. czu, zatrzymanie płodu, zawałki, zawianie, zemlene serce, zimnica, zimica, zęby, nohi, zlohy, zmywanie ze zleku, zirwani chorego, �301 300 zolotnyk, zołzy, zuby jak bolet, żaba, żelazny ploszcz, żółtaczka. Mefistofel diabeł, IV. 267, 272; 'XXVIII, 141; XiXXl. 14. Megala thea, fu;yaACl eeCl, (j. gr.) wielka bo,gini, XIV. 7,2. Megality, VII. 87, 88, 299, 301, 302. Megalo"", !LeYClAo~, fleylO'to~, (j. gr.) wielki XIV. 54. Megantropus paleojavanensis, .:x:XJXVIII. 387. Megaóron, p. podcienie soboty, XXXVI. 294. Meinitis (j, lit.), ma,łżeństwo dw6ch braci z dwiema siostrami, III. 212 Mejdan, (j. serb.) zapasy, V. 141. Meksykanistyka, XXI, 89. Meliora feja, XV. 186 Melisa, p. malisa 'rojownik lekarski., Melissa officinalis, XXV. n. Melissa officinalis, p melisa, maIisa, w leczni.ctwie, XXX. 56. Melisonka kaftanik, VI. 45 ,50; XI 410; Melitolus albus, p. nostrzyk; M\ellitus ophyl., miodownik rojownikow.aty. Melodie, XlVI. 165, 167; ballady o zakonnicy" XV. 144. - czeskie, XVI. 166. - estońskie, XXXIV. 286. - góralskie, XXVIII. 110. - gregoriańskie, XVI. 174. - Idzie św. Dorota, IX. 20---22. - p.kawalirzskie - liryczne, XIII. 200, 201. ludowe, żydowskie, XXV. 134. metody badań, ~I. 31, 33, 34. niemieckie, XIII, 171; XXXII. 7. pieśni ludowych, III. 121-123; IX. 97, 98; X 24-27; XIII. 261, 262; XXI, 2!}..--;39, 80; 'XXXVIII. 77-84. 356. . nuty. - pieśni świątecznych żydowskich, XOCVI.12Q,XlX1lX.209. -- pieśni wiE'1kanoc.1yc~1, III 3f.5, 366. - pieśni zapustnych, XII. 53. - podhalańskie, XIII. 173, - Posla baba do farosa, IX. 187, 188. - przekształcanie melodii, XVI. 166. - rosyjskie, XVI 172. - 'rumuńskie, XXXII. 7. ::- Słowian płdn. XXII. 141. - szwedzkie" XIII. 171. - taneczne, XIII. 198-200 - weselne, III. 361; XV. 62. - wędrowne, ~VI. 165. -. węgierskie, XIV. 326; XXXII. 7. - zakopiańskie, II, 192. - zbieranie, XVI. 166. Melodyka, XXIX. 150, 151. Meluzyna, XV. 186; XVII. 74. Melak, drą21ek do żarn; XIV. 113, Melamed, XXVIII. 54. Melania, p. św. Melania, XIII. 27. Melankie, (gw. hue.), kolędn .•XIU.209, Memoriał w sprawie etńografii 'polskiej, XXXIX. 626. Mendel, miara, XIV. 1517. - w zagadce, II. 229. Mendy, Pediculi pubis, wesz, XI 398, Menhiry, VIII. 96; 4-XXV. 197, 198. Mennictwo polskie, IV. 190; XI,352. Menonici, XV. 223-228; XXX. 228 Menora, (j żyd.), świecznik, ornament, XXVIII. 43, 48. Menstruacja, p. miesiączka, VIII. 360; XVIII, 181, 185; XXXII. 122 - zakaz patrzenia w lustro, XVIII. 198. - zakaz sadzenia drzew owocowych XVIII. 94. . - związek z księżycem, XXXII Menszyj cz'er Mental, wiucz'er, molodszyj 144. wiu- (gw hue.), XXXV. 118. medal, XXXIX, 369. Mentel, haft, X. 301. Mentel, mentle, motyl, XVIII. 220. Mentha aquatica, II. 135; Mentha piperita, p. mięta wodna. _ arvensis, P. mięta polna. Mentiek, kożuchy, V. 247. Mentoperz, nietoperz, V, 63. Mentyk, kożuch, p. żupan, IV, 175, 176. młotek, mosiądz, obróbka kruszców ocel (stal}, odlewnictwo, OłÓ';', rdza (ruda bagienna), spinki srebro stal śrebelnica, użycie m~tali, zl~tnic~ (ruda złota), złoto, żelazo. Metalurgia, XXXIX. 499. Metampsychoza, II. 329. Metauky, (gw. hue.), X1XXIV. 150. Meteor w lecznictwie, XXXIII. 139. Meteoryt XI. 384. M e t e o; o log i a l u d o w a, V. 243; XXXI. 159; XXXVII.217, p. bańki na wodzie, Biała Niedziela, błyskawica, (przepowiednia po_ gody), Boże Ciało, Boże Narodzenie chmury, deszCZu przepowi~dnie, dym, (przepowiednie pogody), glina z kretowiska, gnojówka, góra, grudzień, grzmot pierwszy, grzmot nad górami, grzy;by, jaskółka (lot), jeleń, kogut komary, ·kosa, kretowisko, ma~dzurskij (wiatr wsch,), mróz, XII. 265, mucha, niebo czerwone, orzech, Meryndie, (gw. huc), wymię owcy, osa ost (wilatI' wschodni), owaXVII. 145. dY,' pająk, pierwszy grzmot, Mesikammen, (j. fiń.), lapa miodowa, piorun, przepowiednie deszczu, nazwa niedźwiedzia, XXXVIII. pogody, rosa, sądny dzień, sło~i379. na, słońce zachód, sorok śwtaMesikiipiilii (j, fiń.), miodowa, łapa z tych, sowa, przepowiednia ~nieg~: miodu, nazwa niedźwiedz:a, styczeń, śnieg, tęcza, węgterskt1 XXXVIII. 379. (wiatr pldn. zach), wiatr, wilga, Mesyasz, XIV. 47; XVI. 338. wróżby, zięba, zyda (wiatr płdn), _ narodziny, XVI. 337, 343-346. żaba, Metale używanie XXXIX, 21, 22, Meteoropatologia, XXXVII. 336. _ w ;ierścieniu ~agicz.,XXIII. 46. Meteorotropia, XXXVII. 336. _ w wierzeniach, VI. 333. Metoda analityczna, XXIV. 48. M e t a l e i i c h o b rób k Ą, p. bak_ badań dyferencjalnych, XXXVIlT. fon, bakunt, cyna, galman hut221. nictwo, iskrzyk, kladziwo, kłód_ badań etnograficznych, VII.89,90. ka,pstwo, kotlarstwo, kowadło, _ ba'dań kształtu osad, XXVII. 128. kopalnie, kowalstwo, kuźnia, lan_ badań ludoznawczo XlXVIII. 107, ki, ludwisarnia, minia" młot. (j. łac.), litkup, XIII.287. Mere, prawie, XII. 67. Mereżanki, mereżka, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 211. Mereżka ,p. cyrka, ścieg. Merki, gmerki, znaki własnościowe, X!XVI. 141; XXXI. 17'3. Merkury, XXVIII. 100; XXXIX, 343. Merlin, czarodziei, XXVI. 154. Merszie, (gw. hue.), ścierwo, VII 261. Meruteńce, prawdziwie, XII. 67, Merutnie, zupełnie, XII, 67. Merwa, patrochy sienne w medyc., Mercipotus, ........• �303 302 - badań ludów, XXXVII. 36. badań materiałów etnologicznych, XXXVII. 38, 39, 68. - badań podań, XX. 221. - badań wytworów kulturowych, X~XVI'I. 68. - biometryczna, XJXIV. 204. -. etnograficzna, .xxVII. 42; XXIX. W8; XXXVII. 33>---68. - etnologiczna, XXX. 1; XXXVII 5, 32, 33. - filologiczna, XXVII. 42; XXXVIII. 17. - folklorystyczna, ,rosyjska, XVI. i62. - funkcjonalna, XXXVII. 33; XXXVIII. 4. - genetyczno-geometryczna, XXVII. 128-130. - geograficzna, XXXVIII. 6, 16, 17, 147,149, 151, 153, - historyczna, V. 186; XXIX. 107, 108; .xxx. 2; XXXVII. 33. - ilościowa, XXXVIII. 221, 222,319, 320. - kartograficzna, XXII.159; XXVI. 26,32-34, 44, 144; XXVII. 146; XXVIII. 107; XXXVIII. 186. - marksistowsko-leninowska, XXXVIII. 352; .xxxIX. 1-'3, 43, 53. - materialistyczna, XXXIX. 226, 227, 525. - nagrywania melodii, XXXVII. 458. . - obserwacji, XXVII. 147; XXXVIII, 278. opisowa, XXVII. 128. !Pearsona, XXIV. 15, 64. płaszczyznowa, XXXVIII. 186189. podobieństwa, XXVII. 188. - porównawcza, V. 186; XXVI. 100; XXXVIII. 186--189. - porównawczo-historyczna XXXIX. 40. ' - porządkowania pieśni, XIII. 171 -201. - pośrednia, XXXVIII. 201. - prac kartograficznych, XXXVIII. 149. - prac nad P. A. E., XXXVIII. 201. - psychologiczna, XXXVII. 33; XXXVIII. 17. -:- punktowa, XXXVIII. 186, 193. - różniczkowa .XXIV 15' 33 180 203, 220, 221; XXV~. 37; X~VII: 188. - socjologiczna, XXXVIII. 336. - spisywanie melodii Kolberga, XIII. 184-186. - spisywania melodii Krohna XIII. 184, 186. ' ~ statyczna, XiXI. 15; XXIV. 203, X'XIX. 107, 108, - Tylora, XXIV. 197, 205-207. - typologiczna, XXXIX. 22. - ustalania faktów etnologicznych, XXXVII. 58. - uszeregowania zbiorów etnograficznych, XXXVIII. 619-621. Metodologia etnologii, XXXVI. 112; XXXVII. 37-39, 46, 449.. - historyczna, XXXIX, 165. - lingwistyki, X!XXVII. 313. - marksistowsko-leninowska, XXXIX. 1, 2-4, 43, 215. Metodyka ludoznaw. XXXVII. 68. Metronom w zbieraniu melodii ludowych, XXI, 36. Metsa-leU, (j. fiń.) niedźwiedź wujaszek leśny, XXXVIII. 379. Meulen, (j. arauk.), duch dobry, VII. 25. Mewa, p. morska gapa, morszezok. Mezolit, XXXIX. 21. _ mikrolityczny, XXI. 63, 249, 250. - polski, XXI. 63. Meżiwnykie, (gw. hue.), kamienie graniczne, XVIII. 214. Męczenników .czterdziestu, XII. 298, 300, 303; XVIII. 210. pt. C h r on a log i a l u d. Mędopcy, XXXI. 22. Męd, mendy, Pediculi pubis, wesz, XI. 398. Mędrcy ze Wschodu, p Trzej Królowie, XIX. 41. Męka Pańska w widowiskach religijnych, XIX. 53. Męka Pańska, p. cierpiołka. Mętlić, mącić, .xlv;. 113. Mętowanie, l. 183; V. 82, 376; VI. 194, 200; VII. 322, 32 3; XIV. 16817,0,3'74,377,378; X!XXV. 'l:T, --. dzieci żyd., IV. 441; XXVI 108. Mężatka, p. kobieta zamężna, XXII. 1 118. Mężczyzna obwiniony o czary, XXVI. 20. _ na Łysej Górze, XXVIL. 66, 142. _ nieżonaty, XXXIX, 185. _ uwalnianie od kary śmierci, X. 251. Mężobójca, XXXI. 46. Meso, (dial. alem.), krowa jałowa, XI. 363. Mgła, p. mamka, mraka, śreżoga, II. 162, 362; V. 250; VIII. 338, 340; I'X. 57, 65; -XlII. 204; ~X. 57. _ północna, XVIII. 217. _ w zagadce, XIV. 376. Miacielica, miacielicha, (j. błr.), taniec, XII. 185; XXI. 138. Miakszrej, miekszrej, <i. lit.), płoć biała, XXXII. 24 Mialcza, (gw. flis.), mielizna, XX. 57. Mialczy, miauczy, IV. 30~. Miarka, VIII. 182; 'XXXVII. 27, 28. Miary, I. 136; VII. 271; XIV. 25; XXXII.182; .xxXIV.274; XXXV. 187; XXXIX. 144. - i przesądy, XXXII. 182. - i wagi', XXXIX. 144. _ na masło, XVIII. 114; XXVIII. 147. na miód, na ryby, X!XVIII. 162. na nici, p. czyśnica. powierzchni, XIX!XV, 187. p~towa, XXV. 34. produktów 'rolnych, XXVIII. 145 -166; XXIX, 181. _ przędzy, XXV. 122. _ roli, XXV. 19, 200;XXVIII. 145; _ _ _ _ _ _ _ M XXIX. 181. targowe, XXVIII. 150 w przysłowiu, VII. 214. zamkowe, .xxVIII. 150. zbożowe, XXVIII. 145. i a r y i wag i p Miary i wagi nalewne, nasypne, miary przędziwa, miary roli. Achtel, aktejn, aratrum, baczka, baryła, baryłka, beCZka, bonda, bróg, cent, centnar, cifus, curtile, ćwierć, czyśnica, desiatyna ~dziesięcina), drewno, garniec, garce. garść, geletka, Hoba, jachtel (achtel), kamienie do mierzenia, kamień (waga), kamyn, karbowaniec, kawusz, kęsek, kij karbowany, klin, kłania, kłoda,kopa, kopica, korzec, kowsz, kusz, kwarta, laneus, (łan), laska z kar,bami, litr, lukno, łan frankoński, kmiecy, królewski, sołtysi, laszt, łokieć, maca, maldra, mansus, (p. laneus) mendel, mierzica, mila, mOI'lga, mórg, motek, mus, musa, naddawka, niwa, odumiarek p. naddawka, okseft, mira, mirtuk, �~05 304 Miech, mieszek, II. 15; XI, 217. - cudowny, VIII. 344. _ kowalski., VIII. 405; IX. 275 - w dudach, XXXVIII. 241. _. w organach, XXXI. 79 - w przysłowiU, IX. 244. :vliecz, II. 277; 'XI. 33,1; XIV. 40, 81, 1M; XVI. 323; XIX. 56, 84; XXXI. 131. _ cudowny, V. 184, 185; VII. 143; XV. 40; XVI. 15O--Hj~;XXXVII.25. _ katowski, XXXIX. 145. _. magiczny, XXXVII. 25. _ Świętowita, 'XIV. 38, 50. trzMt, trzecinnik, wierdunek, _ w magii, VII. 217; X. 263. wiertel, włóka, wody, wóz, wó- z bronzu, XVII. 175. zek, wręby, zarąbj:!k. _ część cierlicy, IX. 365. Miary, modele, wota, XXIX. 171. Mieczyk dachówkowaty, Gladiolus Miasnyci, (gw hue.), zapusty, XVIII. imbricatus, aphr. XXVIII. 244; 151. XXXIX.3oo. Miasta iapadłe i zatopione, II. 255; Miedianica, (gw. hue.), wąż miedziaIV. 151-156, 160; V. 220--2'35; VI. ny, XXXII. 133. 293; XI. 3421.pt. W i er z e n i a. Miednica miedziana w lecznictwie, Miasto, miasteczko, ich kultura, X.108. XXXI. 2. Miedwiedko. półczłowiek, .półnieMiatminis., O.lit.), osnowa, XXX.II.3'5 dźwiedź, XXXII. 148. Miawki, (gw. hue.), nimfy, XV. 41. Miedza, IV. 18; V. 25-7; X. 353; XI. Michalski miesiqc, październik, V.250. 377, 385; XIII. 114, 326; XXIII Michał w przysłowiu, VII. 214. 134; -XXV. 57. Michał, pasterz w swpce, XJXV. 63, _ miejsce palenia sobótek, IV. 314. 65-68; X,XXI. 56, 57. Miedziaga, (j. lit,), czółno, XXXII. 3·2. Michaly, ,gw. żołn.), XVI. 180. Miedzuch, miedza wysoka, II. 261. Micher sinyj, (gw. hue.), siny pęMiedź, odpędzanie złych duchów, cherz, choroba, XVIII. 181 XXXIV. 12. Micyki, (gw. hue.), jagnięta, XVII. _ w przysłowiu, XVII. 165. 143, 147, 288. Miedźwiedź, niedźwiedź, V. 55, 279; Midasowe uszy, XI. 436; XXIX. 175. XXX.14. pt. L i t e ,r a t li raI u d o w a. Miejsce bursztynowe, XXXIX.361. Midhgardh. (j. skand), wąż, godło _ cudowne, III. 301. wieczności, III. 187; XVI. 27. pt. _. do palenia sobótek, IV. 313, 3M; Mi ty. V. 256. Midhardsormr, (j. skand), olbrzym, _ gdzie śtoi bydło, XXXIX. 208. wąż mityczny, XXXII. 132. pasmo, plen, pies, piędź, piumirtuk, piuoko, pł'os, płosek, pakowa, postaw, pólka, półbeczek, półkamień, półfasie, półgarnC'a, półkopek, pólkufki, pół. kusze, półkwarcie, półłanek, półmiarek, półrączka, półrolek, pół/Setek, póltrzecinnik, pręt, prut, przymiarek, przyndzionko, pur, rawasz, rączka, ,rola, sążeń, siaga, siedlisko, siek, skała, słód, smycz, snop" solówka, sors, stajanie, stajanko, stan, sterta, stogi, stożek, szuh. śledziówka, topka soli, parnik, l - w pieśni weselnej, XIV. 388. - w zagadce, VI. 247. Miesiąc oczyszczeń, luty, XVII. 27. Miesiące jesienne, pora zawierania małżeństw, I. 131. 175. Miesiqczek przeszedł, choroba dziec_ odpustowe, XXIX.116; XXXVIII ka z powodu światła księżyco357, 258, 469. wego, VI. 63. _ schadzek czarownic, p. Bebirwa, Miesiączek, P. księżyc, XI. 161; p. Łysa Góra, XXVII. 60, 61. XIII. 47, 131; XIV. 68--70. _ stracenia, XXXIX. 144. _ jako motyw haftu, XXIX. 184. - zaklęte, XI. 313. Miesiączka, P. menstruacja, odwieMiekstuwe, (j.lit.), iglica do wiązadzanie położnicy, III. 57. nia sieci, XXXII. 32. Mielak u żarn, p. mIon, XXXVIII. 270. _ zakaz sadzenia drzew owocowych Mielcarz, XXVI1.0o. XVIII. 94. Mielerz, stos drzewa przeznaczony Miesiączki, wzory pisanek, IV. 213. do wypalania, p. mila węgla, Mies'ięcznice, V. 54. pt. D e m o n y XXXI.85. k o b Ie c e. Mienij, mniej, XVIII. 220. Miesięcznik, lunatyk, II. 25'5; III. 142. Mierka, miara, XXVIII. 156 ,165. Miesnyci, (j. ukr.), zapusty, VIII. Mierloki, jagnięta, II. 130. 376; XI. 100. Miernik, błędny ognik, XII. 65. Mieszczanie, I. 259; II. 111, 283; III. Mieroże, XXIX, 126. pt. R Y b 0108; XI. 213; XIII. 65; XIV. 381; łówstwo. XIX. 65, 92, 9-5; XX. 14; XXVIII. Miertweckoje mleko, (j. błr ), .po176, 178; XXX. 134, 193. karm zmarłej matki, VI. 19. _ królewscy, XIII. 59. Mierwa, ostatni snopek, II. 140. Mieszczka, XIV. 249, 250; XXVIII.32. Mierzenie kurą piejącą, II. 366. _ w szopce, XI. 25, 27. Mierzenie mleka, XVII. 143. Mieszok, mieszoki, odzież ze skóry, Mierziqczka, obrzydzenie, VI. 45. XIV. 113. Mierzica, korzec, IV. 175. Mieszkanie diabła, IV. 419. Mierzki, obmierzły, IX. 287. _ i sprzęty, XXXIV. 274. Mierzwa, p. nawóz, gnój przeciw _ jako zjawisko kulturowe, czarom, II. 205. XXVIII. 8; XXX. 213. _ wywożenie w zapusty, I. 80. _ Jakut6w, XXXVII. 97, 98, 102, _ zabezpieczenie od zimna, III. 8, 1Q3, 107, 109, 120. Mierzwa, słoma wymłócona, Xl. 175; _ miejsce demonów, XXXIV. 6. XXXIII. 104; XXXIX. 337. _ opuszcz·one, III. 53. Miesi.ąc, p. księżyc, II. 362; V. 54_ powstanie, XII. 272, 273. 56; IX. 226, 389, 390. Mieszki, worki skórzane, p kaleta, _ miejsce pobytu św. Jerzego, XIV. kalita, XXX,IV. 126. 68-70. Mieszkiera, (j. lit). wędka. XXiXII.26. _ w legendzie, XIV. 291. - kultowe, XXXVI. 109. na które wylano wodę z obmywania, XXXIII. 12. - nieozysie, XIII. 115. 203; XVIII. 20 Lud - Tom XL �307 306 Mietka Mentha L., rośrna 124. pt. A p h r 0- piperita milosna, XIII. . d i s i a c a.' Mietlica, mietelnica, L" II. 137 MietZonka, Agrost:s Sarothamnus aZba scoparius, na miotły, XXXI. 97. MietZorz, taniec śląski, XXXIV. 291. Międlenie, XIV. 298; XVIII. 78; XXXIX. 291. pt. O b rób k a włókna. Międlica, p. międlnica, cierlica, lomka, VI. 2'46; XI. 163; XXXI. 4; 'XXXIX. 291. - w obrzęda'ch weselnych, VIII. 251; !X, 71. Międzynarodowa{-y) Wystawa Sztuki Ludowej w Bernie, XXXVIII. 614, 618-21. . - Kongres Sztuki Ludowej w Pradze, XXVII. 198-201; XXXVIII. 614. ~ Kongres Sztuki Ludowej w Brukseli, XXXVIII. 615. Miękos, (j. lit.), miętuzy, XXXII. 25. Mięso, II 185 244, 251; III. 27, 315322; IV. 140; V. 153, 215, 219; VIII. 38, 121, 251, 376; IX. 388; XII. 16, 296; XIV. 134, 186, 381; XVI. 133; XVII. 125; XVIII. 72, 90, 143; XXXI. 16, 26. - baranie, I1I.320; XII.27; XXVIII. 216. - cielęce, III 325; XII.27; XVIII.75. - gotowane, w ucztach zadusznych, XXIV.7. \, - jedzenie' lub zakaz jedzenia W celach magicznych, XXIX. 123. - jelenie, II. 270. - końskie, ~. kabanina, XXXVIII. 272. - koźlęce, XXVIII. 216. - ludzkie, pożyw. bogów, VII. 19. - ludzkie, w leczeniu trądu, XVIII. 90, 91. - ludzkie,zjadanie, p. antropofa. gia, ludożerstwo, XVII. 226. XXXVII. 280, 281, 300. - na Łysej Górze, XXVII. 68. - ofiary z mięsa, XXIX. 123. - padlina, XXXVIII. 249. - pieczone, III. 66. - podział między członków rodu, XXXIX. 197. - rosołowe, XV. 77. - rzucanie w magii, XXI. 132; XXXI. 70; XXXVII. 261. - solone, XVII. 147. - suszone, XXV. 96. - wieprzowe, III. 12; XX 57, 96; XVIII. 75; XXXIII. 113. - wilcze, VIII. 296. - wołowe, III. 327. - w celach leczniczych lub erotycznych, XXIX. 123. - w leczeniu brodawek, XVIII. 180. - w przysłowiu, VI. 31; IX. 49 Mięsopust, p. Bachusy, bokusy, carnis privium, CarnevaZ, Karnawał, masnyci, maszkary, przebieranie się za zwierzęta, zapusty, X. 329 ~ 331; XII. 38, 43; XIX 89; XX. 167, 168, 172., 173, 178, 188. pt. Zwyczaje i ob'l"zędy do- r o c z n e. Mięta, p. miata, Mentha - mietka, arvensis, miętkiew, - aphr., XXXI. 97. _ końska, p kińska miata. _ odwar z jajami, bryndzą i słoniną, XVIII. 179; XXX. 56. _ okłady, liście, XXX. 56. ~ przyprawa do rosołu, XX. 56. _ święcona w lecznictwie, XXV.77. _ lecznictwie, XVIII. 192; XXX. 56, 64. Mięta końska, XXX. 57. pt. Roś l in y w l e c z n i c t w i e. - ptasia, XXX. 56. Miętkiew żabia.. Mentha aquatica, p. mięta, II. 159. _ odwar, XXXI. 97. Miętus, Lota vulgaris L. XXXI. 36; XXXII. 25. p. miękus, mniak, miętus, XXX!II. 25. Migdały we wróżbach małżeńskich, VII. 214. Miglanc, (gw. złodz.), mały chłopiec, Miętuz, VII. 280. Migracja, XXI. 13; XXXV. 22; XXXVIII. 16-18, 224; XXXIX. 68-71, 100, 105, 108.. - Finnów, XXXIV. 61. _ indoeuropejska, XXXVIII. 320 ~ małopolska, XXXVIiI. 321. _ mazowiecka XXXVIII. 321. ~ podlaska, XXXVIII. 321. _ ruska, XXXVIII. 321. _ słowiańska, XXXVIII. 321. _ wątków, XVII. 288; XlXVIII. 124. _ wołoska, XXlXIII, 148; X;XXVII. baluszanka, p. kanarek, III. 20; VI. 55, 59; X. 381, 396; XII. 297; XIII.124; XVI.. 60. czarna, XIII. 220. smażona, II. 136. pieprzowa Mentha piperitaL.XIII. 223; XXVIII. 244; :XXX. 40, 56. 172. rt lis. Mikolszczyna, p dzień św. Mikołaja II. 214. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d o or o c z n e. Mikołaj, p. Milrolszczyna, chodzenie z gwiazdą· Mikołajek, roślina aphr. XXXIX.300 Mikita, - polny Eryngium campestre, XXVIII. 244. Mikrolit małopolski, XXV. s. VIII. _ mezoli'yczny, XXI. 250. - neoli.tyczny, XXI. 63. Mikstatnik, posługacz, XX. 47. MiktZanteuktli, (j. aztec.), bóg podziemny, VII. 6, 19.. Mikuś, niedźwiedź, XIII. 54. Mikwa, Mikweh, (j żyd), kąpiel rytualna, III. 57; IX. 163. Mila, wypalanie węgla, XXXI. 85.. Milczenie w obrzędach magicznych, XIII. 327, 328; XVIII. 216; XXXIII. 119, 121. MiZipapu, (j. bu~zm) papka z mąki kukurudzianej, XXXVIII. 98. Milicja Obywatelska, XXXVII. 480. Milita bog'ni, II. 105. Miłość, XIV. 73, 263. _. kawalirzska, IV. 277 _ sprzedażna III. 202. -. stała, V. 181. - u ludu, VIII. 225-244. - w ~agadce, II. 40 - w przysłowiu, VII. 215. -. zbójnicka, XXIX. 110. _ zdobywanie, p.pas czarowny, XXIII. 1. .Mimika w magii, IX. 206, 207. Mimowie, grecko-rzymscy, XX. 178 Mindowe, III. 98, 102, 106. Mindungdekel, (gw. żał.) p. Miindungsdeckel, III. 81. Mineralogia, XXI. 257. Minervale, (j. łac.) święto Minerwy, VII. 325. Minerwa, VII. 325. Minia, XX.xl167; pt. M e t a l e ich o b ró bk a. Miniatura, XXX. 171. Miniatury naczyń. p. naczynia pierścieniowate, XXXIV. 96, 128. 10' ..... �309 308 ;~ 251, 299, 317; XIV. 87 250' xx. Z2, 25, 51, 00, 91, 9;; ~V: 131; XXXVII. 284; XXXVIII. 234 379. • Miniatury ptaków"XXXlIV. 128. Miniaturzyści, XXX. 234. Moister, w szopce, XI.26,32" 137,143. Minog rzeczny, Petromyzon tis L., XXXII. , ftuviati- 24. Miodownik rojnikowaty, MelHtus MeHisophyt, XXVIII. 244; pt. R ośliny w lecznictwie Miosić, rujnować, 'XVI. 85. Miotelka psiarka, trawa do wyr<>bu kapeluszy, XXVIII. 178. Miotlarz na księżycu, p. księżyc, XXV.43. Miotła, mieHa, I. 59; IX. 281, 361; XI, 3.u; X:XXI. 97; 'XXXVII. 304,305; XXXVIII. 248. - brzozowa w magi~, XI.386;XXXV. 63. - brzozowa w łaźni, XXX. 18. - jazda czarownic, XXV. 87, 82, 84; XXVII. 73., 100; - na odzyskanie mleczności, XIII. 328. - piorunowa, XVI. 114. - pręt, II. 330. - rozpoznanie czarownicy, XXV. 89. - skrzyżowape w magii" XXXIX. 339; ....:... sosnowa, XXX. 21; - sprzęty ścierać, XIV. 369. - uderzenie, XII. 65. - w obrzędach ludow., X,XVII. 135. - :weselnych, XVI. 391. -. w wierzeniach, II. 163, 200., 225; III. 51', 54, 58; IV. 317; VI. 64 159; VIII. 347, 366. ' - w zwyczajach kupna i sprzedaźy, XXIII. 81. -- w zagadce, II. 40; XIV. 374. - zieleniejąca. XVI. 35. Miód P. Lukno, I 114; II. 61, 170, 185, 198; V. 350. 355; X. 111; XII. 90. - heraklejski, X. 225. jadło obrzędowe, III. 4, 6, 173, 174; IV. 395; V. 350; VIII. 372; X. 280; XV. 95; XXIV. 12; XXIX. 96 - jako dar, II. 143; IV. 25; V 355. - jako ofiara, VII. 35, 36; XIV. 61; XXII. l. - jako spoiwo farb, XXX. 171. - miary miodu, p. rączka, XXVIII. 159, 162. - pitny, VIII. 67" 68, 119; IX. 62; XII. 261; ,X~IV. 71; XIX.VII. 68 - pożyczanie choremu, XXIII. 72. - przaśny, X:X;XVI. 88, 133, 162. - święcony, VI. 159, 351. -. trzmieli" II. 156; VI. 61. - w bajce, II, 363; VIII. 290, 295. - w lecznictwie, II. 156; VIII. 87; XXXIX. 330. - w legendzie IX. 73. - w mitach, XXXI. 144. - w obrzędach pogrzeb, XIII. 108. -- w przysłowiu, VII. 211; IX, 51, 152; XVI. 96. - w obrzędach weselnych, XVII . 155.,156. - w praktykach czarodziejskich, XXXI. 144. - w zagadce, XIV. 376. -. zakaz dawania choremu" X. 355. Mir (a) (gw. hue.), miara na oznaczanie ilości mleka,VIII.42;XVII.143. - miara na oznaczenie ilości sera, V. 125. Mir, (gw. hue.) pomór, VII. 261. Mira, okadzanie, XXXV. 63. Mirocki, (gw. hue) pisanki, VII. 178. Mirowanie, (j. ukr). nabożeństwo w Przewodnią Niedzielę, XI. 190. Mirra, XIX. 42. Mirt p. Myrta, XIII 320; XIV. 255. 380; XXVIII. 244. _ gałązki do ozdobienia trumny, XVI. 80. _ w zwyczajach weselnych, XIV. 380. (j. hue) miara mleka, II. 207; XXXV. 97, 123, 130, 144, 148, Mirtuk, 151-153. Mirwa ornament, VI. 177. Misa. miska, II. 87, 247, 276, VI. 176; VII. 29; IX. 362; X. 428, 429; XI. 134, 327, 395; XIII. 207; XIV. 132, 133, 135, 251, 293; x,xr,x. 42, 87; XXX. 93; XXXIV. 128. Misa, miska we wróżbach, III. 28, 152. _ z drzewa wierzbow, XXiXVIII 55. Miseczki. z libacją dla zmarłych, XXII. 152. Misiaci, misiczki, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Misiaczki ulyczky, wzory pisanek, IV. 213. Misiać i zwizdy, wzory, IV. 2131. Misiecznyk, gw. huc), człowiek przemi.eniający się co miesiąca raz w kobietę, to w mężczyznę, VI. 260; VII. 261; XIII. 112, 209; pt. W i erzenia~ .Misieć, (gw. huc) księżyc w za·g.adce, VII. 72. Misjonarze, XXXIX. 197. Misteria bachiczne, XVII. 32; XX. 167. _ B. Nar. VIII. 431; XIX. 63. _ cechowe, XXXII. 68. _ di.onizyjskie, XVI. 25. _ g'reckie, .xXIII. 10. _ krysznaickie, XXVI. 116. _ kształtowanie się, XIX. 59. _ ludowe, VI. 395" 396. _ o Abrahamie, XIX. 63. _ _ _ _ _ _ orfickie, XVII 32; XXIII. 10. pasyjne, XIX. 59. religijne., XIX. 53, 57, 6D-65, 85. średniowiecz. XIX'. 49; X;X~XI.169. wielkanocne VIII. 431; XIX. 53, 54. zasięg, XIX. 31-33; pt. W i d 0wiska ludowe Mistrator, administrator, XIV 113, Mistrz p. kat, XXXI. 83. Mistrzewic (dok,), XXXII. 67, 71, 74. Mistrzowie czarnoksi!;scy,XXVII. 103•. Miszenesnach (j. żyd.) tablice z wycinanką, XXVIII. 52. Miszennyk (gw. hue.) w pasterstwie' XXXV. 123-132, 144, 150, 153. Miszka, (gw. hue.), nazwa konia XiXXV, 136. Miszynie, mieszen'e (gw. hue.) spędzanie owiec na hale, p. chid poloninskyj, redyk, V. 61; XIII. 240; XVII. 142, 14~, 145; XXXV. 131,. 132; pt. Pa s t e r s t w o. Miś, niedźwiedź w szopce, XXXI. 56, 57. niedźwiednicy, XIII. 54;' XXIX.118. Mis (j. serb.) V. 141; pt Z a b a wy. Mitgift, Mitgabe O. niem,) wiano •. Miśkarze, XIV. 216. Mitologia, XX. 221; XXI. 89; XXIV. 87; XXIX. 1,64; XXX. 250; XXXVI .. _ _ _ _ _ _ _ _ 22, 100. aryjska, III. 2. chińska, VIII. 7. Długosza, XX. 157. germańska, III. 385. grecka, XV. 211, 213. hotentocka, XXXVIII. 52. Keltów, VI. 313 litewska, II. 1'87; X. 111. ludów pierwotnych, III. 369. polska, XXI. 267; XXIII. 160;' XXIV. 87 . �3H 310 - - I I l l pruska, X. 111. przedchrześcijańska. I. 15, 93; XIV 202; XV. 259; XXXVII. 124 153. ' ruska, XXVI. 112 słowiańska, III. 376; XIV. 405, 407; X:XI. 162, 163, 236; XXXVII, 153. Mitra, piestrzenica jadalna Helvella Mitra L., II. 21. Mitrasze, (j.' żyd.) legendy żydowskie IX. 160. ' Mity, XI. 371, 417; .xxXIX 11, 86, 105. - Algonkinów, XXXII. 113. - ałtajskie, XXXII. 93, 115. - apokaliptyczne, XXXVI. 147. --..,.. austra!lskie, XXXIX. 86. - babilońsko-sumeryj o, X.XXII. 104 - białoruskie. XXXII. 91. . - biblijne, XXII. 123. - Czeremisów, XXXII. 93, 115. - egipskie., xvq 32; XXXII. lOS, 113. ~ estońskie, ,X XXII. 104, - fińskie, XXXII. 104. - geneza, XXXIII. 139. - greckie, XIII. 164; XV. 197. - historyczne, XX. 216, 217,221,22:2 229,243. ' - hotentockie, XXXII. 113, 127. - indiańskie, VII. 22, 23. - Irokezów, XXXII. 113 - keltyckie, XV. 183. - lapońskie, XXXII 102 103. - litewskie, X. 112, '114. ' - mordwińskie, X,X;XII. 115. - o ciałach astroalnych, XXVII. 134. - o Per,seusie XVI. 31. - o Midasie, XXII. 41. - o Persefonie, XXI. 197 - o Syzyfie, V. 262. - o Tantalu, V. 262. Mleczna droga, I. 170, 184; II. 328; IV, 414; V. 249; VI. 66; pt. As tron om ia l ud o w a. Mleczność kro~jak uzyskać, IV. 81; VIII. 59; XXXV. 25, 39. _ przepowiadać, XIV. 370. Mleczny brat, VII. 154; pt. P o k r eTatariszcze, Zmiej Gorynicz, w i e ń s t w o f i k c y j n e. Zmieiszcze, zrodzenie z dziewicy, Mleko, p. huślanka, maloko, zabieg Żar - ptak. aby się zsiadło, VII. 316. Mit, o pie.r·wszym czło_ siara, ciągnące się, XVIII. 179; w i e k u, p II. 231, 324, 325; III. _ cuchnące, XXV. 92; 187, VII. 47; XIII, 3S5, 336; XIX. _ dojenie z powroza, XIX. 124; 59; XXVIII.200. pt. Adam, aka. XXV, 88; pt. Magia. cja, Alcheringa, Argus dwugło_ dojenie ze zwona, XX. 79; wy, Ask, !bambus, człowieka _ gQtowanie, II. 206; stworzenie, człowiek pierwszy, - nazwa, XVII. 18U. drzewo Adama, drzewo, pra_ ofiara, XJXII. 1; x.x.X.IV, 131. ojciec ludzi, Ellej, EmbIa, ErIe _ pożywienie. II. 22, 56, 129" 185, (olcha), Ewa, jesion, Kanook, ko275; III. 315, 319; V. 124, 125, 153; biety pochodzenie, kwiat loto,u. VI. 264, 353; VIII. 4~, 123; XI. Maui, olcha, Omogoj, pierwsi lu193; }(II. 8; )CIII. 29; }(I". 186; dzie, pierwszy człowiek, sok z XV. 34; .xVII 125; XX. 65; akacj"i, stworzenie człowieka" koXXVII. 139; XXVIII. 83; XXIX. biety, Taata, Tii, Tiki Raro. 103; :x,x.x:I. 158; XiXXIV· 162, 164. Mizrachy, (j. żyd) wycim.nka, XXIII. 167; XXXV. 89, 119, 121-123,127, 122, 124, 125, 127; XXVIII4!)-46, 130, 132" 146, 152. 53, 55; XXX. 235. _ kąpanie dziecka, XII. 265 Mizynka, jajko kogucie, Xx,. 295. _ kobiece w lecznictwie, XVIII. 182 Mlaski i ich kombinacje, XXXVIII. _ kobyle, V. 3, 4, 60; VIII 368. 63,64, 133; ~ konserwowanie kwaśnego, VIII,4S _ alveoralne, XXXVIII. 64; _ kozie, IX. 249; XI. 66; XXVIII. _ cerebralne, XXXVIII. 64; 216; XXXV. 92. _ lateralne, XXXVIII. 64. _ krowie, VIII. 36; XXXV. 90, 92. _ wargowe, XX;X:VIII. 69. _ krwawe od kroWy, XVIII. 195. _ wsteczne, XXXVIII 64. _ kupowanie razem z krową, XXIII. _ zębowe, XXXVIII. 64, 69. 83. Mlecz, Taraxacum ofjicinale, w lecz_ kwaśne w lecznictwie., p. kiszka, nictwi.e, XXXI. 97. kiślek, mrus, V. 378; }(I. 377,398, _ Euphorbia cypari~sia L. zabawki, _ niesolcne III. 152. łańcuchy, XXVIII. 61. _ odbieranie, I. 200; II. 204; III. 21, Mleczaj Sonchus arvensis, w leczn· 22; IV. 142; V. 207; VII. 303, 304; ~.97 .. VIII. 357; X. 278; }(I 52, 219; }(II. Mleczarstwo, XXIX. 134. duchów, gór, skał, Prometeusz, SkaZimej,. stworzenie świata, ziemi, Swiatogor, Valibuk, Vritra, Walidąb" Waligar, Waligora, Walikamień, wyrwibuk, Wyrwidąb, Wyrwidub, Wyrwijedlica, Złoj - o złotym runie, XVI. 31. płn. amerykańskie, XXXII. 127. przedsłowiańskie, XXXII. 83. roślinne, XI. 373. Siuksów, XXXII. 115 skandynawskie, X. 2'37; XXXII 105, 113, 132. - słoneczne, II. 326; IX. 413; XVI 23 - Słoweńców, XXX 212 - staroegipskie, XXXII. 103 - staroperskie, XXXII. 113.' - staroskandynawskie XXXII 103. - ugrofińskie, XXXII' 113. . - wielkoruskie, XXXII. 113, 115. -r wogulskie, XXXII. 113. M i t Y P. Arwales (mityczni bracia) bliźnięta, blodder bo,ciani kraj' b?haterowie, Bra~brambult, (bra~ Cla bliźniacy), bracia biały i ciem. ny, 'Przeciwnicy td., braca kaczki buk, chulem, ciemność ciemny' (~twór krzemienny), dąb, Dobry-' nla, dom węża, dziewica - kaczka, dziewica - kamienna dziewica - łabędź, Eisenhans, ~elsenkripper, Fong-Hoang, (Żar-ptak), gagara, (ptak mit), Garuda, Giinse_ fuss, gęś, gołąb, Gor, Gorowik Gorynia, Gorynicz, Goryńskaja b'te d' , zmieja Herakles, Goryńczyszcz: ' góra guś-Ie: . , Ilia Hrungnir, Inapertwa, istota ciemni.owa, Iwanko-Miedwiedko, Jadu, jajko, Jarnasax, Jarnhaus. Jelenia, Jormungardh, kaczka, .Muromec, Kadmos, kameleon, KaZika - Iwaniszcze, kamień kamień wężowy, Ka~ nook, krzemień, księżyc, bjesinia, Latygorka, Łysa Góra, Midhg~rdh, Midhgardsormr, morze Plerwotne, Siemigorka, olcha Orfeusz, potop, potwór, powstanie (Wanyoro), Gytheium, ~ ~i •• l l �312 313 221, 300; XIII. 227, 3'25, 328; XIV. 251; XIX. 123, 125; XXI. 132; XXIII. 102; XXV, 68, 81, 85, 87, 90, 91; XXVII. 71' XXX 205' XXXVIII. 62; pt. gi owcze, V. 3, 4, 60; XVIII. 178; XXVIII. 220, 221. owcze" gaszenie ognia od piorunu, III. 143; XXXIX. 330. podlewanie róży, XII. 312. poprawianie, p. assafetyda, X. 335. posolone, w wierzeniach, II. 366; III. 153. powrócić, III, 21; VII. 313. pożyczanie, XIX II I. 69. pr1zenoszenie przez wodę, XXIII. 70, 711. przyrządzanie kory brzozowej do budowy jurty, XXXVII. 105, 108, 111. Ma -.. - - a: ' przysporzyć, XXIII. 134, 135. psuć, VI. 78; VIII 58,357; XII. 64, 65; X:XIXI. 96; X:X,XIV. 7, 35. rozlane na łące, XVIII. 178. .rozpuszczanie farb, XII. 116. skrobanie garnka" XIV. 369. słodkie w lecznictwie, III. 12, 13, 230; XIII. 219. słodkie w zwyczajach weselnych. XVI.82. - sprzedaż, XXIII. 69.. - w bajce, II. 365; V. 275. - w lecznictwie, XI. 396, 400; XXXIII. 139. - w magii, VII. 301; XI. 377-8; XXXIII. 139; XXXVIII. 62. - w przysłowiU, XIV. '237,243; XVI. 96; XXXVII. 339. - w wierzeniach, I. 86; XVIII. 195. - w zagadce, II. 230. - w zwyczajach pogrzebowych V. 345; XIII. 108. ---< ---< wieczerza dla dusz, XVIII. 213, wydawanie w złą godzinę, XXIII. 69. wyraz tabu, XXXVIII. 376. z makucha, VIII. 370. zakaz sprzedawania chrześcijanom, XIII. 279. - zakaz sprzedawania po zachodzie słońca, XVI. 80; XXIII. 59, 70. - ze słupka doić, XVI. 48. ---< żeby się nie psuło, X. 97. wo, (j. gil.) świat wy, X'VII. 112. Mli - M~on, p, mielak, pozagrobo- XIV. 308. małe rybki z połowu, wyrzucane do wody, XIV. 113. M~ódka, młoda kurka, VI. 45. M~ywo, (j. gil.), p. MU-wo, XVII. 97.. Młenek, ta,Mak, XVIII .220. Młenica, młyn, IX. 276. Młocarnia XII. 299; XIV. 360. Mliocka, p. kasowanie, XI. 1701-178; XlXJII. 159. - bułgarska:, V. 378, 3'79. - bydłem p. wsch. słowiańska. - kukurydzy, XXXIV. 147. - odgłos we wróżbach urodzaju, VIII. 345. - w czwórkę, VII. 274 - w dwójkę, VII. 274. - w dziada, VII. 274, - w gadkach, VII: 50, 51. - w pojedynkę, VII. 274. - w trójkę, VII. 274, - wsch. słowiańska z użyciem bydła, VII. 220; XX. 301; XXIII. 159. Młockowie, XI, 175, 178; XX. 94, 142, 143, XXXIX. 337. - w 'bajce, III. 187. - w szopce, XIX. 36. M~on, - wodny, III. 110; lX. 70, 276; XVI. Młoda, P. panna młoda, V. 355; VI. 15; XXVI. 98. 132, 133; XIV. 216; XV. 73, 75; XVIII. 147, 149; XXXVIII. 297. - w bajce, XI. 311, 312, 315. - w baśni, VII, 53; VIII. 59. Młoda para, XXVII. 136. - w pieśni, I. 262. Młodogramatycy, XXXVI!. 310--314. - w przysłowiu, XIV. 237, 349; Młodość wieczna, XXXII. 124. XXIV. 95. Młodszeństwo XXXII. 71. - w wierzeniach, XXXVIII. 362 Młody, p. mŁody, XVIII. 146, 147; - w zwyczajach Bożego Narodzenia, XXXVIII. 297. VIII. 339, 344; 345. - w przysłowiu, VII. 215, 216. Mlyn, zabawa, XIII. 309, 310 Młodzi, państwo młodzi, I. 247; VI. Młynareczka, ·II. 342, 361. 129; XIV. 254; XXI. 93, 94. - w szopce XI. 26. Młodzianków święto, zahawy młoMłynarstwo, XIII. 66. dzieży flisackiej, X. 10 Młynarz., p. mynarz, XI. 37'5--376; Młodzik, nów, II. 327. XX. 44; XXXI. 141; XXXIII. 139; Młodziwo, p. siara, XXV. 54, XXXVII. 262. Mlonek, żarna, V, 63. - czarownik II. 216. Mło~, młotek, p. k~epacz, 11.166, 357; _ w literaturze, IV. 80, 81; VII. 53; IX. 366; XIV. 370; XVI. 323'. VIII. 59, 188, 189; IX. 70, 72; XI. _ do głuszenia ryb, XXXII. 26. 311; XII. 222-224; XV. 101; XVII. _ Jumy, XXXII. 124; p.t. W i e235; XlX. 97; XX. 262. r z en ia. - w mętowaniu, XIV. 378. - kamienny, XXXVII. 384. _ kowalski, XII. 79; XX. 253, 254. - w pieśni, XXIII. 114, 116; XXVIII. 227, Młot Matki Bożej, janowiec ciernisty. - w szopce ,XI. 26, 47. XXX. 50. Mloteczki, term. kow.jlska, VI. 292. _ w zabobonie, XXXVIII. 323, 362. _ w zagadce, lX. 407; XIV. 376; Młujn, młyn, II. 311. XVII. 89, Młyn, kamień młyński, p. młenica, Młynek do polewy garncarskiej, mlujn, mlynnica, man, II, 3'7, 76, XXIX.87. 153, 253, 318 358; V. 104, 178; VI. - do zboża, p. bęben, XII 299; XIV. 393; VIII. 263; IX. 54, 73; XII. 360; XVI. IS, 282; XIV. 187, 3']12;X:XoXIII. 139; - ręczny, XXXIV. 148. XXXVII. 242, 414. _ w zagadce, XIV. 374, 376; XVII. - etymologia nazwy, XXIV. 88. - miejsce schadzek czarownie, XXVII. 60, parowy, II. 253. pływający, ~ bździel, XX!XVIII. 323. polski, XXXIV. 262. stary, II. 324; V. 347. 85. zabawka, XXVIII. 64; 66 Mlynek, taniec śląski, XV. 79, 83. Młynki, wzory pisanek, IV. 211. Młynnica, młyn, IV. 80, 81; VIII. 189; XII,222-224. Młyny, wzory pisanek, IV. 211. - �315 314 Mnemozyna, woda pamięci, XIII. 164. Mniak (i) (j. błr.) miętus, XXXII. 25. Mnich Darmozjad, XXXl. 134. - Priilingeński, XIV. 40. - z Weihenstephan, .xV. 171. Mnisi buddyjscy, II._83, 112. - w !facecjach i anegdotach, XII. 327; XXXI. 122. - w karykaturze, iXlV. 302. - w legendzie, V. 129; XXX. 114, 115; XXXI. 16, 17, 21. Mniszek lekarski, p maicek, mtecz świński, Jaraxacum offic. w lecz. XXXI. 97. Mniszki, XI. 405. Moc czaJrodziejska, p. Czal'y, XXI. 131. - czarodziejska członków dziecka. p. dziecko, XXv:. 114. - czarodz:ejska ziemi, p. ziemia, XXVII. 137. - lecznicza, XXXVII. 298. - magiczna, XXIII. 55, 56. - nadziemska, I. 54 . - szkodliwa, XXI. 131; XXVII. 59; XXXIX. 225. - uzdrawiająca, XXXII. 125. Mocarze, duchy zamienione w zwierzęta, III. 172. Moch wodnyj (gw. hue.) zielenice, Confervae L.; w lecznictwie XVIII 192. ' Moch z derewa, (gw. huc) pakość . brodata, Usnea barbarata, w lecznictwie XVIII. 182, 192. Mocz, gaszenie ognia, I. 137, - kobyli, XII. 81. - koński w lecznictwie XI 397. - kropienie 'ihydła, II. 337 .. - krwawy, XIII. 221. - ludzki, kiszony z tytoniem w lecznictwie, XVIII. 188. - ludzki, środek upajający, II. 21. ::.....ludzki w leczn., XVIII. 181, 189, - nacieranie, II. 335. - obmywanie od uroku, II. 335. - cudzy lub wła'sny, III. 255. - puszczanie, III. 54 ,61. - szatana, XXXVII. 306. - w przy,pządzaniu farby, IX. 95. - z krwią u bydła, XVIII. 187. - z kwaśną wodą, III. 55. - zatrzymać, III. 54; XIII. 326; XVIII. 181; XXXV. 63. Moczenie w łóżku, III. 57. Moczenie z krwią, p. Mocz z krwią. Moczenie z krzyża, XI. 381. Moda i wieś, XXIX. 128. Model drzwi, krzesełka, ławki, stołu, szafy, III. 95. Modli, nuże, szybko, XIV. 295. Modlitewnik pod poduszką niemowlęcia, III. 56. - pod poduszką położnicY, III 58 - pożyczanie, XXIII. 78. Modlitwa, XXX. 250. - 'buddyjska, XXXIV. 28. - Hucułów, VII. 270, 271. - ludowa, XXXV .. 25. - o deszcz, ~I. 8. - pisana w lecz., XXVII. 153. - przedrzeźnianie, X. 220'. - przy odczynianiu uroku, II. 330. -. przy poświęceniu domu, II. 145. - szamana, XVI. 124-126; XVII. 50. - w lecznictwie, XII. 394. - w zwycz. Wielk., VIII. 341 - za umarłych, II. 143. - zaklinająca, V. 131. - znachora, XXXIII. 118, 120. Modrak, Centaurea cyanus, w lecz. XXXI. 97. Modrucha, spodnica far'bowana domowej roboty, XIV. 113. Modry, XV. 100. Mon, młyn, XX. 262. Modrzew, p. modrzej, Abies Larix, III. 139, 267; V, 63; XVIII. 62; XXVIII. 244; XXXIV. 57; XXXVIII. 318, 319 Moge, (dok.), moje XIV. 75. Mogilnik, XXXIII. 77. _ kelnkolski, ~XIX. 42().. Mogiły neolityczne, p. 1l'whyłki, _ .xVII. 170. przedhistoryczne, Monarchia Monastyr. IV. 213. Moneta dla zmarłych, XX. 88. pt. Z w Y c z a j e i o b r z ę d y p 0- I. 25; XVII. 168, 177. scytyjskie, IX. 195; XVII. 174. Mohani, _(j. st. ind.), duch samobój- IV. 121; r o c z n e. maik, V. 56.' Mokrawina, mokrzawi.zna, XIV. 295. Mokrysz, mokrzyc właściwy, Stellaria media L. w lecz. XVIII. 192. Molenda, płaczek, skam!acz, XIV.U3. Moli moli, prędko, IX. 287. Moloch, bóstwo fenickie, XVI. 27. . Molczyć, molczynie, milczeć, mUczenie, -XIV. U3. Moloczij, (iI ukr:), pesie moloczko, barwnik' do jaj, IV. 214. Moloda" (gw. huc,), nazwa owiec, XXXV. 133. Moloko, (gw. hue.), p. mleko, VI. 264; _ wody, XIII 98. chrzest _ XXV.8. przybijanie krzywoprzysięzcy, na progu sklepu, 207, 209. w obrzędach weselnych, sia_ z III. .xx. V. 340; VII. 14; XIV. 188. ~ w zwyczajach i obrzędach Moik, ra, XXV, 54. Mołytwanie. (gw. huc.), g r z eb owe. pod językiem _ XXIII. 97, 98; XXVII. 146 Mohylki, (j. błr.), mogiły, XII. 36. Moiczek, maiczek, XXXVII. 465. pt. Zwyczaje i obrzędy do- VII. 71. w zagadce, VII. 71. Moloziwo, (j. ukr.), p. młodziwo, _ 51. pt. Magia. _ słowiańska, XXIV. 90. _ stara, III. 289; XVII. 177. ~ św. Piotra, Tributum Petri, _ czyni, XXXIV. 37. Mohikanie XXVII. 166. Mohorycz,' (j. błr.)., p. litkup, frankońska, XXXIX. IZB. (j. ukr.), wzory pisanek, budo- wlanych, IX. 269. - w zwyczajach i obrzędach pogrzebowych, ,xx. 207, 208. _ w wierzeniach, XXX. 250. _ wkładanie do ust zmarłego, XVII. 175, 177; XXVIII. 251. _ żelazna, k'r'zesiwo, xx.xIX. 432.· Monoceros, (j. łac.), jednorożec, XXXIX. 308. Monodie, XIII. 115. Monogamia, I. 45, 65, 67, 70, 73,157; II. 296; III. 199, 200, 372; XI 221; XVII. 46, 47. Monogr.afi.a etrwgraficzna, XVI. 332; XXXIX. 107. _ krakowska, XXXIX. 592. _ etnograf:czna niemiecka, XXXVIII. 292. _ etnograficzna w plan:e P. T. L., XXXIX. 607, 615,616. Monogramy jako motyw zdobniczy. XXXIV. 287. •• �,'. 317 316 Monokrepis, monosandaloi, (j. gr,). jednobucikowy, XXXVII. 127134, 137, 139. Monologi humopystyczne, III. 48. MonopedHoi, (j. gr.), XXXVII. 127. Monopol na bursztyn, XXXIX. 370, Monosylabizm, XXXVII'!. 63. 66. Monoteiści, XXVII. 160. . Monoteizm, I. 235; II. 322; VI. 385; XXXVI. 140, 141. Mcnstrancj.a, patrzeć przez .... , V. 363. pt. M a g i a. - w wycinance, XXII. 119. Montle, motyle, IX" 68. Monumenta historica dioceseos Vladi$laviensis, XI. 184. duch nachodzący we śnie, XVIII. 220.· - zmora, XVII. 67. Morchow, (gw. huc), marchew, VII. 73; XVIII. 173. Mora, Morcinek, Salamandra maculata, XXXVIII. 246. Mord rytualny, V. 387; XV. 18; XXV. 17; XXX,IV. 279; x,xxVII. 395. Mordowanie jeńców, XXXVIII. 398. Mordowisko, strzyga, XXI. 215. pt. D e m o n y k o b i e c e. Morena, kobieta ze słomy, p .Ma,rrl.ana, V. 307; XIV. 84. pt. Zwyc z a j e i o b r z. d o r o c z n e. Morfemy, XXXVII. 313, 315. Morfologi,a, XXXVII. 312, 313, 317. - bajki, XXXVII. 31. - języka, XXI. 121, - zjawisk etnograficznych, XX,XVIII. 151. Morgana, p. feja, XV. 186. Morgengabe, (j. niem.), p. podarek poranny. Morgi, miary roli, XXV. 22. Morlja, (j. serb.), p. dziewica morowa, V. 36. ,i 'l :jl fi Morlaty, dow., X. 6. (j. rum.), cza'I'Ownica, 1.137. Morowa dziewica, p. Kuga, Morija, p. Morowaja panna, II. 217; V. 35, 36. pt. D e m o n y k a b i e c e. Morowe powietrze, mór, zaraza, II. 292; XXI. 163; XXXVII. 336; XXXIX. 297. - powietrze wywołać, XXI. 132. Morowy, (gw. złodz.), dzielny, silny, VII. 280. Morówka, krosta na języku, XI. 398. Morska gapa, mewa, XIV. 113: Moroju, Morsko gruska, jabko, śliwko, Fruc- w lecz. V. 165. Morsocek, świnka morska, wprowadzanie do nowego domu, XXI. 218. pt. Z w y c z a j e i a b r z ęd y b u d o w l a n e. Morszczak, mewa, XIV. 113. Morta, (j. słowiań.), kuna, Mustela mart es, V. 325, Morusz, (gw. huc.), nazwa psów. XXXV. 136. Morwa, Morus, XXVIII. 2441 Morze, I. 121, 218; XIV. 39--41, 67, 172, 173; XXXI. 129, - jako środowisko geograficzne, XXXIX. 461. - Łatyrskie. p. pierwotne. - pierwotne, xx,x1I.99, 130, 141"169. - w bajce, II. 275; IX. 173, 174. - w legendzie, XXX 79, 101, lIlt. - w mętowaniu, XIV. 377, 378. - w pieśni we,elnej, IX. 222, 223. Marzyca, II. 340. Morzyniec, pastwisko, XIV. 113. Morzys<ko, chell"oba koni, XXIX. 56. Morzysko żołądka, choroba, XI. 384; XXXI. 82. tus colocinthidis, ; Motek lnu, III. 9; XIV. 298; mia·re. \ XXV. 122. '", - w pieluszkach dzieci, III. 56. Motki, motowidło ręczne, II. 140. Motowęzy, frędzle, XIV. 308 MotoWlidło, pi. kiwa, motyl, II. 348; lX. 53, 279" 365; XIV. 298; XXXVIII. 418, 419, 422; XXXIX· 291. pt. N a r z ę d z i a t k a c k i e. Moskiewski ploszcz, p. PIast moscoMotowionzek, s.znurek do przewiąviticum, w lecz., V. 165. zywania .pasma na motowidle, MoS't, I. 262; XII. 252; XIV. 86; XIV. 308. XXIV. 89; XXVII, 142; XXX. Motowyla, motowylci" (j. uk,r), wzo134, 135; XXXIV. 274; XXXVII. ry pisanek, IV. 211, 212. 390. Motuz, motuzek, powróz, III. 44. _ dzielący ŚWLat żywych od świ.ata Motyka, P. ryskal, sapa, II. 218, umarłych, XXXIII. 3. 335; IX. 366; XX. 22; XXX. 214. _ kryty płdn. europej., XXXIII. 2. 220; XXXIX 21, 193, 194, 210. - lisi, XX. 294. 363. pt. Narzędzia rolnicze. _ papierowy, VIII. 353; XXVIII 52. _ służy do lotu czarownic, XVI.51; _ polski w przysłowiu, XXIII. 159; XXVII. 64. XXIV. 89; XXIX. 175 _ w przysłowiu, XIV. 353. - przesądy związane z budową, p. Motyl, motowidło, II. 349. ofiary z ludzi, li. 282. Motyle, duch, dusza, demon, XXXIV. _ w Jaworowych ludziach, XXXIII 280.. 5, 6. _ siedziba duszy, .xVII. 182. _ w zwyczajach weseln., XIV. 259. _ stworzenie, XIII. 334. _ zabawa, XXXIII. 2, 6. Motyli, (j. ukr .), wzory pisanek, IV. - żelazny, VIII. 353 213. -Moszcz winny, VIII. 67. Motylica, choroba owiec, XIII. 242. Moszel, łotewski bóg krów, X. 113. Motylka, motylewa, motyłyk, (j.ukr.) Moszenka, (j. ukr.), torebka skónzawzory pisanek, IV. 213. na, XII. 288, 290. Motyw(y) baśni podań i legend: Moszie, (gw. huc.), akuszerka, VII.261 _ alternujący, XXXVII. 18, 19. Moszna, kieszeń, woreczek, XX. 75· _ anioła i pustelnika, XXX.88, 113 Motalka., (gw. hue.), włóczka koloro_ anioła ukaranego, XXX. 31, 115, wa, VII. 261. (j. lac.), konstrukcja ryglowa, XXXIX. 247. Mosiądz, IV. 209; X,II. 288; XXIX!· 185; XXXI. 67. pt. M e t a l e i i c h o b rób k a. Mosiężnictwo, IX. 96. Moskale, placki owsiane, II. 79; III. 234; XIV. 277; XX. 95. Mas pruthenieum, sosny i jodły w bu_ murlata, .~ ł ł Motalkie, wona, (gw. hue.), włóczka czerweselny ubiór głowy, V. 338. (j, błr.), MataTis, (. lit ), .xXXII. 31. pt. N a r z ę d z i a Motar, rybackie. 176. _ bajki, XXXVII. 4-17, 21-28. _ brata zabójcy, XV. 40. _ dramatu indyjskiego, XXVI. 116. _ dziwnych sądów bożych, XXX.84, 88, 91. 108, 114. �319 318 - Edypa, XXVII. 3, 10, 18, 20, 21. Grzegorza, XXVII. 13, 15, 17, 22. kazI:odztwa, XX. 228. Kopciuszka, XX. 267. Króla Lira, XXVII. 2'5. Lenorowy, XX. 260; XXX. 213 łabędzia, XV. 186. niemieckie, XXX. 221. Peregrynacji Maćkowej, XXVIII. 204 . - poezji ludowej, XV. 146; XVI. 320, 358. - pokuty, XXVII. 20. - psa i kobiety, XXXI. 153. - prześladowania syna przez ojca, XX 228. - starogreckie, XV. 197. - staroindyjskie, XV. 197. - śmi'erci i dia1bła, XX, 250. - śmierci ukaranej i uwięzionej, XXX. 76, 80, - teratologiczne, XXXVII. 16. - trzech rad, XXVII. 23, 24. - wędrowne, XXVIII. 197; XXXI. 100, 103, 143. - węzłowe, XXXVII. 11-13, 19,24. - zdrady, XV. 216. Motywy zdobnicze, gałązka iglasta, XXII. 17. pll O r n a m e fi t. - geometryczne, X. 300; XXII. 113, 120, 127; XXVI. 31; XXIX.123; XXXIII. 107; XXXIX. 289, 290. -. ich związek z materiałem i techniką, XXII. 126. - ich początek, ~II. 83 126. - mizrachu, XXVIII. 42. ' -o naszyte" XXI] 88. - ośrodkowe, XXII. 93. - pasowe, XXII. 93. - pisanek, XXXIV. 287. - przeobrażen:a, 'XU. 84, 87. - roślinne, X. 301-303; XlXII. 113, 120" 127; XXVI. 81; XXVIII. 24, 43; XXXIII. 10~. - rozetowe, XXVI. 83. - słońca, XXVI. 114. - w kształcie serca, XXII). 101. - wycinanek, XIXVIII. 50. - zasadnicze, XXII. 86. - zwierzęce, XXVI. 81; XXVIII. 41, 44. Mowa germańska, II. 115. - hotentocka, XXXVIII. 71, 84. - Hucułów, II. 209 - jako czynnik rozwoju, XXI. 264. - ludów pierwotnych, XXXVIII.70, - nosicieli ceramiki wstęgowej, XXXVIII. 48. - ,Pińczuków, IV. 341. - poznańska, XXX. 258. - starszego drużby. p. oracja, V. 355, 356; VI. 133. 'Mowa ptaków, XV. 89, 190-192; XXVII. 162; XXXV. 26. pt w i er z e n ia. Mowa zwierząt, IV, 300, 304; VI. 305; XIII. 27; Xv,. 194-197; XVI. 112; XVII. 54. Możno, możliwe, XVIII. 220. Moździerz, XXXIV. 169. Mór, p. morowe powietrze, morowa zaraza, Dziewica morowa, XI.401; XIV.82. Móscki, uczesanie, XXIX. 82. Mózg, siedztba duszy, XXXI. 144. - w lecznIctwie, XXXI. 144. Mraźnica, (gw. huc), zagroda dla owiec, VIII. 43.pt Pasterstwo, Mroka, (j. ind.), demon, XXIV. 6. Mroka, mgła, II. 162 Mrowce, mrówki, II. 135. Mrowiele, duże mrówki, XI. 400. Mrowisko, VI. 267; XXVIII, 189. - w farbowaniu jaj, VII. 179. - w leczeniu, X. 358. - w leczeniu kołtuna, VIII. 366. w leczeniu trądu, XVIII. 83, w magii, XIII. 114; XXXIV. 12. spod bI'zozy w leczn., XXXV. 62. Mrozian, nazwa wołów, XIV. 175. Mrozia,na,· Ml'oziasta, nazwa krów, XXI. 58, 59. Mrozon, XIV. 175. Mrozula, nazwa krów, XIV. 175; XXI. 59. Mrówka, mrowiele, murandele, XIII. 114. - siedziba duszy, XVII. 182. - w bajce, V. 184. - w lecznictwie, XI. 400. Mróz, VIII. 154, 155; XI. 381. _ przepowiednie mrozu, XIII. 256. - w wierzeniach, V. 53-56; 2~50, _ w zagadce, II. 41; XVII. 87. MrÓz, ścieg hafciarski, XXVIII. 27. Mrtvaca dizati (j. serb.), umarłego podnosić, zabawa, V. 141. Mrus, mleko kwaśne, II. 208. Mrzeża, mrzeźna, mrzyska, sieć, XXXVIII. 244. Mrzościć, tarło u ryb, XIV. 113. Mrzystwo, zarybek drobny, XIV. 113. Mrzywka, zarybek, XIV. 113. Mrzyża, p. mrzeża. Msza, bracka, XXXI. 79. _ na cześć diabła, XXVI. 6. - na intencję cudzego nieszczęścia, XVI.82. _ odprawiana przez dusze zmarłych w noc zaduszną, xxr. 154. _ w przysłowiu, VII. 215. _ za dobre powodzenie, II. 142. - za dusze zmadych, II. 142; VIII. 51, 53; XXIV. 8, 37. Mszał, II 83. Muc, zachmurzony, XII. 67. Muca, czepek, XXVIII. 32. Muca, (gw. dziec,), świnia, III, 165. Mucek, nazwa psów, VIII. 179. Mucet, (dok,), odzież, XXXIX. 298, Mucha, gdzie zimuje, II. 161. - jedzenie, XXXVII. 281. - olej w recepcie komicz. XXVIII. 205. - stworzenie, XIII. 334. - trucie, II. 21, 22. - w bajce, XX. 246. - w lecznictwie, VI. 61. - w przepow. pogody, XIV. 36f!.. Mucha, nazwa psów, XXXV. 136. Mucha, rdzeń łozy, XVII. 131. Muchajer, tkanina wenecka lub turecka, p. Materiały odzieżowe, XX. 93; XXXIV. 161. Muchajer, muchomor, Agaricus muscarius, XXXI. 97. Muchomor, p, maramuch, muchajer muszara, Agaricus muscarius, środek upajający, II. 21. Muchcmor, Aman'ta muscaria, I. 197; XXX 26; XXXI. 33. Muchotrzew, gwiazdownica, Stellaria, okłady, XXX. 65, 66.. Muchy, wzory pisanek, IV. 213. Muczallo, (dial. alem,), bIaly chleb, XI. 363. Mudżekindis, (j. algonk.), bóg wiatru .zachodniego, VII. 10. Mugawka, mygouka, (j. błr -lit.), narzędzie rybackie, XX:XII. 30. Mul, muślin, XIV. 249. Mularz, murarz, II. 357; IV. 288; VIII. 122, 123, 422; XXX. 18. Mulić, zwilżać śliną nici przy pr.zędzeniu, V. 45. Mulik, glina z glejtą, XI. 197. Mulinum, (j. lac.), młyn, XXIV. 88, Mulka, żętyca, II. 128-131. Multanki, inst:ument, XI 155. Multum, (gw złodz,), dużo, VII. 280. Muł, XXXVII. 137. �321 słup w brogu, II. 14<1. Munduwaty, (gw. druc.), mówić, XiXXVII. 210. Muora jumel, (j(.lap.),X.X.XII. bóg, 103. Mura-mura, aus'traI, przodkowie totemiczni, XVII 44. Murandele, duże mrówki murawiele kąpiel, XVIII. 183.' , - zwalczanie gąsientc, XVIII. 216. Murawszczewnyk, (j. ukr.), krwawnik pospolity, AchiHea miHejlor; listk.i, XVIII. 180. - w lecznictwie odwar, VI. 158,,159; XVIII. 192. Murdzocha, nazwa krów, XXiI. 59,206. Murek, piec, XXIX. 49, 50 Murlat, p. morlat, XXIXTX. 454. pt. Dach. Mu·rzowie, XXXI. 112. Mus, musa, (doki), miara na masło miód, XXVIII. 157-159, 164, 165: Mus'ak, (gw. huc.), dl) ostr'zeni:a kosy, XX,xV. 87. Muśtyk, munsztuk, XIV. 114. Muszarka, p. bedłka. Muszczki, uczesanie, VI. 45. 50. Muszelki, Cypraea moneta, .III. 252. - na kapeluszu, III. 262; XVIII. 68. Muszki, kobiecy ubiór głowy, XI.218. Muszkiet, XXVIII. 210; XXXIV. 170; pt. B roń. Muszle,totem, XVIII. 28. . Muszlin, muślin, p. Materiały odzieżowe, XI. 61; XXVIII. 19. Muszora, muchomor. X,XXI. 97. Muter, matka, XVIII 220. Muterki, wóz, VI. 395. Muzealnictwo, etnograficzne XVIII. 227; XXIX. 182; XXXIII: 154. - Hńskie, XXXVIII. 378. - organizacja. XXI. 248; XXVI 142. - polskie, XXI. 248. - warszawskie etnogr, XXI. 40. 42. Mundelak, . ,, Muzeografia, XXVI. 142. Muzeolodzy, XXX. 235. Muzeologia, XXVIII. 150. Muzułmanie, XXXI. 112. Muzycy, ślepi, XXI. 120. Muzyka, I. 50: III. 18, 347. 350; IV. 319; XIV. 255, 261; XIX. 35; XXI. 104, 270; xxvn. 141; XXX. 249. - Chopina, XXIX. 131. - Bułgarów, XXX. 249. - Chor'watów, x,xrx. 200. - cygańska, XXX. 239. - doby przedhistor., XiXVII. 164. - Eskimosów, XXXVIII. 213. - Gandharwów, X,XXIV. 14. - górali tatrzańskich, XXVI. 143. - litewska, VIII. 324, 329. - ludowa, I. 46, 90, 138, 139; 1"1. 38; VII. 94, 236; VIII. 325, 329;X298; XIII, 171; XV. 61; XVI. '328; ,XiXI. 30,33, 35, 270; XXIII. 161, 178; XXV. 104, 124; XXIX. 202, 200, 2a8; XXX. 24l8;·XIX:X'IV.275; XXXV. 185; X:XXVII. 353-356, 369, 3,BO,441, 470, 483; XXXVIII. 218, 315,450,576, 615; XIX:XIX.341. - podhalańska, XXXI. 146, 147, 149, 150; XXXIII. 154. weselna, III. 64; XIV. 255, 261; XXIX. 203. - węgierska, XXIX. 204. - zaczarowana, XXXIII. 139. M u z Yk a l u d a wa, p. gamy, gymnopaideie greckie, heterofonia, instrumenty muzyczne, Krzysiowa nuta, melodie, pentatonika, pieśni ludowe podglosy, polifonia, przyśpiewy, rispetti, ritornello, sciuri, slodyckowy mars, storneHi, strom- śpiewy ludowe, tańce 'ludo' we. tonacje. viHote. wojeńskie śpiewy. botti, Muzykanci, bąbenica, p. bandurzysta, bubenik, basista, cym- dech, balista dudziarz, gęślarz, guślarz, kataryniarz, klarnecista, kobzar, lajermon, skrzypak, sknypek, skrzypiciel, II. 60, 238" 242; IIIl. 232; X1XX. 234. - kościelni, XXXII. 74. - na Łysej Górze, XXVII. 70. _ w szopce, XXXI. 53; XXII. 130. Mużyk, (j. ros), chłop; w szopce, J{J{II. 13~137. Myasthko, (dok.), miejsce, łożysko; w magii XXVI. 13. Mycie naczyń, XXX 22. _ rąk przed jedzeniem, P. ablucje, XX. 188, 189, 195, 198. _ zwierząt w korze brzozowej, XXXV.63. _ zwłok, XXX. 225. Myoie się, l. 177; Xl. 43lt pt. H ig iena. _ srebrną monetą w dzień B. Nar., III. 14'\. - w mleku, VI. 63. _ w rzece na Wielkanoc, XII. 313, - w serwatce, VI, 00. _ wigilię B. Nar., X. 155; XVIII. 210; XXIII. 78. - wodą bieżącą w W. Czw. XVI.84. _ wodą, w której go~owano pisanki, IV. 226. pt. M a g i a. Mydlarnia, III. ] 10. Mydliny pić, w lecz. XVIII 184, 188. Mydło barskie, XIV. 18. - surogaty, XXXIII. 148. - w lecznictwie, XX,x 14, 65. - w przysłowiu, XXIV. 93-95. Mygla, stos kloców, VII. 261; XVII. 139, 150. Mygouka, (j. błn), migawka, narzędzie rybackie, XXXII. 30. Myjak, w magii, Xl. 387. 21 Lud _. Tom XL Myjoki, plotki, VI. 45. Mynarz, młynarz, XX. 262. Mynaż, (gw. żoł.), menage, III. 80. p.ni~zapominajka. (gw. huc.), lud, VII. 262. Myrdać, wywijać ogonem, XVI. 85. Myrta, p, mirt, Myrtus communis, hodować, XXXI. 97. pt. Roś l iny w wierzeniach _ odwar w lecznictwie, XXXI. 9'1. Myrtowy wianek, XXXI. 97. Myr-zile (gw. hUc.), XIII. 124. MyriophyHum spicatum L., p. ko- Myosotis palustris, Myr, ciewie. terminol. kowalska, VI. 292. Mysikrólik, p. Strzyżyczek, Wielki Mysel, Jochem, wolowe oczko, Troglo- VII, 137; VIII. 279, 284, 310, 311; XVII. 54. pt. p t a k i w w.i e l' z e n i a c h. Myska, (gw. hucJ, miska, XXXV 97. Myskie, (gw. hue.), kołacze rozdawane ubogim 3-go dnia po pogrzebie, V. 345; VII. 262. Mysoczew, roślina, totys, V. 278. Mysteria, (dok), zwyczaje cechowe, XXXII. 67, 68. pt. I n i c j a c j e. Mystheres d'Eleusis", (j. frJ, mistetia eleuzyjskie., lXXVIII. 11" Mysz, p. szkarparyia, a ciężarna kobieta, III. 24, 68; }("III. 197; XXIII. 65, 66. _ a pożyczanie, XXIII. 62, 65, 67'. _ która zjadła święcone, XII. 64. _ miedziana, zabawa,; V. 178. _ nora, II. 252. _ obrona pI"Zed kotem, X. 35a. _ siedziba duszy, XVII. 182. _ skóra w lecznict. XVIII. 180. _ stworzenie, XIII. 334. _ w bajce, II. 56, 60; V. 184; VII. 46, 47, 133; "III. 269, 278, 287, 288, 300; I)(. 162, 184. dyttes parvulus, �322 - - w lecznictwie, XXXIII. 139. w praktykach czarodz., XXXUI 139. - w podaniu, XXXIX. 295, 314. - w przysłowiu, IX. 51, 369; XIII 156; XIV. 353. - w wierzeniach żyd., II. 53., 58. - w zabawach, VIII. 202. _. w zagadce, II. 338; VII. 72. _ wyprowadzenie z domu, XIII.143 Myszata, nazwa krów, XXI. 59. Myszy, choroba, na szyi, XVIII. 190 Myszydrzew, muchotrzew, gwiazdownica ,w lecz., Xxx. 65. Myś, niedźwiedź, XXIV. 41. Myśl w przysłowiu, VII. 215. - w zagadce, II. 229. Myślenie formalistyczne, XXXlX.29 _ magiczne, XXX. 269. _ materiaHstyczne, XXXIX. 11. _ prelogiczne, XXXIX. 23. Myślis'two, p. łowiectwo, IV. 99; V. 123; XXIII. 173; XXX. 225, 239; XXIXI. 24, 161; X:XIXVII. 331; XXXVIII. 314, 329, 364, 410. pt. PtasznictwQ. pomyślne, w W. Piątek, XII.312. przybory myśliwskie, IV. 99. ptas'ie, X".XlXI.26, 29. - tajemnice, zabobony, IV. 99. Myśliwski okres, XX, 318. Myśliwskie prawo, XIV. 240. Myśliwy, V. 219; VII. 282-285; XXX. 35, 193; X'XJXI. 8, 129 i pustebik w facecji, X:XJXI. 129. - magia. p. hostia, komunia, strzelba zaczarowana, XIII. 114, 115, - Mikołaj, V. 279. - nocny, VIII. 349. -. postać diabła, II. 325. -. rosochacz, XIV. 70, 228. _. słownictwo, VII. 96. _ strzelanie _ XII. 312. w herbie, XI'V. 70. w szopce, XI.24, 37, 133; XXXI 54. w W. Sobotę do pro- skury, - zielony, II. 112. (gw. hu-c.), cebrzyk, Mysnik, Myto mostowe, XXXIII. V. 63. 2. N Na! nawoływanie psa, II. 130; XXXV. 137. XXVIII. 228, 230, 231. _ odleW" lewą ręką, XXXIII 119. _ pieskag, na czworakach, IV 280. _ prag, całkiem, zupełnie, XII. 68. - prośbę, żebrać, II. 363. -przekory, na prześcigi, XII. 68. - przestępy, ścieg piaskowy, XXIV. 10. - sfol, z rozmysłem, XVIII. 221. Na muzykach, - iść, udzierać 45; XII. 68. udry się z kimś, VI stępa mechaniczna, XXXIV. 244, 246, 254, 255" 262_ Na widku" pełnia księżyca, XXIV.48, _ widerach, na oczach, XVII. 163. _ widliw, (gw. hue.), na odlew, czynność magiczna, XVII. 178. - wybitki, gra, IV. 224. _ zarate, zdrowo, szczęśliwie, XVII. 163. _ żywca, łowienie ryb, XXXII 26. Nabiał, P. mleko, masło, maślanka, . ser, sepwatka, II. 127; III. 13, 195, 327; VI. 53; VIII. 376; XIII. 223; XVIII. 72; XX. 95, 96. - wiatraku, choroba, XVIII. 181. Nabij, Naborowi !XIII 216, 218, 224; p. jaworowi ludzie, w dzień zaduszny, ludzie, Nabożeństwa XXI. 154. - w polu, XXV. 57. NabyraZnyk, ładowanie drzewa, XVII, 100. Nabytni, urodzony przed ślubem, XIV. 161. Naciećkać się, XIV. 114. Nacieranie, bydlęcia spodniami, XI. 387; XXIII. .108. - kurdzie Za u bYdła, XXX. 48. - malisq, XXXIII. 121. - na odlew, iX:XXIII. 121. - wiechciem słom., XVIII. 189. Nacięcia, p. tatuaż, XXVI. 79. Nacinanie: brodawki piersiowej, sk,poni, XXXVIII. 58. Nacja, P. naród, XXXIX. 73. Nacjonalizm burźuazyjny, XXXIX. 47, 417. . Naczelnik rodu, p. kunigas, III. Ill. Naczółek, P. czółko,XJXXVII. 486. Naczynia drewniane, P. cutura, XVIII. 114. - garnca'rlskie, XI. 197. - gliniane, XVII. 17'5; XXiX. 22; XlXX'VIII. 425. - gospodarskie, X. 424. - huculskie, XXXV. 95. - kuchenne, p. gonetek, kastruZ, rqdel, rondel, brytwań, X. 424, 428, 429. - malowane, XVII. 69, 168. - na wodę, P. kuszka. - obrzędowe" p .. kaoll, kernos. - pasterskie, XIII. 241. _. piecykowate, p. gliniane palen'iska, żarownie, XXXII. 50, 65; XXXV. 173. 21" - pierścieniowate, rada, p. askosy, bretzeZ, brirda, bukłak, ću- 19; 20; :XXXIV. 74-140; XXX'IX. 25. Naczynie, narzędzia kowalskie, VI. 292. Naczynka, (j. ukr.), .prosię nadziewane, V. 214, 215; VII. 262. Nać, IV. 281. Naćiara.. O. serb.), gra, V. 142. Nadanie broni; obrzędowe, p. .postrzyźyny, II. 82. - imienia, 1.183; V. 50, 52; VII. 63; XXVI. 107, Nad'budowa i baza, .xxXIX. 36--39. Naddawka, p. odumiarek, przymiarek, XXV. 30, 31. Nadlega.. nadZoga, (j..słowen.), choroba, XI.X. 18. Nadleśnictwo, XXXV. 142. Nadołek, dolna część kobo koszuli, IV. 278; V. 63; X. 33, 183; XI. 58, 387; XIII. 327; X::VI. 61; XXIIII. 108; XXXVII. 222. Nadołuha O, ukr,), niedola, XIX. 18. Nadornnictwo, III. 211, IV. 146. Nadomnik, zięć, p. uszkuris, III. 211-213, 296; IV. 14~ 246, 367. Nadżieja w przysłowiu, VII. 25, 216. Nadzis, (j. st. ind.), nieczysty, XXXIV. 38, Nafta, p. kanfina. w med. lud., XI. 399; XVIII. 183. - zakaz pożyczania, po ocieleniu krowy, XXIII. 63, 73. Nafta., wódka, VII. 280. Naga-non, (j. Indonez.), zaćmienie księżyca, XXXII. 135. Nagłos mlaskowy bezdźwięczny, dźwięczny, nosowy, przydechowy, XXXVIII. 64. Noagolennica, XXXVII. 130, 140, 149. tura, kołacz, XI. 362; XXX'III. ber- �324 :Ii l !l I II .j l 1 )•:1 .1. l Ij II l il Nagonka, XiXXI. 29. pt. Ł o w ie ctwo. Nagość, czarownic, III. 21; XXXVIIl\ 276. pt. M a g i a. - człowieka, II. 252; XXVIII. 188, 190, 192, 194. - kobiety, II. 217; V. 219. - jej znaczenie kultowe, XXV. 88; XXXIII. 139. - przy poszukiwaniu rzeczy skJradzionej, XXV. U6. - przy siewie konopi, XVIII. 212. - w magii, VI. 65; XVII. 37; XVIII. 176, 212; XXV. U6. - w noc świętojań., IV. 3'21;VII. 302. - w obrzęd. związanych z zapewnieniem urodzajU, VI. 65. - w obrzęd. sprowadzaniu deszczu, XVII. 37. Nagrobki, XXIIII. 162; XXIX, 166; XXX.236. _ pijanicy; XII. 93; XXXI. 133. Nahajka, ,p. bat, korbacz" w obrzęd. wesel., I. 249. Naholówacz, (gw. huc.), p. stępor, XXXIV. 148. Najadrzyć, najadrzynie, rozpiąć jadro (sieć), XIV. U4. Najady, demony wodne, IV. 156. Najazdy azjatyckie, XXXIX. 122. Najbliższa, najbliższy, sta't'sza druh~ na, drużba, XV. 77, Najduch, p. bachor, dziecko nieślubne, VI. 45, 79; IX. 120; XII. 67, Najmici, IV. 138. Najświętsza Panna, p. M. Boska, II. 235, 328; III. 162; IX. 403; XI. 93, 188; XII. 85; XIII. 131; XIX. 52; XXV. 50; XXIX. 71, 156; XXX. 46; XXXI, 86, 102--105, 110; XXXII. 182. . - i narodziny cielęcia, XXIII. 63,. 325 -- metyw walki z szatanem., XXV. 47. -- w pieśni, XI. 188. - w szopce, XL. 18, 19, 22; XXV. 63, 64. - Rodzina, XIX. 46. Najpierwszy, Najwyższy Pan bogów, XXII. U. Nakadzanie, XI. 397--399. pt. M edycyna ludowa. Nakazy egzogamiczne, XXXIX. 421. pt: Zak azy. No a k a z y, p. bat, baźniki, Besreb~ nyk, bez, Blagowiszczenie, Blahowiszcze,nie, chleb, chustka, ciąża, cielę nowonarodzone, czesanie się, czystość, egzogamia, głownie, gniazdo ptasie, gwiazdy, księżyc, pożyczanie, zachód słońca, zakazy. Naklejanie" wycinanka, XXII.1U,U6. Nakłuwanie, p. tatuaż, XXVI. 79. Nakonierować, nawymyślać, VI. 45· N.akrapianie jaj, pisanki, IV .. 207. Nakrycie głowy, p. czapka, kapelusz, ubiór głowy, XXV 123; XXVI. 124; XXXVIII. 265. -- głowy w obrzęd. i wi.erzeniach, XXX'I. 144. Nakrywanie głowy, XXI. 191, 192. -- p. młodych, X'XI. 94. -- stołu dla zmarłych, XXIV, 14" Nakrywki, belki, IX. 270. Naleśniki, II. 201. Nalepa, nalipa, nolepa, piec, II. 70: IV. 27'8, 287; VI, 56; IX. 7, 64, 279; XI. 377; XII. 320, 323; XIV. 356; XXXVII. 200. Nalepianki, p. wycinanki, IX. 299 pt. S z t u k a l u d () wa. Nalewka, XI. 398. Nalipa, nolepa, nalepa XV] 367. Nałożenie stopy, XXXVII. 133. (j. hot.), XXXVIII. 68, 127. powolny, XIV. 295. Namaszczanie ciała, XXXIII. 148. -- czarownic, XXVI. 72, 73. Naamts, (j. łot.), namitka, XXIX. 133. Nambadżandi,austr, cóg nieba, VII. 5 Ncimilejsy, kawaler, VIII. 241. Namiot, p. urasa, XV. 367; XXIII. 45, 46; X,XVIII. 29; XXXVII, 94, 105, W8; X'XXVIII. 2.58. pt. B udynki mieszkalne. - chrustu, XX. 51. Namit, namitka, (j. ukr), XVII. 155; 156; XVIII. 146--148; XXIX. 133. Namustyty, (gw. hue.), choroby bydła, XVIII. 187. Namyśnie" naumyślnie, XIV. 114. Nanabosho, (j.algon.), bóstwo, XXXII. 10~, U2, U7-121, 124. Nama, Namalny, Nanaszka, nanaszko, nanko, nanno, (gw. hue.), matka i ojciec chrzestny, VII. 262; XXVIII. 188, 196. Napad,(gw. huc.), choroby bydła, ,XVIII. 186. Napadzina, zaczepnik, XIV. 114. Naparstki M. Boskiej, driakiew polna, w lecz., XXX. 63. Naparstek, pożyczanie, XXIII. 77. Naparnąńć, naparnięcie, pokazać się, <XIV. 114. N,apisy,motyw zdobniczy, XOCXIV.287. - klinowe, XV. 141. - na bramach w czasie epidemii, III. 53, 55. -- na chusteczkach, XXIV. 137. -- na domach, .xxxIX. 145. - na drzewach, XXVII. 172. - na kcściołach, XXXIX. 145. - na mizrachach, X<XVIII. 40. -- na mostach, XXXIX. 145, 454. -. na nagrobkach, XlXV. U2; XXXIX. 145, 454. nanuśko, ~ l Napisy na pierścien., XXII. 45,49, 53. Napierśnild, p. baw e.t, XXI. 47, 48, 55; XXX. 237. Napiski, (j, ukr.), wzór pisanek,IV.210. Napój cudowny, .xxxVII. 21. -. czarodziejski, VIII. 10. - lanie na ziemię dla zmarłych, XX. 205; ~XX. 250. -- miłosny, X. 262; XXXVIII. 276. - z muchomora, II. 21. Naprawić, pr'zeciągać przez dzwono koła, XVI. 79 pt. M a g i a Napuszczać, (gw. złodz..), kłamać, oszukiwać, VII. 280. Narragonia, kraina głupców, XXVIII. 198. Naramnica, przyramek, XIV. 114.. Naramienniki, II. 79; IX. 37;XXI. 252; XXIV. 86. Narcyz, marcyz, Narcissus, w wierzeniach, magii i lecz, XXVIII. 244. Narocznicy, p. narok, XVII. 211. Narodnik, XXXIX. 4, 51, 53. Narodowedenie, (j. ros.), ludoznaw'stwo,' XXXIX. 2. Narodowości współczesne, II. 367, 3'H. Narodowość, XXXIX. 78. Narodziny dziecka, cielęCia XXIII. 62. - Jezusa, p B. Nat'., IX.172;~IV.344Narok, (j. sto cerk.), szczęście, sąd boży, XVII. 195, 210-213; 234, 235. - obrok, czynsz, XXIII. 163. Narościć się, urosnąć, XVII. 163. Narośl brzozowa w lecz., XXXV. 6.2 Narożnik, snopek w strzesze, IX.271, 272; XXIX. 37. pt. D a c h. NaroŻnyci,(j.u\n,) zrą':J XVI. 366.368. Naród jako kategoria hi,tor., XXXIX.73. - jako pojęcie, XXXiI<X 45, 92, 417. -- naukowa definicja Stalina, XX<XIX. 14. 417. �327 326 grzbiet stopy, XI. 400. przyszwy u buta, V. 64. Narty" XXXLX. 21, 93. pt. K o m u n i k a c j a l ą d o w,a. Narukować, (gw. żołn.), einrucken, III. 78. Naruszenie, przepuklina" III. 254; XXXIII. 24. Nary, pol, łóiJko. :XXJX. 23, ,H. Narwa, ropa, Xl. 400. Narzaz, (dok.)., danina, lXVII. 259. - (j. stosłow.), nacięcia karby, XXIII. 163. Narzecza p. gwary hajuwiarskie, XXXIX. 124. - czakawskie, XVII. 105. ~gallo-italskie, XlXXVII. 404. -:- ikawskie. XVII. 103-105. - kaszubskie, IX. 91. - krakowskie, II. 75. - lasowskie, XXX. 259. - małopolskie, XXX. 258. - podhalańskie, III. 227. - polskie, II. 74. - płn. rosyjskie, II. 6. - sztokawskie, XVII. 104, 105. - toskańskie, XXXVII. 404. Narzeczeni, 'XXXVII. 113, 114. Narzeczona (y), p. młody, młoda, Nart, Narty, I:. , 'I" ~ ' i II' I II i 1 ! "11 l: , i1 "li H ,j 'IIi li " ~l coemptionator, kn.iaź, kniahy- II. '238; IX. 35; XIV. 216; XXI, 94; XXVIII. 95, 96. Na'l'zędzia chirurgów staroż., I. 221. - do obróbki drzewa" .xXXI. 4. - do obróbki lnu, XXXVII. 212; XXXIX. 458. - do znaczenia owiec. :XXXV. 138. - drewniane, XXXIX. 20. - gospodarcze, VII. 272-275, 333; X:XXVIII. 441. ~ ich rozwój, XXI. 21, 22. - kamienne !XXI. 89; XXXVIII. 54; XXXIX. 18, 20. ni a, - kowalskie, VI. 292. [krzemienne, p. kamienie, I. 23. 183" 186; .x:xXVI, 96, 280; 323, 419; XXXVIII 217. - łowieckie, II. 7; .xxVII. 152; XXXI. 25. - muzyczne, p. instrumenty, XXIV. 91; XXVII 159; XXXVIII. 21. - pracy. XXXIX. 21. - produkcj-i, XXXI~. 102, 108. - przędzalne, XIV. 359. - rolnicre, XJX:XIII.1l4;/XIX;XIV.183; lXXXVI. 96, 280; XXXVII. 243, 323, 419. XXXI,X. 193, 236. - rybackie, II. 7; VI. 403; IX. 96; XXI. 42, 45, 51; XXIII. 132; XX:XII. 28, 32; XXXVI. 280. - rzemieślnicze, XXXIV. 273, 274. - stolarskie, XIV. 359; XXXVIII. 423; XXXIX, 493. - tkackie, X'I. 327. - żelazne, XXXVII. 368. - żniwi.arskie, XXV. 13'2. N a r z ę d z i a p a s t e r s k i e, p. bataZiw. czek ferula, betelew, (toporek), geletka, bleszka, dosek, jaszczyk, ciasz- dzwonek, kij pa- sterski, koczerha, noszaky, obiernyk (do robienia znaków wł.), toporek. N a r z ę d z i a r o l n i c z e, p. bijak, brona, cepy, czakany, czekany, czepigi, czepiky u pługa, demok, grabie, grabki, holowa, horodnyk, istyk, kapica u cepów, kartacz, 'kierat, kij, klucz u pługa, knebel, koka u pługa, kolca u brony, koZiśniata u pługa, kopac, kopaczka, kopacz, kosa, kosula, kuszka, lemiesz,' łapa 'a, marók, młocarn:.a, motyka, o~trokopacz, pałamarka, pług, płużyca, przedkroje, radło, rydel, ryl, ryskal, sapka, siewnice, socha, walec do młocki, widełki, widły. N a '1' z ę d z i a r y b a c k i e PI akiesaban, taj kies, akmoj, ankier. bet, bębczuch, nie, blistnia, ka, bembezuch, blyskawka, ka, boltak, boutak, brodnik, dzinis, bucz, tokas, blyskau- 'brodzień, bucza, cinglas, buczanka, deszczulka, drygawka, drzazgownik, gajno, gantas, gant, gomulec, grendzidko, gręzy, harpun, ka, jadro, jadrzyć, jezdas, gHrgusiet- jaz, jazi, iglica do kaczur, ka- jata, jezdej, sieci (holka), kabyla, ganiec, kala tuszka, kctlwaratas, kamień do sieci, kanat, kapor, kasior, kasiorek, kaukos, kastra, kauszos, klepla, ~Ziapla, kauka, klep, kZipas, klepa, kliuczka, 'kłoda, klokoczka, kobyly, wrót, komulec, kora, kosz, szyk, krata., krigas, kriga, kruk na szczupaki, kuj ale s, kulas, kule, kumialis, kute l, kutialis, kolokoukrylo, kujes, kumielej, lantiale, lantiales, łapanie ręką, lapa tka" lużyckie preżeno (matnia), mataris, miekstuwe, . mieszkiera" młot do głuszeni'a ryb, motar, najadrzynie (jadro), niawados, niewód, obiazd, obora, oborka, oprotka, pawara, płat, plawówka, bica, plóto, plugi es, podwoloka, tulis, retis, ogarle, ogrdób, pejkinikas, plawucza pludieS', podrgób, poły, reza, trehu- pludiales, podrywka, przestawa, rarieć, troki, trubnica, ris, sacharia" tarakej, trehubica, warza, wędka, trubica, wata, wenteris, wenta- więcier'z, wienciorki, taj, sieci, sić, slemp, szniury, wal oczek, walok, watka, chodnia, gomul, hustaja tręp. wiersza, gaik,. gronzek, szlaha, bul- drążki, gęstka, siakacz, suwata, bród- cięczerpak, gomulak, cza, guzlo. jaź, bra· ciqgaczka, cinklaZis, czerpokos, kle, blesz· boutacz, chomulec, żarki, apacinje sadzka, wientaris, wienciar, wienteris, włók, wireż, wuda, wywyma, zakładnia, zamu- żerdagony, żymka, żieżulos, żymek, żyżule,. Na r zę d z ia r z e m i e ś l n i c z e, p. bratwa (dratwa), ciablo, ciesiołk<l, cieślica, cioska, cyrkiel drewniany, deci, dratwa., dziad, kleszcze, klince, kloc" klysce, kłoda, kobyłka do wyprawiania skóry, kopyto szewskie, kosa zaworotna, kowadło, młot kowal ;ki, nożyk garnca'r'ski, obhoniaczka, gresz, oskarb, oskard, piła, pocięgiel, sama, potrybel, strug prawienica, garncarski, sar- strycho- wiec, szeskirna, szpilart, szwynkowycia, tablica. N a r z ę d z i a t k a c k i e, p. babnio pras lnie, bardo, bierca, blat, boki, czółenko, deseczka tkacka:, fajfa, fajfierz, fajfka, głowa, igliczka, kiwa, koluszka, kołowrotek, krosienka, krosna, lada, -lentale, motowidło, priwabstie (przęślica), przęślica, szafarka, szewtówka, szew ty, ga, talki, szparutka, warsztat szpulka, tkacki, szto- wrze· ciono. (j. bułg), demony, XVII. 235. Nasadki figuralne na naczyniach pierścieniowatych, XXXIV. 75, 97, 98, 101, 102. - rytonowe, XXXIV. 102, 104. Nasadzanie kul', zwyczaje, II. 221. Narocznice, �328 Nasernycia, 329 (gw. hue.), choroba, - VIII. 392. nasieżrzy, czar. ziele, :XX. 80. pt. Roś l i n y w w i e ·r·z eniach i magii. Nasiężrzał zwyczajny, Ophioglossum vulgat. aphr. XXVIII. 244; XXXIX 300. Nasiona lnu, ~:XXVII. 261. ~ oleiste, .xxIV. 187. ~ pożyczanie, XXIII. 64. Nasłuchiwanie., wróżby, XXXI. 144. Nasturcja, VI. 55; XVI. 60; XXIX.90. Naswol, naumyślnie, III. 140. Nasypać, nalać, VI. 45. Nasypka, (j. błr.), pos~ewka, XXX.32. Naszybka, (gw. hue.), choroby, XVIII. 181, Naszycia jako ozdoby, XXII. 87. Naśladowanie głosów zwierząt, VIII. 35:\ 354. Naśtund, (j. gilac.), poematy" XVII.99. N.aszyjnik, XVI. 323; XXI. 48; XXXVIII. 411. Nat-thehn, (j burm.), duchy ludzi żywcem pogrzebanych, XiX. 293. Natarcie kredą w zdobieniu skór, XXII. 109. Natłoczka, część kołowrotka, II. 131. Natrimp, (j. prus.), bóstwo, XXII. 3 Natub, (j. quiche.), dusza, VI. 16, Naturny, gniewliwy, VI. 45 Nauczyciel, P. uczyciel, I. 183; II. 151; IX. 73; XXX. 245 Nauki antropologiczne, X;XI. 3-5, 7. - Buddy, XXXIV. 9. - burżuazyjne" XXXIX 3. - czarodziejskie, XXVI. 70. - empt~'yczne, XXXIX. 1. - etnologiczne, XXI. 83. - folklorygtyczne 'XXI. 88. - historyczne, XXI. 83; XXXIV.M; XXXIX. 1. Nasiedrzy, 'I !, i' ·1 :1·11 - humanistyczne, XXI. 88, 92; XXXIX. 38. kosmologiczne" XXI. 82, 83. Lenina, XXXIX. 52, 63. Marksa, XXXIX. 34, 63. o bazie i nadbudowie, XXXIX.37. o ludach" XXI. 83. o narodzie i kulturze, XXXIX. 37, 44. o rodzie, XXXIX. 15. polityczne, XXI. 83. prawnicze, XXI. 90. przyrodnicze, XXXIX 34. radzieckie, XXXIX. 16" 33, 71., 74, 94. - socjolog'iczne, JmcI.82, 90; XXII 20; X!XXIX. 56, - Stalina, XXXIX. 71. - tajemne, XXV.50;XXVII.75,76,107. N'auka, (gw. hue.), . niawka, .demon, XXXV. 146. Nauskij welik deń, (gw. hue.), dziady. wielkanocne, XXIV. 8. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y z w iąza n e z k u l t e m p r z o d k ó w. N,awarstwienia etniczne, XXIV. 156, 164; XXVI .29, 30, 33, 39, 40. - kulturowe, XXXVIII. 26. Nawalne, zwyczaje adw., III. 19. Nawłoć pospolita, Solidago virgo aurea, święcona w lecz. XXx) 65. Nawlokowy brat, w lI'eregr .. Maćk., XXVIII. 187. Nawodnianie, XXXVII 387; :XXXIX. 19~, 229,237. pt. Gospoda,pka r o l na. Nawolok(a), (j. ukr.), sznur, rzemień do wiązania kierpców, XXXVI. 276; XXXVII. 219, 223. Nawóz koński w magii, VII.319,,320; XXXI. 65, 70, 72, 73. - krowi, XXV. 92. -. mycie się nim, XXXVII. 85. - ochrona przed zimnem, XXX'VII. 102, 107, 112, 124. - suszony, p. kij. wywożenie w pole, IV. 419; VI. 55. - z gliną, XXXI. 73. - z kości mielonych, XVIll. 70. - z torfu, XVIII. 70. _ zakaz wyrzucania, XVIII. 199. Nawicie, (dok.), zagrodnicy, X. 345. Nawki, boginki, demony" XIV. 83. Nawożenie, XXXIX. 196, 229, 237. Nawoływanie zwierząt, II. 130; VI. 305; XXXV. 136-176. - cieląt, VI. 58; XXXV. 136, 137. _ koni, VI. 57; XXXV. 136, 137. _ krów, VI. 58; XXXV. 136, 13,7. _ owiec, kur, II 130; XXXV,136 137 _ psów, II. 130; XXXV. 137. _ świń, ~XV. 136, 137. Nawrót, olbrot, Cetaceum, w med., V. 165. Nawsie, nawsisko, wspólna ziemia, pastwisko, . XXI. 238. Nawęzy, amulety, XXVI. 16, 17. Naw7, (j. st, słow.), raj, iść do nawi. XIV. 83; XXIV. 90. Nazwa ludu. XXiX-IXl 75. pt I n deks etnogeogr.afi.czny. _ miejscowości, XXX!IX. 143. _ pól, łąk i lagów, XXXIX. 143. . Nazwiska, XXV. 120; XXXI. 163. pt. I n d e k s o s o b o wy. - chłopskie, XXXIX. 298. _ górali pow. nowota,pskiego, XXI. 219-227. - matki, III. 301. _ mieszczańskie, XXV. 137. - obce, XXV 138. _ odimieńne, odmiejscowe XXV.137. - pochodzenia niem. XXXVIII.312. - polskie, XXV. 136-138; XXVI. ISO - rodowe, XIII. 38. - szlacheckie, wl!ościańskie" 'XXV. 137. - żony, III. 211. Nazwy: - A5urów, XXXIV. 18. - bałtyckie, XXXIV. 49, 61; xxxvn; 319. - białoruskie, XXXII. 34. - celtyckie, XXXIV. 49, 60. - domu" XXX. 316. _ drzew szpilkowych, XXXIV. 57. - dziecięce, XXXVII. 266. - fińgkie, XXXIV. 60. -. fińskie niedźwiedzia, wilka, zająca, XXXVIII. 378. :- geogr, XXXIV. 47, 56, M; XXXVII. 320. - geogr. Pomorza, XXXI. 171. - germańskie" XXXIV. 49, 61; XXXVII. 319. - góralski.e, XXX. 192.. - grup etnicznych, ,XXV. 137, - indoeuropejskie, XXXIV. 60. - irańskie, XXXVII. 319. - jednogniazdowe, VI 383. - jednogromadzkie, VI. 383. - koni, od barwy sierści, XXXV. 135, 136. pt. Na z w y z w i e r z ą t. - kóz, cieląt, XXXV. 134. ~ krów, XXI. 5-60, 204-201; XXXV. 134, 135. - liczebników wyższych, XXVII.53. - ludowe ,roślin, III. 285. - maści krów, X!XI. 56, 60 204-206. _ miejscowe, II. 257, 308; III. 86, V. 254, 255; IX. 198; X'VII. 185189; XIX. 1-30; XXXIX. 143. - napojów i pokarmów., XXVI. 109. - obłoków, V. 251, - ogólnoeu,ropejskie, roślin, XXXIV. 58. - ojczycowe, IV. 337. -"psów, XXXV. 136. �'<,":'!. 331 33(J - pomiędzy Łabą a Wisłą, XXXIV. 62. - pól i łąk,XXV. 120; XXXIX. 143. - rodowe, IV. 337; VI. 383. - roślin, XXV. 138, XXIX. 127. - rzek, .XXV. 124, 125. - sanskryckie, XlXJXIV.58. - słowiańskie, XXXIV. 49, 55, 58; X!X:XVII. 319. - śląskie, II. 174; III. 86, 378, 380. - topograficzne, :X:XI. 237, 238. - totemiczne, IV. 337. - trackie, XXXVII. 313. - tysiąca, X,xVII. 53, 54. - wodne, XXXIV. 48, 55, 63. - zwierząt dom., VIII, lm; IX. 94; 134-136; XlX!XVII. 442. - świąt, X. 217. N a z w y z w i e r z ą t koni, krów, owiec, 'Psów, Babka, Bahra, Balan, Beata, Beu'ka, Bedraczka, Biluna, Bedrusza, Bilusza, Bosono- ha, BridzuLa, Bryndzo La, Brzezata, Brze2Jawa, Brzeziasta, Buczka., Bukiet, Bulanysta, BrzezuLa, Bułanka, Cigan, C'Uina, Cisuna, Cygana, Cyganka, noczka, Cypryś, Cyrana, cha, . Czarna, Gajda, FasoLka, CyhaCyrwo- Czarnucha, Czeska, Czornusza, Czwartocha, Bur- CisiuLa, . Czarnobrzeziasta, Czarno-podlazista, blena, Bulany, Burek, Bystrocha, kusza, ka, "'-'1 C~ólka, Czul- Czyrwona, FUka, Du· ForeLa, Gniadoń, Gniady, Gniaz- dula, Gniedzian Guzula, Gwiaz- duła" Hajowa, Halocha, Hana, Hulubana, ćubka, Holubanozcka, Jałocha, Kalina, Ho- Kary, Kasztan, Kaśton, Katuszka, Ka· wula, Klępa, Knihnićka, Kopci· Krucze'k, KudLana, Kudlocha, Kurnasista, Kurnuta, Kwpicha, Kwiatoń, Kwietocha, Lepieska, Lipa, Liska, Liskarka, Łasij, Loda, Kudława, Kwiatula, Łan'a, Łosze, Łypka, Łańcusz, Łysa, Łysa- Łysek, Łysina, Łysonia, Ły_ sula, Łysulka, Łysuna, Łysyj, Macha, Majocha, Majówa, Mald, Malina, Malowanka, Male, Ma- ja, locha, Marcocha, Maruśka, Mier- Mrozian. Mroziana, Mroziasta, Mrozon, IMrozula, Mucek, Mucha, Murdzocha, Myszata, Niedzicha, Niedzio_ cha, Nosuta, Nydka, Pac'ata, Paloki, Miszka, su La, Paua, Moloda, Perista, Peristyj, Piątkówka, Pięto cha, PistruLa, Pło· tek, Plowa, I?łowucha, Płowula, PodpoLany, Poniedzipcha, Pręgowany, Pstra, PuźLa, Pryjany, Ra· baja, Rabula, Rabuś, Rabyj, Ra· dowecka, Rogula, Ropucha Koprawa, Rościcha, Routa, Róziena, Różana, Rusana, RllŻana, Rużena, Rydzula, Sado-kropiata, Sadula, Sarna, Sarnawa, Sementalka, Siernieniatka, SimeL, Siruna, S'iryj, Siwa, Siwosz, Siwucha, Smolana, Smolawa, Sdbociocha, Sobótka" Sroczana, Srokaty, Srokula, SywuLa, Szada, Szadocha, Szadul.a, Szarniasta, Szima, Szmatalacha-. Szwajcarka~ Środówka, Środula, Środucha, Śtuć, Śwajca-ra, Tarka, Turolia, Wakiżka Watujkly, WieI. ki Jochem, Wienczocha, Wiewió· ra, Winocha, Wisła, Wiśniocha, Szum, Woloch, Szutka, Szu:tyj, Wtorucha,' Zga1'dysta, Zukola. Zoukena, Zawy_tuszka, Zoutaczka, Neptun, VII. 291; XIV. 29. (j. ind.), demony, XXXIV. 22, Nerest, mrzost, XIV. 113. 23, 33. Nereidy, IV. 138 pt. D erno n y Nagardżuna, (j. ind.), głosiciel budwodne. dyzmu, ,XXXIV. 29. Nergal, brat-bliźniak, księżyc maleNe cieHś ne cieHś' ne-ne-ne! wołalllie jący, przeciwnik Enli1-Marduka, na zwierzęta, Vll 47. XlXXII. 128, 153. Ne gniadula! VI. 47. pt. W o ł a n i e Netota, (gw. hue.), tojad mordownik, n a z w i e r z ę t a. Aconitum NapeHus, odwar, w Neandertalczyk, XXXIX. 20, 59, 425. lecz., XVIII. 180, 192. Neczysta choroba, (gw. hue), epilepNetreS!k, (gw. hue). Sempervivum, sja, XVIII. 181. pt. M e d y c y n a roślina zabezp. przed piorunami, lud owa. XVII. 23. Nedola, nedoluha (j. ukr, czes.), nieNewarka, (gw hue.), serwatka z mledola, choroba, XIX. 18. ka owczego, XVII. 145. Nedosiw, (gw. hue.), miejsce niezaNewistka, (gw. huc.)-, synowa, III. 44; siane, XVIII. 215. VII. 262, Nedża, (j. Arawaków), dusza, cień, N'ew-tumgyt, (j. czuk.), małżeństwo, obraz, VI. 16. ,x,xXVIII. 346. Nehóda, (gw. hue), niepogoda, NewzdoLit, O. ros.), niemóc, XIX. 8, XXXV. 123. Nędza, X'XXjLX. 344. Nekromancja, ,xl. 435; :XXVI. 20; Nguk-Wonga, aust. duch wód, V1\· XXVII. 94-96, 116. 236; VII. 5. Nekromanci, XXV. 50. pt. W r ó żNia bahra! wołanie na zwierzęta, Ibiarstwo. ,xII. 301. Nekie dżemlyk, (j. kirg), tkanina - iholuba! (gw. hue.), nawoływanie jedwabna, V. 19. krów, lXII. 301, Nektar, XIII. 163. - male, mal! nawoływanie cieląt, Nene! (gw. hue.)" nawoływanie koni, XII. 301. .xooxv.. 137. Niauka, nauka, (gw. hue.), boginka, Neoanthropus, ;XlXIXIX .. 20. XIII. 112; :X:XXJV.146. Neofunkcjonaliści, XXXVIII. 337. Niawkii, (gw. hue.), dusza niechrz. Neokonfucjoniści, XXXVIII. 337. dziecka, XXXV. 146. Neolit, XVII. 169, 170; XXI. 64; Nidwadas, (j. lit.), niewód,.xxXII30. XXV. s.; II~, IV-VI, VII, XI; XXVI. 92; ,xXIX. 147; XXX 230, Nic, niks, p. niksowa woda. Nicpoty, nIcpoń, XIV. 114. 246; XXXVII. 321, 363; XXXIX. Nicz, (gw. hue), noc w zagadce, VII. 258, 284. 72; XIII. 206. - bałtycki, XXV. s. ,xVII. Nicznyk, (gw. hue.)" stróż nocny, - europejski, XXII. 79. XXXV. 83. - polski, XXV. s. I. Nić, nitka. r. 164; II. 133; III. 9, 15; _ kultury małop, XXVI. 40. XXVIII. 164. - wielkopolski, XXV. s. II, III. - amulet, X;XII. 36. Nepeta cataria LII p. szajnta. Naga, -,:(_", .'-'0 �"O czerwona, II. 203; III. 60; V. 213, 340; XVIII. 101; ,XXX. 209; - górowa, jedwabna, XI, '58; X'VII. 30; XXXIX. 385. - konopna, III. 15. - kolorowa, XXIX. 123. - lniana, II. 133; XXVIII. 23; .xxIX. 86; XXXVII. 213, 214. - miary, P. czyśnica, XXV. 122. - obwiązywanie drzew owocowych XVIII. 100; jaj, IV. 207; s7yi lub ogona 'bydlęcia, XIV. 47, 49. - pajęcza, XXI,X. 103. - płonąca w torturach, XXIV. 171. - posmarowana miodem, XVIlI100. -. pozłocista, XIV. 15; ,XXVIII. 21, 22" 25. ---4 pożyczanie, XXIII. 77. - przewlekanie pod progiem, XXXI. 75. - srebrna, LXXVIII. 21" 22. - szara, XXXIX. 301. - szczęścia, XXXI. 75. - uprzędzona w wig, B. Nar., XVIII. 101. - uwiązana na ramionach, palcu. XXII. 36. - w lecznictwie, X,XI'X. 171. - w legendzie, XIV. 237. - w magii, XI, 381, 386. - w pieśni., VII. 163. ...•..w pr7ysłowiu, XIV. 237. - w zagadce, II. 228. - w zwyczgjach pogrzebowych, XVII. 30. - ze skóry, X,xII. 85. Nie dam, nie dam, bo nie moje! naśladowanie głosu indyka, VIII. 393. Nie wiadu, niewiadomo, XIV. 125. Nieba, obłoki, V. 53. _. klucznić'a, p. Marzana, XIV. 83. Niebo, II. 322, 325, 326; III. 77, 143; •• 333 332 - '' ',. VII. 7, 8, 21, 22; IX. 179; XI. 377; XIV. 52, 53, 217, 300, 376; XX.249. - czerwone, przepowiednia pogody, wojny, XII.66; wiatru, XIII. 205. -. królestwo Trzygłowa, XIV. 39,41. - siódme, VIII 352. - w literaturze ludow., VII. 47. - w wierzeniach, XXXI. 144; XXXII. 83, 120. - w zagadce, II. 41. Nieboga, niebogo, niebóg, XVII. 239. ,~II. 239. Nieborak, p. biedny, nieboszczyk, XVII. 239. Niebospad, glistewnik pospolity, w lecz., ,XXX. 46. Nieboszczyk, w noc sądnego dnia, IV. 437; XI. 381. - zamykanie oczu., ust, nozdrzy i uszu, XVU 29, 30. pt. Z w yczaje i obrzędy pogrzeb. - l:martwychwstanie, XI .. 411. - zwyczaje pośmiertne, VIII. 365. pt. W i e r z e n ia. Niebożok, biedny, XVII. 239. Niebożyckij wielik den, (j. ukr.), radon nica, wtorek po przewodniej, II. 212. Niecenie 'ognia, p .,ogień, czer, czyr, kij leszczynow'y:, leszczyna, VI. 328; VII. 14, 15,24, 94, 95; XXXVII. 81, - ognia przez tarcie, VI. 412;. XIV.46. Niecki, p. kopanka, kąpanre dzieci, XXX.15. - w bajce, IX. 84, 85. - we wróżbach małż, ,XVIII. 212. - wyrób, VI. 52; IX. 363; XIV. 288. - wywrócić nad chorym dzieckiem, III. 56; VI 127; Xl. 395, 398. - z wodą, wróżby, III. 28. Nieochrz. dziecko, XUI, 123. Nieczysta sHa, 'P. diabeł, IV. 271. i Niedźwiednik, XIII. 54; XJ{. 177,179. XIII. 209. p. Kociara, medved, 111.58; ){.XXIV.38. Niedźwiedź, miedwiedko, miedźwiedź, mesiN,;edobra żona w podaniach, IV.274. kamen, mesikiipiita, metsa-teet, Niedojda, niezdolny, XIV. 253. Niedola, dola, XVII. 215. mikuś, miś, miodowa lapa, myś, Niedział rodzinny, XXIX. 161. pt. wujko, welykij pt Z w i e r z ę t a P r a w o l u d o w e. dz' k ie. Niedzicha, nazwa krowy. XXI. 206. -. p.chłopiec w grochowiny owiNiedziela Biała, XVI. 82; XVIII.75 nięty, chodzenie z nieźwiedziem. pt, C h r o n o log i a l u d o wa. -. człowiek zamieniony w n;edź- Czarna, IV. 199 wiedl.l1, IV. 281, 3 2; VII. 266; - Invocavit, XVIII. 105, 106. XXVII. 135. - Krestopoklonna, malowanie jaj, - demon wegetacyjnY,XcXVII 135. IV. 199. - istota ciemniowa, XXXII. 148. _ Kwietna, Palmowa, 1187; IV.141, - jaskiniowy, J{I. 248. 199, 277, 283; V.307, 352; VI. 76; - kamienny, J{XJ{II. 147, 148. VII. 255; VIII. 340, 376; IJ{. 56; - krew i kał w lecz., J{VIII. 83. XI. 327; XII. 309, 311; XIII. 142; XIV. 248, 341; J{VI. 90; J{VII. 18, - kult, III. 172, 174; V. 279; VII. 1; X. 347, 348; XVII. 182; XXXIX. 421. 21; J{VIII. 75, 110; XIX. 56; ]{'X. mięso, VI. 160. 297; XJ{V. 57, 58; J{XIX. 102, 105, - nazwy fińskie, J{XJ{VIII.378, 379. 107; XJ{]{IV. 293; XXXV. 180. - pazury w zwycz. pogrzeb. Pru- Laetare, XIV. 84. sów, II 366. - mięsopustna, XIII, 3'3. _. powstanie, II. 216. - Oswalda, I. 25. _. praojciec ludzi, !XXXI. 153. - pożyczanie, J{XIII. 61. _ Przewodnia, II. 101; IV. 201, 227, _. przebieroanie się, XIII. 343. - przy tronie Boga, VIII. 352. 3,2'5. _. roznosiciel urodzaju, XXXVIII. _ Różdżkowa, P. Kwietna, J{VII.21. 242. - siew grochu, oX:X:III.136. _ Syropustna, VIII. 376; J{III. 53. _ sadło w lecz., V. 302; VI. 160; X, ;XVIII. 184, 193. _ Śródpo3tna, VIII. 441. skóra, XXIV. 41. - św. Tomasza, .x:xIV. 6; XXXIII. _ symbol ciekawości, XX. 175. 127. - symbol zimy, XX. 175. •.....• Wielkanocna; I. 85, 129; II. 160; _ tresowany, XX. 178. LX. 379, 414 ']{lI. 65, 313, 317; _ w literaturze ludow, II. 14; VII. :XIV. 85, 183; XVIII. 103. 49, 50; VIII. 59, 279, 292-295; _ Wielkopostna, II. 87. rx. 72; ]{I. 311, 312, 372; J{IV. _ zakaz polowania, VII. 285. 165; XVI. 350; X:XIXI. 130; Niedziocha, nazwa krowy VIII. 152; _ w ornamentyce, XXXIX. 421. XX:r. 59, 206. _ w zwyczajach i obrędach: B. NaNiedźwiadek turkuć podjadek, II.l61 rodz. III. 173; IV. 283; J{J{'XI. 161; - w wierzeniach, LX. 65. Nieczyste miejsce, Nieczysty, diabeł, �335 334 noworocznych, XX. 171, 172; popielcowych i zapustnych, I. 8183; XII. 40, 122; XVII. 15; ,xX. 51; wielkanocnych, XX. 171; weselnych, XX. 172. - wcielenie bóstwa, VII. 2. - wcielenie duszy, ,XVII. 182 - we fraszce, V. 263. -. wyraz zakazany, II. 206. -. z grochowin, słomy, XV. 101; ,xX. 173. , p ----< - zaklęcie, III. 173; XXXV. 128. zasadzka, ,XX!X. 35. żelazny, X,xxII. 147, 148. chłop okręcony słomą, p, chodzenie z niedźwiedziem za pusty, XX. 170. ' - Niedźwiedź, demon, XXXIV. 6. O. st. słow.)!, . ,XIV. 19, 74-78, 83, 176, 214; 230, 232-234. Niedźwiedzioszyi Niega, Nega, Nya, głupstwa, IX. 287. dąb, XX/XV. 67. Niemcy w pieśni, X!XJXV. 51. Niemczenie Śląska, II. 116. Niemczyk w szopce, XI,X. 35. Niemiec, postać diabła, XII. 214. - w pr'zysłowiu, VII. 216. - w szopce, XI .. 25. - w zagadce, II. 42. - w zwyczajach mięsopustnych, X!X. 173. Ndemka w szopce, XIX. 35. Niemoc św. Walentego, XXXVII 290; XJX.Xrx. 325. Niekwieje, Nielapsy, ~ I . zw.ierzę, II. 232. Niemowlę, p. dziecko nieochrzczone, IV. 412; XI. 384. - ochrzczone, XXVIII. 126. - pępek, XXXVII 306. - sen ochraniać, XIII. 324. Niemotworz, niezgrabny, II. 43. Nienamó.~ny, prędki, uprzykrzony, XIV. 295. Nienio, (gw..huc,), ojciec, VII. 262 Niepełnoletni, III. 313. Niepili, obcy. III. 140. Niemrawa, Niepłodność, P. bezpłodność XI 394' . XIII. 217, 221; XXVII. ~34' , Niepoczytalność, V. 113. Niepokalane Poczęcie, V. 348. Nierozum, obłęd, XVII. 163. Nierówność społeczna III 82 Nierząd, IV. 371; IX.' 120.' . Niesama, ciężarna, V. 64. Niesteć, niedbaluch, XIV. 114. Nieśmiertelniki, p. suchi kosyci. Nieśmiertelność duszy VI.229; XV 201. Nieszczęście P. niedola, bieda Nietoperz, p. niedoperz, gac~k. ~a- topca, lylyk. - głowa w magii, VI. 267. kostki, XI. 382;XX. 80. pieczenie w celach mag. XłX. 128. powstanie, X'Ix. 131. totem, XVIII. 28, 196. - i czarownic"" ,X1XXVIII. 276. - i diabeł VI. 267. - w literaturze lud., VI. 411. - w praktykach czarownic, XX. 85. - w wierzeniach, II. 337; VIII. 87; XXIX. 123. - wcielenie duszy, XVII. 182. - zjawa, straszydło, XXXVII. 261. - z myszy, XII. 64; XIII. 114. Nietota, widłak, wroniec, Lycopodium Se~ago L. w lecz, 111.231, 254. Nietupa, P. lnica posp. Nieurodzaj wywołać, XXI. 132; XXX·IX. 215, 216. pt. M a g i a. Niewiadu, niewiadom~, XVII. 164. Niewiasta, synowa, XIV. 28. 399. , .',- Niw roku! (gw. hue.), ,XIII. 116 pt. Niewdzięczne córki. motyw króla Za ma wian ie i zakli na nie. Leara. XXVII. 109, 110. Nizine, . ścieg płaski, IX 95. Niewierność małżeńska, III. 299 Niewieściuch, p. ~elaczek, XIV. 3008. Njekara, O. ukr.), wilk, VIII. 314. Noa, (j. polin.), godzi się; przeciwstaNiewin, dąb baśniowy, XXXII. 160. Niewolnictwo, zakupnictwo, III. 110, wienie Pap, XVII. 262. 286, 387; XXXVIII. 19; XXIXlX, Noc bezksiężycowa, III. 21; 20, ;137. - kąpi.elowa, II. 101; Niewolnicy, I. 52; XXVIII. 119; - noworoczna, I. 252, 253; VIII. 278; .XXXVII. 362, 368, 369. XVIII. 103, 104; Niewortny, bezwartości.owy. ,xIV 114 - po pogrzebie, XIII. 108. Ndewód, p. niawados. IV. 155,;IX. 51; - ślubna, II. 114, V. 19; XIV. 369, XIV. 119, 123; ,XXX. 214; XXXII. XXIII. 186; XJX.XV. 7; 30; ipt. N a r z ę d z i a r y b a c. - św. Tomasza, XVIII. 103; - letni i zimowy, XXIX. 126. - św. Walpurgi, ,xVIII, 104; Niezapominajka błotna, Myosotis pa- święta, III. 174. ~ustris, XXVIII. 244. - świętojańska, P. Kupadla, KuNiga, p. Niega, O, słow.), XIV. 75 pa~nia, Kupalnocka, Kupala, KuNigromancja, nekromancja, XiXVII. pajlo, IV. 3'25; V. 379; VII. 202; ~8-96, 11'6. VIII. 289; X'III. 91; XXVI. 72, Nihala, Nija, Nika, bóstwo, XlIV. 74, 7'6; XXVII. 65; xocrx. 100. 80, 81; XVII. 86, - w wierzeniach, XXXIII. 121, 132; Nikephoros, LVXi1<jJOQ()~ Zeus, XIV. 53. - w zagadce II. 41; VII. 72; XIII. Niksowa woda na oczy, Aquabril206; Hanae, V. 165. _. wigilijna, II. 162; VIII. 372; IX. Niksowy prasek, siarczan cynku, w 3'79; X'IV.34"3; XVIII. 98, lecz. V. 165. zmarłych, VI. 204; Niksy, demony, IV. 156. -. zmartwychwst" II. 324; IX. 379. Nima, nima możno, niemożliwe. Noclegi na drzewie, ,Xx)cI. 142. XVIII. 220. Nocnice, nocznice, duchy, XII 216; NimfY, demony, VIII. 10; XX. 230. XVII. 69;X/VIII. 220; XXXV. 176. - drzew, wiatru, XVIII. 94. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Nimycia, (j. ukr.); mandragora, Noczinos, O, l:t), statki rybackie, XXXIX.305. XXXII.32. Niola, O, słow.), bóg, XIV. 200. Nodi, nogi, XIV. 16. Niszczenie zasiewów,,xIX 125. Nodolek, nadolek, część kobo koszuli, Niszke, O, mord w.), bóstwo, XXXII. IV. 278; V. 63. 126. NQe, XXI. 209; XiXV. 90. Niwa., miara roli. XXXVII. 175, 179, Noga, gęsia, kocia, koźla, w f9lklo180, 184, 187, 188 rze, X,XXII. 95; Niwelacja kultury, ,XXXIX. 109. �.. _r.t ~; i: ". 336 ':,1"·",' ';1 :r J :i~ '~, II " ! ',. ; ; ,j - leczyć, XI. 397; - prawa, T 134;" - przycięta, XXIX. 105; - swędzenie, X. 355; - w magii, XXXI. 27; w wierz. zwycz prawn. XXX.250. Nogawice, spodnie, IV. 175; V. 121; X'XIX. 118. Nogi, rpodpórki u pługa, II. 131. Nogietka, Calendula officinatis p. krokis, II. 137; VI. 55; XXVIII. 244; - w lecznictwie, X1XX. 45. Nohy jak bolet, (gw. huc.), XVIII.182. - jak rozihnyjut, (gw. huc), odParzenie XVIII, 182. Nojhojupu, (j. gil.), korona Szamana. XVI, 121. Nojzdrze, nozdrza, XIV. 114. Nolepa, p. nalepa komin, IV. 278, 287. Nolustki, p. luśnia, część wozu, VI. 395. Nomadzi, p. koczownicy, III. 175; XXXVII. 120, 225, 364. Nomenklatura bydła domowego, XXXIV. 174; pt. N a z w y z w i erząt. - Mazowsza, XX1XIV. 62; - roślin, XXXIV. 47; - topograficzna, JQ{VIII., 110. Nory podziemne, III. 241. Nos, krwawienie, przesądy. x;xx.rII. 139; 'swędzenie, .:x. 355; - w facecji, XXXI. 133; - w literaturze ludow., VII. 246, 247. Nosferat, dziecko nieślubne, I. 138. Nosiacze, konstelacja "Orion", I. 172. Nosiciele rasowi, XXJGVII. 58. NQsidła, P. koromesla, kule, XXX 216; XXXI. 4; lXXXV, 18; drążkowe, nieckowate, .:xxxIX. 454. Nóśka, nóśka! nananaććć! nawoływanie świń, II. 130. Noslola, (j. sław.), bóg, ojciec, XIV. 50. Nosad, nasad u wozu, VI, 395. Nosorożec, Rhinoceros w przypow., XiXXVIII. 256. Nospa, kapa na ł6żko, XXXVII. 486. Nostrzyk białY, Melilotus albus, od uroku P. urokowe ziele, XXX 55. pt. Roś l i n y w w i e r z e n i a c h i ma g i i. Nosuta, Nosutka, nazwa owiec XXXV. 134. Nosaczka, kobieta przynosząca chrzestne pieczywo, II. 138. Noszak'y, (gw. huc), do noszenia siana, XlXXV. 88. Nosze do nawozu, IX. 367. Noszenie bursztynu, X,XX,IX. 400; pt. A P o t r o p a i o n. - ciężar6w, XXVI. 98; ~ dzieci, XXX 226. Noszenie na mary, magia. III. 24. Novymaj, (j. czes.), obrzęd dOT., XIV 84. Now.a nauka a języku, XJm{IX.34 35. Nowe latko, Nove leto, (j czes), III. 2, 172; VIII. ·373; XIV. 84; XVI. 158; XX. 160; XXXVIII. 219. pt. Zwyczaje i obrzędy do- - Noworodek w wierzeniach, XI. 383. Nowonarodzone cielę, ochrona prll:ed urokiem p. cielę. XVIII 177 Nowożeńcy, XIV. 255. Nowy dom, w wierzeniach, II. 141146; III. 50; IV. 418; XVIII. 198. - miesiąc w lecznictwie, XI. 399. Nowy Rok, p. chleb noworoczny. P. Wasyl, I. 252, 253; II. 87, 199, 221, 93, 277, 420, 421; V. 212:, 213, 2123, 12126; III. 27, 173, VII. 224; VIII. 337, 362, IX. 242, 4114;X. 239, 283; XI. r a c z n e. Nowe państwo w Egipcie, XXXIX.19. - wrota w pieśni wesel.;, III. 42. Nowiny leśne, XX,XIX 206. Noworodek, kąpiel, II. 227; - nadawanie imion, XXVI. 107; XVIII. 177; - ochrona przed urokiem, X'JifU61; - nieczystość, XXIX. 224; '. . 349, 174; 373; 104, 150, 209, 337, 429; XII. 41, 66; XIII. 343; XIV. 135, 251, 379; XV. 87; \XVIII. 74; ~X. 71, 163" 172, 173; 177; XXIII. 61; XtXV.139; XiXVIII. 14; XlXIX. 98, 107; XXX. 196; 'X:XiXI. 166; XXIXVIII. 130" 139; XX,XV. 174; XXXVIII. 271; pt. e h r a n o log i a l u d o w a. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d or o c z n e. - bicie gałązkam~, XVIII. 110. - chodzenie z pszenicą, IV. 277; -l kichanie, XVIII. 199; -;- obwiązywanie drzewowoc., XVIII. 99; - rozdawanie pręt6w. XVII. 23; - rzucanie chlebem, V. 213; - toczenie chleba,X,VIII. 210; :- wróżby, XtXXVIII. 271. Nożenie, O. słowiń,}, narzeczony, V. 325. Nożyk garncarski, V. 167; XXIX. 88. Nożyce, da'I'Ować, pożycza6,XXIII. 76; Nów, p. mlodzik, Wanyoro, księżyc, odbieranie mleka, XXJtX. 45; - okadzenie kz:6w, X. 2'78; 22 Lud - Tom XL - pora czarów. XXXIV. 7, 16, 17; powitanie, .:xl. 81; rozpoczynanie orki, X,VIII. 214; - strzyżenie włosów, VI. 62; w magi~ IX. 414; XVIII. 180, 185, XX.81; wywożenie nawozu, IV. 419; V. 59; zakaz prania, wyrzucania nawozu, sadzenia ogórków, XH. 611;XVIII. ~ - 199. Nóż, p. kikutek gnyp, kiwalka. kosica, kozik, krawacz. - bambusowy, XXXVII. 390; - bicie w stół, III. 50; - brązowy, XVII. 175; - broń, I. 122; II. 269, 273, 353; III. 239,241; IV. 281; XII. 152; XXIII. 38; XXIX. 157; ,)GXXI. 84; XXXVII. 83; - do czyszczenia bursztynu, .:x:x.x.rx 379; - do obrzezania, III. 56, 58; - do szatkowania kapusty, IX. 36~ - do ścinania kukurydzy, XtXXIX 193; - drewniany XVI. 129; XVIII 82; - huculski, XIXI. 45; :- kamienny, XXXVII. 363; XXXVIII. 54; - kłuci~. III. 54; - kordelas, XXIXIX. 346; - krzemienny, VIII. 171; XVII. 63; - krawacz pasieczniczy, VI. 44, 56. - od święconego, II. 87; . - i położnica;, III. 59; - poświęcony, IV. 420; - pożyczanie, II. 334; :- przy wyrobie masła, VI. 65; - .przy zamawiani~, XIII. 113; -rozpoznawanie uroku, III. 60; - w magii V. 179; XIX. 114; �• .oJ- ••• ,-;;[, •.. :,--- •• ~ "_". ,!,' . ~', ;.' .' .J;¥. -;, 338 339 - l I w obrzędach pogrzeb., VI. 26; zbójnicki, x.xx. 197. Nudle, kluski, XV. 77. Num, (j. sam.), bóstwo, VII. 7. Numerus Herculaneus, (j. łac.), liczba Heraklesowa, czwórka, XXII. 46. Numi-Tarom, bóg Finnów, XXXII. 103. Numizmatyka, XXI. 48. Nuar urządzić, (gw. złodz.), uciec. VII 280. Nurem chodzić, nurkować, XlIV. 114. Nury, :XXIV. 87. Nusku, Nuszku, bóstwo Sumero-babilońskie, XXXII. 126, 153. Nuta góralska, pasterska, XJXXI. 146, 148. Nutritar, (j. łac.), ~ywiCiel, wychowawca, P. atalyk, VII 112; XIV. 58. pt. Ip ok r e w i e ń s t w o f i kcyjne. I " 134-146. wa. pt. M u z y k a l u d o- (j. niem.), zabawy XVI.113. Nużda, wesz, XXX. 30. Nutzspiel, dzieci, !XIV. 74, 75, 79. XIV. 114. Nygus, roślina, jaśniak, Lycium hal- Nyn, p. Nija, Nydka, Niola, świńka, mitoHum, w magii, XXXI. XXiXI. 95, 97. - 95,97. leniwy, XII. 67. bóstwo, p. Nya, XXXI. 171. Nyja, Nykać, Nyola, XiX~I. 162; (gw. złodz), szukać, VII. 280. O. Nymphea słow.), bóstwo, XIV .. 79. alba p. Lilia wodna 'boniar. X,XJXIII. 139, o Obaczyć się, ocucić się, VI. 46. Obal, tłuczek" XIV. 114. pryczan, XlXlXIX. 12,3, 128. Obarzank~, :x.xXIII. 128. . Obażanek, część wozu, VI. 395. Oaza srebrnych kwiatów, XXlXI. 160. Obcas" abzac, III. 81. Obcążki, terminol. kowalska, VI. 249. Obchodzenie bydła z obrazem, XXV. 57. - cerkwi, ,XXlXIII. 134. - domu ze światłem, XXVI. 16; - granic, XiXV. 114. pt. Z w y c z ił je p ra wn e. - miedzy, XII. 298, - na opak, czynność magiczna, VIII. 365. ~ pól, II. 87; :x.xIII. 135; x,xxVII. 345. Obartel, L Nuty, p. melodie, X'XVI. 124; .XiXXI. 147, 148; XXXVIII. 73-84, - zbóż z pochodną, VI. 78 - ze święconem, XII, 313. Obchód doroczny, XJXX. 239; św. Grzegorz, Gregorki, II. 199, 200. - św. Mikołaja, :x.xVII. 161; Obcieranie ciała, czoła,:XI 387. - rąk .i ust w mag XXXIV. 12; - w magU, VIII. 367. Obcinanie nosa, ucha, warg, V, 108; :x.x.xI!X. 143. - palcą, Xx..xVII. 86. - palca i paznokci, iXI. 191. - ucha owcy chorej, XVIII. 189. - wa'I'kocza dziewczętom, XVIII.214. - warkocza pannie młodej" XtXXIX. 428. - włosów na znak żałoby, XXI. 191 ~ Gregorianek, ,p. Gregorianki, Obcowanie nieżonatych i niezamężnych odwiedziny, Dorfgehen, Kilchgangen, II. 106; V. 118. pt. D z i e w i c t w o. - z demonem, .XiXI. 132. Obcy, ich czarność, XX'I. 179, XXIII. 1~, - jako ludożercy, X,XIII. 159. Obdarzanie drzew owocowych, XVIII. 95. pt. M a g i a. - dzieci w N. Rok, !XXXI. 160. - P. młodej, p. koZaczyny: chodzenie po drobsku, dary weselne, IX. 321. - na weselu, XXVI. 86; XXVII. 154; XtXXJVIII. 297.\ pt. Z w y c z a j e weselne. - !pastuchów, XXV. 5'7. - pisankami, IV. 21~222, 226; <XVI1121l. - w różnych okoliczn ..,XXX. 250. pt, Z w y c z a j e d o r o c z n e Obejmowanie drzew owocowych, XVIII. 97, 98. Obejrzeć się, wieI'Zenia. .xXII'I. 69 Obejście p abyście, za.groda, I. 120; XI. 395; XVII. 196. - huculskie, IV. 97. Obelga czynna, słowna, symboliczna IiI. 43; IV. 374-37,6; V. 117. Obelgnońć, obl?gać, XIV. 114. Ober, oberek, XXVIII. 229. Obercuchy, odzież, XlV. 15. Oberek, p. Ober, VIII. 24; XIV. 327; Oberlik, w budownictwie, IX. 270 Obertas, !XX,XVII. 350. Oberteil, p. Obartel. drew klocki zamiast guzików, X,XIX. 184. Oberwanie, choroba, III. 254; V. 165; XI. 400. XXiX. 40, 41, 54-56, 58, 71; XXXIII. 23, 24. Obed, (j. sekl,), śniadanie, XVI. 134. Obertelek, (j. blr.), wyprawian:.e skór, XXX'I. 115; pt. G a r b a r stwo. Obhortka, (gw. huc.), zapaska, p, horbotka, ~XXIV. 145, 149. Obiad, :X. 37. - dziadowski, XXXV. 53-55. pt. Zwyczaje i obrzędy pog'I'Z e b o we. - po pogrzebie, XIII, 107. - postny, XXJVIII. 203. -. weselny, II. 339; III. 66; !XIII. 321. -. zaduszny, p. stypa, IX. 131. Obiata, nabiał, XVII. 163. Obid, (j. ukr.), obiad, XII. 296. Obida, (j. ros.), krzywda, nędza, XIX,.4. Obieczaj, łub w przetaku, IX. 366. Obieganie pól p. obchodzenie z po-o chodnią, IV. 318, 320 pt M a g i a. Obieganie wkoło paski, lXlI. 316. Obiegnik, goniec, XIV. 308. Obiekty, etnologiczne, tXXiXJVII. 42 - kulturowe, społeczne, XX!XVI. 114-116, 134; XXXVI'I. 40, 42. Obiektywizm burżuaz., XXXIX. 11 Obhoniaczka, Obierze, parkany,(dok.).sieci,X,X'XI.30, wrzód, VI. 46. (gw. buc.), znaki własnościowe, XXXV.·13S Obirnyk, (gw. huc), narzędzia do rcbienia znaków własności.owych, XXXV. 138. Objachać, uwieść dziewczynę, XIV. 114. Objachanie objechanie. uwiedzen:e, !XIV. 114. Objata, ofiara, III. 5; XIV. 19, 20, 28, 83, 216. Objazd, si.eć, XIV, 114. Objęcie dziewicy, zwycz. wesel. Kirgizów, V. 15. Obierzka, Obirka, �. 340 Oblepianie ciastem drzew owoc. p. ciasto, XVIII. 97. I Oblevac1ća, (j, czes.), p. oblewanie, ~II. 37. Oblewanie, p. ablucja drzew owoc., lXVIII. 97. - smolą, II. 268, 274. - wodą kloca w zwycz. popie!., XII 41; XIX. 182. _ zwierzęcia kupionego, VI. 58; VIl'I. 363; X, 35<5;XXIII. 103, 104. - wodą w obrzędach weselnych Kirgizów, V. 307. - wodą w obrzędach wielkanocnych, V.215; VIII. 377; ,XII. 318; .xVII. 34-36; XVIII. 75, 211. Oblewany poniedziałek, p. śmigus, dyngus, IV. 221; XII. 314. Obliczanie czasu. XXlXJ::X1.219. Oblicze kulturowe narodu. 'XiXXIX. 83. Oblivacky, (j. czes.), p. śmigus, V. 307. Oblubieńcy kirgiscy, V. U, 14. Obłap, na obłap, konstrukcja węglów, XXIX. 24. Obłączki drewniane,x:x.xI. 29, 31 pt. Ł w i e c t w o. Obłęd, XXXI. 95. Obłocznicy, płanetnicy" XVI. 79. p1l. D e m o n y s z k o d l i we. Obłoki, II. 325. Obłuczyć, włożyć na siebie, IV.307. Obłudnońć, zdradzić, XIV. 114. Obłuska, rańtuch, ~IIL 218. Obmanońć, oszukać, XIV. 114. Obmycie krwią jelenia, X!XlXIX.310. --< lecznicze, p. ablucja, XI. 383, 397; XVIII. 177; . - lewą ręką, XlXlX:III. 119. - nóg kupionego bydlęcia,XXIILI08. - rąk w zwycz. weselnych, :X. 66. - rogów krowy, XXIII, 70. - w potoku, XI. 383. ° - wodą, XIII. 228; XX!X!IH. 199,122. - zaszczepek u drzwi, XVIII. 100. Obmywanie wodą z gliną, XXXIII. 121. Obnażanie się, XXVIL 73. Obnoszenie gałęzi zielonej, jaskółki. XVI. 153, 158. pt. Z w y c za j e i obrzędy do'roczne. Obońki, II. 131; Vr.. 176, 189; VIII. 45; JCiIV. 136. Obora, P. kolesznia, I. 164; Il 205, 208, 209; Ill. 316; IV. 302; V.348; IX. 279, 280; X 310; XII. 6, 2,95; XIV. 3~, 56; XIX. 12;X1X1V. 87; X,XV. 57; XXXI. 73,96; XXXIII . 148; XXXIX. 4;53. _ piętrowa, XXXIX. 237, _ zakaz zabijania pająka, II. 161. podwórze, OOIV. 363. sie~, iXXIX. 126; oXlXJX:II28. Obora, (gw. huc,), znaki własnościowe, 'XlXiX.V.138. Oborich, (gw. hue.);, da·ch, II. 209. - w zagadce, VII. 71. Oborih P. oboroh, XXXIII 134, 135. Oborka, sieć, XlXIX. 1,26. Obornik, nawóz, zakazy, OOVIII.199 XiX1XIX. 208. Oboroh, (j. ukr), 'bróg, :XVI. 365. _ (j. ukr.), dach, XVI. 366, 009, 3'70. Oboroh stawyty, (j. uk'r.), zabawa, ,XXIXIII. 135. Oboroźyny, (j. uki'), część brogu, XlVI. 369, 370. Obóry, (gw. huc.), dziurki w postolach, XOCXIV. 146. Oborywanie pól bliźniętami, XVI In. - od zarazy" I. 121. Oborywanie wsi od zarazy, II. 211; Obora, ObOra, oborka, XJX;O<t165; XiXXV. 25. 341 , Obowiązki wsi wobec pana, XXVII. 144, 145. Oboz, jednoręki pastuch koni demon, XI. 382. ' Obóz rzymski, ~V. 180. Obrać się przebrać się IX 287 Obrada, ~ciecha, XlV.' 308: Ob ramka, obszewka, iXXXV'II. 216, 218, 224. Obraz święty, I. 161" 166; II. 87,253, V. 152; XI. 165, 186 327 421' XIJ:. 8, 13, 117; XIV: 358;' XVI: 367; ,XXI. 51, 54; XXII. 52, 116; XXIII. 156; .xxVI.' \124, 135; XXI'X, 4;3, 90, 184; XXX. 4, 172, 174, 182; XiX,XI. 81; XXXI'll. 105; ,XXXVII. 200. - bogów, XIV. 216. - cudowny, XiX. 72. - eglemizowany, iXiX'X. 179. - kaszubski, XlXX. 145, 164. - malowany, XJXX'I. 180, 181. - M. R Częstochowskiej, VIIL 174. - M. B. Ludźmierskiej, V. 128. -,-- na szkle, lX,!, 420; XXI. 51, 53, 54, ao; XXIII. 156; ,xXVIII. 25, 34; J{J{l:}(. 184, 185; ~. 145-148" 152, 153, 158, 160-168, 178, 179, 181, 18,2; XtXiXI. 167; }(,XXVII 200, 420; :xx.xVHI. 419, 427, 445; XXiXlX. 501. pt. S z t u k a J. u d o wa. - przy wypędzaniu bydła, XIXV.55 - rżnięty, XXiXI. 80. - szafkowy, XXX. 151. - śląski, XXX. 147,. - wykładany burszt., XX,XIX. 415. Obraz stosunków narad. iwyznaniowych w Galicji, XVII. 2,53. Obrazek, figura przydrożna, XVIII. 220. Obrazki ludowe, XXiX. 175. - nalepiane, OCXX. 14&. - podhalańskie, ,xXX. 157, 159, 164. 167, 173, 183. - w zwycz. wesel., XIV. 379. Obreźnoictwo, XXX 172 179,182,183, Obraźnicy, XXIX. 184; XXJ~ 146148, 153, 156, 157, 163, 164, 167, 170, 180; XXl}(IV. 158. Obrącki, wzory pisanek, IV. 211. Obrączka p. bug, HI. 211. - od uzdy, XXII. 43. - scytyjska, XVII. 175. - srebrna" lXVII. 175. -:- ślubna, IV. 421; xJ1. 384. - w medycynie ludowej III. 54. - żelazna, P. rafka, refka, ryfa, X:xlXIXl. 129. Obręcoszki, obręczę, V. 47. Obręcz/spalona, w magii, III. 515. - na beczce, IX. 363. - w budownictwie Jakutów, XlXtXVIl1.105. - w magii, VIII. 339. - w na,rzędz. druc" XX,XVII. 205. - w odczynianiu uroku, XII.. 266. - w zagadce, XIV. 376. - w zwyczaj. kupna, XXIII. 91, 92. Obręcz, wzory pisanek" IV. 211. Ob rogi, v., 215. pt, Z a b a w y l u dowe. Obrogi, oborih, stogi, V. 153. Obrok, :XIV. 132. Obrona przed demonami, szkodnikam\, XXXIV. 28 Obroty magiczne, XXEC. 122. Obroży ja, obroża, ~IV. 114. Obrożyny, oborożyny, słupy w bro· gu, XVIII. 216; XXX,IXl. 309. Obróbka bursztynu, X:X:XIX,. 356, 378, 382, 383. - kamieni, XIX. 170; ~XIX. 159. - kory, XXXVII. 332; XXXVIII. 434 - korzeni, .xxxVIII. 434. �342 - i, i. I l t kości, ~XJXVII. 332. kruszców, XXX. 213; XXXIV. 288. łyka i słomy, 'XJX.XiVHI.434. pt. p Ie c i o n kar s t wo. - metali, XXVIIll. 9. - skóry, op białoSkórniJcy, garbarstwo, XXIII. 168; XXVII. 141; XXXI. Ill; lXJXXIV. 288; XXXVIII. 434. - stogu, XX!XJIV..288; ~XiVII. 332; ~:VIII. 434. - surowców, XiXIII. 39, 154;~XX 213; XiXXIV. 187; iXX'X1IX.466. - włókna, wici. X!X:XI. 4; XiXXIV. 288; XiXXVIII. 434. - wosku, XXV'll. 141; XXXVIII434. O b rób k a d I' Z e wa, p. bednarstwo, ciesielstwo, gontarstwo, kołodziejstwo, stolarstwo, XXIX, 15'9; XIXX. 2.13; tx:XXIV. 288' X:XJXVII. 322; OOXlXVIIJ.4.34. pt: Narzędzia rzemieśl. O b rób 'k a d r z e wa , p. beLki. brusy, cieś, ćWiele, deska, derewo tesane, derewo wible, drani. ce, gięcie obodów i płóz, gency, karpa, kłoda drążona, kobyLica, kocur, kołodziejstwo, koryto, kopańka, krąglaki, ława bednarska, luby, lusznyci, misa, mygły, niecki, o:blręcz, obody,. obwody. okrąglaki, oszwary, parnie, szwele tramy, wańczosy, warsztat stolarski, worynie. O b·r ó b k i g l i n y. p. c€gła, ceramika, garncarstwo, garnki kafle . koło, majolika, naczynia' pier~ ścieniowate, XXX. 213; XXXI. 4; XXX VIII. 434 O b r ó .hik a m e t a l 'i p. metale i i'Ch obróbka. O b rób k .a w e ł n y~ p. filc, folować, folusz, gręple, koc, tauky, sukiennictwo, diuk, wojłok. Hżnyk, me- sukno, tiun- O b I' Ó b k a v,.: ł ó kn a i w i c i, p. bielenie przędzy, blechowanie (bielenie>, cerlica, czesanie 1nu, czołnek, drąt'lMie, grzebień do czesania lnu., kądziel, kobiałka, kolo, kołowrotek, konopie, kółko. kręcina, ·krosienka nicielnicowe', len, międlenie, międHca, metauky, snowadło, włókno, x;xJXI. 4; IXJXIXIV.288; XXXVIII. 434. Obrócić dziecko w medycynie lud. III. 57. Obruby, (j. ukr l, p. oboroh, X,vI.370. Obruczi, ooruczyki, (j. ukr.), u pługa, I. 143, Obrus, OCI.429; XIII. 252; XIV. 11; XXIX. 85; 186. - cynowy w pieśni wes .., III. 66. - drelichowy XX!X:IV. 161, 165. - magiczny, ~XVII. 20. - synagogalny, iXIX,X.234. - w obrz. poświęcania domu, II. 144. - w obrz. wig., III. 4, 5; XIV'; 133. Obrus, płachta, XXVIII. 217. Obrzezanie, III. 371, 372; XlIII. 278 Obrzędowość" XXXIX. 109. Obrzędy p. ceremonie P. zwyczaje i obrzędy: B. Nar. III. 3; iX. 233Q; XXI.rI. 61, 127; .xxX. 248: X,X:XV. 178, 189; XXXVIII 463. ~ ciałopaln~, XVII. 70, 17'1.. doroczne, III. 348; VII. 86, 87, 229; XXII'!. 5;6;XXVI. 98, 124; XIXVII. 140; XXXI, 159; XXXIII. 15; X,XXVUI. 218. - dożynkowe, XV. 212; XV. 212; XVUI. 97; XX,XIII. 11. - dyngusowe, ,XXXI. 172, 173. - Dziadów, XX. 87, 88. - falliczne, XXI. 198-200. -o - huculskie, - kogutka, XXlXll. 166. p. kogutek, XXVI. 127, - ludowe,!. 25; II. 256; III. 26, 94; VIII. 361; XX]\ 50;,51, 54; XXIII. 90, 152; XOCVI. 96; XXIX. 200; XXX. 247; XXXiI. 53; XXXII. 3; XOOX!IV 289; XOCXVIl1 483, 484. - łużyckie1 VII. 111. - magiczne, XVIII, 18; X,JCIII. 177, 182; XX\XVII. 132; XXXIX. 13-2. _ narodzinowe, II. 81; VII, 59, 62, 336; X. 94, 95; ·XIII. 68, 210; XXIII. 156, 157; XXIV. 85; XXV. 134; XXVI. 87; ~XVII. 98, 104; XXI,X. 149, 159; lXXX. 250; X.XXVIII. 221. - na cześć wody, 'XV. 214. _ oczyszczalne, weselne, XlXVI. 86; XXVII. 1140. - pogrzebowe, VI. 129; VII 1:), 25, 159, 336; VIII. 360; Xl 109--112; XII. 339; XlII, 106, 232; XVII. 177; XVIII. 7'6; XIX, 136; iXX. 100, 2{)&---ti;XXi. 191; XiXIII. 157; XXIV. 9;XXV. 118, 134; ,xXVI. 187, 98, 1M, 1419; XJXX. 190; lXXXVII. 400. - płdn. słowiańskie, XiXV. 138. - porwania oblubien, V. 10; IX. 143·. - przy strzyż. owiec, XXXV. 124. - przymierza, X!XVI. 1071. - religijne, II. 94. - rodzinne, narodzinowe, pogrzebowe, weselne, I. 26, 90; V. 336; XXIII. 51; 'XXVII, 153; XXVI'II. 13, 14; XXXI. 159; XXXIV. 290; XXXVIII. 218. - rolnicze, XX. 180, XlXXIV. 279. ,..---rumuńskie, XXV. 138. - ruskie, XXV. 138. - rytu.alne, XXVII. 71, 86, 87. - słowiańskie, II. 82. - - - sobótkowe, IV. 318, 319; XI. 294, 302;XX. 191, 192. sprowadz. deszczu, p. dodolia, peperuga, topolija, X:XiXIX. 225. staro 'indyjskie,!. 27. świętojańskie, p. sobótka, Kupała, 'II. 214; XXiX!. 174; XXXIV. 131; X:XXV, 178. towarzyszące kupnu i sprzedaży, IV. 126; XiXIII. 50-110; zawieraniu umowy, IV. 121; przejściu z grupy do grupy, p. inicjacje ,xV!. 107; wypędzaniu owiec i bydła na hale, XVII.H3; XXXV. 124. wegetatywne, XXXIII. 11, 16. weselne, p. - zwyczaje weselne, dzieża., karcz:rruLrka., kądziel, ko- L 46, 93, 244; II. 236, 237, 249, 285, 305; III. 197. IV. 28, 30, a5; V. 19, 284; VI.I. 94, 160, 222, 224, 335--337; VIII. 139, 360; IX. 33.-46, 210; ~ 59'-74, 198, 212, 430; ,xI. 382; XIII. 2oo, 210, 301-3M, 313--324; XIV. 74, 186--188, 19O--192,214;,XV.rI, 151--161; }ITVIII. 75, 150; XX. 194, 195; XXI. 94, 183-202; XXIII. 8, 10, 49, 66, 81, 90, 98, 9'9., 115, 124, 157, 18~ 186; XXIV. 85; x,xV. 134; X,xVI. 85, 98, 104, \121, XXVII. 140, 178; XiX.VIII. 94, 113. 254; XXIX. 118, 133, 200, 203, 207; !X,xX. 243, 248. 255; XXXI. 144,165,175; XXXIII.6; XXXVIII 23.,356; 'XXXIX. 93. - weselne górnośląskie, XVII. 128; u Czechów, XII!> 68; u Górali, VII. 257; u Krakowiaków VII. 259; u Łotyszów:, X. 113; u Litwinów, 'X. 113; u Łużyczan. XXX 225/ - wielkanocne. II. 214; XiXV. 139; X;X;XVIII. 4163. łaczYny., konewka, �','", ..•. '.' II 345 - •.. wielkotygodniowe, XXXVII. 345. wiosenne, XXIII. 17. zaduszne, XXIV. 30, 36, 38. zapustne, p. Bachusy, Podkoziołek, ,XXXI. 160; iX,XX'IU. 10; XXXV. 177. - zaręczynowe, ~V. 134. żniwne, XXII. 5, 6; 'XXIII. 51; XXVI. 141; XXI'X,. 123; ~XXV. 189; XXXVIII. 242l - żydowski~, XXV. 134. Obrzęki, XI. 399. Obrzmienie, XXXIX. 396. wymienia, II. 158. Obrzyki, XiXXIX, 434. Obsypywanie chmielem, IX. 414. - owocami, V. 15. - popiołem, x'VIII. 96. - owsem nowożeńców, ,XVII. 159; XX.96; XXVI. 86; XX,X. 225. - płonącą pszenicą kłody B. Narp. badniak, XX. 186. Obszar badań, XXXVIII. 165. - dworski, XJXV. 31. - etniczny, kaszubski, mazurski, tX,XiXI. 162. - etnogra'ficzny poil:ski, VI. 379; XX!X. 239. - językowy, VII1.79I. - loessów, XXVI. 36. - myśliwski Abiponów, Czypewajów,Huczi, Jakutów, Oroczów, Samojedów, Wogułów, XVII. 9. 10, 14. - słoweński, XJXX\. 248. - wydmowy, XXVI. 36. Ob szew y, mankiety u koszuli, VI. 46. Obszyuka, (j. ukn), kołnierz p. batky, XXXIV. 145. Obszywanie na okrętkę, lXXII. 89. Obślajder, górnicki fartuch skórzany, XIi. 30. w ciasne buty, nałożyć kaj. dany, 'XVII. 16S. Obujek, kołnierz., XVI. 86. Obuszek, broń, IX. 28; XX'XIXL 333. - czarodziejski, XVII. 127. Obuwie p. bagańce, bagańcze, buciki, buty, ciżmy, czerewiczki, czoObuć boty, kapcie, kapce, kapczury, pyta, karbiaki, klapatyny, kierpce, krypcie, piele~ kyrpce, kurpie, w budownictwie, XXI 217: XXIX. 7, 20 Ocecka, oczka, XIV. 265. Ocel, stal, II. 140, Ocena dorobku etnogr. pol. do 1939 roku, XXXIX';. 624-629. Ocet, XII. 312; XIII. 156; 220, 221. - aromatyczny, X. 33-5. - w leczn. XVIII. 188; XXX. 46. - gadzinowy, X. 335. - siedmiu braci śpiących, X. 335; IXXiXHI. 81. - siedmiu złodziei, XXXIII. 81. Ochłoda dusz zmarłych, XIX. 256. Ochotowa~, mieć chęć, XVII. 163. Ochoty, ochot, Jędrzejk~) III. 27. Ochrona dziecka przed złą mocą. XXVI. 103. Ochrona kultury ludowej, XXIXIX,. Ocapy ko- kirpce, kur- łapcie, os tasze, pan- tofle, pastalas, postoły, pólblytki. sandały, skórznie, trzewiki, wywijoki, zawijaki, X. 174, 175, 187; XXII. 109; XXV. 6; lXXVI. 124; XXX. 119; XiXXVIII, 117, 132; ~XIX. 345. Obuwik żółty, zazuH czerewyczki, roślina, XIII. 123. Obwatrzanki' p. beigele, II. 196, 199; III. 321; VIII. 403; 385; XVI. 108. - w obrz. weselnych, VIII. 248-2~; Obwiązywanie słomą drzewowoc .• V, 348; VI. 71; XVI. 84; ,XVIII. 199, 100, 102, 210. - słomą w magii, XXVI 97. Obwody do wozów i kolas, XX. 50. Obwodzenie jajkiem, p. jajko, XVII. 25 pt M a g ia. Obwożenie kurka, p. kurek, XII. 40, 317; .XiXXlX. 332. pt, Z w y c z aj e i o b r z ę d y d o r o c z n e. - pługa i statku, XX. 184, 185. Obwód totemiczny .p. totem, XVII.40 Obyczaje, I. 5, 10; III. 94; IV. 35. 410; XIV. 212; XVI. 265, 416; XVIII. 127. 129; 'XXVIII. 8; XXXIXL 138. Obyjka, oczkur, XXXVII. 215. Obyście, obejście" XIV, 18'4 397; XVII. 196. Obżynki. dożynki, VI. 55. xn 510. loktusa, od.zież, XXVIII.2H choroba kon\, ~VIII. 190. Ochwiara, ofiara, XIV. 149. Ocielenie się, ~ krowa, lXVI. 79. Ociepka, ocipka, snope~ VI. 46; XXXIX. 337. Ocieranie nadołkiem, XI. 387; XIII. 327. Oczapienie p. okna, IX. 270, Oczep, ocap, XIV. 361, Oczepinowe, oczepne, V. 355 OCzepiny p. cepowiny, czepiny, czapienie, dzieża, konewka, V. 3615;VI. 135; IX. 45, 143, 211, 213, 225, 237, 239; X. 198, 202; tXII.92; XIV. 188; XV. 99; XVII. 129; XXIII. 115, 185; OCXVI, 86; XXVII, 154; XXVIII. 94--96, 104; XXIX. 91. pt. Z w y c z a j e i o br z ę d y we s e l n e. Oczko w zdobnictwie, XXXI. 160 Ochtuski, Ochwat, -,, ',-' opłata za pisanki, IV. 204u spodni, XXXVII. 215. Oczy, p. oko, bielmo, bUmo, kas, ból XIII,. 217" 221. - brzydkie, XXI. 161. - choroba P. bursztyn, II. 54; XI. 385, 395; IV. 403; XVIII. 182; ,X,XI. 161; XXXIX. 400, 401. - czerwone demona, XJXXIV. 41. - leczenie, XXXi 43, 208; X~V. 71. - nieboszczyka, XlVII. 30; XJXI. 161. przyroczne, strzygonia, upiora XXI. 161. - uroczne, XXI. 161; X~Im 159. ~ w pieśni, lX. 82. - w zagadce, II. 229. - zielone demona, XXXIV,. 41. - złe, niedobre, XXI 161. - zwierząt, XiXI. 161. Oczyszczanie przez wodę, żelazo, " XIX. 145, 146. - w zwycz. hotent., XiXXVIII. 59. - z uroków, xxnn. 107. Oczyszczanie N, M. P. p. Gromniczna przepowiednia zimy, VIII. 336. Oćwiara, dziki, zły XIII 54. - grubas, XII. 67. - zmora, XJX. 297. Oćwiarnice (dok.) p. wyćwiarny, WYćwirny, XIII, 54. Odbieranie mleka, p. mleko, IV. 142; V. 207; XII. 300; XVIII. 176; 211;. XIX, 123; iX:X. 83. - mowy, XXXIV. 7. - plonu, XIII. 227. Odbijanie P. czkawka, II. 332, 333. Odbit, odcisk, lXIV. 308. Odciąganie skóry choremu bydlęciu, XVIII. 187. Odciski rąk i stóp w skale, p stopy na kamieniu, II. 54. Odczarowanie, V. 297; XV. 183. Oczkowe, Oczkur �346 Odczynianie uroku, II. 330, 331; III. 59; IV. 420; V. 297; VI. 198; VIII 57; X. 342; XI. 386; XIX. 122: Oddawanie młoduchy, XXXVII 465. pt. Zw y c z a j e i o b r z ę d y we- s ej n e. l I· I r Oddech, utożsamienie z duszą, VI 16. - wstrzymywać, XXX:IV. 8. Oddzia1etnogr. Un. Lenina,.XXIx:r-X.3. - etnogr. Wszechzwiązkowego Tow. Geo$'., XXXIX. 6. Odelknońć, odkląć, XIV. 114. Odgrdób, sieć, p. drguba, XIV. 114. Odin, Odhin, (j. ·skand.), Odyn, III. 174, 186, 18'7,,284; VI. 3112;XVII 20; XXX[lI. 146 Odkiwać, otworzyć, XIII. 258. Odkiwadlo, wytrych, XIII. 258. Odkladnica u pługa, XXX. 230-232; XJX,XI,X.130. Odkręcanie sprzedanego bydlęcia, 'XIXIII. 89-92. Odkrycia wczesnohrstoryczne, XXXVIII. 341. Odkrywanie ·głowy, x.x.xVIII. 265. Odlew dać, uderozyć kogoś, VI. 46. Odlewa, deska okna, XlVI. 89. Odlewanie jajka., ołowiu, wosku, III. 57,59; Xl. :ł84, 3195.pt. Magia. Odilewnictwo, p. lanki ·(&pinki), kotlarstwo, XXXVII. 332; pt M et a ł e i i c h o b rób k a. Odłamki SZkła przy obróbce bursztynu, XXXLX, 380. OdmaiWianie pacierza w leczn., XI 385 Odmiany baśni, indyjska, perska. XVi 189, 192, 196. Odmienianie dziecka, XII. 65. Odmieniec, dziecko odmienione p dziecko, III. 59; VIII 355; IX. 371. Odmładzanie, IV. 261, 262, 267; V. 184; XU. 79; XIXX. 133. Odmowa gościny, V 111. 347 Odmrożenie, lecz. XXX. 47; XiXXI 94; XXXV. 63 Odol, odolaty, (j. czeSI), choroba, XliX. 18. Odolet, odo lit, odolity, (j. ros), przezwyciężyć, XIX. 18. Odpadki kuchenne,XXX;lX. 208. Odparzeni~ leczenie, XXX. 37. Odpędzanie burzy\ gradu i piorunów, ,XII. 315; lXVI. 79; XVIII. 179. pt. Magia. - choroby, XIX. 116. - czarta, XIX.. 115. - mysq;y i szczurów, XII. 3,12. - uroków, XVII. 38. Odpowiedzi śpiewan~, XXXIII. 1. Odpowiedź, (dok.) p. wrażda XI" 179, - wypowiedzenie wojny, III. 369, 370. Odprawa, egzekwie, XX. 69. Odprzedanie fiJkcyjne dziecka., III. 57 OdprzYSiężenie, V. 115. Odpust, II. 54; III. 155; IV. 411; V. 222; XI. 211, 212; X'IV, 300; XVI. 264, 268; ,XiX. 72, 76; lXXX. 243; lXXXVIII. 358. 'Pt. Z w y c za je i o b r z ę d y d or. Odrabianie dni p. Odrobek, III. 10; IV. 438, 439. Odradzanie się w postaci praty, XJX.XIV. 26. Odrajdać, zgubić, XlIV. 253. Odrodzenie, XXII. 147. Odryna" II. 47; XXIIX. 151Ąpt. B u dyn k i go s p oda r c z e. Odrzwi, drzwi, IX 269, 270. Odrzwia, p. odwirki, VI. 180, 189; X. 313; XI. 108; XVI. 331; XXVI. 114; XXVIII 38; XiXIX. 9, 10., 13, 37; XJxxvrn 197. pt. B u d own ictwo. Odsadzanie dziecka od pierSi, II. 225. 227; VI. 62; IX. 64. Odsetki, XXIX 175, 176. Odsiecz Wiednia w pieśni ludowej, III. 155; 0GXVfI. 178, Odsocić, odetkać, IX. 287. Odszczekiwanie spod ławy, XI. 306 pt. Z w y c z a j e p l' a w n e. Odszkodowanie, V. 108. - za rany, XVII. 24Q" Odumarszczyzna. III. 311. Odumiarek;, XXiV. 30, 31. Odwar w lecznictwie, XIII. 22,1..P biedrzeniec, boże drzewko, brat<!zyk, ciemierzyca, cis, czarnoróża, kalina, kolendra, kosaciec, leszczyna, porzeczki, stokroć trwała. - z bobownika, XIII. 221. centuri4 XIII. 221, - z czarnej mięty" XIII. 220 - z dziurawca, XIII. 217. - z kąkolu" XlIII. 220. - z kminku, XIII. 221. - z kory jabłoni, XI. 396. - z perzu, XIII. 220. - z piór pawich, XI. 396 - z podbiału" XIII. 218. - z prosa., XIII. 218. - z rumianku., XIII. 217. - z ruty, XIII. 221. - z szczeci leśnej, XIII. 221. - z ślazu, XIII. 217. - z tarniny, XIII. 219. - z tojadu, 'XIII. 221. Odwieczerz, popołudnie, IV. 307. Odwiedzanie niezamężnych, p. Dorf- - z gehen, Kilchgangen, Wieczorynki, II. 102, 103. pt. D z i e w i c t w o. - zmarłych, xxrrV. 16. pt. Z w y czaje i obrzędy pogrzebowe. Odwiedziny oblubienicy" oblubieńca, V. 13. pt Z w y c z a j e i o b r z ędy we s e Ine. Odwirki, (gw. huc l. odrzwia, XiXXV. 107. Odwoływanie praktyk czarodziejsk.ich, XXVI. 22, 23. Odwożenie p. młodej w zWYC21wes .. )wII. 158, 159. Odwracanie nieszczęścia, XI. 386. Odwracanie trupa twarzą do dna trumny, III. 154. Odwrót, Olbrot. qetaceum, lekarstwo" V. 165. Odylon zile, Valeriana ojficinalis, VI. 158. opt. Roś l i n y w 1e c z . Odysseusz, XXI. 197. Odzić, wodzić XIV. H4. O d z i e ż p. ubiory. U. 88, 151; III. 195; X. 31-.36, 59; 1~6, 128, ~, 300, 307; XIII.208-210; XXIII XXXIX. 4'22, 4'66. - arabska, III, 274. - Buszmenów., XXXVII. 83 - ceperska, XXI. 78 - drużby, X. 430. - dzieci, X 190. - fotografowanie., VI. 394. - Górali, X. 459; XVII. 121, 151 - Hotentotów XXlXVIII. 50 _ Hucułów, X. 459; 'xVII. 151; ,XiX,XV.78. - kiel1.ecka, X. 3'14 - kobieca, X. 33-36, 209, 341; XXXIV. 145. - Księżaków iXXXIII. 143. - Kurpiów, X. 324; X,XIrr. 173. - Lachów Sądeckich X 168-192. - lubelska, X, 324. - łotewska, VII. 33·7. - łowicka, iX. 324. - Łużyczan 'XXXIII. 219. - męsk.a X. 32, 33" 341. - mieszczańska XIII 251-253. - sądecka :x. 170-192. _ szamana, rytualna, XVI. 117, 120, 121;X,XXIX. 422. �· - świąteczna VII. 337. - wełniana XOX 95. - weselna Xi 35. - w magii. XIX, 131. - w zwycz. zadusznych, XlXIV. 10. - z rybiej skóry, XVII. 116. - zakopiańska, X. 3:24 - Zydów polskich, X;XV. 134. O d z i e ż p. armiak, atłaska, bacigera, baćgera, bajbarak, chanka, bawolet, baja, barchan, barchetka, batorówka, giny, bagańce, bandela, bar- barszie'l'tkie. bawełnica, bawet, baźgiera, bebendy, bielizna, blu~k3, błękicie, bazgiera, bekiesza, śnie, horbotka, huńka, haźnie, hymIa, huczma, jarmułka, jubka, nic.), jupa, jupe, k~bat, kabatek, ka. bot, kabotek, kadłubek (kożuch). 'kaftan, kamizelka" kamizIa, kajuóstas, jupica, (pasek jupka, mizola, kamlatek, kanafaska,(spod- kapcie., kapci, kapczury, kapeluch, kapelus;z. kaplarzyk, kapota, kapotek, kaptur, kapturki, kapu'za. kapy, ",arbuk, koja, (ub. głowy), kokosznik, ko~et, kołpak. kontusz, koperwacek, ko'pieniak!, kopyta (skaI'lpety), kora palmy, kornet kosoki (spodnie), kostium ludowy, koszela, koszula, kowadło (czapka), kozuch, kożuch, kółko, krajka, krakówka, krakuska, krój, krypcie, kierpce, krysa, nica), kaniołY,kapce, { płóciennica" płótni:anka, polainy, połówka (ubiór głowy)., pończochy, pontały, pończosznica (czapka), porkinyci, portki, portugały, porty, p6łbłytki, szubki, półkornecie, pruclik, purIety, ,rękawice, riendie, rańtuch, tywka, rozłupa, rubron, rydz, rzemień, rubacz, ryjek, rzemieniak, półpuzan: rogarubać, ryps6wka. saczek, sa- jan,Salopa, rafan, sandały" sankiele, saserdak, siatecka, siermięga, s"ilnje, sirwk, sarong, sierak, skarpety, skórzaki, smatka, skórznie, sołomianka, soroczka cepce grodzone, cepkałka (czepiec), chałat, choda!k'i, chołosznie. kurpiele, lejbik, leknica, letnik, liwk, spencer" spencerek, spodnica, spodniczek, spódnik, stanik, stan, stany, stradyotki, str'oiki, stroki, S'Ukienka, S'Ukmanal, sukman, suknianka, suknia, suknioki (spodnie), surdut, surgut, swytka" szal, szalawary, szarawary, szatka, szleifa, szmatie, sznurówk,a., sznurowy- chomla, (stanik), łapcie, łach tusza, łoch- cia, szuba" szurc, bieretki, binda, (spodnie), bramka, lok, borok, bruclik, bryzicka, buciki, buksy burka, (spodnica), brusek, bucha, zamszowe" buńda, burnus, buty, buszka, chamełka, chymla, bruś- brzyzócha, (hymla), chamyłka, chorki, (spodnie) chustka, chusty, chwost, chwartuch, ciżmy, cuba, cuha, czuha, cuwa, czamara, cyp, czapeczka, czapka, czepe~, czepiec, czilc'e, czółko, czoboty, dłubanki, czucha, dolman, czuba, duszka, dzo- (żupan) dżanłuk, dżełek, farbówka, fartuch, ferety, forgi, furażerka, futro. gacie, galaty, (spodnie) galon (ka)" gerdany, gimarka, giwer, kiw er, kaSiZkiet, goller gorgu lik, gornica, gorset, apan, gugla, mana, haci, zucha, gunok, guna gurmanka, haczi, halena, hazuka, gunka, guziki hamelka, hołośniaki, gurgzło, hahoło- krysanie, tusa, kuczma, kwef, łoktusa, gierka, majtki, ki, mandyna, mentieki, kukła, kurpte, lajbik, lajbyk, maciejówka, ma- malico" malowan- manty, .mentyk, mieszok, modrucha. naczółek, nagOllennica, namit, nami tka, napierśniki, nogawice, obhortka, obłuska, obrus, obruS'eki, obuwie, ochtuski, ołochy, ołoszka (wołocha). onucki, onuce, opasek, ornat, oślędra, pach (pas). paleton, (kożuch) palma (kora). paltyszko, pantofel, panteliki, parka, pas, pasek, pastalas (postoły)" peleryna·, perhinka, peremitka, peremytka, petak, piek. tar (kieptar), pirsztinis, płachta. płaszcz, płóciennioki, płóciankL (koszula)" spodnie, ca, ślężak, świnioryjek, szUr, śIachmy- śnurówka, śpiczaste, tkanice, toczenica, trzewik~, turban, tuzinok, ubranie, ubiór, voblecka, wangierka, (węgierka), welon, toki, tuzior, weretka, werety, ka, wizytka, kę, westka, węgier- w łopatę, w ogniów- wołocha, wścieklizna, wuja- za,łóżk~, zapaska, zawicie, zawijaki, za- sze, wywijoki, zapiąstki, wój, zawściekła, zgtura, zarka, zupan, żupan, żarna (czapka), żeleźniak (kapelusz).. żgło, żupan. Odziomek, 'dolna część drzewa VI. 46. Odżegnywanie kołtuna p kołtun :XtXiX.IX.315, Odźwierek, p. odrzwia, mag. whijanie noża w wigilię, XVIII. 200. Ofanu (j. polin.) bóg rolnictwa VII.18. Ofiarnik XlXXIII. 145. Ofiary XIV. 20.. 39, 45, 51, 66, 72, 82; XVIII. 30, 35; XIX. 63, 64; XXI. 105; ,XiXIX. 164; <XiXX. 225; XXXIV. 9, 'li, 21" 27, 36, 37, 42; 'XXXVI. 158. - składane bogom ]J. 134; XIV. 216, 220; XVI. 1, 2; XVII. 171; XXX. 225. - chatnikowi, II. 213. - drzewom owocowym, XVIII. 92, 95, 96; XX. 296. - jeziorom VI. 338 - !kamieniom II. 211. - morzu IX. 281- przy budowie domu IV. 99; .XX 293, 294; XXIII. 159; XXV. 114 lXXXIII. 2, 139; ,XXJXIV. 34; XXXVII, 110. - wodzie V. 3,10. - z bursztynu p. bursztyn. - Wołdre IX. 28,1. - z Izaaka" p. Akedah. - z ludzi p. of1ary przy budowie domu. VI. 15, 23, 25" 242; VII 13, 15, 2~;"94; IX. 281; X. 112; XIV. 178, 220. XlVIIi. 171, 204; XX. 2łO. 294; XXVII. 135; ~VII. 393399" 402; xxxrx. 297. - z plonów oX. U, 3 - z przedmiotów VI. 25; XX. 210; - ze zwierząt domowych VI 25, 26, 337; XIV. 220; XVII. 204. Xx. 210,213; XXXVII 110, t~, 128, 399 - zastępcze, XX'IX. 123. - ziemi IX. 281. - zmarłym VI. 19" 124; XX. 205, 20~211. - żywe IX. 207. Ofici, sekta gnostyków, XV. 218; XVI. 18. �350 się,of~aganie się, powalać się, zababrać XIV. 114 Ogacenie domu p. kukurydza, X!XXIX. 267. Oga~on szych V, 149, 3:38; XII. 292 Ogar~e więcierz. XIV. 115. Ogary w łowiectwie, X,XXI. 24. Ogidla łodyga, korzeń wodnej rośliny. XIV. 115. Ogień, bóstwo, VII. 6, 13, 14; XlV. 47, 49, 50, 63, 226, 227. pl. W i e r z e n ia, bystry IV. 313. . - gaszenie X. 95. - niecenie p. krzesanie, krzemień, tarcie, czer, czyr. - i gDŚć,XIV. 47, 49. - i salamandra, XXXVIII. 246. - kult p ka,ra ognia. II. 94. 211; V. 284; VII. 13; XIII. 88; XXIX. 123; pl. Kul ty. - moc oczyszczająca, XXVII1.253. - na cześć dziadów p. gromadki, XVI. 326; XVII. 29. - niecenie przez krzesanie L 29, 56, 143; IV. 315; VII. 2.4; XXXVIII. 54. - niecenie przez tarcie I. 29, 56, 134, 143" 189; II. 207; IV. 315; V. 207; XIV. 45; XXXV 126, 127. - obrzędowy, p. okrą~nie pól, pochodnia. IV. 313. - oczyszczający, ,xIV. 46; XIX, 146; XJXXIII. 124. - od piorunu III. 143;XI. 66. - {)d pożaru III. 52; XIV. 368. ..,....odkrycie, XXXLX. 19. - palenie na św. Jana Nepomucena, na wiosnę, V, 307, 308, 356. ..,....przeciw czarownicom XIII 31" 109, XXVI. 74. Oj~agać 351 - podgartywanie XI. 385. chorymi palcami - powstanie OCXIX. 123, 13:~. pożyczanie II. 86, 88; IV. 419; XXIII 59, 60, 62, 72, 73. pt. Z akazy. - .przechowywanie pod popiołem XIV. 292. - przeskakiwanie, IV. 321; V. 15, 177, 258, 3,56; XI. 299, 303. - rodowy XXXII. 180 - sO'bótkowy p. fakly, IV. 313, 317, 318; V. 25'8, 308, 317; ~I. 299, 303; JelII. l, 15, 18, 88--90; XX. 103, 301; X;XVII. 165; XJCx, 225. - środek ochronny, XXXV. 84, 128. - święcony II. 87; VI. 409; VIII. 342, 377; XX'XIX. 339. - święto II. 214. - święty II. 210; III. 20; VI 66, 329; VII. 287i, 290, 293, 296, IX. 413; X. 111; XI. 183; XIII. 204. - w alchemii XXIX, 103. - w lecznictwie 1. 54. - w magii XIV. 43, 183; XxX. 52, 56, 66; XXXIV. &-8, 13" 19, 21, 42. -. w wierzeniach, II. 207; XXLX. 119; XXXV. 124. - w zagadce, ,XIV. 157; XVII. 81. - w zwycz. i OIbrz. B Nar. I 2501. - w zwyczajach i obrzędach weselnych I. 95.. 134. - w zwyczajach pasters1dch XXXV 99, 129. - we wróŻ:b.ach X. 112. - wieczny, II. 2M, 207, - wielkanocny IV. 185. - wymiatanie:xlPj~ X. 951.XVII 38 - wynalazek XXXIV, 274, 275. - z osiny XXXV. 73. - z tarniny XII. 312. zabezpieczający od uroku XXIII. 106. - zakaz pożyczania w wig. II. 86 - w metaLUJr·gii,XXXIV 274. - związek z bocianem XIV. 171. 397, dabłem, XXIŁ. 106; kogutem, kowalem, X.XXIX. 104. - żywy II. 207; V. 207; VI. 328; XIV. 45; XXXV. 76, 12a. O g i e ń p. bóstwa ogn'La, czciciele ognia, hubka, krzesiwo, KsiuchtesutH, KsiuteukH, niecenie, ogień żywy, ogniewik • Ogier II. 46; X!XXV. 133; - czarny XXXVIII. 264. Oglądanie duchów XXIV. lSi, 14, 19. Oględziny w zwycz. wesel. III. 204; V. 19, 282. Ogniewik (j. .ros,) P. krzemień XXXII. 139. Ognijk O. wend.), krzemień, JGXX'II. 139. Ognik, bursztyn świecący. XXXIX 364 Ognik na twarzy, XVIII. 184. Ogniki błędne p. demony 1 26, 137. 183; III. 144; IV. 331, 3:l2, 386; V. 34; VII. 120; XVII. 64, 183; XXXIV. 37; XXXV. 24. Ognisko ,p. kamień. XXXIX. 208 258 262, 270, 278, 280, 231. buszmeńSiki,e XXXVII. 81. cygańskie XXXVIII. 263. dla zmarłych VI. 204. dogotowania p piec. domowe VI. 334; XI. 3'36; XII 5, 7, 8; XIV. 39, 186, 232; XXXVIII. 361. - Jakutów XXXVII. 116, 117. - kult XXIX, 176; XXX 251. - na Juria XIII. 109, 110. - na środku chaty XXVII. 140. odświeżanie w związku z księżycem X~X. 226. - otwarte w domu germ. bałk, XVII. 181; XX!XVII. 227. - pasterskie XI. 212; XXXV. 119, 133, 149. - rodowe p. ogień rodowy. - rodzaje 'XXVI. 134. - rozpalanie XXXI 159; XXXVII. 81 - tatarskie XcXXVIII. 272 - w zwycz. B. Nar. I. 251. - z dziewuęciu drzew XXVI. 74. - zapalanie przy wypędzaniu bydła XJeV. 59. -związek gospodarstwa i domowników z ogniskiem domowym XXIII. 74, 105. Ognisty kamień, słońce w wierz. anglosaskich XXXII, 138. Ogniszczanie, wsp6łogni:skowcy, P. ogień rodowy, ogniJs!m rodOWE XVII. 181. Ogon ducha złego VII. 21. - kara. przywiązywanie do ~}gona V 119. - lisi instrument muzyczny na ł"ysej Górze XXVII. 70. - obcinanie koniowi, V. 118, kurze piejącej, II. 211. - obliczanie wieku konia III 141. - u Zydów XXI, 180. - w zagadce VI. 248. - wyrastanie u ludzi I. 13'1. - z brzękadłami, strój Szamana XVI. 12'2. - żmiji w lecznictwie, XI. 377. Ogóreczki haft. X. 301; JeXXV. 27. Ogórek Cucumus sativus III. 10; VI 64; XII. 29£; XXVIII. 244. - sok w kosmetyce XXX. 47. - zakaz sadzen:a XII. 61. �352 II. 266. pt. Z w y c z a je - księżyc wzrastający. XXII. 153. i o b r z ę d y w e s e l n e. - nazwa najwyższego bóstwa XIV. Ograjdać, powalać. XIV. 11'5. 54, 57, 60. Ograszka febra. VI. 46, 61. - niebios, iXlXXVIII, 4'5, 46. Ogrdób (a) sieć boczna, przednia lub - pojęcie o wyborze X. 219. tylna, przy sieciach potrójnych, - przybrany p. atalyk, VIT. 55; XIV. słępach i wątonach, XIV. 115. 238. pt. R y b o łów s t w o - w szopce, XIX. 51, 88. Ogrodnictwo XXIX. 118;' XXXVIII - w zagadce XVII. 85. 313. w zwyczajach weselnych XI. 412. Ogrodnik, taniec śląski XXV· 79, 81. wielki p Dziad Lel XIV. 60, 72. Ogrody, X'I. 373; ,X,XXIX. 214, 221. Ojcobójstwo XXVII. 11. - braci XXXIX. 186. Ojcowie, demony XXXIV: 17. - Hesperyd XVII. 18. 12, 17. - miejsca dusz błogosław., XVII. 18. - duchy przodków, x,xxIV. - rodzice XIV. 254. Ogrodzenie gnojowni XXXIII. 112: Ojcowizna III. 3019;IV. 13 pt. rp r aX'XXIX. 249. . wo ludowe. OgTód p. gród, grad XIX 26. Ojcowizna boli, choroba XXXIII. 8G Ogród cudzy XXXI 73. Ojcowski ustrój ,rodowy, p. patriar- warzywny III. lO, 14, 126; XXXI. chat. III, 100. 114; XXXIII. 112. O:iczako. O:iczunek, pop ruski VI. 46 Ogródek III. 11; XIV 364; XXIX. Ojczym. III 306, 307. 90. Ojczyzna azjatycka XXXIX. 18. - Adonisa XXXIV. 129-133 136. - IIJJdoeu.ropejczyków XXVI. 32. Ogryzanie paznokci, XXVI. 97.' motywów baśni, XV. 17'9,195, 199. Ogrzewanie wnętrza XXXIX 242. wyspiarska XXXIX 18. Ogrzywka, rozgrzanie, XIV, 115. Oje XXX. 215; XXXIX. 127. pt Z aOhabić, zostawić, XIV. 253, 254. p r z ąg. Oharczyć, (p. huc.), zabawa, p. ciągOjstrze, ostrze IV. 307 nienie kota, XIII. 56. Okadzanie, asafetydą, VIII. 374. Ohidne miejsc~ p. nieczyste miejsce bagniętami VI. 77; XIX. 115. IV. 219. - bursztynem XXXIX. 399. Ohiroczki, (j.ukr.), wzory pisanek, -bydła VI. 58. 74; XIX. 125; IV. 21a. XXIII.. 81" 109; XXV. 91, 92; Ohnyki (j. ukr.) wzory pisanek IV. 211. XXX. 43. 44; XXXV. 128. - bylicą p. bylica. Oh.olony (j. hue.), choroba-koni. XVIII. 190. - chaty VIII. 374. - cierniem p. cierń, Ohoń, (j. huc.), ognik na twarzy XIII. 216, 219; XVIII. 182. 184 - ciS'em p. cis. Ojciec II. 81. . - domu w wig.' świąt XXXIV 2711. - <kościoła XIV. 59 - drzew owocowych XVIII. !l9 Ograbiny 353 Okadzanie jałowcem, XII. 310. - kaliną p. kalina - kłokoczyną p. k.łokoczyna. - tkrów;, X. 278; XII. 315. - ludzi, V. 219. - ładanem VIII 374. - przeciw burzy i chorobom VI. 77; XIX. 115. - święconymi wiankami, ziołami V. 297; VI 55, 60; IX. 414; X. 33Si.437; XIII. 218, 221. - Żyda, wyzwoliny na ko,iarza IX. 409. pt. I n i c j a c je Okaista, nazwa owcy VIII. 39. Okalanie, zataczanie koJa III. 52. Okap II. 182; IX 272; X. 310, 312; XIV. 350; XVI· 367; X::>CI'5{12, 25, 49, 50; XXX. 242; XXXIII. 95, 96, 108; XXXVII 1971,198, 212, 229; XXXIX. 243, 244, 328, 453, 454. pt. D a c h. - naczółkoWY, p. koszyczek. - nad piecem III. 2; ~XXVII. 117. - przyźbo·wy XXVI. 102 Okienka w stodole IX. 274. Okienko III. 11 Ok'ennica deszczółlr.a d. pieca,XlII 116. Okiennice III. n; IX. 273; XXIX. 17, 19, 89. malowane XXIX. 89. - w magii XII. 65. Okkopirnus (j pr. lit.) bóstwo XXII, 1, 10-12. Okleja, ukJeja' biała XXXII. 24. Oklepce p. klepce, kapkan. XXXI. 33. pt, Łowiectwo. Okleszczyny, swatanie IV 307. Okladnica, pręt przytrzymujący sito XIV. 115. Okłady XI 386, 395---W0; XVIII. 180; XXX. 41. 54. pt. M ed y c yna ludowa - z kminku p. kminek. 0_ 23 Lud - wiązki! słomy w obrzędach wiosennych IV. 184, 303; XI 175; XIV.302 Okniarz, sz:kilarz V. 64. Okno p. Blummenstalen III. 317; IX .. 270; XI. 173, 313, 395; XII. 7, 8; XIII. 327; XIV. 357, 368; \XVI, 367; XXVI. 102; lXXVIII. 47; XXIX. 17., 47, 51; XXXIII. 90, 101; XXXVII. 105, 107, 112, 114, 197; XXXIX. 287. - cerkwi XVII. 7. _ miejsce wychodzenia i wchodzenia duszy XXIX. 123,· - otwieranie w ob pogrz. XxX. 225 - w lecznictwie XI. 395 - z zagadce II. 228; VI 247; XVII. 87 _ zakaz patrzenia XXIX. 123. Oknyki O. ukr.) wzory pisanek IV. 211. Oko (gw. huc) waga XXXV. 153. Oko Boga. p. księźyc II. 327. - ptasie w magii XIXIV. 43. - zmarłego XVI. 82. _ w przysłQwiu XIV. 238., 240; XXIV. 93, 103; _ w wierzeniach, XVI.. 82; XXVII. Ok lot y, 135. w zagadce XVII. 83, 87, 88; XVIII 172. - wejście duszy do ciała XXXIV.n. Okolnica, kształt wsi. XVII. 128. XXVII 131; XXXIX. 289 pt. O s a d n i c t wo. Okolnice ornamentacyjne XXII. 113. Okoń Perca fliuviatilis L. XXXI.36. 42; XlXXII. 25. Okoń burtny o jaśniejszej łusce XIV. 115. Okoń głębny o ciemniejszej łusce, XIV. 115 Okońcyca, koniczyna V. 64. _ Tom XL __ ._._ ... .•.....•......•... -.• __ __ .-... •.......•...• __ ... __ ... _---------- ...-.... �354 Okopcenie swołoka, XIII. 135. p. wódka IX. 257; XI. 398. - jałowcowa II. 158. Okólnik III. 11. Okraczka. żelazne okucie XIV. 115. Okrajka, krajka ~II. 289, 291; XIII. 209. Okrąglaki I. 161; XVIII. 68; XXXVII. 112, 196, 220, 226; XXXIX. 281. pt. O b rób k a drzewa. Okrenty XXXIII. 96, 108, 109, pt B u d o w n i c t w o. Okres brązu IV. 327; VIII. 97; XI. 63 - deszczów, XXXIX. 219. - dojrzewania płciowego XXXVII. 55, 56, 366. - etniczny XXXIX. 59. - halsztacki XXXIX). 270. - interglacjalny XXII. 72. - kultury łużyckiej XXiXIX. 426, - lateński XXI. 63. - lodowy, XIXII. 72', 80. - minoiczny, XXIV. 191. - neolitu, IV. 327; XlXI. 63. - początkowyetnogr. pol. XX!XIX. 626, - późno-rzymski XXI. 63. - przesilenia zimowego XX. 177. - il"zymski XXI. 63. - starosłowiański XXXIX. 426. - środkowo-cykladzki Xx)XIV. 69. - wczesno-minojski XXXIV. 68. - wedyjski XXXIV. 13. -. wenedzki XXXIX, 426. - źelaza VIII. 97; XXIX. 124. Okresanyj druc. pijany XXXVII. 210. Określanie, obwodz~mie chorego XI. 399 Okręcani'e (się), chorego III. 00. - sprzedanego bydlęcia XXIII. 89 - w koło X. 355 Okowita ,.'l 355 - w kupnie, XIXI. 95', 96; XXIII. 89-92. - w obrz wesel. i żniw. XXI 93-96. Ok!ręgi etniczne. XXXVII. 393,. - kultur: XXVI. 29. - kultur przedhistorycz. XXVI. 31 Okręt-widmo. XXX. 250. Okręt p. 'statek. Okrężne XXVII. 167. Okrontka, nożyk sitarski XIV. 115. Okropa, stras.znie. IV· 307. Okruhłe (gw. druc) miasto XXXVII 210. Okruhłyja kilka (j. ukr.) wz-orry pisanek IV. 211. Okseft III. 67. pt. Mia ry i WG g i. Októwka, instrument muzyczny XXXI. 71. Okuda na drzwiach cerkiewnych, 'XVII. 11. Okultyzm XXXIII. 139. Okuń, okoń XXXII. 25. Okup państwa młodych XIII. 320. - swata III. 206. - za dusze. VI. 26. - za ius primae noctis, rI. 111, 112, - za zabójstwo XXVIII. 254. Okurzanie p dkadzanie XI. 384; XXXV· 63. Okwi, (j algonk) wielka prababk3 VII. 12. pt. B ó s t w o Olajos, a[oes w med. V. 164. Olał, wOllał, XIV. 115. Olbrzymy, p. Gog iI Magog, Walidąb, Waligóra, rwibuk, - Wielochłop, Wyrwidąb, Wy- Wyrwijedlica, I. 6; II. 21; IV. 98; V. 182, 232; VI. 312; XII. 341; XV. XIX. 215:, 230, 231; ,xIXVIII. XXIX. 207, 298; lXIXlXII. 110. XXXIV. 289; XXIXVII. IX1XXVIII. 38'7. jako temat 'baśni XV. 183 225, 183; 188; 125; 251; Ocha, olsza ,olszyna, Alnus glutinosa Gertn. 1. U5; XII 165; XIII. 225; XIV. 33~6; XVIII. 62; XXVIII. 244; XXXI. 98. -< barwnik do tkanin XXXV. 70. - budulec XXXIX. 287. - czarna XXX 7,0. -.:...drzewo święte, XVII. 20. - gałęzie, odpędzanie myszy II 159; VIII. 359, 364. -< kąpiel w wodzie spod ols'zy XXXV.70. - kora, barwnik IV. 215; VII. 179; XVIL 33; XXIV. 141. - -liście w lecz., okłady, <ldwar, suszon~, II. 155; VI. 59; XIII. 219; XXXV.70. - liście z rosą, tępienie paso:i>ytów, XXXV. 71. - miejsca zarosłe, -siedziba ·topielca XXXV. 70. - pień w lecz. febry XXXV. 71. - popiół przy zasiewie kapusty XVIII. 215. Olcha szara" Alnus incana Moench, szyszki, odwar XXXV. 70, 71, - w baśni XXXI. 98. - w lecznictwiJe XXXV. 71. - w mita'Ch kosmogonicznych, XXXV 70. pt. M i t Y. - w opowieściach ,XXXV. 70. - w pieśni II. 69; XXXV. 71. - zatykanie gałęzi w polu p. apotropaion XXXV. 70. Olczak, wolczak, wołek mały XIV. 115. OLej I. 84; VIII 370; IX. 95; XI. 46; lXIII. 155; XIV. 397; 'XV. 93. - bawełniany XXX. 161. - bić VIII 370. - bukwy V. 178; XXXV. 64. -- konopny VIII 370; XXX. 161. - lniany II. 158, 270; VI. 358; VIII. 370; XII. 296; XIII. 277; XXX. 161, 163. - makowy II. 159; XXX. 161. - Ql'zechowy XXX. 161; XXXVII.301 - słonecznikowy .xXX. 161. - w bajce II. 271. - w lecznict II. 1'55 .1270;XVIII 182. - w łowiectwie XXXI. 29. - w zagadce II. 229; V. 49. - wytłaczanie IX. 95; XXXIV. 147, 148. Clcjarnia XXVI. 98; XXXIX. 446. Olejarstwo IV. 332. Olejek bobkowy, bukowy V '3m, 302. - goździkowy, kosodrzewinowy, kminkowy, jałowcowy, kamforowy V. 302; XXX 162. - lulkowy, miętusowy XXXIII. 81 - rędzinny, 'rozmarynowy, V.165,30Q - :s'ka'lny, szyszkowy, ter,pentynowy, V. 3102 Olejica krówka Meloe proscarabeus, ciecz w lecz. XII. 64. Olejkarstwo V. 3m. Olejkarze V. 301, 302; VIII. 190; XIX. 56; XXXVII 356. - 'turczańs'cy XXXIX. 435. Olejnia do wytłaczania VIII. 370. Olejnica p. czop XXXIV. 147, 148 - w zagadce XVII. 93. Olimp polski, ,XiVI. 203, 2211; iX,X;r. Hl7 Olimp słowiań:slki XXI. 162, 163. Oliwa VII 2" 14. - święcona XII. 62-. - w leczeniu bydła XVIII. 188. - w lecznictwie X. 334, 342. - wrząca, kara za fałszowanie monet XXVII. 145. Oliwka, liście XXI. 186, 187. przeciw demonom, XXI. 186. Olmaryja szafa" spiZarnia XVIII. 220 Otorum, bóg nieba Zulusów VII. 10 Olszaniec, roślina aphr:, ~:XOCIX. 300. ---_ .. ..•.._-_ _--------------------.., - .. �356 357 Oładki XI. 214. Olenewi rohi (j. ukr.), wzory pisanek IV. 213 Olnować się, Olnowanie, burzyć się, falować XIV. 115. Olobole, hołoble II. 123. Olacha, oloszka, wolocha, sukmana XlV. 115. Ołów XXXIV. 170 pt. Metale i i c h o b l' Ó b k a. - lać, wróżby, XX Vn.88;'XXXIU.12'1 - w leczn ro-ztopiony XI. 395; XIII 218; XXVII; 153. - wyrób amuletów XX. 299. Ołówek, zagadka II. 339. Ołtarz XIV.35, 213; XXVIII. 41; XXI,X. 100; XXXVI. 108. -:- bractwa XXXII. 67. - ofiarny jako pl'ototyp żarowni XX,XII 64. - w kapliczce XI. 168. - wielki w magii XXV. 89. Oman niemiecki Inula germanica, w lecz . .xXX. 52. Oman wielki Inula helenium XXVIII 244. - korzeń w leczn. :X,XIXVII.298. Oman a, obłęd od cisu, XXXV. 65. Omasta II 185; IV. 204; XXIII. 72. - pożyczanie, !XrX:III.72. Omaty po omacku VI. 46. Ombwiri (j. a·fr) duch dobry VII. 2'5 Omela hruszewa O, u.kr.) jemioła. Viscum album VI. 158. Omer (j żyd) miara XXVIII. 51. Omiatanie św. palmą VI. 77. Omogoj (j. jak) XXXIX. 86 pt. M i t y o p i e r w s z y m c z ł 0wieku. Omotać omamić kogo XVIII. 220. On, diabeł LX 384; XII. 262. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. - pasiecznik XII. 262. On - dżety O. kirg) kalym On - uzbrojony w krzemień, vis kala pt. B ó s t w a. V 12. p. Ta- Ondiny IV. 387. pt. Demony wodo Oneirornantia, wróżenie ze snu XXXVIII. 271. Onjambe, (j. afr.), duch zły, VII. 25. Ono p diabeł I. 177. Onomastyka XXXIV 63; XXXVIII. 524 Onomatopefka .xxxVII. 316. Ontarz ołtarz II 243; V. 64 Ontogeneza XXI. 184. Onuce, onucki, onycki p. onucza, culka, onuczi, owijka II. 63; III. 15, 17, 229; V. 1419,150; VI. 46; XI 57; XII. 285, 286, 290; XVII. 146; ,XlXVIII. 217; XXXIII. 82; XXXVII. 219. Onuczi (gw. hue.) onuce XXXV. 146 Opactwo Cystersów, XVO!.414. Opadanie z ciała, choroba XIII. 217, 221 Opady atmosferyczne XXXIX. 210, 215, 219, 244. Opalanie drzew owoc. XVIII. 92 - paznokci XI 383. - zasiewów XXXVII. 345. - żyta IV. 283. Opał XIV 35,6. Opałka w przysłowiu XIV, 352. Opary (gw hue.) choroba bydła. XVIII. 187. Oparzeliny, leczenie XXX. 38, 54. Opasek, p. pas, trzos, III. 253; XXIV. 106, 111-113, 115, 118, 124; XXXI. 67. Opasywanie drzew powrósłem, XXV 61 pt. M a g i a. - obrzędowe, XXI. 192; XXIII. 10 Opasywanie się bylicą, IV. 315; XIII. 109; XX 192. - powrósłem, XII .. 43. Opat w facecji. XXXI. 132. Opętanie" VI. 232, 233, 235; IX. 298; XII. 219, 223; XXXIV. 41; XXXV' 25; XXXVII. 291. Opętany. VI. 409; XXJXIV. 43. Opica, małpa XVIII. 220. Opich, ziarnka używane do balsamowania XVII. 175. Opieka nad małoletnimi. III. 312. - nad zmarłymi. XXXVII. 399. - rodowa, szlachecka. III. 311, 312. Opiekun psów, P. św. Marcin XVI.4. Opieńki PhoHota mutabUis. I. 20Z. 204. pt. Z b ie r a c t w o. Opisanie woyny żydowskiey. XVI. 339. Opis etnograf. to<pograficzny IV 100. - kultur. XXXVIII. 3'82 - statystyczno-krajoznawczy XXXVIII. 293. Opisy kultu·ry lud., :X'X1XIJX,. 571. Oplecki. XXXVIII. 441. Oplicze (gw. huc,), koszula ibezprzyramkowa. XXXVII 220, 2.22. Op lity, Oplit (gw. huc), płoty. II. 209; XXXV. 88. Oplwanie, p. plucie w leczn., XI. 385, 387. Opłata sądowa" p. Szepszeląg. Oplatek, dawanie bydłu. X 156. - łamanie się. X 294; XI. 194. - wobrz. B. N.ar. I. 251; II. 63; III. 3, 4, 172, 173; V 349, 350; VI. £8; VIII. 372; IX. 89; x.. 155, 156, 280 281; XI. 418, 429; XIV. 132; !XXIX. 96. - we wróżbach wigU. XIV. 2M. - wypiekanie. XX. 66. Opłaty weselne p. kalym. II. 109, 113. za poświęcenie, II. 141-146. Opłotki. XXXIX 296. Opno, gwarno, XIV. 115. XXXIII. 81. pt. M e d yc y n a l u d o wa. Opojarzyć, odsadzić. XVII 163. Opole, ślad, obejście, obrąb, XVII. 197 Opolnik. XXXVIII. 322. Opończa. XlV. 12. Opowiadacze baśni XVII. 58. P. legendy. XXIV. ·93; Opowiadania XXIX. 119; XXXIII. 142; XXXV. 23, 39, 4{), 184; XXXVIII. 569. pt. L i t e r a t u r a ludo w a. - antyfeministyczne. XXVII. 29. - ludowe. XXVI 1M. - z Wybrzeża Sierra Leone. XVII. 274. Opowiedzi, zapowiedzi. VI. 46, 129. Opowieści biało-ruskie. X. 228. _ bułg.arskie. VIII. 330; XXX. 90. _ góralskie. VII. 180-192; X. 333. - huculskie. VII. 65-68; XIII 338. - ludowe. I. 23; II. 88; III. 176, 274; VII. 44, 241; VIII. 91; IX. 172; XI l(}2, 389, 390, 418; XXIII. 160 16,1; XXVI. 104; XXXV. 2~ 68, 70; \xxxVII. 153, 355; XXXIX 141 pt B aj k i i b a ś n i e. - łańcuszkowe, p. hagada, lXXVII. 15,6. - madziarskie. X,XXV. 179. - maltańskie. XVI. 38. - nowotarskie !XVIII. 77. - podróżnicze. XXVIII. 192. - romantyczne. XXXII. 4. - sieradzkie, VII. 118-128. - słowackie. XXVI 110; XXIX. 127, - staroegipskie. XII. 332-335; XIII 144, 259. - śląski.e. XXXI. 51, 52. - węgierskie. XXIII. 168. - włoskie. XIII. 347. Opowożyć się, odważyć się, XVIII. 220. Opodeldok, �359 358 . Opozycje funologiczne, XlX!XVII. 314. Opparynie, Oppeczenie (gw huc.), XVIII. 182. Opracowanie Pol At!. Etn. XXXVIII, 179-181; x.x:xr.x. 607-615. Opraty, lejce II. 132. Oprowadzanie młodei wokół ogniska,XXVI. 86. Oprawca, hycel, kat, w anegdocie. IX. 59. - w wierzeniach. ,xxVI. 97. Oprowadzanile nagiej dziewczynki, p. nagość sprowadzanie deszczu Lazar. XVII. 37. pt, Magia. - niedźwiedzia. XX. In, 177; XXX 225. pt. Z w y c z.a j e i o b'r z ęd y d o r o c i ne. - pluga, 'statku. ,xx. 183-185, 188. - wołu. X,IX, 58. - żywegiC>wilka XX. 177. Oprowody (gw. huc), ·pog;IiZeb. V. 345; VII. 262. Oprótka, powróz do wątonów. XIV. 115. Opryma, obramowanie. XXXVI. 264. Opryseczka, opryszczka, lecz. II. 156 Opryskiwanie wodą. XXXVIII. 58. Opryszczenie języka. VIII. 361. Opryszki zbójcy. XVIII. 158, 159. Opsjan. XXln 4. Optówka, opt6lka, instrument muzyczny XXXI. 71. Opuchnięcie. XXXI 98. Opus plumarium, Opus pulvinarium (j. lac.), ścieg płaski, pia'skowy. XXIV. 138. Oracja" babki VI. 126. - patriotyczna. XII. 133. - starosty. Vln. 240; XI 79; XVI. 144 145; XX. 198; XXXI. 168. - zapustna. XII. 44-49, 126-135. Oracja ŻYdowska, XII. 49, 50, ~ 55. Oracz, XIX,102; XX. U3, 143. Orahi (j. serb.), orzechy, Orgie na cześć Siwy, XX. 300. Orich liskowyj" (gw. huc.), leszczyna, XIII. 224. pt. Roś l ,in y w 1e c z- zabawa V. 141. purka O, ,serb), oranie brózdy, zabawa. V. 142. Orchis P. storczyk. Orczyki, orcyki u pługa., wozu, I. 143; VI. 300; XXXVII. 308; XXXVIII. 231; XXXIX. HO,' 123, 127. Ordalia. XXV. 10, 12, 97; XXVI. 99. Ordynacja żupna. XiXXIX. 170. Ordynacje, ustawy wiejs.XXXIX.100 Ordynarczyk, robotnik rolny. IV. 143, 144. Ordynki, spód stogu, z gałęzi lub starej słomy. XIV. 115. Oready p. duchy leśne. XXXIII. 13. Orejones (j. łac,}, długouchy. XXXIX 302. Orek, worek., mi.ech. XIV. 115. Oresz (gw. druc.), narzędzia. XXXVII. 205. Orędziny w zwycz. wesel. XIII. 314 Orfeusz. XXI 188. pt. Mi ty. Organista. XX. 66; - wchodzeniu po kolędzie, XIX 38. - w literaturze ludowo VI. 250, 252; VUI. 180. Organizacja badań terenowych. XXXIV. 154; IW. wsi. XXXVIII. 547; - pierwotna. XXXIX 15, .55. - produkcyjna. XX:XIX. 184 - rodowa. V. 5; XVIII. 14; XXXIX. 192. - 'rybaków mala'js., XXXIX. 437. - społeczna. XVIII. 15, XXXIX. 15, 55, 103 105. - szczepu Luo XX:XIX. 184, 185. - terytorialna XXXIX. 184. Organy, III. 65, 171; X:XI. 118; XXIV. 91. Orgie czarownic. XXVII. 100. Oranje n i ct w i e. woloskij (gw. huc), wł. orzech w leczn. XVIII. 192. Orientalistyka a etnologia. XXI. 89, 90, 270. Origanum Vulgare, p. majeranek,., macierzyca po·spoUta. Ori'On, XXXIX. 321. Orka patron św. Gleb. XXI 122. _ w~lami. XX 55; X;XXIX. 354. _ zwyczaje, XVIII. 214; X,XX. 247. Orkarz, workarz. XIV. 115. Orkisz, P. Szpelc, Triticum spelta, XXiXVI. 303. Orlik pospolity Aquilegia vulgaris. XXVIII 244. pt. Roś l i n y w wierzeniach, magii i w l e c z n i c t w i e. Orlova (j. serb.), V. 142 Orły w baśn~. XI. 37-5. T Ormuzd. III. 2, 3; VII. 26; XXXI~. 105, 107, 119, 152. pt. B ó s t w a, Ornament, p. cackowanie, _ falisty, ,X;XI. 259, 262. _ geometryczny. X\XII. 84, 99, 117; XXV. 102; XXVIII. 37, 42, 43; X!XJ:X. 125; XXXII. 317;XXXIV. 68-79; XXXVII 201. - Goldów. XXII. 88 _ haftów (}poczyńs'kich" XXI'V. 129. _ krakowski. IX. 207. _ iiniowy, XXII. 88. _ ludowy X'XI. 48 _ malowany. XXXIV. 86. _ na siekierkach II. 219. _ na ścianach. XX,XIII. 107. _ palcowy. ,XXV. s. ,Xl. _ roślinny. XII. 120, 121. 191; lXXII 89 U7; XXIX. 125;' XX!XJV. 76, 86; XXXVII. 218. Orich • - ryty. :XXXIV. 71, 75. - sądecki, IX. 20'7. _ stempelkowy. XXXIV. 69. _ sznurowy. XXV. s. IV" lXII. - ściegowy. XXV. s. V. _ tekstylny. XXXVII. 435. - wstęgowy. XXI. 254. _ wycinanek skórz. XXII. 89. _ z drzewa i koścL lXXXIX. 421. _ zwierzęcy. XXJ:I. 84, 117. Ornament p. aglaly, akedah, babyne ,kolino, ibaranek, baraniczi baranieczi, baran, baranki, bar~nia holowa, barani rohi, arw,lnek, barwinok, baryłka, bawo!, baźki, bąk, bąk z rogami" besahy, bezkonecznyk, ny, boży suk, buklaźki, cerkow, cerkowcewa, chaluzkt, bereziwskij, chrestata, chrestyki, zą?- cerkowct~, chabinki, chrest pasko~yj, boro~ buczy) caki (Zacken, ki>-, cegły, chrest biesagi, brama(y), gr6b, chrest chrestati, chrestykowata, chresz- czy ki, ciapki, cyrka, czeresznewa, . czerwoni czerewyki, czobitok, czoboty, 'ćmuky, ki ćwit ćwitki, ternowy, ćwitocz- derewce, dra- bj,~ drabinkJa starodawna, drabunke , drabynka, oIlaiPaczka, , drzewko, drzewko życia, dwi rożi, dziab ki, dziewięciornik, dzi~beńka, dziubla, dzwizdy, dzwt- dzwoneczk~, fasolkow~, gadzik, gałąż gałązkI, gęsia kiszka, girlanda, glisty, gołąb. goździk, grabie, grabki gra- nyczki, fasulki, matiele, i krejwas, gwiazda, gzygzaki, greblalis, guziki, gwiazdki. halawyci, wiwsa, haluzki, . holowkowa, Ct, dzwilipis gwajzdzikas, gwiazdeczki. haluz.ki harbuzowa, htthrabct, hrab- �360 361 czysti, binci, hrabelci, ka, husi ka, jabloka, tanec, kaczata, hwozdyk, kaczela, rowa, kaczylci, lytki, kazini kiń lodoczka, kluczew~, kOlitczata, kolos, kowbasa, kratki, konie, kryla, kuczeri, ku, krestyko- krop- krilyka, krzyż, krzyżyki, krylcia, siaczi paskowyj wa, pauk, piwkoliszczata, dowżna wi pleczi, kostki, ptaszki, rożaly, kwia- kwitka, kwi- ka, matac, nora, ka, matacyk, mentel, mariiczka, mereżanki, miesiączek, wa, misiaci, mereszkowane, memereż- miesiączki, misiać, misiczki, mirmi- doroha, pruty ki, pszenyczka, riczka, rizha, raki, riz- różyce, rukawy, rużi ryba. ryskal, ryskaserpyk, sierpy, słońce, slymacznici, smereczka, smeryki, sokolnik, soroczi lap ki, soroczi laby, sorok klynczik, sorok klynciw, sosenki, sosna, sosnowi: sosonki, sosnyna, spalgieniele, stębnik, stow_ pyki, suralis, swastyka, syrczyki, szachowniczka, szist róż, śmigane, święte obrazy, tablice Mojżeszo_ we, malowanie prut, nyki, tarcza Dawida, topolki, trikwetr, tris tarelyki, trijca, to- trikuL graum.atukies, tulipan twarz zeszpecona, tygrys, trzy liściki, w gratrynastka, bowe liście. w kogutki, w nablot- w pawi warlaly, xv: pół- rozmaryn, rożale, rószczki, rózgi, róża, ró- różi, pirczyki, leluja, portki, popereczny, ste, lelijki, popopo- roskalyki, lewiatan, liLa, linia, listek, listeczek, lIstki, listeczki;laby, łańcuch, lancuszok, ~ańcuszek, łańcuszek kulczykowaty, lańcuszek z konikami. lapci, lapki, lastiwka, lby, łuska karpia, lystki, lystoczki, maglownica, mak. malowanie hrabczaty, podkulek, prosti, rasztas, ku toczki, pawuczki, do Boha prawa rapki żewi, kurka, pa- pauczko- polowyna, popyki, promeny, kur- tek{ki), kwiatuszki, ruczka, ptaki kupki moto- pasmużki, chrest, pawuk, krzyżac- kupki, mot y- pazdurki, pereplety, pererwa, piegi, pieski;, piwbezkonecznyk, kur- kupkowyi, chrest, soczka, paszczyn pazury, stopka, motyll«:1, motowylci, wahy, mróz, muchy, napisy, obrączki, obręcz, ogóreczki, ohiroczki, ohnylci, oknyki, okolnice, okruhlaja kilka, olenewi rohi, orzeł, ostrewcia, oszka nagis, owoce granatu, pająk, palma, palmeta, pan i pani, panny, pany paporot, parzenica paska, laboczki, kurza motyli, austr., złe duchy, XVII.37. listu apokryf. III 62, 63. Oryle, p. flisacy, krakusy, II. 73; akitio, warony ókami, wazoniki, X. 6, 7, 9; XIII. 258; XVII. 75; wazy, welykdeń, wężyki, wiatraki. XVIII. 132-134; XXXIII. 141. widła,wikna, wikońci, witrak, wiOrzech biały p. Orich, w odszukiśnia,wiwsyk, woczka, wole oczy, waniu skarbów, XVII, 23. wolosia, woroniacza labka, woszke - jako dar, IV 30. nagie lis, wózki, zajaczi uszka, za- kokosowy, XXXIV. 38; XXXVII jąc, zajczi uszy, zakrętki, zakru387, 389, ciachy, zakrućki, zakruczki, za- laskowy, w ba,jce, II. 168; 170 krutki zasnowalka, zawytuszka, - iaskowy w lecznictwie i przepozaZula~y czerewyky, ząbki, zdowiedni.ach, XIII. 217. binki" ,zile'l ,zi.rki, zodjak, zori, - laskowy w magii, XIV. 132, 135. zubci zubczyki, zuby, zwizda, - Hmby, HI. 239. pt. Z 'b i e r a c t. ZWizdki, zwizdoczki, zygzaki, żabka żabki żirgialis, żusia żarno s - łupiny w le:zn., XVIII. 19·2 - muszkatDwy, XXVIII. 244. Orna~entYk~, II.· 77; V. 247; VL 178-179 384, 404; XI. 422; XII. - odwa'r, kąpiel, XVIII. 183. 287; 222; XXVIII. 37; X}L"{. - w przepowiedniach, XIII. 31. 133, 162, 233 pt S z t u kał u d. :XVIII. 212. - haftu i aplikacji, XXXIX. 42'1. - na rózdze weselnej, XIV 255. - w uczcie weselnej, XV. 95, 99. - serbskoa, VII. 83.. w zwycz. B. Nar, III. 173, 174. - Tihuanucu, XVIII 233. Orzech włoski, Iuglans regia, barwOrnat haftowany, XXIV. 14{) nik, XXXIX, 326. Orne pole, nieclJo1stępnedla duchów. - odwar, XII 62, XIV. 249. pt Wierzenia.. - liście - okłady, VI. 59; XII. 62. O;'nipodium corniculatum p. Lothus -łupina, zabawki, XXVIII. 67-69. corniculatum. - ubieranie różdżki na B. N.ar., Ornońć się, rzucić, drapnąć, XlIV. 115. OrD, (j. polin.), bóstwo pokoju, VII 6 XXX. 195. - w lecznictwie, XVIII. 182. 189; Orcmy, (j jak.), legowisko, XXXVII XXX. ~2, 53. 105. Orzeł p kamień orli, II. 50; III. 163; Orpanty, łańcuszek z filigranu, IV. VII. 137, 293; VIII. 292; X 397; 176 Xl. 41, 2'31, 232, 240; XIII 151"; Orsina,(j. żyd), Zar-ptak, XI. 237. XIV. 224; X'VII. 182; XIX. 94; pt, !P t a k i w w ie r z e n i a c h. XXVII 134; XXXVII. 21, 290. Orszak pogrzebo.wy, VIII 48. pt. p t a ki d z ik i! e. , - weselny, IX. 38; XI. 412; XIII. 319; Xa:V. 215; X1X,VIII. 94---096; -- polski, XXXVIII. 274. - w alegorii, XXX 236; XXXI. 159; XXXIXJ, 428. pt. - w bajce, XI 375; XXVIII. 205. Z w y c z a j e we s e l n e. - w wycinance żydowskiej, XXII. Ortanki. 'XXXIV. 170. 124; ]{XVIII. 41, 43, 44, 46, 48. Orth:xloncja, XXXVIII. 389. nie, mono- wyla, kurjaczi kurjaczi i zWizdy, monastyr, motylyk, kuczerawi, kurja- misiać mlyny, gramy, lewa, kule, lapki, ulyczki, mlynki, kuczeryki, czi palca, jaczi kreszczy- krużylci.a, krywulki, krzyziki, pazur- krateczka, kreski bilyj, kruczewi, ki, koźle (krestyk), Wll, krestyk ko- kosyczki, kóleczko, krat ja, kokoni- konyk, kostki, kres tyki ki, koliczki, kola, kolosiwka, kozuszok, kólko, kluklyń- kohucik, koleska, korowa, ki, kakilka, kobasy, konikami, rali, kaczu_ klyczkata, kolesa, koliszczata, kaczala, stupieńczyk, klyńczyki, ki, jablinjaczme- kaczki, z żownyrom, kolena, lab- kaliszczetka, czi, klucziwska,· ki, husiacza jabłuszka, jajowniki, jeleń nyk, ci, hrabelkowa, hrebinczyk(i), • ogon, w warnakis, tabliczki, warnos Oruncha, Oryginał �362 363 Orzeł zwierzę-dusza, .){lVII. 182,. zawiasy, V. 153. Orzewka, parzone świJerki do wiązania dirzewa na spław, XVIl. 140. Orża, (j. lit.), kosz na ryby, XXXII. 32. Osa, przepowiednia zimy, IX 68. - w bajce, w legendach, IX. 73. Osada, p. ułus, I. 125; :XIV. 331. - ceramiki ma,l, XVII. 62, 63. - dworzyskowa, XXVII. 130. - holenderska, XXXIX. 2M. - jednodworcza,X:XV. 28; XIXVII. 129. - na pr,awie niem., XIII. 62, 63; XXVI. 153.. - na prawie polskim, ruskim i wołoskim, XiXJVI. 153. - nawodna, IV. 327. - neolityczna, XXI. 253; XXII 157. - niemLecka, II. 119: XXVI. 102. - palowa p palafity, .xXXIV. 126; XXXVIII. 35; XXXIX. 260, 264, 283.. - pasterska, XXXIX. 106 - polska, XXVI. 102; XXVII 130. - pr,apolska, XXXVII. 333; XXXIX. 279. - prehistoryczna, XXI. 254; XXVI. 34, 35; XXXVI. 289-308; XXXIX. 253-289. Orzewka, - ruska, XXVI. 172, 174. - ·samotnicza, 156 - typu Aichbii.hl, X:XVI. 37. wołoska, XXVI. 102. WYdmowa, XXI. 65, 200, 260; XXII. 156; XXV s. II. - 102; XXXVII. XXVII. - z epoki kamiennej III. 187, 191. - z kolonizacji 169, 130; XXIX. w Poznańskim niem, ' XXVII. 130. - ziemi lwowskiej, XXVI. 101. - zwarta, XXVII. 131. Osadnictwo, V. 1'138;iXXV. 20, 29; XXVI. 129; X:XXI. 174; XXXVII. 331, 354. - górskLe, XXIX 234, 238. - Hetytów, XXXI. 171. - karpackie, XXXVIII. ~2. - lechkkie, XXV. 143. - ludności neolitycznej, XlVII. 69. - na prawie niemieckim, XJXV. 20; X~VI. 101. - na prawie polskim, ruskim, wołoskim, XIXVI. 101; XlX!XII. 80, - na Podhalu, XXV. 19, 20. - na PoleS'iu, XJXVII. 173. - na równinach, XXXIX. 232. - na Wiśle, XXXV. 188. niemieckie, XIII. 58-66; XIX. 2. - plemion pasterskich, XXVI. 134; XXXIV. 293. - polskie, XIX, 291; XXVII. 131. - Rusi szlachtowS'kiej, XXXVII. 169, 172-174, 189, 225, 226. - samorodne, XXXIX. 238. - sezonowe, XXXVII. 189; XXXIX. 233. - wołoskie, XXV. 20. O s a d n i c t wop. czynniki geograficzne i społeczne, jednodworcy, jednodworcza osada, koloniści, kształty Wsi, łańcuchówka, okolnica, osada, osadnicy, osiedla, owalnica, na prawie niem ... pol., woł1o,s.,rzędówka, typy oS'ad,wie_ lodrożnica, wieś, przysiółek, wy. budowanie. Osadnicy niemieccy, 11117; XXXVII. 238. - ruscy, III. 93. Os,adz.anie na kącie, III. 196,303, 304, Oscuda, utrapienie, J'II. 140. Oscypek, VII. 189; VIII. 42, 44. Osełka do ostrzenia kosy p. kózka, IX. 366; XI. 398. - prehistoryczna, XVI. 323. Oset Carduut p. kolkowe ziele w lecz., VIII. 364; XXX. 72, 73 - w przysłowiu, VII. 47. - w zagadce, V. 48; XVII. 85. Osetek dziewięćsił pospolity, Cartina' vulgar, XXX. 46. pt. Roś I iny w wierzen'Jlach, magii i l e a z n. Osęki, termin ol. kowall' VI. 292. OSieć, budynek do suszenia zboża, p. jezdnik, II. 213. Osiedla p. osada, a wody płynące, XXXIX 238. _ charakter gJoS'p., prawny i spo!., XXVII. 129. _ nawodne, XXXVII 323. _ neolityczne, XXXIX. 290. _ otwarte, XXXVIII. 314. _ prehistoryczne, XXXIX. 253, 262, 283. _ skupione, XXXIX. 235. _ wiejskie, XXXIX. 22,9. Osieł, osioł, lXIV. 7(). 86; XXVII. 2'8,29. _ kości w indyjskich zwycz. pogrzeb., XXXIV. 40 - w zabawie, XIV. 1134. - w przysłowiu, VII 2'11. - w szopce, V. 155, 365; XI. 18, 19; XIX. 35. Osma, p osika, osyna, Populus tremula, I. 115; IV. '365; XXXI. 98; XXXV 73,74. - bazie, barwnilk, IV. 215; XVII. 33; XXXV.73. - drabinki, VIII 378. - drzewo użytkowe, XXVII. 139. - gałązki przeciw czarOWi' II. 205; XII. 310; XXXV 73.. - kołek osinowy, w magii, I. 204; II. 159, 2i3, 350; V. 38; XIII. 296; XXXI. 33; XXXV.74. pt M a g i a. -. kora, popiół lecz., X:XiXiV.74, 75. - krzyżyki zmarłemu, XXXV. 73. - leczenie bydła, II. 159. - pałka, I. 204. - popiół, XXXV. 74. - przekazywanie choroby, VI. 237. - sok w lecz. brodawek, XXXV. 74. - szpilki z drewna, IV. 2.l0. - w legendzie, II. 228; VII 139; XIV. 165, 168; XXIX. 123; XXXV. 76. - w wierzeniach, II 228; VII. 139; XlIV, 165, 168. Osiory, otręby tatarcz., XVII. 163. OS'iris p. Ozyrys, XXXII. 146. pt. Bós·twa. czyżyk, Acanthis, jringila spinus, XVII. 1,87. pt. Pta,k.i d z i k ie. Oskarb, młotek, IX. 364. Oskidać, J:'Ioo;rzucić,IX. 287. Oskoła, (j. ukr ..), sok z brzozy, xrxXJV. 60. pt. Z b i e r a c t w o. Osłabienie, med., XIII. 217, 221, 222. Osłęby, II. 237. opt Zwyczaje i obrzędy weselne Osłonięcie, p. młodej, XXVI 86. Osm.ana, spółka kopaczy bursztynu, XXXIX. 360, 362, 403, 405, 408. Osnowa palowa dachu, słupowa, XVIII. 3, 9 - rysunku tatuażu, XXVI. 79. - w tkactwie, VI. 2oW; XXXII 35,36. Osobie, postać, XIII. 10. Osobnik społeczny, XXXVII. 55, 56. Ospa, leczenie, II. 1,58; XXX. 44. - patronka św. Barbara, .p. bogini Chłodna, VIII. 37'9. Ost, (gw. flis.), wsch. wiatr, XIVII.76. Ostaa., (j fin,), kupować, XXXI. 158. Ostasze, buty, XXI. 144 Osizik, �364 Ostatki z wieczerzy wig., XII. 323. zapusty, IV 3>16; XII. 38; XVIII 74, 75; XX. 170, 174, 176, XXIX. 107. pt. Zwyc za j e i o br z ę d y d o r o c z n e. Ostatni kęs, III 52. Ostatni snop, kłosy, p. Did, brada, 365 (gw. huc), osterwy, XXXIV. 145, 150. Ostrożeń 'trójkoszyczkowy, Cirsium eriophoru~ XIXVIII. 244. Ostróg, budynek, XIV 48. Ostrów, wyspa, XX. 57. Ostróżka polna, Delphinium consobroda, 'koza, mierwa, pępek, sta. lida, XXVIII 244; XXX. 47, 48; ry, XVI, 157; X'VIII. 94; XiXII. XXXI99. 2, 3, 7, 9; pt. Z w y c z a j e i o b~ Ostróżka, p. koniki, r z ę d y d o r o c z n e. Ostróżka wyniosła, liszczyniec p nieOstatni wtorek, p. Zapusty, XIXIX'IX. tota, Radix vulpina p. Delphinium 3'32. elatum, H. 23'1, 2 4!(). 254, 263, 236; Ostatnia wola, XXXV. 38. III. 240, 254, 268; XVI. 60; Osterwy do suszenia siana, XXiXIV, XXVIII 244. 145, 150. Ostróżnice, (gw. słow.~ jeżyny, V.325. Ostinato, (j, wł.), forma polifoniczna, Ostrysznyk, (gw. huc.), dach, XVI. 176 XXXIII 96, 109. Ostomaity, rozmaity, IX. 288. Ostrywa, ostreunyci (j. ukJr.), drągi Ostracyzm, XXI. 186, d<>suszenia siana, II. 209. Ostrakinda, (j. gr.), zabawa, V. 274. Ostrze, sierp, IX. 365. Ostrewcia, (j. ukr.), wzory pisanek, Ostrzenie kosy, XXXIX. 336. IV. 212. - zębów, XXXVII. 390. Ostrewki do suszenia siana p. ostroOstrężnice, jeżyny, II 135. piec, ostrewa, ostrewnyci, XIXIX. Ostrzyz<>ny w przysłowiU, XVI. 96. 247. Ostudnyk, (gw. huc.), choroba, XIII. Ostręzina, ostrężnica, ostrężyna, V. 216, 219. 64; XIII. 329. Osve, osobno, XVI, 86. - w przepowiedni urodzaju, VIII Osynoczne, (gw. hue.), pasterka, na359. bożeństwo, XIII. 22 Ostriżki, (gw. huc.), płot pleciony, Osypka, liszaje, XXXIII 80. XII. 2:96. Osypki, magia, XXXI. 110. Ostrokopacz, k.ij do 'k<>pania kłączy, Oszczep, XXVII. 139; X'XIXVII. 116, XXXVIII. 54. pt N a r z ę d z ia 283, 360. r o In ic z e, Oszczypki, p. oscypki, serki owcze, Ostrokrzew, III. 2 pt. Roś I i n y w V. 124; VII. 189; VIII 42, 44 wierzeniach f magii. Oszewka, k<>łnierz koszuli ..xXIIX. 81, Ostrokrzewny chłopiec, p. Holly boy, Oszka ndgis, (j lit.), koźle pazurki, Ostromlecze, Euphorbia, XXVIII. XXXII.38. 244; XXXIX. 200. Oszlagi, oblamówki, V. 64. Ostropiec, drąg do suszenia siana, Oszlak, płótno u spodnicy, burki, ·XVHI. 220. XXIX. 83, 84. Ostrorogi, p, Agni, XXXII. 119. Oszustwo, V. 110. Ostatki, Ostrowy, 1 półokrąglaki, ,XVI. 368. pt O b rób k a d r z e w a. Oszydzić, oszukać, II. 140. Oszywka, u koszuli, X:X:IV. 134. Oś wozu, II 131, 132; IX. 144; XX. 170, 176; XXXIX. 116, 117, 125 - drewniana, XXXVIII. 231, 235. - w magii myśliwskiej, XXXI 27, .- w p!"Zysłowiu, IX. 251. - w zagadce, XIV. 375. - źelazna u koła garncarskiego. XXIX.88; Ości rybackiEi, VIII. 220; XIXIX. 126; XXXI. 3, 28; XXXII. 26, 27; XXXVI. 374; XXXVIII. 434, 449. Ościenic P. ość i Ośki u pługa, I. 188. Ośkliwy, obrzydliwy, II. 231, Oślędra, ubiór górnika, XXXVIII. 260. Ośli pogrzeb, pOigrreb samobójcy, XXXI. 44--47. Oślica,oślątko, XIV. 70. Ośmiał mniejszy, Cerinthe minor, XXVIII. 244. Ośnik, ośni.ak, IX. 75; XI. 73; XXIX 30. Ośpice, krosty, XXXIII. 80 Ośrodek chleba, odczynianie· uroku, II. 330. Ośrodek ekspanzji Słowian, XXVI 92 - naczyń pierścien., XXlX>IV..139. Oświadczyny, V 10-12; - małe, wielkie, V 282. Oświata na wsi, XXXVIII. 553. Oświetlanie chałupy, V. 378; XX. 301; XXIII 159; XXVI. 98; XXVII. 174, XXIX. 118; XXXI 166, 169, 170, 174; XXXIII. 103, 126. Ota, wódka, XIV. 115. Otagosa, (j. kirg.), orszak p. młodega. V 14, 16, 17. 0Szwary, (j. ki:g.), V 16 Otan, wojłok, dar wes. salar, (j. kirg.), noc poślubna, V. 17 Otawa, łąka skoszona, XlXXIX. 226. Otbronić, (gw.) obronić, XIV. 115. Otczina, (j. st. słow.), dziedzma, XIV. 59. Otczyc, otczycz, (j. sław,), dziedzic, XIV. 59.. Otka, Verklo, VIII. 340. pt. Z w yczajeiobrzędydoroczn~ Otanga odmiana, XIV. 115. (j. sław.), porywanie źon, XXVI. 85. Otok futrzany czapki, XiX::VIII. 167. Otratios,' (j. gr.), wojownik, :xIv. 3B. Otmiana, Otmico., Otrąbki, otręby, XXXIX. - pSlZenne, kąpiel, XII. - 208 265 w leczni'Ctwie, III. 54; - z jęczmienia, XI. 194; (j. st słow.), niewolnik, dziecko, X,?CIV. 89 Otrzęsienie, cho'roba, XI. 384. Otuz dżety, (j.. kirg.), kałym, V. 12. Otwienan:~ zamków, XII. 63; XXXI. 100. pt Magia. - przy porodzie, III, 58. Otwory drzwiowe, dymnikowe, XXXIX.241.. Otrok, - okienne, XXXIX. 282. pod szczytem, XXVI 102 w grobach do stawiania jadła, XX. 204. pt. Z w y c z a j e o br z ę d y p o g r z e b a w e. Oukszłe, (j. lit.), Ukleja biała, XXXII.24. Owady, ich rola w wierz, XVIII.234 - napoje miłosne, X. 226. pt. A p h r a d 1 s i a ca. �366 36, - przep. pogody, XIII. 204. pt, M eteorologia ludowa. - wcielanie się dusz, XiVII. 187. OwaInrka, p kształty wsi. XXVII. 128, 13q, 131; XOOXIJX.237. pt. O s a d n i c t w o. Owca (e), p. gogowina, kierdel, kyrdel, ------ - mieryndie), skuwłat, spędzanie, p. chid redyk, połonińskij, V. 61. pt. P a_ s terstwo. -- S'twmzenie, II. 216. motyw w Kalendarzu Staropolskim, XIII. 256, 257. - w kolędzie, X. 25. -- w pieśni, I, 262; II. 364; V. 181; - przysłowilu, IX. 55, - w szopce, iXI. 20; XIV. 139, 143; XXV 64, 66, 68. - w zagadce, II. 42, - w,zwycz. i: obrz, B Nar., XVIII, 200. - w magii, XiXX'VIII. 62. -znaczenie, XXXV. 128, - zwierzę ofiarne, XXXIV, 280. Owczarek, pastuch, XiXX. 134, - taniec, VIII. 329. Owczarnia, p. carky, I}C. 265; XIV. 360; XXXVII. 193; XXXIX, 328 pt. Budynk;1 gospodarcze, O w c z a l' s t w o, p. baran, carky, chid połonińskij, dawoń, hodowla wymię, II. 140, 206, 207, 211; III. 209,. 212, 2łl, 243, 250, 257; IV. 134, 137, 142" 144, 147,275, 279; V. 61, 12'3<--125,146, 209, 261; VI. 261; VIII. 37, 38, 3,9, 42, 46; IX. 350; XI. 383; XII. 7, 17; lXlV. 34, 293; XVII. 125; XVIII 62, 72; XX. 32, 40, 95; XXVIlI. 77" 192, 216, 21'9-222; XXIX. 78, 103; XXX. 96, 134; XXXI. 86; XXXII. 79-81; XXXIV. 280; XXXV. 66, 13, 78, 79, 85, 115, 117--132, 144, 148, 150; XXXVII. 96 189, QOl, 212, 363; 'XXXVIII. 38, 51, 56; XX:XIX. 107, lOt9~19\3,208. choroby, XII. 265; XVIII. 189. daT p:o'grzebowy, II. 203 dar rodziców chrz. II. 202, 203. kołowacizna, XVIII. 189. nawoływanie, odpędzanie, II 130; XXXV. 138 na'zwy, XXXV. 133, 134. IpoS'zarpana przez wilka, XiXIII. 12. pyrchanie się, IV. 282, miszynie, - etiologiczny, -- w literaturze ludowej. III. 151: V. 181; VI. 352, 300; VII,188--192; VIII. 184, 276, 305, 306; IX. 84, 85; XX, 252; XXV. 52 kierdel, miszynie, owce, owczarz, redyk, naki własnościowe. Owczarz(e), IV. 226, 274, 279; V. 75, 100; IX. 184, 418; X. 419; XI 212; XII. 148, 220; XIV,94; XVII. 65, 66; XX. 294; XXX. 106, 134; XXXI 90; XXXV. 117, 118, 120 --136, 151. pasterstwo, - jasielscy, - młodszy, poloniny, perehińscy, XVII. 146. XXXV. 120. Owczarz, pastuch owiec, X,VIII. 220. Owianie, med. XXX'llI. 120. Owieczka, stonoga, XI. 399. Owies, Avena sativa L rit.23o,232; VI. 55; VII, 27,5; VIII. 37; IX!. 2; XII, 7, 15, 228, 303; XIII. 224: XIV. 135; XVI. 59; XVII. 125: XVIII. 62, 70; XX 31'9; XXVIII. 153, 157, 224; XXXIII. 113; XXXVII. 202, 203; XXXVIII.324: XXXIX, 430. pt. Roś l i n y , u pra wn e. starszy, --- grzany, p. bryja, w med. V. 166. jako danina, X. 7, 11. jako pożywienie owiec, VIII. 39. mąka, II. 129; XXVIII. 188. napar w med. III. 54; XUI. 219. siewny, XXX. 43. sypanie na dziewczęta, X. 156. sypanie na N. Rok i na weselu, X. 28,1, 282; lXVII. 159; XVIII. 75; XJX. 196; XlXX. 196. - święcony do siewu, VI. 72. -- w Kalendarzu Staropo'lskilIn, XIII. 256. lecznictwie, XI. 3'97; XVIII 192; XXX. 43. -- w przysłowIu, XIV. 346. - w zwycz .i <>brz. B. Nar. III. 172; XI. 194; XVI. 84. -- w zwycz. i obrz. narodzinowych, noworocznych, weselnych, VIII. 373; XVII. 30, 159. ,- we wróżbach, V. 212, 351. Owięzina, mięso wołowe, cielęcina, II. 128; XVIII. 220. Owijka, onucka, od uroku, XXXIII. 82. Owin, (j. ukr.), suszarnia, XVII.17e. Owinięcie w med. lud. XI. 399. Ow~o\Sliony, XXXIV. 6. Owoce, III. 19'5, 324; XIV. 38, 186; XX. 319; XXXVII. 29,1, 391; XXXVIII. 3U. - cytrusowe, XXXIX. 195. - granatu w ornamen., XX,VIII. 23. - mangowe, XXXIX. 195. _ oszpecające, XXVII. 23. pt. W ie l' z en i a. _ przechowywanie, XVII. 131. - rajskie, XUI. 202, 203. - suszone, p, garuch, susz. - świ:ęcone, X. 155; XIV. 132. _ w obrzędach pogrzebow., VII. 25, - w - w wieńcu dożynkowym, Ul. 29. -- zakaz jedzenia do Spasa, XUI. 232. -- ziemniaków, XXVIII. 67. Owróżka, zadzierżka ze sznurka, V. 64. Owrzodzenia w Iried. IX. 399. Owsiak, chleb z mąki owsianej, XXVIII. 188. Owsianka, !Odwar, XII. 265, OzdobY, XXVI. 104; XXXVU. 331; XXXVIII. 314, 434. - Buszmenów, XXXVU, 84. - Hotentotów, XXXVIII. 50. - huculskie, XXI. 42, 45. - naszywane, XiXII. 91. - okien, Jł:XXI. 168. - lroślinne, XXVUl. 37. - szczytowe, XXXIII. 97. - ścian, wykonane wapnem, XXXIII. 107; XXXVII. 198. - z pisanek, IV. 227. -złote, z grobów przedhist. XVII. 11s. znaki wypalane na zwiepociąg. XXIII. 162. Ozebrać, rozebrać, XIV. 115. Ozgrzać, rozgrzać, XIV. 115, Ozić, wozić, XIV. 115. Ozimina, III. 10; XIU. 257; XIV.34; XXXIX. 294. Ozjechać, l1oojechać, XIV. 115. Oznieść, roznieść, XIV, 115. Ozog, ożóg, XIV. 174. Ozownia, wozownia, XIV. 115. Ozwodnica, drąg wzdłuż szałasu, VIII. 40. Ozyrys, Oziris, VII. 25; XVI, 29; XXXII. 105, 113, 117--1119, 121125,128, pt. Bóstwa. Ożeniarka, jeżyna, II. 140. Ozdoby, rzętach �368 ------------~-=~.:_~= Ożóg, drążek u pomietla, XXIX. 40 - jazda czarownic, XII. 221; XX. 86; XXV 78, 82; XXVI. 73; XXVII. 64, 99, 100, 142; XXVIII. 129; XXX.220 pt. Wierzenia. - w przysłc,wiu, IX'. 152; X'IV. 238. Ożyna Rubus nemorosus, XXVIII. '244. pt. Roś l i n y w w i e r z en i a c h i w l e c z n i c t w i e. Ożywianie zmarłych, XII.63; XVIII. 166. Oźraly, pijany, XVIII. 220. p Pabiel, Paćata, (j. błr.), bieUdło, XXX. 21. (gw. hue.), prosięta, XXXV. 133. Pacesny, zgrzebny, IV. 285. Pach, pas, XIV. 94, 116. Pacha. P. hodowanie inkluza, XI.382. - miejsce zaczarowane, XXV.18,17. Plachnidła, XXXIV. 24. Pachołek, XXXIV. 162. - zbójni!k, XXXI. 89, 90. Pachować, rozpychać. XIV. 116 Paciara, potrawa z mąki, VI. 46,57. Pacierze, XI. 60; XXIII. 75. Paciorki, l. 159; III. 15, 17; V. 150, 151; IX. 96; 'XI. 157; XIV. 248; XXII. 87; XXVIII. 21; XXXVII. 231, 366; XXXVIII. 267. - bUl'sztynowe, XXXIX. 374, 377, 38,5, 412, 413. we wróżbach, III. 28. 359, 367, Paćo! (gw. hue.), nawoływanie świń, XXXV. 13'7. Paćiorka (gw hue.); oznaczanie owcie, XXXV. 141, 142. Paćyna, paezi!(gw. hue,), nawoływ;łnie świń, XXXV. 137. Pacyna z pieca piekarskiego w lecznictwie, XI. 396. Padaczka, \rII. 56; X. 358; 'XIV. 403; X'XI. 244. - leczenie, XXIX. 123. Padalec, gąsienica, w wierz., XII.53. nabijanie strzelby, w wie'r,zeniach myśliwskich, VII. 284; IX. 184, 207; 'XXVII. 1306. Padawice, V. 54. pt. D e m a n y s 'z k o d li we. PadUna w wierzeniach, XXVI. 97. Paduszeczka, (j. błr.), taniec. XII. 185; 'XXI. 138. Paduszka, O, ukr.), poduszka, XXX.32. Padwan, (j. wł.), taniec, X. 2'03, 205. Padywolos, (gw. hue.), skrzyp. Equisetum L., XIII. 224; XVIII. 181, 192. Pajac w szopce, XIX. 36. Paj,ace, wzory pisanek, IV. 213. Pająk, Tegenaria domestici~, Opeira diadema, kult, VIII. 315, 316. - odczynianie uroku, III. 60. - przep. pogody, XIV. 369. - roztarty w czarach, 'XXVI. 12. - sadło w recepcie komkznej. XXVIII. 205. - w lecznictwie, I. 17'8; II. 156. Padalec, - w legendzie, II 161; VIII. 315. w ornamencie, X,XVIII. 3,6;IV.213. w podaniu, X!XV. 50, 51; XXIX. 103. - we wróżbach, VIII. 316. _. zakaz zabijaniia. VIII. 3,15, 316; 'XII. 64. - ze słomy, XXVI. 149; XXVIII.3'6; XXIX. 188; XXX. 5; XXXIX.451. - zwi~ek z czarownk:ą, XXXVIII. 276. Pająki, wzory pisanek, IV. 213. Pajczyna, (gw. słowiń.), wiosło, V. 325. 'Pajęczyna na żołędzi, XXXV. 63. _ w lecznictwie, V. 179; XI. 401; XiI!II. 218. - w podaniach, XXV. 51; XXIX.98. - w IPrzep. urodzaju, XIV. 369; XXXV.63. _ w wierzeniach, III. 50; VI. 64. _ w zagadce, XIV. 375; XVII. 85. _ zakaz omiatania, X. 3,55. Pajęczyny, sieci, XXXI. 30. Pajka, (gw. hue.), część, VII. 262. Pajuehy, (gw. hue.), wianki z kukurydzy, XXXV. 125. Pakoliny, prządki, XV. 104, 105. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y t 0war z y s k i e. Pak~ć brodata, Usnea barbarata, XVIII. 192. Pakość zrobić, zrobić szkodę, IV.307. Pakośnik, choroba bydła, VI. 46. Pakt z szatanem, 'XXVI. 6; XXXI. 102, 103. Pakuliny, p. pakoliny. Pala., (j. serb.), pliszka, V. 140. f>.alaC, O. slow.), pałac, XVII. 180. Palafity, I. 11; XVIII. 2, 3; XXIII. 162; XXXVIII. 35; XXXIX. 260, 264. pt. B u d o w n i c t w o. Pata mant er, lekkomyślny, XII. 68. Palanycia, (gw. hue.), pieczywo, XXXIII. 28. Palant, gra. XXXIII. 14, 15. Palatios, palatium, O, lac,>, XVII.180. Palatyny, XX,VIII. 18. Palce diabelskie, p. belęrnnity. II.39. Pale na Wielkanoc, opalanie, II. 87. - rozwidlone w budownictwie, XXXIX. 283. 24 Lud - Tom XL Palec drugi u nogi, II. 331. - duży, p. pokrewieństwo fikcyjne, VII. 65. - mały, III 52. - nac1eranie, XI. 387. _ pociąganie palcami, XVIII. 183. _ wisielca' w praktykach karczmamy, XXVI. 17. _ wisielca w praktykach znachorów, 'XX. 294. _ zmarłego, XXIV. 43. pt. M a g i a. Palenie chwastów, XXXIX. 202. _ ciał zma,rłych, 'XV. 218; XVII. 70. 170; XVIII. 85, 225; XX. 209; XXIV. 85, 171, 173. _ czar.owniJc, XXI. 129. pt. P r a w o lud _ owe. p. Diduch, XVIII. 102. Z'W Y c z a j e i o b r z ę d y Diducha, pt. d o r o c z n e. _ grumad,ek, p. grumadki, _ Judasza, IV. 185; XXI. 216. _ kloca w wigilię Boż. Nar., p. baX;X. 186. Kupały, (drzewka Kupały), IV. 321. _ la:lk.i słomianej, XXXI. 159. _ lasów, XX. 32. pt. G o s p o d a rdnjak, _ ka leśna. _ 1:iści jesionowych, xrx. 128. _ na stosie, XXVIII. 252. _ ogni. na Wielkanoc. XVII. 29; xxrx. _ _ 108. na wiosnę, V. 307" 308. na Sobótkę, IV. 237, 313; _ _ _ _ _ 73, 74. na św. Jana Nepom., V. 356. przeciw czar. XII. 299; XIII. 110. słomy i siana na No. R., XiVIII. 99. siana z wigilij. stołU, VIII. 374. strzygonia, XXI. 15'7, 158; XXXI. 86. xxvi. �370 - św~c, XIX. 90. trupa samobójcy, XXVIII. 252. wianka p. młodej, XVII. 160. ziół, XIX. 115, 128, 133. żon, XX. 209. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y p o g r z e b o w e. - żył, XIX. 128. pt. M a g i a. Palenisko, p. piec, X'XIX\ 45, 48. pt. B u d o w n i c t w o. - czworoboczne, XXXII. 51, 60, 62. - do gotowania, p. piec. - gliJniane, XXXII. 50-64; XXXV. 173, 181. - kamienne, XXXIX, 266, 288, 289. - podkowiaste, XXXII.52, 53 50, 62. - podstawkowe, XXiXII. 51, 52, 62. - zwykłe, XXXrX.25,9, 262, 273, 278, 281, 282. Paleoanthropus, XXXIX. 20. Paleoantropo1Jogia, XVII. 58, 60; XXV. 9,2; XXXIX. 420. Paleografia, XIII. 174; XXI.126, 127. Paleo-Indianin, XXXVIII. 625. Paleolit, XXIV. 156; XXVI. :m, 92; XXXVI. 212. - dolny, górny, XXXIX. 19, 20. - młodszy, XXII. 75; XXIV. 191. - polsk,i, XXI. 63., - starszy, XXXVIII. 28, 3,0, 32. Paletki, blaszki, XXVIII. 2ł. Paleton, kożuch, X. 182. Palica, gra, VIII. M. Palicu, (j. st. ind), naciągający cięciwę, XXXIV. 178. Paliczka, część maślnicy, Ix" 367. Palilia, Parilia, (j. lac), święto rzym. (sobótki), XI. 296, 297; XIV. 193. oPt. Z w y c z a j e i o br z ę d y d o r 'O c z n e. Palinecka, wódeczka, XIV. 269. Pallas Atene, p. Atena, XVII. 10. PaZlr, (j nord.), łaźnia, bania, pol. brog, XVII. 179, 371 Palma, babcarka, bagniątka, ka, bagięć, bagnięta, bazie, glOWianki, kłokoczka, kocanka., kicz. szu tka, II. 204; IV. 184, 283, 321; V. 352; VIII. 256, 257; X. 43e;XI. 327; 'XII. 157, 309, 310; XIII. 142; XVII. 15-24; XXI. 216, 217; XXVI. 151; XXVII. 162, XXXI. 5, 159. - chowanie w stajni pod progiem, XXI. 217. - kora, XXXVII. 390. - moc czarodziejska, 'XJXXIII. 139. - obchodzenie miedzy, XII. 298. - ochrona bydła i koni, XVII. 22. - ochrona pr'zed burzą, gradem i pożarem" XVII. 23. - ornament, XII. 315. - pomaga odszukać skarb, XVII.23. - spożywanie pączków, P. bagnięta, bagniątka, XVII. 21. - sprowadza muchy, XII. 310. - symbol zwycięstwa, VII. 294. - w zwycz. św. Marcina, XVII. 22. - wypędzanie bydła, IV.141; XVII. 22; XXI. 217. - z berberysu, iwy, kłokoc2!ki, leszczyny, sakwacza" trzciny, p. berberys, iwa, itd. - z brzozy, cisu, XXIX,V. 60, 66. - z Jerozolimy:, XXI. 216. - zatykanie w polu, XXI. 217. Palmety, ornament, XXVIII. 20. Palmowa gałąź, III, 54. Palmowa niedziela, p. Niedz. Palmowa, Kwietna" II. 87; V. 352; XIII. 160, 161. Palówka, XVIII. 6. p1. B u d o w n i ctwo. Palttina, (j. prus.słow.), płótno, XXXI. 158. Paltyszka, palto, XIV. 116. Paluchy, pieczywo obrz., III. 28. , i I .1 'I ~I '/ t Paluszki M B., goryczka wąskolistna odwar w lecz. XXiX, 50. Paluszki, k1uski, XIV. 132. Pała, palka, XIV. 147. Pałac brylantowy, króla węzow, kryształowy, II. 57, 62, 362. -. podwodny, II. 361; IV. 413. - szklany, VIII. 193, 195. - XIII. 345, 346. - topielców, XIV. 249. - z si~owia, XXVI. 89. - zaczarowany, XX. 258. Pałamar, (gw. huc.), kościelny, IX. 385; X.XVIII. 213. Palamarka, (j, ukr.), drewniana rękawica do żęcia, 'XJXVI. 83. Palanyci, (gw. huc.), placek" VII,262. Palancia, (j ukr.), podpłomyk, II. 19, Pałasz" II. 267; XVII. 52. pt. B roń. Palasznyk, palysznyk, O. ukr.>, widłak, Lycopodium, barwnik, IV. 2Hi. pt. B a r w n ik i. Pałata, (j. 'ros), nary, XiXV'I. 92. Pałatki, do Sipania, (j. ukr.), I. 161. Pałeczka brzozowa, p. birka, 111.136. - do bębnienia, XVI. 121. Palenyczka, (gw. huc.), placek, XIII. 209; XVIII. 212. - okłady, XVIII. 180. Pałka p. kij laska II. 269 306; III. 141; XIV. 136 pt. B roń, - w łowiectwie, XXXI. 28; XXXVII. 83. - w obrzędach weselnych, I. 250, - żelazna, XXXII. 87. Palka, rogoża szerokolistna, Typha latifolia, w lecz., XXX. 69. - szczeć leśna w lecz. XXX. 48. Palka, uczesanie, XI. 61. Palkarz, (gw. złodz.), strażnik celny, VII. 280 Paludzin, Cj.błr), uczta dla zmarłych, XXIV. 9. ••• pa radzicielach, (j. blr.), uczta dla zmarłych, XXIV. 9. Palyc'a, (gw. huc.), kij pasterski, XXXV. 119. Palyga, pałka, XIV. 308. Pambóczek, Pambóg, Bóg, XIV. 332, 3'33. Pamielo, O, ukr.), pomiotło, Xx.x..21. Pamięć dobra, III. 52. - dobra o zmarłych, XXXIV. 3'8. Paludzin Pamiętne, Memoriale, szepszeląg, (dok.), opłata przy kupnie, XUI. 287. pt. Z w y c z ,a j e p r a w n e. Pampuszki, O. ukr.), obrz. bułeczki, IV. 395. Pamula, poddasze kocie, V. 64. Pan w baśni xx. 60. - w literat., 'XIX. 88,90, 96, 97. - w przY'sł:orwiu, XIV. 238. - w szopce, v. 155, 158 15-9. - z kopytami, XX. 252. Pan, bożek trzód, XII. 39. Pan p. topi.elec, II. 79. pt. D e m o n y s zk o d l i w e. Pan, zabawa, XIV. 170; Pan Bóg, p Bóg, I. 54; II. 30, 161, 228, 230. 321, 322, 324, 325, 328; III. 1; V. 53, 54; XIV. 36, 54; 'XXX. 79, 80, 86, IW; XXXI. 84. Pan cza'rny demon, V. 363, 364; Pan i Pani, wzór pisanek, IV. 213. Pan Jezus, p. Jezus Chrystus, I. 54, &i-89, 130, 175; II. 10, 20, 54, 322--&24; III. 3, 4, 161, 174, 281; V. 128, 154, 167, 168; VII. 4>8, 50-52, 133; VIII. 253; XI, 372, 3'79; XII. 136, 214; XIII. 144, 145, 158 160; XIV. 15,9, 166, 168; XIX. 42; XX. 247, 250, 251; XXIX. 99,127; XXX. 79. - ciało w zagadce, II. 23'0. - w szopce, XI. 18, 20, 161, 169; XXXI. 54. �372 li' I I ~. Pan młody. 'P. Kniaź, młody, I. 95. 1\33.,134; II. 61, 112; III. 37, 65; V. 282; X. 62-64; XI. 223; XIII. 208; XIV. 183, 214, 255, 257, 381; XVI. 142; 'XVII. 129, 130; XXI. 94; XXVIII. 94-96, 175, 255; XXXI. 77. Pan Nieba, XXX. 212. - świata, p. Awalokita, Panachida, (gw. huc.), p. Parastas, XVIII. 213; pt. Zwyczaje i o b r z ę d y p o g r z e b o w e. Panaszka, (gw. słowiń.), pani, V. 325. Pancerz, XVII. 175; 'XIX. 55. - z kościanych łusek, XVII. 175. Panczuk, pęcak, III. 5; pt. P o t r awy o b r z ę d o w e. Pandora, (j. ukr.), bandura, XVI. 173; Pani Pawłowska" p. Twardowska, XXVIII. 123. - Twa.l'dowska, III. 77; IV. 267, 271; XIXVIII. 123, 139 140 Panichida, (gw. huc.), stypa, XrVII. 29. Panicz, p, chowaniec, II. 253. pt. D emony opiekuńcze. Panienczyne włosy, gęsiówka pospo_ lita, Arabis arenosa, XXX. 40; pt. Roś J. i n y w l e·c z n i c t w i e. Panienka, zabaWka, XXVIII. 64; Panienka, p. Ź'renica, XXXIV. 10. Panieńskie, (diolk.) p. Maritagium, II. 114; IV. 367; V. 79: pt.D z i ew ictwo. Panna, p. golonka, IV. 277, 284. - piękna, V. 12B. - w mętowaniu, XIV. 378. - w szopce, Xl. 31. - z maku, XXVIII. 63, 64. Panna Łaska, p. łaska, łasica, wilk szczurzy. XII. 64. Panna mroda, młoda, młoducha, kniahynia, r. 95. 133, 134, 246, 247, 249; II. 60, 111, 237, 238, 240--249; III 64, 256, 352, 325, 360; V. 282, 283, 355; VII. 14, 86; VIII. 247, 248,251; LX. 35; X. 61, 69, 74; XI 223, 365, 380, 383, 412; XII. 90; XIrr. 208;XIV. 188, 189, 214, 255, 256, 380, 387; XVI. 143; XVII. 152; XIX. 90; XiXiVIU 95, 96; XXXI. 77; XXXVII. 115, 230. Panny, grzyby, I. 178, 197, 207. Panny, motywy haftu, XXIV. 143. Panny leśne, p. rusałki, XXXIV. 303. pt. Demony szkodliwe. - wodne, V. 54; X"IV. 249; pt. D emony wodne Panslawizm, V. 241. Pantarka, IX. 94; pt. P t a k i dom:owe. Panteizm, II. 3'22; 'XIV. 191; XV. 15, 18, 19. Pantetiki, strój, XIV. 15. Pantofel bez obcasów, XXI. 138. - bez zapiętka, XI. 218. - w wierz. myśliwskich, VII. 283. Pantomina, XIX. 53; XXXVIII. 131; pt. Widowiska ludowe. Pantrowaty, (gw. hue.), strzec, pilnować, VII. 262. Pdntschatantra, (j. ind.), XVI. 357; pt. L i t c r a t u r a l u d o W a. Pantufka, ziemniak, Solanum tubero'sum, XXX![. 98, Pany, (j. uk.r.), wzory Pisaneik, IV. 213. Pańczika, (j. ind.). bóg bogactwa, 'XXXIV. 29. Państwo młodzi, II. 305; III. 349; T. 3;;'5; XI. 383; XIV. 49, 215, 379; XXIX. 91 Państwo, I. 14. - Diadochów, II. 3,67. - Moskiewskie, 'X:XiXIX. 44. _ Podziemne. XXXII. 87; XXXIV, 16; x.xrX,VII. 102. _ Wielkomorawskie, XXXIX 124. Pańszczyzna, II. 254; IX. &50; XIII. 336; .xIX 78, 91; ,xX. 2, 4, 5, 17. 25; xXXVrII. 294; XXXIX. 143. Papaluga p. paparudele, (j. rum.). magiczne sprowadzanie deszczu, X'XX,III. 11. Paparudele, (j. rum.), sprowadzanie deszczu, XXV. 139. Papaver somniferum, 'P. mak. Papier bólowy, w leczn., XI. 400. _ malowany, XXVI. 124. - w baśni, XI. 377. _ w zagadce, XIII. .206; XVIII. 173. -zamiast szyb, XL 336. _ z ewangeli.i, podkurzanie, XVIII. 181. _ z napisami w leozn., III. 55. Papierki marmurowe, banvn~k, IV. 207. Papir, (gw. huc.),papi.er, XVIII. 181. Papirki, (gw. hue.), racice, VII. 262 Papirki, jak sie roziwjut (gw. hue.), XVIII. ~87. Papirak karbowanyj, (gw. druc.), reński, XrX,X'VII. 210. Papirus, XIII. 259. Papka z mąki, do znaczenia drzwi i okien na Trzech Króli, VIII. 374. - jako spoiwo, XXX. 161. Paporot, (gw. hue.), paproć. XIII. 224. wzór pisanek, IV, 212. Pappas, 1tn;t:to~, ojciec, (j. gr.), XIV. 57. Paproć, słodyczka, Aspiridium p. Fitices, _ florencyna, ferencyna, I 302; III. 23, 24; ,XIII. 224; XXVIII. 244; XiXX. 34,.42. kąpanie zmarłych, XV. 103. kwiat, II. 159, 211, 214; IV. 321; paporot, _ _ _ _ V. 34, 56; VI 78; XIII. 122; XXVII. 165; XXVIII. 244; pt. R oś l i n y w w i e r z e n. i m a g i i. korzeń pr·zeciw myszom, V. 80. korzeń w 1eczn., V. 3'02; XIII. 217. nasienie, XXIX. 123; XXX. 42. ręka Janowa z korze'liia wystru- gana, V. 302. _ w lecznictwie, XVIII. 77. _ w legendach, XIV. 165. Paprotka pospolita, PoLypodium vulgare, XXVIII. 244. Papryka, pieprz turecki, Capsicum anuum, XXVIII. 244. Paprzyca, Lepidium tertium, od uroku,'XXX. 53. PaiPrzyca w młynie, zagadka, XVII. 91, _ u koła garncarskiego, V. 166. - u żaren, IX'. 364. Para, dusza bydlęcia, VI. 58 Para araga, (j. gil.), trąd, XVIII. 87. Parafina, podkU'r!lanie w lecz., XXXIII. 120. Paragej, (j. lit.), matnia, XXXI1.3O. Paraikoni, (j. gil.), trąd, XVIII. 87. Parak, (j. n. gwin.), system wierzeń i kultu, XXXVII. 359. ParaleliIzm, XXXIX. 94. Paraliż, I. 120; II. 213; XUI. 217, 2201;XrXXV. 71. Paramina, ugor, III, 44. Parasija, paraf.ia, XXXIX. 402. Parastas, (gw. hue.), p. panichida, II. 142; XVIII. 213; XXXIV. '146. Pare, (j. germ.), łaźnia bróg, XVII. 179. Parchy, lecz., II. 157; XUI. 219. Parciane, XXIX. 85. Parcie, XXX. 46. Paremj;og~afia, I. 20; XXXI. 161; XXXVII. 33,9. Paremiologia, XXIV. 93. �3,5 374 (j. łac.), p. palilia, XI. 296, O. ind.), egzorcyzmy, XXXIV.28. Parja, parów, XII. 217. Parka, (j.. samoj.), odzież samojedów i Eskimosów, XXXVII. 365 366' XXXVIII. 258. " Parkany, p. s:eci łOwieckie,XXlXT. 29, 39; X;XXVH. 289. Parnasiabari, (i. ind.), bogini Tara, XXXIV. 3D. Parnie, XXVII. 139; XXX. 33; pt. Obróbka drzewa Parnik, przędza złożona 'z 20 pasm po 40 nitek, XIV. U6; pt. M ta r v i wagi. . Parilia, Paritrii, Parobek, p. bondnik, -Ruprecht, III. 15'2; IV. 219, 275, 277, 281; VII. 31 413, 44, 241; VIII 27 373' X' 183; XI.67, 150, ~86, '430; ~,III: 30, 31, 106, 110, 228; XIV. 67, 85, 183, 291-293; XVI. 270, 3,50, 351; XVIII. 142; XIX. 37; XXI. 95; XXVIII. 228; XXXI. 15; pt. G ru p y p ł c i i wi e k u. - w literaturze ludowej IX!. 178; XI. 18,6;XII. n. - w pr'zysłowiu, IX. 152 Parodia, recepty, XXVIII.' 206. Paróhi, (j. blr,), matnia w rybołówstwie., X:X:X,II.3'0. Parseblau, farby, XXX. 167. Parsiuki, prosięta IX. 174 Parstuki, p. barzduki, O, lit.), duchy pod bzem, demony, I. 121. Partacz, tkacz spoza cechu, XIV. 279 Partia Boża, Partia diabla, zabawa' XIV. 183. ' Parury, ozdoby alby i humerału, XXXI. 168. Paruszczeniec urażnik, mużski, (j. ukr.), XXX. 208--210. _ krakowski, xm:. 319; XXI. 51, 53'; - tyrolski, XXIII. 9. XXIII. 154; XXIV. 104, 109, 111, ~ udzielający siły, XXIII. 25, 26. - w rzymskich obrzędach ślubnych, - krempowy, VI. 274. XXIII. 8, 9. - lachowski, XXXV. 185. w podaniach, XXIII. 23. - leczniczy, XXIIL 28. _ w wierzeniach, XXIII. 1G-31; - my, XXXIV. 170. XXX. 251. _ lniany w obrz. zad., XXIV. 13. -' w zwycz. z wypędzaniem bydła, - lubelski, XXXI. 164. XXV. 57. _ małopolski, XXXV. 39, 175. _ wełniany, III. 28; XXI. 51, 53; - magiczny, x,xII. 58. XXIV. 104, 106; XXVIII. 218. _ Matki Boskiej, XXUI. 13, 14. _ westalek, XXIII. 12. _ matrona~ny, XXIII. 12. _ węgierski, XXIV. 104, 118, 123. _ nazadni, p. uprząż, XXXIX. 126. _ wilczy, XXiIII. 31. ~ pińczowski, XXII. 104 107. _ wieśniaków, XXIV. 104-127. _ podwójny, XXIV. 104, 112. - z kaletą, I. 204. _ pojedyńczy, XXIV. 104, 107. _ z Podhala, XXIV. 104, 123. _ polski, X. 100, 106. _ p. poronieniu, XXIII. 14, 16, 17, _ z Tarnobrzegu, XXIV. 104, 112, 124. _ przemienmj ący w wilkołaka, Pasażer, (gw. złodz.), ząb, VIiI. 280. XXIII. 30. Pascha, p. Wielkanoc, IV. 128 _ ,rzemienny, III. 15, 2209; XI. 56, 407; XII. 230; XV. 97; XXIV. 113; _ święto zmarłych, XVII. 30. pascha Rosarum, O, ła,c,), XXII. 152; XXVIII. 72; XXIX. 157. pt. Z w'Y c z a j e iJ o b r z ę d y _ rzeszowski, XXIV. 104, 108. dorocz ne. _ salomona, XXIII. 29. .,.....sądecki, X. 173, 174; XXII. 104. Pasek nicielnicowy, XXXII.35, 38 3 9 Pasiaki, XXIX. 125, 183; XXXI. 167; _ Seklerów, XXXIIV. 161. XXXVII, 213, 245, 486. pt. T k a- serbski, XiXI. 50. ctwo. _ skórzany, V. 121, 150; VII. 2.38; Pasiecznik, VI. 56; XIII. 220; XIII. Z2. IX. 207, 256; XI. 1,95; XVII. 111; Pasiecznik, On, duch opiekuńczy, XXI. 45, 47, 51-55; XXII. 104; 'XII. 262. XXIV.107. _ słucki, X. 104; XI. 213,422; XXI. 53. Pasieka, H. 236; IV. 25, 363, 419; V. 209, 215; VIII. 375; XII. 146, 150. - srebrny, XXIV,104,124;XJGXIV.159. 221, 262; XXXIX. 292; pt. _ szk.o'towy, XXXIV. 161. P s z c z e l a r s t w o. - śląski, XXXV. 39. Pasienie krów, VIII. 62. - św. św. Bertranda, Elżbiety, Fran- owiec, XVII. 141-144; XXXV. ciszka, Hermana Piotra, Hilde116-119. gundy, Józefa, Kameli, Klaudii, Pasierb(ica), p. sierota, III. 306, 30'7. Kolmana, Leontiusa, Liciniusa, Pasik, bursztynowy pas, XXXIX. 405. Liutgardy, Magnusa, Piotra, RupPaska, ciasto wielkanocne, V. 214,211. rechta, Thora, Tomasza, Wenery. VI. 46, 268, 269, 272; VIII. I'll, XXIII. 11~. P~ruty (gw. huc.),grzywka, XVIII.197 Pary, (j. lit.), więcierz, XXXJ:I. 28. Paryjo, szkarpa, XII. 68. Parzenica, ornament, VI. 177; IX, 207; X 302; XVIrI. 67; XXVI. 81; XXIJG. 116, 117, 128, 192; XXX. 193, 267; XXXV. 36; XXXVI. 258; XXXVII. 234. - pętlowa, sercowa ta XXIX 117 Parzenie wodą w lec~n., XXX. 31: - się zwierząt, p. bicie się, bydlenie się hukanie się. Parzonka, pożywien~e ~rów IV 276 282; VIII. 38; XIV. 132: . , Pa's, pasek, p. czeres, juostas, rzemieniak, sros, trzos, 1.159,160;III, 253; IV. 175 176, 277, 285; X. 32; XI. 25, 27, 38, 196, 220, 426; XIII. 252; XIV. 50, 55, 56; XVI. 331; XXII. 131; XXIII. 1-25; XXVI. 146; XXIX~ 118, 185; XXX. 4; XXXI. 6, 45, 67, 116; XXX,V. 11, 2.0,175, 185, 189; X!JGX,VII.&3,215 228, 308; XXXVIII. 23!2. ' - Afrodyty, XXIII. 1--4 6 7 ~ - amarantowy XXIV. 10'4,'106., - bacowski, XXIV. 118 bracki, XXXIII. 129. cudowny, XXVII. 23. czarownicy, XXIII. 31. czarowny, XXIII. 10-3,1. czerwony, XXXIV. 161, 168. człowieczy, XVI, 48. czystości, XXIII. 11, 23. gdański, iXX. 93; XIXIV. 104, 113 góralski, VIII. 165; XXVIII. 219: XXIX. 128. ' - huculski, XII. 285; XXI. 47; XXl1. 104; XXIX. 186. irlandzki XXIII. 28. kamelerowy, XXIV. 104, 107. kowany, IV. 277, 285. - - ,. �\ 316 377; XII. 316,317; XIII. 29; XVIII. Pasterstwo, I. 116, 239; II. 2Q1, 206, 151, 211; pt. P.ieczywo ob209; III. 201; IV. 278; V. 123; r z ę d:ow e. VIII. 36, 47; X. 161; XVIII 127, Paska, O. ukr.), Wielkanoc, IV. 200. 318; XXIII. 33; XXV. 26; X!XVII. ~ wzór pisanek, IV. 213. 141; XXXI 6, 144, 150; XX!XII. Paskowec, (gw. huc.), cebrzyk na 79; lXXXIII. 150; X:XIXIV. 58, 288; święcone, VII. 262. XXXV. 78, 142; X!XXVII. 174,190. Paskowyj chrest, O, ukr.), wzór pi201, 203, 356; XXXIX. 21, 108, 186 sanek, IV. 213. - górskie, ,XXIII. 156; X,XXVIII. 361 Paskud, kiła, XI. 398. - halne, XXXVII. 361. Paskuda, (gw. huc.), choroba, XIII. - wysokogórskie, VII, 188--191; 217, 219. XXXVII. 229 Paskudnik, choroba bydła, VI. 46; P a s t e r s t w o, p. barany, bohaczi, IX. 120, 419; X. 356; XXX. 60. bouhari, carky, chid polonynckij, Paskurica, (j. rosJ, stypa, XVI. 325. dat, (owce jałowe) dijnyk, dojePasmanter1e, XXVIII. 28. nie na miaTę, dozorowanie trzoPasmanystyj, (gw. huc.), ryś, pręgo_ dy, drobieta, ferula, geletka, gewany, VII. 269, leta, gieleta, gijnyk, gl aga, gleg, Pasmo, p. czysnycia, kosy, miara, grudzielnica, hanielnik, iść na XXV. 122; pt. M i ary. mirę, jaliwnyk, jarczyk, jasla, jePasmużki, pasoczka, (j. ukI'J, wzór loWi, juhasi, kapalka, klapace, pisanek, IV. 211, 213. kierdel, kyrdel, kisznyc, koczerha, Pasożyty, p. kąski, komary, kara. koliba, kolysziri, korowar, ko· luchy, muchy, pluskwy, wszy, tęsdr, koszar, koszary, koszarowapienie, X,X!~. 25-31; XXXV'. 74; nie, koszera, kosz'eri, koster'y, pt. Higiena. koszy cek, kozar, kuźba, letniki. Past, łapka ria myszy, XXXVII. 204. litowysz, menszyj wiucz'er, mołodPastalas, (j. łot.), postały, P. obuwie, szyj wiucz'er:, micyk, miszeń'e, XXIX. 133. miszenn'yk, mraźnica, owce, owPastele, miejsca w górach, XIV. 264, cza'rstwo, pac'orka, pasienie, pa272. sterz, pies, parnala, powernyk, poPasterka, p. B. Nar., V. 349, 351; lonynćkij chid, redyk, rozniecaVIII. 344; X. 28; XIV. 143; XXIX. nie watry, rozluczin'e, spędzanie 97; pt. Z w y c z a j e i o b rz ę d y owiec, staje, strunki, wychid pod oro cz ne. lon'ynckyj, wypędzanie bydła, Pasterki, ,IV. 228; XII. 136; XIII. 43; owiec, zacinanie, znaczenie bydła XiX. 54; XX.XIX. 345; pi. G l' ui owiec, zwyczaje pasterskie, żyP Y P ł c i i w i e k u. cie pasterskie. Pasternak, p. pastyrnak, Pastinaca Pasterz i owce, VIII. 3:39; pt. G r y sativa L., XIII. 224, 334. izabawy. - liście w leczn., XIII. 219, 224. Pasterze, pastuch p. bolec ha, bou- w przysłowiu, IX. 48. hari, ciardasie, cikosie, gula- 'J1'l sie, hanielnik, jah1l,ycznyk, has, kanasie, waT kazar, pastuch, rzy, wakar, pryk, skotak jukoro- owczarz, kumar, pastyrz, śpierdź, czeT, koniuch stadar, watasz, sennetelewatah, wiuwczeri, wiwczeri, I. 201, 203, 204; II. 203, 206, 213, 214, 222, 225; III. 232, 241, 251, 267; IV. 141, 144, 271-279, 281, 283, 286, 287, 314, 317, 3:19,322; V. 124, 125, 257, 200; VII. 188-191; VIII. 22, 24, 33, 147, 290, 341-343; IX. 419; X. 23, 27, 157-167, 214; XI. 376; XIV. 224, 328; XVII. 22, 23; XVIII. 211; XX. 17, 48, 50, 51, 142, 143, 146; XiXI'I. 40; XXVII. 202;XXIX. 104, 172; XXX. 96, 216, 226; XXXI. 86,102, 162; XXXIV. n5; XXXV. 114-121, 128; XXXVII. 422, 423; Y.XXVIII. 2,38; XXXIX. 21, 104-106, 108, 345. - a'lpejscy, IV. 274. - karpaccy, IV. 274. - puszty, .IV. 274. - rumuńscy, XXV. 5. - sierscy, IV. 274-277, 2oo, 283, 200, 287; VIII. 22, 35, 141, 142, 100, 186. - w ~pce, XI. 19, 21, 26, 28, 34---'*1, 150, 213; XIV. 343; XIX'. 32, 48, «l, sa; XtXXI. 56, 57. - wołoscy, XVIII. 66; XXXI. 16,2; XXXIII. 87. - z Bakońskrego Lasu, IV. 274. Pastor polski, XXX. 257. Pastorałki, X,I. 31,.138-140, 344; XXx. 245; XXXI. 63. pt. W i d ow i s k a l u d o w e. Pastuch, p. pasterz, IV. 280, 281; XXV. 55, 57-59; XXXI. 168; XXXIV. 168. wolarz, przebieranie się w Niedzielę Kwietną, X'1~. 56, Pastuch główny, śkierdź, IV. 141, 142; VI. 73; IIV' 384, 414; XI. 163; XII. 63, 306, 313; XIII. 32; pt. Gr u p y p ł c i i w i e k u. Pastuszek, XII. 215; XXV:III. 64. Pastuszek, pierog weselny, XXV. 55. Pastuszki, szopka, IV. 279; XVI. 304; XIX. 34, 40, 49. Pastuszkowie, w szopce, V. 155; XXXI. 62. Pastwa, pasza, XIV. 308. Pastwisko, III. 10, 13, 230, 232, 257; IV. 275; VIII. 259; XI. 350; XII. 150, 219, 282; XVI 290; X.XiXV. 85, 88; XXXVII. 120, 123, 176, 203, 242; XXIXIX. 193, 199-2(}l, 211, 212, 215, 345. _ wspólne, IV. 142; XXXVIII. 324. Pastyrnak, pasternak, XXXI. 73. PastyTz, pasterz, IV. 275. Pastinaca sativa p. pasternak Pasula, nazwa krowy, XJXI. 59. Pasy, części kola, VI. 395. Pasyjka, krucyfiks, XIV. 358. - bursztynowa, XXXIX. 389. _ ria drzewie, XVIII. 11; XXIX. 44. Pasza, II. 201, 202. Paszczenyk, (j ukr.), cebrzyk, V. 215. Paszczyn chrest, O, ukr.), wzór pisanek, IV. 213. Paszita, O, sekl.), urodziny dziecka, XVI. 140. Paści, góralskie, XXXV. 71. - kadłubowe, XXXI. 32. - łapka na myszy, V. 64. - na kunę, p. torhlo, VII. 270, - na niedżwiedzi.a, VII. 268. Paści, tr,zoda owiec, XIV. 139. Paśnik, paśnicy, p. cingulatores. - krakowski, XXIV. 105. �378 379 pa.stwi.sko, XVII. 163. Partyki, p. laty, XVI. 37{). Paświsko, pastwisko. IV. 275, 276. Pauczkowa, O. ukr.), WZÓr pisanek, Pataty, XXXIX. 195, 204, 205, 210. ,IV. 213. Patena. patyna, przeglądanie się, Pauhodki, O, bŁr.), obchód żałobny, med., XI. 384. XXIV. 2; pt. Zwyczaje i obPater l1:UtEQ ojciec, XIV. 54, 57. 60, 72. rzędy związane z kultem Paterek, ksiądz, proboszcz. X'VIII. 220, przo dkó w. Patolęnga, badyl, zieIsko, XIV. 116. Pauk, (j. ukr.), wzó[' pisanek, IV. 213. Pa tria potestas. O ł.ac.), II. 97; V. 84. Paulinianie, sekta ~el., V. 370. Patriarchat, I. 14, 68, 72, 149; II. 97, Pauna, (gw. huc,), nazwa krowy, 286; V. 5, 83, 84; XXIX. 176; XXXV.l35. XXXVII. 364; Xix,xVIII. 51; Paw, bóstwo burz:,y i księżyca, XXXIX.16. XXXII. 102. Pa'triota, III. 290. - na mag. pierścieniu, XXII. 43. Patriotyzm radziecki, XXXl;X. 48. - pióro, ozdoba kapelusza, ,XXV. 131; Patron(ka), I. 54, 139. XXVIII. 179, 181; XXXVU. 308. - Czech, XXX. 2.22. - postać złego ducha, XXXII. 95, - pasterzy, ptaków, p. św. Marcin, 100-102. XVI. 3, 4. - ptak Hery, XXXII. 10:2. Patronimika, XI. 112. - Sivy, XXXII. 102. Patrony, domllJ1owania, XXII. 114. - w pieśni, III. 1:23, 1:24; XI. 153; Patroos 1TrlTQOOC; bóg najwyższy, XXIII. 120. XIV. 53. Paw ara, O. lit.), sznur u sieci, XXXU. Patruus, (j. łac.), stryj, XIV. 58. 30. - magnus. (j. lac.), brat dziadka, Pawąz, część wozu, VI. 39,5. XIV. 58. Pawęż. drąg, XXXIX. 3136. - maiar, (j. lac.), brat pradziadka, Pawężnik, powrozy, XXXIX. 336. XIV. 38, 58. Pawietka, (j. bŁr.), szopa, XXx. 26. PartrzeniJe górą, czynność mag., X. 96. Pawlacz, (j. czes.), galerLa, II. 76. - na niebo, XII. 267. Pawuczki. pawuk, O, ukr.). wzory pL - na paznokcie, XVIII. 177. sanek, IV. 213. - pod nogi, XVIII. 178. - przez chomąto, p. chomąto. Pawur, (j tłg.), naczynie pierście- w dół, X, 98. niowate, XXXIV. 88. - w maź, XI. 398. Pazdur, VI. 176, 177, 183; X. 314; Pattern of Culture, XXXIX. 27. XXIXVII. 229, 415. pt. D a c h. Patycki, zapałki, XlV. 2.92. - gliniany, XVII. 12-14. Patyk dębowy, W)'iprowadzanie Pazdurki, motyw haftu, X. 302, 3~. szczurów, XI. 381; pt. M a g ia. Paznogietka, nogietka, Callendułll - pędzel, XII. 116. offic., w lecz. XXXI. 98. - w zagadce, XIV. 374. Paznokcie p. paznokty, I. 137; IY. - .złamany, w zwycz. Hotentockich, ~O; XIII. 23'2; XXXIII. 113. XXXVIn. 116. - brak: u noworodka, VIII. łlI. Paśnik. - ;i .' niedźwiedzia, II. 366. obcięte, II. 336; IV. 437; XVIII. 197; XXII. 23. - patrźenie na nie, IV. 420; XVIII. 177; XXXI. 94. - rachować przy pieczeniu ciasta, XIV. 182. - w 1eczn., XII. 264. - w magii, XI. 207; XIV. 182. - w wierzeniach, XXIX. 123. Paznokty, paznokcie, XIV. 17. Pazarnik, szewc, VII. 280. Październik lp. Wele menesis, XIII, 257; pt. Chronologia ludowa. - czas ptasznictwa, XXXJX. 301. Paździerze konopne, lniane, IV 419; X. 97; XII 297; 'x,XXIXL 291. - w budownictwie, XXIX. 35. Paździory, pOSZycie dachu, XII. 146. Pą-::zki, kluSlki, X. 37. - wierzby święconej, II. 87. Pqpawa, Polentilla mentilla silv. Neck. Tor- erecta. L., w le.cz., II. 13'7. Pątnik, XXXI. 16. (j. ind.), nieczystość rytualna, grzech, XVII. 262, 26B. Papman, (j .. ind.), substancja demoniczna, zła, XXXIV. 8. Patala, . (j. ind.), podziemna sied:zJiba Danawów, XXXIV. 18, 19. Pchanie do piekla, p. chodzenie wstecz, w tył, X. 355. Pchanie się do gardła. P. gHsty. XI. 3196. Pchła p. blecha, blaha, blyha, skoczka, II. 42, 338; V. 48; VI. 247; VII. 72; !XNIII. 172; ;X/XX. 27, 49; XXXVIII. 62. - w opo,wiad" X. 379; XXVIII. 203. - w wierz. wigilijnych, VIII. 370. - w wierzeniach, II. 333; IX. 67. Pap, - w zagadce, XVII. 86. VI. 46. z sieczką i wodą, Pczola, pszczoła, Peca, glina XIV. 116. Pecki, kam1enie pod węgłami domu. XXI. 217, 219. Pecza, picz, p-:ec, lU. 44; ,XIII. 294. Pedagog w widowiskach relig. XIX. 90. Pejkinikas, O, lit.), p. piejkana., piejkena, XXXII. 3-1. Pejs oki, pejsy, X/Xl. 138; XXIX. 82; opt. U c z e s a n i e. Peki, pniaki, XXIX. 7, 13. Pek'b' (j. słow.), XIV. 77. Peleryna, XI. 61. Pelewen, (j. ukr.), Slkład na siano, XXXIII. 90; pt. B u d y n k i g 0s podarc ze. Pelwimetria, IV. 66; Peluszka, Pisum arvense, XXXI. 98; pt. Roś 1i n y u p r a w n e. Pele, pelt, tratwa, III. 23G, 261. pt. Ż egl u gao Pełnia, księżY'C, p. bóstwo pełni, w przesądach, XXXII. 34. Pełnik europ., p, wołowe oczy, Trollius europeus, XXX'. 69; Pełtnicy, flisacy, ,xXXIX. 435. Pencok. pencak, pęcak, III. 172-174; IV 286; X:IV. 397. Pendzialek, poniedziałek, II. 140. Penerya, bieda, VI. 46. Penetrować, wymyśleć, XII. 68. Peonia, piwonia p. bijon, bion. Pentatonika, XVI. 174; pt. M u z'1 k a l u d o w a. Peperuga, sprowadzaniJe deszczu, XXXIII. 11. Perchacz, (gw. huc.), XVIII. 196. Perch ta, (j. germ.), p. Holda, :XX. 175. �380 (j. niem.), p. Jours bieganie z pochodniami, XX. 300. Pere mai, (j. fran.), XXXIII. 11. pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d ol' o c'z n e. Pered, (j. błr.), przód łodzi, XXXI.3'8. Peregrynacja dziadowska, XXVII. 99: XXVIII 187 - Maćkowa. XXVIII. 186-213. P€n!hinka, (gw. huc.), kożuch, XXXIV. 146. Perelet, (j. ukr.), Chenopodium Bonus Henricus~ w lecz., VI. 160. Perełki, zdobiny, XXVIII. 104. Peremitka. pereTn<Ytka, (gw. huc.), kobo ubiór głowy, VIII. 438; XII. 286, 292; XIII. 209; XXXIV. 145. Perepiczka, (dok.). wielkanccny kołacz, IV, 223,237, 262; V. 215; VI. 268-275; VII. 2121,262; XIII. 29, 209; X.vII. 26. Perchtenlaufen, des brandons, (gw. huc.), zabawa dz'ewcząt, XIII. 29. Perep!ety, niżni, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 211. Perepoloch, (j. ukr.), prz'estrach, IX 3a5. Pererwa, (gw. huc.), Lysimachia vulg" tojeść pieniążek, w lecz, XIII. 222, 224. (j. ukr.), wzory pi'sanek, IV. 211. Perestupeń, (gw. huc.), Bryonia alba, przestęp pospolity, XIII 129; Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Perewiesy, Ci. ukr.), sieci, XXIH. 166; XXXI. 3Q. Perepilki, (gw. huc.), nazwa krów. XXXV. 78, 81, 135. Pereżnyki, (gw. huc.), uczesanie. XII. 286, 290, 292; XUI. 209. !Pe~gamin, XXVIII. 28 Perewinnyk, '581 (gw. huc.), nazwa krowy, XII. 301. Periodyzacja języka, XXXIX. 40 - Morgana, XXXIX. 17, 18, 20: 2.2, 55, 57, 58. - prehi.storyczna, XXXIX. 59. Perista, (gw. huc.), nazwa krowy, XXXV. 134, 135. Peristyj, (gw. huc.). nazwa koni XXXV. 135. Perka, ziemniak, XXXI. 98. Perkal p. materiały odzieżowe, XI. 61, 4Hl; XII. 285, 291. Perki, kartofle, XII. 321. Perinka, Perko, Perkun, Perkunas, Perkur. Perun, (j. Ht.), bóg grzmotu, III. 2, 378; VII. 10, 229; XIV. ')2, 41, 49, 51, 52, 86, 87, 199, 200, 208 362; XV. 219; XVI'I. 20; XX. 17:5; X'XI. 16'3,2'67; !XXII. J; XXXIX. 350; pt. B ó s t w a. Perliczka, p. kochajka, naśladowanie głosu, VIII. 200. Perły, ozdoby, XIV. 248; XVIII .. l46; XXVIII. 18, 30; XXXIV. 159. - w bajce, IX. 79, 174 Perperuga, (j. błg.), sprowadzanie deS'zczu, XVII. 37. pt. M a g i.:. Persefona, p Demeter, XIV. 57, 7'2, 83;XVI. 3'2; XXI. 197. Personifrkacj,a 'zimy, p. Kostrub. XXX~II. 30. . Perspektywa historycz., X,XXIX', 110. Perstince, (gw. hue.), 'zabawa. XIII. 106, 107. Persza Matka, (gw. huc), Wniebowzięcie M. B., XVII. 148; pt. e h r o n o log i a l u d o w a. Perszy polaz, (j. ukr.), pojawienie się czarownIcy, VIII. 378. Perunko, p. Perun, Perkun, XIV.200 Perwak, (gw. huc.), syn pierworodny, XVIII. 181. woda ognia, XIII. 164. (gw. huc.>, perz, XIII. 224. Perz, p. peTYj, Triticum repens L. Agropyrum repens, XIII. 224; XXVIII. 244. - odwar pić, XIII. 220, 224. - owoce pożywienie, XX. 31'9. - w budownictwie, IX. 272. - w lecznictwie 11.160; ;X')CVII'I.244 Pes, (gw. huc.), pies, XXXV. 133. Pesach, (j. żyd.), święta XV. 154; XXVI. 120; XXVIII. 5'1. Pesie moloczko, (j. ukr.), roślina barwiąca, IV. 214. Pesie oko, (gw. hue.), jednooki, XVIII. 197. Petak, (gw. huc), kurtka, V. 148, 149, 15:1; VII. 262; XII, 284, 285,. 288, 289, 29,1, 293. Petek, p. petak. PetrosaHnum sativum p. pietruszka. Petrus Wasser, (j. niem.), wir wodny, XXXIX. 3~ Petruszka, (gw. huc.), pietruszka, PetrosaHnum sativum, XVIII. 192 Peucedanium officin. p. wie~rzyniec !Pęcak, lP. pencok, pencak, III. 4, 14, 385; IX. 3{i4; X. 3,6, 317; XII. 15; XIV. 192, 397; XV. 9-9; pt. u 0trawy ob~zędowe. Pęcherz leczyć, p. św. Błażej, XIV. 400. pęchrać, żreć, jeść, XIV. 2.95. Pęcki dębowe; kloce, XVIII. 6 Pędzel, XXX. :n. - do bielenia p kaluch. - piórkowiec, szczecinowy, włosowy, z brwi wołu z trawY leśnej, XXX. 153, 168; XXX,XIX. 450. Pędzenie dziegciu z kory brzozowej, I. 56; pt. G o s p o d ark a l e ś na. - smoły, XII. 27. Pef'l/flegetOlll, Pe'1lj, Pępek, niemowlęcia w czarach, XXXVI1.30o. Pępek, ostatnie kłosy, XXII. 8; XXVIII. 15. - obrąbek u m. koszuli, X. 32. Pępel, p. broda, XX. 160. Pępowina, brat-bUżniak, XXXI1.154. - obnoszenie na nowiu, przechowY_ wanie, X'X;XII. 154, - w pierścieniu leczn. XXII. 44. - w wierzeniach plemienia Bagan_ da, XjXXII. 154. Pęta karne, XXXIX. 145. Pętanie koni, XXX. 34; XXXIX.446. Pętle u jarzma, XXXIX. 113. - w łowiectwie, XXXI. 22, 25 Pętliczki u sukmany, XI. 38. Pętlice, XIV. 15. Pęto, XIXXI. 3. - w mag~i, VI. 64 Phalaris arundinacea p. piernatka. Phallika, hymny 'religijne, XXI. 198. PhaUoi, posągi, XXI. 198. Phalus, P1ul.llos, II. 105; X.vIL 287; XXI. 199, 2100. Phragmites communis, p, trzcina. Phaseolus vulgaris L. p. fasola. Physalis Alkekengi p. workowiśnia pęcherzasta. Phre, (j egip.), bóg słońca, XXI. 18'1. Phylakteria, (j. lac.), p. amuJ.ety, ,XVII. 183. Piana z piwa, w magii, XXX. 2()3_ - z wody, obmywanie w lecz. VIII. 367; XI. 387; XVIII. 180. Pianie koguta, p, kogut, IV. 4.18, 4'22; V. 34; VIII. 19'9, 271; XVI'I1. 181; pl. W i e r z e n i a. Piasek, mycie naczyń, XXX. 22, - w garncarstwie. XXX. 188. - w ZwYCZ.kupna, XXIII. 82. - z grobu, II. 161. . Piaskowiec, XXXIX. 211. �383 382 Piast, PiastuJn, Piastów, XIV. 51, 52, 128, 200, 396. Piast, p. tłuczek. Piasta u koła, III. 369; VIII. 400, 401; XIV. 184, 308; XXXVIII. 231, 235. Picisyszek, piaseczek, XIV. 94, ll6. Piaty, (j. ukr.), dach, XVI. 366. Piątek, dzień feralny, VIII. 338; IX. 58, 414; X. 354; XXIII. 61, 135; XXX. 250; XXXIX. 3136. - dzień szczęśliwy, XXX, 250. - kąpanie korzenia mandragory, X.268. - kichanie" X. 2'21; XIV. ,252 - na nowiu, XXV. 92 - w przysłowiu, II. 332; V. 352. - zakaz polowania, VII, 288,. - zakaz po!Życzania ognia, II. 88. - zakaz prania, V. 2.20; XIII. 204. - zakaz rozpoczynania pracy, X. 354 - zakaz szycia, X. 355. - zakaz wyruszania w drogę, IV. 420; XIV. 251. Piątkówka, krowa, XXV. 54. Piątro do suszenia garnków, V. 167. Picie piwa, obrzędowe, XiXXliX. 197, 198, 216. - wina na cześć bogów i .zmarłych, XVI.8. - wina w lecznictwie, XI. 3'97, 398. - wody brudnej, X 370-373. - wody święconej, XVIII. 210. Picie zdrowia bogów, XXVI. 70, 71. - mrowia św. Marc,ina, XVI. 8-10. Picz, pecz, (j. ukr), miejsce do spania, V. 152. - pi.ec, VII. 70; XIII. 209. Piczkat, (gw. hue), znaki własnościowe, XXXV. 1319,140. Pid, (gw. hue.), strych, XX,XV. 110, 111, 113. Pidbił, (gw. hue.), podbiał, XIII. 224. (gw, hue.), sak, VII. 262. (gw hue.), pęcherze, XVIII. 183. Pidkieczka, (gw. hue), krew kreta, XVIII. 181, 193; pt. Medycyna l udowa. Pidlaseć, (j. ukr.), roślina barwiąca, IV. 215. Pidłohy, (gw. hue.), podłoga, XXXIV. 144. Pid'ojma, wóz, XXVI. ll3. Pi dojna, (j. ukr.), Geum montanum, odwar, VI. 158. Pidpałenyj koń, (gw. hue.), XVIII.l90. Pidpory, (gw. hue.), XXXIV. 144. Pidsadki, (j. ukil'.), podpłotki, I. 197. Pidwałyny, (j. ukr.), podwaliny; XXXIV.I44. Pidwinuło, (gw. huc), podwianie. XXXIII. 118. Pidwiski, (j. ukr.), podoSie u pluga, I. 143. Pidzu PennU., (j. chond), bóstwo, VII. 18, 28. Piec, p. kaflak, pecza pecz sopuch, I. 161, 198; 1'1. 1~, 133; V. 63, 52; IX 273; XI. 384; XII. 294, 316; XIII. 218, 242; XIV. 182, 250, 357, 358; XVI 367; XVII. 180, 181; Xx. 91; XX,VI. 98; XXVII. 42,135; XIXIX. 8, 9, 42, 44, 118, 184; XXX. 21, 23; XXXIII. 100, 101; XXXV 110. - bez komina, .xX.x. 17; X,XXlrI. 1-02; XXXVII. 226. - chlebowy, III 12, 317; IV. 278, 287; VI. 351; IX. 279; XIV. 370; XIXII I. 87,105; XXV'!: 102; .xXVII. 43; XXIX. 44, 45, 47, 49, 50; XXXIII. 103; XXXVII. 245; XXXIX 454. - czteropalnikowy, XXVI. 134. - do gotowaniap. b a 'b k a. Pidfatka, Pidjazycznyci, - z gliny, IX. 279; XXXIII. 102; XXXIX. 281, 288 - z kamieni, XXXIII. 87. - z kominem, IX 269; XXXIII.l02. Piecek piekarz ki, piec piekaI'Ski, IX. 67. Piechota, groch, VI. 46, 57. Piecyki,. p. naczynia piecy.kowa:te, XXXII. 53, 55, 56-58, 61, 63. _ czarkowate, XiX,XII. 56, - do pi.eczenia p. brandula. 201, 365. _ do prażenia ziarna, X:X,XIV 148. leżenie na piecu, XXIII. 46. _ do topienia wo~ku, XXXII. 62. malowany, XXI. 49. _ do wypieku cias'ta, XXXII. 63. ocieranie świni,' II. 338. _ garnkowate, XXXII. 56. ogrzewalny, p. piecyk, X,XVI. 102; _ misIkowate, XX.xII 519, 63. XXXII, 59. _ niecIkowate, XXXII. 59" 63. !piekarski, P. czeluść, czelusty, cze_ wiadrowe, XXXII. 6'2 luście, piec piekarski, X. 37, 354; 'Pieczarki p. bedłka. psaliota cam· XI. 396; XIV. 44; XVIII. 69; XX. pestris, I 202. 316; XXXVII. 193, 226-228. Pi:eczaTY w podaniu, U. 53, 54; przebudowa., III. 61. .xXIX. 105. przyklejanie ogona kury, II. 338. - złote, V. 130, 131. rzucanie zębów, II. 366. Pieczenie chleba, czynność święta, rzucanie ziaTn jęczmien. ,XIV. 251 XXVI. 98; XXVII. 135. siedziba diabła,' IV. 419; X:TI. - kołacza, XX. 198. 229; XIV. 39. _ wierzenia związane z pieczeniem, siedziba ducha domowego, XIV, VIII. 363; X. 95. 55, 56; XXXIII. 1319. - zakaz, IV. 420. słowiańslki, XXVI, 94. Pieczeń, pieceń, .x;XIX. 94. w lecznictwie, XXXIII. 1139. - z lisa, XXXI. 27. w magii., VII. 307. Pieczęci sumeryjskie, XXXIII. 145. w pieśni, II. 247, 357, 3'87, 390. - P frycówka, III. 71. w przysłowiu, XIV. 2.3'8. Pieczęć salomona, p;erścień, XXII. w sieni., XXXVII. 228. 53, 54. w sprzedaży mleka" XIXIII. 69, Pieczonka, pieczeń, II. 128; XI-. 147; 88, 105. XIV.12. w zagadce, II. 40, 42; VII. 70; Pieczys'te, jadło weselne. XV 77. Pieczyszcze, (j. st. sław.), spólnota XIV. 157. w zamawianiu" II. 211. rodzinna, IV 4. Pieczywka obrzędowe, XXXI. 159. wapienny, XI. 3ll. PieczYwo, II. 126. 185; XIV. 182" 187. wesele z kominem, II. 211. - brackie, XXXIII. 127. z cegły, XVIII 619. dymny" XXXIX. 331. garncarski, VI, 403; XI, 197; XXIX. 88, 187; XXXIX. 206,422. - gorący w leczn, XII. 266; XVIII. 181. - huczenie w piecu" II 333. _ kaflo,wy, p. kaflak, XIV. Ill; XVIII. 69. - kowalski, IX. 275 _ kuchenny, XXXVII. 193, 200, I ...j _ _ _ _ _ II I ~ ! _ _ _ _ _ _ - ~ I - - �,- ..~, " ! 385 - noworoczne, XXXIII. 109. obrzędowe, X.X.VII. 136; XXIX. 207; XXX. 250; XXXII. 182; XXXIII. 27, 29; XXXVII. 419,423. - ofiarne, XVI. l, 3. '- ozdobne, XVI. 3'31. - świąteczne, XXX, 250. - trzech królowe, XXXIII .. 1~9. - weselne" XXVI. 86; XXVIII. 96. - wielkanocne, XXXIII. 139. - zapustne, XXIX. 123. Piecz ywo obr z ę d o we, p. afikoman, artos, babka, artus, bałabuchy, artuz, baba, bałabuszki, bułką, chleb św. Agaty, chleb od burzy, chlib wid buri, cycki, dor, eulogia, jałówka, knyszi, kołaczyki, kołacz, korowaj, kostrubienyk, koza, krapi, kugiel, kukuce, ku- maca, paluchy, pampuszki, palika, pastuszek, perepiczka, pieczYw.k.a obrzędowe, prapir,' pros kura, proskurki, rogaliki św. marcińskie, róg, stalnik (chleb noworoczny)., kucy, kupadla, kurki, strucla,szczedriwnyj draki, szyszki, wasyl, żyławeć, chUb, szczo- żalawanyk, żyławczyk. zdobiny, haft, XXVIII. Piejcik, kogut, XVII. 163. Piegi, 36, piesznia, O. lit.), do przerębli, xx.xu. 30. Piekacz, forma na ciasto, II. 129. Piekarczyk w baśni, VIII. 313. Piekarnia, kuchnia, IV. 287; IX. 279; XIV. 391; XXX 242. Piekarnia dymna, chałupa, VIII. 165; X. 312, 423.,424 Piekarz, II. 201; III. 319. - Michałek w podaniu, XXX. 222 - w mętowaniu, XIV. 377, 378. Piekielnicki, p Mefistofeles, XXVIII. 141. Piejkana, ostrze piejkena, Piekło p. bra·rna piekielna, J. 17C!;II, 324, &27, 328; III. 77; ". 63, 161, 169, 184; VII. 22, 136; VIII. 351; IX. 69, 176; XI. 140, 213; XII. 48, 217, 220; XIII Z31; XIV. 19, 77, 85, 129, :67, 168, 174, 229, 232; XIX. 61, 119; XIX. 252; XXIX. 71; XXX. 224; XXXI. 17-19, 100, 107, 108, 144. Piekło, ciepłe miejsce, XIV. 229. Piekło i niebo, 'zabawa, XXXIII. 6. Piektar, p. kiep tar, (gw. hue.), koŻ'Uch,V. 149-151, 344. PielkUJlik,Piekuła, demon, XIV. ~ ---.231 ohałupa, XVI. 108. spieka, gorąco, upał, XVI. 140.,308. Pielgrzym, anroł w legendzie, XXX. 1I5; XXXIV. 28; XXXVIII. 370. - przebieranie się w N. Kwietną, XIX. 51, 56. Pielgrzym~a, III. 348; XXII. 58; ,xx'VI 72; .x:X:XVIII. 357. Pieluchy, pranie, XXVI. 103. - suszenie, VIII. 346. - w bajce, VIII. 190. - w przypowjeści." IX. 49 - wynoszenie pod figu.rę, VI. 127. - wyfZU(:anie na dach, VI. 63. Piełoń, piołun, IX. 288. Pieniądze, brzęczenie, XI. 199. - czys'te, nieczyste, XIII. U5. - egi'Iletyńskie, VIII. ,171. - greckie, VIII. 171. - historia 'Powstania, XXIX. 175. - jako ofiara, XIV. 216. - kładzenie do 'llromny, XX. 206. - kładzenie na gierunki, XXI. 21T, 219. - kładzenie pod fundamenty, XVI. 84. - mycie się. X. 155; XIV. 131. - noszenie przez dziewięć dni, XI. Piekuta, Piekwa, ,{ i .. I ~ \ Piernatka, Phalaris arundinacea, W lecz, XXXI. 98. Pierniki, II. 218; III. 61; IV. 116; - odnawianie się, XXIII. 78. XXXVIII. 445. - palące się, VI 266; XXV. 130. - w przysłowiu, IX. 59. - pocieranie, XIII. 279. - przechowywanie, XXIII. 78. Pierogi, I. 164, 165, 251-253, 255; III. 152; ·IV. 286; VI. 57, 68; IX. - rZYIJlSikie,VIII. 171; XXXIX 359. 72, 371; XIII. 108;;XIV. 251. - srebrne, XI. 382; XXIII. 78. - slUSzące się, VIII. 273; XVI. 82, - bulbiane, V. 353. -- hurdziane, V. 3513. 30; XXIX. 104. -- ukryte, I. 204; II. 225; III. 144; - . jadło obrzędowe, XXIV. 16. _. jęc,zmienne, w leczn., !X!I.385. IX. 383; XI. 51; XVI. 57; XIX _. kapuściane, V. 353; VIII. 370, 11}5;XXXIV. 158. 378; XII. 42. - w baśni, II. 13, 52. - w zwyczajach i obrzędach we- w ma'gii XIII. 228. -z kaszą, III.. 12. selny.ch, XIV. 380; XVII. 1M- z wurdq, VIII. 371. 156; XVIII. 75. - we wróżbach, XI. 317. - ze śliwkami, p. ucha, XVIII. 2()O. - wyrz.ucanie na drogę, XVIII. 181}. Pieron. grom, V. 53; VIII. 154; Pieniążek, łuszczka, choroba oka, XVIII. .220; XXXI. 80. Piersi, ból, XIII. 217, 221. VIII. 86. Pień drzewa jako cembrowina, Pierścień, amulet, X.XII. 33,46, 47,54, XXXIII. lID. '62; pt A m u l e ty. - jako włók, XXXIX. 113. apotropeion, XXVI; 90. - jako ława, XXIX. 42. - cudowny, XXII. 39, 42, 43. _ miara miodu, XXVII1.10o, 165. - czarodziejski, X.397, 398; XII.93. - rozwidlony, XXXIX. 1I3. - dla zmarłych, XXII. 50. - siadanie na pni.u, IX. 64. - dziewręciokątny, XXII. 56, M. - w budownictwie, IX. 289, 276. Gygesa, XXII. 39, 40, 42. - w magIi, IT 291. - jak sporządzić XXII. 4l7o. -- wydrążony, XXIX. 10; XXXVII. - jako pieczęć, XXII. 34. 441. - Kingi, XIX. 108. Pień, p. ul, I. 17; XX. 5,1. -- królewSki, XXII. 55. pt, P os z c z e l a r s t w o. - leczniczy, XXII. 33, 42-45, 51, Pieprz. Piper, XXVIII. 244. 61, 62. - przepow:ednia kłótni, XVI;J. 198. - miedziany, XXII. 62. - turecki, XXVIII. 244, - Mikołaja, XXII. 55. - w leczeniu bydła, VII. 312. -- noszenie na ręce, XXII. 45. Pieprznik jadalny, CanthareHus ci- obracanie na palcu, XXII. 41. barius, ,g.rzylb, XXVIII. 244. - ośmiokątny, XXI!. 44, 45, 49, 58 - pochodzenie, XXI. 194--196; Pier, XIV. 52. Pierda, piszczałka z kory wierzbo·XXII. 37. wej, fujarka, XXVIII. 61. - Polikratesa, .XXI. 196; XlXI!.41, 42. 36rl. 25 Lud - Tom XL �••• ------~- -- • w __ ~ • ~ __ • .~._ ••••••• ~_. • ~.~ • __ 386 387 - .! .przebity gwoździem, XXII. 48. :przeciw żmijom i ohorobom, XXII.43. - PI"ZYnosiszczęśde, XXI. 195. - Salomona, XXII.513, 54; XXIII.4 - śpiWwy, XXII. 38, 50. - stalowy, XXII. 38, 45. - ślubny, XXI. 196, 197·. - św. Błażeja, XXII. 56. - Ulgera biskupa, XXII. 56. - w baśni, XXII. 39; XXXVII. 24. - w magi'i i symbolite, XXXIV.279. - w wierzeniach, XXII. 33. - w zwyczaj. kupna, XXI. 1'96,19'7. - w zwycz. wesel., X. 62; XIV. 379. - w zabobonie, x,xn. 34, 55. - we wróżbach, XXII. 51. ~ z Amiens, XXII. 61. - z brązu, VI. 306. - z Chateauroux, XXII. 60 - z Knossos, X1X'XIV, 127. - z napisami, X,XU. 49, ~O, 56,'57,&1. - z Pha'1Jlosem,~XII. 47. - zabawa, XIII. 107. - zaczarowany, .xXII. 41, 51, 62. - ze szkła, VI. 306. - żelazny, XXII.37, 43,44;xoox,IV.42. Pierścionek ,cudowny, II. 267; VIII 19'7; liX. 180, 181. - gra, V. 139-143. - mosIężny, V. 151; XII. 292. - noszenie, XXI. 194, 19'5,. - ślubny., dojenie :przez ... , II.2(}3; -. ·ślubny .w lecznictwie, VI. 159; x:n 265. - w kolendzie, XI. 1'5,1. - w legendzie, XIV. 248. - w magii, w odczynianiu, XI. 386. XJXII. 42. - w pieśni, II. 3'60. w zwyczajach, XXI. 1M, 195. - z !kamykami, .xxXIV. 159. - zamiana, XXVI. 86. piorun, XIV. 52. Pierwia'stek hiistoryczny w podani.acll, XX. 221,222, 231, 245, 249. - ludowy w poezji polskiej,XX.161. - m]tologiJczno-historyczny w zabawach dziecięcych, XXVII. 148. - mityczny w podaniach, XX. 2'45" 249. - stru!ktuiI'alny, XXXVIII. 132. Pierwiosnki, p. kluczyki, śnieżyczka: Primula offic. w lecz., I. 124; XXXI. 96. Pierwociny, p. bochenek, cie[e. Pierworodne dziecko, II. 328 Pierworodny pies, II. ~28. - syn, p. bechor, IT. 3218;III. 55; XI, 284; XVIII 181, 196. Pierworództwo, II. 328. Pierwostinka, (gw. huc.), p]erwi.astka, .xXV. 54. Pierwsi ludzie, III. 187; XIII. 33'5. 3'3:6. -- rodzice, VII. 23; XIII. 335, 336; .xXIX. 1127. - żniwiarze, XIT. 313. Pierwsza(y), (e) kąpiel, VIII. 347. -niedziela. postu, iX1VrrI. 107. - noc, p. pusta noc, Bdyn, II. 114: V.17. - po pogrzebie, XVIII. 213. - orka IV 419; XII. 315; ,X;X. 184; ,XJX:I'I.7. - rocznica. śmieroci', XXVII. 144. - szklanka napoju, na cześć bogów, XXVI. 70. - żona, XXXIX. 187. - dojenie przez pierścień ślulbny, II. 203. pt. M a g i a. - jajko, VI. &4; VIII. 363. - kłosy, II. 225·. - owoce, XVIII. 92--94. _ święto 'wie1Jkanoone, XVIII. 151. Pierun, - wyganLanie bydła, II. 225; VI.55, 58; VIII. 341, 363; IX. 414; XII. 310, 315; XVIII. 216; XXV. 55; XXVII. J.36. 1Pt. Zwycl1Jaje i o b r z ę d y d o r o c z n e. Pierwszy człowiek, p Adam, II. 23; III. 187, 189; VII. 47; XII'I. 3.35, 336; XIX, 59; XX.VIII. 200. pt. M i t Y o IP i e r w s z y m c z ł ow iek u. - dzwon, VIII. 341. - gość, II. &6; IX. 414. Pierwszy grzmot, p. grzmot, dzwonienie kluczami, II. 163. - mocowaJIlie się, VIII. 392. - nad wodami, XI. 84. - .początek pieLgrzymek, II. 211. .- przeciąganie 'ki1ucza.po zębach, VIII. 62. pt. M a g ia. - grzmot, przewralcanie !koziołków, II. 163; VI. 62; VIII. 61, 392. pt. Magia. - rzucanie kamienia, 11.16'3;X,I. 317. - uderzanie w czoło, XI. 383. - w prz~wiednialCh pogody, XVI. 83. - kupujący, XVI. 82. - kwietnia, 'p. Prima aprilis, w zwy. czajach, XXVII. 134. - Ogólno-<połslki Kongres Kra'joznawczy w POZJnaniu, w 1929 r. XXVII. 192. - poród w zagadce, IX. 406. pt. - skrzyJpek, XIV. 2'55. - 'Snop, XVIII. 216. - snop jęczmien~a w zwyc·z. żyd. XXVIII. 51. - śnieg, W["óżby, II. 00,. - wyjazd w pole, II. 337. Pierze darcie, XXXIV. 303. - kradzież, I. 166. - w Pere~ynacji Maćkowej, XXVIII. 196. ' ts' - w poduszce, XXX. 32. - w zagadce, XIV. 376. Pierzyna, I. 2Q9-211, 2150; II. 351, 365; III. 1~'1; V. 104; IX. 360; XIII. 252; XIV. 181, 391. - w zagadce, lI. 231. Piernynlk.a, P. uprzą~, II. 132. Pies, (gw. flis.), kotwica na galarze, X. 454; XXXIX. 32'2. - miara w budownictwie, IX. 271. Pies" p. Arcyury, kundel, kotiucha, pes, sobaka 'I. 117, 118, pt N azwy zwierząt. -- biały, upiór, VIII. 270. - bicie psa, XIII. 126. - boga śmiel'cL, XXIV. ,22. _..: czarny w wierzeniach, IV. 33e!; V. 55, 319, 365, 366; VI. 65; VII. 200; VIII.3155; IX. 384; X. 268; XX. 262; XXIX. 104; XXXVIII. 276. - cz.erwony, VIII. 270. - człowiek, I. 137. - demon, XXXIV. 6. - ~wa w praktykach GiJ.a!k6w, XVI. 1205. - grzywiasty, I. 205. - jazda czarownic., XXVII. 00,14Q. _ .. i mandragora, iX. 268. - kał w leczn., VI. 234. - kopanie jam, wrÓ'żlbaśmierci, XX. 319. - którego uczono mówić, 48-00. - 1]ptoWSkL,VIII. 47. - łowiecki, XXXI. 31; XXXVII: 83 . 94. - mięso w lec2'JI1i:otwie,XXXIII.24 - mówiący, XXXII. 48. - nawoływanie, II. 130; III. 46; XIII. 346. - narzwy, II. 130; III. 46; XXXV. 136. xxxn. ~_. _ �388 389 ~ odpędzanie, III. 45. _ - ofiaJria w nowym .mieszkaniu, IX. 285. - ogon u diabła, II. 3'25. - owczarsiki, II. 130; V. 123, 125; XVII. 143; XXVIII. 220; XXXV. 83, 84,128. - pasterski, P. owczarski. - pieczywo obrzędowe, III. 160. - pochod2enie od IPsa, I. 117; V. 2. - postać czarbwnicy, II 205; VIII. 355. - poznaje czarownilcę, XXX. 42. - przemiana w s.moka, XX. 295. - sadło w lecznictwie, II. 15,6; X. 334; XX/XIII. 23, 24. - sen o psie, VII. 283. - skóra, XVI. 118. -. stworzenie, II. 216; 'IV. 416. - szczekanie, II. 63; 3'36; III. 1'r.:1. 281; VIII. 37-8,3179;XI. 429; XIII. 22; XIV. 3-70; XVI. 84; XVIII. 200, 212. - 'SZCZucie,III. 46- ślepy, XXX. 126. - utrata węchu, XII. 63,. - w mitologii, XXXI. 153. - w odczynianiu uroku, XiI. 267. - w lirterahLrze ludow., VII. 47. - w kulcIe, I. 11~ 117; XXIV. 21, 22; XXXI. H5~, 154. - w pieśrii., II. 274, 344, 359. - w przysłowiu, I. 116. VII. 209; IX. 149, 1512,15G; XII. 66; XIV. 238; XVI. 97; XXXV. 25, - VI zaklinaniach, XI. 372; XXIIT. 104. - w zwyczajach i obrzędach Boż. Nar., III. 173; Wielkan., XII.31S; zadusznych, XXIV. 9, 10, 21, związartrch z kupnem bydł.a, XXIII 104. - wcielenie duszy, XVII. 182. - wściekły, II. 87; IV. 281; IX. 409; XXI. 147; XXXI. 27. - wycie III. 144; IV. 304, 421; V. 352; VIII. 49; XII. 169; XIII.344; XIV. 3 68; XVI. 78, 80; XVII. 62. pt. -W róż:b i a r s t w o. .- WZlI'okuroczny, XXI. 161. - zabicie, IV.8'2, 83; VIII. 60, 61: IX.62. - zaklęty, IX. 165. - z.aprzęg, XXXIX. 93. - zxl.echły, XVIII. 97. - zwierzę wszystko widzące, VI. 113; VIII. 359; XXXI. 144. - zwierzę wróżebne, X,X:XT. 144. - zwierzę pomocnicze, XXXVII.24. - żytni, de:mon zbożowy, XXII. 7. Pies, zabawa, XIV. 171l. Piesek, część \\Toro, VI. 3'95. Pieszczocha, nazwa krów, XXI. 206. Pieski, XXVI. 114. Piesiki, wzory prsanek, IV. 213. Piesnaczka, piosnka, XIV. 96. PiestTonecek, pierścioneczek, X,IV. 270 Piestrzenica pomarszczona, grzyby, Helvella crispa, II. 21. - jadalna Helvella escnlenta, grzy. by, II. 21. - pomarszczona od uroku, II. 21. pt. U rok i. Piesznia, pieszniar, (j. błr,), żelazne ostrze do wyrąbywania przerębli, XXXII. 30, 31. Pieścicha, naz.wa krów, XXI. '59. pt. Nazwy zwierząt. Pieśn ludowa badania, XXI. 165168, 172-178; XX,XIX,. 11" 141. - cechy, XXI. 170, 171. - dorosłych, XXXVIII. 130, 140. - dziecięca, X,XXVIU 135, 136, 401. - epiczno-liryczna XXXVII. 404. - geneza pieśn~ XXI. 166,'167. - iteratywna, XXXVI1.40O', 404. 1 t , ł - konrtaminacja pieśni!, XXI. 171. - korowodowa, XXJXVIII. 315, - melodia, XXI. 165 . - motywy, XXI. 177. -odrębność i wpływ przekazu ustnego na formę, XXI. 165. - ograniczony zakres efektów i mo. tywów. ,XXI. 17'5. -opowiadają.ca, XXXVII. 404. - pierwowzór pieśni. XXI. 171. '- powtarzanie, XXI. 175. - problemy estetyczne, XXI. 174178. - prymitywizm pieśni, X'XI. 177. - schematy treściowe, XXII. 175. - słownictwo pieśni, XXI. 165. - styUstyka pieśni, XXI. 175. - treść pieśni, XXI. 177. - typizacja opisów osób i zwierząt, XXI. 177, 178. .- iUbóstw-o środków styHstycz.nych, XXI. 175. - wersje, XXI. 165, 170, 171. - :mgadnienie istoty, XXI. 168, 170 zatracanie in-dywłdualnych cech X::XI. 175-. - znaczenie melodLi i tekstu, X,Xl 178. Pieśń ludowa polska, p. śpiewy i śpiewki, I. 90. 138-1'41, 100. 1'94, 196, 262-264; II. 65-74, 196, 23S---:Z47, 250, 264, 265, 340" 361. 376; III. 30, 42, 124-132, 158163, 3~68; IV. 36, 49-60, 1OO. 178, 411. 422...:...Ą,32; V. 21, ~, 3'5, 41, 134, 190" 311, 3.71l;VI. 3" 137157, 401; VII. 95, 223, 228, 240, 324; \rIll. 134, 225--244, 328, 380, 391, 408-417; IX. 210, 256-266, 323-325, 330, 391-402; X. 4, 7582, 197.. 198, 202, 203, 211, 212. 236, 376, 401-403; XI. 93, 00, 110, 298, 299, 301, 304., ~07" 389, a90, c_ 412;' XII. 68--73, 233-249; XIIL 181, 300, 3m, 303, 31~19, 322; XIV. 214,' 220, 224, 256-263, 316. 382--396; XV. 62, 97, 109, 116, 208, 229-247, 260; XVI. 178, 181, 247-349, 316, 328; ,XVIII. 78, 134; XIX. 45, 5-7, 68, 6p; XX. 100, 105, 192; JeX,III. 112-114, 349; XXVI. 18'6,90, 153; XXVII. 154; XXVIII 103, 105, 231-234; XXIX. 116, 150, 203; XXXII .. 4; XXXIII. 9, 14, 32--7, 140, 155, 156; XXiX". 20, 27, 48, 65, 67; X,XXVII. 334, 349, 350, 410, 441, 469; X/X!XNITL 206, 217, 218, 586; XiXXIX. 142. II' i e ś n h i s t o r yc z n a: O Kamie.. niu Podolskim, IX. 177, 178 (tst.). - O Napoleonie, II. 171-173, 277, 365 (tst.); XXI. 60 (wzm.). ~ O odsieczy wiedeń9kiej, XXVII. 178 (wzm.). -- 01lumulcie toruńskim, XXVI. 147 (wzm.). - kołysanka, p. kołysanka. - ~omiczna, II. 3M, 33i5; IX. 187 ,('tst.). - nad kolebką, III. 34, 3:5 (wzm.). - o czarnym baranie, I. 358, 3,5-9 (tst.). -- o kog:u,cie i babie, XXIII. 117 (,tst.). - o młynarzu i dziewczynie, 'XXIII. 114-116 (tst.). . -- o przewoźniku, XXII.63~tst.>. --- o Zelman-ie, IV.223; V.276(wzm.): VI. 170, 171 (tst.). ~ pij alków, XV. 122-125 (tst.). - .rycers'ka, XV. 87 (tst.). ~ sta.ropolska, XIII. 347 (wzm.). - swojska, III. 365 (wzm.). . - średniowieczna, XVI. 177 (wz:m.). - taneczna, I. 139 (wzm.); III. 3032 (tst.). �391 .P i e Ś ń o b r z ę d o wadoToczna !Adwentowa, I. 139, 140 (zwm.): - B. Nal'., V. 154 (tst); VI. 70, 71 (tst.); XlII. 17; XV. 87-90 (tst.); XVI. 90 (wzm.); XXVII. 157. - dożynkowa, I. 140 (wzm.); X.75082 (tst. mel.); LXXVI. 90 (\WJlTl.); :x.XVII. 15'7; XXVIII. 105; x.x:XV. 181. - dyngusowa. XIX. 57 (wzm.); XXVIII. 226 (wzm.). - gaikowa, VIII. 201 (tst.); XVI. 00 -100 (tst,). ,~gregoriąnSlka, IV. 177, 178 (tst.); V. 370 (wzm.); VII. 3M (tst.); X. 93 (tst.). - noworoczna, I. 140; :VI. 73 (tst.); XV. 91 (tst.). - S<lIbótJkowa,IV. 31'6, 318 (1JSt.);VI. 401; X. 3130(tst,); X,I. 293, 297, 299 (wzm.); XX. 100; XXVII.1'57; (w:zm); X:XXV. 27 (wzm.). - wielkanocna, 'I 141 (wzm.); XI. 76 78 (tst.); p. chodzenie ze śmier_ tecką, X'!X. 5'7 (wzm.), - zalPusitna., VI. 76, 76; XII. 122124. - oblt'zędowa rodzinna: pogrzebowa, I. 139 (wzm.); XXXI. 147. - weselna, 1.100, 264; II. 238, 259 (tst.), 264, 265 (tst.); III. 36 6569 (tst.) 3~63 (qprac.); IV. 341 (WZIlll.);VI. 134, 1'36 (tst.); VIII. 237-242 (tst.); IX. 210 212 329' X. 198, 199, 211, 2'12; XI. 412 (tst.) lXIII. 301-303. 315-323 (tst.); XIV. 221 (wzm.), 255-261 (tst.), 316 (wzm.), 382-3'90 (tst.); XV. fY7(tst.); XXVI. 86 (wzm.); XXVII. 1M, 157 (wzm.); XXVIII. 103 (wzm.); XXXI. 163 (wzm.), XXXIII. 14 (wzm.), 44 (,tst.); - - - - - - - X'XXV. 66 (wzm.), 71 (wzm.); XXIXIX. 430, 4131(wzm.). w/g g ru p w j, ek u: chłopięca, IV. 280 (~.). dziecięca, V:I. 194 (wzm.); XVI. 178 (wzm.). kawalerSka, IV. 280 (wzm.). wielw męskiego, IV. 280 (wzm.). w/g grup za wodo w ych: dziadowska, I. IW (ZWllTl.); nI. 161, 162 (tst.); IV, 411 (wzm.); VLI. 24Q (wzm.); XXXIII. 51-53 (tst.). flisaków, l'r. 361 (tst.); X. 4, (wzm.); XI. 307 (tst.); XVI. 180, 181 ('tst.). murarzy, IH. 364 (wzm.); VIII. 4i22 (wzm.). myśliwych, VII. 265. prządek, VI. 2416,247. robotnic łódzkiIch, X'.xx:IJlI. 3864 (tst.). rolbotnicza, X,V,I. 178 (wzrn.). robotników polskich w Niemczech, XXXIII. 411,42 65--70 75 7,6 (ts.t.). " , - (,tst.). r e l i g i j n a, 'I 138; III. 156-157 (tst.), 3'i8 (wzm..); IV 106, 109 (wzm.), 31'5(wzm.),319 (wzm.), 411; I0e. 4~5-; XIII. 181 (wzm); XIV. 262, 2613;XVI. 178 (wzm.); XIX. 57, 68; XX. 100 (wzm.); IXX:XII 4; XX.XVI'! 469. Pieśń ludowa polska w/gr e g i 0nów: Pieśń andrychowska i połska, XV, 229---447 (tst.). - jabłonkowska, IV. 178 (tst). - jarmarczna, XlXiX,I'X.142. _ kaszubska,XiVI. 416 (wzm.). _ krakowska, II. 6,5-74 (,tst.). (wzm.), ~61 (tst.). _ kuppiowska, XX'VIH. 105 (wzm.). _ lubartowska, XXIX; 92-94 (tst), _ mazowiecka, Xi. 197, 198, 202 (tst.). - maZllI'Ska, p. pieśń Jud. polSka, III. 156-160 (tst.); VII. 95 (wzm.) X. 376 (wzm.). _ Mazurów pruskich, XXVI. 90 _ , i i 1 l' pasterska, X. 158 (tst), XIII. 6611 (tst.); XIV. 224 (wzm.); XVIII. 78 (wzm.); XXVIII. 105 (wzm.); XXIX. 150 (wzm.). podmiejska, VIiI. 421 (wzm.); 423 (wz.. 1JS't.). zbój'IlJicka,VIiII. 423, 424; XiI. 3'30; lXVIII. 7.8; XXVrI. 19; X!XVIII. 231-234;XXXI. 66; XX:XV. 48-51 żołnienska, (śpiewy wojeńsk1e), II 71, 359, 36i()(tst); 'III. 74, 366 (wzm.); V. 41 (wzm.); X. 401403 (wzm.); XII. 233-249 (opr.); IXV.100-116, 125 ,tst.); XVI 247249, 253-2507 (qpr.); XIX. 45 (tst.) XXVI. 90 (wzm.); XXIX. 175 (wzm.); XXXI. 164 (wzm.); XXXIII. 61, 00 (tst.). m ił o s n a, I. 140 (wzm.); III.366 (WZlIll.);IV. 411 (wzm.); VIII. 22'1 -239 (tst.); IX. 391-401 (tst mel.) XI. 301, 304 (wzm.); XII. 712,. 73 (tst.), 242-245 (wzm.), 248 (tst.); XIV. 265--271; XV. 84-86 tst.), U6, 117-122 (tst.); XVIII. 78 (wzm.); XX. 100 (wzm.), 198 (wzm.); XXVI. 90 (wzm.); XXVIII 105 (wzm.); XX:IX. 9395; XXXIII. 42, 43, 46, 55-64 t l (wzm.). _ nowotarska, XVIII. 78 (wzm.). _ sieradzka, IlV. 4122-432 (tst,). _ wadowicka, IX,. 391-401 (tst. nuty); XVI. 317 (wzm.). _ wielicka, III. 346--0300(tst); VI. 3 (wzm.); VIII. 4!O8-417 (tst. nuty). Pieśń ludowa innych narodów, 1.912,H~3,184, 187, 2450249; II. 5, 102, 187, 188, 217, LII. 27, 29, 31-4Q, 132-134; IV. 40, 48, 58, 340, 341, 444, 445; V. 311; VI. 156., 157', 161-171, 400, 401; VII. 14, 83, 84, 88, 89, 100176; VIII. 133, 137, L38, 40, 380-390; IX. 31, 34, 35, 317-44; X. 60 -74, 128; XI. 340; XrI. 89-92, 303-306; ,XIII 68, 100-106, 181; X,IV. 203, 274-276; XV. 36-39, 50, 150; XVI. 162, 165, 166, 168, 169, 248, 291; XViIII. 144-153; :XXI. 147-150, 166, 167; ,XXII. 65>---69; X\XVII. 12-16, 181; XXVII'!. 105; !XiXI,X.113, 134, 195, 200, 204; x:xocII. 1-3, 6, 8, 9, 11-13, 16-20; .xooxIII. 143; XX!XiV. 176, 1709;XXXV'll. 372375; XX:XVIII. 84, 93, 125-127, _ 132, 586. angielska, XXiI. 166; X'XIX. 134, (wzm.). _ .aIt'absko_berberyjska, XXIX. 203, (WZi1D.). _ bedu~ńs·ka, XV. 150, (wzm.). _ bi<a.łocbJrobacka;X. 3'76, (wzm.). _ białoruSka, I. 187, (WlZm.);X. 128. (wzm.),375, (tst.); XXI. 147, 149-153, (tst.). _. -bośniacka, II. _ (wzm.). bretońSka, VlI. 183; XXIX. 113 89; XV. 37, 38. (wzm.). _ bułgarska, IV. 95; VII. 240; XXVII. 181, (wzm.). _ ceUycka,XV. 36, 37; XVI. 248, (wzm.). �392 - - 393 czarnogórska, XXJIX. 113, (wzm.) czeska, I. 92; VII. 89, (wzm.); XII. 92, (tst.); XVI. 165, 166; x,xI:X. 118, (wzm.). dalmatyńsko-istryj'ska, XVI. 168, 169, (wzm.). eSkimoska, XXXVII. 46'8 (wzm). estońSka, X'XIX. 203 (wzm.). fińska, XIII. 181; XXlXVII 440, (wzm.). - "pta'szek", XXXVUI. 107, 138, "SieTOta", XXXVIII. 131, 13.2,141. ,,'D!"ąbka", XXXVLII. 129, (ISlt.). "Wielka słabość", XXXVIII. 131, "zahukane strusiątko", XXXVIII. 125, 126, 139 (tst.). - germańska, IV. 36, 37, (wzm.); - "Zebra", XXXVIII. 138, (tst.). !XVII. 167. - "Zwada", XXIX'VIII. 105, 106. - gtlacka, XVII. 99, 111-123, (tst.). - "Zródło", XXXVIII. 135 (tst.). - grecka, XX'I')( 203, (wzm.). - "Zyrafa i S'Zaka[", XXXVIIiI. 138. - hercegowińska, .xiXIIiXl.ll~"(wzm.- dzieci, "Do domu", XX'XVIII. 136, - hilSzp.ańska., XV. 50; XXIX. 203, - "Kooec", XXXVIII. 13'5, (tst.). (wzm.). -- "Kołysanka", XXXVIII. 136, (tst.). Pieśni' Hotentotów, "Bez męża nie- "Kukurydza". XXXVIIiI. 136,(tst) wiasta, XXXVIII. 132, 140, (tst.). - ,,0 kotku", XXXVIII. 136, (tst.). - "Błękitny ptak", XXXVIII. 100, - "Pawian", XXXVIlI. 136, (tst.). - "Buszmeni", XX'XVIII. 11 8, 140, - "mewa", XXXVIII. 136, (tst.). - "Duet zięcia i teściowej",. - "Szakal wszędobybki", XXXVnI. XXXVIII. 126. 136, (tst.). - "F1amingo",XX'XVIII. 13,2, (tst.). Pieśń hruculska, XXXV. 155-158, - "Gemsbook", XXXVLII. 10:9,(tst.). - indyjska, XXXVII. 372----375, - "Hanno,Hanno", XJXIXIVIIL.125,142. - irlandzka, II. 102, (wzm.). - "Hesau~\l's", XXXVIII. 138 (tst.). - jugosł'owirańska, XXiIX'. 199, - "Kochamy się", XXXVIIl. 125, - katalońska, XV. 50, (wzm.). 133, 140, (tst.). Pieśń kupalna, p. sobótkowa, XXVII - "Kotus", XX'XVIII, 122, 123, (tst), 157. - "Mama, mama", XXXVIIi!. 140, - litewska, IV. 40, 50; VII. 236; XI. - "Miejsca już niema", XX'XVIII. 340; X'IV. 203, (wzm.). 128, 129, (tst.). - łotewska, VI. .4101; rx:XI,X, 164, - "Na harmonii", XXiXJVIII, 143,. 165; XXXV. 178, (wzm.). - ,,0 brunatnej krowie" ,XiXJX:VIII.44. - łużycka, XXVIII. 105, (wzm.). - "Osa", XXXVILI. 110, (tst.). - madziarska., p. węgierska pieśń, - "Paw", XXXVIII. 104, 132, (tst.). XXlXII. 1-3, 6--20, (tst.); - "Pawianowi, dobrze", XXXVIII. X.XXIII. 143; XXXV. 176, (wzm.). 13'3, (tst.). - mongolska, VII. 14, (tst.). - francuska, (wzm.). :XXIX. 151, 203, 205, 1 ~ "Pawian iskający", XX'XVIII. 107, 108, (tst.). "Piwo", XXXVIII. 125, (tst.). "Powódź", XXXVIII. 106 (tst.). "Prośba o wodę"., XXXVIII. 106, 135, (tst.). - morawska, I. 184; IV. 341; VI 166; XXIX. 116, (wzm.). narodów Z. S. R. R., XXXIX. 10. niderlandzka, XiIII. 181, (wzm.), niemiedka, XIII. 68, 181, (wzm.). X,X'IX,. 151. orawska, X~XV. 184, (wzm.), XXXIX. 429 (wzm.). - ormiańska, VII. SB, 89 (wzm.). - panamska, XtXlIX. 204, (wzm.): - peczeniżyńska, XIII. 303-305, (tst.). -pokucka, XXVII. 14, (tst.). - portugalska, XXIX. 203, (WZllIl.). - romańska XV. 35., (wzm.). - rosyjska, IV. 444; VI'I. 83; XVI. 162, (wzm.). - rumuńska, XXIX. 13'3, (wzm.). -' 'ruska, I. 217, 218, 24:5-2419; II. 187, (wzm.), III. 36-41, 132, 133, (tst.), 134, (wzm), l8B, (wzm.); VI. 161-172, (tst.); VII. 222, (wzm.); . VIII 133, (wzm.), 380391, (tst); X. 206 (wzm.); XI'I. 303-30,5, (tst.); XVII 146, 155159, (tst.); XXVII. 12-16, 17, (tst.) - serbska, II I.{~8,(wzm.). 32(wzm.); XXXV. 179, (wzm.). - skandynawska, VII. 84. - słowacka, II. 5, (wzm.); V. 16'9, (tst.), 311, (wzm); XVI. 293 (tst.); XXIX. 1,51, (wzm.); XXXVLI. 352, (wzm.). - sboweńska, IV, 444, {WZllIl.); VII. 236, (wzm.). - słowiańska (wzm.; lXVI. 168, (wzm). - Spiska, XIV. 262, (wzm.), 265, 276. - styryj'Slka, III. 300, (wzm). - szkoaka, XV. 37,. (wzm.). - szwajcarska, II. 103· (wzm.), - turecka, VII. 83, (wzm.). - tybetańska, VII 83, (wzm.). - ukraińska, VII. 89, 277, (WZJm.). - włoska, XiV. 50, (wzm.); XJx,xVII. 402-405, (wzm.). - żydowska, I. 184, (wzm.); XXVI. 120; XXVIiI. 155, (wzm.). Pi('śniarz ludowy, XXIX. 112. Pietr, św. Piotr, XX. 248. Pietra mieć, (gw. złodz.),bać się, VII. 280. Pietrasznica, roślina, X. 225. Pietrasznik, p. bzducha, XXXI. 94. Pi-etrawina, p, Pietrowina, wir wod_ ny, XXXIX. 323. Pietroziele, pietruszka, iII. 1-38. 'Pietruszka, PetroseHnum sativum, Hoffm. IT 73, 138; IV. 290; XI. 131, 194; ,XII. 298; XVIII. 192; XXVIII. 244. • - aphir. XXXIX. 300. - w leczni{:twie, XUI. 219,. 224; XVIII. 181; XXX. 41, 58 . - w -pieśni, IX. 141. - w pr'ZyS'łowiu, III. 43; VII. 42. - w zabawie, ,XlI. 72. Pieunik, (j. ibłr.), kogut, XVI. 3,53. Pięci!olksiąg, III. 61. Pięć, II 142; XX:X. 46. Pięć geniJll'szów, VIII. 13. Pięćkolon, SperguLa arvensis, XXXI. 96. Piędź, miara dług.ości, XXVIII. 148. Pięntocha, na'zwa krów, XXI. 206; Pięta dJ.abła, II. 3,24. - -przycięta., XXIX. 100, 104, 105. - przesąd, XIII. 326. - w przysłowiu, VII. 216. Piętnary, budownictwo, IX. 273, 274. Piętno., piętnowanie, XXXIX. 145; pt. P r a wo l u d o w e. Piętnaście, II. 142. Piętocha,. nazwa krowy, VI'IJ. 153. Piętro, XI. 173. Pięty, p. piaty, krdkwie, IX. 271; pt. Da ch. �394 395 Pijak, II. 364; VilII. 116, 117; Xl. 397; XIII. 212; XlXlXII.17, 18, 129. - duch, XXXIV. 32, 35. Pijany, XIII. 54. - w przysłow1u, XIV. 23'9. Pijaństwo, VIIi[. 124.-126, IX. 120: XX. 100, 109; XXXI. 21. Pijawa, tęcza, XXIV. WO. Pijawki, VI. 60. Pikacz, piekacz, rybka, ~IV" 116. Pikne, bóstwo fińskie, !p. Uku, Jurna XXX:II. 156. Pikol, , Pikolo, bóstwo lit., XIV. 78, 229, 232. Piktogramy, pismo pierwotne, XXI 89. Płkułi!k, IPi!kuła~ demon, XIV. 230 232" 299. Pita! Pilaf nawoływanie gąsiąt. II. 130. Pilajda, .pies~()ch XVI. 00. PiJlaJr'z,tracz, figurka w szopce rabczańskiej, XIX. 38. Pileus, czapka ze skóry zwierzęcia ofiamego, XXI. 19'2. 193. Pithy, (gw. huc.), wiązanie spławów drzewal, XViII. 140. Pilipóny, staroobrzędowcy p. sekty, X'XX.18. Piakalnie na Litwie, XXVI. 1'34. Piini!k do obróbki bur~tynu, "-;XXXIX 378. Pitski; len, (gw. hue.), Linaria vul~ garis, VI. 159. Piła, XVII. 150. Pilka, ornament, .xXXVTI. 224. Piłka, (j. serb.), topuz, V. 145; pt. G r y i z a b a wy. Piłowanie zębów. XXXVII1.41l. Pina, masło, II. 208. Pindyrynda, - Datura X'XXJI.98. kohieta lekkich XXXI. 98. stramonium, obyczajów, Piołun, Arthemisia absinthium, aphr XXXIX.3oo. PiołuIlt, kąrpiel, XXX. 42. - nalewka, kąpiel, XXX. 42. 55; XI. 65; XIV. 350. - przeciw myszom, XX'XI. 98, - w lecznictwie, XVI. 85; XXX. 42, 49; XXXIII. 12'2. Piołunek" P. piołun, XXX. 42. Pi.ołunówka, XXX. 42. Piorun, p. Bóg, Eliasz prorok, Perun, H. 159-161, 227, 3 25; III. 143; V. 229; VI. 334; VII. 18, 28, 293; XJiI.65, 185,,214, 230, 318; XII. 65, 3110;XIII. 94; xrrV. 46, 49-51, 5~, 171, 173. 17'6, 1,99, 207, 209, 214, 2212,'362, 382; XVIII. 175, 195; XIX. 115; XXI. 122; XXV. 49, 00, 83; XXIX. 103; XXXI. 27; XXXV. 68; XXXVII. 290. - odwrócić, XXXV. 70. - przyciągnąć, XXXI. 95, 99. - w zagadce, XVH. 81. Piorun litewski, moneta,. IV. 20. Piorun, P,rowa, ,bóg litewski, XIV. 48, 5,1, 53" 63. Piotrowina, ~gw. liłis'.), wir wodny, XVI. 1719;XXXJIX, 323. Piozda, piasta u koła, VI. 395. Piórecko, piórko, XXXI. 76-78. Piórko, ozdoba kapelusza, XXXI. 65, 76, 77. Piórkowiec, pędzel, XXX. 153. Pióro gęsi w zagadce, II 42. - jako ozdoba, XI. 225, 234; XVIII. 68; XXXI. 76; XXXVII. 85. - kogucie, XI. 57. - kurze, IX. 81. - pawie, VII. 257; XII. 2'5, 27. 41, 5'1, 196,. 3'96; XVII. 1:52; XVIII. 143; XIX. 35; XXVIII. 181. -'- przepiórcze, XXXVrI. 305. - 1 ( rozmarynowe, Xn. 89. stalowe, I. 183; IV. 210. strusie, V. 151. u kapeluszy, XXVIII. 178. w pieśni, XI. 41'9. w przysłowiu, liX. 377. w technice zdobienia pisanek, IV.208. - w zwyczajach kupna, XXIU. 88. - wróble w magU, VII. 300; XXV. 78; XX'XVII. 305 - złote, IX, 173, 181. Pióro, część kołowrotka" II. 13'1. - skrzydło, miecz międHcy, XXXIX.291. Pirau~, (j. austr~), mąż tymcza'sowy, III. 372. Pirkkll.mos, p. IPerkunaSt, XXXIX. :ł50; !pt. B ó s t w a. Pirola secunda, g'ruszyczka okrągłolistna,.. p. hraszaunik, stanounik, XXX.200. Plrszlis, (j. lit.), główny !swat, IU.197. Pirsztinis, (j. lit.), skórz. rękawice, XXXII.31. Pirus, O, serb.), lPałestra, V. 140, pt. G r y i z a b a wy. Pisanie jaj, p. pisanki, IV. 142, 186; XI. 189. - lecznicze, XXVI. 97. - na korze drzew do demonów, XXX,IV. 33. Płsanki, p. byczki, jaj.ka wielkanocne, kraszanki, maza;ki, mazurki, I } ma. piski, SToczki, zaba\wy wieLkanocne, II. 184; III. 27; IV. 98; 186-197, 201~207, 211-213, 217, 230; V. 99, 215, 294, 295; VI. 404, 412; VII. 86, 95, 176-180, 238; VIII. 377; IX,. 168, 169, 189; X. 217, 21,8.32 5; XiI. 188-190, 327, 422; XII. 287, 314, 315, 3,18; XIII. 29, 31; :XVI. 141, 331; ,XVII. lowanki, 1 27-34; XVUI. 211; XX. 299, 300; XXI. 42, 4'5, 47, 49--51, 53, 56; XXII. 117, 127; XXIII. Hi9; XXiIV. 21, 136; XXVI. 81, 82; XXi[X. 95, 188, 200, 207, XXX. l, 4, 5, 8, 9; ,xXXI. 5, 166, 167; X.XXIIl. 150; XXXIV. 287; XXXV. 67, 72, 73; XXXVI. 100, 176; XXXVII. 345, 4'46; XXXVIII. 217, 445; XXXIX 447, 501. pt. S z t u k a l udowa. - bicie, p. cokanie. czokanie, kocanie. IV. 22:9. - chodzenile po nie, IV. 22'2, 223. - grodzieńskie. X. 3S3. - hucuLskie, XXI. 45. - kurpiowskie, X. 353. - lubelsikie, X. 353. - moc cudowna, VII. 180. - obClarzanie, IV. 219-222, 226. - opoczyńskie, ,X;XVII. 161. - radomskie, XXVI. 82. - rawskie, xx.vrr. 161. - siedleckie, X. 353. - wkładanie do trumny, XVII. 2,7. Pi,sarz. w obr2lędach popielcowych, 1. 8'.2,8,3. Pisarze bizantyjscy, 1. 117, 118; XXX,IV. 171. Piscolet, pistolet, V. 64; XI. 327. Piscolka piszczałlro, IV. 281; VI. 189. Pisk w ogniu, wodzie, p. dusza· pok.utująca, XVI. 81. !pisanki, VII. 177. Piski, I. 85; IV. 186, 196; Pisklęta, wylęganie, IV. 42.0. - zabijanie, XXXI. 99. Piskorz, Cobitis tossilis, XXXII. 24. - w przysłowiu. VII. 3'5. Pismo, XXUI. 178; XXXVII. 41, 363. - demotyczne, XlV. 295, �39, 396 - jako środek magiczny, IX\. 269; J{J{"I. 19; }C~XIII. 122. - karb owe, I" .289. - klinowe, X"II. 2(j{j. - kreskowe, ,I". 289. -. obrazkowe, p. biI'kt, II. 7, 373; III. 135, 136; "I. 412; 222; XXX. 11. - pojęciowe, XXI. 89. - syla'biJczne.,XI". 311. - SjlIl1abary, XXXVII. 391. - tajemne, X". 220, 221. - "ai, XI". 311. - w zagadce, X"II. 91. Pismo święte, UL 184" 186, 26'1"283; XX"III. 43, 119; XXX. 136, 233; XXXI. 4. - wpływ na lud. literaturę, XX".46. Pist, O, czes.). tłuczek, "III. 400. P~stolet, II. 26'9; III. 244; XI. 327; XX"III. 77, 88; XXXI". 161. - zabawka, XX"III. 6'3. Pistrak, (gw. hue.), :narośl, X"III. 190. Pistrula, (gw. hue.), nazwa owrec, "III. 39. Pisum arvense, p. peluszka. PiszczalJka., p. pierda, piscołka, II. 218; I". 276, 281; ". 186; "I. 189; "III. 200; IX. 181; XI. 67 37'5; XII. 49, 223; X". 3:9; XX. 73', 105; XXI. 38; XX"II. 69, 143; XX"III. 58, 60, 61; XXXI. 71; XXX"III. 115, 244. pt. I n s t Ifl U m e n t y mu zyczn e. Piszczałka, moc czarodziejska, XXXIII. 140. - z sitowia, za:bawka, XX"III. 241. Piszczek, XI". 14; XIX. 85. Piszczele, jako instrument muzyczny, x}(I". 91. Piśmiennidwo rzymskie, XXIII. 3. Piśiica, (j. ind.), demony, duchy pi- "U. I' I jaków, wariatów, XXXI". 6, 8, 9, 12, 14, 19, 20, 22, 32, :M, 35; pt. D e m o n y s z k o d li w e. Pitagorejczycy, p. czwórka święta, XXI 194, 196. Pitaras, (j. ind.), duchy przodków, XXXI". 9 14. Pithecanthropus, XXX"III. 387, 3ą8; XXXIX. 20, 59, 425.. Pitnary, (gw. hue.) zastrzały w budownictwie, Xi"I. 368. Pitruniać, (gw. złodz.), jeść, "II. 280. Piumirtuk, (gw. hue.), naczynie do mleka, ~XtX". 95. PiUóko, (gw. hue.), waga,XOO:XN.153. Piwbezkonecznyk, (j, ukr.), wzór pisanek, I". 211. Piweń, (j. ukr.). kogut, III. 44. Piwiriks, (j. lit.), tęcza" X. 112. Piwkoliszczata, (j. ukr.), wzory pisa_ nek, I". 211. PiwniJca" p. gruba, loch, II. 270, 271; XI". 356, 360 365; X"III. 69; XX. 316; XXIII. 47; XXIX. 90, 101, 102; XXXIII. 108; X}(}("II. 102, Prwnica, XXX"II. 196, 196; XXXIX. 249.,452. - murowana. X}(}(III. 108. - zbójni'Cka, XXX". 46--48. Piwo p. czicza, Cerevisia jermentata, II. 129, 185, 198, 274. 289. 290; III. 64-----66, 3·00,324, 352, 361; I". 123, 149, 150, 174, 176; ". 310; "I. 234. 3m, 386; "II. J6; "III. 67, 68, 71, 114-125; IX. 55, 1,20,133; ,XI. 23, '68,69, 76, 132,'136;;379;.XII. 28,226; XIII. 156; XI". 279, 379, 381, 300; X"III. 75; XIX. 75; XX. 11 14, 107; XXI. 13Q; XX"I. 17; XX"II. 67, 69, 136; ,J{J{XI. 110; 'XXXIII. 112; XXXI". 163, 165, 166; }(}(}("II. 286; XXX"III. 55; XJ{J{Ix.. 1,95, 197, 198, 216. - czarowanie, "I 386. lek przeciw opętatniu., "I. 234. miodowe, XXX"III. 55. picie obrzędowe, X}(}(IX. 197, 198, 216. - w bajce, "III. 286. - w pieśni, "III 391, 410; XI. 59; X'I". 322; XXXII. 41. - w przysłowiu, IX. 369, 380; XI". 352; X"I. 97. - w uczcie zadusznej, XXI". 11. - w zwyczajach weselnych, "III. 246, 251; XI". 254, 259",390;X".72. - z cukrem, ". 179. Piwonia, Tanacetum balsamita, 00 opętania, X}(}("III. 273; pt. R ośliny w wierzen. i magLi. - kwiat, I". 321; XX"III.244. - w ogródku. "I. 55; XII. 297. Piwowar, w przysłowiu, X"I. 97. Pikełka, pchełka, pchla, XI". 116. Plac miejsce pod chałupę, IX. 269. - oczyszczać od demonów., XXXIII. 122. - zaklęty, }(}(XIII. 122. !Placek, p. kichełe, korż, kostrubienyk, I :"29,., 25,6; II. 198; III. 32,2; ". 153; "III. 253; IX. 81; XI. 314; ,XIII.42; ,XIII 245; XI". 134; X"I. 136; X"II. 95; XX. 95, 319; X~. 214; IXjXXIII. 27-,29; XXXI" 167; XXX". 66. - jęczmienny, "III. 371. _ kukUJrYdziany,XII. 296; X"II. 141. _ obdarzanie pastuchów, }(}(". 57. - obrzędowy, lIT. 53. _ ofiara, III .. 134; XXXIII. 24; _ - XXXI". 7. owsiany, moskal, "III. 36; IX. 2, 256. 257; XII 27. .pszenny, XXX'IX. 320. św. Tomy przeciw strzygom, XXI. 214, 215. - w ohrzędach wigilij., "Ul. 372. w obrzędach sadowniczych, X"III. 96. - weselny, XI". 381, 386; 73. -. wielkanocny" XiII. 2q, 213, 316. - z mąki zebranej w dziewięciu chałupa.ch, XI. 386. - z serem, "III. 3'93; XII. 46. ~ z surowych ziemniaków, XI". 250; X". 94. - żytni, XII. '9, 1'5; }(}(Xlx.. 320,. P~acówka, miejsce, gdzie stoją żelaza lub samołówka, XXXI. 32 B1amy na księżycu, II. 327; XX"44-51; pt. W i e r z e n i a, A s t r on o m i a l u d o wa. Plan chałupy, XX"I. 102. - katastralny, XXX"II. 175. - rozmieszczenia mebli, XXIX. 47. - S'ześdoletni p. T. L., XXX'IX. 612--624. Plantago maior p. babka, podoroż- ·X". nyk. snoPki do poszycia, narożniki, IX. 271; XXXIII. 98; pt. Dach. Plaskury, śliwki zielone, II. 40. Plasnońć, plusnąć w wodę, X"III. 2120, Plaster, XXX. 42, 46. _·z bożego drzewka, XXXIX. 316. Plastie, (gw. hue.), gałęzie, X"II. 144. Plastyka ludowa, XXX"III. 441; pt S z t u k a l u d o w a. P l a s t y k a, rp. ba.rwienie, ceramika, drukarstwo, drzeworyt, drzeworytownictwo, farbiarstwo, garncarstwo, haft., :ikony, cerkiewne" inkrustacje, kilimkarstwo, koltryny, kraszenie, malarstwo ludowe, malowanki, obrazy na szkle, plecionkarstwo, pisanki, płasko_ rzeŹlby, ryciny ludowe, rysunki, Plaskóry, �), 398 - austra1lijskie, XVII. 44--48. snycerstwo, rzeźba ludowa, tkactwo, wycinanki, zdobnictwo. - Bantu, XXXVII. 85. - Celtów, XXXVII. 327. Platan drzewo święte, XVII. 19. Plażyć, skutkować, ·JGVII. 163. - Choctav, XXXVII. 374. Plaschprment; (j. niem.), basy, XVI. - Cree, XXXVII. 368. 167. pt. Instrumenty mu- illiryjstkie, XXXIX. 15. z ycz n e. - karłowate, XtXlXiVII. 69. Pleban, p. plewon, XlIX\. 80, 90, 101; - murzyńskie, XXXIX. 190. XX. 61-64, 66, 79; XXVI. 10; - odpryskowe, XXXVII. 362. XXXI. 127. - Sacree, XXXVII. 368. Plechy, plecy, XIV. 115. - scytyj-skie, XXXIX. 15. Plecień, płot z chrustu, XIV. 308. - tajogowe" XXXIX. 98. Plecionka, II. 215; JCJGVIII. 61, 62, - trackie, XXXIX. 15. 178-180; XXIX. 81, 119. Plenkiera, (gw. żoł.), PlankIer, III.80. X:XXIV. 147; XXXIX. 450. Pleń, !I1UJcha,przepow. do'mego roku, - barkoly, XXVIII. 178. XI. M. - czlonki, :X'XVIII 178. Plesianthropus Transvaal, XXXVIII. - gładk.a, IV. 2081. 387. - pionowa, XJX1x;rv. 147. rueśniawka, choroba, lecz., XI. 3·95. - poz'Loma, IXlX\X'IV. 143. Plewa(y) h!reczana, barwni!k, IV. 216. - ukośna, XXXIV. 149. - przechowywanie jaj, XIX'. 22. - w budownictwie, XXXIV. 149. - !pSZenne, jęcZJlllienne, dJ1a bydła, - w węża, IV, 281. XJOC. 48; XJXlX!IX.208. - w ząbki, IV. 2S1; XXVIII. 178. - z gliną w 'budownictwie, XVI. 367. - wstążjka, XXVlU. 178. FIlewienie,. XXXIX. 2-10. - z chrustu, XXXIV. 145. Plewnia, miejsce przechowywania, - z nici, XXXIV. 145. PlecIonkarstwo, VIII. 117; XI. 173. XXVI. 123; XXXIV. 288; XXXIX. Plewnik w przysłowiu, I,X. 380. 45Q. p. bańka beczka ze słomy, Plewon, pleban, III. 138, barkoly, .kapclll1lszesłomiane, kosz, Plęśny, taniec, X. 194. kos'zyczek, koszyk, koszykarstwo, PLica Polonica, .o. łac.), kołtun, kószki, lalSa.,laSka, laski, leszczyXXXIX. 3,15. na, łapcie. mata, obróbka łyka. Pliocen górny, dólny, XXXVI'll.387. słomy, wici, plecionka, płot, .prątPlistwa, p. pUszka, II. 135. ki wierzbowe pudylka. Pliszka, p. pala, klis,gra, V. 140. Pleistocen, fauna, XXXVIII. 624. Plit, (gw. hue.), rusztowanie do suPlejady. II. 277. szenia przędzy, XlXlX'IV. 145. Plekać, ssać, II. 141. Pliwy, plewy, IV. 282. Plemię, plemiona, XIV. 29, 31, 188. Ploh, (j. słoweń.), kosz ze słomą, któ191; XXI. 89; XXXIX. 72, 73, 187. ry ciągną dziewczęta, VIII. 340; pt. 188. pt. I n d e k s e t n a g e aZ w y c z a j e i a b r z ę d y d a r. g r a f i c z n y. 399 (j. płd. sław.), zaprzęganie dziewcząt do pługa, lub kosza, XX. 183. Ploke, (j. serb.), V. 143; pt. G r y izabawy. Plomby, znaki, II. 189; V. 100. PIonki, p. Uboże, XVII. Z8; pt. D em o n y 0IP'i e k u ń c ze. Plony, p. zboże, XNI. 227. - święcenie, XI. 308. - zbiór, XI. 356. Plaski (j, jugosl.), naczynia pierścieniowate, XXiXlIV. 118. Plotka, ws'tążka., XIV. 11'6. Ploz terminoL kowaliska, VI. 292. PIll'c'ie, czynność mag. na p.ierwsze jajko, XIII. 115. _ w odczynianiu uroku, XU. 267, 268; pt. U T a k i. _ w lecznictwie, II, 224; XI. 3'83; XVIII. 188, 197; XXIII. 85, 100; pt. Magia. - w ogień, XIII. 2>04. _ w (pI1zesądach rybackich, XXXII Ploh. vleci, . ~ l f, •1 34. Plugawy, p. diabeł, IX!. 384. Plump~, wyKJ:zyknik, XVIII. Plunga, (dial. alem.), 221. moczary, XI. 382. Plusk deszcz, słota, XVII. 163. Plusk:""a polna, poscyca, Acanthia lectularia, lP. ksiądze, ,nx. 67. _ powstanie, lP. motyw etiologiczny, II. 162. _ tępienie, II. 21; XXX. 28. _ w zagadce, XIV. 374. Pluskwa, (gW'. zlodz.), awantura, VII. 280. Pluszcz kordusek, Pluśnia, pilśnia,~IV, p. bilohrudec, 116; pt, R y- bołówstwo. Pluto, Pluton, XlV.29,74,76;XtXII. 188. Pluty, luty, XIV. 116. ciec, kapać, JGIV. 116. Plwocina, !P. chorchon. FIŁaicaza robotę, IV. 14{). - za żonę, V. 281. Płacenie iPfs~Hllkami, IV. 219. Płachta, odzież kob.ieea, VI. 50, 304; Xi. 35; XI. 26, 31, 364, 408; XiII. 11, 76; XlIV. 119, 386; XX, 269; .X1XlVI.98; XXVIII. ,217; x:XJIX. 118; XiXX. 215; XXXIII. 113. _ biiała, dJus:zapokutująW., XVII. 63. _ konopna do zwijania zwłok, XJX,XIX. 303. - w baśni, 'X~I.3173. Płachta, przykrycie łóżka, IX. 3,60; ;XXIX. 8~; XXX 32, 226 Płachta do s,iana, XXlII.67;XXX.247. Płacidła XXIX. 176, XXXI. 164. Płacz, ~łoletnich, młodych,.XiXlIV,17. _ starych kobiet, x.xrrV. 17. Płaczki pogrzebowe, V. 345; XI. 211; XX. 68, 203. Płacznica, łzawnica, II. 1.15. Plaj, .(gw. hue.), ścieiJka leśna, VII. Plużyć, 262. pła'chta, ~X. 269. płanetnik, VIII. 3'56. Planeta, p.. błąd, XVIII. 174. Płanetnik, p. chmarnik, chmarnyk, chmurnik, plamentnik., It. 2~, 254, 3'4{),366; Ul. 77, 142, 143; IV. 330, 331; V. 53, 56, 12.6, 279; VI. 066; VIr!. 155, 356; IX. 89, 415; ~ 109, 355, 356; IXI. 80; XII. 76, 77, 167, 168; XIII. 32.9; XIV 302; ,XVIII. 76; ,XXVII'!. 4; XiXXIII. 151; XXXV. 24, 25;X:X:XNII 293; XXlXVI'!I. 255; pt. D e m o n y Plakta, Plamentnik., s zkodl i we. planety, XI. 404. Płanlltll, powietrze, ziemia, V. 53, M. Planety, �40f 400 Płaskorzeźby chińskie, XDmmX. 112, 118, 125. Plaskosz grzebieniasty, p. kozia bródka, M erisma phaUax, II. 22. Płaszcz, p. bekiesza, kikla, sukmana, II. 16; XXIX. 186; XXXI. 53; XXXVIII. 270. _ cudowny, II. 168; VIII. 192. -pUl1purowy, XIX. 56. - w wierz. o M. B. XXXI. 107. - w wierz. żyidowskich, XXXIV,164. PlaszGzenycia, (j. ukr.), W. Piątek, IV. 200; pt. Zwyczaje i obrz ę d y d o r o c z n e. Plat, część sieci, XIV. 1,16. Plat, płótno zawieszone u pasa swata, starosty, drużby, III. 44. Płat śniegu, p. kalafut, szwatoł. Platwy, VIII. 4:0, 274; X.VI. 366, 368; .xVHI. ,6; XX'I. 217; XXIX. 7, 24-29; XXXIl'I. 96; XiX!XIV. 144; XXiXVII. 196, 1e7; XXXIX. 453; pt. O a c h. Plduchi, (j. bIr.), deSki u czółna, XXiXII. 32. Plauki, (j. błr.), pływaki, X'XX:II. 30. Plawidko, Ikora sosnowa u [sieci, XIV. 116. Pławienie bab, XI. 3Itl. Pławienie czarownic. XXIV. 173. Plawok, O, błr.), rogoża do pływania, XXX. 16. Plawówka, (j. błr.), SLec 7. matnią sklrzydłami, XIV. 116. Plawucza trehubica, O. blr.), sieć, XXXII. 30. Plawy, (j. bŁr,), p. sieć, XXXVIII. 230. Płazy, belki wzdluż rżnięte, XVIII. 69; XXXVII, .196; pt. Obróhka drzewa. Plecze, ·(gw. hue.), znaki własnościo- we owiec XXXV. 136-140. Plocica, p. kielb, XVIII. 62. Płoć, plóć biala Leusciscus rutilus L. XXiXII. 24. Płodność, spotęgowanie, p. bóstwo płodności, kamień święty, grób Bixuty, XX. 2;96. - pozbawienie, XVI. 210. Plodozmian, x:XiXIX. 193, 195, 207, 218. Płodu pożarcie przez demony, XXXIV.7. - utrzymanie, XXX. 55. -zamordowanie, XXXIV. 12. - zrzucenie, XI!. 383, 3'94; X'XJXV.&3. Plomyk, bursztyn, XXXIX. 414. Płomyk, ogień w ZCl!klęciu,wróżby małż. Xl. 223. Plonnik, człowiek o jednej nodze psiej; demon, XX!XII. 96. Plos, część płJUga, XIV. 116. Plos, plosek, zagonek, XIV. 308. pt. Miary i wagi. Plos,choroba wymienia, XIV. 116. Ploscyce, pluskwy, XXI. 218. Plot, III. 9; V. 153, 219; X. 3'10; XX. 00; XXIX. 103, 118; XXXI. 31, 167; XXXV. 100. - grodzenie., XIIII. 115; iXVIU. 75. - łemkowski, XXXIII. 110. - na płot wleźć, XVIII. 181. - plecii:my, X4XIII. 110; XXXIV. 143, 145. - w pieśni, XI. 300. - w przepowied. pogody, XlIV. 369. - z bzu, I. 120. -. z chrustu, I. 161; III. 10; V. 415, 41:8; XII. 295, 296; XiXXIX. 73, 82, 296, 312. - z ciami, XXX. 128. - z das7Jkiem, XXX. 247. - z gałęzi brzozowych, XVI. 365. z ,kiełbas w Peregr. Maćkowej, XXVI'II. 197, 199. - z leszczyny., III. 44. ----,z pa'lików i żerdzi, XiXXIII. 110. Plót, krążek kory u sieci, XIV. 116. Plotecznik, stęp. 116. pt. R y b 0łó wstwo. Płotek, nazwa zwierząt domowych, .../ VIDI. 152. Plotew, (j. ukr.), pła.tew, XXXVII. 198, 197. Plótka, płoć biała, XXXII. 24. Plotowy król, mysikrólik, VII. 137. pt. Ptaki dzikie. Ploty, (gw. huc.), spławy, XlVII. 139, - honyty, idut, zbywaty, XVII. 142. Plotywnyki, (gw. hue.), świdry do 21bijania spławów., XVII. 140. Płowa, Plowucha, nazwa krów, XXI. 58, 59, 205" 200. Plowula, nazwa krowy, VIII. 152. Płozy, XXXVIII. 236. Plócianki, spodn'ie, XI. 55, 57, 406. Plócieniocki, spodnie, IV" 176. Plóciennica, płótnianka, VIII. 355; IX. 255; XI. 408; XX;XVI. 233; XXXIX. 451. Płóciennicy, XXiXVII. 306. - orawscy, XIXXIX. 435. Płód martwy, )QOC. 208. - nieurodzony w magii,. XXXIV. 37, 40. -'- poroniony, formuła zaklinania przed zakopaniem, XVIII. 214; Pl6tko, ploto, rybołówst. XII. 116, Płótnianka, p. ketla, plóciennica, IV. 285; VI. 4'9; IX. 200; X. 32; XI. 408; XII. 255;XX.93; XXIX. 187. pt. O d z ież. Płótno, I. 80, 81, 164; II. 133, 134, 140; III.9, 15, 252, 262, 300; IV. 30, 148, 175; VI. 247, 389; VIII. 26 Lud - Tóm XL 118, 346; IX. 44. 87; XI. 58, ({l8; X'II. 33, 34, 148, 200; XIV. 298; XVIII. 71; XX. 95; XXVIII, 33; 215, 219; XXIX. 81, 83, 85; XiXiXiVII. 205, 213, 222, 224, 356; XXXVIII. 427. - 'białe w magii, XV. 34. - bielone, XXXIV. 167., 168. - braźne, XIV. 107. - ciężkie, XXXIV, 161. ~ czynowate, XXXVII. 213, 215. - drelichowe, XXXVII. 212. - konopne, IV. 285; X. 175; Xl. 55. - kramskie, kupne, XVIII. 213. - lniane, XXXIV. 165. - malowane, XXI. 45. - na sprzedaż, XVI. 81. - nielPrane w zwycz. pogrz., XV. 102. - pacesne, XI. 1)5; XXXIV. 161. 1\1. chorągwi na pogrzebach dziewcząt, XVIII. 213. - samodziałowe, p. 1Jk.aniny.,materiały Qdzież,owe, XX;XVI. 133. - upiór w postaci płótna, VI. 258. - w zwycz. wesel, XVIII. 143, 150, 2·13. - wzorzyste, V. 121, 123., 145. - zgrzebne, XI. 55; XIV. 278, 279; XVIII. 68. Płótno w przetaku, IX. 366. Plótno, sieć, XIV. 12.1. Pl6to, plótowanie, plót, XJV. 116. Plucie, (j. ukr.), ogrodzenie, XXVII. 140. Płucnica islandzka, p. plucnik, VI. 158; p. hranycia w lecz., XVIII. 154. Plucnik, tarczownica, Lichen islandicum, w lecz., III. 240, 2611. Pludies, pludiales, l(j.lit.), pływaki z kory u sieci, XXXII.30. �402 Pług"p. bursztynki, buksztynki. cze- pigi, czepiky, czerslo, gTzędzie~, kłoda, kolca., krój, kurek, lemiesz, p~oh v~aci, sprychy, stowba, susło, szlufy, wużwa, I. 29, 114, 142, 143, 168, 264; II. 131; III. 10, 11; IV. 287; V. 67, 104, 209, 367; VIII. 171. 272; IX . .200, 249, 414; XI. 327; XII. 65, 149, 160, 224, 295.,299; XIV. 143; XIX. 84, 92; XX. 2, 14:, 34, 40, 50,. 68; XXVI. 98; XXIX.167-ltJ9; XXX. 214, 227-2133; XXXIV. 17~, 183; XXXVII. 65, 246, 3146;XXXVIII. 313, 365, 418; XXXIX. 93, 127, 130, 131, 193, 1'94, 204, ~54. pt. N all"zędz ia r ołn ic ze. - czterokonny, XJXiXJIII.113. - jednootronny. XXX. 229. - kropienie przed pierwszą orką, XVIII. 215. - krzywo-grządzielowy, XXX. 231. - przejęcie od N,iemców, XXIV.88. - rylcowy, XXX. 230. - św. Izydora, 'I. 172. pt. A s t I' on o m i a l u d o wa. - w baśni, IV. 415. - w facecji, XIXXVII. f5. - w magii, XIV. 45, 302; XXXIII. 140; XXXIV. 43. - w mitach, XXXII1.14O. ...•.•w pieśni, II. M5; VI. 151; VIII. 005; XI. J.61. - w !podaniu, II. 21l; XXiXIII. 140. - w przysłowiu, IX. 51. - w zagadce, II. 231; XI. 73. - w zwycz. zapustnych, XXi. 183, 184, 187, -:- w zwyczajach obrzędowych, Xx,xVIII. 269. Pługia~, (i. lit.)" .pływaki u sieci, XXXII. 28, 30. Pluh, (gw. hue.), pług, VIII. 385. swornik, I I'· l· J , '. j' ~J L Płuh w zagadce, XVIiI. 172. 173. Płukanie w med., XXX. 52. Plut, (i. ukr.)., kora drzewna, X. 9. Płużyca, XX'IX. 166-168; ,xXX. 229: pt. Narzędz.ia rolnicze. Płyta azjatycka, XXix:IX'. 22,9. Płytoteka, XXXVII. 461. Płyty fonog1raficzne, XXI. 33. Pływaki, p. plawki, plauki, plugias, XXXI. 3; XXXII. 30. Pnialk do rąbania drzewa, II. 338. - do rąbania mięsa, P. kowban. - do siadania, XU. 8, 13; XXJIX.47, - w zagadce, II. 338; VI. 248; LX. 3'6'1;XXIX. 13. Pniak, glina ubita do wyrobu garnków,V. 166. - drążony na zboże, XX!X],X. 455. Pó, ku do, XIV. 118. Po Blahowiszczynie, (j. uJkr.), jall"_ mark, XII. 3103.pt. C h Il"o n o l 0gia lu dowa. Po cześnihi Christi, O. ukiP.), jarmark, XII. 303. Po Dmytri, (j. ukll'.), ja rma.rk, XII. 303. Po dojeniu, pora dnia, IV. 282. Po fajkę, zabaWa, XIII. 310. Po Iwani, (j. ulkr.), jarmark, XII.303. Po kieluchu pijak idzie! naśladowanie głosu koguta, VII1.354. Po-kil, po-tyl, dopóki, III. 139; VI. 46. Po kolodzie, po kolędzie, XiX~ 249. Po perszij Bohorodyci, O, ukf,), jarmark, XII. 303. Po spinke, z.aJbawa, XIII. 3p. Po' szperke, zabawa, XIII. 309. Po świetij nedili, (i. ukr.), jarmark. XII. 300. Po wuli, po dobiroci, XVIII. 222. Pobaby p. powaby, tłoka, pomoc sąsiedzka, XVI. 216. pt. Z w Y - cz a j e i o b r z ę d y t o war z ysk ie. Pobiał1ka, biała farba w garncarstwie, XX\XIX. 444. Pobirać, łowić, XIV. 117. Pobirny rok, łowny rok, XIV. 117. Poboczniki, szleje, II. 132. Pobory, podatki, p. wierdunki, XiX',9. Pobracim, pokrewieństwo, XIV. 67. Pobrać się, wziqć się za co, XIV.117. Pobratymiec, II. 40; III. 137, 136; XVII. 28" 262; XXVI. 78. 80; pt Pokrewieństwo fikcyj. Pobratymstwo, II. 301; III. 13-7, 197; XX.68. Po:byt na Łysej Górze, XXVII. 72. Pocałunek pod jemiołą, III. 2. - w obir'Zędach wesel., XXVI. 86. - w pieśni, X}Q{II. 1~ 19. - w symbolice XXXII. 182. Pochewka do siekiery;, XX'XVIII.33. Pochodnia, p. obieganie pól, gid, kiczka, łUczywo, pochódka, rnć, IV. 317; V. 257; XI., 28<7,289. Pochodzenie człowieka., VII. 20. pt, Wierz en ia. - dzieci, XXXI. 145. - j~zyka, X!XiXIX. 101. - konia, p. koń, XXVI. 1'14. - ludzi;, XXiXI. 154.- nadprzyrodzone, XV. 186. narodu, p. etnogeneza, XXXIX. 65" 84, 92. - rodziny, II. 97, 98-. -- Słowian, XXIV. 83; XXVI. 141; XXVII. 4~, 45; XXXIV. 177; XXXVI. 84, 386-3813. ' Pochoń, korona wężowa, VIII. 273. Pochód SamsoM, I. 25. pt. Z w y czaje i obrzędy dorocz. Pochódki, pochodnie ze słomy, IV. 317. er Pochówek, p. ciałopalenie, palowy. XXII. 3<5; XXIX. 129; XXXIV. 40; XXXVI. 22, 108, 117. - bez trumien, p. kora brzozowa, płachta. konopna, XXXIX. 303. - platformowy" XXXVIII. 31. Pochówkarze, XXXVI. 109. Pochwa cierlicy, IX. 3'65. - na nóż, XXXVIII. 232. Pochwi1st, Pochwiście!, XIX. 113; XXXIX. 3129.pt. D e m o n y a t. m o s f e r y c z n e. Pochwiścielnik, wil;;us, XIV. 308. Pochwiść, wia'tr z deszczem, XIV. 299, 308. Pociach, pociasek, pociaszek, pocio- sek, IX. 363; XIV. 51; XXIX. 40. - jaz,da cz.a:rownic XXVII. 64. od giradobicia, III. 143. odiPęd,zanie grzmotu" XI. 186. w zwycZ8jach i obrzędach weselnyCh, XIV. oW., 25.6. - za!bawk.a, VIII. 29. pociqgacki,' terminal. kowalska, VI. 29'1, 292. Pociąganie za duży palec. p. pokrewień8'two fikcyjne, palec, VII.65. Pocieczka, Boletus bovinus, grzyb, X,XXI. 98. Pocienek, weranda" II. 140. Pocieranie, III. 54; XI. 387, 398-9. pt. Ma g ia. - crosnkiem, VIII. 371. - koszUlą, III. 60. - trupią kością, XI. 385. Pocieszniki, histrionawie, XX. 178. Pocięgiel., IX. 187. Pociorki, paciorki, IV. 278. Pociot, p. ciotka, XIV, 67. Pocolos, Pota1os', bóstwo, XXXIX. 350. Początek miesiąca lub roku, III. 52. �405 404 (gw. huc.), XIII. 217, 219; XVIII. 183, 187. Poczesne w obrz. narodzinowych weselny oh, XIII. 210. Poczesne, poczta, XVI. 108. Poczęcie N. M. P., XIII. 145. Poczęstunek. w zwycz. wesel., XIV. '254. Poczta, (dok.), danina, XX. 7, 38, 42, 44. Pocztówki, ty:py ludowe, XlX,XiI.171, Poczwary, XXIX. 69. Poćpiega, żona, XXIV. 85. Pod pręt, poszywanie da'chu, IX.272. Pod szubienicq, schadzki czarownic, XXVII. 61. Pod zajqczkiem, godło domu, X'XiXI. 76. Podagra, II. 289. Podag)rycznik właściwy, Aegopodium podagraria, w lecz., XXVIII. 244. Podania, p. literatura ludowa, I. 24, -169, 185; II. 9, 55, 142, 15>9,258; III. 184, 226, 28'4, 294; IV. 18, 96, 100" 150, 152, 167; VI. 232; VII. 228, 232, 23,3,23;5;X. 240; XI. 3,63, 391; XIV. 183; XV. 189" 205, 210, 257-260; XVI. 255, 4:61; XVII. 181; XlVII1.153, 215; XX. 218, 225,227, 229, 230, 243, 246; XlXI, 109; XJXiII. 20; XXV. 133; X'XlVIII. 103, 122, 130, 198; XX,IX. 99, 128, 175, 179; X\XiX.36, 135, 223; XiXXI.100, 150; XXXV. 51; XiXXVI. 90; XXXVII. 153, 217, 251, 2,53, 2'55, 259, 261, 265, 267, 268, pt. L i t e r a t u r a l udowa. - aitiologiczne, X!XJI.209; XIXIX. 127; XXXVII. 134. - alpejskie, XXV. 44. -- amerykańskie, I. 257. - anglosa'Skie, I. 25; VII. 232 Poczerewenycie, i l , ,! ~ . J j i j. " Podanie o: Chrobrym, XX!XI. 168. - Doboszu, X. 53, 54; XIII. 34, 36; XXVII. 11. .:...... Duni!nie, XJXVIII. 124, 126. - gigantach, XX. 84. - Janie Weneckim, XXVIII.124,126, - Janosiku, XI. 331; XXIII. 28. - Jaworzynie, VII. 220. .:...... 'Kr. Jadw~dze, VII. 126, 127; XXXVIII. 231, 232., 270. - Krzysztoforach, XJXIX\ 100. ---: Ks. ŚląSkim Bolku, XXVIII. 124. ~ Kutrunie, XX. 23'7. - Lohengrinie, XX. 2'28. -"-o megalitach, VII. 87. ~ Midasie, XXIV. 179. _ Olgierdzie,· XXXII. 78. - pańszczyźnie, VIII. 90, 91. - Popielu, XIXXIII,139; XXXJIX,295. - IProćpaku, ,XXXV, 46, 47, - Rolandzie, XX. 237. - smoku, XI. 243, .2...,. Starkardzie, XX. 224. Podania: ,biaŁoruskie, II 17,277; VII. 232; vm:, 211, 212; X. 472. - brandenburskie, XXV. 43. ----< bułgarskie o księżycu,,:XXV14O',51 - celtyckie. VII. 23'2. - chińskie, III. 186. - czeskie, II. 33; VII. 233; XXIII. 173, 174. - dalCkie, VII. 232. - duńskie, VIII. 88; XXX. 10. - egipskie, XII. 333. - etnogenetyczne, XXXIX. 84---88. - germańskie, XX. 240. - górali tatrz." V. 122, 1'27. - greckie, VII. 232; XV. 197, 198; XX. 23,1, 240. - historyczne, XV. 1413;XXV. 132. - hisz;pańskie, VII. 233'. - holenderskie, VII. 232. - huculskie, XIII. 34. - indyjskie,. iX)V. 197" 198. - irilandzkie, VII. 232. - jakuckie, XXJX,vII.120; XIXXIX,86. - kaszubski.e, VIII. 275. - kirgiskie, X. 340; XIXJ.240. - kośde1nJo-dudowe, XXXI. 47. - krakowskie; IV. 3\37;V. 277; XXXI. 107. - 1U!du polskiego, XVII. 23. - niemieckie, VII. 232, 233; XV. 206, 258. - nordyckie, I. 25. - nowoi!s1andzkie, XXXIII. 253. Podania o: Barbarossie, XXXII. 78. - Beowulfie, XX. 224, 227. - bi.ałej karczmie, XXVII. 31. - Biedrzeńcu, II. 157. - bohaterach, ,X:X. 215-218, 23i. 243; XXIII. 160, 171, 173. XXXVII. 137. -'--,BolesŁawie kr., XXXIII. 78; - bratobójcy, XXV. 44. - synu Napoleona, XXV. 98. śpiących rycerzach, VII. 127; XXXII. 78. - Turka,ch, IV. 272; XilII. 235, 236. - Twardowslkim, XXV.51; XXVIII. 134, 135, 141; XXIX. 59. -:" WailJterze i HU!lgundzie, XIII. 55, - WilheJlmi.e z Tu'lu:zy, XX. 235. - Wiśle, XXXI. 168. - Witelonie, XXVIII. 124. - złotym wieku, XX. 224. - iJurawiach Ibika" XVI. 320. Podania polskie, XIII. 55; XJXV. 38. 47-51. --.-pomorskie, XXV. 142. - rosyjskie, IV. 360. - ruskie, XXV. 41. . - sanockie, XIII. 40. .:...... seklerskie, XVI. 148. F " - skandynawskie, III. 281, 284; VII. 2:32; XV. 195. - Słowian płdn., I. 185. - starofrancuskie, XX. 231. - starogermańskie, XX. 2'17, 230. - sycylijskie, XXV. 41. - śiąskie, XXXI. 47. - średniowieczne, I. 12. - tyrolskie" IV. 160; XVI. 18, 19. - węgierskie, XXV. 40. - węgiel"Slko-cygańskie; VII. 232. - wielkopolskie, II. 374. - z Gesta Romanorum, XiXiVII. 23.. - z Jamajki, XXV. 51. - żydowskie, XXV. 43; 46. Podanie dziecka, rąk, wianka, w obrzędach wesel., XXI. 86. Podarek poranny, Morgengabe, zwycz. weselne, IV .. 30. Podarki grobowe, XXXIV. 128. - weselne, V. 12, 14, 16, 18, 19; .IX!. 45, 232; XlVI1.153; XVIII, 150, 151; XXVI. 86. Podarok, (j. ukr.), chustka, dar P. młodego, .III. 44. Podarunek. za żonę, XJXX'VII. 87. Podawać się w co, XVII. 163. Podatek, p. czopowe, czynsz. podbachmistrz, (dok.), podżupnik, XV. 6{). Podbiał, Tussilage farfara L. w Ie. cznictwie, XIII.218, 224; XXVIII. 244; XXX. 42, 59. Podbialki, podbiał, II. 138. Podbieranie miodu, XXVII. 139. Podbuczki, ssawki, grzyby, I. 202206. Podchody, zwycz. weselne, XIV. 379. Podcienie, p. coopertum, ganki, pod_ sienie, soboty, zamsze, XlI. 44; XIV. 184; XVI. 288, 289; XVII. �,. i \ I 13; XX1XIV. 144; XXXVI. 290; XXXVII. 414; XXXIX. 243, 244. 264, 268,270, 273, 277, 285. pt. B u d o w n ic t w o. Poddani, III. Ill; XX. 113. Poddaństwo, III. 119, 120; XX. 6, 21, 25, 26, 28, 119, 124. 126, 127, 132135; XXIV. 189. Podda'sz~, III. 11; VIII. 94; XIV. 360; XVII. 4. PoddeLak, opodeLdok, w med., XJXX1II. 81. PoddruŻJba, XVIII. 142, 149. Poddyma u wozu, VI. 395. Podejma u płu,ga, II. 131, 132. Podeszew, spód korowaja, I. 249. Podgaj podgant poszycie da,chu, 'I'X. 272.. PodgaJrdle na św. Marcina. XVI. 2. Podgarlek, jarzm'o, XIV. 117 Podgarnianie ognia chorymi pakami, XI. 365. Podglebie, XXiXIX. 201. Podgolosy,' (j. ukr,), muzyka lud., XVI. 163" 165. Podrgób, p. odgrdób, sieć XiIV. 117. Podgródik.a w bud., XXXIV. 160. Podgrzybki, I. 1,97. Podherście u wozu, IV. 383. Podi, (gw. :huc,)" strych, XIII. 110. Podkładanie jaj, VIII. 3. if'odkladki na głowę do noszenia na- . czyń, XXiXilV. 127, 132. Podkladki, jaja do wylęgu, IV. 305. Podlkowa bez gryfów, VI. 291. .,-. borowana, VI. 291. - do chodzenia po lodzie, XXV. 5, VI, 291. - na śtuLach, VI. 291. -- ppzeciw czarom, II. 2W. - przybijanie w drzwiach, XIV. 228, 251. pt. M a g ia. - 'I gryfowana, -przynosząca szczęście, XVIII.l99. - rozgrzana w zwycz. wigU., XVIII. 200. - stara przeciw demonom, XXXIV. 41. -- w herbie, XIV. 70, 228. - w magii, IX. 3'55, 356; XIV. 370; XXXV. 131. - w wierzeniach, 111.51; XXXI.I44. - żel.a<zna, XVII. 141. Podkoziołek, XII. 40; XX. 170; XXVII. 169; XXXI. 160-162, 172; XXXV.177. pt.Zwyczaje i o b r z ę d y d o r o c z n e. Podkówecka, podkóweczka, XIV.273 Podkóweczki, II. 355; XI. 38, 132, 163. Podkówki do butów, XXV. 6: PodkuLek, haft, X. 302. Podku~ki u wozu, VI.395; XXiXVIII. 23,1. if'odkurek, zwyczaj zapustny, XII.40. Podku.rzacz, XXXVIII. 421. Podku.rzanie, IX. 385; XiXXIII. 119, 122. - 'bydła, XII. 299 - dzieci, XXII. 28. - włosami, XVIII. 182, 100. PodLotka, dziewczyna, XIV. 69. Podlapki, mankiety, XiXIX. 79. Pod'lazy, V. 56; XXIX. 97, 98. Podłaźniczka" X. 281; XXII. 115. pt. Zw y c z a je i o br z ę dy d o . r o c z n e. Podłażnik, p. podł.azy. X.Z81; XXIX. 98, 97; XXX. 4, 196; XXXV. 36; XJXXVI. 176, 401. Podłoga, III. U, 17-3, 317; XI. 195; XII. 294; XIV. 367; XVI. 367; XVIII. 69; XXIX. 40; XXX. 17. - drewniana, XXXIX. 274, 278. 281, 287. ' - dwupoz~omowa, XXIII. 45, 47. - polewanie w "Dziady", XXIV. II. - z gliny, p. ·boisko, kLepisko, tok, XXXIX. 281. Podmuchiwanie w lecznictwie, XXx, 203. Podmurowanie dla ognia, X!X:XVIII. 272. Podmurówka, XXlIX. 89, Podnercze w zagadce, II. 42. Podniebienie, część pieca, XVI. 367. Podnoga, podłoga, XVI. 108. Podobiadek, śniadanie, II. 128. Podobieństwo wierzeń i zwyczajów" XI,X. 1,57, 158. Podók, (gw. hue.), stryszek nad stajnią, VII. 262. Podol(ek), zapaSka, XIV. 308. Podołek, łono, XVI. 86; XIX. 128. - w mag iL, XIX. 128. Podoroźnik, (,gw.huc.), ba'lJka, PLantago maior, VI. 1,59. Podorożnyk, (gw. hiuc.), podróżnJik, XIII. 220, 224. Podowżna Tuczka, (j. ukr.)" wzór pisanek, IV. 213. Podój od za!czarowanej krowy, VIII. 364. Podpalaj, podpalaj, pódźcie żqćl pódźcie żqć! naśladowanie przepiórki, VIII. 393. Podpalany, nazwa konJi, VIII. 1512. Podpieńki, opieńki, I. 202, 204. Podpinka. XXXVI1.30o. Podpis krwią, IV. 268; XX. 270. Podpłomyki w legendzie, II. 19. - w wierzeniach, IX. 64. Podplotki, grzyby, I. li97. Podprzybitka, XXIX. 25. pt. B ud ownictwo. Pbdpuszczka, p. gLeg, klag. Pódraza, żarna. IX. 364. Pódria, (gw. hue.), powała, XXXV. 106 ,110. 'Podród, XXXIX. 187-189. Podróż, III. 52 - zabiegi ochronne, XX'XIV. 2'19. Podróżnik, Cichorium intybus L., leczn., X. 396; XXV. 77; XXVIII. 242; XXX. 47. Podrywka, sieć, XXIX. 126; XXXI. 41--43 Podrywka, zasadzka, II. 45. Podrzutek, nieś!. dziecko, X!XJV. 80. Podsadki, podplotki, I. 197. Podsienia, p, podcienia, II. 76, 77; III. 11. Podsiębitka, w budownic., 2CIV. 359. Podskakiwanie w górę w magii, XII. 3,16. Podsmuszki, termin tkacki, .xXIX. 84. Podsośniki, część sochy, XIV. 308. Pod'staWiianie garnka, p. czary, XIX. 122. Podstawka, dół koszu[i, X,XIX. 84. Podstawka gliniana, XXIX. 84. 87. - trójnożna do garnków, XiXJIX.45. - pod naczynia pierścieniowate, XXJXJIV, 96, 99, 121, 126. Podstępy myśliwskie, XXVII. 139. Podstrych, V. 1':12. Podswaszyna, HI 171, 237, 241, 389. Podszewka, XXIX. 84. Podszybie, XXXVIII. 260. Podścienie, p. podcienie, XVI. 286. Podściółka" grochowiny, na niedźwiedziu. XiX. 174, 175. Podufaly, dumny, XVI. 86. Poduszeczka, upPZąż, II. 13,2. Poduszerik, (j. ukr.), strych, V. 183. Poduszka w kupnie konia, XXIII. 106; XXX. 32. - w magii, XXI. 131, 132. Poduszuszka, poduszka, X!IV. 117. Podwaliny, IX. 269, 270, 273-275; XIII. 115; XIV. 43; XVIII. 198; XX. 315; XXIX. 7, 13; XXXV.67; �4.09 - zmyczaje przy zakładaniu, VI. 266. ' Podwianie,XXXIII. 11a, 119. Podwieczorek, II. 128, 355. Podwiej, duch wiatru, II. 213, 214. Podwierzchnia, drużka, VIII. 248, 249., 251. Podwiezki, paski, XXIX. 188. Podwijka, ubiór głowy, XIX. 128. Podwoda, II. 121; XXIII. 166. Podwołok(a), (j. błr.), niewód, XXIX. 126; XXXII. 26, 31. Podwora, powróz u sieci, XIV. 117. Podwójna głowa, P. dwugłowośĆ, XXXIII. 146. Podwórowe, podatek, II. 121. Podwórze, p. obora, XIV. 363. Podwyrzeczko, podwórze, XIV. 117. Podyma, p. poddyma u wozu X. 155; XIII. 143; XIV. 132; XXJXIX. 114, 116. Podymnyky, (gw. hue.), dymniki, XXJXIV. 144. Podynok, (j. ukr.l, część brogu, XVI. 369. Podyszor, (gw. huc.), półka na naczynie, XXXIII. 104. Podzia,ł: administracyjny Polski z 1771 r., XiX, 281, 282; późniejszy, XXXVIII. 181. - izby, XXXIII. 89, 90. - kultur, X.XXVII. 63. - mienia, IV. 128, 12'9. - na parafie, XXXVIII. 181. - rodzinny, III. 3·09. - rzeczowników w języku hot, XXXVIII. 67. - wytworów kult., XXXVII. 47. Podziemie, p, piekło, IV. 53; XIV. 39, 41; XXIX, 103. Podziemki, poziomki, XX. 54. Podziemni bogowrie, III. 173. Podziomki, demony opiek., XII. 168. (ddk.), bóg wiatru., XIX. 112, 113. Pohana chor.oba, (gw. huc,), 'epilepsja, XVIII. 18L Poisson d'avril, (j. fu'an.),rybakwietniowa, Prima aprilis, VI. 298. PÓ]as, (j. ukr.), pas wełniany, krajka, III. 28; XrI 288-291; lXVIII. 142; .XXXII. 35; XXJXIV. 146. Pojasek, (j. ukr.), ,pasek, II. 3174; IV. 116; V. 74, 76. Pojazd, jazda łódką na piórach, XIV. 117. - WIiosło,XX. 56. Pogrom, XIV. l>7. Pojda, świtka, XXVI. 60. Pojęcie(a) animistyczne, XXVII;153. Pogródka, podmurowanie domu, V. - "g,rzechu, XXXIX. 134. 64; IX. 273. Pogrzeb, I. 28. 131; II. 212; III. 348, - ludu o przyrodzie, XXVII. 84. - narod!owQści, XXXIX. 7.9. 358; IV. 438; V. 344; XIII. 107; XVI. 265; XVII. 185; XVIII. '>·9; - o duszy, XXII. 16. XX. 11, 12, 210, 212; XXVIII. 14, Pojok, smoczek; lXXXII. 81. Pokajanie, IV. 307. 251; XXIX. 92; XXX. 124, 243; Pokarm dotkIllięty urokiem, XXIII. XXXIV. 7; XXXVIII. 306. pt. 58. Zwyczaje i o:brz.ędy po- kupno, S'Przedaż, pożyczanie, grz ebowe. XXIII. 68. - góralski, XIV. 398, - przygotowanie., XXX. 214. - huculski, V. 344. - roślinny" II. 12'7, 186. - M. Boskiej, XXXVII. 307. - stawianie na gJ:ob8lch, XX. 204. - nieza'ślubionych, XXVI1.154. Pokarm !kobiecy, XIII. 217, 221; -.pusty;, p. pusty pogrzeo, gra,. XVII. 245; XXV. 116. VIII. :ł39. Pokazywanie się zmarłych, XVIII. _\ samobójcy, XXXI. 46. 1'94. - seklerski, XVI. 148. Pokażka, na pokaz, XIV. 117. - w wierz. myśliwskich, VII. 282. Poklis, PokZus, PokZys PokoZ, Poku- zimy, XXXIII. 30. pt. Z w y c z aZus, (dok.), bóstwo, XlV. 79-81. j e i o'b r ę d y d o r o c z n e. Pokładziny, p. kogut, I. 249; IV. 30; - zmarłych nienaturalną śmiercią, VI. 135; X. 71, 72; XIV. 192; XX. XXVIII. 251. 195; XXI. 93-95; XXIII. 185; - znaczenie socjalne, XX;XJ:X. 428 XXVI. 86; XXVII. 154; XXVIII. Pogrzybac, termin ol. kowalska, VI. 94-96; X;XIX IW pt. Z w y292; IX'. 361. c z a j e i o b r z ę d y w e s e 1n e. Pogrzebacz, p. kociuba. Pokłony w obrz. wesel., XXVI. 86. - religijne, XXXIX. 139. -społeczne, XXXIX. 134, 139. Pogłębiacz do k~IlIia bursztynu, XXXIX. 363. Pogoda, p. czary, III. 94; XIV. 37. - przepowiadanie, XIII, 161, :W4, 255--257; XIV. 369; XXXV. 68. - słowo bogini wiosny;. XIV. 88; XVII. 36; XIX. 112. Pogodki, gadk!i góraLskie, X'XXI.l40. Pogon, pogoń, XIV. 117. Pogonicz, poganiać, VI. 46. Pogranicze wielkopol.., LX!XXI. 167. Pogrobowcy, XVIII. 19'f. urok, II. 217: się, patrzeć, XVIII. 221. Podżupnik, (dok.), XV. 60. Poeci(tki) galaccy, XVII. 102, 103, 105., 106. - ludowi, X. 169, 170. - wędrowni, XX. 238. Poemat średniowrie.czny o kogucie, X.X. 294. Poezja ariańska, XV. 254. - chorwacko-serbska" ,X):lIX. 175. - dworska, XXX. 244. - epiczna, XXXVIII. 315. - Gilaków, XVII. 95-123. - Hotentotów, X,XXVIII. 94, 95. - jugosłowiańska, XXX. 204. - madziarska, XXXII. 4-6, 10. - polska, XJXXII. 4-6. - refol'lnacyjna, XX. 116,117. - rodowa, III. 211; 216. ~ serbska, XVII. 103; XXIX. 175. - Słowaków, XXXIII. 14. - Słowian płdn., XXII. 141. - staTogreoka, XXXIV. 5. pt. L it e r a t u r a l u d o w a. Pogace, (j. serb.), gra, V. 142. Pogaco, (j. słoweń.),chleb pszenny, VIII. 346. Pogania c, pastuch koni, IV. 277,284, 287; VI. 75, 76; VIII. 27; XI. 150. 'Pt. G r u .p y P ł c i i w i e k u. Poganie, III. 106, 107; XJIV. 317,39, 43, 56, 65, 203.,222, 227; XVI. 265. Pogaństwo na Zmudzi, XXI. 130; XXX. 251. Poglądy ludu: na kradZlież, IV. 379. - na oszustwo, IV. 381. - na przestępcę, IV. 247; V. 107,114. - na samowolę, IV. 378. - na stosunki płciowe, XVII. 263, - na zmianę wiary, IV. 363. - obyczajowe, XX;XIX.. 139. - prawne, IV. 96; XXXIX. 133. 135. Podziw, Podziwiać z / Pogwizd, �411 4tO Pokolenie mojżeszowe, VIII. 353. - Judy, XXVIII. 45. - żydowskie, XXVIII. 49. Pokon, p<>Cz'ątek,XIV. 308. Pokoncie, w piecu piek., XIV. 300. Pokora, żałoba, II. 141. Pokost lniany, XXX. 153, 162, 163, 167. Pokowa, miara jednogarnoowa, ~VIII. 1159. Pokrewieństwo, III. 197; XXX. 257; XXXIX. 188. - filk:cyjne, XXXVIII. 2f,!O. - grup językowych, XXXIV. 47. - IwItur, XiXII. 19. - mI1eczme, VI. 398. - motywów 'baśniow., XIX;XIII. 142. - po matce, ojcu. V. 186. P o k r e w i e ń s t w o fil k c Y j n e, P. Abadzdzei, adalych, adopcja, achynha, Amita akan, maior, Amita Anadzdzei, mYT, atag, atalyk, bar- _~itnik, grijeha, eithbroethralag, dothir, fostrfathir, jostrbrothir, stir,fratnie filyn, fóstr fóstrmothir, fOstrsohr, fostrsy- totemiczne.. kormilec, konbracia, kum, kuma, ku'l'l'teczka, kumos;k'ó;.; kumostwo, kuszak, taskan, mamka, mleczny brat, nutritor, pa1:;~atymstwo, pokrewieństwo mleczne,. posestrie, posestry, przybier.an~e do rodziny, rodzice chrzestni, siabrowstwo, sibrat, sibretki, Sin po duchu, Sin !po grijehu, snek-tamyrstwo, ssanie, syn przysposobiony, trzymanie za wiellki palec, (pociąganie), .alrouna, L., Atropa Mandragora of- !X. 260, X:XV. 115; XXlXIX 3M. 305. pt. R o śl i n y w w i e.r·z e n i a c h i m agiL Pokrzyk wilczojagoda, Atropa belladonna, p. Mandragora, X. 260; XXVIII. 244; X,xXIX. 3M, 305. Pokrzywa, p. zagawka; zegawka, 'Urtioo dioica, Urtica urens, p. ficinarum, koprziwa, Ans ta_ -bracia cechowi, bracia duchowni. bracia. stołQlWi, bractwo, doz tamyr, Mandragora, Mandragora magna, atalykat, mak uztaskan, barnfóstr, bitnikostwo, brat bez usynowienie, zamiana pierścionków, imion, związki braterskIe. Pokrok, wiązanie dachu, V. 64; IX. 271, 274. Pokryjamu, pokryjomu, XIV. 117. Pokrytka, d:zJiewczyna upadła, V. 151; VII. 265; XIII. 116. ;Pokrywa, pocieranie, XII. 31G. Pokrzyk, pokrzyk mandragora, p. - Bert., kropywa, koprywa. X!XVIII. 64. barwnik do jaj, IV. 215, 415. gotowana w lecz., III. 54. liście w lecZIJlictwie, VI. 59. pożywienie, III. 253; XIX. 318. pt. Po t r a w y g ł o d o w e. napój mi~o'sny,.IX.22,6;~XVU. ,136. odwar, II. 160; LX. 250; XVl'I1. 187, 188. przeciw demonom, XXVII. 136. przeciw usychaniu kapusty, X. 354. święcona z masłem i soJą, XVIII. 211. w lecznictwi~, XII. 223; XIXX.70 w magJii, XXX. 210. w zaklęciu, I. 204. we wróżbach, XXVII. 136. włókna na odzież, XVI. 117. z oct~, XI. 399. -z żywicą w leczn., XVIII. 187, 190. - zebrana w W. Czwartek, VIII.Ml. Pokucie, miejsce poczesne, XIXIX. 184. Pokucie-kul, (L błr.), miejsce po. czesne, XXIV. 9, 16. Pokusa., pokuśniak, demon, VIII. 159; XII. 213. Pokuśnioki, pokuśnik, demony, IV. 332; V. 53" 54; VII1.159; XVI. 49. - zapustnicy" X!lI. 44, 1~4. Pokuta czarowników, XXVI. 24. - jako motyw powieści o Grzegorzu, XXVI1.2ol. - pośmiertna, VIII. 177. - przy grobie zabitego, XXVIII. 254. pt. !Prawo ludowe. Pola Elizejskie, XVII. 18. Polainy, sztylpy ze skóry, XlX!II. 103. Polano płonące, III. 00. - w nowor. wrÓŻIbach, XVIII. 209. Polcyrebizur, (gw. złodz.) inspektor 'POlicji, XVI. 86. Pole, miejsce wolne od drzew, XVII. 197. - orne, :XJXXI'X. 229 235. - w lecznictwie, XI. 3,96. - źrebie, (dok.), przydzielone drogą ~osowania, XVII. 212. Pole, podle, koło, okolo, XIV. 117. Polecieć, pójść, XVII. 163. Polednia, drąiJki do suszenia; ~XIX. 10. Polej, kwiaty w ślub. wianku, III. 3'50. Polej, roślina leczn., XVI. 85. Pole1J(um), XIV. 60" 67, 68, 72, 317321. Palenie, belki do sUiSzenia drzewa, V. 64; IX. 279. - do wieszania ubrania, XII. 229. Polepa gliniana, XXXVII. 112; XXXIX. 255, 287. Polerowanie bursztynu, XXXIX.379. Poleśniki" ciasto drożdżowe, II. 128. Poletyca, (j. ukr.), Convolvulus arvensis, ,przewiązywanie włosów, XXV.118. Polewa, V. 1,67; XXIX. 87, 192; XIXXIII. 20. pt. G a r n c a rstwo. - jasna, wiśniowa, XX'IX. 87. Polewanie wodą podłogi wzwycz. weselnych, XIV. 200. - wodą podłogi w zwycz. zadusznyeh, X;XIV. 16. Polewanka, zwarka w bednarstwie, III. 1415. Polewka z czosnkiem, XXIV. 7. - oz gruszek p. bryja, brendza, hamula. - z serwatki, VI. 46, 57; X. 37; XX. 319. . - w przysłowiu, XII. 66. Poliandria, wielomęstwo. I. 67, 151; II. 107" 277, 286, 303, 304; IV.35'8; V. 166; XI. 221; XVII. 48; X,X,IV. 85; XXVI. 85; XXVIII. 114. Polica, regulówka, XIV. 117. Polica, p. sooha, X'IV. 308. Polichromia rze~by, XXIX. 115. - sprzętów, XXlXI. 7. - wnętrza chaty sądeckiej, XII.113. - wnętrza kościoła" XXX. 244. Policjant w szopce, IX. 26, 28---Jl; XI. 26, 34, 35, 46; XIX. 36. Polidemonizm, XXXVI. 140. !Polifonia u ludów pozaeuropej'skich, XV'I. 174" 175. Poligamia, wielożeństwo, I. 67; II. 286, 296. 299; V. 186; XI. 220, 222; XVII. 47, 48. - u Słowian, XXV. 122. Polih, O, ukr.), siano, II. 209. �413 Pólik, policzek, X'IV. 118. Polina, drzewo do sU5zenia, XIV.S93. ·ij t • PoliteizIlll XV. 19. Polityczki, (j, ukJr,), wstążki do włosów, XII. 285., 286, 291, 293. Polka, taniec: - Damen-polka, XlV. 79, 80. - chodzona, xrv. 79, 80. - Jager-polka, XV. 79, 80. - raźna, XV. 79, 80. - szkocka, XV. 79, 80. - Tramle, XIII. 324; 15Q, 252; XIV. 79. - Walzer-polka, XV. 79. 80. żydowska X'V. 7'9,'80, Polny konik w opowiadaniu,VIII. 315. Polonez, Xl. 215; XIII. 324; XIV. 150; XIX. 3·5. Pólonos, taniec, III. 3'53, 354. Polowanie, I. 116; II. 56, '258; IV. 16; VIII. 200; XXXI. 28,144; XXXV. 83, 84; XXXVII. 82, 83, 85, 94, 3<66,367. pt. L o w i e c t w o. -na zająca, motyw bajkowy, XXVIII. 194. Polowy{ dereuJyj, (j. ukr.) Betonica officjnalis, w lecz. VI. 1\58. P<}lska Ludowa XXXIX. 628. Polski brat, V. 135', 136. Polski most, w przysłowłu, XVII.l37. Poltyka, sprzączka u koszuU, VI. 46. Polluks i Kastor, lp. bliźnięta. Pol1o!gonum avicunlare, p, sporysz. - lapatifolium, p. wierZ'bow'ina. Polypodium vulgare, P. paprotka posp. Poł, (gw. huc.), podłoga" XVII. 179. Poła, krokwie, IX. 271. Poła odzieży , w kupnie, w sprzedaży, XXIII. 93 94. Polati, połatki, (gw. huc.),XVII. 180 Po latka, (j. ukr.), legowisko na drzewie, p. ambona, XXXVI. 194. polati, (j. ukr.), tapczan, I'll. 44; XVII. 180. Poławianie bursztynu, XXXI,X. 371. Połaznyki (gw. huc.), połaźniki, XVIII. 200-201, 212. Pole, (j. ukrJ, drągi łączące oborożyny, XVI. 3,70; pt. D a c h. Pole (j.. ukr.), część brogu, XVI. 369. Połeć słoniny, XX. 95. - w przysłowiu., XIV. 353. Polny, pełny. XIV. 117. Połonie, drągi do suszenia drzewa, VI. 56 Połoniny, II. 206-208;' III. 258; V. 61; VI. 352; IX. 9'5;XIII. 233 238, 240, 242; XIV.46; XVII. 141; XXVIII. 249; X~XV. 76-161. pt. Indeksętnogeograi Polonyki, (gw. huc.~, chochle drew; niane, XVII. 14'5; XXXV. 91, 96, Połos., Połoz, wąż-smok,XXV'lI. ~9; XiXXLX. 342 Polatki, Połoskozubnl!j ponediłok, Połosko- (j. ukr.), poniedziałek wielkopostny, XXXIII. 28. pt, Z w y c z a j e i o b r z ę d y d o r o c z. Polowaja, (j.ukr.), plewa w budow_ nictwie! XVI. 367. Połownictwo, połownik, forma dzierżawy, IV. 13,0. Połowyna, polowynki, (j. ukr.), wzór pisanek, IV. 211. Położenie chat XXXIII. 85. - chłopa w Rzposp. KJrakowskiej, XXXIX. 579. Położnica, łóżko, III. 58. - nieczystość, II. 225. - ochrona przed demonami,.XXXIV. 7; .xXXVII 285. - ochrona przed urokiem, III. 60. - odwiedziny, III. 5'1158. - opieka bóstw. P. Rodzanica, XIV. 73. zuby, - uderzenie nogą o próg, Xl. 383. wywabianie przez mamuny, VIII. 355. - zakaz wychodzenia na drogę" XIII. 116. Połóg, p. poród, VIII . .252; .xxX. 40. !pt. Z w y cz a j e Ib r z ę d y n aro d z i n o we. Połów ryb 'bez łódek XXXI. 40. - na bródkę, XXXI. 40, 42. - na łódkach, XXX'I. 38. - na ostkę, XXX. 43. na trutkę, XXXI. 43. - ręką, XXIX. 126;XXXI. 43; iX:XiXI'I.25, 26, 34; XiXXVII. 109. - w lasce, XlX1Xl.42. - w zimie, XXiXI. 41; XXXII. 22, 23. -'- ze światłem, XiXlXI. 3; XXlXII. 26; pt; Rybołówstwo. Połówka" odzież, XXIX. 82. Połudenok, (j. ukr.), śniadanie, V. 153; XIII. Z96; X'VlI. 141:1. Połudeń, (j. ukr.), obiad, III. 44. Południca, XU. 168, 216; XIV. 177. XVI'I. 69·; ,XiXXV. 24; .xXXVII. 262; pt. Demony kobiece Południe, część świata, XXXIX. 117, - pora duchóW; XXXIV. 35. - pora modlitwy, vII. 10, 15. - pora pożyczania XXIII. 58. - praea w południe, XIV,. 370. - w lecznictwie, XIII. 21'9, 225. Poły, sieć.,.x:xrxVtIII. 245. Połycia, (j. ukr.), pol,iea u .pługa, 1. 143. PołY'kanie zimnej wody w med., XI 3~. . ° (gw. (j. ;Pomarańcza. XXVIII. ~w· rózdze Połyn, Porr.ana, huc.), piołun XIII. 224 :bir.), s'typa, XVI. 325. Citrus 245. weselnej, aurantium, xrrv. 255. dziwactwo, ,przewrót, XIV. 118. Pomiary inżynierskie, XXVIII. 107. - wzrostu, IV. 77. Pomieszanie ;płciowe, II. 98-104, 106. Pomiotło, pomietło do wymiatania, IX. 363; XV,I. 48, 51; XXiXI,X. 40; XXX.220. - poruszanie drzew owoc., VIII. 341 - w obrzędach sobótkowych, V. 257. - w szopce, XI. 44. Pomladzi.ny, ohmury, XVI. SQ. Pomniki megalityczne, XXI. 255 Pomnońć, pamiętać, XIV. 118. Pómoc, pomóc, XlIV. 118. Pomoc sąsiedzka, p. tłoka. XX'XVII. 452; !XXXIX,. 422. pt. Z w y c z a j e t o war z y s k i e. Pomocnik, psianka słodkogórz, Solanum Dulcamara L., X. 260. Pomocz, O. ukr.), tłoka, IV. 149. Pomornik, P. kupalnik, Arnica montana, XXVUl. 243, 245. Pomost z desek do spania, Ul. 44. Pomór, ,XIII. 112; XX. 96; XXXVII. 293; XXXIX. 210. - byd.ł.a XXXIX. 210. ;Pompony u czapek, XXVIII. 177. - u sukmany, XXIX. 7,9. Pomlsta krwawa, p. zemsta, XVII. 246, 248; XXVII. 31; pt. P r a w o lu idowe. Pomyje, kropienie bydła w wig. B. Nar. II. 336. - przemywanie w med., XII. 265. Pomyjak, pomyjnik, cebrzyk, IX. 265. XXX.16. Pomynalnycia, (j. ukr.), poniedziałek po Przewodniej N., III. 19. Pomyślność, p kob'Q, kova. Ponas, (j. lit.), pan XIV. 31. Poniedziałek Ciężki, II. 142; XXXIX. 336. Pómiana, �414 415 - ,, ; ~ ·l . I; feralny, II. 88; :x.xXIiX. 336. oblewany, VIII. 377. pierwszy W. Postu, XXXIII. 27,29. po Przewodniej N. III. 19. po Zapustnej N., III. 29. w przesąd. rybackich, XJCX'lI. 34. Wielkanocny, I. 130; IV. 201, 218. 225, 321, 326,; V 215; XI. 64; XVIII. 75; XiX. 171; X;xJXJVIII. 269,539. - Wielki, I 86, 87; IV. 199. - zakazy podróży, II. 88;pożyczania, II. 331; r02'lpoczynania roboty, VIII. 362; XVIII. 198; szycia, II. 336; wdziewania koszuli, II. 336; wożenia obornika, III. 145. Poniedziocha, nazwa krów VIII. 15'2. Poniezus, Pan Jezus, XII. 213. .ponoże, sidła na dropie, XXXI. 30; pt. P t a s z n i c t w o. Pontały, ozdoby, XIV. 15; XXVIII. 18,28. Pontok, chata hotentocka, XXlXVIII. 51, !lO, 101, 100, 110; pt. B u d y n _ ki mieszkalne. Póny, pono, XIV. 118. Ponyk, to sarno, XIV. 118. Pończochy, p. kapce, kapci, kapczury, I. 159; XI. HH tOO, 154; XV. 96; XVIIII. 14'2;XXI. 138; XXIX. 84, 118; JGXiXIII. 113; XJX;XTX.346. Pończosznica, pończoszana czapka, XXVIII. 174. Poóz, powóz" XIV. 117. Pop, postać diabla, II. 325, - w opowiadaniu ludo~ VII. 131, 132, 242, ,243; ,XX. 67; XXX. 125,. - muchomor" I. 197. Pop, ciup, figura w grze 'bierk~ XI. 387; ~II. 229. Popadia, w opowiadaniu, XVIII. 154. Popaśnik, kożuszek, X. 181. Popądzać, popęd płciowy u bydła, VI. 46. Pop erek, krzyż u człowieka, III. 44. pomazać, powalać, XIV. 117. POIpęd płciowy. III. 372, 373. - u zwierząt, P. bić się, hukanie, Poperkotać, pyrchanie, parzenie, popądzać, pokrywanie, VI 46. Popiel., VII1.40o; IX. 132" 134; XI. 279; XIII. 51; XIV. 239; tXX;XlIX. 295. Popielarz, piecuch, kopciuszek, XIV. 117. Popielec, p. kłodę ciągnąć, Kaśka, I;'loh vlaci, Wstępna Środa, I. 46, 50 79; II. 87, 96; V. 353 354; VIII. 340; XI. 64; XII. 135; XIX. :ł8, 90; XX. 169, 171, 173, 176,.181, 188; pt. Zwyczaje i obrzęd y d o r o c z n e. Popielniczki, XXIX. 87, 90. Popielnik w piecu XXIX. 48-50. Popielstwo, kapciUiSZkowanie, (prÓżnowanie, XIV. 117. Popielucha, malina ostrężyna XXX. 61. ruja, Popiół bukowy w lecznictwie, p. bukowaja spuza, VII59. - czary, II. 204; III. 55. - do garbow. skóry XJXlXVII. 214. - do prania 1:?ielizny, XXX. 2:4; XXXIX. 327. - gorący w lecznictwie, XII. 265. - farba do malow. ścian, XXiX. 21. - jako apotropaion, !XIX;Vn. 134. - kładzenie jajk~: :X1lJII.115. - obsypywanie gęsi, XIII. 328; XXIII. 88. - osinowy, XXXV. 74. - 'POSYPywanie, XI. 300; XIII. 227; XIV 370; pt. M a g i a. - przechowywanie ognia, XIV. 292, -. - przeciw piorunom, V. 269. środek ochronny, XXXVII.' 85. święcony, II. 87. transport popiołu XX. 50. w uprawie roli, XXXIX. 208. w zwyczajach wesel. XVII. l59. w zwyczajach wigilij" XlVIII. 216. wymiatanie z pieca, XIV. 46. z buczyny, XXXIX. 327. z kości, XVIII. 187. Poploty, i~ięzie w płocie, XiXXIX. 29S. PopłUCZyny, V. 354. Podpolja, {j. j'ak.}, piwnica, XXiXVII. 100. P.opowi pleczy, (j. ukr.), w,zór pisanek, IV. 213. Poprawiny, n. 251; III. 35'2, 353; VIII. 238, 251; XlII. 92; XIII. 323; ,X'!V. 2:62; XVI 147; pt. Z w y' c z a j e i o b r z ę d y we s e l·n e. Popruhy, (j. ulu.) poprzeczki u spławów, XVII 140, 151. Poprzeczni~a, XXXVII. 111. Poprzyczniak, powróz u sieci, XIV 117, Poprz?Jcznie, PC 26'9. Populacje, XJXl. 10, 15; XXXIX;. 15. Popuśnik, zapustnik, XIiI. 44. Popy ki, \W:ór pisanek, IV. 213. Pora czarów, XXXIV. 7. Poradlne, (dok.) II. 121; XXXVIII. 004: pt, P r a w o l u d o w e, Porańdać, sparaIiżowa~, XJ:V. 243. Poręka, IV. 1'213. - długu własnym ciałem, XXlVlI. 29. Porkinyci, (gw, hue.) spodnie, XXXIV. 146. Porńcila, paszenie owiec i bydła po wieczornym udoju, XXXV. 121. Poronienie p. kapytnik., XI. 394. XVIII. 184; XlXV1. 107; XOOX. 41, 55; X1XJXl\~II.M~. Poros, (j. lit.) więcierz, XX;Xll. 28. POTowa, toń, głęboki dół, XlIV.. 117. roztargać, XIV. 117. XIV. 320. Poród, p, połóg, kamień, [pOrodowy, II. 221, 335; III 58, 63; V. 110, 284; XI. 383, 394; !XXVI. 107; X'XX. 224, 226; XiXiXIJV7, 36, 42; XXXVII'!. 262; XXXIX. 399; pt. M e d y c y n a l u d o wa. Porruhy, (j. ukr.) poprzeczki u spławów, XVII. 151. Portasz(i), (gw. huc.) skład drzewa, VIII.262; XVII. 139. Portki, p. spodnie, XI. 314; !XII. 75, 7'6, 215 pt. O d z ież. - góralskiie, Vl'I. 181; XXI. 77. - lachowsIde, IX:I. 7'1. - .pacześne, IV. 277; xxxVi: 232. - poc.ieocanie konia, IX!]!. 267. - sukienne, IX. 256; X'XXIV. 269. - w opowiadani.u., X'II. 220; Xx,. 261. - w pr'zezwis,kach rymow., XIII. 245. - waŁaskie, XXXVI. 232. - zgrzebne, IV. 277. Portki, wror pisanek, IV. 213,. Portrety na szkle, XXX. 170. Portugały, (dok.) ubiór gł,CK\VY, XXVIII. 18. Porty, portki, XIV. 117. PorUszenik, roślina, XOOX.210. Porwanie dziewicy, V, 10. Porwanie na·rzeczonej, XXVI. 86. pt. Z' w y c z a j e i o b ·r z ę d y we s eln e. Porwisz, złodziejo, X,vII. 4 Pory, dnia i miesiąca, w leczeniu; XlVIII. 1815.pt. M e d y c y n a l u d. - w zwyczajach siewn., XXX. 247. PoryvJlanie żon, I. 36; V. 186, 203; 281; VI. 2011;IX. 142; X. 340; X:I. 2·21; XIV. 1~191; XVII. 46, 47; Poroztargiwać, Poróbca, poróbnik, �416 XVIII. 225: pt. Z ,w y c za je i obrzędy weselne. - w ob~ach werelnych Łotyszów, X. 113. Porzat, już, ciągle, XVIliI. 221. Porzeczka, Ribes rubrum, XXVIII. 245. - czarna, Ribes nigrum, p smroXXiXI. 98. Porzny, brzydki, XII. 68. Porzucanie zag,ród, XXXIX. 216, 221. Posadzenie młodej na Skórze w obrz. weseL, XiXfVI.86. Posag, II. 202; III. 2.01; IV 1218;XIV. 35, 216, 254; XVIII. 225. - męża, III. 207. - zwrot, III. 309. - żony, III 207, 208, 210; XlVIII. 152. Posag, płótno dLa młodej, III. 44. - kamienny dwupostaciowy, z Ło.puszna, P. Rohatyn, .xXI. 64. - zbrucki, XX<!V. 90. Posah, X. 62, Posąg bożka, XXX t 2W. Poscyca, pluskwa, V. 64. Posestrie, HI. 1317; pt. P o k r e~ w i e ń s t w o fi k 'c y j n e. Posestry, III. 137, 138. Posjarnice, posfarnik, (j. bułg.), p. stypa, XVI. 64. POSidełki, (j. ukr.), wieczornice, II. 101. Posięgnąć się, odważyć się, XIV. 117. Poskrzybki zgrabki., XIV. 117. Poskurica, (j. serb.), stypa, XVI. 325. Posłać pościel oblubieńca, V. 15. Pos!aniec, biedronka" we wróżbach . małżeńskich, IX, 67. Post p. Arcyburion, 'xrx. 90; XX. 88; XiXIX. 123; X;XJXI.115. - Arcyury, 1. 118. - czwarta niedziela, XIV. 84. - przepisy, X!XJ{,IV. 279. - przeważanie, I. 84, dzina, f j 417 - w inicjacjach młodzieży, XVUI.56. w praktykach znachorów, XXJGIII. 118, 124, 125. - Wielki, I. 84, 85, 117; 'II. 142, 185; III. 13; IV. 19~; V. 220; VIII. 374. Postać diabła, II, 14. - bernardyn, cielę, kaczor, kozioł, wół p. BOTuta, XIXiX.IX. 348. - ludzka na księżycu, p. księżyc, XXV.48. Postaja, (gw. huc,), ziele, którym przystraja się korowaj, XVII. 15,5; X'VEII. 142. Postaw sukna,' XIV. 15, 16. •. Postęp gospoda'I'. wsi, XJXXVIII. 309. Pasm, (gw. huc.), tapczan, V. 15,2; XIIU. 210. Postoły, łapcil:l, V. 150, 151; VII. 262; VIII. ~2; XU'Ii,285, 289, 301; XJVII. 141; XXVI. 49, 61; XOCXIV. 146. Postronki !poświęcone, IV. 184. - w uprzęży, Xi){lX,VII. 308. - w zwyczajach kupna i sprzedaży, lXXIII. 92, - żelazne w opowiadaniu, XlII, 224, Postrzał, leczenie, XX!X,. 73. lBostrzyżyny pierwsze, drugie, II. 82,83; UL 301, 370; .x;XV. 136, - mnichów, 1,1. 83. oli Słowian i GermanÓWj, II. 219, 379; XUI. 349; XlVIII. 224; XXVII. 140. - weselne, XXVI, 86; XJXVIII. 95. - Ziemowita, XIV. 36. Posucha, odpędzanie, II. 197; XVII. 37; XXIXIII'- 11. pt. M a g i a. - wywołanie, XXI. 13,2. Poszanowanie starszych, III. 197. Poszedł bursztyn kopać, zmarł, XXIXIX, 401. Poszewka haftowana, XXIV. 133, 135. - wrocławska, XXOOIV. 165. Pószwa, poszewka, Poszycie, P. burtnik, X'IV. 118. głowacze, paź- dziory, pLaskóry, strzecha, . .IX. 271, 272, 274; XXIX. 35, 39; XXXIII. 95;. pt. D a c h. !Pościel, III. 304; V, 104; XIV. 16, 386; XXX. 32. PośLadkować, ujrzeć, XU. 68. PoślU!bien~ brata, V. 13, 15; pt.. P r a w o l u d o w e. - dziewienzą, p. lewirat, :[11. 293. PośLuzisto, ślisko, XVII. 163, Paśnik, wigilia. uczta, XIV. 300; XXV.60. Poświęcanie mieszkania, II. 141-145. - pól, IV. 184; XII. 3'0,8;XVIII. 215; pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d or o c zn e. -wody i ziół, XXX. 225, potaczka. naczynie do ;prania, OCIV. 117. Potak(a), linka do ciągnięcia sieci, XIV. 117. PotentiHa ansęrina, P. srebrnik posp. Potęga szkodliwa, XIXXIV. 8. Potie, (gw. huc.), ptaszę., VII. 262, Potknięcie się, w wierzeniac~, III. 52; VI. 62. Potoczek, ceberek., XIV. 117. Potok w mag. czynnościach, XI. 395. PotolIos, p. Pocolos. Potomstwo, p. cędo, czędo, bezpłod. ność, XL 394Potop, VII. 20; 1:ł3; Xl. 342; XXV. 90; XXVII. 171; pt. Mity. - w zagadce, II. 41, Potopłenyk, O, ukr.), topielec, VI. 258, 259; VII. 262. Potorać, wytarzać, powalać, XlV. 117. Potraw, siano wrześniowe, XX.XIX. 336. 27 Lud - Tom XL Potrawy dla zmarłych, IV. 396; XlXIV, 11" 17, 26. - ludowe, II. 126, 184; XXiXI. 6. - mączne, XX'. 96, 101. - mięsne, XX. 94. - narodowe, XXVI. 98. - obrzędowe, XXIV. 6, 7; XiXIX. 118; XXXI. 159, - świąteczne, II. 202. - z jaj, II. 185. - żydowskie, XXV. 134. P o t r a w y g ł o d o w e, p. barszcz I(roślina), brzoza, (kora), buk, bukiew, bukwa, cetyna, gałązki świerkowe, hodryk, kora drzew_ na, korzonki, lebioda, liście, maj· ki, pokrzywa, powój., rzepik, szyszki świerkowe. p o t r a w y o b r z ę d ow~ p. afikoman, baba, babka, bałabu- baran, baur-kuriak, bLack puddings, bliny, brogi, chleb, czernina, flaki groch" hreczuszki, hrybki, jajecznica, kamin, kanun, kapusta, kasza, kisiel, kluski z makiem i miodem, kłóta. kogut, koływo, koza, krupy, kucja, ku;.. tja, kura, ładk~, mak, mięso, miód, milta,mleko, panczuk. pęcak, pieczywo obrz., placek., .polewki, potrawy dla Dziadów, smażenycia, święcone, wereszczaka. Potrimpus, bóstwo, XlXiXIX, 350. PotrybeL, dłutko, XIV. 117. Potrzaski, XXXI. 29, 33; p. t. Ł ow i e c two. Potrząsanie drzew owocowych na Wielkanoc, XII. 312; XVIII. 93. Potrzeby, zapięc'e czamary, XL 410. XXXVI. 232, Potrzodnik, pomocnik pastucha., XIV: 309. buchy, �,/ 418 419 Potwór górski., XXXII '. 91, 93; p.. t , Mity. - kamienny, XXXIV. 89. - krzemienny, XXXII. 102, 103, 131. - morski, XV. 186, - skrzydlaty, II. 327. - w baśni, XI, 362. - z diabła i czarownicy, XXVII. 100. - żelazny, XIXXII. 64. Potworak, potwór, X'I. 374. Potyl, pokiel, dopóty, dopóki, VI. 46. Potyrczuk, dz:ecko nieślubne; II. 160. Pouzaty (gw. huc.) deptać siano yII. 262. Powaby P. pobaby. Powała, II 181, 182, 24<6,350; III. 173; VIII. 360; 372; IX. 272; XI. 74, 336, 394; XII. 116 120' XIV 359; XVI. 367: XXVIII. 38; ~IX: 10, 24, 37, 4<0, 41; XXX. 226; ,XXJXIII.98; XXXIV. 144;XXXVII. 111,196, ::00;pt. B u d o wn ic two. Powałka chleb, XX. 72, 79, Powązka, cedziłka" płótno, II. 141; VI. 77; XIV. 3'95. Powieszenie IV, 250; V. 108; XI. 392; XXVIII. 72: XXX'I. '16; pt. P r a. wo ludowe. - za nogi, II. 270. - za żebro, II. 274 PoWi~ść, P. powiastki, podania, opo, wJadania. pt. L i t e l' a t u l' a l udowa. -chrześcijańska, II. 95; - genealogiczna, XV. 186, - góralska, V. 126. - grecka, II. 95. - ludowa, II. 285; :IV. 36; VIII. 4127-430; IX'. 300; XI. 54, 110; XV. 175; 183; XXI. 270, - mitologiczna, Xl. 373, 388; - morawska, II. 33. - o dwóch siostrach, X'XIX.. 100. - o Judaszu, X,XVII. 10. - o wojnie trojańskiej, XIXVII. 6. - poetycka, XV. 186, - rumuńska, IV. 94. - rzymska, II. 95. - swahelska, VII. 221. - śląska, II. 33. - w magi~ XiI. 377 381' XXV, 87, - zbójecka, X,XVII. 18 89, 92. " Powietrze siedziba demon.;X1XXIV. 6. w pojęciu ludu, I. 54; V. 250; w zagadce, XIV. 376. X~XV. 24. Powernyk, powirnyk, (gw. hue.), Powietrze p. zaraza, mór, XIX. 112. paszenie owiec po wieczornym Powijaki, zakaz suszenia, III. 57. udoju, XX,XV. 121, Powinszowania świąteczne kolędy, Powiarka, przesąd. II.141; XXXI.169. OCrII. 22-26; XXXV. 27. Powiastki ludowe, II. 274, 275; III. - wierszowane, X" 44, 45. 47; VI. 382: XVI. 416; pL L i t e~ a t u raI u d o w a. Powisma (j. ukr.) przędza, w zwy_ -o o głupcach, XXVIII. 206. czajach weselnych, XVII. 155. - o gołątJkach, IV. 417. Powitanie XIII. 268. - o psie i wilku, IV. 417. - arabskie, XIII. 268. - Sowizdrzalskie, XXVIII. 190 193. Powojnica alpejska, gości owiec, Atro.,. Powieć, powie tka (j. ukr.), XXVII. gene alpina L. X 278; XXVIII. 245. 140; pt. B u d y n k i. g o s p od. Powołanie krzywdziciela, XXXI, 84. Powiertlik, ćwierć korca, X'IV. 118. Powonik, powijak, II. 141. Pow oz, wąż siedmioletni, p. palos, VIII. 273. Powódź, p. Jakubówka upust., utopoloz, pek, utoplość, tatrówka święto- w podaniach, Xl. 341, 342; XXI'X. 102. Powój jako pożY'Nienie, XX, 318. Powóz (dok.) danina, II, 121; XXIII. 166. Powóz czarny, zaprz. diabła, XVII. 65. Powroźnictwo XXXIX. 450. Powrósło, opasyw. dr~ew, XVI'll 97, 99; XXV. 61. - opasywanie krzyży XX. 75. - opasywanie się, XI, 193. _ opasywanie stołu wig., VI. 68. - w budownictwie, IX. 271, 272. - w klechdzie, Xx. 249, 255. - w magii, III. 141. - w sz'opce, XiI. 21. - wiązanie snopó~, XI. 175; XII. 155. Powrót dożycia, XII. 333. - ze ślubu, XVII. 156; pt. Z w yc z a j e i o b ,l' Z ę d y w e s e l n e. - z ,pasterki, VIII. 345. - zmarłego kochanka, V. 29, 33; VIII. 199; XV 43, 44. - zmarłych, IV. 56, 58; VIII. 358; OCrII. 242; XX. 201; XXVI 84; XXVIII. 2'51, 252; XXIX. 150; ~XXI. 45; X~III 26; pt. W i er z e n ia. Powróz cudowny, XI. 374. - doić, XX'. 80; pt. M a g i a, - kręcenie, XXIX. 159. - w hodowli, XI. 380. - w kupnie, XXIII. 91, 93,. - w przysłowiu, IX. 374. - z grochowin, XX. 173. - z łyka lipowego, lycak, VI. 45, 58. - znaleziony XII. 267. janka, .17· 'ł: Powstanie duchóW, gór i skał, II. 216; XXXII. 91, 92; pt. M i t y. - stron świata, VIII. 267. - świata, V. 249 Powstawanie nowej formy, XXIV. 153-157. Powstawanie podań ludowych, VI, 382; XX. 238, 240. Powyćpać, powyrzucać, XIV. 117. Pozawdziwać, zapodziać, zgubil\ XIV. 118. Pozbyć, ponieść, XIV. 118. Pozdlużenie prostokątne miejsce pod dom, IX. 269. Poziomka jadalna, p. podziomka, czerwona garia jagoda, vesca L. żerowina, Fra- liście, odwar ~III. 217" 223; w lecznictwie, XXX. 50. 'Pozłótka w wiankach wesel. XVIII. 143; XXXI. 77. Pozorne małżeństwo, rozwody, urno. wy, V. 131-133. Poz8r, uwaga, II. 141. Pozór dać, uważać, VI. 46. Pozywać, nazywać, ,XIV. 118. Pożar, ochrona, VII. 14. - od bociana, VIII. 358; XIV. 176. - od pio,runu, V. 347; XI. 214. - odpędzanie, odwracanie. III. 52. V. 128; IX. 285, 410; X. 437. - przepowiednia, III. 144, - przestrasza kobietę, XXVI. 103 Pożar, witanie pożaru, XIV. 47, 48. - wróżba pożaru, XIII. 229. - zaklęcia przy siejbie, XlXlX. 247. Pożarcie przez dzikie zwierzęta, XXI. 118. Pożegnane dziewictwa, kawalerstwa, p. młodej z rodzicami, p. sirato, V. 18, 282; XVI. 141 Pożeranie dzieci, XXII. 139. �420 421 Pożycie narzeczonych, II. 102; IV. 370: pt. D z i e w i c two. Pożycie nieślubn~, III. 297, 298; IV. 148, 370. !Pożycie ojca z CÓl'ką, p. kazirodztwo II. 225. ' Pożycie teścia z synową, p. snochactwo, II. 305-308. . Pożyczanie chleba, XXIII. 71; pt. Z a k a z y i n a k a z Y. - czas, XIXIII. 58, 59. - dewocjonalii, XXIII. 78, 79. -; !dzieży do chleba, XX'lII. 67. - grochu, fasoli, ziemniaków, VUI. 363, - .- ~obietom ciężarnym, miesiączku. Jącym, XXIII. 64, 65. łopaty do chleba, XXIII. 67. nasion, XXIII. 64. ognia, IV. 419;IX. 414; XXIII. 72, 73; XX,xVII. 117. osobom o urocznych oczach XXIII. 65. ' podejrzanym o czary, XIXlI'I. 6,5. !PO zachodzie słońca, III. 53; 516; VI. 62; XXIII. 59. pieniędzy, XXIII. 77, 78. płachty do siewu, XIXIII. 67. plochy, X,XIII. 67. pokarmów, XXIII. 68-70. przyborów do szycia, XXII.I. 76~77 ubiorów XXIII. 747.5 . , " uprzęży, XXIII. 67. w wigilię B. Nar. V 348' VI 62' lVIII. 369; XIV. 13'1;XXIII. 61' w W. Piątek, XIII. 325,. . w związku z narodzin. X,XTII 62 w związku ze śmiercią, XXIII: 64' wody, XiXTlI. 72. . zabiegi magiczne, XXIII. 66, 67. zakazy XXUI. 61-64 77' XXXII 182. ". 00, ziarna. IV. 419. PO~czka, IV 131, 133; XXIX. 176. poZYCzk~celtyckie i irańskie w jęz. SłowIan, x,xxIV. 50. Po~yct~i kultur., X!XJXVIII 17, 385. Pozywlenie, pt. P Ot l' a w y g l o d - fellachów, XIII. 277. - flisaków, X. 456, 457; XIX. 57. - głodowe, XXX. 242. - Górali" XXI. 80. P Górali podbabiogórskich XII. 14. kmieci, XX. 95. ' Kurpiów, X,XIII. 173. roślinne, XXXV. 75. Słowian, XXVI. 109. o ż y w i e n i e p. ajran, banusz, !baran, baranina, bejgel, bejgele, (obwarzanek), bobienyk brusk' b . b ' t, rYJa, ryndza, brzeczka, budz, b~ndz, chleb, chuda Ewa, cielęcma, .:zosnek, czyr kukurYdziany, dębntolk~, dominikat, drób, dzer, fasola, fttka, flaki, galas, galuszki, garuch, gę~, glaga, gleg, go_ łąbki, gomulki, gruszki, grysik kukur::dziany, grzanki" grzyby, gumuhca, haluszki, hamula ho~ubci, huślanka, jabłczanka, jagly, Jagielki, jajecznica, jukola, juszka, kaczki, (serki owcze) kańpus, kapuścina, kapuśnic~, kapusta kiszona" kapuśniak, kap~.sta, kapusta morska, kiełbasa, ktslek, kisylycia, kiszka, klag, kluski, korż, krokodyle mięso, kulaszka, kulesza, kurt, kura, kurzyna kuta, kwasnyna kwasoka kwaśnica, kwaśnioki, kwasówka: kwasnyna, kwas, lemieszka" lokszYn, lowsiak, maczka, mak, makaron, makuch malaj, mamałyga, :narchew, masło, maślanka, maslonka, mąka, mięso, mleko. mos~ kale, mrus, (mleiko kwaśne), mulka (żętyca), nabiał, naleśniki, oscypek, paciara, paluszki,. palanycia, palanyci, palanyczka, pączki, pencok, pęcak, pierogi, placek, poleśniki, polewka, potrawy głodowe, potrawy obrzędowe, prażmo, prażonka, prażucha, próżanka, próżak, pryżok, przastek, reczuchy, ryba, ryndza, salamat, sapka, ser, słonina, suszone owoce, suszki, sutka, syr, szperka, śliwki, śliżyki, tlukno, tolokno, tłuszczo, ucha, urda warynucha, wędzka, wędzonka, wieprzowina, wurda, zacierka, zamieszka kukurydZliana, zocirka, zur,(żur), zupa zentycn, zętyca, zintyca, żur. Pożywionek, pożywienie, XIV. 118. P6jdźka, puszczyk, VI 305. Pójść w Kozaki, XXI. 25. Pókwarcie (dok.) półkwarcie, XIV 118; pt. M i a l' y i wag 'i. Pólko, pręt, miara, X,XV. 34. Pólbeczek (dok.) XIXVIII. 147, 159163, 165. Pólblytki półbuciki, XX. 266. Półczłowiek-półwilk, II. 329. Póljasie (dok.) miara XXIXlIV. 162. Pólfeudalizm XXIXIX, 435. Pólgarca, (dok.) miara XXXIV. 163. Półka I. 161; II. 40, 41; III. 317; IX. 361; XII. 294; XIV. 3,59; X,XIX. 43; XXX, 17, 18, 22; XXXVII. 114, 115; XXXIX. 451. Pólka, bryt spodnicy, X'I. 60. Półka do suszenia drzewa. X:x,'XIII 99, 104. P6lka, spółka, XIV. 118. Pólkamień (dok.) XXVIII. 163, 165; Półkopek, miara XiX. 120. Pólkornecie XXVIII. 18. P6lkostki haft, X. 300. Półkoszki, u wozu, XXXIX. 131 Pólkujki (dok.) miara XXVIII. 160, Pólkulek, część WOzu, XXIX'IX. 454. Półkusze (dok.) XXVIII. 157, 158, 165; pt. Miary i wagi. Półlanek miara roli, ~X. 95. Półmiarek XXVIII. 149, 157, 165, Półmisek cynowy XXXIV. 161. - srebrny XXX. 114. Pólnie, południe, .xIV. 118 !Północ, godzina, VITI. 177, 178. _ godzina swatów, XXIII. 185. _ godzina złych duchów, XXXIV, 19. _ strona świata, VII. 10. _ w wierzeniach, XXXIII. 139. _ w zwycu:.jach weselnych, XIV. 379. Pólparobek IV. 139; pt. G l' u p, płci i wieku. Półpoście, XlIII. 142. Pólrączka (dok,) miara mi,odu, XXVIII. 162. P6lsetka, miara płótna, X!XJXIV. 168-170. P6lskrzynek, XIV. 322. Półsocha, X,XXIX. 331. Półsoszki szczytowe, XXXVII. 227. Pólszubki, odzież XXIX, 84. Póltorak, szeroki wóz, ~XlXIXI. 129. Póltrzecinnik XXVIII. 150, 164, 165; pt. M i a l' y i wag i. Pólwozie XI. 186; XiX. 183; XXXIX. 323. Półziemianka X,XVI. 140; pt. B udynki mieszkalne, Póść z kądzielą, prządki, Vr. 245. Praca nad P. A. E. XX!XIX. 523. _ Stalina o językoznawstwie, X,XXIX'. 34, 35, 37, 41, 42. - w święto, XXV. 43, 45. - wspólna XXVI, 98. Prace diable, X,XVIII. 140. _ odwadniające, XXXIX. 205. _ slawistyczne, XXXVIII. 218, 219. �422 - terenowe p. badania terenowe, XXX'IX. 30. Prachcika, (j. błr.), hutorki,XJXI 140. Prachtykować, żartować, XVII. 149, 154, 157, 161. Pracz, kijanka, XVIII. 116, 118, 119. Praczka w bajce, VIII. 312. - w wierzeniach myśliw., VII. 283. . Prać, uderzać, bić, XIV. 52. Pradzia'd, XIV. 58. Pradźapati (j. ind.) bóg, XXXIV. 17. Rrajęzyk, XXXIX. 40. - aryjski, słowiański, III. 180., 181. Praktyka rewolucyjna, XXXIX, 64. Praktyki cygańskie, VIII. 132. - czarnoksięskie, XlXVII. 104, 140,181. - czarodziejskie, XlX,I. 130, 131; lXIXV. 78; X!XN'I. 5, 11, 12, 70. - czarownic, XVIII. 100. - ludowe, XI. 419. - !magiczne XXII, 113; X!XVII. 88, 100; XXXV. 20; XXXVII. B8; XXXIX. 432. - narodzinowe, x,xXIX'. 428. - oczyszczalne, XXXI. 145. - pogrzebowe, VIII. 357; XX 87. - Popołoigowe, XXVI. 103. - rolnicze, XX!XIX. 185, 214, 215, 2.17, 226. - sądowe, XIX'. 146. - szamańskie, XVII. 52. - towarzyszące wypędzaniu bydła na pOłoniny, XXXV. 124. - wróżebne, X'X. 87; XXXVII, 3'98. - związane z urodzajem, XXX. 247. Prakultura XXXVIII. 29. - pasterska, XXXVI!. 3,13. Pralnik, pranik, kijanka, XVIII. 115. 116; 120, 209; X!XXI. 4. Pralómki (j. błr,) przeręble, XJXXII. 31,34. Pramatha (j. ind.) demony, XXXIV. 20. 42J Pranaród, XXXIX. 69. Pranie bielizny, X. 36; XXJC. 17, 24. - chust, XX. 101. - pieluch. VIII. 346. - w magii, XIXI. 136. - w W. Czwartek, I. 130. Prantyka praktyka, wróżbiarstwo, IV. 288. Praojczyzna Słowian, XXXIV. 4648, 50, 5,2, 53, 55, 58, 59, 62, 65, 66; XX;XV. 64; XXXIX. 67-69, 82, 43:8, 439. Prapir, (gw. huc.), korowaj, chleb w obrz. wes., V, 3 40, 345; VII. 262. Prasa do oleju, olejarnia, XXX. 163; XXXIV. 264. - do sera, XXXVIII. 418. - na syr, IX. 367. Prask, wabik, pociąg płciowy, XIV. 118. Prasłowiańska głoska Z, !Xxx. 257. Prasłowiańskie pierwiastki w zwy_ czajach łużyckich, XXX. 224. Prasoly, kupczący solą, XXIII. 165. 1 Pravni etnografie, lidoveda, narodo- (j. czes.), etnografia prawna, XXX'IX. 133, 138. Prawa do Boha doroha, (j. ukr.) wzór !pisanek, IV. 213, Prawa noga, XI. 382; XX'III. 107; XX0{VII 128. - w przysłowiu, :r.x,. 47. - ręka, XXI. 94. pis - strona XXIII. 155,84, 91, 92, 96, 106. Prawda w przysłQwiu, VII. 29, 216, PrawUnica (j. ros.) wyprawa skór, XXXI. 115. Prawnik, 'XXXIX. 138, 140. - socjolog, XXXIX. 167. Prawo agrarne, XlXV. 114, pt. Z w Tc z a j e p r a w n e. - angielskie, XXXIX, 168. - australijskie, XVII. 8. _ _ _ _ _ bartne, IV.24, 26; XVII. 17; XX. 83; XXIX. 179; XXXIX. 170. Beduinów, XIII. 279. bizantyjskie, XXXIX. 160, burgundzkie, XlX:VI.3. chińskie XXXVII. 400. cieszyńskie, VI. 283, 286. - córki, V. 8. _ dziedziczenia, II. 103; III. 300, 309; VnI. 41&-42'1. _ frankońskie, XXVIII. 251. _ fryzyjskie, XXVIII. 253. _ germańskie, XXIX. 160; XXXVII. 401; XXXIX. 56. _ głosowania tajnegOt, XXXIX. 137. _ górnicze, XXXIX. 170, _ handlowe, XXXIX. 169. _ hebrajskie, II. 302. _ helleńskie, XXXIX. 160. _ hindustańskie, II. 103. ----I indoeu,ropejskie, XXV. 116. - indyjskie, XVII, 9. _ inguskie, VII. 248, 249. _ jego rozwój histor. XIXXIx.. 150,151. _ 'kanoniczne, XXIV. 190. _ karne, XXVII. 145; XXVIII. 2'50; XXJXIX. 179. _ kobiet polskich, ITI. 87.. _ litewskie, III. 309; .XXV. 96. _ longobardzkie, XXV. 9; XXVIII. 117,251. - ludowe, XXIII. 158; XXV ., 140 142; XXVI. 98, 104; XXIX. 149; XXXIV, 153. - ludowe germańskie, XXXIX. 56. - ludowe na Pomorzu, XXXIX. 464. - macierzyste, III. 197, 216, 307, 373; IV. 358; V. 84, 202, 203. - magdeburskie, II. 119; IV. 83; VIII. 263; XIII, 60-66, 283-290; XXXI. 73, 75; XXXIX. 296 - majątkowe, x,xXIX. 134. - małżeńskie, VII. 58; XIII. 56; XXIII. 157; XXV. 113; XXVIII, 97; XXX'rX. 179. - manu, II. 297. - Mendla, XXVII. 186. - męża, V. 6. 118, - minoratu, III. 310. - municypalne, XXXIX. 160. - niderlandzkie, XXVIII. 97. -. niemieckie, III. 270; XIII. 60-66, 245, 288; XXVII. 144, 145; ,XXXII 67; XXXVII. 2.26. - nordyckie, XXXVII. 4{)1. - ojcowskie, V. 2.02,203. _ pasterskie, XiXVIII. 110. _ pierworództwa, III. 306-310. _ pierwotne, V. 185; XXIV. 19~. _ pierwszej' nocy, p. Ius pnmae noctis, II 97-115; IV. 355, 357. - podbierania jaj, XVII. 15. _ podobieństwa w magii, XVIII. 31; XXXIV. 130, _ polskie, II. 117; III. 270; XIII. 6163; XXV. 140; .XiXVI.85; X·XVII. 165,;' XiXVIII. 113; XXXI,X. 179 - prywatne" XXI. 90; XXV. 113; XXXIX. 134. .....,przejazdu, IV. 21. - !publiczne, XXXIX. 134. - rodzinne, XXV. 113; XXIX, 149. - rozwoju społeczeńst. XIXXIX. 2. - rzeczowe, XXV. 113, 114. - rzymskie, I. 5; XXIV '. 189', XXXIX. 168. _ - salickie, XVII, 20; XXVIII. 252. samoobrony, V. 114. słowiańskie, XXVII. 177. Solona, I. 155. -< spadkowe, XXV. 113; 114; XXVIII, 110; XXIX. 159; XXXI. 169. XXXV.25 - specjalne, XX!XIX. 170. - staroatyckie, XXXI. 45. �424 ---- :1 I 'I ! , d \,' II ~ i ,starofryzyjskie, XXXVII. 400. ,starogreckie, XXlXIX. 160. syna, V. 8, szczepowe, XXVIII. 117. !Średniow. dziedziczenia, II, 114. talmudyczne, II. 296. Thory, III. 2.16. tradycyjne, XXXVII, 351J. tr6jliczebności, XX. 234,:"" umowne, XXI. 95; XXIX. a9. ustawowe, XXXIX. 167, 177. węgierskie, XXV. 96,. 'wiejskie, XXXIX. 179, własności, IV. 19-20, 24; V. 119; XXV. 114. własności na halach, VIII. 46, 47. właścicieli winnic, V. 85. wodne. XXV, 114. wody, IV. ZOo wojskowe, XXXIX. 171. wołoskie, LII 375. WYkupu, V. 188. zemsty, V. 188, '-. zwyczajowe, II. 102; 104; 112; III. 118, 121, 135, 193, 293, 297, 298, 30~.3Q6" 3,10---313;IV. 13,17,21,24, 27, 28, 97, 119-123, 131, 138, 148, 241-254, 356, 362-<366, 368, 370, 1372,374, 380, 3'81; V. 5. 6. 10, 13, 51, 105-107, 110-116, 118, 119; VII. 110, 22, 223; X: 241258; XIII. 254, 255; XVII. '5; X.X'III. 178; XXV. 113. 114; XXXVIII. 218; XXXIX. 136-139, 142, 152, 154, 160, 163, 167, 168, 176-180. - !żywe, XXXIX. 164, 165. Pr a w o 1ud o w e (zwyczajowe) p, adalych, (pokrewieństwo fikcyjne), adopcja, aip, alamentnica, ana, awankulat, azyl, baran, baranta, bartne, basdżaksy, bat, beczka czarownic, 'bezdzietność, 425 (kara), Boże (zawieranie um6w), Boża Stopka (kamienie granicz_ ne), bożenie, bratowa, (lewirat), but, (tortury) buty, bykowe, chalica, chaliza, (lewirat), chleb, chłosta, chowanie żywcem, ciągnienie kota, ciotka, (poślubienie), cmentarz, (azyl.), cudzoł6stwo, czopowe, ćwiartowanie, danina, darcie pas6w, darowizna, Denarius Dei, (ofiara pieniężna), Diffidatio, domalakrk-dżety (kałym.), dożywocie, dwornicy" dyby, dzia. dowizna, dzieciob6jstwo, dziedziczenie, dzielenie ziemi., dziesięcina, dżaksyly.krk-dżety, (kałym) dżansadagasy, dżygirma dżety, (kałym.) egzekucje na zwierzętach, egzogamia, endogamia, fratrie totemiczne, gęśliczki, gr6b, (miejsce azyl), gruszka do ust, grzywna, gwałciciela ~aranie, harakiri, inicjacje mężczyzn, Jus primae noc_ tis, Jus talionis, kabala, kałym, kamień graniczny, kątnik, kradzież, kuna, kupno żon, kuszkjaw, lewirat, niedział rodzinny, odszkodowanie, oduma.rszczyzna, ojcowizna, osadzanie na kącie, palenie czarownic, piętno, piętnowanie, pokuta, połownictwo, pomsta krwawa, poradlne, poręka, postrzyżyny, poślubienie brata narzeczonego, poślubienie dziewierza, powieszenie, powołanie krzywdziciela, przebijanie palem, przybijanie targu, przykazania (dziesięcioro), przywiązywanie do drzwi kościoła, przywiązywanie do słup6w cmentarnych, rok za. wity, rozszarpanie hakiem, końmi, r6zga zielona, sad, sud boży}, bij, bijlyk, Narodzenie biskupy sororat, spalenie żywcem, wyderek, wynoszenie s'tarc6w, wypraszanie od śmierci, wyrwanie ciała, wyrwanie nozdrzy, wysiedlanie ze wsi, wywożenie starców, zakopywanie żywcem, znaleźne. . Prawo dwoistości scenicznej, wstępu i zakończenia, XX. 234. - głosowe, XXXVII, 311. Prawoślaz lekarski, Althea officirt. XXVIII. 245. Prawosławie, III. 102, 103, 202. Prawosławni, I. 57, 151. Prawoznawstwo lud., X:XXIX. 136. Praźnik (j, ukr.) święto, IX. 2.91,292; lXVI. 265. - w przysłowiu, IX. 156. Prażonka, potrawa z mąki, IV. 174. Prażucha, II. 128; IV. 2136;lX~ 256. Pra~mo p, proso XIII. 19. Prąd (gw. flis.) drzewo porwane przez wodę, XX. 57. Prątek część kosy, II. 131. Prątki wierzbowe, !XVII. 131. Prebosc, proboszcz, III. 140. precliki, pieC2ywo, IV. 177. Predykant, kaznodzieja, XXXI. 131. Prehistoria I. 10; IV. 336; XVII. 57-94, 168, 169, 178; XXI. 3-19, 28, 84, 88, 89, 98, 248, 252, 257, 2.58,260, 261, 262, 269; XXII. 2628; XXIV. 149;JCX,V'I. 26, 42, 44, 91, 92; 'XXIX. 133, 197; :XXXIV. 45, 65; XXXVII. 331, 332, 393, 396, 408, 414; XXXIX, 2, 75, 289, - czeska, XXVI. 30. - Europy, XXXVIII. 29, - Galicji Wschodniej, XVII. 57. - Polski, XXI. 61, 62, 260, 262; XXVI. 29. - Słowiańszczyzny, XXI. 98, - Ukrainy, XVII. 170. Prehistoryk, XXIX, 193; XXXIX. 7476, 83. Prek, precz, dalej, XIV. 118. Premario, pierwsza msza, VI'II. 156. Premiwnyci (gw. hue.) zamawiająca choroby, VII. 262. Prenanthes purpurea, p. zworiwnyk. Prereligia XXXIX, 23. Presmec O. uIDr.) wieniec, pręt, drąg, !Używany w Kwietną N., VIII. 340. Preta (j. ind.) duch, strach, upi6r, duchy dzieci i grzesznik6w, XXXIV. 9, 16-27, 34, 35. Pręciki, pręcie, XI. 377, 380; XXXVIII, 330; XXXIX. 296. Pręgierz, I. 16; V. 109; XXV. 114; XXXIX. 144, 146. - w Poznaniu, XXXIX. 299. Pręgowaty, nazwa koni, VIII. 152. Pręslo pługa, XI., 52. . Pręt bez kory w magii, VIII. 274. - brzozowy, II. 330. - do wypędzania byd!lauXXXV. ~28. - jednoroczny, VIII. 347. - leszczYnowy, bicie dziecka odmie. nionego ,XI. 313, - pana młodeg'O, ,XXVIII. 94, 96. - poświęcony, VIII. 340, 342. - 1uderzanie, XI. 380. - w zwyczajach, obrzędach noworocznych, II. 87. - z łoziny, II. 26; XII, 2917. - z, miotły, II. 330. - z wierzby, XII. 297; XXVIII-. 59, 60, 63, 66. - z wikliny, XXXIV. 144- znaczenie symboliczne, XX. 296. Pręt kopany, miara roli, XXV. 34; pt. M i a r y i wag i. Pręt kwadratowy, XXV. 2.2-23, 34. Pręt mierniczy, p. pręt kwadratowy, Pręt więtszy, 10 pręt6w kwadrat. XXV. 34, pt. M i a r y i wag i. �/' / 426 (j, lac,) pieśni rzymskie XXI. 198. Pribitka, epilepsja, X!I. 396. Pribok (j. ukr.) komora, III. 11., Priczyna Ci, ukr.) podcienie, XXXVII. 195-197, 229. Prikładziny (j. błr.) obchód w rocznicę śmierci, XXIV. 2. Prikra (j. lit.) żerdzie, XXXII. 30. Prikolić, prikulic, (j. rum.) wilkolak, I. 137. Prikumak, (j. serb.), pomocnik weselny, IX. 35. Prima aprilis, VI. 297. Primula officinalis, (j. lac.), P. pierwiosnek, kluczyki, zazuli czere_ wyczki, XIII. 225. Pripegala (dok.), Przypiekała, XIX. 23'2. Priwabstie, (j. żmudz.), przęślica, X. 1Q5. Priapeia (j. łac.), pradziad, XIV, 58. Problem, badania podań, XX.24-3245. -< etniczny w (prehistorii, XXVI. 30, 3'3. - genetyczny w etnologii, XXI. 31, 32. - genezy twórczości ludowej, XXVII. 2. - podawania podań, XX: 237, - przekazu podań, XX. 245. Proboszcz ,P. taras, tararz, taros, tarorz, pleban, prebosc w literaturze ludowej, XXVIII. 191; XXX.85. Proca, zabawka, XXVIII. 67. Proces, antropologiczny, XXVI. 92. - biologiczny, XXXIX;' 14. - glottogenezy, XXXIX. 37. - integracyjny, XXXIX. 105, 109. - kulturowy, XXXVII. 40, 42. - słowotwórczy, XXXIV. 64-. - społeczno_historyczny, XXXVII. 40, 42; XXXIX. 14. Proavus, Procesja, II, 87, 256; XI. 309; XIX. 54, 60. - u starożytnych chrześcijan, XXVII. 136. Procesy o czary, VI. 268; VII. 94, 302, 322; 'XVI.. 4-5, 46, 53; XIX. 120, 122, 139, 14-2; XXI 127-130; XXIV. 165-170, 173; XXVI. 1, 3-7, 9, 19; X,XVu. 58, l(H; XX.X. ii 219, 251; XXXI 104. - kacerskie, XIX. 112. - sądowe, XIX. 132. - szatańskie, XIX. 138. - zwierząt, XXIX. 182, P,roch z czosnkiem, p. czosnek, lek, V. 165. Prochownice drewniane, XXXIV. 81, 82, 123, 124-, 138, 170. - huculskie, XXI. 45, 49. Prochy przodków, XXXIX. 186, 209, Proczochan, (gw. huc,), zabawa parobków, XIII. 106, 107. Produkcja mechaniczna, XXXIX. 190-192. - rolna, XXXIX. 192. - wytworów material. XXXIX. 1. Profanacja hostii, XX'VII. 100. - zwłok, XXXI, 46. Prok, proch, XX. 249. Prokop, sternik, XVIII. 133. Prckopia św., zakaz pracy, V. 218. P.roleta.riat, XXXIX. 54. Prolog. baśni, XXXVII. 18, 23. - staroruski, XXX, 99-;-101, 103, 115, 139. Próm, prom, XIV. 118; XX. 56, 112; XXVI. 98. pt. Z e g l u g a. Promeny, Ci, ukr.), wzór pisanek, IV.211. Prometeusz, XVII, 183; XXII. 35; pt. M i ty. Promienie kosmiczne, XXJXVII. 33'. I ' 427 słoma do wyplatania, XVII. 131. Promiscuita, bezład płciowy, I. 75. Propasnycie, (gw. hue.), febra, XIII. 219, Propasnyk, (gw. huc.), ból krzyża, XVIII. 187. Propij, (gw. huc.), obrzęd weselny, V. 344; VII. 262; XIII. 106; XVII. 159; XV'III. 14-9. Rroroik, XVII, 196; XXXVII. 293. - chłopski, IV. 98. Prosacka na wesele, III. 350. Prosiaki, p. ryby, łydki, XXXIII. 80. Prosięta, p. paćata, dary weselne, IX.45. - jadło weselne, IX. 44. - w łowiectwie, .XXXI. 28. - nawoływanie, II. 130. .iW baśni, XXV. 48. - w przysłowiu, IX. 150. Pros kura, (j. ros,), chleb mszalny, dawanie bydłu, II. 336. - strzelanie do proskury, XIII. 114. Proskurki, (j. I'D'S.); V. 70. pt. P i ec z y woo brzę 'd o w e, Proso, p. ber, bromus, dogusa, jagły, Promionki, prosownicka, pszono, cum miHiaceum, teff, Pani· II. 216, 350, 3'54; III. 8, 10; IX. 364; XI. 161; XIV. C397;XVI. 133; XX. 319; XXVIII. 152, 153, 157, 245; XXXI. 28; XXXVII, 363; XXXIX. 212. pt. Roś l i n y u p l' a w n e. - sypanie, w zwyczajach weselnych, XX. 196. - święcone, II. 160. - w lecznictwie, XIII. 218, 224. - w pieśni, VIII. 231. - w zwyczajach związanych z sie. wem, XII. 62; XIII. 329, Proso szczecinowate, p. kostreba. Proso tureckie, Amarantus caudatus, P. kyciary czerwone, w lecznictwie, XXX. 40. Prosownicka, proso, XI. 160. Prost, na prast, prosto, XIV. 118, Prosti, Ci, uk-r.), wzory pisanek, IV.213. Prostril, postril, (gw. huc.), ukąszenie łasicy, II. 205. Prostybih, (j. ukr,), jałmużna, V. :MS. Prostytutka, P. binia. Proszezak, prosiak, XIV. 118. Proszezie, (gw. hue.), obrzęd po_ grzebowy, V. 345; XIII. 107; XVIII 147. Prósze, próchno, XIV. 118. Proszek, magiczny, XXVII. 63; XXX. 220. pt. M a g i a. - trujący, XXVII. 71, - z bursztynu, XXXIX. 400. - z dziecka, XVI. 51-53 . - z ciała wisielca, XX. 294. - znieczulający, XVI. 49. Prószyilka, (j. ukr.), kołnierz, . XXXIV. 146. Prośba o pióro, XI. 241. Prościak, ścieg przed igłą, XXIV. 140. Prościucha, wódka, VI. 57. Protestantyzm, XXXVI. 145, Proti, protivo, protivu, protiv, (j. czes.), przeciw, XVII. 189. Protogonos, demiurg, XVI. 18, 25. Prowa(e), Prove, (dok.), XIV. 48, 51, 53, 63, 65, 88, 200, 227. Prował, (gw, huc.), wąwóz, VII. 262. Prowid Bożyj, (j. ukI'.), przypowieść, XXX. 109-113. Prowizor bractwa, p. Bractwo Kawalerskie, XXXIII. 128, 131, 135. Proza Gilaków, XVII. 98. Prozodia, XXXVII. 316, 317. Próba ognia, XXV. 96. - ognia i wody, XX. 78. - wody gorącej, XXV. 10. ". �429 428 - zmarłego, XXVIII. 253. - żelaza rozpalonego, XXV. 10, Próbowanie szczęścia w wigilię B. N., V. 348. Proohnica, XXXIX. 207, 208. Próchno wierzbowe w leczn. III. 255; VI. 159. Próg, p. ćwiele, cerkwi, kładzenie strzelby, X'XXI. 27. pt. M a g i a. - obory, XXV. 9. - piekielny, XXXI. 107. - potknięcie się, VI, 62. - !Siedziba duchów i dusz zmarłych, XXXIV. 280. - uderzenie siekierą, II. 3'36. - w lecznictwie, VIII. 57, 274; XI. 384. - w magii, IX. 386; XXXI. 75. - w magii mlecznej, XII, 300; XVIII. 179; XXV. 91. ---t W nowym domu, XXI. 218. - 'w stodole, XXXVII. 15. - w wierzeniach, XII. 146. - w zagadce, XVII. 87; XVIII, 172. - w zwyczajach i obrzędach budowlanych, II. 213. zwyczajach i ,obrzędach narodzinowych, XVIII. 212; XXIX.90. - w zwycz. i obrzęd. pognebowych, II. 332; VIII. 53. 349; XI. 381;. XXVII. 145; XXXI. 45; XXXIV. 280.· - w zwycz. i obrzęd. weselnych, iI. 95, 134; V. 282; IX. 146; X. 61, 62; XIV. 009. - w zwycz. i obrzęd. związanych z wypędzaniem bydła, XII. 310. - wynoszenie S'amob6jcy pod progiem, XXXI. 45. - wynoszenie wisielca, III. 145. ---t wynoszenie zabitego, XXVIII. 251. - wynoszenie zdechłego konia, III. 141, - w Próg zakopyw. oczu żabich.IX[II. 22'7. Próg u wozu, VI. 395. Próżanka, próżak, pożywienie, XXV. 68. Próżatka, siatka na ptaki, XIV. 118. Próżne naczynie, przejście przez drogę. X'III. 116. Próżniak, małe dziecko, III, 138. Prr! nawoływanie koni, XXXV.l37. Prr ••. stój! nawoływanie koni, XII. 301. bri! Prrst! Prrtutu! nawoływanie na owce, X!XXV. 136. Prs'o! Pru! nawoływanie koni, XXXV. 137. Pru! nawoływanie koni, XIXJXV.137. Pruclik, gorset, XXXVIII. 359. Prusak, Blatta germanica, tępienie, XX:X. 28, 29. Prut, (j. ukr.), pręt, miara rol~ XXXVII. 180, Prut, pruty ki, O. ukr.), wzory pisa. nek, IV. 212. Pruty, O. ukr.), brogu, XVI. 369.. Pruty, (j. ukr.), dach, XVI, 369. pt. Dach. Pryap, Priapus, bóstwo, II. 105; ,XIV. 232. Prychata, (j. ukr.), korytarz, XXXIII. 00, 91. Prra Prycze, XXXIII. 67, (j. ukr.), przypowieść, X:XX. 109. Pry jana, (gW. hue.), nazwa krów, XXXV. 134. Pryk, [pasterz, XIV. 139. Primywnykie, prymywci, (gw. huc.), zamawiacze chorób, XIII. 113. Prymowa, (j. uKr.), zamawianie, nahostec, VI. 263. pt Z a k l i n an i e i z a m a w i a n i e. - od korow, VI. 264, Pryczta, za zwierzęta, p. koń, XIX. 133; XX. 162-166, 168, 170-174, 176_ wid bilma, VI. 263. 179, 189. Prynos, (gw. huc.), chleb w obrtLę- za żórawia, XX. 172. dach, II. 142. Przebieranie się za zwiePrypicz, (j. ukr.), przypiecek, V. 152. r z ę t a, p. bocian, bokus, byk, Prypusnyci,(j. ukr.), krokwie, XVI. Fastnachtsbiir, grochowiny, Ha367; XXXIII. 96. pt. D a ch. bergeis, jeleń, Klapperbock, koń, Prysk, zgliszcze, XIV, 3(}9. koza kur niedźwiedź, tur, weL "prysocha, (j. ukr.), słup w stodole, blud: wi~lbłąd, wół, Yolebukk, III. 44. Yolegeist, żuraw. Pryszcz na języku, XVIII. 197. Przebijanie koni, XXV. 110. Pryszczele, pasożyty, II. 162. Przebijanie [palem gwałciciela, Pryt'ete, p. pryt'mak, znaki własXXVII. 145. pt. P r a wo l unościowe na uszach owiec, XXXV. do,we. ,138,140. pt. Znaki własnośPrzebijanie zwłok upiora, V. 38. pt. c io we. Ma g ia. Prywatyner, (gw. żołn), Privatdie_ Przebyrkować, przebierać, XVI. 86. ner, III. 81. Przechodzenie duszy ludzkiej w bób, Pryżok, (j. uk-r.), próżanlcil, próżak, IXX. 298. pożywienie, XXIV. 68. ~ przez ogień, XX. 300. Przechowywanie mąki, p. pudylki, Przastek, placek pieczony w pqpieXVII. 131. Ie, XIV, 309. Prządk.a życia, Rodzanica, XIV. 73. - owoc6w, VI. '54. _ [pisanek, IV. 227, 22'8. pt. D e m o n y o p i e k u ń c z e. .....;.potraw, XXVI. 98. Prządki, p. klaczko winy, klakociny, _ pożywienia, XXXVIII. 434. VI. 245; XII. 212; XIII. 27, 105, - zboża, XVII. 131. 110; XXX. 225; XXXVII. 144. Przechowywanie pożywiePrzebabiny, XVII. 154. n i a, p. bańka, beczka, berbenyPrzebieranie się na Małankę, cia, br6g. buraki w kwasie, czos_ XIII. 27. nek, dzieżka, k.apusta kiszona, ki- swachny, IX. 326. szenie, kiszmys, kłoda, kopce, ko- w chodzeniu z szolpką, X. 157. mora, kosznica, kosznycia, kozu- w skóry zwierzęce, XX. 180. by, naczynia, obrogi, puciara, pu- za babę, XXXIX. 432. ciera, pudylki, puhary, putnia, - za bociana, XX. 173. putyra, skrzynia, solenie, susze- za Cyganów, XVII. 15; XiX. 169. nie: jagód, mięsa, "Y'b, wory, wę172, 173, 177. dzenie. - za dziadów, XVII. 15; XX. 169, Przechrzta, IX. 72. 172, 173, 177Przyciąganie: nożem w lecz., V. 179. - palcami od uroku, VIII. 367; XII.386. -'- :za kozy, XX. 168, 178. - pod ziemią, XXXVI11.6O. - za kura, XXXIX. 332. - wid beszygi, VI. 262. - • �430 431 - przez dach, XXXIV. 13. Przejazd dusz przez wodę, XXXIV. - przez dąb, XXXV. 69. 280. - przez dzwono koła, XVI. 79, Przejemka, zamiana, XIV. 118. - przez otwór wozu, VII. 326. Przejście przez chorego, XXVII. 153. - przez .pętlę pasa, XXIII. 30. Przekazanie zwierzęciu choroby, XI. - przez pętlę wisielca, XXIII. 30. 385. pt. M a g i a. - przez suknię zmarłej, XiXIII. 30. Przeklaśny, grymaśny, III. 139; - przez szczelinę, XXIII. 30. XVI,86. - przez węgle, VII, 94. Przekleństwo, I. 185; II. 55; III. 51; Przecinanie dłonią rąk przy kupnie IV. 253; XII. 253; XXIX. 123,164. i sprzedaży, XXI. 96. - rodziców, III. 329. Przeciwa, duch złośliwy na rozstaju Przeklon, klątwa, XIV. 309. dróg, XIV. 309. Przekludzić (się), przeprowadzić (si.ę), Przeczucie złe, XXXI. 78. lXVIII 221. Przed dojeniem, IV. 282. Przeklusieć, przecierpieć, XIV. 253. Przedkroje, narzędzia rolnicze, XXX. Przekłuwanie uszu, XXXVIII. 411. 229. Przekopyrtnąć, przewrócić się, III. Przedmioty czarodziejskie, p. zioła, 139. kamienie, krzyżmo, maść, czaroPrzekora, duch, człowiek złośliwy, . dziejska, XXV, 9, 11-18. XIV.309. - ku1t<>we w lecznictwie' XX vn Przekraczanie bramy w zwyczajach 153; XXX. 236; XXXIV. 275. . weselnych, XXXIX. 431. - <>brzędowe, XXXVII. 483. - jam z wodą w zwyczajach po. - martwe w bajce i baśni, XVII. 52. grzebowych, XXXIV. 7, Przednówek, XXXIX. 216, 221. Przekupka, XXVIII. 127. Przedsienie, IX. 273; XXXIX, 261. Przekupnie neapolitań'scy, XXX. 249. - w cerkwi, XVII. 6. - włoscy, XXIX. 207. Przedstawienia religijne, XIX. 33; Przelewae, handlarz bydła, V. 64. pt. W id o w i s k a l u d o w e. Przelewanie białka nad chorym, III. Przegacina, otwór w jazie, XIV. 309. 335; XI. 384, pt. M a g i a. - przejście między budynkami, - wody przez otwory w ławie, p. od.xIV. 309. czynianie, uroku, XVIII. 178. - przestrzeń między sutkami, XIV. - wody wrzącej w lecznictwie, XI. 309, 384. Przegalina, przegała, miejsce puste, Przelęknienie, III. 59; XI. 384--386; łyse, X'IV. 309. XXX. 59. Przegała, p. przegalina, XIV. 309. Przelot tPospoJity, AnthiJm.s vulner, Przegląd rozwoju prac etnograficzp. urocznia, urocznik welnica nych XXXIX. 584--602. XXVIII, 245. ' , Plzeglądanie się w patenie, p. pa_ Przełaz, V. 153; XlI 147, 295. tena, II. 221; XI. 384. Przełażenie przez stół w zwyczajach Przegóniea, przegon; XIV, UB. weselnych, X. 62. • Przemiana bóstwa, p. bóstwo. - kruszców, XX. 295. - lelłendy w bajkę ludową, XXVI. 115. Przemiana ludzi w bociana, w kamień, II. 55~ IV. pO; V. 171; VIII. 193, 194, 313, 391; .xVIII. 165, 166; XX.256. - w konia, XXV. 84. - w kota, XVIII. 175. w kwiaty, IV. 15,9. - w pająka XXV. 40, 50. - w psa, XVIII. 175. - w ptaka, VIII. 313; IX. 327. - w świece palące się, XVIII. 175. - w węża, XlVI: 23; ,XXXVII. - w wilkołaka, XV. 42. - w zwierzęta, IV. 15·9. 165. 166, 170, 171, 271; V. 125; VIII. 275; XII. 80; XV. 14; XVII. 136; XVIII. 126. Przemiana motywów, X~. 241. - pod.ań, XX. 224, 233. - typu chaty słowiańskiej, XX. 316. - wody w wino, p. B. Nar. Przemiąknąć, przemoknąć, x:rV. 118. fuzemienienie, p. Spas. Przemierzanie, III, 24; VIII. 365; IX. 386. Przemieszanie etniczne, XXI. 25, 26. Przemieszczenia geograficzne, p. migracje, XXXIX. 70. Przemowa do p. młodej seklerskiej, XVI. 143. Przemowa, zaklinanie, zaznawianie, IX. 386; XVIII, 190. Przemowy na cmentarzu, p. Dziady wiosenne, X/XIV 20. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y z w i ą z an e z k u l t e m p r z o d k ó w. Przemysł ludowy i domowy, I. 90, 200; II. 33, 282; IV. 96; V. 306; XII. 353; XVII. 184; XXI. 80, 233236; XXVIII. 10, 104; XXIX. 111, 132, 153, 154; XXX. 268; XXXI. 160, 165, 171, 172, 175; XXXIII. 143, 151; XXXV U, 19; XXX VII. 451, 472; XXXVIII. 292. - artystyczny, XXIV. 90; XXVIII, 38; XXXV. 185. - chałupniczy, XXXVII. 165; XXXIX. 375, 377. - drzewny, X.XIII.l54; X.XXV.19,28. - górali, XII. 17. ~ kaszubski, XXV, 144; XXXV. 180, 185. - małomiasteczkowy, XXXV. 23. - polski, XXVI. 141. - próby podniesienia, XXI. 233, 234. - rY'backi, XXXIX. 438. Przemysły prehistoryczne: azylski, XXI. 249. -. chwalibogowicki, XIXI. 66, 249. - eneoIityczny, XXI. 250. - Font Robert, XXII. 76, 77. - iwanowicki, XXI. 250; XXV. s. XVII. - kapski górny, XXI. 250. - kI"Zemienny, XXI, 249--251. - Leval1oi's, XXII. 75. - znagdaleński, XXI. 249. - neolityczny, XXI. 66, 250. - obsydianu, XXI. 250. - pra-kampiński, XXI. 249, 250. - prehistoryczny, XXI. 248, 250, - świderski, .xXI. 66, 249, 250. Przemytnictwo, IV. 242; XXIXVII. 164 Przenosiny, I. 250; III. 353; X. 68, 69, 199, 202, 203; XIV. 192. Przenosiny, XV, 101; XVI. 146, 147; XXVII. 154; XXVIII. 104; XXIX. 150; pt. Z w y c z a j e i o b r z ę. d y weselne. - dia,bla, trąba p<>wietrzna, XVI. 81. �433 Przenoszenie choroby na przedmioty martwe, ludzi, zwierzęta, XXVIII. 153. pt. M a g i a. - demonów, XXXIV, 43. - duszy, XXXIV. 11. - p. młodej przez próg, XXVI. 86. Przeobra'żenia, P. przemiany. Przepalanka, wódka, XIV. 150. Przepastnik, diabeł, V. 319. Przeperzyca rozjezdna, (dok~, sieć na ptaki, XXXVIII, 257. Przepędzanie bydła przez ogień, sobótkowy, V. 269, 270; XV. 106. - chmur, XXXVII. 345. !Przepijanie choroby, XI. 386. - jalówki, w zwycz. wes., XXV. 54. "- skórki, X,XX, 226. Przepiórka, p. kurka, demon zbożowy, 'kurka zbożowa, XX1I. 9. - naśladowanie głosu, VIII. 300; IX.66. - ofiara składana słońcu VII 15. - ostatnie kłosy, XXII. - pierwsze świerg'o,tanie, XIII. 113. - pióra w magii, VII. 308. - taniec, IV. 433; VIII. 24i2. - w Kalendarzu Staropol., XiIII. 256. -J rw łowiectwie, XXXI. 29, 30; XiXXVIII. 244. - w mag. pierścieniu, XXII. 43. - w pieśni, III. 27; X. 77. - w podaniu, III. 146; VII. 1ał8. - w przysłowiu, IX. 48. - zimowanie, II, 162. Przepisy religijne, XX. 189. Przeplatanka z papieru, XXII. 128. Przeplocha, puste miejsce w kłosie .. XXI. 217. 7, • Przepłot, p. korolec do suszenia zbo!ża, XXX.' 2'47. Przepomnieć, zapomnieć, IV. 307. Przepomóc, poradzić, XIV, 118. Przepowiednie deszczu, XVI. 84; XXXIX. 220; pt, Meteorologia ludowa. - gospoda.rskie, XIII. 256, 257. - pogody, III. 142; V. 251; VIII. 200; XIII, 204" 205, 255-257; XVIII. 76; XXVII. 135; XXXI. 161. - przyszłości, XI. 434, 435; XV. 189; XXVI. 19, 70; XXXIV. 279. Przepowi-edź, za.powiedź, XXIX. 91. Przeprosiny publiczne, V, 109. Przeprowadziny, p. przenosiny, I. 134; XXIX. 91. Przepuklina, XXXIII. 24. Przerazi, usycha, (zboiŻe), XXI. 217. Przeręble, XXXI. 42; XXXII. 30, 31. Przerok, urok, XIV, 118. Przeróbka, chlqp spanoszonY,XIV.118. Przerwonek, Lysimachia nummula- ria L., II. 135. Przerzucanie się, przemiana upiora. VITI. 270. Przesadzanie drzew owoc, II. 221. Przesadzanie ~ię "'Chomątem, p. chomąto, przeciąganie. Przesądy ludowe, Xl. 430; XXXIX. 176--178; pt. W i e r z e n ia. - arabskie, XIII. 279. - dotyczące burzenia pieca, XIV.39 . - dotyczące now. budowli, IX, 285. - lecznicze, III, 53; XXXV. 75. - lotnicze, XXXIII. 150. - meteorologiczne, I. 136, 137. - myśliwskie, VII. 265, 282-285; XXX. 250. - narodzinowe, XXXI. 145. - przy pieczeniu chleba, XXVII. '135 - rolnicze, XXVI, 96, 97. . - rybaków, XX'XII. 34. - siewne, III. 141. - tkackie, XIV. 298. - w związku z pisankami, IV. 226. - wiosenne, )QCX. 250. _ zawodowe, XXIX. 134, - żydowskie, XXVI. 120. Przesieka, X,X.IV. 90. Przesilenie grudniowe, III. 1;XX. 191. Przetorty, przetarty, otwarty, XVII 163. zmiana, XIV, 119. się, mijać się, XIV. 119. Przetminić, przemienić, XIV. 119. - letnie, XX. 191. Przetwarzanie się pieśni, V. 135. Przeskakiwanie ognia, p, sobótki, V. Przetyczka do fajki, XXIV. 114. 258, 356. Przewiązywanie brodawki włosiePrzestawa, sieć stojąca, XIV. 118. niem, XVII1.19O. Przestęp p:spolity" Bryonia alba L. Przewiercień okrągłolistny, BupleuRadix bryoniae, V. 16'5; X. 270, rum rotundifol., XXVIII. 245. .277, 278, 381; XI. 270; XIII. 129, Przewlekanie przez dach słomiany, 218, 224; XXiVI'II 245; XXX. 44; P. przeciąganie, XXXIV. 13. XXXI. 98. Przewlok, XXIV. 90. Przewodni tydzień, XI. 190. _ czerwonojagodowy, X.. 27'0. Przewodnik weselny, IX. 35. - kadzenie, XXX. 44, 45. Przewodzień, przewodnik, V. 64, _ korzeń, liście, XI. 377, 378. Przewoźne, XX. 208. _ odbiera mleko, XXV. 92. Przewoźnik w pieśni, XXIII. 115. _ otwiera gniazdo, zamki,X\XlX'III.27. Przewój, terminol. kowalska., VI.292. Przestęp pospolity" Bryonia alba. Przewóz drogą wodną, XX. 56 ; _ ryczy jak krowa, XI. 377. XXX. 213. _ vliyrywanie, XI. 382. Przewóz, opłaty, podatki, II, 121. Przestępca, XXXI. 45, 47. PrzewÓZ zmarłego ,p. morze, X:X.208. Przestępstwa małoletnich, IV. 248. Przewracanie się :po zi.emi przy sa- religIjne, V 113. dzeniu ziemniaków, VIII. 61. p,pzesunięciaetniczne, XXI. 25~27, Przewracani.e stoŁów i stoikóW, w Prześcieradło, XIII. 252; XXXIV.163. obrz. pogrzeb., VIII. 53. Przetucek, przetak, X!IX. 266. Przewrót Październikowy, XXXIX. Przetacznik bo,bownik, Veroni<;a 47, 422. Beecabunga L., p. ulożnik, odPrzewyrtacka, ogniwa łańc., VI. 291. war, kąpiel, III. 240, 268. Przezieradlo, zwierciadło, XXX. 147. _ w lecznictwie, XXX. 7·0, Przeziębienie, XXXI. 27. Przetak, IX. 366; XIII. 330. Przeznaczenie, XI. 376. _ przeciw gradobiciu, III. 143. Przezwiska, V. 236; VI. 412; VII. 92; - w baśni, XI. 377. XXV. 120, 137, 141; XXVI. 45-66; - w praktykach mag., VIII. 364,365. XXXI 163. pt. I n d e k s o s o ,-; w rybołówstwie, XXIX. 126, bowy _ górali pow. Nowy Targ, XXI. - w zagadce, XVII. 88. Przetapianie ołowiu, w lecznictwie. 219-27. _ grup plemiennych, XXV. 141. XI. 384ich roła w życiu, XXI. 221. Przetarg dziewcząt, X,XVI. 85. _ indywidualne, XXI. 221, - sprzedaż pozorna, XXIII. 109. 28 Lud - Tom XL Przetmiana, Przetmijać �• 434 charakter'ze topograficznym, XXI. 221. - rodowe, XXI. 221. - różnica między nazwiskiem a przezwiskiem, XIXI. 221. - rymowane, VII. 258, 259; VIII. 403, 404; XIII. 243-245. Przeźradło, p. przezieradło, zwierciadło, V. 64; IX. 362. ~ w pielęgnowaniu dzieci IX 64 Przeżytki kulturowe, 2~1' . XXXIX. 1.. ' - iJ Przęślica stoja!{Qw,a XXXVIII. 321. Przęsło gliniane, VI. 3t)6. Przi, przy, XVIII. 221. Przijdem, przyjdę, XVIII. 221 PrzikLudzić, przyprowadzić, XV1II. 221. Przodek u wozu, XXXIX. 115. Przodkowie, XIV, 40, 66; XXXIX. 192, 207, 223. - totemiczni, :XVII 37-39; XXXIX. H6. Przodowanie, marsz VI 13'7 Przodownica, III. 29', XXI. '94, 95. - w baśniach, X,VII. 40-58 Przody odzieży, X,XIX. 81. Przędza, przędziwo, bielenie, ·XXXIV. Przondki, prządki, XXx, 194. 145; XXXIX. 327. Przośnica, droga poprzeczna, III.138. - danina, IX, 351; XiX. 95. Przód, przQdy, X,IV. 119 .:..-konopna, XXXIV. 145. Przybicie, umowa, targ, XXIX. 149. - w obrzędach weselnych, V. 355; - w ·podkurzaniu chorych, X,XiXUI. Przybieranie do rodziny, II. 81; III. '197,198; rpt. Pokrewień119. s t w o f i k c y j n e. -w zabawie w Husaka, XIII. 110. Przybijanie do drzwi stajni, stodoły. - w zwy<:zajach wigilij., VIII. 370. jastrozębia, sowy sroki VIII 302 Przędzenie, IV. 33'2; V. 62; XIV. 83: Przybijanie targu, ~. bici~ w d;onie: XX.101. . XXI. 96; .xXIII. 90. - w czasie postu, zwanego Pyłypo_ Przybliżać, ubliżać, XIV. 119 wet, XVIII. 151. Przybory toaletowe przedhis'torycz- zakaz od B. N,ar. do Jordanu, ne, XXXVIII. 314. XIII. 27. Przybudówki, XXXIII. 88, - zakaz od niedzieli mięsopustne.i, Przycier, eeber, V. 64. do syropustnej, XIII, 33. Przyciesie, podwaliny, II. 203; X. PrzędZiona, zwij anie przędzy,X:IV .298. 86, 310; XI. 172; XIII~ 3; XVIII. Przędziony, przędza, XXXIII. 80; 6; Xx. 315; XXI. 217; XXIX'. 7, XiXXIX. 327. 14, 15, 40; XXXIX, 200. Przęślica, p. Lentele, priwarbstwie, Przyczepianie klocka, p. kLoc, kLo_ IX, 27'9, 305; X. 105; XlIV. 2'9.8; cek, XII. 41; XiX. 182. XiXiXr. 4, 5; XiX/XIV. 279 287' Przyczka, poprzeczka, IX. 197. XiX:~IX. !JOD. " Przyczółki u łóżka, IX. 300. - iglicowa, XXXVII. 212. Przyczta, p. pryczta, (gw. hue.), - krężołkowa, p. krężel, XXXVIII. przypowieść, XXX. 76 113 321. Przyczyna choroby, VI. ~, 21.' -'- łopatkowa, XXXVIII. 321. Przydanka, druhna, II. 264. - przysiadkowa, XXXVII. 212. Przygartaczka, sieć, XXXI. 41-43 xxi.. 435 Przygotowanie pokarmu, X,XXN1. 281; XXX.VIII 329, 434. Przyjaciel, krewny, VI, 46. Przyjaźń wieczysta, V. 9. Przykazań dziesięcioro, XXVIII. 48; Przykidać się, przywlec się, VI. 46. Przyklapa, skórka u pasa krakowskiego, XXIV. 114, 116. Przykładanie klucza, monety, w łecznIctwie, III. 55.. Ptl'zykł<}dy chytrości diabelskiej, XXVII, 23. _ o cesarzu Jowinianie, .xxVII.23. _ zdrady niewieściej, XXVII. 22. _ z Gesta Romanorum, XXVII. 4, 5. Przykopa, II. 364. przylność, VI. 47. Przykrycie głowy obrzędowe, p. cze.piny, X,X[. 19l. Przykrywanie trupa deską, XII. 3,39. _ nieckami, w med. lud., XI. 39'8. 'Przykrywka, część fajki, II. 141. Przylepek, przyźba, II. 14.1. Przyłap, weranda, VI. 184; XX!XIX. Przy~orzyna, 243, Przyłóg, ugor, III. 138. Przymiarek, p. odumiarek, XXV. 30., Przymiotnik łąkowy, Erigeron arvense, święcony, X'XX. 48, 49.. Przymiotowe ziele, Senecio vuLgaris, w lecz., XXXI. 98. Przymowa, przemowa, primowa, zamawianie, XVITI. 180. Przymus rolny, XXXVII. 203. Przynajeśt się, najeść się, X,VII. 164 Przyndzionko, miary prozędziwa, .xXIX. 43. Przynęta w łowiectwie, P. kocie mięso, XXXI. 31, 32. Przynica, pszenica, XIV. 391, . Przyodziewa, odzież, ubranie, VI.47. Przypasek, przypaśnik, trzos krakowsk~ XXIV. 114. 20· oględziny, przedstawienie, XIV. 119, Przypiecek, I. 198; II. 73; IX. 87. Przyrpiekała, bóstwo Słowian, XIV, 232. Przypijanie do bogów, XX. 190. - do ludzi, XX. 190. - do zmarłych, XX. 190. Rr.zypołudnica, IV. 331; V. 54; XIII. Przypatrywisko, 295. przypór, rozpór, V, 64; XXXVII. 228. Przypowiastka, p. hagada, II. 22, 24, 1)4; IV. 291-299. Przypust, przypusta, szopa, IX. 274; \ XXIX.2. Przyrada, polewa na garnkach, XIV. Przyporek, 119. przyremki, u koszuli., XXIV. 134, 135; XXIX, 84; XXXVII. 220, 228. Przyroda, jako skutek działania diabła xrrx. 138. Przyrok, urok, XVII. 234. Przyrost naturalny ludności, XX,XVIII. 312. Przyrządy czarodziejskie, XXVI. 11. Przyr.ządy do palenia tytoniu, ,X\XI.45. _ do pisania jaj, IV. 2(}4, 20.9, 210. -... łowi.eckie, VI. 224; VII. 268. - do tortur, XXXIX. 145. _ tkackie, XXI. 42, 45, 51, 53. Przysada, kwarcowy piasek w garn_ carstwie, Xl. 197, Przysriadka, przęślica, IX. 365. Przysiek, siekierka, XX. 57. Przysięga, p. bożenie, V. 106, 115; VII. 2, 12; XIII. 246, 284, 285; XXI'X. 122; XXXI. 74, - ciężarnej, IV. 180-182, 440. - fałszywa, III. 53; XXV. 7. - na kamień, XXIX. 149. _ na słońce, XXIII. 158; XXX.271, Przyramki, �436 ~::. . 437 - na ziemię, II. 211; IV. 17; VII. 12. - kaszubskie, XVII. 185. - oczyszczająca, XXVI. 21. - Kirgizów, V. 107. Przysiółek, II. 282; XI. 190; XXVII. - kujawskie, XVI. 96, 97. 128,132; XXXIX, 238. - luksemburskie, XX. 293 - placowy, XXVII. 1312. - łacińskie, I. 20, . - ulicowy, XXVII. 130. - niemieckie, I 20. Przysiudy, XIX. 35. - o 'bursztynie, XXXIX. 401. Przytulia, aphrod, XXlXI:X,. 300. - o Marku w piekle, XXVII. 27. Przysłowia, I. 19-2'3,76,202; - polskie, I. 20; ,XVI'I, 137; X,XXI. III. 43, 45; IV. 273 335 338 446' 161. V. 7, 8, 38; VI. 27, 29, 3i, 33; VU: - rosyjskie, II. 307. 29-35, 39, 40.,.4'2-43, 98, 205,2117, - śląskie, XXVII. 174. 224, 246-249; liX, 47-49, 5,1, 53, - wojenne, XXXVIII. 345. 54, 5B, 59, 97, 144, 14'9. 150, 152, - żydowskie, I. 20; ITI. 183 186: 156, 158--160, 240, 241-243, 247. IV. 436; XV. 14'3. ' 251, 253, 368, 372, 374, 377-381, Przysporzenie dobytku, XXXIX. 339, 429'; X. 435; XI. 32, 101, 112, 211, Przystęmpa, przystań wodna, XIV. 332, 341, 342; XII. 66; XIII, 32, 119, 14'9--16'0, 254-257, 259, 260; XIV. Przyslma(janie zagrody zi.elenią, 236, 2~8, 245, 345-353, 355, 376, XXVI. 75. 4<J7; XV. 2'60;' XlVI. 96, 97, 303, - źródeł i studni, XXXI. 159. 304; XNII. 165, 185; XVIII. 138; Przystrzeszki, okapy przyzbowe XJX. 111; XiX,I. 122; XIXIII. SQ, 161; XXVI. 102, ' XiXJV. 913-95, 102; XiXIV. 77; Przyśpieszanie zg,onu starców,III.30'3. X,XVI. 104, 148; X,XiVII. 27, 181; Przyśpiew, XIV, 120. XiXVIU. 41; XiXIIiX. 119 134 175 Przyśpiewka o bocianie, II. 340. 209; XXXII. 174-17'7;' xlxix,m: Przytulia bagnowa, GaHum uHgino143, 145; XiXXV. 69, 158, 159, 185, sum, XXVIII. 245. 18,6; XIXXVII. 33'8, 339, 4-05; - aphr., XXXrx. 300. XJCX;VIIT. 206, 307, 316, 345; Przytyka, część jarzma, IV, 3813. XIXxrrX. 134, 17,1, 172. pt. L i t ePrzywara, piwo z cukrem i ŻÓłtkiem r a t u l' a l u d o w a. VI. 3'2. ' - arabskie, XIII. 271. Przywary z kaszy, XII., 65, - białoruskie, XXVII, 157. Przywiązanie do dr-zwi kościelnych, - cygańskie, X. 451: Ikara, IV. 368. pt. P l' a w lu _ - czeskie, V. 309. dowe. - estońskie, Xi}{1XIV. 286. - do słupów cmentarnych, III, 295; 3~ ' - flisaków, XIII. 258; XVI. 179; XVII. 75, 76. Przywileje lokacyjne, XXV. 20, - góralskie, VII, 182, 18,3, 226; Przywłaszczenie, IV. 24. XVIII. 171. Przywrotnik pospolity p. krzyźow- greckie, I. 20. nik,Alchemilia vulgaris, XXVIII. - huculskie, VII. 68-70; XIII. 340. 245; XXX', 39. ° dać znak zgody, XIV. 119, Przyzywanie dusz, XXIV. 16. Przyźba, P. przylepek, II. 57; XIV. 348; XXIX. 12; XXX. 20, 30. Priiza-przastki, (j. czes.), p, prządki, III. 374. Psare, (dok.), ciężary gminne, 11.121. Psauma maritima, Psauma vilosa, roślina jadalna, XIX'. 319. Psałterz, w praktykach znachorów, XiX:X:lII. 118-120. Pscące, błyszczące, XXXIX. 385. Psi kozak, ,sowa, Lepiota procerus, XiX:XI. 99. Psia bedłka, p, sowa, X'XiXI. 99. Psia buda, p. buda. _ pietruszka, p, bzducha, XX:XJI. 94. - wiara, Psia krew! I. 1~5, 116. Przywtórzyć, Psia krew, psia krew! naśladowanie głosu VI. 46; VIII. 393. pcia krew! afrykanki, czarna, Solanum nigrum L. X.260. - słodkogórz, Solanum dulcamara, X. ,260; X,XlVIII. 24'5. - ziemniak, Solanum tuberosum L.. X:XVIII. 245; XIX,X. 65. Psiarka, trawa, do wyrobu kapeluszy, XXVIII. 173, 178-181. Psiarki, owoce niedojrzale, VI. 47, Psie koślaski, storczyk, korzeń, XIX,X. 209. Psie mięso w przysłowiu, IX. 378. - plemię, I. 117. - włosy, choroba, XXX. 47. Psi pysk, p. ciuka, Psina, trawa, II. 135. Psiuby, trujące grzyby, przepow. deszczu, XII. 61. Psiuki, trujące grzyby, 1.117,197,198. Pska mu się, kicha, IX. 288. Psianka ./ Pski mald de jdesz! Pski mald maId! (gw. hue,), nawoływanie cieląt, X~XV. 137. Pstra, nazwa krowy, ~XI. 205. Pstra trawa, Pha!aris arundinacea jol. pieta, XlXXl. 98, Pstrąg, p. Strąg, Salmo jario L., III. 233; 235; V. 154; XVII. 149; XVIII, 100; XXVIII. 215, 216; pL R Y b o łów s t w o. - górski, XXXII. 24. !przeciw bezpłodn., ~XXVIH. 350. - w lecznictwie gotowany, XXJXVIII. 350, Psternol, trznadel, II. 135. Pstrokatobrzuchy, demon indyjski, XXXIV.6. Pstrucha, płachta w kratki,1X1V.119; XJXXVIII. 267; XXXIX, 4'55. ---J struś, V. 64. I. 116. Psucie mleka, p. mleko, VI. 78; VIII, 356; XII. 64, 65. pt. M <li g i a. - wina igorzafld, XXVII. n. Psycho-et~ologia, XXIX, 109. Psychologia, X:XI. 6--8, 84, 91, 190, 269; XXVIII. 101; XXIIX'. 109, 110; XXX. 243; XX'JXVII, 309, 312; XXXIX.61. - etniczna, XXI. 91. - indywiduum, Xx:xrx. 26. - mowy, XXXVII, 316. - rasowa, XXXVI. 130. - wSpólnoty rodowej, XiXX.IX. 26. Psycho[ogizm, XXXVII. 33, 45. Pszczelarstwo, pszczelnictwo, XXIV. 88; XXiXIV. 288; XiXJXVIII. 364, 463. - bartne, IV. 24, 25; VI. 56; XII. 299. P s z c z e l a l' s t w 0, p. bartnictwo, chów pszczół, deseczka w ulu, garnek do okurzania pszczół, klaPstruś, Psu brat, �438 439 teczka, krawacz, kurz, laźbić, podkurzacz leziwo leżaki miód pa sieka, pień, pra~o bar;ne, 'ps~czo~ la, sitko, .••..... ul, Teplyj oleksa. Pszczoła, p. bogini pS'zczół, pczoła, I. 182; II. 17, 170; IV. 26, 419; VI. 56; XI. 74; XIII. 256, 257; XVII. 182; X.VIII. 210; Xx. 25,54. XIXlIT. 159; .x.XV. 77; XXIXI. 79. - kult, XXVII. 136. - rojenie się, XXXVIII. 234. - w bajce, IX. 178. - w legendzie, VI. 351; VII, 137; VIII. 290, 29'2, 295; IX. n. - w przysłowiu, IX. 378. - w wierzeniach zwi.ązanych z hodGwlą, III.24; VI. 62; VIII. 372; X, 355; XII. 317; XIII. 22, 28; XIV. 34. - w zagadce, XIV. 376. - wróżby o miodzie, XIII. 28. - zakazy, XXXVIII. 379: Pszenica, p..pszenycia, Triticum vulgare, XIII, 2:20. - barwnik do jaj, IV. 215. - jako ofiara, XXII. 1. - młócenie, VII. 274. - powstanie, II. 216. - przepowiednia urodzaju, XHI. 27; XIV, 251. - przy zakładaniu podwalin, VI. 266. święcona, podkurzanie chorego, XVIII. 182. - uprawa, I. 158, 173; II. 236, 353; III. 11; IV. 443; V. 80; VI, 55; IX. 124; X. 344; JeI. 32, 40, 160, 161; XII. 143, 215, 229, 295; lXIV. 135, 397; JeVI. 59; XVIII. 62; XX, 56; JeXVI. 50; XXVIII. 152, 154, 157.w lecznictwie, XIII. 220. XJeVIII. 245; XX:X,IV. 262; X)()(VII, 202; X,XXIX. 294. 326. - w ,bajce, VII. 249; VIII. 187. - w kolędzie, XIX. 42, 43. w lecznictwie, XXX. 69. w obrzędach Boe:. Nar. VIII 370 223; X. 281. ' , - w obrzędach chrzestnych, VI. 127. -. w obrzędach nowQi~ocznych, II 223; XI. 281. - w obrzędach weselnych, V, 341; XIV. 384; XVIII. 150; XJe. 196. - w pieśni dożynkowej, III. 211. - w pieśni weselnej, I. 249, 251, 263; VIII. 2317,382; IX. 142, - w przysłowiu, VI. 32; lJe. 49; 277. -- z mi.odem, XI. 194; XVIII. 200. Pszeniczka M. Bosk" rośl. w leczn., X,XX. 41, 50. Pszenycia, (j. ukr.), pszenica, VIII. 1372,382. Pszenyczka, (j. ukr.), wzór pisanek, IV, 212. Pszęnica kuak, uajno kuac, naśladowanie wrony, VIII. 393. Pszkand de jdesz, (gw. huc.), nawo_ ływanie bydł.a, XXXV. 136. Pszkand na na! (gw. huc.),XXXV.136 Pszono, p. proso, V. 163. . Ptak: Anka, XI. 2:33; pt. M i t y. - biały, V, 229, 231. - bóstwo, VI. 243, CharadrioS', XXiX.' .83. - domQwy, III. 195, 196. - drewniany, Xl. 327. - Góra, XI. 232; pt. M i t y - jako motyw zdobniczy, IV. 212; XXU. 125; XJeVIII. 45, 47, 48, 50, 54. - lecący, XVII. 199. - Lela, XIV. 224, - malowany, II. 346. - .• mówiący, XI. 239; JeXXV. 26. - ognisty, XI. 230; XXIX. 106. - clbrzymi, XNI. 152; XJeVIII. 200. - przepowiednia śmierc~ VIII. 49. - ~ '- _ - P P rajski, II. 49, 50; XXXVII. 25. Roda, p. bocian, XIV, 224, 225. Rokha, JeI. 232. rozmowy, IV. 420. starzec, XI. 232. stwor'zenie, XIII. 334.· szkodnik, XIII, 329. święty, V. 299; XIV. 129. 225. totem, :XVIII. 28; XXXVIII. 350. w haśni, VIII. 281, 291; XI. 238. ~'72, 378; XIV. 182; X,X, 237, 268 w budownictwie, ozdoba dachu. XXXIII. 98. w legendzie, XXx. 105. w pieśni, III. 162, 163. w przysłowiu VI. 33: VII. 29. w szopce, XIX. 43; XXiXl. 54. W, wierzeniach. VII. 2; VIII. 302; X,xXII. 120. w wycinance. X.XII. 119. w zwyczaj. siewnych, XXX. 247. woony, VII. 293. wo,le oczko, XIII. 114. wcielenie ducha: VI, 243. wróżebny. XIII. 343. z głową ludzką, II. 324; XXIX.156: złoty, V. 183; XXX,VIII. 207. Żar ptak, XI. 23i8. żelazny, XXXII. 97. t a k i d o m o w e, p. gqsior, gęś, husak, hus i, husy, indyk, jarica, .kaczka, kapłon, klokloszeczka, kloklotek, kochajka, kochut, kogut, kokosz, kalkoszeczka, kura, kurczęta, kuros, pantarka, paw. perliczka, pieunik, piweń (kogut). t a k i d z i k i e, l. chr6ściel, dudek, dzięcioł,! jiaskółka,) jaskówronek, jastrząb, jemiołuszka, junkier, kania, klujduba, kobiec, kobuz, k.olowodysznyk, kostrub, kos, kulig, kuHk, kurka zbożowa, kuropaciec, kuropatwa, lubek, (dudek). orzeł, osiźik, ploprzepiórka, puhacz, sowa, szczygieł, szulak. P t a k i w w i e I' z e ni a c h, p. bo. cian, Charadrios Chara Suor (kruk), jaskółka, jastrząb, kania, kawka, kobeć (kukułka), kogut, kruk, kukaweczka, (kukułka), kura, la martinel (jaskółka), Lela, leglek, (bOCian), łabędź, mysikrólik, Orsina, paw, puhacz, Rokha, sowa,Simurg, Wundersing Vogel, zimorodek, Żar-ptak. Ptaki, ptaszki, wzory pisanek, IV.212. Ptasia miętka, mięta w lecz. XXIX.56. Ptasia trawa, p. rozchoonik, pł.askolistny, X,xX, 64. Ptaszek, uszko u cepów k.aJpicowych, XI. 174. - gra dziecinna, VIII. 201. - w zagadce, XIV, 374. Ptaszę świętom<lrcińskie, p. dzięCioł XVI. 4, 5. Ptaszki drewniane, X,XXIX. 4M. P t a s z n i c t w o, p. drgubicą, jemioła, kablączki, kadłubek, kalafonia, kistka na sikorki, kobec, kobuz, kulki (pętle), krzeczot, lep, łowienie w sieci, perewiesy, ponoże, próżatka, przeperzyca rozjezdna, rozjazd, sieć, spar, spark, stoproża, szpark, wab, wabik . Ptasznicy, XX. 166; XXXIX. 292. Ptaszy język, owoc jesionu. XX.xV.72. - aphr., XXXIX. 300. Pterygolatria, XI, 237. Publika, wstyd, IV. 307. Pucer, (żołn.), obsługujący, III. 81. Puch gęsi w lecznictwie, II. 156. Puch, p. kwab Pucheraki, puchery, zapustnicy,XII.44 Pucherocy, chodzenie 'PO domach N. Palmową, XXXV. 180. morska towy w gapa, król, �440 441 Puchlina wodna, II. 158; XI. 398. - leczenie, XXx. 44, 47, 54, 61, 65, 68; XXXV. 65, 71. Puciera, puciom, (gw. hue.), naczy_ nie drewniane na mleko, VI. 43. pt. B e d n a r s t w o. Puclik, (gw. żołn.), obsługujący, III. 81. Puczy w brzuchu, ból żołądka, XVIII.221. Puczyć, kręcić, gnieść, XIV. '253; XVIII. 2,21. Pudełka drewniane, obite skórą, XX,XIV. 1~9. - srebrne, XXXIV. 15'9, Puder hotentocki, p. buch. XXXVII, 84,85. Pudylki, plecione bańki ze słomy. XVII. 131, 132. Pufy, rękawy, bufiaste, XV. 71. Pug, pług, XX. 263. Puhacz w wierzeniach, IV, 59, 164, '269, 421; VIII. 348; X,XVI. 73; XXXI. 101; XXXVIII. 248: pt. p t a k i w w i e r z e n i a c h. Puharek, naczynie pierścieniowate, XXXIV. 98. Puhary dla zmarłych, p. kernoi, XXII,152. - typu nadodrzańskiej ceramiki sznurowej, XXV. s. IV. - w próbach czystości, XXIII. 8. Puhy, bicze z wołowej skóry, XX.3'8. Pukanie, zabawa, XXVIII. 64. - znak śmierci, XVII, 62; XXVI. 97. Pukawka, zabawka, X,XVIII,62, 63,241 Pul, pul, pul, okrzyk śmierci, XI. 378. Pulać (gw. złodz.), sprzedawać,VII.280 Pulastia, (j. ind,), syn Brahmy, XXXIV.20. Puliaka, (j. serb.), guziki, gra, V. 144. Pulić się, krzywić usta, XVI. 86. potrawa z mąki kukurydz, XVI. 134, 135. Pulsa w lecznictwie, XI. 396. Pułap, XI. 395; XXIX. 183; XXXVII. 111, 112, 119; XXXIX. 453, 454. Puł.apki na dzikie zwierzęta, XXVI, 98; XXXI. 3, 31. Pulsetek, miara płótna, XX,XIX. 327. Pumeks w obróbce bursztynu, XXXIX. 378. Pumpil pępel, pępek, Xx.. 160. Punalua, hawajski system pokrewieństwa, I. 38; X;XXVIII. 346. Punt, wstawka do gorsetu, XXXVIII. !359'. Pur, (j. lit.), miary, III. 196, 211, 212, 300, 304, 307; IV. 125, 127, 130, 132, 135, 136, 141~148, 241, 365. Purchada, purchawka, Lycoperdon bovista L., XIV, 119. Purchawka, p. bycze jaja, kurzawPuliszka, ka, zemlene serce, Lycoperdon bovista L. przeciw krwotokom, II. 22; ,xIV. 119. - w przysłowiu, IX. 48, Purim, XX,VI, ,120; XXVIII. 51; XXX. 236. Purloty, kobo ubiór głowy, X,XI,X,.82, Puscanie próby, kopanie bursztynu, XXXIX.405, Puskajtis, (j. lit.), bóg bzu, I. 120,121. Puskrzenki, skrzynia przegrodzona, IX. 361. Pusta noc, p. bdyn, XXX. 226; pt. Zw y c z a j e i ob r z ę d y p a _ g r z e bo w,e. Puste miejsca przy stole w obchodzie Dziadów, XXIV. 35. Pustelnia, XXXI. 87. Pustelnik, XX,XI. 12-16, 19, 65, 87, 129; XXXVII. 29, 30. - w bajce, II. 169, 170; XI, 375. _ w legendzie, XXVIII. 206; XXX. 88, 96, 101, 103,.114, 115, 119, 132, 136, 140, 143. _ w pieśni, IV. 51, 52, 55, 56; III. 162, 163. _ z Podkamienia, X. 459. Pustocha, dziewiczy wieczór, IX. 212, 213; pt. Grupy Pusty wieczór, Pusty wjacor, płci i wieku. p. bdyn, .xJXIV. 85. (j. błr.), P. pusty wie. czór, pusta noc, XXX" 226. Pustyj, diabeł, :X'Vl. 13,6. Puszczać klauzę, figle, żarty na wieczornicach, XVIII. 151. Puszczanie krwi, Medyana, XXIXIX. 311. (gw. hue.), p. strzeLba, VII. Puszka, Puzan, ubiór głowy, XXVIII, 18. Puzia kwiatostan mlecza, nasiona, , lXIV. 119. Pużla (gw. huc.), pies, VII. 2~. Pydd6.sze, (gw. huc.), p:,zybudówka, x)~X,IV. 149. zięba, II. 13'5. Pylypiwki, (gw. hue.), Adwent, VIII. Pyka, 369. (gw. huc.), post, .xtvIlU51. Pylypoweć, (j. ukr.), wroniec, widłak, barwnik do pisanek, XI. 189. Pypeć, choroba kur, XX,X. 43. Pyłysznik, Pyra, duży kartofel, (j. ukr.), pierogi, I, 164. (j. lac.), krzemień, Pyrohi, 2~. _ Puszczyk, p. lelet, głos, V. 267; XIII. pyromachos, 344; XVIII. 196, Puszczyk, sprowadzanie XXXVIII. 62. pyrpiruna, _ w wierzeniach _ zwiastun deszczu, IV. 420; VI. 305. śmierci, XX. 319. Puścił się na Putyna, niane 139. (j. gr.), dziewczyna jona, w magii sprowadzania besztefranty, zaczął 104; x,xXIX. 434. (gw. hue.), naczynie ·drewna mleko, XXXV. 89--92, 95, 103, 112, 127, 130, umadesz- czu, XXX'III. 11. perzasty, XIV, 1J.9. Py'rzaty, pysalcie, ukr.), hulać, VI, 47. Putać, marnotrawić, XII. 68. Putnia, cebrzyk do pojenia koni, IX. 367; XXIII. XXXII. Pysak, Puszta, IV. 274. XIV. 119. Pyrchanie się owiec, IV. 282. Pyrć, kozia ścieżka, XIV. 399. Pyrlik, młot, II. 141; VI. 292. przyrząd pysar, do pysZ~k,. pisama IV. 208. pysanky, Pysk, (j. ukr.), pisanki,XXX'I. pyskawec, Succisa pratensis, nictwie, VI. 159. PyteL, płatek z wzorami, _ w młynie, w lecz_ II. 141. IX. 276; X,III. 66; ,x~III. 114. gra, V. 138,141,143; VIII. 27. Pytka ze słomy, zabawka, XXVIII. Pytka, XVII. 145. 242. Pyton, kość w magii deszczowej, XXXIX. 225, 335. Pu.wyci,. (gw. huc.), mosiężne V. 150; VII. 2~. guziki, 166. część łyżki, IX. 362. (gw. hue.), naczynie na mleko, przeznac'zone do wyrobu sera, Putyra, (~. Ja), �442 443 Q Q, (j. koz.), siodło juczne. 120. pt. U p r z ą Ż. Qamyt, XXXlX. Qomyt, (j. kkg.),chomąto,X:XXIX.120. - (j. anam.), kurza ślepota. d'ethnographie, (j. fr.), V.273. (j. ałt.), siodło lub chomąto. XXXIX. 125. (j. koz.), siodło. X' CXIX. 120. (j. mong.), siodło, :homąto. XXXIX. 120. Qom, - (j. tat.), chomąto, :XXXIX.120. Quang-ga, Questionnaire kwestionariusz QuetzaZcouath, XXXII. Ul, etnogr. XXVIII. 5. (j. azt.), p. wąż. U2, 128; 131. R Rabaja, Rabiata, (j. ukr.), nazwa krów. III. 45 rabiatnik, XlV. 119. czeladź robotnik " Rabin, III. 146; IV. 181; Xl. 218; XII. 51, 53, 54; XIV. 153; XXXII. 48, 49; XXXIII. 122; - cudotwórca, VIII. 351; XXVIII. 53 - w szopce, IX. 28; -zaklęcia, XXXIII 122. . Raboli, (j. słowen.), symbol zimy. XX)cIII. 10, 12. Rabula, nazwa krowy, III. 45. Rabunek kobiet, p. porywanie. XIV. 190. Rabusie, XXVIII. 76. Rabuś,Rabyj, nazwa psów. III. 45. Rachmany, XIII. 120; XVII. 32. pt. Demony. welykdeń, 4-ta niedziela po Wielkanocy, IV'. 219, 220, 226; V. 220; xu. 298; XIIU. 31; XVII. 31, 120; X.vII. 32. pt. Z w y c za je i obrzędy doroczne. Rachowanie negatywne, "ni jeden", "ni dwa". XVIII. 178. - wstecz od dziewięciu, XVIII. 178. Rachuba czasu, XXV. 134; XXX. 257. Rachwa, blacha na kole, VI. 395. - (gw. huc.), skrzyneczka na masło. XXXV. 97, 98. Rachmańskij Racice baranka, odwar. Xl. 383. (dok.), rata. XIII. 254. Racuszki, jadło wigilijne. XXIX. 92. Raczek, ornament. XXXII. 38. Racizna, Raczki do chodzenia 'PO lodzie, p. XXV. 5. Rać, pochodnie sobótkowe, IV. 317. Rada głów rodu, XXXIX. 188; - starców, III. 82. chrapki. czes.), demon, V. 381 p. radownica. Radełko do pisania jaj, VII. 176. Radi, mieszkańcy Radegostu. XIV. 42. Radigost, XXI. 162; XXIV. 88. Radin, (j. ret.), płótno. XI. 364. Radina, (j. :sekl.), narodziny dziecka. XVI. !40. Radaszek, (j. Radawnica, RaditeZskaja, O, ukr.), p. stypa. XVII. 29. vuZpina, p. liszezak. Radlenie, XX. 34; XXXIX. 294. Radlina, redlina. XlV. 119. Radło, I. 188; III. U; IV. 287; XX'VI. 98; XXVII. 70, 166, 168, 185; )GXiX. 214, 216, 227-229, 250; XXXI. 3; XXXIV. 183, 184, 186; X)XXVII, 246; X,XXIX. 113, 118, 130, 454. pt. N a r z ę d z i a l' o In i c z e. 'Radix .} " ~ cZJWoroboczne, XXIX. 167; XXX. 232; - instrument muzyczny, XVI. 50; XXVII. 70; - krzywogrządzielowe. XXX. 232; -- ~eklemburskie, XXX. 228; - płozowe, XXX. 254; - ramowe, XXIX. 167; -. rylcowe, XIXIX. 167; XXX:. 231. 232. 254; XXXIV. 186; - słupicowe, XXIX. 169; - w przysłowiu, IX. 51. Radnice, (j. czes.). budow., II. 76. Radogost, XIV. 218 223,227; XXI. 163. Radogosc, XXXI. 158. Radonica, radonnica, .p. wtorek po Przewodniej Niedzieli, II. 212; XVII. 29; XXV. 56. pt. Zwyczaje i obrzędy związane z k u l t e m p l' Z o d k ó w. Radounica, p. radonica. XXIV. 8. Radowecka, nazwa krów. XXXV. 13'5 Radownica, radunica, radynica (j. święto zmarłych, stypa, Xl. 429; XVI. 325; XVII. 29; XXIV. 8. Radunica, radynica, święto zmarłych 17, 19. Radzyc, O, słowiń.), :mówić. V. 325, Rafa, p. ryfa, obręcz na piaście. XXIX. 48; XXXIX. 123, 129. - (gw. flis,), skała podwodna. XX. 57. Rafanie lnu, XXXVII. 465. Rafka, p. ryfka. XXXIX. 123, 129. Ragać, ruszać. XVI. 86. RaguZkas, Ragułas, (j. lit.), reguLki. XXXII. 25, 26, pt. R y b o łów s t. Rahab, (j. hebr.), pan morza, związek z wężem. XXXII. 16~166. Rahaza, (j. błr.), poduszka z sitowia. XXX.33. Raj, II. 328, 374; III. 185, 186, VI. 228; VII. 19, 26; VIII. 351, 352; ukr.), X. 23, 27-30; XI. 78; XIII. 334, 336; XIV. 63, 77, 78, 81, 83, 86, 167, 173, 176, 1~6, 354; XIXXIII. 139. 140; pt. Wierzenia. - zwierząt. XXXIII. 139, 140. Raj, p. chodzenie z Rajem. Raj, swat. III. 64, 65; XXVIII. 104. Rajba, wesele kurpiows. XXVIII. 104, RajbiśZe, p. ReibbusteZ. III. 80. Rajbować, trzeć. VI. 47. Rajtak, skopiec. VIII. 41. Rajtubuow, (j. polin.), twórca nieba. VII.6. Rak, smarkacz, chłopak. V. 64. - tortury. XXIV. 171. Rakarz, VII. 93; XXVIII. 227. Raki, w recepcie komicz. XXVIII. 205. - połów, XXIX. 126; XXXII. 32; - w !bajce, VII. 246; XVI. 350; - w przy.słowiu, XIV. 240, 355. raky, pasterzy hue. i rum. XXV. 5; - turystyczne, p. chrapki, XXV. 5. Raki, ozdoby kapelusza. XXXVII. 229 ----'wyszycia na spodniach. XVIII. 67. Rakiacis, (j. lit.), kotwica, XXXII. 26. Rakowe masło w med. lud. XI. 396. Rakszasy, (j. ind.), chmury z piorunami. XXXIV. 19. RakS. (j. ind.), szkodzić, XXXIV. 18. (j. ind.), demony~ XXXIV. 4, 6, 8, 9, 12, 14-2.2. Raksas, Raksojudz" Raky (j. ukr.), p. raki. XXV. 5. Ram, półka na naczynie, XX1XVII.201 Ramazan, zwycz. dor. XXXVIII. 348. Ramy, XVI. 366; XXIX. 19. - koło okien malowane, XXXIII 107, 111. Rana, leczenie, XI. 399; XIII.· 217, 219, 226, 341; XVIII. 183, 188; XXX. 39, 47, 69; XXXI. 27, 30; XXXV. 62, 71. �444 445 krwawnik posp. AchiUea Rasy: australo-neandertalska ;X,XX. 37. XXXIX. 3D. ' Rano, pora dnia, XIII. 22'5. - brachycefal. CXX'XVIII. 30 Ranymszo, msza ranna. VIII. 156. - Combe-Cappele, XXII. 76.' Rańsza, (gw. flis.), poczęstunek. X. 8. - Cro-magnon, 1. 210;XXXVIII. 31. Rańtuch, prześcieradło chusta obrus - dolichocefal. XXXVIII. 30. V. 64; VI. 47, 50; VIII. 165, ~32; - grenelska, XXIV. 45, 49, 63, 203. 35, 63, 72, 186; X,Ii.25, 61, 408; XII. - Grimaldi, XXXVIII. 31. 286, 292;XIII. 210; XV. 96, 98; - Laugerie, VI. 9. XXVIII. 217, 219; X,XI.X. 157; - ludzka kopalna, XXXIX. 79. XXXIV. 145, 162, 165; XJX:XVI. -'< Neandertal. XXII. 73, 75; XXIII. 2-67; XXIXVII. 224, 2.28; pt. 179; XXIX. 196. a d z i e Ż. Rasa, rasza, haras, wełna,XIX,XIV.165 - dar młodego, XVII. 153, 161. Rasiści, XXXIX. 50, 78. . Raphanus sativus, p. rzodkiew. Rasizm, XXXIII. 144; XXXVIII. 311; Rapki, wzór haftu, X. 301; XXXV. 27 XXXIX. 26, 30, 50, 424, 425. Rapsod ślepy, XVI. 153; XXI. 188; Raskolnicy, (j. ros.), sekta. XXI. 138. XXXVII. 102. Raskosz" Roskosz, Niega. XIV. 78 81 Rar, Raraszek, (j. czes.), demon, V. Raspla, raszpla, pilnik. V. '64; 381; XIV. 63, 177 225349 XXXIX. 379. Raróg, Falco pere~rinu~, XI. 331; Rasy bydła rogatego w gwarze huXIV. 63, 177; XXXVIII. 237. culskiej: czeska mieszana, radoRartan, łyko palmy. XXXVII. 390. wecka, sementalska, stara huculRasa: ska, szwajcarSika, XXXV. 79 80. - aryjska, II. 98, 102. - koni (gw. huc.), "ce bojky, ce' na- !biała, III. 175. sze", XXXV. 82. - definicja rasy, XXI. 84. świń, XXXV. 82. - etniczna, IV. 62. Raszka w bajce, VIII. 308, 309. - fizyczna, IV. 62. Rasztas, (j. lit.), ornament. XXXII. 37 - hiszpańska, XI. 354. Rataj, XIV. 94; XXXIX. 114. - kopalna, JGXJXI,X.79. Ratapa, (j. austra1.), istoty oczekują- lingwistyczna, IV. 62. ce reinkarnacji. XVII. 39, 41, 54. - lokalna, IV. 69, 70. Ratulis, (j. lit.), sieć. XXXII. 30. - niższa, XXXIX. 425. - nordyczna, XXIX. 139, 141, 142, Ratusz, XIII. 66. 425. Raubritter, (j. niem.), XXVIII. 73. - pigmejska, X;XXIVUI. 32. Raubszyce, rabusie. XXVIII. 77. - psychiczna, IV. 62. Rauda, (j. lit.), pieśń pogrzebowa. - semicka, I. 114; II. 98. IV. 173. - słowiańska, III. 97. Rawasz, (gw. huc.), kloda, trzaska, - subnordyczna, XXIV. 49. miara na mleko. V. 61; VII. 271; - teutońska, VIII. 97. XVII. 143; XXXV. 101 123 124 - żółta, XXXIX. 426. 133, 150, pt. M i a r y i 'w a ~ i. ' Rannik 329. (j. ros.), XIX. 18. Rażka, (j. błr.), balijka. XXX. 14. Rąbek, XXXIV. 161. - na ,głowę, XXVlII. 19. Rąbież, (dok.), wycinanie drzew na granicy. XXXIX 296. Rączka u kołowrotka, II. 131. - u kosy, II. 131; IX. 365. Rączka, miara na miód, XXVII~. 147, 162-164; pt. M'iary i wagi. - chehnska, XXVIII. 162; - grodecka, XXVIII. 162; - 'hrubieszowska, XXVIII. 162; - lubaczowska, XXVIII. 162; - lwowska, XXVIII. 163; - podolska, ·XXVIII. 162, 165; - ratneńska, :XXVIII. 163. Rądel, p. brytfan, rondel, XIII. 252. Rama, bóstwo, XXXIV. 20. Ra.ma.yana, 'XV. 195. XXXIV. 3, 8, 15, pt. L i t e l' a t u l' a 1u d o w a . Rdza jako barwnik, XXIV. 141; - dzwonów w magii, XXVII. 99; - ruda bagienna. XXIV. 141, pt. M e t a 1e i i c h o b l' Ó Ibk a. Rdzeń bzu, zabawki, XXVIII. 62, 63; - pacierzowy, choroby, XI. 396. Recepty komiczne, XXVIII. 205; - kulinarne, XXVI. 110; - środkÓw ma·gicznych, XXV. 13, 14. Rechtliche Volkskunde, XXXIX 166. Rechtsanschaung, XXXIX. 166. Rechtsbrauche, XXXIX. 166. Rechtur, rektor, kierownik s:mtoły, XVIII. 221. Recytacja ludowa, XXIX. 102, 103. Reczuchy, jadło zapustne. XII. 41. Redierer, Retra. X,IV. 42. Redigost, p. Radigost. XXV. 121. Redyk, powrót z hal. VIII. 47, pt. P a s t e r s t w o. Razasek, mmefol, Razdolet, X: • '. (j. czes.), wir. XXXIX. Reedycja dzieł Kolberga, XXXIX. 607. Refa, p. ryfa. XXXIX. 129. Reforma ro\na, XXXVIII. 534. Reformacja, III. 108, 117; VI. 206; XX. 116; XXX. 264; XXXV. 169. Refren, p. lado! lelum ladum, lelum! Regale bartnicze, XXXIX. 170. Regeć, ruchliwy. XII. 68: Regi-negi, regi-negi, Radujmy się! radujmy się! naśladowanie żab. VIII. 393. Regina, deumque, hominumque, (j. lac.), p. Dziedzylela, XIV. 74. Region, XXXIV. 33; - budowlany, XXXIX 247; - etnograficzny, X'XXI'XI, 445; - geograficzny kultury rolnej, XiX:XIX. 105; - kurpiowski, XXXIX. 251; - łańcucki, XXXIX. 445; - osadniczy, XXXIX. 231; - przeworski i rzeszowski, XXXIX. 445. Regionalizm, XXV. 143; XXVI. 137, 138; XXXI. 150; XXXV. 179-182 184, 185, 187, 188; XXXIX. 228,229 Regracjo, zabawa, XVI. 86. Regularność, w med. XI. 398. Regul, menstruacja, XXXIII. 80. Reinkarnacja, XVII. 39, 41. Reja, szkuta, XX. 56. Rejment, regiment. XXVIII. 89. Rejst, prra! nawoływanie owiec. XXXV. 136. Rejzelach, (j. żyd.), wycinanka XXII. 122. Rekruci, II 349; III. 73. Religia animistyczna, XXXIX. 16; - Arabów, XIII. 278; - Celtów, XXII. 159; - Germanów, XXII. 159; - Greków, XXXV. 181; �447 446 -. - Hindów, II. 86; VI. 312; indoeuropejska, XXXVIII. 45; Persów, VI. 312; pierwotna, IV. 339, 449, 450; VII. 88, 286, 288; XXII. 18; XXIII. 175; XXXIX.60; - pochodzenie, XXXIX. 16,60,61,177, - politeistyczna, X,XXIX'. 16; - preheleńska, XXII. 159; ......Prusów, X. 111; - Serbów Łużyckich, VII. Ill; .....•Słowian, XXII. 1'59; . - symbolizm w religii, XXIII. 175-177; - szamańska, XXXVUI. 46; - w życiu ludu, XXXIX. 134; - Wotana, XXXVIII. 46; - żydowska, ~I. 312; XiXJH. 159. Religioznawstwo, XXI. 184, 185, 190; XXII. 149; XXXVI. 157;XXXVII. 395, 398. Relikty etnograficzne, XXXVII. 238. Rema, katar. XI. 397; XXX. 62. Remieniak, pas rzemienny. III. 15. Remiń, (j:. ukr.), rzemień, :XiX:XVII.215 Ren, renifer, VII. 2, 20; XI. 245; XVIII. 90; XXXII. 118, 128; XXXIX. 421; ~ skóra, XXXVIII. 236, 258; - w wierzeniach rel., XXXII. 118,128. Renka, rynka. IX. 362. RenkieL,' człowiek z ułomną ręką. XVI.I. 164. Repertuar zbioru fonogramów, XXVI. 124. Repetynier, (.gw. żołn.), Repetiergewehr. III. 78. Reportaż o miasteczkach i wsiach, XXXVIII. 513. Republiki Związkowe, XXXIX. 5. RescuLus hypocastaneus, rp. kasztanowiec. Resurekcja w magii, XI. 377, 387. Reszetyna, rzeszetyna, XVIII. 190. Resztki potraw wig., II. 87; IX. 414; - dla drzew owocowych, XVIII. 95: - dla zmarłych, XX. 260; -. zapustnych, wynoSzenie w pole, II. 87; IX 414. Retis, (j. lit.), sieć. XXXII. 30. Retki, część krosna. II. 133. Retman, (gw. flis.), II. 73; XVIII. 133. ReumatyZJIl1, leczenie. VII. 269; XI. 400; XIV. 171; XXV. 77; XXXI. 27; XXXV. 62. Rewolucja proletariatu, XXXIX. 53, Rewty, (gw. huc.), płakać. VII. 263. Rex, (j. łac.), król, pan, epitet boga. XIV. 36, 54, 57. Reza, ryza, pęk gałęzi u sieci. XIV. 119. Rezeda, Reseda, XXVIII. 245. Rezginie, XXXI. 3; XXXII. 178, pt. Transport. Rezurekcja, VII. 284; XXV. 87; - w magii, XI. 377, 387. Reż, żyto. XVIII. 2,21; XX. 63. Ręcznik, II. 142, 144; XIV. 11; XXIX. 85, 86; XXX. 15; XXXI. 5; XXXII. 38; XXXVII. 486; - biały, III. 127; - w obrzędach weE;elnych, X. 61, 63, 64, 66, 67; XU. 91; - w obrz. pogrzeb., XIU. 2'32; Rędziny, lekka gleba, XXXIX. 294. R.ęika: ciężka, zła, IV. 127, 128; .....•dobra, lekka, IV. 127, 128; - kosmata, IV. 121; - swędzenie, wróżby, X. 355; - szczęśliwa, XXIII. 65; - w lecznictwie, XXX. 251; - w zagadce, IX. 407; - we wró:i:bach, XXX. 251. (gw. hue.), odzież, XVII. 151. (gw. huc.), duchy stodolV. 302. ne. XXXII. 83. Rękaw, III. 15; XIV. 15; XXIX. 80; Rigwed,a, III~ 2, 4, 6; XX 298, 299; - czuhy, X,X/XVII. 218; XXXII. 86, 133; XXXIV. 3, 6; pt. huńki, XXIXVII. 223; Li;teratu'ra ludow,a - koszuli, XX;IV. 134; XX,XVII. 215; R.imanthus crista Galli, p. szeląźnik .....:... w magii, XIII. 228; mniejszy. - sukmany, XXXVIII. 232. Ripa, (j. ukr.), kartofle. V. 60, 153; Rękawice, p. pirsttinies, V. 153; VII. 263; X. 261. XXIX. 97; XXłXI.4, 5; X1XXI1.116; Rispetti, (j. wł.), pieśni toskańskie. 4, 5; XXXII. 31; XXXVIl. 116; XV. 50. - w przysłowiu, III. 43; Rispotto, (j. wł.), poezja. XXXVII. - w zagadce, XVI. 83. 403, 404. Rękawiczka, próba czystoś,ci, symRiszczene, (gw. huc.), szczotka z gabol,:X:XI'II. 8; XIXVI 124; X:XX. łązek. XXXV. 100. 251. Ritornello, (j. wł.), pieśni, III. 363. Rękawka, Emaus, II. 219; III. 76, 77; Riwnyj, (gw. hue.), taniec, X'IT. 307; VI 205, 316; VI'll. 154; XVII. 29; XIII. 210. XJXIXI. 107; XIX/XVIII. 539; pt. Rizdwo, (gw. hue.), Boże NarodzeZwyczaje i o'brzędy donie. XVIII. 199. r o c z n e. Rizej, (j. błr.), słoma, gałęzie u nieRękawki, XXIX. 184. wodu. XXXII. 30. Rękawki M. Boskiej, 'P. goryczka wąRizhy, Rizkci, (j. ukr.), wzory pisaskolistna, XXX. 41, 50, 51. nek. IV. 212. Rękodzielnictwo, XIII. 66. Riże, (.gw. hue.), pastwiska, polany Rękojeść dziergnia, XXXl.II. 136; leśne. XXXV. 85. _ kijanki, XVIII. 117-119; Robactwo, zaklęcia w zwyczajach - radła, XXX. 229, 2 54; siewnych. XI. 387; XXX. 247. .....•sochy, XX. 50; Robaki, VI. 351; XIII. 32; XIV. 172; - szufli, XXXIV. 184. XXX. 84, 86,117-119; Rękopis, XI. 317; jako przynęta, XXXII. 26, 27; - berliński, VI 3511; XIXI. 245; - p6chodzenie, lI. 87, 162; - Hieremiasa, XXXI. 81; .....•w przysłowiu, XIV. 3B!); -:- kazań, II. 86. - w żołędziu, przepow. dobrego roRękowiny, p. zrękowiny, .II. 239,-241. ku, XXXV. 68; Rękownica, drużka. VII~ 248, 251. - wywołujące trąd, XVIII. 81--83. Ręnczniak, parobek, XIV. 119. Robienie światła, p. lanie świec Rhamnus catharctina, p. sakłak, sza:X:XXIII. 129. kłak, kruszyna. złota, XXVII. 94. Ribes nigrum, p. porzeczka czarna. Robocizny, IV. 129; XX. 4. Ricka, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 212. Robotnik, XXXIX. 46, 50, 53, 156; Rieć, (j. lit.), część sieci, XXXII. 30. Ręka choroba świń. Janowa, p. korzeń paproci. Riendie, Rigaczniki, 1 .( �448 - angielski, III. 325; francuski, III. 325; leśny, V. 154; polski, p. pieśni, III. 325, 329; XXXIII.41; rolny, VII. 333, 334. rosyjski, III. 325. wędrowny, .p. bochyniarka,bochyniarz. Roboty wiosenne, XXXVII. 203, 207. Rochte, (j. czes.), rozpadlina. XVI. 291 Rod, p. ojciec, XIV. 62. Rod, (dial. alem.), rząd. XI. 363. Rada, rodza, (dok.), bóg rodzic, bo. c~n. XIV. 62, 63, 176, 224, 225. Rodały, III. 50; XXX. 231:, 236. Roditetskaja subota, (j. ukr.), XXIV 6; pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d Y związane z kultem przo dków. Rodakola, wóz niebieski. XIV. 61, 62 Rodowość ojcowska, totemicz. III.371 Rodowód białoruski, p. hutorka. XXI. 141. Rody, ród, p. bojary. XXXIX, 90, 91,169; pt. Spis nazw rodów w I n d e k s i e o s o b o w y m. - patrilinearne, XXXIX. 184. Rodyny, (gw. huc.), urodziny. XIII. 99 Rodzana, Rodzanica, bogini. XIV. 61, 62, 72; 73. Rodzeństwo !przyrodnie, III: 307. Rodzic, XIV. 48, 62, 63. Rodzice chrzestni, l. 183; II. 202; XXXI. 159; pt. P o k rew i eńs t w o f i k c y j n e. Rodzina, XXXIX. 45, 186, 187, 193; - chińska, XXXVII. 362; - indywidualna, V. 83; XXXIX. 105; - kirgiska, V. 5; - mała, XXXVII. 123; 449 - monogamiczna, I. 36; II. 97; XXXIX.16; - osobowa, n. 102; - parzysta, III. 371; - patriarchalna, II. 303; IV. 251; V. 187; XXXIX. 16; - pierwotna, I. 33, 65, 72; IV. 350; V. 84; XVIII. 237; - poligamiczna, II. 97; XXXIX, 183, 187, 191, 207, 225; - powstanie i ewolucja, V. 82; - ustrój, XXXVII. 333; - tatarska, XXXI. 156; ----'wielka, IV. 4; XXXV~II. 347, 355. Rogacizna, ochrona przed chorobą. XXXIX. 103. Rogacz u sochy, XXIX. 167; XXX. 254. Rogal, plót u wątona lub stępa. XIV. 119. Rogale do suszenia siana, XXXIX. 336. Rogalka, mątewka, VI. 45, 57. Rogalki świętomarcińskie, pieczywo obrz. XIV. 1, 7. Rogarz, wytwórca rogów. XIV. 119. Rogate bóstwo ugrofińskie. XXXII. 118, 119. Rogaty, p. diabeł. XXVII. 69. Rogatywka, czapka. X. 183; XXVIII. 168, 171, 174, 176, 177; XXX. 215; XlXXVUI 241, 242; XXXIX. 348. Rogi, części krosna, II. 134. Rogale, rogale. XXXIII. 158. Rogoża, plawok, (j. błr.), do pływania. XXX. 16. Rogoża. szerokolistna, Typha latifolia. XXVIII. 245; - w lecznictwie, XXX. 69. Rogóż, w kociance, IV. 283. Rogula, nazwa krowy. XI. 73.. Rogula, rogalka mąkowa, mątewka. II. 128. (j. ukr.), bydło rogate. IV. 280, 281. Rohelina, rochle, (j. czes.), 'rozpadlina XVI. 291. Rojenice, Rodzanice. XIV. 72, 73. Rojenie się pszczół, II. 136. Rojownik, MeUissa officin., II. 136; XXV. 76; XXVIII. 245; XXX 55,56. Rojzale, (j. żyd.), wycinanka. XXVIII. 47, 49, 55,56. Rojz-rose, (j. żyd.), czerwonka, III. 55; XXXV. 69. Rok kościelny, II. 86; - obrzędowy, XXXI. 144, 162; XXXV.2ł; - w symbolach, VII. 119; - w zagadce, II. 41; XVI:I. 83; pt. Rohatyna, Zagadki. - zawity, (dok.), XVII. 198. Rok, (j. ros.), los. XVII. 195. wyroki, (dok.), sądy. XVII. 195, 196. Rokicki, p. Boruta, XXXIX. 248. Rokita,diaJbeł, p. Boruta. VIII. 153; XXVIII. 128, 129; XXXIX. 248. Rokita, iwa, wierzba. VI. 197; XX. 297; XXTII. 159. Rola, jednostka gospodarcza. XXV. 30. Rola muzeów etnograficmych, XXXIX. 624; - wytwórców, XXXVII 54, 56; _ zwierzęcia w animiźmie pierwotnym. XVIT. 182. Rolnica; perz. Triticum repens, w lecznictwie korzenie, odwar. XXX.6. Rolnictwo, IV. 278; V. 122, 123; VII. 18, 20; VIII. 165; XI. 387; XVIII. 127; xx. 318; XXV. s. VIII; XXVII. 141; XXIX, 118, 134; Raki, 29 Lud - Tom XL XXXI. 169, 170; XXXV. 75; XXXVIII. 313; XXXIX. 52, 108, 189, 190, 284; pt. N a l' z ę d z i a l' o l n i c z e pt. Roś li n y upra wne. - dawne formy, XXVII. 139. - Luo, XXXIX. 218. - rO?iwój, XXXIX. 52. - tropikalne, XXXIX, 193, 202. Rolnik, II. 86; VII. 87, 95; XIII. 92, 94; XIX. 92; XXXIX. 105, 108. - afrykański, XXXIX. 181. - w mętowaniu X.IV. 378. Romano-ritu, (j. łac.), obrządek rzymski. XXI. 191. Romantyzm, XXXV. 20, 29. Rop, rap (ryba). XIV. 119. Ropa naftowa XXXIII. 107; XXXIX. 243. Ropienie, Xl. 399. Ropucha, Bufo, p. koropanie, V. 127. - leczenie krów, XXV. 92. - w literaturze ludowej, IV. 81; V. 127; XI. 363; XXXII. 100, 182. - w magii, VII. 308; XI. 383; XXXVII. 297, 304; XXXVIII. 248. - w przyrządzaniu trucizn, X. 225. - wcielenie czarownicy, XII. 64. - z kamieniem w ,głowie, XXXII. 136. Ropucha kOp"'awa, nazwa krowy. XXI. 58. Rosa, nacieranie się czarownic, XXVII. 63. - przemywanie oczu, XII. 265; }cVIII. 182, 211. - słona, II. 54. - spod szubienicy }CI. 378. _ świętojańska, IV. 142; XVIII. 211. świętojerska, II. 214. _ w magii, VII. 319, '320; XI. 377; XVI. 48; XXI. 132; XJ{V. 87. _ �451 450 - w przepow. pogody, XIV. 369. w zagadce, II. 130; VI. 247; XVII. 83. - z okna, Xl. 383. - żytnia, V. 218 . Rosa canina, p. róża polna. Rosalka, likier. II. 129. Rosaria, Rosalia, (j. lac.), święto zmarłych. XXII. 152. pt. Z w y c z a j e i o b 'r z ę d y z w i ą z a n e z k u lt e m 'P r z o d k ó w. Roscicha, nazwa krowy. XXI. 59. Rosiad, rozjazd, sieć. XXXIX. 326. Rosiczka okrągłolistna, Drosera 1'0tundifolia L., XXVIII. 245; XXX. 208; XXXVIII. 273. Roskalyki, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 214. Rośliny w wierzeniach i magii. - diabelska, !p. kąkol. XXXI. 95. - dziko rosnące, XXXV. 89. ~ faI'!biarskie, XXVIII. 241. - jako motywy zdobnicze, XXVIII. 241. - o Roskete. roskiu, (gw. huc.), znaki własnościowe XXXV. 138. Rosochata gałąź brzozowa w magii. XI. 386. Rosomak, motyw etiologiczny II. 216. Rososzki, w budownictwie, I. 161. Rosół czarownic, XXX. 206. - w bajce, XX. 247. - z bociana XII. 265. - z kaczki, XVIII. 181. - z nóźek baranich, XVIII. 184. Rosskas, Roszkas, bóg. XIV. 78. Rost, wzrost. XIV. 309. Rostalować, rozćwiartować. VI. 47. Rostań, droga rozstajna. XVI. 108. Rostfijać, rozwijać. XIV. 120. Rostopast, Chelidonium maius, korzeń i listki. VI. 160. . Roślina, p. wcielanie się dusz. Roślina (y) cmentarne, XXX. 250. - czarodziejskie i magiczne, V. 247; X ;226, 259, 264, 265; XI. 430; XVIII. 77; XIX. 147; XXIII. 134; XXiX. 210; XiXX,Vnr 233; pt. - kuchenne, V. 247. lecznicze, V. 247; VII. 306; XIII. 217-225; XVIII. 77-192; XIX. 147; XXII. 53; XXVII. 153; XJXVIII 14, 246; :XXlx. 37-75 2,n7 211; XiXrxI. 93; XI}GX.III.' 1;0;' XXXV.25. ogródkowe ozdobne, V. 247. okopowe, XXXVIII. 313. poświęcone diabłu, XIII. 124. strączkowe, XXXIX. 19'5. symbole, VII. 293; XXVIII. 241. święte, XIV. 129. totemy, XVII. 34. trujące, XXVIII. 241. uosobienie mężczyzn i kobiet XIV. 203. ' uprawne, XXXIX. 194. WIskaźnik urodzajności gleby, XXXIX. 213. Roś l i n y u p r a w n e, p. aprak, arbuz, astry, bakun (tytoń), balsaminy, bambry, bandurka, bandury, bandz,' (ziemniaki), bania, barabola ber bib bób bromus, (pros~) br~kiew' bula' bulba, (ziemniak'i), bulwa, buraki: cebula, cybula, chmiel, chrzan, czosnek, dobramyśl (majeranek), dogusa ,fjproso),duchan, dynia, endywia, garagola,groch, grule, gry'ka harbuz, arbuz, hardy burka (ziemniak), hreczka (tatarka), hruszka (ziemniak), jaczmiń, jęczmień, jaćmiń, jarzec (jęczmień), "'j ~;. jęczmień, ka,pusta, karakula (ziemniak), karcc:;;;c1)y, ltarpiele, kaTtoch, kartofle, keZ, kobzole, (ziemniaki), kokorud~a, kompery (ziemniaki), koniczyna, konopie, kopany (ziemniaki), korbal, korpiele, krompel, kukurydza, kwaki, kwok, len, marchew, mOTchow, nasturcja, ogórek, orkisz, owies, pasternak, pataty, peluszka, piechota, pietroziele,' pietruszka, proso, pszenica, ryż, rzepa (ziemniak), rzepa, rzodkiew, sałata, soczewica, strączkowe, suchi kosyci, szablak, szpele, tatarka, trefi, truskawka, tytoń (aprak i bakun), warzywa, wika, wyka, zboże, ziemniaki, żyto. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e p. aloes, anyż, arcydzięgiel, arnika, Artemisia-Abrotanum,(Boźe drzewko), bagno, baluszanka (mięta), bania, barwica, bazie poświęcone, baznyk, bażanowiec, bedki, bedrinec, bedrycz, !bez, biała róźyczka, biedrzeniec, bion, bijon, biżderewO, (Boże drzewko), bluszcz, bluszczyk ziemny, bobownik, bodziszek żałobny, bole oCZY, boleczycznyk, borówka, borowina, borwicki, {porzeczki), Boże drzewko, (bylica), Boże tilo, bób, bTatczyk, bratek, brazowec, p. bagno, bukowiak, bukwica lekarska, burak, busiekoT, bylica piołun, bylica pospolita, car zile, cebula, cenceryja, centoryja, (tysiącznik zwycz.), centofolia, centuria, chleb świętojański, chmiel, chrzan, ciemiernik, ciemierzyca, świńska zielina, ciotka ziela wszelakiego, (macierzanka), cis, cyndalia, cyngalia, 29' cyntoryja, cyntoria, centuria, czarną róża, cUlrne jagody (Vaccinium myrt.), czarne ziele, (krwawnik lek,.), czarnuszka, czemerycia, czemiernik pUl1purowy, czeremcha, czersak, (szczeć leśna), czerwiona roślina, czesnok, czesnyk, (czosnek), cziebrek, czarne ziele (Ibażanowiec), czorni jahody, (czarne jagody), czosnek, czybryk polowyj, czyściczka, czyścień, dęte ziele, diwena, diwenia, dziewanna, drapacz, czortopolocha, driakiew pol. na, drimluch, dryjakiew podgryziona, drzewianka wzniesiona, dub (dąb), dykij slyz (kędzierzawiec), dyw-derewo, dziad, (zawilec płowy), dziegień, dziewanda, (dziewa'nna), dziewięćsił pospał. dzięgiel,-dzięgielnica, dziudżur, dziurawiec, dzyngiel (dzięgiel), dzwonek wielokwiatowy, fasola, fiołek trójlbarwny (bratek), fiołek wonny, firletka płomieńczyk, galganowy korzeń (Radix galangae), gąska, gęsie wianki, ·gęsiówka piaskowa, gęsiówka pospolita, glistewnik pospolity, gliśnik{konwalia), głowacz, glowaczyna, głownica źytnia (sporysz), głóg, goryczka,gościowiec, goździkowiec, grab, gruszki M. Boskiej, ·g1UlSzka okrągłolistna, grzebyczki, (goździkowiec), grzybień biały, grzY'.by, gulora, guziczek, guziczek zloty, gwiazdownica, halios (aloes), hawicz, hebd, helios (aloes), hiacynt, histowanec, hisznyci, żi.noczi, hladkij lyst, hortenzja ogrodowa, hranyci, hreczka, hryb, {,grzyb), jabłonka, ;ablownik, ;aczmiń, jagody czarne, jałowiec, janowiec, jarzębina, ja- �453 4_) :>. xzmianka większa, jasień, jasion (kora), jaskier ostry, jask6lcze mLeko, jask6lcze oczko, jask6lcze zieLe,jask6lczy śLep,jasnota biała jaśmin, jaśniak, Jasnl'c. jawor, jęczmień, języczki, (babka), języczki jeLenie, jodła, j6zefek, jurykiw, kacze pyszczki, kalina, kalyna, kamelki, kanarki, kapustc> kapusta zajęcza, kapytnik ,kardybendyk, karnobeden'lk, karto~le, kasacz (uraźnik), kasztan, kqd~iolki, kqdziolki, M. Bos., kąkol, ką!Iwinica, kędzierzawiec, kińska miata (mięta), kluczyki, klobuczki (dzwonki), kminek knerych kniat knieć błotna, kobylak, k~bYlec: kocanka, koci ogon, kokoszki, kolendra siewna, kolkowe ziele, koniczyna łąkowa, konopie, konopnica, konwalia, kończywiec, kończyzna, koper włoski i lekarski, kopytnik pospolity, korcipka, (czeremcha), korzeniówka pasożyt., korzeń gal-gana kosaciec kosy lnu, koszczka, kOSZYCZySkO: koszuLnyk, koszysko lekarskie kotki, kozłek lekarski kozłowiec' krokis, krowawnYk, 'krowienie~ biały, kruszczyk błotny, krwawnik, krzan (chrzan), krzecina pospolita, krzepnik, krzyżowne zieLe, krzyźownik, kukU, kuklik pospol., kupalnik górski, kurdybanek, kukurydza, kyciary cerwone, kurze dupki, kurze ziele, kurzy ślad, kusztyfan, laska Chrystusowa, 'laska p. Jezusa, lawenda, lebioda, len, leszczyna, Lewanda (lawenda); lilia, lipa, lisi ogon, Lisie jajka, (storczyki), liszczak liszczyniec liszczy korzeń, litw~r, lnica po~ spolita, InicŻIlik, Lothus cornicuLatus, lubczyk, lulek czarny, łl>pian, łopuch, łubin, luk-czesnyk, lyst burakowy, macicuLa oliwna, maciczne zieLe, macierzanka, macierzyca pospolita, macoszka(i), maczek, maiczki, mniszek, majeranek, majeronka, mak, malina, malina ostrężyna, marchew, maruna, marunka, maśLanka maśLenka, melisa, mieczyk d;chówkowy, mietlica, mietelnica, mięta pieprzowa, mikołajek polny, miodownik rojnikowaty, mlecz, mleczaj, mlot M. Boskiej, mniszek, moch wodnyj, moch z derewa, modrak, mokrysz, (mokrzyc właściwy), muchotrzew (gwia7.downica), muraszcziewnyk, myrta, myszydrzew (muchotrzew), naparstki M. Boskiej, narcyz, nawłoć pospoL, netota, niebospad nietota, nogietka, odyLon zUe, -olcha, oman niemiecki, oman wielki, orich liskowyj (leszczyna), orich woloski; (orzech włoski), orlik pospolity, orzech włoski, oset, osetek ,(osina), ożyna, paLuszki M. Boskiej, palka (szczeć leśna), pana Jezusa Laska, pana Jezusa wlosy, panienczyne wloski, paproć, papryka, pasternak, paznogietka, (nogietka), papawa, pełnik europ., [perz, pidojna, piernatka, pierwiosnki, pietruszka, piołun, piroLa, !Płucnik, podbiał, podróżnik, poLej, poLowyj derewyj, pomornik, poruszenik, PrimuLa officinalis, proso, przelot pospol., przerwonek, przestęp, przetacznik bobownik, przymiotnik łąkowy, przymiotowe zieLe, przywrotnik pospaL, pszenica, pszeniczka M. Boskiej, ptasia miętka, ptasia trawa, pyskawiec, rannik tękawki M. Boskiej, rogoża szerokolistna, rojownik, roLnica (perz) rosiczka okrągłolistna, rostopast (rośliny czarodziejskie), rozchodnik, rozerwij trawa, rozmajeron, rozmaryn, róża, róża Lagowa, róża laskowa, róża wietrzna (ślazik pospa1.), różyczka czarna, rumianek rzymski, rumianek wloskowy, ruta, rutyca, rzep, rzepik, rzepa, rzewień poncki, rzeżucha łąkowa, rzodkiew, sadziec konopiasty, samiwLe, samosija, satlok, sejec (sadziec konopny), sędzisz, silnyk, skrzyp, ślazowa róża, slabonohy, słonecznik, slyziwnyk, soniecznyk (arnika), spisz (lnica), spławnyk, sPorysz, srebrnik (tysiącznik), srebrnikpospolity, stanounikbabski, mużski, starzec wielki, stokolosa, stokłosa, strachopudiw, suniecznyk, swerbywus, szajuta, szałwia, szalwijejka, szarota leśna, stczaw, szczeć leśna, szczetka, szczota, szczotec2Jka, szczyr, szczyrbaneć, szesteLyna, ślaz lekarski, świeczki (goryczka), świńska zielina, świńskie bagno, tamaryszek niemiecki, tarczownica islandzka, tatarak, tatarskie ziele, tlusty mąż, tojad, tojeść, trepeta (osina), trędownik węzłowaty, truskawka, tucznyk, turije jazy ki, tysiqcznik, ulomiak, ulożnik, urażna zielina, urażnik, waleriana, warkocz M. Boskiej (dziewanna), . wawrzyn, wątrobowiec, węgierka {śliwka), wiet"ie zieLe, wieprzyniec, wierzb on. wiesiołek dwuletni, wieszczyca, wie- szczycowe zieLe,wietrznica, wilcza jagoda, wilcze łyko, witułka [pOspol., wlócz~ga, 'wlodziarka, . wloski M. Boskiej (gęsiówka piaskowa), włoski p. Jezusa (gęsiówka piaskowa), włoski panienczyne (gęsiówka piaskowa), wodna lilia (grzybień 'biały), woLe oczy, wowczynice (wilcze łyko), wrotycz, wrzos, wyżlin, zajacza kapusta, zalożnik (zajęcza kapusta), zan-kieL,zanogcica zielona" zawilec niestrętek, zazuLi czerewyczki, zemlene serce, zgajba. ziele, zielenice, z-nie ba-spad. (glistewnik pospol.), zrost, zubrzyk, zworiwnyk, zworowyj lyst, żabia miętkiew, żabiak, żabie gronko, żagawka, żegawka, żelywa (pokrzywa zwycz), żitnyje riżki, żowWnycia, żywokost. Rośliny w wierzeniach i m a i i p. (Adżaśr(y)ngi), kozi róg, ALrauna, ALruna, Anthropomorphon, anyż, Aphrodisiaca remedia, Mandragora, Atropa beUadonna babimór, (wiewóTzyn), ba _oLub,bania baraas (mandragora), bazie poWi~cane, beUadonna,baLiczka, beLisa, blekot, biała różyczka (jerzmianka większa), bobiwnyk, bobownik, bodziszek, czerwony, boże drzewko, bób, burak, bylica, car zieLe,cebula, chaber, cis, cyprysek, czarci batóg, czarcie ziele, czornobH, czortopolocha, czortoryja, czo.snek, czystec, dąb, dęte ziele, driakiew polna, dziad zawHec, dziewanna, dziewięciornik, dziewięćsił pospoL, dziędzierzawa dziegiel, dziwostręt, dziurawiec, dzwonec, dzwonki świętojańskie, Erba g �455 454 Maria, firletka !Płomieńczyk, florencyna (paproć), gąska, Gentiano amareUa (terłycz), genista, gęsie wianki (przywrotnik), głowacznik, ołowianka, głowatnik, głóg, gościowiec (powojnica alpejska), goździeniec, grab, gronko, grzmotnik, grzybień biały, gulota, guziczek, guziczek zloty, gwiazdawnica, hebd, hiacynt, hortencja, br<.'Czka, hromowe korenie, iwanki~, iwanow e ziele, jałowiec, jasień,. jasion, jerzmianka większa, jaskier ostry, jaskółCze mleko, jaskólcze oczko, jaskólczy ślep, jaskólka (bodziszek czewrony), jemioła, kacze pyszczki, kaczuszka, kaczyniec, kalina, kamiOnka kartofelki, kądziolki M. Bos., kąkol, kąkolnica, kinajdios, kluczyk~ klobuczki, kłokiczka, klokoczka, klokoczyna, kminek, knerych, kniat, (knieć błotna), kobylec, kobylaki, koca.nka,. kocianka koci ogon, kogutki, kokocyna kokornak, kondratek, konicz~a polna, koniczyna rozesłana, konopki, koper lekarski, korcipka (czeremcha), korzeniówka pasO'Żytnia, korzeń fiołkowy, korzeń omanu, ko.,. rzeń świętojański, koszyczysko, koszysko lek., kotki p. kozia broda, koz1bród łąkowy, koziróg po_ spolity, kozłowe ciernie, krężołek, krzyżowe drzewo, krzyżowe ziele, księże portki, kuklik pospol., kupalnik, kwiat, kwiat paproci, kwiat cary, kurzyślad, lawenda prawdziwa, lebioda lebiodka lelija, len, leszczyna: lawanda: lawenda, lewkonia, lipa, lisi og01l, lulecznica brunatna, lulek czarny, łodyga gentiany, łopucha (rzepak?) macierzanka,. maczek, mak, mandragora, mandragona, maruna, marunka, marzana wonna, Matki Boskiej łzy, melisa, mieczyk dachóWkowy, mietlica m.ietelnica, mikołajek POlny,' mirt, mlecz, mleczaj, mlot M. Boskie;, mniszek, myrta, mysoczew, narCyz, nasiedrzy, nasieżrzy, nasiężrzaZ posp., nawłoć pospolit. netresk, nostrzyk, nygus, orlik, orzech, osetek ostrokrzew ostromlecze, ostró~, ośmiał' mniejszy, ożyna, paproć, paprotka, papryka, pieprz turecki, paprzyca, perz, pietrasznica, pięć kolon, pindyrynda, piwonia, pokrzyk wilcza jagoda, pokrzyk mandragora, pomocnik (psianka słodkogórz.), powojnica alPejska, przestęp, przewierceń, przymiotnik łąkowy, przytulia 'bagnowa, przywroinlik pospolity, psianka słodkogórz, psie koślaki, pstra trawa, rosiczka okrągłolistna, rozerwijtrawa, roztnajeran, roz.tnaryn, rozpustne ziele, róża nita sakłak (szakłak), sa!{wacz, ~a,a~ką sa: syna, siedmiolatka, sierotki, ~ierp, sierpownik, słodyczka, smetannyk, śmietannik, srebrnik judaszów, sroczka, stokroć, storczyk plamisty, storcZYk szerokolistny, suchodrzew, szakłak, szanta po_ spolita, szarotka, szczastie, szelążnik większy, śmietannik, śnieżyczka, świeczki (goryczka), świń~ ska wesz, świńskie ziele, targownik, tasznik pospolity, tatarak" tatarskie ziele, terłycz, tojad, totys, trojzile. trupiogł6wka, trze- .' I .i wiczki M. Boż., trzmielina brodawkowa, tucznyk, tymian macierzanka, tynara, uroczne ziele, urokowe ziele, wawrzyn, wełnianka, weł!nica" werbena, wierzba wiciokrzew, wiczyna, wierz~ina, wier21bówka, wiewiórczyn, wilżyna polna, witułka pospol. (werbena), wole oko, wolski ślep, wolowe oko, workow.iśnia, wronie oczy, wronie sadlo, wrotycz, września porzenna, zaharduszka, pahartuszka, zajęczy czosnek, zajęczy groch, ziele, zimow• nik, zioła, żabiak, żabieniec pospolity, żmijowiec posu>olity, żółcień, żólwie ziele, żorzyczka, żywotnik ameryk. Rośliny w żbieractwie afiny, afyny. afyny iwanowi, babki, (grzyby), barszcz, borówka, bukwa Carex avenaria, cąber, czerem'cha, czernica, czerwona jagoda, dacha, drapak'y (jagody leśne), Durra, Elemus arenarius, . Elemus giganteus, gier, groohowiec, gryszpanek (borówka bru~znica), grzyby, helba, hodryk, Jagody, jałowiec, kamasa, kom~sa, kudron, lebioda, loboda, malma, malina ostrężyna, manna, manomin, maruska, ostręzina, ostrężnica ożeniarka, perz, :popielucha, tpO";ój, poziomki, ryż:wodny\ scer.bok, szczaw, szczerbok, Vacc\ni um idaea. Rośnięcie od strony głowy XXXIX. 185 186. Rota ~rzysięg:i oczyszcz.,. .X}\.n. 2,2 Rotman (dok.) retman, sternik, szyper, X. 4-10, 455. XX . 57" 100· XXXII. 66, 67, 69, 73. Rotmańczyk p. 'rotman X 7, 455. Róuta (gw. huc.) nazwa krów XXXV 134 Rowisch (j. niem.) p. rawasz, laska I.. karbami, XXV. 129. Rowyszek. rów, XIV 120. Rozbaczyć, zapomnieć, XIV. 12Q Rozbijacz żelazny do kopania XXXIX. 363. Rozbójnicy IX. 73, X. 17; XXIX. 127 XXX. 213. tatrzańscy V. 122; 183. w anegdocie XXXI. 130. w legendzie XXXI. 16. w opowieściach XXIX. 127:_ w siopce V. 1:55,156, 158; XIX. 36 Rozbuchany, rozpuszczony XVI. 86. Rozchodnik, p. wronie sadło, psiatrawa. Sedum acer, Sedum Telphium L, Sedum maximum. - do czarów XXX. 210. _ kąpanie zmarłego XV. 103. _ liście, okłady XIII. 219, 224, -- XXX.64. - maść XXX. 64. _ okadzanie krów VIT. 306,1XXX~ 64. _ przeciw czarom XXX. 64. _ przeciw opuchnięciu XXXI. 98. Rozcieranie XI. 390. Rozczyn gliny z wodą w leczn. XXXIII. 120. - na ciasto, III. 51. Rozdawanie podarków przez starostę weselnego XVII. 160. - prętów na N. Rok XVII. 23. strucli i bułek przez młodą XVII. 159. Rozdrapa łazęga, niezgraba XII. 68. Rozdroże p. rozstaje, w magii VI. 264; XIII. 26; XXXIV. 6. Rozdzielanie korowaju XXVI. 86. -.. t• " _.. ' .. .. :. ..;...~ �456 457 p. Rozryw-trawa It. 211. XVI. 5. Rozeta ornament XXIV. 121; XXVI. 81, 82; XXVII. 174; XXVIII. 47; XXIX. 80; XXXI. 174; XXXIII. 141; XXXIX. 454. nakładana, xxrvI. 82 wycinana, XIXNE. 82. - wyrzynana, XXVI. 82 Rozgracyja, rekreacja XIV. 309. Rozjankrzona, rozj ątrzona XXXIII. 80. Rozjazd, rozsiad, sieć. XXXI. 31; XXXVIII. 257. XXXIX. 326. Rozkiecać się, romecieć XIV, 120. Rozerwij-trawa (gw. hue.)' znaki na uszach owiec XVII. 143. Rozkład domu, XXXIX. 453. Rozkosz, p. Niega XIV. 77, 79, 176,232. Rozkreślanie: kredą, pierścieniem, grzebieniem. XII. 265 pt. M a g i a. Rozkwitanie suchej gałęzi XVI. 37. Rozluczin'e (gw. hue.) rozdzielanie owiec i krów na połoninach XXXV. 131, 132. Rozlupa, czapka rozcięta XXVIII. 167, 170, 173, 174. Rozmajeron, rozmaryn, IX. 391, 392. Rozmaryn lekarski p. rozmajeron, Rosmarinus officin. XXVIII. 245. - w lecznictwie XI. 396, XXX. 61. - w wianku II. 339. IX. 44; XU. 89, 157; XIII. 320. XXXVIII. 250. - wzory pisanek V. 212. Rozmieszczenie chałup XXXIV. 288. - wytworu XXXVII. 57. Rozkil Rozmowy bydła V. 212; VIII. XVIII. 195. - ptaków IV. 420. - z głuchym VIII. 424, 42.5. - z umarłym VIII. 52. - zwierząt VI. 71; XV'III. 195. XXXVII. 26.. 49; Rozmowy Polikarpa XXX. 82. IV. 277. Rozpajdzony, rozpalony, XVIII. 221. Rozpalanie ognisk, xx. 300. Rozparzeniec, człowiek, który udaje szlachcica, XVII. 164 Rozpędzanie chmur, gradu i deszczu XXXI'll. 125. p.t M a g i a. Rozplatanie warkoczy III. 54. Rozpleciny I. 245, 246; V~ 355; IX. 213; X. 198, 211; XI. 412; XII. 91; XVII. 155; XVIII. 146; XX. 197; XXVI. 86; XXVII. 154; XXVIII. 94-96; 104. XXXVIII. 297. pt. Zwyczaje i obrzędy wt!s e l n e. Rozporządzenie c. k. Min. Rob. Publ. z dn. I. VIII. 1911 r. w sprawie zachowania rodzinnych strojów ludowych XVII. 289-291. Rozpraszanie się człowieka po śmierci. XXXIV. 9. Roznosynie Rozpustne Rozwora u wozu. VI. 291, 395; IX. 145; XXXIX. 114. Rozwód, TIL. 37. - u Kirgizów V. 6. - z powodu czarów XXVI. 2. 3. Rozwój fizyczny ludu polskiego IV. 402-404. - języków indoeurop. XXVll. 52, 53. - kultury XXVI. 43; XXXIX. 102. - metod etnologicznych XXXVIL33. '-- stadialny XXXII. 180., - techniczny XXXIX. 102, 104. - twórczości ludowej XXVI'!. 1. - zespołu kulturowego XXVI. 43. Rozyhry (gw. hue.) zwycz. doroczny. V. 218; VI. 258; XIII. 112; Rozzucie męża XXVI. 86. Rożale, Rożaly, Rożukie, (j. lit.) różyczka, ornamet, XXXII. 37, 38. Rożanica, Rożdenica, ,bogini XIV. 61, 72. Rożdestwo Christowo (j. ukr.) Boże Narodzenie XIII. 21. krzyżyków, ziele, Verbena officinalis, XXXI. 98. Rożdestwo Rozrywki umysłowe w Stromiecczyżnie (p. Radom) XXX!III. 155. Rozrzucanie okruchów po polach XI,I. 318. Rozstajne drogi p. Krzyżowe drogi. III. 55, 58, IV 366; V. 347; VI. 264; VIII. 344; Xl. 193; XII 65, 226, 268; XUI. 26; X'VII. 25; XiXVIII. 123,251; XIXXnI. 122; XXXIV. 6; XXXVI. 109. opt. W ier z en i a. Rozsypiska jurajskie XXI. 250. - krzemienne XXI. 250. Rozszarpanie hakiem XX. 309. - końmi, V. 108; XI. 392. Rozszczep, samołówka XXXI. 32. Rozumnie, dość dużo, XJH. 68. Rozwolnienie leczyć XXVI. 86. rozdroże, 1 ~ .f; .' Preczystoj Bohorodyci (j. ukr) Narodz. M. B. XVII. 147. Rożek cudowny XXX. 80. " Rożki do prochu,. prochownice XXI. 45. Ród, p rody, I. 14; II. 81; V. 5; X'X,XIX, 15, 16, 19, 53. - boski, XIV. 4:8, 61, 72, 189-191. - i państwo XXVI. 133. - mat~i V. 84; XXXIX. 20. - patriarchalny XXXIX. 52. Róg capa w lecznictwie, XIII. 277. - do grania XI. 162; XIV. 136, 149; XIX. 116; XXI. 32; f{XXVIll. 109; XXXIX. 345. - do picia XIV. 40. - jako podwaliny świątyni w Retrze XIV. 43. - jednorożca XXXIX. 308. - jelenia, zą.wieszony na sośnie, znak graniczny X. 447. - krowi II. 224. - obróbka V. 4. - pasterski XXXV. 85, 119, 131. - Świętowita XIV. 50; XXVI. 71. - turonia XXX. 194. - w zabezpieczaniu od uroku XIXI. 227; XVIiII. 176 pt. Apotropa ion. - w zagadce XIV. 374. - złego ducha VII. 21. Róg p. placek świąteczny. Róg kozi, roślina, p. Adżasr(y)ngi, XXXIV. 105: Rószczki, wzory pisanek IV. 212. Rów w budownict. XXXIX. 255, 286. Równania językowe słowiańsko-ałtajskie; słowiańsko-irańskie; słowiańsko-tureckie XXXIV. 179, 180. Równik, równyk, rówieśnik XIV. 120. Rózga brzozowa, p chlqd, bicie odmienionego dziecka XIII. 326. -J brzozowa, z miotły XXX. 20. - palmowa II. 87. - poświęcona· IV. 141. - śmigusowa, p. kiczka, kyćka. - w lecznictwie XI'I. 267. - w prawie wiejskim, XXVII. 166. - w zawarciu sprzedaży, XIII. 287290. - w zwyczajach B. Nar. XI. 69. - weselna VIII. 238; IX. 137, 22'5; . XIV. 215; XXVIII. 94, 96; XXIX. 190; XXX". 67. - z korzenia dana, XIII. 288. - zielona p. litkup, XIII. 287-290. Rózgi, haft. XII. 119; XXIV. 132, 137, 143. - kara, XXVIII. 80. - wzory pisanek IV. 212. Różiena żólta., nazwa krów XII. 301. �458 Róża, Rosa Silvestris, III. 240, 268; XXV Ul. 245. - barwnik do jaj IV. 215. -biała IX. 41, 182. - dzika w magii XVI. 130. - ornament XXVIrI. 26; XXIX. 184. - kwiat, środek antikoncepcyjny XIII. 22i. - święcona VI. 60. świętojańska VUI. 342. w lecznictwie liI. 254; X. 233. _. Vi pieśni, III. 162; XIX,X:n. 15, 18 - w wieńcu wesel. XVIII. 145, 146. Róża lagowa, łaskowa, wiesiołek dwuletni, Oenothera bienis. XXx. 57. Róża polna, Rosa canina, korzeń XI. 386; XXX. 61. - wietrzna,ślazik pospal. XXIII. 136. Róża, choroba VillI. 366; X. 233, 358; XI. 384, 386, 399; XXIII. 136. XXX. 57. Róża, wzór pisanek IV. 212. Różana, nazwa krów. iiI. 130; XXI. 59. Różaniec II. 2.2'5;VIU. 257; XI. 4U. - pożyczanie; XXIII. 78. - w baśni XIV. 181. - w obrzędach narodzin. VIII. 347. - z ciasta II. :i!18.· Różdżka A.arona, ~I. 69; XiVI. 35, 36 - Adamowa XVI. 39. - bożonarodzeniowa XXX. 194-196. - czarodziejska XXVI. 19, 20 . - miedziana XVI. 151. - p. młodego III. 350. rozmarynowa HI. 349; IX. 41. 85; xxx. 4. - uschnięta, XVI. 33. - weselna VI. 133; 143; XI. 97; XIII. 295. Wirgula. III. 266. Różdżkarz III. 266; XXXVII.' 337. Róże, wyrzuty ropne, XIXXII'! 80. 459 Rókować, wojska Rubacha XXIX. (gw. żołn.), iść do VI. 47. XIV. 180. rukować (j. ros.) koszula XXXVIII. 354. rubac (j. czes.) XXIX. 118; XXXVILI. 359. Rubelp, drążek do siana III. 44. Rubież, rqbieź, wycinanie drzew na granicy XXXIX. 296. Rubacz, etnograficzna, XOOXVIII. 320, 321. (j. ukr.)' rąbek XII. 286, 292. Rubron, spodnica jedwabna XV. 96. Rub'us caesius p. maUna popielucha; - saxatilis p. kamionka. Ruchy etniczne XXI. 248; XXVI. 42, - patriotyczne XXXV. 20. 29. - rewolucyjne XXXIX. 54. Ruda bagienna, p. rdza jako barwnik, X:XIV. 141; :XJXlVII'!. 132; X:X,XIX 236. - żelazna 'III. 266. Rudasz, sito XIV. 120. Rudawiec, gleba XXXIX. 211. Rudnik, XXxVIII. 323. Rudra (j. ind.) bóstwa wiatru i burzy III. 5. Rudy, p. diabeł XI. 382. Rufa, koniec łodzi, 00. 56. Rugian, bóg ziemi XVII. 204. Rugiewit XJV. 36. Rugi uboba, baba żytnia XXII. 8. pl Dem on y k ob i e c e. Ruka (j. ukr.) części fajki 1'1. 141. Ruka jak bołyt O, ukr.) XVIN. 183, 185. rukawy(j. ukT.) rękawy 118. XXXIV. 146. Rukawice (j. ukr.) rękawice XXXII. 31. Rukawy O, ukr.) wzory pisanek IV. 213. Rukobitie (j. ukr.) klaskanie XXIII 185. Rumak, p. koń, XI. 333; X;IV 51; XXVI,N. 58. - skrzydlaty XXXIV. 33. Rumex crispus p. kobylak. - lapatifolium p. kobylec. - scutata, p. szczaw tarcżowaty. Rumianek rzymski Matricaria Chamomilla L. p. jaibłownik. X. 335; XII'! 217, 220, 224; X:XiVIH, 2'45, - kąpiel XLI. 265. - odwar, okłady w lecznict,XXX.55. Rumianek włoskowy p. rumian włoski V. 165; X. 335. Rumionny, rumiany XIV. 120. Runczie O, ulu.) przegniłe kłody XVDI. 144. Rungschamell, Rungschemel (śr. wys. niem.) ryczan XXXIX. 128, Runo, wełna XVII. 147. Runot O, fiń) ballady XXXIV. 284. Runy rzucać, czary XV. 42. - slowiańskieXV.220-423;XXx.ll, - syberyjskie IV. 447. Rupotać, 'bębnić, rumotać XIV. 120. Ruprecht, parobek p. chodzenie z turoniem X. 430. Ruptura p. Kieła. Rury kanalizacyjne drążone w drzewie, XlXIXEX.452. Rusalnaja nedHa, O, ukr.), X,VI. 325. 'Rusałka II. 213, 329; IV. 151, 156, 160, 163, 165, 167--169, 256, 315, 318, 319, 387 388 391; V. 44; VI. 325, 337; VIII. 7, 10; X. 109, 398; XIV. 82; XV. 41, 221; XVI. 325; Rukawce, róźi O. ukr.) wzory pisanek IV. 212. Różnowierstwo XV. 249. Różyce, ornament XXX. 164. Różyczka czarna, krewnik, (?) krwawnik lekarski, xxx. 62. Różewi - Rubok '. "1 J . ,~ .1 I I XV:II. 36; XVIII. 77; XXVIII. 4; XlXI:X. 179; X(XXV~ 61; XXXVII. 147; XXXVIrI. 453; XXXIX. 318. Pi. D e m o n y k oh i e c e. Rusana, nazwa krów XXI. 206. Rusek, Rosjanin XVII. 164. Rusin, Rusinka w literat. ludowo VII. 49, 131. Rusin w szopce XIX. 36. Ruska farba, jasno-czerwona V. 311. Ruska prawda XXVII. 177. Ruspetti (j. włos.) pieśni umbryjskie XV. 50. Ruszczka, różdżka weselna XIV. 256, Ruszka, ptak w lit. ludowo VIII. 308. Ruszt XXXDI. 56, 57. Rusztowanie egzekucyjne XXXIX. 144. Ruśnica, rusznica XXVIII. 72. Ruta, Ruta graveolans, kąpiel· zmarłego XV. 103. - napój miłosny, sok, X. 226; XXXVIII. 233. - odwar w lecznictwie XI. 396. - święcona w'lecznictwie XXV. 77. - w lecznictwie XlI. 396; Xl\I)I. 221, 224; XVI. 85, 108; XXX. 62; XXXIV. 279, XXXVIII. 233. - w magii IX. 385. - vi obrzęd. XXXIV. 279;XXXV.65. - w ogródku(V1I.55,132, 134;·,XII. 297. - w pieśni I. 248, 249; III. 59; X. 198. - w symbolice XlIV. 203. - w wianku weselnym III. 350. - zapach XXXVIII. 233. Ruta (j. slowiń.) szyba V. 325. Rutyca, wrotycz w lecznict. XXX. 66. Rużana, nazwa krowy. XXI. 200. Ruż'en'a (gw. huc.) nazwa krowy. XXXV. 134. Rużi popereczni O, ukr.) wzory pisanek IV. 212. �460 461 Rwanie lnu, p. len IX. 325. R~ba p. aloza, akuń, alszanka, aszaraj, aszaris, auszkłe, babeć, biała- bierżela, bzdręga, ,brzana, brzanka flądra, głuch, gorzkówka, iglarz, gucza, jelec, jesiatru, jesiotr, karaś, karp, kiałbiej, kiełbie, kielbukaj, kielby, kręp, kolka, krakieś, krasnopióry,kręp, leszcz, leszczyk, liaszczej, lin, linas, linej, miaszkrej mieszkrej, miętu, miętuz, minog rzeczny, mlon, mniak mrzeza, mrzyszk.a, mrzystwo, okleja, okuń, okoń, ouszkle, piskorz, plocica, pIać, plotka, płotecznlk, podleszczyk, ragulkas, ragłulas, ryba kwietniowa. sandacz, siekierka, sielawa, sikwa, sondacz (sandacz), strąg (pstrąg) spiór, strzelba, sukarebka, suchareba, sum, sucharieba, sygi,' szamas {sum), szapalukas, szczubel, szczu'ble szczuka (szczupak), !Śledzie, uklej (kolej a), uklejka, ungurej (węgorz), unguris, węgorz pospolity, węgorzyca, wiedzieja. wiuny, wijuny, wzdręga, zmarzlice, żiezuloś, żyżula. I. 87; II. 72, 73,185, 272; III. 147,319, 321; IV.15; VII.23, 147, 319, 321; IV. 15; VIII. 23, 31, 65; VIII. 70; XI. 311; XII. 251; XIfIT. 108, 159; X,IV. 118, 141; XVIU. 62, 91; XX. 95; XXV. 95; XXVI. 50; XXVII. 139;' XXVIII. 195; XXIX. 123; XXXI. 24; XXXJłI. 23; XXXVB:.299, 391; XXXVHI. 349; XXXIX. 19. Ryba, gwiazdozbiór I. 174; XXVIII. 52. .- kult XXXVIII. 349. . - kwietniowa VI. 298. - o kociej głowie XXXIX. 3124. - Orfos xxm. 43. - pierwsza złowiona. XXXI,I. 34. -... przyczyna trądu, XVIII. 81. - spożycie, kąpiel, XVIII. 234. XXXVII.I. 350. - suszona, XlI. 366. XXXVI'lI.350. - suszona w lecznictwie. XH. 266. XVIII. 179, 193; XXXVIII. 349, toplec, VIII. 355. - użytkowanie XXXIX. 19, 195. - w bajce IV. 302; VlrH. 312; IX 48,49, 173, 174; XI. 372; XV. 191. - w lecznictwie XXIX. 123. - w magii XXIII. 4. - w Morskim Oku XXV. 90. - w przysłowiu I. 76; XIV. 240; 355; XVI. 97. w uczcie pogrzeibowej, XIII. 100; XXIV. 3. - w zagadce 'IX. 406. - woda z ryb w leczn. XVIII. 188. - zakaz jedzenia X. 108. Ryby, wzory pisanek IV. 312. Rybacy p. cech, maszoperia II. 5, 69, 359; V. 154; VI. 265; VIII. 408; IX. 414; XI. 9; 372; 373; XII. 312; XIV. 404; XVIII. 134; 197; XXV. 2; X:XVI. 58; XXIX. 126;XiXX. 16, 204; XXXI. 35-37; 39'---41; XIXiXV. 187; ,XXXVII. 109, 308; XiXXIX; 436, 437, 462. - kaszubscy XXXIX. 462. - malajscy XXXIX. 436, 437. - w gadce o św. Grzegorzu, XX. 248. Rybactwo XXXIX. 450. Rybaczki helskie XXVLH. 32. Rybaczyk, rybak XIV. 120. Rybałt, VIm. 432; X. 201. Rybarze, rybacy II. 69, 359. Rybi ogon p. konstrukcja węgłów, węgieł XXIX, 15; XXXIII. 93. Rybnik, sadzawka rybna, XIX. 21. Rybny je narędzia - i i (j. błr.) narzęd~ia rybackie XXXII. 32. Rybołówstwo II. 6; IV. 99; VI. 394;VIII. 263; XIII. 159; XVH. 184; XX. 81; XXIII. 173; XXVI. 98; XXVJ1I. 139; XXIX. 126, 134; XXX. 214, 225, 239; [XIX:XI.3, 6, 36, 145, 161; XXXII .• 21, 22, 34; XXXTV. 174, 288; XXXVII. 331, 367, 371; X'XIXVIII. 314, 329, 347, 364, 408, 410, 434; X:XIXIIXi.19. R y b o łów s t w o, p. chodzenie na głuchy, chruściki na przynęte. dalmistro, głuszenie ryb, ł.apanie ryb ręką, na głuchy chodzić, maszoperie rybackie, narzędzia rybackie, nocne połowy ryb, połowy ryb: niewodem, na podrywkę, suwatą, więcierzem, na wędkę robaki, tonie na jeziorach, sacharie, sadzka, samcis, sieci, sipkos, (chruściki), zawodniczy, żerda-· gony. Ryby, łydki XXXIII. 80. Rycerz Polikarp XXVHI. 191. - w literaturze ludowo H. 116, 163165,170; I'll. 82, 101; IV. 417, VIII. 268, 280; )CI. 370; XIII. 59, 349; )cIV. 69, 81; )cV. 169, 180-184,192; XXX, 97, 134; )C)CXI, 22. - w chodzeniu z Dorotą. IX. 19-25; )CI)C.67. w szopce )CI)C. 55. - wlóczykij )c)cVIII. 191 Rychtyg, richtig (gw. żoł.) nI. 78. Rychwy, część pługa I. 143. Ryciny ludowe XXXI. 17. Ryczan, rycan, p. część wozu, kolowrót, obartel )C)CXVIII. 231; XXXI)C. 127, 128" 129. Rydel LI. 218. 335; IX. 366; XI. ~7; - XX. 9; )C)CXIX. 194. pt. N a r z ęd z i a r o l n i c z e. - do kopania bursztynu )C)CXIX. 361, 363. - drewiany p, horodnik. Rydom, przyśpiew XIV. 120. Rydz, kapelusz ze słomy XXV1II. 177; XXIX. 81. Rydze, Lactarius deliciosus I. 207; XX. 54. - w przysłowiu IX. 48. Rydzula, nazwa krowy, XXI. 59. Ryfa, raba, ryfka, p. rafka, część wozu )c)cxIX. 123., 129. Rygle W. budownictwie IX. 273, 274; )cVI. 368. XVln. 5; )c)cxVl'I. 196. Ryglówka XVIII. 2, 3. Rygocie miejsca zdeptane przez bydło, XXXIX. 408. Rygweda p. Rigweda XX)CIV. 3, 6. pt. L i t e r a t u r a l u d o wa. Ryh (gw. hue.) róg pasterski XXXV. 119. Ryjek, kapelusz XXXVI. 234. Ryl, rydel IV. 307. Rylec drewniany XXXIX. 434. Ryleć (j. ukr.) przyrząd do pisana jaj IV. 308. Ryma, rema, katar XVHI. 221. Rymarstwo XIII. 27; XXVI. 104. Rymarz XlIV. 94. Rymowane klątwy i groźby XXVI. 108. _ Rymy dziecięce XXVI. 108; XXVII. 148; XXXVII. 404. Ryndza (gw. huc.) w wyrobie sera, XXXV. 94, 95. Rynek XXXIII. 96. Rynna do spuszczania drzewa p. c zu hyło. Ryntowny wolowy XVI,I. 164. Rypozy-skrypije, grzyby I. 206, 207. �462 463 chustka "X. 186. XVII. 13, 14. drewniana łopata okuta XII. Rypsówka, Rysie w ,budownictwie. Ryskal, 299. ryskalewa, ryskalyki, wwry pisanek, 'IV. 2-12. Rysowanki, pisanki XVXI. 33. Rysowanyj (gw. huc.) fałdowany XIII. 210. Ryskal, (gw. huc.) nawoływanie owiec XXXV. 136. Rysunki kolorowe x.:X;'XHI. 107. - na pierścieniach XX![. 53. - na ścianach chałup XXXIlI. 1'07. - skalne XXXIV. 276. Ryszki, rydze I. 207. Ryś, Ul. 268; VII. 269. Rytm. VI. 215; XIII. 172. Rytmika ludowa JOiI. 180; XIII. 180. - pieśni XIII. 176. Rytony, pierśc. naczynia gliniane tXIXiX[V.102, 109. Rytownictwo XXX. 233. Rytu.ał kościelny XXVI. 87. - obyczajowo religijny XIV. 186190, 192; XVI El. 35, 43. -.:. picia XXVI. 70. Ryst! - pogrzebowy dla kobiet zmarłych w ciąży XXXIV. 40. :.....pogrzebowy Słowian pogańskich IX, 221; XVILI. 224. - ślubny Słowian pogań. IX. 221. - śmierci i odrodzenia XXXIII. 145, 146. - weselny ind., rym. XVIII. 225. Ryza (gw. flis.), droga, podróż X. 437; XIII. 2'58; XX/XU. 70; XXXIX 322. Ryzy, część cierlicy IX. 365. Ryzy (gw. hue.) ornat VII. 263. Ryż, Orysa sat~va, Zizanią, Aquatiqua rrr. 323, 324; V. 283; VII. 6; VIII. 123;X. 87; XI. 336; XIV. 134; XVI. 122; XXVI'll. 245; XXXIV. 262; XXXVII. 363, 387, 391; XJX;XVIII. 410; IX'X.'X.VIII. 410; XXXIX. 191, 206. pt. R oś li n y u p r a w n e. - dziki XX. 3119; XXXVIII. 407. - na mleku, potrawa wig. XXVI. 74. - zbiór XXIX, 207. Ryż, bóstwo Algonkinów VLI. 5, 6. Rzazacz, wykrawacz form drukarskich XXXVIII. 235. - drzeworytu XXXIX. 353. Rzqdznie, obficie VI. 47. Rządy kolonialne XXXIX. 417. Rzechotki, kołatki XI. 65. Rzecy, demony V. 53. Rzeczki cudowneXXV,I. 75. Rzeczpospolita Babińska XXVIII. 199. Rzek",) granica, szlak komunikacyjny XXXIX. 237. - rpowstanie XXIX. 132. - święta VLI. 16. - w bajce II. 60, 61; XXVIII. 199. w kulcie i wierzeniach demonologicznych XXIX. 123. - w Peregr. Maćkowej XXVIII. 199. - we wróżbach weselnych I. 134. Rzekać, modlić się XVIII. 22.1. Rzekani, rzekanie, kolędy modlitw ,XVIII. 201-209, 221. Rzemieniak, pas XXIX. &1. Rzemień XVII. 146; XVIII. 142. - cudowny XVII. 52. Rzemieślnicy II. 86; III. 319! XIV. 371; 373; XIX. 98; XXXI. Ill. Rzemiosło XXXI. 111, 113, 161, 170; XXXVI. 282; XXXVIT. 332, 353. Rzemyk, rzemyszek, czarodziejski VIII. 278. XIV. 120. - do okręcania nóg XI. 57. - jako pas XIV. 120; XJXiVI'II.2'16. Rzep" rzepik Agrimonia eupatorium XXX.38. Rzepa, Brassica Rapa. III. 173; IV. 280, 281; VI. 57; VII. 47, 249; IX. 53; XIV. 17,257; XXVIll. 194,245; XXXVIII. 324. - odwar w lecznictwie XXX. 44. - rzucanie o powałę w wigilię B. Nar. III. 173. - w zagadce II. 40; XV. 104; XVII. 91. - zwyczajach związanych z siewem VIII. 364; XiiI. 62, 22.9; XOI. 257. Rzepa, ziemniak X. 261. Rzepik, oset górski Carlina acaulis L. II. 138. pt. P o t r a w y g ł o d o we ·Rzepik pospolity p. smetannyk Agrimonia Eupatoria L. XIII. 2,19,2124; XXVHI, 245. pt. Roś l i n y w l e c Zh i c t w i e. Rzepka !p. Rzepicha XIX. 75. Rzepy, ziemniaki XVIII. 72. Rzeżucha łąkowa, Cardaminae pratensis. aphr. XXXIX. 300. - kąpiel XXVII. 245; xxx. 45. Rzeszetyna, choroba świń XVIII. 190. Rzeszoto, Plejady II. 277. pt. A s t r 0n o m ia l u d o wa. Rzeszoto, przetak, trzyniak VI. 264; VIII. 58; I!X.. 366; XI. 177; XVI. 133; iXlX1x.32. - w praktykach czarow., XXVII.61. Rzemień poncki, Rhaponticum III. 240, 268. Rzezacha, rzezak, skrzynka do rznięcia sieczki IX. 365. 406. Rze± Pragi w pieśni ludowej III. 156. pt. P i e ś ń .}u d o w a p o l ska. Rzeźba XI. 165; XIV. 40; XXX. 4; XXXV. 115, 173, 175; pt. Sztuka lu do wa. - dewocyjna XXI. 42, 51, 54. - Gotlandzka X,xx. 6. - grecka XXIX 113. - kamienna XXXiIX. 144. - litewska XIII. 344, 345. ludowa XXVII. 193; :xx:rx. 113, 115 119' XXXVII. 200, 369, 381, 420': 43'3: 486, 487; XXXVIII. 332. - małopolska XXIX, 113. - peruwiańska XXXIX. 4&6,487. - śląska ,XXDX. 113. - w drzewie XXJQ:. 5. Rzeźbiarstwo IX. 96; XXX. 233. RzeŹlbiarze ludowi p. syncerz, syncerz, X. 169, 319----321.pt. I n d e k s n a z w i s k c h ł o.p s k i c h. Rzeźnik p. cech II. 23, 24, 30, 332; IV. 438, 439; VIII. 1OO;XI. 386. Rzęch, rzench, Lach. XIV. 120. Rzędówka, kształt wsi, XXVI[. 128; XXIX. 156. - bagienna XXVII. 132; XXXIX 236. Rznawki, choroba dziecięca XI. 384. Rzodkiew(ka) Raphanus sativu. nr. 320; IV. 290; XXVIII. 245. - biała w lecznIctwie XI. 397. - odwar, okłady XXX. 61. - w recepcie komicznej XXVLI[. 205. Rzomnie, dość dużo, IX. 2&8. Rzucanie gliny i gnoju przy sprzedaży XXDII. 85, 86. - kucji o powałę VliIJI.372. - pieniędzy przy kupnie XXIII. 96. - pierścienia do morza XXII. 41, 42. - pokarmów do studni IX. 285. - pożywienia na ziemię dla dusz XX.205. - sieczki, śmieci i ziemi przy sprzedaży XXIII. 85, 86. Rzucać kamieniem V. 138, 143. - kilofem, zabawa V. 138. , Rzymiśnik, rzemieślnik XIV. 120. Rżenie konia w lecznictwie ludowym XI. 397. Rżniwa, żniwa XIV. 120. Rżysko XXXIX. 202. !' �4ń4 SIUa., sZ$,fa, XJV. 135. (j. kirg.), . mi.esiąc nieszczęśliwy, V. 16. Safian, P. Sachtijan, V. 121; XJ. 220; XXII. 109; XXiXl. 112, 114; XXXVII. 214, ,219, 223. pt. G a rba.!'s two. Safian, p, Boruta diabeł, XX!XIX. 348. Saframentnik, bezbożnik, przeklętnik, XVIII. 221. Safran, szafran, w balsamowaniu zwło~, XVIII. 175. Saga, XJVII. 288; XXIX. 135. _ estońska, XXXI. 175; XXXIV, 286. - germańska, x.xXVII. 247. _ irlandzka, XXII!. 160; pt. L i t er a t u r a l u d o wa. Sago, XXXVIą 410. pt. Roś l i n y upr a wne, Saina, (j. malag.), umysł, VI. 18. Saja, tkanina. włoska, XXJXIV. 16,1. Sajan, odzież, XIV. 15. Sajka, sajta, sajeta,' krzecina pospolita, Marrubium vulgare, w lecz., XXX, 55. Sajnok, krzywonogi, V. 64. Sajtan, (j. tat.), zły duch, XJXXII.92. Sak, narzędzia łowieckie, XX. 38, saka, seka, suka, (j. słowiń.), V. 325. Sakłak, szakłak, Rhamnus catharctica, IV. 283.. . Sakumpak, gotowy, XII. 68. Sakwa, p.besahy, besachy, biesag, III. 19; XIV. 231; XVII. 149; pt. Tr a n sport, Sakwacz ber'berys, w wierzeniach . i w magii, IV. 184; 186. Salamandra, jaszczur, Salamandra maculata, przesądy, XJVIII. 195; XXXVIII. 246. _ przyrządzanie trucizny, X. 225; XIII. 259, 200. - szkielet, x.xXVIII. 246, s S, litera w magii, XJXVII. 65. Saba królowa, XVI. 207; XXVI, 1G7. pt. D e m o n y k o b i e c e. Sabałowa bajka, XXX. 76--82. Saban, narzędzie rolnicze, x.xX. 229. Sabat, Sabbat, sobota, (j. hebr.), XII. 313; XIII. 3, 9, 18; XXI. 129; XXIV. IUS; XXVII. 100; XXXVII. 252, 304. -- dzień feralny, XX.v, 134. - na cześć dia,bła, XIX. 143. Sabaty, węgierscy zbóje, XIII. 54. Sa.bawahferut, (j. .arab.), nazwa krewnych, V. 83. Sabdja, sabdja (j. hebr.), wyraz magiczny, XXI. 245. Sabek, czepek, XJIV. 394. Sacharie, O, lit.), widły do zimowego połowu, XXXII. 31. Sachtijan, (j. tur, j. pers.), safian, XXXI. 114. pt. Garbarstwo. Saczek, kaftan, x.xIX. 85. Sad, sadek, choinka, III. 2, 172, 174; X:I. 2'1, 69; XX VII. 14. Sada, Sadawa, nazwa krów, XXI. 57-59, 205. Sadło, borsucze, lek, II. 156; V. 165; VI. 61, 160; VII. 269; X. 334. - jelenie, VI, 100. komarowe, VI. 298, 299. - lisie, lek, VI. 160; VII. 269. miętusowe w lecznictwie, VI. 61. - niedźwiedzie, lek, V. 302; VI, 160; VII. 268; X" 334. - psie, lek, II. 156; X. 334. racze Ung. potabile rubrum, V.l65. - smarowanie włosów, III. 230. - stare w lecznictwie, VI. 59, 61; XXX. 41, 58, 71. - świstaka, III. 230, 254, 25'5. - w~eprzowe Axungia parci, IV. -l .. Safar-ajt, 286; V. 165; VI. 274; X. 334; XX. 95; XXXIV. 162. - wilcze w lecznictwie, VI. 160; VII. 269, - zajęcze, V. 165; X. 334. Sado kropiasta, nazwa maści krów, X,XI. 58. S a d o w n i c t w o, XJXIX. 117; XXXVII. 331, p, agrest, czereśnia, damascena, drzewa owocowe, dziczki, gluba, glubka, grusza, gruszk.a miodówka, hruszie solodkie, jabłoń, jabłonka, krucha, miodówka, obwiązywanie słomą, porzeczki, sady, szczepienie; śliwa, wiśnia, zabiegi mag. Sadula, nazwa krów, JQC'I. 59, 206. Sady, II. 236, 261; V. 153; XII. 150, 257, 290; XIII, 256; XVIII. 71; XXV.61, - śliwkowe, I:X. 3,8:9. Sadza w farbiarstwie, XXX. 167. - w lecznictwie, X. 358; XIII. 111. - w magii, VII, 312. - w maści czarodz., XXXVII. 305, Sadzawka, jej znaczenie w układzie wsi, XX,XIX. 237. Sadzek, więzienie, VI. 47.. Sadzenie drzew na grobach, p. drze· wa owocowe, XIII. 125. Sadzenie kamyków w mag., IV. 365. Sadziec konopiowaty, Eupatorium cannabium, p. sejec, sędzisz w lecz., XIXX, 419. Sadzka, podkład snopów na boisku, XI. 174, 175; XXJXIX. 337. - kosz na ryby, XX!XI. 3,9. Sadź na drzewaCh, przepowiednia urodzaju, XIII, 32. Safa, Sowij, Sowija, demon ogniska, XV. 217, 219. 30 Lud - ł Tom XL - w lecznictwie, proszek, XVIII.180. zakaz zabijania, XVIII. 195. Salamat, (j. jak.), kasza na mleku, XXJXVII.11l. Salomon, XJXII, 53; XXIX. 127; X.Xx. 81, 115, 116. - w przysłowiu, VII .. 33; salomonar, Solomonar, demon, 1. 138. Salopa, XXJVIII. 17. Salwa guardia privozni,. azyl przewoźniczy, X!XX'IX. 144. Salas, szałas, X.IV. 272. ,Sałata, Lactuca sativa, II. 128; III. 320; XXVIII. 245. Samael, (j. gruz.), szatan, XXXII. IDO, Sambatia, (j. hebr.), ognista rzeka, VIII. 353. sambura, czarownica, XJIX.· 90. Samcis, (j, lit.), czerrpak do połowu ryb, XXXII. 28. . .Samica, (gw. flis.), !koryto Wisły, XX. 57. Samiwle, O. ukr.), Sisymbrium strictis, korzenie, odwar, VI. 158. SamobQjca(czyni), III. 155; x.xXI. 45; XXXIV. 281. _ grzebanie na pastwisku, VI. 326, - mogiła, II. 197; VIII. 54. _ pq:ekształcanie się w upiora, VI. 3'26; XVII. 113; XXJXI; 84. -: spalanie zwłok, XXXI. 84, M. - spławianie ciała w beczce, x.xXI. 45. - ukazywanie się ducha po śmierci, VIII. 3'58, 365. - wykonywanie kary, XXIX, 100; IX.XX,I.44--47. - wynoszenie przez okno, XXVIII. 252. samobójstwo U Gilaków, XVII. 100, u Kirgizów, V. 117. Samodział, IV. 134; XXIX.OO;XX:X,24. - wileński, XXVI. 1M. -l .j �" 466 467 Samodzialki, (dok.), XIV. 14. Samogłoski, IX. 7-10. Samokrytyka, XXXIX, 27, 28. Samołówka, XXVII. 139; XXXI. 31, 32; XXX'IV. 296. - sprężynowa, XXXI. 32. Samopał, XXV. 73. Samorząd, III. 121; XIII, 245. Samosija, O, ukr.), roślina w lecznictwie, XIII. 224. Samotnie, osady jednodworcze. lXXVII. 132; pt, O s a d n i c t wo. Samowily;XXXVIII, 268. Samsona pochód, zwycz. dorocz., l. 25. Samur, O. tur.), soból, XVII. 259,260. Samura, (dok.), maciora dzika, XVII. 270, Samu t, (dok.), aksamit, XXVIII. 42. Sanak, sanga O, tur.), sanie, XXXIV. 180. Sandacz, p. sondacz, Lucioperca sandra Cuv., XXXII. 25. Sandały, XVI. 138; XXXVII. 85; XXXVIII. 127. Sanie, p. cana, korczuchy, gnatki, sanak, grendżoly. sanag, sanga, III. 11, 212; IV. 147; V. 137 348; VI. 96; VII. 73; XX,VI. 82, 98; XXXIV. 180; XXXVII. 126, 246; XX.XIX, 113; pt. K o m u n ik a c j a i t r a n s p o r t l ą d o w Y. -:- używanie do mł~cki, Xxx.. 231. - w bajce, III. 147, 148. ~ w zagadce, XIII. 206. - w zwycz. popielcowych, XX. 183, - z kości, XXVI. 152. Sankiele, (j. kirg.), ubiór głowy, V. 7, 16, 18. Sankt Hans A//en,' (j. niem,), wigilia .św. Jana, XXVI. 73, 76. Sanowa woda, z Sanu, XVII. 75. O, ind.), ko<l:o odrodzeń, X,XXIV,26. SalisKryt, III. 5; XIV. 191 243; XV.197; XXI. 153; XXX. 239, Sapa, motyka, XII. 299; XVII. 150. Sapanie, podgartywanie kartofli XII. 302. ' , Sansiira Sapka, potrawa górali, IX. 256. w chodzeniu z Dorotą, Sapryciusz IX. 19. Sar, kozioł, XIV. 94. - Schar, rząd dachówek, ){!,XIX. 31. Sarafan, XXI. 138; X:XXVIII. 354, 360 Safa/ke, saro/ke, 'sirawina (dok) . z r. 1204, żórawina, XVII. 186." Saraha, (j. ind.), głosiciel buddyzmu, 'XXXIV.29. Samka, (gw. hu.c.), nfeborak, VII. 263 Sarawati, O, ind.), bogini, III. 5. Saraua, O, ind. amer.), duch dobry, duch zły, VII. 5. Sardela, ryba kwietniowa, VI. 29B. Sa'rdiusz, kamień czarodzi€jSrlJ, XXXIX. 325, Sarkander, żródło, XXV. 112. Sarn, rogacz, XVI. lOB. Sarna, ruja, VII. 270; XXXI. 29, 33. - zasięg, III, 240. Sarna, Sarnawa, nazwa krów, XXI. 59. Sarniny, zawiasy u skrzyni, VI. 291. Sarong, odzież, XXXVIII. 411. Sarothamnus Seoparius, p. mietlon. ka, żarnowiec, Sarpa-Anusarpa, XXXIV. 6; pt. D em o n y s z k o d l i w e. Sarsama, O. hue.) na.rzędzia, piła, siekiera. VII. 213. Sasak, wąski wóz, XXXIX. 129, Sasanka, słonecznik. Pulsatilla verm., barwnik, IV. 215. Sasanka dzwonkowa, Pulsatilla pat •• XXVIII. 245. Sasyna, Acorus - I . 1 ; I ~. ,! ( :/ l Ii I tatarak, tatarskie ziele, XII. 62. w Zie!. Świątki, calamus, rozsypywanie XII, 62. Sata, (gw. huc.) płótno do cedzenia, VIII. 43. Satanail, (j. ros.) diabeł, II. 322, 323. Satlok, ziele lecznicze, V. 165. Sator, formułka magiczna, XXI, 245; XXVII. 65. Saturn, XXII. 10. Saturnalia, II. 94; III. 372; XII. 36; XX. 178; pt. Zwyczaj e obr z ę d y d o r o c zne. Satynober, farby, do obrazów na szkle, XXX. 167. Satyr, p. dziki mąż, XXXIX. 321. Satyra, XVIII. 170; XXXV. 27. - ludowa, X.45-49. Saweasiuleo, O, samoa.), bóstwo przeznaczenia, VII. 19. Sażeń, (dok. j. ros.), miary długocci, X'XVIII. 164, 165. Sg,xnote, bóg Germanów, XXVIII. 100. Sąbato, O. st, słow.), sobota, XIII. 4. Sąd bijów, kirg., V. 19, 115; pt. p r a w o l u d o w e. - biskupi, XXVI. 16. - boski, XIII. 2'31; XX:XI. 84; XXXIX. 135. - Boży, XIX. 145; XXV. 8.. 11, 15, 96; XX.X. 88, 106, 141, 251; XXXIV. 281-283. - duchowny, XXI, 127; XXIV. 169; X.XVI. 3, 14. - familijny, III. 294, 295. - gminny, III, 120, 121, 135, 295, 299,305,308,309; IV. 7,28, 243, 252. - inkwizytorski, XXVI. 4, 5. - konsystorski, XXVI. 3, 8, 14. - kościelny, X.xVI. 1, 10, 20. ludowy, III. 196, 199, 207, 217; IV. 240; V. 107, 110. - ławniczy, VI. 390, 407; XIII. 245; XXXIX.142. - miejski, XXVI. 20, 40; XXXI. 69. - o czary, p. procesy o czary, XIX . 121; XXI. 127, - ostateczny, XXXI. 14; XX!XIV. 282. - patrymonialny, III. 117; IV. 3; XXIV. 169. - rodowy, IV. 244. _ rodzinny, XXXVII, 115. - si'erocy, III. 312. - skorupkowy, ostracyzm, X'XI, 186. - sołtysi, XXXIX. 298. - świecki, XXIV. 169; XXXIX. 135. - wiecowy, VI. 407, _ wiejski, XXVI. 4; XXVII. 145. - wójtowski, XXX,I. 171. - żywiecki, XXXI. 83. Sąd, naczynie, XVI. 108, Sądny dzień, IV. 437; V. 357; XXV.46 - w przepowiedniach pogody, XIV~ 3,69; XXXI. 142, Sądrzyca, żyto z pszenicą, III. 140, Sądy, nosidła do wody, XVII, 164; XVIII. 113. Sądzice,. Sądzenice, bogini, XIV. 73. Sąrzyca, sążyca, żyto z pszenicą, p. sądrzyca, XVII. 188. Sąsiek, I. 263; II. 44, 159; IX. 274; XI, 172, 176, 178, 315; XIV. 309; .xVII. 188; XX. 315; XXXVII. 193. Sąsiekarze, VI. 52. Siiru zad, (j. oset.) święty słup przybrany rog.ami zwierzęcia, p. słupy, totem, XVII. 139. Sadhana, (j.ind.),czarodz., XXXIV. 30. Sakjamun~ p. Gautama Budda, XXXIV.29. �469 Scabiosa arvensis, na, naparstki p. driakiew polM. B., Strzygonio- we ziele. ok>rzeski krzemienne, XXXIX. 384. Scebla, wóz, VI. 395. Scena w misteriach pasyj n., XIX. 54. - w szopce, X'IX. 35. Scep, drzewo łupane, V. 64, Scepy, łuczywo, XXIX. 51. Scerseń, szef'szeń, Xl. 367. Schadzki czarownic w czwartek, XXVII. 65, 99. Schedule italicae, XXI. 229. Schizmogeneza, }GXXVI. 367, Schlachtmonat, O, niem.) listopad, XVI. 2. Schlaraffenland, kraina baśniowa, XXVIII. 198-202, 211. Schneinbrato, (j. prus.) bóstwoXXII.l. Schocha, (dial. alem.) stożek siana, XI. 362. Schody, XIV. 356. Schopf, (dial. alem.) czop, XI. 363. Schuappa, (dial. alem,), żupan, XI.3,63. SCiuri, (j. wros.) piosenki sycylijskie, XV. 50. Sciwoj, czciwo, XVI. 108. Scopolia carnioliqua Jacq, p. lulecznica brunatna. Scodraki, pieczywo obrz., XIV. 135. Scrophularia nodosa, P. trędownik węzłowaty. Scurnik, szczurnik, IX. 184. Scypta, kawałek, IX. 288. Scyrkać, dzwonić, III. 139. Scyzoryk, w wierzeniach, II. 334. Sczastie, (j, ros.) podzielić na części XVII. 214. ' , Scadry, szczęścić, XIV. 122. p. geb., Ziemia bóstwO', XXXII. 122. Sebelija, Sibilija, Sybilla, x,xv. 46. Scześcić, Seb, (j. gJ Sedum Telephium, p. tłusty mqż, rozchodnik. Seelenthier, teoria Wundta, XVII. 182. Seelgeriit, XXVIII. 98, 99; pt. Z w y!Czaje i obrzędy pogrzebowe. Sejec, konopnica pospoilita, sadziec. konopiowaty, ojciec ziela, XXx. 49; pt. Roś li n y w l e c z n i. ct wie. Sekcja, antropologiczna, XXXIX. 6, - etnograficzna, XXXIX. 6. folklorystyczna, XXXIX. 9, 10, 12. - ludoznawcza, P. T. L. XXI. 78. Sekmine, O, lit.), święto pastusze, XXV. 59. Sekta bogomili, XVII. 263, 264. - mankietników, XI. 426, Sekty, p. anabaptyści, arianie, bezpopowcy., bogomili, bollandYŚ1ci, mankietnicy, malowańcy, piliporii, sidzjniarki, socyniane, starowiercy, sta'roobrzędowcy, xx.x.VIII. 54.2. Sekundant, drugi skrzypek, XIV. ~5. Sekundfiedel, (j. niem.), instrument XVI. 167. Selązek, szelążek, XIV. 277. Seledyn, XXVIII. 20, 37. Selenites, (j. gr.), selenit, iX,XXII.137. Semantemy, XXXVII. 315. Semantyka, XXXVII. 311, 312. . Semen, siemię, nasienie, XVI. 23. Sementalka, (gw. huc.), nazwa krowy, XXXV, 135. Semihomo, (j.lac.), Mandragora, X.261, Seminomadyzm, XX.XIX. 190. Serno Sancus, (j.sab.), Herakles, XVI. 23. Sen, cudowny, V, 128. - o skarbie, XVI. 112. - przychodzenie dusz, XIII. 242. - sposoby sprowadzania, III. 49, 56, 57. - tłumaczenie, IV. 96. - w przysłowiu, XIV. 241. - w zagadce, XVII, 82. .....wiara w sny, I. 26, 165, 176; VII. 283; XIII. 117; XXIX. 134; XXXI. 81; XXXIV. 11. - wróżebny, VI. 18, 20, 63; XVII. 62; XIX. 63; ,XX. 320; XXXVI'll. 271. - wychodz, duszy z ciała, XIII. 231. Senat Akademicki Uniw. Jagieł. w sprawie muzeum etnograficznego, XXXV. 35. Senatotoan, (j. arab.), członkowie /rodziny, V, 83. Sencerz, snycerz, V. 64. Senecio Jacob., p. Starzec Wielki. Sennerzy, pasterze alpejs'cy, IV. 274. sennik, VIII. 169; XXXVIII. 271, 274; XXJXIX. 351; pt, L i t e r at u r a l u d o w a. Sentencja praojców, XXVIII. 41; 43; XXx. 236. Sentjanzevec, (j. słow.), wino święcone na św. Jana Ewangelisty, lVIII. 345. Separacja małżonków, III, 295. Ser, p. bryndza, budz, fer, gomulki, ---oj gruda, . ,,, ł gumulica, kurtu, osz- I. 165; II. 128, 130; III. 12, 13, 4.4,350; IV. 287; V. 11, 167; VI, 77; VIII. 35,7; IX. 367; X. 37; XII. 17, 27, 28; XIII. 29; XIV. 186, 250; XX. 9, 22, 42, 53, 96, 101; XXVIII. 221; XXXI. 57; XXXIV. 162-164, 174; XXX.IX. 332. - jako danina, VII. 60. - kurtu, kirg., V. 11. ....•kwaszony, II. 207. - ofiara składana bogom, XIV, 61. 72; XVI. 4. czypek, - owczy, P. bryndza, budz, oszczy_ gruda, II. 220; III, 252; VI. 177; VII. 188; XII. 31, 32; XVI. 134; XXVI. 14.2;XJXVII. 164, 193; XXXV. 19; XXXVII. 202. .....pożywienie flisaków, XVII. 141. - suszenie, p. serniki. - w literaturze ludow., II. 61. .....w lecznictwie, XXX,I. 144. - w obrzędach weselnych, II. 237239, 266; IV. 73. - w obrzędach wielkanocnych, I. 85, 129; V, 215. - w pieśni, I. 245; 'II. 66, 71; XI. 162. - w zagadce, XIV. 375; XVII. 90, - wyrób, V. 124, lZ5; VIII; 40-43; XVIII. 72; XXIII. 67; XXXV. 89-94, Serce, utożsamianie z duszą, VI. 17. med. lud., XI. 398. .....,w ornamencie, IV. 213; X. 119; XXXV.27. - w przysłowiu, XIV, 24.1. - w wierzeniach, XXX. 25:1. - wroga, XXXI. 90. - z bursztynu, XXXIX.. 389. - z piernika, XXXI. 169. - zjeść, VII. 52. Serdak, serdaczek, V, 121; VIII. 165, 438; IX. 256; XI. 58; XVIII. 67. 68; XXII. 102, 104, 106; :X,XIX.85, 185; XXX, 182; XX,XIV. 271; XX.XVI. 266, 268; XXXVII. 216, 228. Serdeczne listy XXVII, 164, Serdecznik, roślina a;phr. XXXIX. 300. Serduszko, ornament, ,XXXI. 160. Seredzić, karcić kogoś, IX. 288.. Serek, wzór, p. syrczyk. XX.XII. 38. Serenady, serenaty, O. wł.), piosenki umbryjskie, XV. 50. Sergi, łachmany, XVI. 86. pek, - w �470 Serkorz, wytwórca serów, XVIII. 221. Sermones, (j. łac.), kazania, III, 178. Sermones de tempore, (j. łac,),XX.x.91. Pomerii, kazania, XXX. 91. skrzynki do suszenia sera, XII. 121. Serpyk, (j. ukr.), wzory pisan., IV.212· Serwatka, p. newarka, sirotka, suSermones Serniki, rotew. suruika, surowa tka, syro- VI. 53; X. 37; XII. 31, 296; XIX. 9.. 10; XX. 65. - w magii, VI. 304., 3{}8. Serwetki z bibułki, X.XII. 128. Serwety, XXIX. 86. Serxa, burszt. wisiorki, X.XXIX,. 360. Setek, (j, czes.), duch dom., XIV. 299. Seti, egipski bóg ciemności, VII. 25. Sewiec, szewc, V. 64. Sezam, roślina strączkowa, .XXiXIX. 195, 202. Sezatoarea, (j. rum.), prządki, XXV. 139; pt. Z w y c z a j e i ob ,r z ęd y t o war z y s k i e. Sędzia. p. bij, w facecji .xXXI. 122. Sędziczki, . opiekunki rodzących, XVII. 235. Sędziolki, domy kryte gontami, bez kominów, II. 285; XVII. 79. Sędzisz, sadziec konopiowaty,XX,X.49. .Sęki w drzewi.e, przepowiednia, pogody, VIII. 359. Sęp, XXXIV. 6, Sępiogłowy, demon XXXIV. 6. Siok, wujek, XVI. 86. Sfragistyka, II. 189. Siabrostwo, XXIX. 179; pt. P o k r ew i e ń s t w o f i k c y j n e. Siadanie pod stołem wig., XVIU, 200. Siady. (gw. dziec.), III. 165. Siak acz, (j. błr.), P. pejkinikas, narzędzia rybackie, XXXII. 31. Siano, I, 48; II. 46, 47, 209; III. 3, wodka, syrowatka, syrvotka, 4; IV. 144, 276; VIII. 285; X. 155; XI. 72; XIV. 132, 231, 360; XX. 11, 42, 52; XXVIII. 147, 245; XXX. 34, 222; XXXI. 4; X,XXVII. 105, 111, 123, 203; XXXIX, 113. - skład XXXIII. 90, 91. . - spleśniałe, zaduszone, XVIII. 189. - trociny, barwienie, jaj, IV. 215. - w baśni, II. 275; XII. 225, - w lecznictwie, XI. 397; XVIII. 190; XXXIII. 123. ---. w mętowaniu, XIV. 377, 378. - w pieśni, II. 341; X.IV. 270, - w zwyczajach dorocznych, III. 3, 4, 385; IV. 325; V. 153; VIII. 371; XIII. 21, 22; XIV. 132; XVIII. 199; XXIX. 92, 95, Sianokosy, II. 46, 209, 314; III. 10, 14; VI. 394; IX. 95; XIII. 256, 257; XVIII. 71; XXX. 25. Siara, mleko po ocieleniu, VI. 47, 57. Siarka w lecz., V. 165; lXVII. 193. - w magii, XII. 93. Siarkan, smok, V. 251, Siarkan miedzi, XI. 39B. Siarzia, (gw. żoł,), sza,ria, III. 79. Siatecka, czepiec, III. 65. Siatka konopna, sieć, XXXIII. 33. - leszczowa, X,XI,X. 126. - na czepiec, IX. 4B; XXXIV. 145. - płotkowa, XXIX, 126. :.....szczupakowa, XXIX. 126. Siatka, sieć, XXXII, 26, 29. Siąga, miara, sukna, XXXIV. 169. Sibiele, Sybilla, demon, XXVI. 154; XXXIX. :HB. Sibrat, sibretki, XVII. 135; XXIII. 163, 164; XXV, 141; pt. P ok r ew i e ń s t w o f i k c y j n e. Sicery, (gw. żoln.), odznaka. XII. 236. Sicianny, sipciowy, XIV. 120. Siczonka, kqśba, XIV. 120. Sit, sieć, XlV, 71. (j. ind.), bohater-król, XXXIV.45. Sidec, (gw. huc.), stołek, XXXV; 121, 122, 132. Sidło na ptalll, XX. 51; XXVIII. 217; XXXI, ?R, 29, 33; XXXIII. 23; ,XXXVII. 96, 301, 307, 366. - nadrzewr~, XXXIX. 301. - w przysłowiu, IX. 158, 163. Sidziniarki,lekta religijna, III. 256'-~ Siecka, siec::ka, III. 154; IV. 287; VIII. 39; XII. 154, - ido wyprawiania skóry, XXXI, 116. ~ ,szklana. XXVIII. 21. Sieczkarnia. p. skrzynka rzezalna, p. Kindebank, VI. 292; XII. 299; . XIV. 3~1);XXXI. 3. Sieć, atryl'ut bóstwa, XXXII. 126. .,- badawcza, XXXVIII. 1B6, 167. ~ fa,rbowana, XXXIX. 326, .,- jądrzysta, XXXVIII. 24:4. ;-. !kołkowa, XXXVIII. 257. - lotowa, XX,XVIII. 257. . - łowiec1;:a, IV. 83; VIII. 61; XVI. 264; X'\:XI, 29, 31, 37, 42; XXXVI. 214; XX.xVII. 289. ~ na ~n~opatwy, XXXVIII. 257. - na ptaki, p. stoproża, XX. 53. _ nakrywaIna, XXXVIII. 257: Siddharudża, J: - i - - pione'" a, XXXVII. 289, podrgubna, XIV. 112; XXXI.' 29. poja7(:,owa, XXXI. 38, 42. p::sypywanie proszkiem, VI. 2,65. przepiórcza, XXXVIII. 24'4. rozwieszana, XXXVIII. 244. ry);\ac1<-.ł,IV. 155; X. 9; XII. 155; XIV. 115, 197; XXIX, 126; ~XX\·III. 244. sta\'.'P'-l, XXXVIII. 257. w ,J:)aś'li, VIII. 266; XI, 372, 377. w przysłowiu .. IX. 48; XIV. 240. z drutu, XXXI. 42. X,XXI. 30, z powrozów, XXXI. 20. zajęcza, XXVIII, 205. Sieć, sitowie, IX. 354. - ściegi, X,XVIII. 35. Siedem, braci śpiących, II. 224; IX. 378; pt. M e t e o r o log i a l u d. - części nieba, II. 325.. - dań wigilijnych, XIV. 132. .- dni, III. 53, 61. - duchów, XXXVII. 291. - głów bogów słow., XIV. 220. _ głów potwora, XIV. 174, 225, _ lat, II. 15, 329; III. 145, 165, 167; VIII. 358; X. 278; XVI. 80, 81; XVIII. 194, 198; XXXVII. 303. _ liczba magiczna, VI. 304; XI, 314, 437, 438; XII. 218; XIII. 123; XIV. 251. _ liczba święta, XII. 210. _ matek, demony, XXXIV. 33. -- mórz, II. 277, _ odnóg różdżki wes., XIV. 215. - -słów, XlI. 93; XIV. 18. _ w budownictwie, XIV, 361. _ węgielków w Qdczynianiu uro- z potargiem, - ków, VIII. 392. zamków, VIII. 52, ziarnek grochu, III. 55. Siedlacka, szufla, wiejaczka, do zboża, V. 64; IX. 3'66; XI. 176. Siedlaczka, (j. błr.), szufelka, do wody, XXXI. 38, Siedliska słowiańskie, II. 5. Siedlisko, łan zupełny. XJXV.32, 33, 37 Siedlok, chłop posiadający ziemię, XVIII. 221. Siedmiogośćcowy ocet, Acetum aromat, V. 165. Siedmiokrotne powaby, III. 61. Siedmiolatka, Allium schoenopra.ssum, XXXI. 9B. - �472 473 Wielka NiedźwieXXXIV. 10; pt. A s t r on Q m i a l u d a w a. Siedun, Siedź, chorosz, grzyby, Boletus ramosissimus, w lecznictwie, II. 21. Siedzi.by Słowian, XXXIV. 47, 51, 174, 180, Siejba, XXX. 247. Siejemak, taniec, IV, 434. Siek, m i a r a, IV. 125. Siekiera, sokiera, X,XXVII. 390; XXXVIII. 241; pt. B roń. -- danina, XX. 9. - drewn. zabawka, 'II. 217-220. - krzemienna, X.XV, s. X s., XIII, XXXVIII. 34, - ozdobiona, VI. 189. - przeciw duchom, VI. 64. - w bajce, IV. 415; V. 279; VIII. 297; 298; XXVIII. 189, 195. w lecznictwie, XI. 394. - w magii, II. 336. -. w pieśni, II. 274, 349. --. iW poprawianiu mleka, VIII. 364. - w zabawach, XVIII. 152. - w zagadce, VII. 7,3; XVII. 87; XVIU. 172. - w zwyczajach narodzinowych, III. 58; XIV, 43, - w zwyczajach pogrzebowych, II. 120; VI. 26. - w zwyczajach weselnych, IX. 146. - w zwyczajach wigilijnych, XIII. 21; XVIII. 200. - wypędzanie bydła na paszę, XII, 310; XVIII, 216; XXV. 57. - źelazna, II. 219; IX.. 200, 361. Siekiereczka w mętowaniu, XIV, 169. Siekierka, XXVIII. 217; XXIX. 102, - krzemienna, :XVI. 323. Siekierka, ryba, XVIII. 62. Siedmiu dzica, Świętych, Sieta, Wiewiórka,' III. 139. Sielawa, VIII. 280, 281. Siete, sm, O, niem.), szle,XXXIX.124. Sielnik, O, błr.), siennik, XXx. 32. Siemieniat/m, nazwa kur, VIII. 152Siemię, konopne i lniane jako pożywienie, VIII. 370. - w zwycz. wigilijnych, XIII. 21. - w zwycz. przy poświęcaniu domu, II. 144. Siemigorka, O. ros.), p. Baba Łat y_ gorka, XXXII. 87. Sieminie, siemię lniane, XIV, 120. Sienik, O. błr.), S'iennik, xxx. 32. Siennik, p. sienik, sielnik, ,XX,X. 32. Sień p. klet', II. 76; III. 318; V. 149, 152; IX. 270, 279; X, 311; XL 22, 387, 407, 411; XII. 146, 294, 295, 310; XIV. 356, 359, 368, 3818;XVI. ,365; XVII. 180, 181; XVIII. 69; XiX. 316; XXVI. 102; XXIX. 12, 37, 40, 44, 89, XXX. 18, 33; XXXIII, 88, 92; XXXVII. 191193, 201, 226, 228; ~IJC. 266, 268, 285. Sierak, O. ukr:), bajbarak, V, 149. Sietmięga p. sukmana, IV. 147; XI. /196; XII. 149; JCX, 93, 105; XXII. 131; )(XX. 31~33; JCXXIX. 345, Sierota, p. pasierbica, IV. 411, 413, 416, 417; IX. 74, 79, 80. Sierotki, stokroć trwała, JCXJC. 43. Sierp, IX, 365; 378; XII. 32, 149, 299; XIV. 328; XVIII. 215; XX. 49, 54, 56; XXV. 132; XXXI. 3; XXXVII. 261, 292 -- jako instrument muz. JCJCVII. 70. - nowy w magii, XXIV. 13; XXV. 86; ,XX,XV. 128. - stary w zamawianiu, VI. 262. - w bajce, VI. 352. - w przysłowiu, IX. 378. - w szopce, XIV. 153, • ;1 - w zagadce, VI. 248; JCVIII. 172. - żegnanie sierpem, II. 337. Sierpień w Kalendarzu Staropolskim, XIII. 257, - w przysłowiu, IX. 159. Sierpownik, krwawnik sWlęcony, karmienie indycząt, X.Xx., 37, 38. Ę!ierpy, wzory pisanek, IV. 212. Sierscy pasterze, IV. 275. Sierszyn, szerszeń, XIV. 120. Sierść bydlęca, V. 4. - cielęca, XI. 380. - kocia w lecznictwie, II, 155, 156. - świni w wyplataniu ozdób. XXXVII. 390: Sietka, O, błr.), siatka, J{J{XII. 29.,.34. Siew, siejba grochu, III. 23. - hreczki, II. 158. - jęczmienia, III. 141; Xln. 329. - lnu, I. 130. - na nowiu, II. 327. - po zachodzie słońca, III. 23. - przy słońcu i księżycu, III. 141, - rozpoczęcie, XVIII. 214. - treść widowiska, III, 222. -. w suszę; IX. 207. - zwyczaje związane z siewem, VI. 155; XII. 228,315, 317; JCIII. 329. - żyta, JCJ{J{IJC.294, Siewnice, narzędzie raIn., XXXI. 3. Siędzina, szakłak, XXX. 61. Sigurdsage, (j. niem.). XXXI. 171; pt. L i t e r a t u r a l u d a wa, Sijsje, (j. hoL), czyżyk, XIX. 14. Sika, p. koza. Sikawka ręczna, II. 218. - z bzu zabawka, XXVIII. 62, 241, Sik6ra, (gw. złodz.) zegarek, VII. 281. Sikorka, łowiectwo, JCXXIII. 21, 22. - w literaturze ludow" opowiadaniu VII'I. 308, 309. - w pieśni, II. 346; VI. 152, 154. - w przepowiedni, XIV. 251. t, dziewczynka, XIV. 309. rybka na przynętę, XIV. 120. Silat, Sila-t, (j. fiń.), uprząż, XX,XIX. 125. Sile, (st. słow.), szle. XXXIX. 125. Siticernium, (j. łac.), stypa, XVI. 326. Silnje, (j. tung.), jubka, ,XX,xVIII.259. SiW, (j. .st. wys, niem.), szle, XXXIX. 125. Siła artyst)"czna, J{J{XIV. 277. ~ ergologiezna, JCXJCIV. 277. ~ magiczna, XXXVII. 135; XX,xVIII. 412. - nieczysta, XII. 168; XIJC. 114; XXXVII. 304. - robocza, JCJCXIJC.184, 189. ~ wytwórcza, XX,XIX. 15. Silnyk, (j, ukr.), Iuncus effusus, od_ war, VI. 159. Simel, (gw. hue.) nazwa koni, VIII. 152. Simie, (gw. huc.), siemię, nasiona konopi, XV,III. 190, Simurg, ptak-góra, XI. 232, 234, 236, '240, 242. Sin, (j. babil.), bóstwo księżycowe, XXXII. 146, 153. Sin po duhu, (j. serb.), syn adoptowany, XVII, 264. Sin po grijehu, O, serb.), syn rodzony, XVII. 261, 262, 264. Sin talak, (j. kirg.), formuła prawna, - V.6. Sin-ai, (j. hebr.), góra Synaj, XXI. 239. Sinanthropus, XXXVIII. 387; XXJCIX. 19, 20. Sind-aky, (j. kirg.), dary weselne. V. 16. Singbong, (j, santa!.), bóg słońca, VII. 16. Siniaki, grzyby, I. 201. Siku Siwka, it, �474 , Sinobrody, pieśń, XV. 48; XXVIII. 226. Sinologia, XXI. 89. Sinologowie, XXXVIII. 373. Sinawite, wiatrem podszyte, XVII. 165. Siwy kamień, witriol miedzi, (Cu. SOI. koperwas, w fa.. bierstwie, IV. 216. - w lecznictwie, II. 156; XI. 398. Siodlak, chłop, XX. 113. Siodlo, p. gapa, komo, XI. 161; XII. 220; X'IV. 38, 40, 50, 308; XXXVII. 88, 231. - do jazdy, XXXIX. 119- juczne, XXX,IX. 119. - pożyczać, XXIII. 67. Siodlo, siedlisko, siedziba, XIV. 309. Siodlo, zmora, III. 256; pt. D e m o. n y s z k o d l i w e. Sienkier, wrzód, Xl. 398. Siostra, ciotka, XIV. 5.g. - w zwyczajach weselnych, XI. 412. Siódma córka, p. siedem, XI. 314. Siódma góra, p. siedem, XII. 170. Siódmy rok życia, VIII. 274. Siódmy syn, XI, 314. Sipka, szkarlatyna. III. 139. Sipkos, (j. lit.), chróściki, p:'Zynęta, XXXII. 26. Sirak, (gw. hue.), sukmana, V. 150; XVII. 147, 154; XVIII. 146; X,XXVII. 228. Sirato, (j sekler.) .. pożegnanie kawalerstwa i panieństwa, XVI. 141. Sirawina, (j. słow,), żórawina, XVII. 186. Sirotka sirotew, O. S'łoweń.), ser. watka, XIX. 10. Siruna (gw. huc.).. nazwa krów IX,XXIV. 134. Siryj, (gw. hue.), nazwa koni, XXXV. 135. 4?5 sierść, XIV. 120. ołów, X,X. 299. Sisgen, Siska, Siskin, czyżyk, XIX. 14. Sit, (j. egip.), bazyliszek, .xxXVIII.247. Sit, sitowie, V. 64. Sitarstwo, VII. 334; VIII. 220; XXVI. 104; XXIX. 132. Sitarze, XI. 353. - biłgorajscy, XXVIII. 170; XXXVIII. 295. Sitkie, (gw. hue,), paść na drobną zwierzynę, VII. 270. Sitko, drewniane, 'I,X. 363. - pożyczanie, XXIII. 59. strzelanie, p. mleko poprawić, XIV. 370. - w' pszczelnictwie, VI. 56. Sitniak, (j. błr.) poduszka z sitowia, XXX.33. Sitniak, (j. błr.), sitowie, XXX. 16. Sito do przesiewania, IX. 366. - środek apotropiczny, XXXIV. 280. -w literaturze ludow., VII. 319•. - w praktykach czarownic, VII. 319. w przysłowiu, VI. 33. - w zagadce, V. 48; XIII. 206; - we wróżbach, VII. 94. - wyrób, XVI. 133. Sito, gwiazdozbiór, WłosY Bereniki, I 175. Sitowie, p. sitniok, Scirpus, I. 115. - do pływania, XXX. 16. - kapelusze, XXVIII. 173, 179. - w lecznictwie, Xl. 384. - zabawki, XXVIII. 61, 62. Siufece, (gw. żołn.), Schuhfetzen, III. 81. Siuhaj, (j. uk'r.), chłopiec, XIV. 273, 275. Siuir, (j. irl.), siostra zakonna, XVII. 263. Siuśpice, (żołn.), Schuhspitze, III. 81. Sirzkula, siszkula, Sisa, (j. sanskr.), -o -o siutaź, tasiemka, V. 64; XXXVII. 266. Siutki, świerzb., V. 64. Siutrówka, pociąg ciężarowy, XI. 412. Siwa, nazwa krów, XXI. 206. Siwa, p. Sziwa, VII. 3; XI. 358; X,XXIV. 30. Siwak, czarny garnek, IV. 206; IX. 185; XXXVII. 204. Siwik, farbka, IV. 307. Siwosz, koń, X,IV. 50. Siwucha, Siwula, nazwa krów, XXI. 59; 206. Siwy Kuba, lp. postaci szopkowe, XIV. 136-139; XIX. 50; XXXI. 61. Sjana, (j. ind.), egzorcysta, XXXIV. 43. Sjetiti, (j. slow.), pamiętać, XVII. 188. Skakanie na konopie, XX. 188. :- na len, III. 29; XII. 41; XX. 182, 188; XXV. 57. ,...:... na _owies, XII. 41. - przez ogień, II. 214; IV. 321; V. 176, 224; VIII. 342; .xUI. 87,88, 1110; Xx.. 103, 192. - przez pień, .xx. 182. -przez stołki, lIX. 143. _ przez witki przy wypędzaniu na paszę, XXV. 57, pt. Z w yc z a je i o b r z ę d y d o r o c z n e. - z beczki, XIX. 119. Skaloci, Skoloci, VII. 170. Skalimej, (j. słowac.), bohater, XXXII. 85. Skała w legendzie, XXX. 84, 118. - w podaniach, XXIX. 162. Skala, (gw. hue.), miara do mierzenia udoju, XVII. 143. Skalookij, (gw. huc,),zezowaty, XVIII. 197. Skalu jak nabie, (gw. hue.), zapalenie kopyta, XVIII. 190. Skamieliny, XXIX. 123. Siutaś, Skanda, bóg ind., XXXIV. 20, Skapulimancja, wróżby z łopatki, XXXVIII. 274. Skarb brązowy, XII. 88; XVI. 322; XXVI. 93. Skarb, doboszowy, p. podania, IX.382. - grzebany ze zmarłym, XX, 207. strzeżony przez diabła, XXIX. 101, 102. - szukanie, XXVI. 5, 17, 18. - ślepca, XXXI. 139. - w Tatrach, III. 265, 266; XVII. 23; XXX. 116, - zaklęty, XV!'I, 23; XXX. 116. - zakopany, I. 125, 127, 204; II. 160, 214, 274; III. 237, 265, 266; IV. 20, 99, 300, 321;V. 130, 194, 229, 251, 288; VI. 2ti.s; VII. 120, 121, 255; VIII. 174, 2!~6, 355; X. 17, 36; XI. 112, 211, 3R5, 370; XII, 31, 169, 214, 231, 321, 323: XIII. 40 42; XIV. 249, 404; XVI. 150, 151, 294-299; XVII. 23, 66; XX. 258, 259, 262, 263; XXIV. 41; XXV. 130; XXVI. 18; ,XXVII. 27; XXVIII. 222; XXIX, 105; XXX. 49, 96, 101, 104, 105', 116; XXXI. 122, 169; XXXV. 24; XXXVII. 15, 26-28, 251, 282. - zatopiony, XXVIII. 128. - znalezienie, XXXI. 143. Skarbnik, demon, V. 5,6, 279; XXV. 112; XXVIII. 123; XXXI. 167, 171; XXXIII. 154; XXXIV. 280; XXXV. 24; XXXIX. 319. Skarbonka, XXVIII. 104. Skarbówka domek na tratwie, X. 7 Skarpetki, p. kapcie, XI. 58. - wełniane, XXVIII. 216; XXXVII. 19. Skatyrk, (~w. hue.), obrusek na ramiona, Xl'II. 21. -o ! .1 II ~ ~' 11 ł II'~ I �-_._ .... _~-_ ._-_ . .. _,.-=--=._~-_!!!!!!!!!!!!!'!_----477 476 Skatyrka, (gw. hu c.), serweta, XVII. 155. Skazany na śmierć, XXXI. 65. Skąpiec, lP. skoluda, lXI, 379. Skidać się, zlecieć, sp:aść, XVI. 86. Skietas j. lit.), przyrząd do podnoszenia osnowy, XXXII. 36. Skik, skok, XIV. 309. Skirny, uparty, sp'~zeczny, II. 231; Sklep, piwnica, VI. 47, 5<6; IX. 273; XVI. 365, 366; XXIX. 159. Sklep bursztyniarski., XXXIX, 40'3. Sklepienie piec.a, paleniska, XXIX, 48, 49. Skład etniczny świata, XXXIX. 7. - ludności oaz Sahary, XXXIII. 144.. - rodowo-'Plem. narodu, lXXXIX. 84. Składanie na tyble, LX. 270. - (llfiar, II. 216. - ofiar przodkom, XXXIX. 209. - ofiar wodnikowi, VI. 337, - umierającego na ziemi, XX;X.197. - życzeń drzewom owocowym, XVIII. 94. Składka na czepiec, II. 248. Składnia, XXXVII. 311-316, 318. Skobel, XXIX .. 37, 42, 90. Skobelek, termin, kowal., VI. 291. Skoble galarowe, VI. 291, 292. Skoczka, pchła, XVIII.. 221 Skolótyny, (gw. huc.), maślanka, XXXV.94. Skoluda, skąpiec, XIV. 120. Skómo, rzekomo, XIV, 120. Skopiec, skopek, II. 71, 250; V. 124, 125; IX. 367, 391, 407; XI. 387. - w hajce, IX. 407. - w odczynianiu uroku, III. 145. - w pop:awianiu mleka, XIII. 325. - w zagadce, XVII, 82. - w zwyczajach kupna i sprzedaży, XXIII. 103. - zakaz stawiania na ogniu, XVI. 79. skoro, XIV. 120. Skorodyty, (gw. hue.), zagrzebywać . grabiami, VII. 263. Skoro m, (gw. hue,), okrasa, VII. 263. Skoromie, (j. ukr.), opłaty za -pisanki, IV. 204. Skorno, Skoromochy, histrioni, mimowie, . XX. 178. sia, (gw. hue.), złamać post, VII. 163. Skorupki z jaj w magii, 'P. jajko. święcone, pisanki, IV. 226, 326. V. 220; VI. 77; VII. 179, 255. Skorupy garnka, solone w magii, XVII. 116. Skoruśniak, jarzębina, II. 138. Skosak, (gvi. hue.), znaki własnośc, na uszach owiec. XiX.XV.138, 140. Skot, bydło, IV. 279. Skotak, pastuch gminny, II. 261; III. 381; IV. 279, 284;XXX1JX. 345. Skotnicza, wygon, wspólne pastwisko, XIII. 62, Skotocy, paster'ze krów, V. 280, 2M. Skotyna, (gw. huc.), bydło, XVU. 147. Skowera, stary pies, XIX. 95. Skowronek, p. jaskowótnek, p. skowronyszek, Alauda arvnsis, V. 267, 268. - w pieśni, II. 3'16; VI. 152. - w przysłowiu, VII. 31. - wizerunek, XI. 239. Skowronek, gra, XXVIII. 59. Skowronyszek, skowronek, XIV, 120. $kowróżyć, gderać, XIV. 120. Skowyra, chudy, XII. 68. Skóra: barania w obróbce bursztynu, XXXIX. 379. - gemzowa, XXXI. 117. - jeleni.a, XXXVII. 371, 375. - juchtowa, XXXI. 117, ....•końska, XXVI. 57. - kozła, XVJ:. 121. Skoromyty - krowia, XXXI. 45. krowia w budownictwie, XXXVII. 112. - królicza, X:XXI. 54. -o na łodzie, XXXVII, 366. - niedźwiedzia, XXXI. 125. - obróbka, p. białoskórnictwo, falcowanie, ga.rbarstwo, kwaszenie, wałkowanie, wyciąganie, XXIII. 173; XXXI. 115, 116. - odzież, V. 4; XXXIX. 183, 191. - owcza, XVII. 147; XXXI, 116. - ozdoby, XXXVII. 85. - rena W budownictwie, XVI. 121, XXXVII. 108. - rybia, XXII. 88. - sarnia, okłady, XII. 93, 265. - spalona, leczen'ie, XI, 397. - 'Suszenie, XXV. 96; XXXI. 116. - świńska, IXI. 174; XJXXVII, 214,21 - węża, X.XXI. 27. ,.....; wyrób kobierców, XXXVII. 105. - w przysłowiu, IX. 187, _ w zwyczaj. weselnych, l. 96, 134. - zwierząt, XX. 179; XXII. 95; XXVIII. 167. Skórne choroby, leczenie, VII. 326. Skóroduby, wyprawi9cze skór, XXXI. 113. Skórzaki, skórzane spodnie, XIV.120. Skórznie, obuwie, XXVIII. 17. Skrada szerokolistna, trawa, Lusula maxima, VIII. 37. Skrapianie pługa, wodą święconą i zwykŁą, XX. 184; pt. M a g i a. - pól, XII. 314; .xVIII. 216. - w lecznictwie, XI, 385. Skrat, kot, wcielenie złego ducha, VIII. 349. Skrawczyć, ukraść, IX. 64. Skręcina, kręcina, XIV. 120. Skrinia, (j. błr.), skrzynia na ryby, X:XXII. 33. terminol. kowal., VI. 292. pogrzebacz, XIV. 392. Skrobanie cza'szki, XVII. 247. Skrobanki, pisanki, XVII. 33. Skrodlić, uprawa roślin, XX. 34. Skrynka, (gw. huc.), skrzynka na sól, XX:XV,97. Skrobacki, Skrobacysko, Skrypiel, gmatwek, huba dębowa, XXX. 26. Skrypki, (gw. hue.), skrzypce, VII. 71. Skrzas, spokój, XVI. 86. Skrzat (ek), III. 273, 384; V. 382; XII. 168; XVI, 108; XVII. 28; XXVIII. 1OO;XXXIV. 280; pt. D e ID o n y o p i e k u ń c z e. Skrzel, płotwa, V. 120, Skrzenka na zboże, skrzynka, IX. 280, 361. Skrzenka rzezalna,' p. sieczkatrni,a, IX. 365. Skrzesowatość, skrzesowaty, smoli. sty, XIV. 120, Skrzesz, skrzysz, smolna twardziel w drewnie, XIV. 120. Skrzinia, skrzynia, XXIX. 97. Skrzot(ek), dzieciak, ,XVIII. 221. Skrzydła młyńskie, IX. 276. Skrzyneczka na sól, X:XiXV. 97. - na zioła święcone, VI, 181!J. Skrzynia, p. skrinia, skrzinia, skrzyń, !T. 250; III, 11, 149, 239; VI. 51; 181; X. 102, 104, 106; XI. 108, 159, 178, 327, 421, 422; XII, 45; XIII. 253; XIV.3S9, 360, 386, 391; XVIII. 69; XX. 2,52, 253, 264; XXII, 129; XXIII. 154; XXIX. 177, 184, 185; XX,X. 160; XX,XI. 5, 7; XXXIII. 141; XXXVII. 201, 229; XXXVIII. 422; XXXIX. 446, 500, 501. - cembro,wina 'Szybu bursztynowego( XXXIX. 362. - dłubana, XXX'V:III. 419. !I :., �478 479 - 'góralska, X, 106. grobowa, XVII. 62;XXV. s'- IV. kaszubska, XXVIII. 34. krakowska, X. 104, 458; XXVII. 158, 173; XXIX. 192; XXX. 153, 167. - malowana, XII. 116; XXI. 43, 45; XXIX. 186; XX.X. 182; XXXV. '36; XXX.VIII. 418, 424, 425, 444, 445, 449. - na ryby. kastra, XIV. 111, 322. - na zboże, XXXVIII, 364, 365. - Pl;łnny młqdej, XVIII. 149. - :płocka, X. 104. - sądecka, X. 426-428. - śląska, X. 102. - w magii, XI. 373. ,.....w' pieśni, XIV. 322, - wieko, przyciskanie w lecznictwie XII. 267. ' - z kory, XXXVIII. 330. - ,żelazna, XXXVIII. 422. Skrzynka, bractwa św. Mikołaja, .xXXIII. 128. - przyoknie, XXIX. 18, w łowiectwie, XXXI. 131. do sieczkI, V. 48; IX. 271; XI. 327, 411; XVII. 79, 93. Skrzyń, skrzynia, V. 64, Skrzyp polny, pó koszerka, p, chwoszczanka, - sprzoczka, arvense, Herba XXVIII. 245. Equisetum eąuisetum, w lecznictwie, II. 135; XIII. 224; XXx:. 48. Skrzypak, skrzypek, XXI. 138. Skrzypce, I. 215; II, 60; V. 155, 208, 361; XI. 21, 67, 217; XII. XUI. 206; XIV. 137, 139, XV. 63, 79; XVI. 166; XVIII. XIX. 35, 86; XXVII. 69, XX.X. 250; XXXI. 5, 53; 221, 176, 306; 142, 78; 112; xxXIv. 170; XXXV. 120; XX,xVII. 461; XXXVIII. 241. - cudowne, XlVII. 51; XX. 264. - w bajce, V. 182. - w zagadce, X,IV. 376, - włoskie, XX. 105. Skrzypeczki, XIV. 68. Skrzypek, białoruski, XXI. 138. - góralski, XXI. 32. - w 'Zwyczajach i obrzędach popielcowych, I. 82, 83. - weselny, IX, 48. skr,zypicie~, skrzypek. VI. 136; V. 98. Skrzysz, skrzesz, XIV. 120. Skrzywaczka, część wozu, II. 132. Skrzyżowanie dróg, drogi rozstaj., XXXVII. 487. - w magii, II. 216. - etniczne, XXXIX. 73. SkTitek, (j. czes.), duch domowy; XIV. 299. Skubanie pierza, 276. Skube~, skobel, IX. 361. Skucina, Iuncustrifidus, trawa na halach, VIII, 37. Skumosić, skumoś, niby to, III. 140; VI. 47; XVI. 86. Skup sołtysostw, XX. 5. Skupszczyna, (j. chorw.), spólnota rodzinna, III. 196. Skurlat, (gw. huc.), wymię owcy, VIII. 40. Skusa, (gw. huc.), przestraszenie, XVIII. 183, 185. Skusiwnyk, (j. ukr.), Astrantia vulgaris, nalewka na wódce, VI. 158. Slachtmoiinne. (j. fryz.). listopad, iXVI. 2. Swgtmaand, (j. ho1.),li,t~Pl;łd XVI.2. Slajsy, łuczywo, V. 378; XX. 301. Slamke, (j. serb.), słomka, V, 139. S~awa, O, serb.), uroczystość rodzinna, XXX. 248; XXXI. 170. rv. Slawistyka, XXVII. 180; XXIX. 174; XXX, 263, 264. Slegi, konstrukcja ścian i dachu, .xxxVIII. 272. SIeias, (j.łot.), szle, XXXIX. 125. Sliepkos, (j. lit.), robaki, przynęta, XXXII. 26. Slik(a), slek, sIeczny, (j, czes.), śliczny, XVII. 198. Slik, glina, V. 167. , Sloth ziemny, fauna pleistoceńska, XXXVIII. 622. S~ubenica, (j. czes), p. młoda, XII. 89, Slabonohy, (j. ukr.), Impaticus noli tangere, kąpiel, VI. 160. Słanie bydłu IV. 282. Slep, slemp, slempek, slęmpik, sieć stojąca, XIV. 115, 121. ' Slęmpiany, slępowy, XIV. 121. Slępić, XIV. 121. Slęmpny, część słępa, XIV. 121.,' SłQdki strup, XI. 385, 396; XXX. 47, 6r, 69. Slodyckowa nuta, slodyckowy XXXI. 146, 147. Slodyczka, Pl;łprotka pospolita, XVIII. mars, Po- 77; XXVIII, 244. Słoma, przebieranie się, ,xX. 171, 174. - jęczmienna, odwar, XXXV. 71. - jęczmienna, sPl;łlona, X. 33. - miotełka w lecz., II. 335. - na której leżał zmarły. XV. 103. - obwiązywanie drzew owoc" III. 173; IV. 326, 419; V. 348; XVIII. 99; XXVIII. 179, 180. - owsiana, wywar, XXXIII. 123. ,.....pokrycie dachu, XXXIX. 250. - prosiana w zwycz. pog., VI. 124 - prosta w zwycz, pogrz. XV. 102. - rzucanie w kobietę ciężarną, II. 335. lypodium vulgare, ,.....rzucanie w osobę duchowną, VIII. 365. - rzucanie w przesądach myśliw!Skich, VII. 282. - spalanie w obrz. wig., XVIII. 216. - ścielenie bydłu, XVI. 14, - w budownictwie, I. 161; III. 8; XII. 144, 294; XX. 92; XXIX. 29, 48, 89; XXXIII. 96; XXXIV. 144, 145; XXXVIII. 364. ,.....w hodowli, VIII. 39; XIV, 132,360. - w kiczce, XXIX. 161. - rw magii, VIII. 365; XI. 381, 385; XIII. 228; XVIII. 182. - w odpędzaniu febry, X. 353. - w zwycz. i obrz" III. 172, 173; IV. 316, 325; V. 349; VI. 68, 69; X. 156; XVIII. 199, 216; XX. 186; XXIX. 92. - w zwycz. i obrz. dorocz., V. 256. - w zwyczaja,ch i o':rzędach pogrze·bowych, VI. 1'24; XV. 102. - w zwycz. i obrz. weselnych, I. 249, 250; oX. 69, 70; XIV. 258. - wyrób kapeluszy, XXVIII. 169, 179, 181. - wyrób naczyń i baniek, XVII. 131, - z dachu w magii, XIII. 2.27. ' - z diducha, VHI. 375; XVIII. 99, 21 gliną, XI. 336. - z narożników strzechy, w magii, XI. 385. - zabawki ze słomy, XXVIII. 64,70, - żytnia do obwiązywania drzew owoc., XVIII. 99; XXVIII. 179, 180; XXXIX. 337.. Słomianka, p. slomiany kwiat, Helichrysum arenatum, XX,XI. 98. Słomianka, p. beczułka ze słomy, XIV. 121, Slomiany kwiat, słomianka, XXXI. 98. �481 480 Słomka zapal~na, p. gra w kota, IXI. 28-1, 282, 290. Słoneczko, słonko, słońce, w pieśni, X. 177, 226; XIII. 46. Słonecznik, HeHanthus annuus L., 1. 161; IV, 215; XXIX. 90. _ w lecznictwie, XlII. 2.20, 224. _ w obrzędach weselnych, XX. 196. Słonina, p. szperka, szpyrka, śtuka, 1. 1 29, 129, 164, 250; II. 128; Ill. 11, 12, 19, 22, 27; IV. 142; V. 215, 353; VI, 77, 274; VIII. 123, 311, 377; IX. 75; X. 37; XII. 14, 41. 142 4i5 48, 296 312; XUI. 29, 341; xiv. '381; XVIII. 193; XX. 101; XXV. 57; XXVIII. 192; XXIX.91; XXx, 214; XXXI. 28, 31, 142'; XXXIV. 162, 168. ~ pożywienie flisaków, xvn. 141. _ grzana z solą i żywicą w lecz., XVIII. 187. _ święcona na Wielkanoc w lecz. i magii, lXXI. 216. _ w leć~nictwie, XI. 396; XXX. 58, :1 Ii' 1\ - ")1 64, 71. _ w przepowiedniach pogody, VI. 66. _ w przysłowiu, IX. 53. - z siarką, XVIII. 181. Słonyszko, słońce, XIV, 121. Słoń, motyw :roobniczy, XXIX. 162. _ w ib.ajkach murzyń., ,XlVII. 275. _ w wierzeniach, XJ~;IX. 3'06, 341. Słońce, p. słonyszko, sońce, bogini, II. 214 277; pt. B ó s t w a. _ bóstwo, VII. 6; XI. 432; XIV. 77; XXXII. 4i, 142. _ cór.a, XXXII. 141. _ cześć, XXVI. 74, _ człowiek, II. 277, 327. _ jako znak, XXVIII. 221. - jare, XIV. 34. _ :kąpie się, II. 160, 161; XII. 167. - król, XIV, 67. - kult, II. 24, 210" 214; III. 2, 174, 385; V. 2M; VII. 6, 12, 15, 16, 2G-26, 129; X. 112; XI. 43'2; XIV. 68; XXVI. 74. _ moc ożywiająca, VII. 15. -odradza się, III. 1. _ ornament, II. 220; XiXXIII. 107; XXXIV. 287. - syn, XXXII, 141. _ tańczy w W. Niedzielę, XVI. 79. _ _ _ _ _ _ -- - greckie, XXVI, 70. magiczne, I. 53; Xl. 430; XXV. 11; XXVI. 70. - perskie, XXVI. 70. Słowianofilstwo, XXI. 152; ,X:XXVII. 145. Słowik polski, DX. 289, 291. - w Uteraturze ludowej, VIII. 290; ,XXVII. 167; XXVIII. 186,204,208. - w legendzie, XIV. 166. - w listach miłosnych, XIII. 44, 43, 47; XIY. 276; XXIII. 137. - w pieśni, XI, 231. - w podaniu, VIII. 290. - w przysłowiu, XIV. 348. -- w ptasznictwie, XJCX1. 29. - węgierski, IX. 291. Słownictwo bałtyckie, XXXIV. Bł. - gwarowe, XXVIII. no, - il'liroskie,XXXIV. 62. - kaszubskie, XXX. 262. - ludowe, XXX. 259. - Mazowsza, XXXIV. 62. - płn. grupy języków indoeurop., XXXIV.63. . - polskie średniowieczne, ,XVI. 108, - s·łowiańskie,XX,X'IV. 61. -słowińskie, V.· 325. - tkackie, XXXVII, 358. Słownik dolno łużycki, XXVIII. 105. - gwar Karłowicza, ,XI. 99; XVII.178. - IgW1arygórniczej, III 267; VII. 226. - gwary huculskiej, VII. 242-248. - gwary mazowi.eckiej. III, 85,86. - gwary 'Pe.czeniżan, XIII, 207-211. - gwary okolic Chocho~8!Wa.VII. 225 - gwary z okolic N,. Sącza, VII. 225. - gwary z Pińczowa, VII. 225. - gwary z Podhala, III. 261; VII. 225. - gwary z pow. Przasnysz, VII, 225. - gwary z Ziemi Czerskiej, VII. 225. - gwary z Żywca, VII. 225. - gwary złodzi€jskiej, VII. 277-281. urodziny, II. 94. w bajce, XXIII. 167. w budownictwie, XXXXIX.. 240. w mi,tach, II. 326. w pieśni,XXIX. 164, w .przep. pogody, p. zachód. w przysiędze, XXIII. 158. w przysłowiu, XIV. 3'53. w symbolice, III. 3; VI. 38-5;VII, 2Sll, 290, 293, 296. _ w wierzeniach, III. 141.. _ w zagadce, II. 231; VI. 247; IJCVIII. 172, 173. _ w zwycz. pożyczania, XXIII, 59. _ walka z ksi~życem, II. 327. _ wielki wódz plemienia Nacze, VII. 15. _ wiosenne, XVI. 32. _ wóz słońca, II. 277. _ wschód, I. 126, 134; II, 169; III. 2; ; XI. 316, 321; XIII. 324; XIX. 42, 43, 127; XXXIV. 7. ~ wzór na pisankach, IV. 213. -zachód w zwyczajach i wierze. niach, II. 330; VI. 66; XI, 121, 1316'XIII. 205, 3.24; XIV. 87; XVI. 83, 'M; XXIII. 59; XXXIII. 121; XXXIV. 7. _ zaćmienie, II. 327; IV, 414; V.248; Słopce, p. oklepce, kapkany, XXXI. 31; XXXVII. 283. Słowa arabskie, XXVI. 70. _ chaldejskie, XXVI. 70. 31 Lud - lI' Tom XL - języka Luo, XXXIX. 7,97,7,98. języka polskiego, XVI. 286. Lindego, XVI, 286; XVII. 27. staropoJski, XXVII. 178. rybaków, XXXII. 34. wierzeń niem., p, Hoffman- Krayer- Biichtold-Staubli, XJCVII.133136; XXIX. 121-124; XXX. 250; XXXI. 144. S~oworód im'ion,zaimków i słów mowy górnośląskiej, XVI.l03,106. - ludowy, XVI. 332. Słowotwórstwo, XXXVII. 3,10. Słód, (dok), miary na'sypne, XXVIII. 157, 164, 165. Słód, XXVIII. 1'57. Słuchalnica, konfesjonał, V. 64, Sługa kościelny, XIX. 52. Słu~a w facecji, XXXI. 128. Słup(ek), VI. 3'94; 'liX. 269-275; Xl. 1342; XIV. ~oo-:t67; JCVI. 368; XVIII, 5, 10; XXIX. 5, 14, 90; Xx.x:VII. 104, 105, 110, 111, 116, 118, 195. - graniczny, ,XXXLX. 145; - jurysdykcyjny, X,XJCI,X. 145. - kamienny, XXXIX. 452. - ognisty w mitach, XXXII. 133. - olejnica, stępa, XXXIV. 148, - podpierający tragarz" p. hadam. - przy drogach rozstajnych, XI, 164, 375. - totemiczny, XVIII. 53. li wrót, XVIII. 178. Słupica, część radła, XXX. 228. Słupiecki, XiV. 121. Słup6wka, XVIII. 1-7, 9. Sługawy, służały, zapustnik, XU. 44, 48. Słu2Jba najemna, p. czeladź, IV. 284; X. 95; XXIII, 72. - w litecaturze ludow., V. 171. Słychno, słycl:iać, IV. 307. �483 482 Slymaczni, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Slywki, p1s.anki, IV, 205, 223. SlyZiwnik, (j. ukr.), Malva rotundi· folia, ~hście 'i korzenie, odwar, VI. HiS. Smaga, pragn~enie, XlIV. 309. Smaganiec, kara, VIII. 131, 132. . Smalec borsuczy, p. sadło, IXUI. 218, ~! ~I ) .1 i l I j 1 I _ _ ~ _ _ 225, gęsi, III. 319, 320, 326. jako, ofiara, XVI. 4. niedźwied'zi, VII. 26S. poźywienie, XVI. 13:4. w lecznictwie, p. borsuczy, gęsi. niedźwiedzi, wieprzowy, XII. 4?, - zajęczy, II. 156. Smalcowa niedziela, XiI. 39. Smantek, smętek, V. 358. Smardz jada!., p. smarszcz, zmarszcz, Pn.aHus esculentus,. II. 22, Smarowanie, namaszczanie się czarownic, X,VI. 48, 51; XXVII. 64. - glinąp. inicjacje dziewcząt, XXXVIII. 56. _ ma1słem, śliną, oczyszczanie, IXXXtVIII. f)9. -w lecznict., XI. 3,00,400; XiXiX.43. Smarzenie woleju, kara, II. 270.. Smurszcz, zmarszcz, p. smardz, II. 2·2, Smatecka, chusteczka, XiXXI. 77. Smatka, kolorowa chustka, XIV. 395. _ chustka na głowę, I. 81. Smawiać, zmówiny, XV:. 94, 95, ~arzenycia, j.adło W2selne, III. 45. Smeermaand, (j. hol.), listopad, XVI. 2. Smek, smektać, XIV. 184, Smerczaki, (gw. huc.), owce jałowe, XXiXV. 133. (j. cerk.), lXiXXIV. 175. Smerd, smeryki, (j. ukr.), wzór IV. 212Smereka, świerk pospolity, Abies exce!sa, XVIII. 192, Smertnica, j. łuż.), dziewica morowa, V.3'6. Smetannyk (gw. huc.), rzepik pospolity, w magii, XUI. 224. Smocza jama, podanie, XI, 247. Smocza krew, spoiwo faJ:b, XXX. 161. Smoczek, p. cycek, czumlik. Smereczka(i), pisanek, Smok, p. Ala, Chala ażducha, Draco Lewidtan, ćmok, Drakon, _ NidhOgr, ćmuk, Jatama, Siarkan, I. ISS; II. 14; III. 256; V.54, 17'0,171, 180, 183, 3Pl; VI. 96, 197; VII, 2.43, 244; VIII. 268; XI. 243 244 246, 247, 338, 370, 373, 3175:418;' XIV. 177, 183., 220, 225, 2'31, 3194,396, 3,97; ~V. 2,6, 3032, 190, 191; XVI. 80, 150,151; ,XI:X. 58, 108; XXV. 47, 48; ·X,XLX.122, 17'9,208; ,xXXI. 134; ,X,X'XVII. 20, 21, 23, 279, 282, 287, 302, 303; X:X,XVIII. 229, 253, 264, 275. _ chmurnik, Ala, Chala, ,xXXIX. Sza.rkan, 347. Jatama, X'l. 208, 209. _ kult, XVI. 24, 26, 27, 32, 157. _ miedziany, XIXXII. 99. _ Nidhhoggr, III, 185. _ ogni!sty, XI. 230; XVII. 18e. _ w legendzie o św. Jerzym, XIV. _ 68, 69. w literaturze lud., XVI. 294--299. wawelski, XIV. 130; XiXXII, 86; XXXVIII. 253. - wąż, XXII. 4; XX,XII. 165. - zęby, XXXVIII. 253·. - zodiakowy, I. 176. Smolana, nazwa krowy, ,XXI, 59. smolaki, szczapy do oświetlania, XXXI. 43. _ _ Smo,larnia, XXJX. 26, 28; pt. G os ,p o d ark a l e ś n a. Smolarze, XIII, 1. Smolawa, nazwa krowy, XiXI. 59. Smoła, malowanie karykatur, XX,XVIII. 269, - pędzenie, XII. 27'8; Xi~III, 173. - przeciw mocom nieczystym, XX,VI. 73. - szewska w prlzY'słowiu, X,VI. 97. - tępienie pasożytów, XXX. 26. - w lecznictwie, II, 221. - w wierzeniach, XXIX. 106. Smolka, diabeł, IX. 415. Smontarz, cmentarz, XX. 248. Smotolucha, (gw. hue.), kata.r, XVIII. 176. Smól ki, pochodnie, IV, 317. Smrek, świerk, II. 138. Smrodlawy gajst, amoniak, V. 164. Smrodzina, smrodzinka, czarna po_ rzeczka, Ribes nigrum, XX.XI. 98. Smrt, (j. czes.), śmierć, XIV. 84. Smutny Pan Jezus, XXIX, 115,. Smużki, O, ukr.), naszycia na oplycztt, X,XXVII. 2120,230, 231. Smycek, oprawca, XXXIII. 24. - smyczek, XIV. 318. Smycz, mi,arn nici, płótna, XIV. 121. Smyk, część sieczkarni, XlIV, 309. Smyk gremplaJl'ski, XXXI. 4. Smyknqć, ukraść, III. 334. Smyntarz, cmentarz, ,XIV. 94, 291-293. Snek tamyrstwo (j. kirg.), pokrewieństwo fikcyjne, V. 9, Snocha, P. snucha, (j. ros.l, synowa, XX,VIII. 114. Sncchactwo, świekrostwo, współżycie świekra z synową, I. 14'5, 147 -149, 15,1, 157; II. 278; IV. 350, 3058;V. 9 1,86; IX. 86; XXVI. 86; XXiVII. 145; XXVIII, 113-117, 120; XXIX. 133. 31' Snop 'ostatni, p. ostatni snop, XlV. 222; XXIX. 123. - palenie na B. Nar., XIII, 27. - pierwszy, p. Bohacz, XXIX. 123. - podcza.s młocki, XI. 172, 174. _·w bajce, V. 347, - w budownictwie, p. kiczka, lX. 271; XXIX. 33. - W kolędowaniu, XI. 160, 161. - w obrzędach dorocznych, III. 4; IV, 325; V. 349; VIII. 371; XVIII. 20, 99, 102; X,XV. 61; XXIX. 92, 95', 96; XXX. 34, 35, 247. - w przysło,wiu XII. 6,6. -< W zagadce, II. 4:1. - wiązani,e, III, '24; XXXVII. 292. - wigilijny, p. did, diduch, korol, - zjawa, strach X,XXVII. 2£,1. Snopek owsa w łQwiectw'łXX,XIII.21, Snowadło, XXXI. 4. Snozy, (j, ukr.), listwy, IX. 272. Snówka, sennik, V. 64. Snucha, snocha, XXVIII. lł7. Snycerstwo, XiXIX. 132; XXXVII. 487. Snycerz, p. sencerz, X,XiXI. 167. Sob! w lewo, nawoływ~nie wołów, XII.301. Soba, O. serb.), izba, XIII. 9. Sobociocha, nazwa krowy, vrn. 152, Sobota, p. sabota, Sabat. - dzień Dziadów, X,xIV. 9. - dzień N. M. P., V. 180, - dzień ważniejszy od niedzieli, II. 88. - siew grochu, III. 23. - w lecznictwie, XXXIV, 280. - w magii, VII. 304. - poświęcaniu domu, II. 142. - w wierzeniach, XXXiIV. 280. - w zwyczajach i obrzędach wesel, nych, I. 2441 III. 62, 64, - wieczór, II. 100. �'j 484 Wielka, I, 129, 130; II. 87, 331; III. - fińska, XXiX. 229. 24; IV. 201; XII. 298; ,xXI'll. 61. - łopatkowa, XXIX. 167; Xxx. 228 - zakaiZ pożyczania, }I. 331; XIXIII. -231, 254; XX-XIV. 186. 61. - nadbałtycka, XXIX. 200. - za·kaz szycia, II. 33u. - w budownictwie, XIV. 3'96; XVII, - Zelena, przed Ziel. Świętami, 148; XXXV, 112; XXXVIII. 272; XII. 298. XX'XIX. 266. Sobota, czło'wiek s'amotny, mieszka- w magii, XXXIX. 340. jący w lesie, XIII. 54. - wsch. mazowiecka, XXVII. 139, Soboty, (dok.), podcienia, P. ~ob~ so- zasięgi, ,XXX. 216; ,XXXVI. 409. l.arium, ,XI.,416; ,XIV. 184; XVI. Sochar, (gw. hue.), drabina, XXXV. U l 89, 285-290; XVII. 5, 8, 11-14. Sochor(ka), (gw. druc.), mężczyzna, Soból, p. samur, skóra jako danina, . kobieta, XXXVII. 210. XVII. 2S9-261. Socjalizm, XX-XIX. 53, 54. Sobótka, nazwa cieląt, XXV. 54. Socjoetnologia, XXXIV, 172. Socjografia, XXXVIII. 337. Soootki, p, letnice, kres sobótkowy, Socj'OlogLa,I. 35, 145,226; II. 33, 176, ~w, Jan Chrzcicie~, 'ohrzęd, I. 90; 366; III. 17'5, 3:'70; IV. 336, 35-4; II. 101; 102, 214; III. 2; IV. 35, XVIII. 231; XXI. 11-14, 264, 269; 283, 312, 313, 315, 321, 322, 3u7; V. 176, 256, 258, 2,69, 279; VI. XXIX, 110; XXX. 10, 245, 249, 4, 78, 412; VII. 95., 229; VIII. 252, 269; XXXVII. 41, 42, 45, 309, 155, 424; IX. 137, 138, 144, 215, 312; XiXXVIII. '3136, 337" 382; 330; X. 383; XI. 292-2'9.5,297-299, XX'XIX. 2, 34, 415,62, 301, 304, 305; XII. 36; XIII. l, - mowy, XXXVII. 316,317, 329. 20, 76, 87-97, 109; XIV. 212, 243; - prawa, XX'XIX. 150. - zabawy, )cXVII. 148, 149. XV. 1M; XVII. 21; XVIII. 78; SocynLanie, p. Arianie. XX. 102, 192, 193, 300, 301; XXIII. Soczewica, Lens escu~enta, X. 344; 159; XXVI. 90, 150; XXIX. 178; XXIV. 40; XXVIII. 245. XXXV. 27, 6l, 184; XXXVI. 103; Sod~ak, gospodarz, XXXI. 51. XXXVII. 349; XXXIX. 349; pt. Z w y c z a j e Sodoma i Gomora, V, 232, 233, 235. i o b r z ę d y d o r o c z n e. Sofia, Sofija" mądrość, w~, ,xV. 217-.,.220; XVI. 28, 32. Socha ,p. hak, I. 188; II. 153, 217; XII. 32, 149; XIV. 184; XVI. 108; Sofos, j. grec.), bogini, XVI. 32. Sohid, (gw. huc,), zeszły rok, VII. 26t. :XVII. 181; XX. 50; XXV. 121; X'XVI, 98; XXVII. 139, 141; Sojenice, (j. słoweń.), Sujenice, (j. XXIX. 166, 183; XXX. 214; XXIXI. chorw.), p. Sqdzice, XIV. 73; 3; XX'XVIII. 321, 365; XXXIX. XVII. 235, 118, 354, 434, 446; pt. N a r z ęSojula, (j. kirg.), maczuga, V. 17. d z i a r o l n i c z e. Sok akacji, powstanie pierwszego - do suszenia sieci, XIV, 121. człowieka, XV. 13; pt. M i t y - dwupolicowa, XXIX. 167; XXIX. o pierws.zym człowieku. 228-231, 254; XXXIV, 186. - ćwikły w lecznictwie, XXX. 62. I ,,.. - iI Ik II I i. I' i\ Ii I, :1 {, '",., •• i l ( t i t , ! 'l r. ,_.1 1 I ) 485 - klonu, XX,XIII, 14. runi żytniej, barwnik, XXXVIII. 257. Sokiera, (gw. hue.)" siekiera, w zagadce, VII. 73., Sokolnik, motyw w zdobnictwie, XXIX, 162. Sokół, Fa~ko palumbaTius, XI. 331, 332; X'VII. 187; XXXVIII. 237; pt, Ł o w i e c t wo. - w literat. ludow., VIII. 313, 314. - w pieśni VIII. 228; X. 230. - w pi~śni weselnej, IX. 44. Sokrówyszą, (gw. huc.), miejsce nawiedzane przez duchy, X,XXV,145. Sokyrka, (gw. hue.), znaki własnościowe, X,X;XV. 138, 140. Solarium, (j, łac), soboty, rpodcienia, XVI. 287, 289. Solidago virgo aurea, p. nawłoć pos. Soliter, XI. 39B. Solniczka gliniana, IX, 279, 362; X. 102, 104; XIV. 357; ,XXIX. 87, 90. - cynowa, X'XXIV. 165. Solomonar, Salomonar, uczeń dia,bła, czarownik. I, 138. Solomonaria, szkoła di,abelska, l. 13B. Solówka, beczka, XIV. :ł27. Sol, śpiiarnia, XX. 91. Sołdat, w szopce, XXII. 131-137. Sqlnysz, (j. ros,), czulan, śpiżarnia, komora, XVII, 179. Solomianka, (gw. hue,),' kaipelusz, X,XXIV. 146. Sołtys.. nI. 120; XIII. 6~5; XIlX. 101; XX. 2, 8, 44; X~V. 19, 22, 31, 32. Sołtyska, XX'VIII 80. Sołtysow!rtwo łanowe, XXV. 37. Soltysy, grzyby, I. 197, 1'99, Soma, -sok l1'otŚlinświętych, I. 133; III. 5; XXXIV. 13. Somiec, (j, lit.), czerpak, XXXII. 28. SOmpoliński, X'IV. 121. Somsiek, sąsiek, III. 172; XII. 45. Sondacz, (j, błr.), sandacz, XXXII.25. Soniecznyk, (gw, huc.), arnika, VIl.263 Sońce, (gw. hue.), słońce w zagadce, XVIII. 172, 173. Sopa, szopa, XIV. 149. Sopilka, (gw. hue.), fujarka, XII. 306; ,XIII, lIO; XXXV. 132. Sopiuk, gw. hue), instrument muzycz., xx,XV. 120. Sopuch, piec, IX. 279. Sopka, szopka, IV. 282. Sorgo, roślina uprawna, XXXIX. 191, 193, 202-210, 225. Soroczi laby, łapki, (j. ukr.), wzory ptsanek, IV. 212. Soróczka, (j. ukr.), koszula męska, III 4.5; XXXIV. 146; XXXVII.215. Soroczkowyj tasak. (j. ukr.), pasta do koszul, tępienie pasoż" XXXVII. 215. Sorok klynciw, klynczik(i), (j. ukr.), wZ'ory pi3anek, IV. 2lI. Sorok muczenikow, (gw. huc.), 40 męczenników, XVIII. 210. Soro,k światych, 40 męczenników, jarma-rk, XII, :ro3. - strzyżenie łosząt, XII. 300. .....•w przepow, pogody, XII. 298. Sorokoustije, Sorokoust , (j. ukr.), nabożeństwo, XVI. 32'S, Sororat, poślubi,enie siostry żony, XX,XVIII. 346; pt. P r a wo l u d. Sors, (dok.). los, wylosowany, kawał ziemi, XVII. 206, 207, 210; XXV.22. Sorsoń szerszeń, IX,. 288. SO<Ttilegia facere, (j łac.), czarować, XXVI. 7. Sory, pokrycie dachu, XXXIX. 452. Sosenka(i), wzory pisanek, IV, 212. Sosna Pinus silvestris, budulec, IX. 268; XJ{NII. 139; XXXIX. 287. �486 - drzewo święte, VI. 115, 237, 340. gałązki, w lecznict, ,XXiXII I. 123. kora; mąka na chleb." XXXVIII. 2158.pt. !P o tra wy gł'od owe, - młode pędy, odwar, XlI. 26,7. - szys:lJki w leczn." XIH. 220; XXXUI. 123. - w legendzie, XVII. 23 - 'w obrzędach pierwszoma,jQwych, XI. 319, - zasięg, I. 113; XXVIU. 245. Sosna, rózga weselna, ubieranie, XVII. 156, 159; XVIII. ao, 142. Sosna, sosnowi, sosnyna, sosonki, O. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Sosrąb, sosręb, II. 181, 182; ,X,XVI,81 -83, 114; XXX. 197; XiXiXVIII. 200. Sotona, (1gw. 'hue.), Błud, p~neta demon, XVIII. 174. Souche de Noel, (j. f~anc,), gaik, maik, XVIII. 110. Sowa" Nyctea, demon, XiXXIV. 6. - pójdźka, VIII. 200. - przepow. śniegu, iXVII'I. 1.96. - ptak wróżebny II. 163,211; III. 142; V. 3'53; FX. 66; XVI. 89; XiX. 319; XJXllX. 123; XXXVIII. 276. - - stworzenie, XIII. 334; XIV, 166. XVIU. 158, 159. wcielenie duszy, ,xVII. 182. w kolędow;.miu, XI. 134. w mowie" VIrI. 88. w pieśni, II. 73, 364; IV. 164, 422, w podaniu, IV. 2611;VI. 299; VIII. 284. w przysłowiu, VII. 30; IX. 58, 159, 175; XIII. 150; XIV. 24U, 243, 244, 350. zły duch, V. 54, 55. 487 bedłka, Lepiota procerus, XXXI. 95, 99. Sowica, sowa, totem, nazwa Litwinów, X'V. 220. Sowij, O, lit.), mityczny, kowal słońca, XV, 217. Sowizdrzał, Sowiżdżał, Sowizrzał, V. 200; X!XV. 124; X,XVIII. 124; XXXI. 124, 140-143; XXXIX. 346. pt. L i t e r a t u r a l u d o w a. Sowiżral, VIII. 429. Sozawica, sadzawka, XVIII. 221 Sójika, gniazdo, XX'XIII. 27. - ptak wróżebny, XX. 320. - w łowiectwie, XXX'I. 29. - w wierzeni,ach, Ii. 162. Sól, apotropaion, .XXIXIV. 280, - glauberska, w lecznictwie, X. 335. - gorzka, XXXIII. 81. - i diabeł, XIII. 128. - imia.ry soli, p. wózek mały i większy, XXVIII. 148. - pożyczanie, XXIII, 59, 72. -- przeróbki, XXX.IV. 187. - rzucanie do studni, IV. 312. - sypanie na ogień, XXVI. 13. - święc'o:na, V. 215; VI. 77; XU. 312; X,X. 73; XXXI, 27, 110. - w hodowli, VI. 160. - w ma,gii, VI. 264; VIII. 364; XIII. 220; XVIII. 216; XXIII. 56; 6B; XXV. 128. - w medycynie lud" III. 50, 53; VIII. 274; XI. 3198; XVIII. 187, 188.. 193; XiXX. 60; XXXIV. 280; XXXV. 148. - w odczynianiu uroku, I. 198; III. 59; VIII, 57. - w przepow. pogody, VI. 66; XVI. 83. - w przysłowiu, VIT. 35; ,IX. 49, 160; XIV. 350. Sowa, - r ~ i ~ . ! " j ~, l , -> w zagadce, XIV, 1'56, 374; XVII. 83, 90. - w zwyczajach i obrzędach dorocznych, narodzinowych, V. 208; XIV.73. - w zwyczajach i obrzęda,ch pogrzebowych, XUI. 232, - w zwyczajach i obrzędach weselnych, I. 246; X. 6B. _ w zwyczajach związanych z kupnem, XXIII. 7'0. _ we wró:ilbach, II. 62, 87; V. 212, 348, 349; IX. 414. z pokrzywą, tępienie much, XVIII, 211. Sorz, miejsce bursz'tynodajne, XX.XIX. 361. SaUer, O, niem.) solarium, !pOdcienie. XVI. 287. Spach, odpad~j zboża, XIV. 121. Spachać, sp~chnońć, oddzielić ple- wy, XIV. 121. Spadek, XXIX. 172. Spadkobranie, XlXXI. 163. Spadzito, Slpadzisto, XIV. 121. Spalanie choroby, XI. 3,86. - gośćca, VI. 60, p~ M a g i a. - lnu, III. 55. - manekina p, HoUy boy, chłopiec ostrokrzewny. - .samobójcó..y, XXXI. M, 85. - zmarłych, XU. 93. - żywcem na stosie, V. 25'8; XI. 401; XX. 309; XXVI. 15, 20, 21; X,XXI. 76. Spalgieniele, (j. lit.), kTJ;pelka, XXXII. 38. Spalić się, (gw. złodz.), ustąpić, VII, 281. Spanie, śpiączka, XVIII. 221. - w medycynie ludowej, XL 396. Spar, spark, szpar, na ptaki, XJXXIX. 292, 293, opt. P t a s z n i c t w o. Sparnas, O, lit.), więcierz, skrzydła niewodu, XXXII. 28. 30. Spartium junceum, p. żarnowiec, sparys, O, błr.), XiXlXI!.169. Spas, (gw. huc,), Przemienienie Pańskie, V. 218; IX. 74; XIV. 209, 212; XXI. 138. - w przysłowiu, LX. 160. Spaśny, tłusty, XIV. 121. Speculum exemplorum, O, łac.}, XXX'. 9<1,1GB. Speculum Saxonum, XXXIX,. 296. Spenc, czemiernik purpurowy", XVIII. 186. Spencer, P. kicH, gorset, X:XI. 138. Spencerek, IX. 31, Sperka, spyrka, słonina, skwarki, IX. 369; XII. 43, 45. Spędzanie owiec z połonin, p. Bohaczi, redyk, miszynie, XVII. 147; pt. !P a s te r s t w o. Spędzanie płodu, p. czarna róża, sporysz, II. If'8; V. 20, 110, 117; VI. 201; X'I. 3.94; XIXVI. 97. Spędzisz, złodZiej, XVII. 4. Spichler, śpichlerz, XXXUl. lOB. Spidky, (gw. huc.), beliki w fundamencie, XXXIII. 95. SpHor w obróbce bursztynu, XlXXIX, 379. Spinać się, wspinać się, XIV. 121. Spinka, zabawa górali, XIII. 311. Spinki, bursztynowe, P. lanki, sprzę~ czki. .x.x.XI,X, 370, 385. . - góralskie, III. 229. 252: VI. 189; XI, 327; XVIII. 72; X,XIV. 86; ~X.VII. 159, 168; XIV IX. 128, 200; XXX. 3; XXXI. 65, 67, 68; XXXVIII. 44'5. - mosiężne, p. lanki, rII. 15; XI. 57; XXVIII. 82; XXIX, 81. Sparnaj, �488 •. 1 ~j 1~ t li i F li I I 1 ! j 489 !Spinkarstwo, XXXI. 67, 69. &piór, p. bialaspiór. Spirit child, O, ang.) duch dziecięcy, XVII. 41. Spiranta spiralis, p, koniczyna polna, lzy Matki Boskiej, Spirytualista" X:~X:VIII. 12. Spirytus, w torturach, XXIV. 171 - w leczeniu bydła, XVIII. 187, 189, - w lecznictwie, XXIX. 47, 53. - w pożyczaniu, XXIII. 75, Spisz, lni,ca, w lecznictwie, XXX. 54. Splatek, warkoczyk, IV. 307. Splot, prosty, w tkactwie, XXXVII. 212, 213. Spluwanie, odczynianie urloiku, II. 222, 224, 331; III. 55, 59, 60; VIII. 347, 365-3<67; IX. 356; XI. 379, 380, 384':"'-3-8,6; XII. 221, 3 00; XIII. 327; XVI. 8-2; XXI. 162; XiXIV. 17:3; pt. M a g i a. - przeciw urokom, XXX'I, 94. - w kieliszek, XVIII. 177, - w magii, XXX. 203. - w obrzędach zadusznych, XXIV. 7. - w zwyczajach kupna, XXIII. 91, 103, 104, 108. -. Spław drzewa, p. flisacy, spławy, tratwy, XVII, 138-141; XXXI, 6; XXXIII. 141. Spławianie samobójcy, XXVIII. 2:12; XXXI.' 45. Splawnyk, (gw. huc.),· Fumaria ro_ stellata, odwar, VI. 159. Splawnykie, (gw. huc.), flisacy, XVII. 139. Splawy, flisy p. cwajowanka, tratwa, O, ukr.), ,XVIII. 138; X,XXII. 67. Splaza, .płazowina, XIV, 121. Splótnieć, ~blednąć, IV. 3M. Spodek, część fajki, II, 141. Spodek, słód z roślin, rII. 139. 1 pierwsze belki zrębu, IX. 160;XXI. 217-219; XXJXVII.196, Spodniak, część koła garncarskiego, V. 167, Spodniarka, część wozu, II. 131. Spodnica, p. barchetka, borok, burSpodki, ka, chwartuch, farbówka, faska, kiecka, drucha, rubran, malowanka, mospodniczeJs., I. 15,9; kana-' II. 357; III. 14, 15, 18; IV. 286; V. 74, 12'1, 151, 266; VI. 50, 170; lVIII. 251, 309, 310; X. 33, 34; XI. 24-30, 519, 60, 159, 218.. 408; XII. U, 115, 2lł5, 286, 291, 200; XIII. 251; XV. 70; XVI. 61, 138; XVII. 128; XVIII. 68; XXI. 138; XXII. 131; XXVIII. 17, 217, 218; JGC.IX, 00-8'5, 157, 185, 186; XXXVII. 213, 214, 222, 2'30-232, 2.34, 245; XXXVIII. 2'67, 359. XXXIiX. 349; 451. -bombowa, (dok.,),XJXiXIV.16'1,162. - burka, X. 183. - 'drukowana, p. malowanka, III. 16; XXVIII. 32. - farbówka, X. 183. - panny młodej, XVI. 84. - perka.lowa, IV. 278. - płócienna, IV. 278, 286, - szajowa, (dok.), XXXIV. 16,1. - w bajce, XX. 266. - w magii, XIV. 370. - w pieśni, XIV. 318. Spodniczek, spodnica, XIV, 121. Spodnie, p. blękicie, buksy, cholosznie, laty, śniaki, na eksprymable, haci, haczi, holosznie, fuzyjce, plócieniecki, skórzaki, gaci.e, holośnie, kanioly, nogawice, kosoki, plócianki, porkinycie, szalawary, gaholo- portki, szarawary, tuzinok, ubranie, III. 15, 16, 229; IV. 147; VI. 49; IX. 31, szure, t . 202; X. 172, 173; XI. 24-26, W, 56, 70, 195, 407; XII, 288; XVI. 136, 137; XVIII. 142; XXI, 138; XXII. 98; 138; XXVI. 98; XXVIII. 82, 175, 216-2.18; XXIX. 80, 157, 185, XXX. 193; XXXI. 67; XXXIII. 113; XXXIV. 270; XXXVII. 228, 232, 308; XXXVIII, 411; pt. O d z ie ż. - bukowe, XXXVI. 232. - fuzyjkowe, XXXVI. 232. - góralskie, XII. 11, 302; XVIII. 67, 68. - odczynianie uroku, XI. 38-7; XII. 267; XXIII, 108. - w magii, II. 221. ~ w zagadce, XIV. 37'5. - w zwyczajach wigilii św. Andrze_ ja, XVIII. 212. - wałaS'kie XXXVI. 232, 238, 274, 275. Spodobaniec, taniec, IV. 4313, Spodzień, kamień u żar.-rn,IX. 364. Spoiwo farbiarskie, XXX. 161, 162, 164, 166. Spojenie belek, IX. 270. Spojrzenie złe, p. ocz,y złe, XXIII. 107. - udzielanie su'hstancii. ,X,Xi'XIV.8. Spokojno, spokojnie, XIV. 12i. Społeczeństwo. XXiXIX. 38-40, 135. _ afrykań3kie. XiXlXIX. 192. - klasowe. XX'XIX. 54, - pierwotne. L 35; V. 187; XiX-XII. 180: XX:XVIII. 2:00. 285. 336;' lXXXI. 15, 18, 41, 57, 5>9.61. - przedklasowe, XXXIX. 73. Społec7n.a organi,zacja. życia wsi, XXVIII. 111, Spomoga dary dla młodej, VIII, 247. Spana u cepów, XIV. 121. O, błr.), XlX'XI. 169. część pługa, XIV. 121, SpOT, sparys, Spornik, Sporysz, Polygn. avieulare, XXXI. 99. Secale cornutum, głownica żytnia, odwar, II. 158; .xXX. 73. Sporządzanie cepów, XVI. 84, 85. - napojów miłosnych, XXVII. 99, Spostrudna, strudzona, XIV. 121. Sposoby: czarodziejskie, X,XIX. 122. - polichromowania, ,XXX. 244. - rozniecania ognia, XXVI. 159. Spotkanie oblubieńców w połowie drogi, xx. 195, Spo,wiedź, II. 253. - pierwsza w magLi, XIII. 327, XXI. 215. - u Gwebrów, VII. 2ti. - uchylanie się, IV. 364. Spożyc, trawa do wiązania ziół, XXV,77. Spódnik, spodnica, XIV. 121. Spólnota rodzinna, wspólnota, I. 146, 147; n. 307; III. 100, 193, 194, 196 197. 207, 210; IV. 3., 4; V, 5, 187; XXII. 24, Spólek, szufelka do wody w łodzi, XIV, 121. Spółgłoski ejektywne, XXXVIII. 69. - gardłowe. IX. 11. - nosowe, IX. 11. - przednio-językowe, VII'I. 80; IX, 11. - średniol-językowe, VIII. 80, - tylno-językowe, VIII. 80. - warg<>we, VIII 80; IX. 10-14. - welarne, XXXVIII. 69. - zębowe, IX. 11. Spółki bursztyniarzy, p, Osmana, XXXIX. 375. - pszczelarskie, p. bitnik, IV. 12S. - rybackie, p. maszoperia, XXXVII. 453. Spóscaki, terminal. kowalska, VI. 291. Sprawki diabelS'kie, Causae diabolicae, XXV, 13. �490 491 Springbock, i lj ·ł1 I 1 1 54, 116. Sprowadzanie łowiectwo, X,XXVIII, burzy i deszczu, p. I. 120; IX'I. 316; XNI. 124; ,XVII. 3,7; ,XXVII. 99; XLX. 111, 114; XXXIX. 225, 336,. pt. Ma g ia, £azar, perperuga, - choroby, 'XIX, 114. - nieurodzaju, XXI. 132. - świerszczy, IX. 67. Sprycha u koła, VI. 395. --< oW zagadce, XVII. M, Sprzączka", P. spinka, sprzęczka, V. 121, 246; VI. 46 XI. 195. .xII. 323. Sprzedaż, bydła, zwyczaje, IV. 420; VI. 5 8, 267; X, 355; XII. 3m. -cielęcia, II. 337. - duszy, XX. 254; X:XXI. 17. - dzieci, V. 133. - dziewczyny, XIV. 189. - hostii czarownicom, X'X, 83. - konia, XXII. 82. - krowy, II. 337; XiX:III. 83. - mleka, VIII. 364;XlXIII. 519,69, 70. - po urodzeniu się dziecka, XIII. 116; .xXIiI!. 62. - .pozorna, X,XIII. 110. - pszczół, XJXHI. 72. - sołtysowstwa" XVI, 47; ,XX.' 5. - w czasie s'iewu, XXIII. 64, - w wiereeniach, III, 50. - warkucza, XXVI. 85. - wełny, XIX. 77. - wianka, III. 67. -:. zwyczaje, IV. 97, 125-128; XIII. 116, 287, 288; X,XI. 96; X'XIII. 5,7, 59, 62, 64-102, . Sprzęczka, sprzączka, XXXI.67. Sprzęt siana, XXXV. 8'7. 88. Sprzętarstwo, XXVII 158; XXIX. 132. - drewniane, XXXVIII. 295. Sprzęty arabskie, XIII. 269. - do wyrobu sera, VII, 189. 1 - domowe, X. 423, 428; XVI. 330; XXI. 42, 45, 51, 53, 54; XXIII. 57, 66, 154, 170; XXIX. 130; XXX. 4; XXXVIII. 441. - drewniane, XXII. 108. - gospodarskie, II. 130; ,x,xI. 51, 53, 54; XJXXV. 67. - góralskie, X. 102. - huculskie, XXI. 45, 47. ~ kaszubskie, XVII. 184. - kościelne, II. 143. - ludowe, II, 7'5, 7'6. - łowieckie, Xl,,,{IX. 130; XiXXVII. 441. ~ mieszczańskie, XIII. 251-253. - obrzędowe, XiXX'VIII. 441. - pasterski,e,X'XXIX. 106. - piekarskie, X'XVII. 135, - podhalańskie, XXI. 47. - rybackie, :XlXIX;I. 3'5;!XJXJXJVllI. 441 __ synagogalne, XXX. 234. - wiejskie, XVII. 178. wykopaliskowe, II, 11'5, 151. Sprzęty domowe, p. bambetla, beretyk, blat, dziad (stojak do łuczywa), graty (meble), grzęda. hejcedlo (kołyska), kanapa drewn1ana, kolebka, kołyska, kraltka (półka), krzaslo, krzesło, krzyziaki, listwa, lawa, lyżko (łóżko), łyżnik, meble, nary, palatki, podyszor. półka, prycza, ram (półka na naczynie), skrzynia, stojak dla dzieci, stojak do łu.czywa, stół styTY. szafa" szafka, ślaban, (kanapa drewn1ana), świecak, tapczan, wieszadłP, Z!Wertak. zydle. Sprzecka, skrzyp, Equisetaceae, III. 139. Spuchlizna, spuchlyna, lXIII. 217, 219; XVIII. 183; ,XXXI. 27. XVIII. 183, Spuszczać, (gw. złooz.). jeść, VII. 281. Spust, spUSl!)czać,(gw. flis.), XX. 39. Spuzar, (gw. huc.), pOllnocnik wataha, XXXV. 119, Spyrcarze, p. zapuśnicy. SpyrkiL, spyrecka. słonina, XIV. 149. Spyrka, słonina, II. 128; IV. 286. XIV. 149. Spyrtki, demony, V. 54, Spysz, (gw. huc.), drewniane za· wiasy, XXXV. W7. Sra£a, wir powietrzny, XXXloX. 3'29. Srebe£nica, ruda srebrna, III. 267. Srehrne liście, XI. 373, Srebrnik, tysiącznik, Centuria, w Ilecz., ~XXIII. 801. Sirebrnik jerozolimski w magii, X:XXI. 8'2. Srebrnik judaszów, Lunaria annua, XXJXI. 99. Srebrnik, kurze ziele, p. srebrnik pospolity. Spust, Srebrnik pospoHty, Potentma anse· w leczn" XXVIII. 245; XXX. 59. Srebrny gwizdek, XI. 373. Srebro, III. 267; IV. 88, 286; XI. 1374; XIV. 40; XX. 256; XXVII. 00; XXVIII, 30, 1>30;131; XXIX. 105; XXXII. 133: pt. M e ta l e i i<:h o·bróbka. Sroczan, nazwa wołów, .xIV. 175. Sroczana, nazwa krów" ,XXI. 60. Sroczka, Delphinium consolida, w zwycz. świ,ętojańskich;IV. 315; XXV. 77; XXXI, 99. Sroczki, pisanki, VII. 178. Sroka, lot czarownic, X.XVII. 63. - odpędza zIe duchy, II. 213. - >ptak wieszczy, II. 211; III. 142; VIII. 302; XX. 319. rina, - rosół w lecznictwie, X. 358. skrzeczenie, XIV. 369; XVIII. 196; XIX, 150. - sprowadza niezgodę, I. 136. -w literaturze, III. 148; VI, 299; VII. 137; VIII. 289, 290, 302. - w magii, XXIX. 122. - w mętow,aniu, XIV. 169. - w przysłowiu, XVI. 97. - w wierz. myśliwskich, VII. 283. - w za·gadce, n. 4(); XIV. 375; XVII. M. Srokaty, nazwa koni, VIII. 152. Srokula, nazwa krowy, :XXI, 60, 206. Sromotnik śmierdz,ący PhaHus impudicus grzyb, II. 22. Sros, pas, trzos, X. 17:3; XI. 57; .XXXVI. 258, 259, 263, 265. Sryczyń styczeń, XIV. 121. Ssanie, symbol adopcyjno - pobra'tym czy, zawieranie >pokrewieństwa fikcyjnego, VIr. 61, 64. - w lecznictwie, XI, 395. Ssatrzyć, zbadać, oglądnąć, XIV. 122. Ssawki., grzyby, I. 2:04.206. Stach w szopce, x.X.XI. 56, 57. Stadar, (gw. huc.), pasterz koni, X,XlXV. 77, 119, 1219,13,7, Stado, XIV. 222, 224; XIX. 88. Stado, (j. słow.) igrzySko, XIV. 20; XX. 158. Stado pierwotne, XXXIX. 20, 57-59, Stado św. Marcina, wrony, XVI. 4. Staja, (gw. hue.) zagroda na bydło, VII. 263; XXXV. 105, 110, 119, 12:1, 123, 127, 129, 1'30, 132', 133, 145, 146. Stajanie, mórg frankoński, XiXV. 23. 36, Stajanko, kawałek pola, V. 307. Stajenka, s'zopka, IV. 282; XI. 34; X'IX. 35; pt. Widowiska ludowe. . �492 493 Stajnia, II. 44; III, 154, 316; IV. 278; V. 152, 209, 215; VI. 3'93; VIII. 165; X. 310, 311; XI. 378, 407, 412; XU. 7, 310; XIII. 115; XIV. 230, 231, 251, 299, 359, 360, 364; XVI, 365, 3e6; XXIII. 107; XXVI. 102; XIXIX. 8, 51, 156; XXXI. 72; XXXIII. 88, 91, 96, 109; X:XXIV. 144, 149; XXXV. 113, 121, 128; XXXVII. 191, 193, 196; XXXIX. 328, pt. Budynki goslpod. Stal w wierzeniach; II. 226; III. 56; XIV. 56; XXXIII. 125. - w zwyczajach kUlPna, XXIII. 107. Stalnik, chleb noworocz., VIII. 35. Stament, lampasy na spodniach, X:XXIV. 270. Stammbaumtheorie, (j. niem'.i). XiXXVII. 312. stan mies'zczański, XXXIX. 136, 137. - pański, XXXIX. 13,6, 137, - prałacki, XX,XIX. 13'6, 137. - Irycerski, XXXIX. 136, 137. - wiej,ski XX;XIX. 137. - włościański, XIX. 71-103; XX. l, Stan, miara płótna. IV. 126. Stan, (dok.), namiot., XIXIII. 163. Stan, stany, stanik, X,XIX. 184, Stanche, (j. niem.), p. płócienny rańtuch na głowę, XI. 364. Standrecht, pieśń. XXVIII. 76, 92. Stanga, hołoble, XXXI:X. lU, Stanica, (dok.). chorągiew wojenna. XIV. 50. Stanik, p. gorset, XI. 62, 158, 218, 327; XIV. 263; X,XXVIII. 267, 360. ladamaszkowy, IX,XXI,X. 44i5 Stanounik, (j. ukr.), Viola canina, gruszyczka okrągłolist., X;XX. 209 babski, mużski, w lecz, .xX.X. 209, pt. Roś li n y w l e c zn i c t wie. Stanowisko na Eginie, X:XXIV. 69. -----------_ ... _._.,,- - ;palestyńskie, X:XXIV. 129. - póżnone<Jlityczne, XXXIV. 77. - przedhistoryczne, XXXIV. 75. - wydmowe, XXIX, 178. Stanowisko Kościoła wobec czarów, XIX. 141. Stara kobieta, w obrzędach inicjacji, XXXVIII. 56, 58. - miotła w magii, IV. 317. - wierzba siedzrba Boruty, X/XXIX,. 348. Starcy żebracy, XXIV. 18, Stare nuty, dawne melooie, XXI. 29, 33. Stare panny w zwyczajach zapust.nych, XXVII. 134. Starek, starzec, XIV. 94, 122. StaJ'ki do łow. ptaków, XXXIX. 293. Star.colndyj'skie obrz, weselne. I. 131. Starokawalerstwo u ludu, VIII. 2'43, Staropanieństwo u ludu, VIII. 243, Starosta, rózgowy, starszy drużba, XI. 383. - w przysłowiu, IX. 48. - weselny, I. 245, 247; II, 60, 196, 238, 241, 244, 2415"2148,251; III. 44;, 189, 3510; V 337, 341, 3515; 319; XIV, 61, 85, 1515,214, 25,5,2156, VI. 131-13:3; VIII. 240, 247-251; IX. 25,7; XI. 109; XII. 26, 91; XIII. 319; XIV. 61, 155, 214, 255, 256, 262, 322, 3,87, 392; XV. 73-715, 94, 95; XVI. 142; XVII. 129, 153, 159; XX. 197;XXIX. 91; XXXIV. 294; XXXVIII. 297. ' Starosta, dialbeł, xyI. 50, Starosta, P. ekonom, XX. 45. - w Jaworowych ludziach, :XX:XIII. 6. - żebraków, XX. 7,6. Starościna, starsza druhna, ,xIII. 319, 321, 323; XIV, 61, 155, 214, 380, 386, 388, 391; X:XIX. 91. --- .. Starość w za'gadce, IX. 406; XVII.87. Starość, kłopot, XVIII. 22l. Starowiercy, star-oQbrzędowcYi, I. 250. Starowina, kobieta, ,xlV. 122, 259; XXX. 18. Starszeństwo, X,XXIX. 184. Starszy drużba, p. sta,rosta, XXVIII. - 96. towarzysz Starszyj .1 bractwa, .x:XXlII. 127. (j. ukr,), wodzirej, parobok, XII. 306. (gw. huc,), starszy owczarz" X,XXV. 117. Staruszek, strach, XVIII, 174. - w baśni, VIII. 192-194; IX. 182, 183, 294. - w zagadce, XVlI. 9'3. Sta11l, ostatni snop, X:XlI. 7, 8. - taniec, VI. 137. Stary Testament, XIX, 63; :XXXIX. ,335. . Staryj welikden, (j. b~r.), W. Czwartek, ur,QoCzystośćżałobna, XiXlV. 8. Starzec, epitet bóstwa, XIV. 4. - w przysłowiu, VlI. 213, Starzec wielki, jakóbek, Senecio Jacobaea, Xxx. 65. Starzyczka, babka, XVlII. 2Z1. Starzyk, dziadek, XVlII. 2:21. Staszki, zabawy świąteczne, XIX. 40, 49. Statek, bydło, XIV. 360, 399; - gruby, świnie" XIV. 3,99. Statek Dionizosa, XVI. 2-6; XXIX!. 134; XIXXIV. 274. Statki rybackie, narzędzia, XXXII.32. Stator, Zeus, XIV. 53, Statut Litewski XXI. 1,27, 128. Moscenicki, XXVlI. 177. - Wiślicki, XXiXIX. 298. - wprowadzający pańszczyznę, XX.5. - wiuczer, Statyka społeczna, XXiXVII. 39, - wytworu, XXXVlI. 58. Statystyka językowa, Xx. 274; x,xxVI. 156. - kościelna, XXXVI. 156, 157. - wyznaniowa, ,XX, 274; XXXVI. 156. Staw w układzie wsi, XXiXIX. 238. - w zagadce, IX. 406. Stawarka, szlam, V. 64. Stawka, miejsce do zarzucania sieci, XIV. 122. Stawyty oborih, p. Oborih stawyty, zabawa wielkanocna, XXXIII. 134, Stażki, wstążki XXXIV.162 164',167. Steatopygi:a, XX:XVIlI. 3'3, 50. Ste1:lnów~a, stabnówka, .ściegi, XXIV. 138, 140, 14C3;XXIX. 184. Stefanos wieniec, XIV. 315,74. Steinzerreiter, (j, niem.), bohater mityczny, Waligóra, XXXII. 85, 86. Stela, stąd, XVlII. 221. - (gw. h~c.), sufit, V. 100; VII, 263. Stelmach, I. 16'3; III. 18; XII. 280, 26l. Stelmasiczka, żona stelmacha, XIV. 122. Stelyna, . (gw, hue.), suiit, powała, XlI. 294, 295; XXXV. 110, 111. Stembeczek, ściegi, XXIV. 140, 143. Stepy nadczarnomorskie, XXX. 100. Stercora końskie, nawóz w magii, XXXI. 72. Sternik, p. retman, rotman, V, 64; XVllI.133; XXXII. 66, 67; XXXV. 174. Sternsinge,n, (j, niem.), kolędy, XI. 363. Sterta, miary, XXVIII, 148, 164, 165. - przechowywanie pożywienia, XI. 171, XX. 55. Stębnik, haft, X. 299, 304. �495 494 Stępa, p. bik, stępor, kloda, oLejnica, laby, stupa, III. 14; V. 104; VI. 78; VII, 313; VIII. 39, 370, IX. 279, 364; XI. 327; XIII. 253, 300, 301; XIV. 184, 3'96, 397; XXVI. 98; XXVII. 1319;X:XIX.40; XXXI. 3; X,XXIV. 148-267; XXXVI, 409; XXXVII. 214; XXXVIII. 217. - kafarowa, XX,XIV. 266, 267, - kielichow,a, XJCXVIII. 321. - kobylicowa, XOC'XIV.267. - leżąca, XOCXIV. 266, 267. - mechaniczna, na wiatraku, XXXIV. 18!J.---191,232, 2'37, 244, 246, 2-54, 25'5, 262~2,65, - nożna, XXX. 2G1; XXXIV. 151. 190, 191, 23'5, 237, 23,9, 2'44, 249, 250,252, 2060,263, 264, 266, 267; X:XiXIX. 3M, 434, 4518. - podstawa, X:XXIV. 1M. - ręczna, XXIV. 18!J.---191,233, 23-7, 240, 24.2, 244, :M5, 2~25(), 252, 253, 2'61~65, 267, - siła motoJoyczna, X:XOCIV.90. - iStojąca, XXXIV. 2616, 2,67. - wodna, XiXX. 231; XXXIV. 190, 254. - zasięg, ,XX,XIV. 188, 1912, 193. - ~elazna w mitach, XXXII. 96. Stępica, łowiecka, XXXI. 32; XXXVII. 283. Stępka, p. stępa, XXXIV. 262. Stępor, p, naholowacz, XIV. 3912; XXVII. 70. - młotowy, X,XXIV. 9, 18, 244, 251. Stina, (j. ukr.), ściana, XVI. 368. Stypa, j. ukr.l· XXXII. 173. Stłuczenie leczyć. XI. 399. Stlumić uspokoić, odpocz.ąć, XIV. 12.2. Stoczek, motowidło, II. 134. Stoczek, p. świeczka. StodoLisko, pastwisko za stodołą, XII,68. kominiarczyk, ptaszek, IX.67. Stodoła, p. humno, I. 121, 16'1; II. 44, 273, 341, 350; III. 7, 9, 11, 44, 67, 152, 173; IV. 278, 287; V. 55, 209; VI, 56, 393; VIII. 165, 167, 188; IX. 51, 118, 380; X. 310, 312; XI. 160, 172, 315, 373, 4111; XII. 77, 150, 295; XIII. 257, 300; XIV. 1312, 244, 288, 346, 3'519,300, 367; XVI. 365, 368, 369; XVII. 181; XVIII. 3, 4, 8; XiX, 66, 2162, 2,63; XXVI. 74; XXVIII. 140; XXIX. 8, 118, 156, 183; XXiX. 22, 33, 419;XXXI. 98; XXXIII. 91, 92, 96, 109; XXXIV. 144---147, 280; XX1XVII. 15, 245; XXOCIX. 295, 328, 337, pt. B u d y n k i g o s p o d a r c ze. - piętrowa, X2(,X'EX. 237. - słupowa, XVII.!. 5, 8. - w przysłowiu, IX. 37. - w zwyczaj.ach dorocz., XXIX. 95, - węgło1wa, XVIII, 81. - wieloboczna, XX,XIV. 296. Stodole wozyć, zabawy parobków, XIII. 308. Stofa, Stufa, l(j. nord.), i2!ba,!XVII. 179. Stogi., miary zboża, XXVIII. 147, 1148,164, 165. - na pomostach, XXXIX, 2'39. Stojak dla dzieci, II. 131; XXXI. 4. - do łuczywa, V. 178, 378; XX. 301; XXIX. 10. - do wieszania pł,achty z niemorwlęciem, XXX. 2216. SlIoklos (a), p, Stokolosa, Bromus secaLinus L., XIII. 2:21, 2125; Stokolosa, (gw. huc.), stokłosa, XIII. 221, 225. Stokroć trwaŁa, Bems perennis, p. StodoLniak, sierotki, w przepow. XXVIII. 245; XXX. 43. StoLarski węgiel, p. rybi ogon, X. 310. Stolarstwo, IX. 96; XII. 27; x.x:I. 233; XXV, 141; XXVIII. 215. Stolarz, II. 357; III. Hl, 232, 320; IX. 62, 69; XIII. 246, 247; XIV. 94, 3712, 404; XIX. 36; XXX. leI, 172;XXXI. 67; XXXv. 67. StoLcować, przymocować sieć, XIV, 122. StoLicek, stoliczek, XIV. 276, 293. Stoliczek ofiarny, p. naczynia pierścieniowate, XXXIV. 133, 136. StoLiwo, gnia'zdo żarn, XXXVIII. 270. Stolnica do tłuczenia lnu, XXXIX. 291. StoLnice, terminol, kowa,lS'ka, VI. 292. Stoleć, (gw. huc.), klocek dQ siedzenia, XXXV. 103. Sto leć wisnyj, (gw. huc.), kobyJica do obróbki drzewa, X,XXV. 112. Stolek, III. 17~; IX. 279, 361; XIII, 2153;XVI. 367; XVIII. 69; XXIII. 43, 45, 47, 48; XXIIX. 4!2; X'JX,XIII. 101,XXXIX. 2:00. - do dojenia krów, XXXIII. 87, - góralski, XII. 17, 19. - prototyp tronu, XXIII. 43. - sądecki, X. ~6, 4;27. - w magii, XXV. 88. Stotkarze, }ClI. 17, Stolyszek, stół, XIV: 122. Stonie nad gembami, karmienie bydła, IV. 282, Stonik, stanik, IV. 278, 286. Stonoga, p. owieczka, na mleku, XVIII. 188, 193. - w leczn, XI. 3,9,9;}ClII. 2.19, 2.25. stopa sześciopalczast.a, XXI. 180. - na kamieniu.!. 218, 219; VII. 1,27; XIV. 399. kokoszki, urodzaju, Stopień bairibarzyństwa niższy, średni, wyższy, X.XXLX. 18, 19, 21. - dzikości, niższy, średni i wyższy, XXXIX. 19--2:1, 55, 58, 59. Stopka, slup wdrzwiach",x,XXIII. :909. Stopka Król. Jadwigi p. stopa na ka_ mieniu, VII. 127. Stopka św. Kunegundy, p. stopa na kamieniu, XIV. 399. Stopnie, S'chodki, X.XXVIII.272, Stoproża, siatka na ptaki, XIV. 118. Storczyk, p. Lisie jajka. Storczyk biały, aphr., XX,XIX. 300. - bł;ękitny,barwnik, X'XXIX. 326. -'-o plamisty, Orchis maculata L" X. 2712,273; XXVIII. 245. - szerokolistny, Orcholis latifoHa, .xXX. 208, 209. - korzeń, XXX. 209. StorneHi, (j. wł.), piosenki toskań_ skie, lXV '50; pt. p i eś n i l ud. stos, XI. 416; XX. 79; XXVI. 71, 72. - pogrzebowy, I·X. 329--3C:l2;XVIII. 1225;XXVIII. 253. - sobótkowy, IV. 316; V. 25'6; XX, 192; XJXVI. 74; XXXVII. 345. Stosunek szczepu Luo dOi ziemi, XXXIX. 1916,199. - magiczny do drzew, .x.x'XII. 181. - miłosny, rodzeństwa w baśni, II. 10<3;XVII, 43. - Imiędzy obcymi, IV. 368. - na Polesiu wsch., }cXVII. 141. - podczas świąt, dorocznych, VI. 261 Stosunki bałtosłow., fiń., X'XiXIV. 56. - demograficzne, XXXVIII. 312. - etniczno-,języka.we, XX'XIV. 48. - genealogiczne, XXXIX. 1~, - geogł'aficzne. XXXIX. 189. - językowe, XXXVIII. 327. - kuJturowe, XXXVIII. 209. - narodowościowo-wyznaniowe. XX. 27'1, 272, 292. �497 4% - osadnicze, X'XXIX. 231. społeczne w satyrze, XIX. 99. Stosur, (dok.), kij, XIV. 288. StoszY'szek, roślina, XXXIX, 300; pt, A'P h r o d i s i a c a. Stotza, (dial. alem), naczynie drewniane do mleka, XI. 363. Stóupec, (gw. huc.), klocek do siedzenia, XX,XV. 100. Stowarzyszenia religijne, XVI. 107, - tajne, XXXIX. 335. Stowpy, (j. ukr.), słupy, XVI. 36~. Stowpyki, (j. ukr.), wzory pisanek, IV, 211. Stożek, (dok.), miary, XXVIII. 147, 166. S1Jożysko, stÓ'g, XIV. 122. Stóg, IX. 256; XX. 55; XXX. 222; XXXV. 88; XXXVII, 242. -na pomoście, XXXIX. 239Stół, p, stolyszek, I. l-61; III. 67, 78, 95, 172; IV. 433; VI. 56; IX. 360; XIII, 253; XIV. 40, 73, 133, 134; XVI. 27,6; XVII. 181; XVIII. 69; XX. 90; XXIX. 42, 47, 90, 95; XXX. 22, 31, 173; XXXIII. 101; pt. S p r z ę t y d o m o w e. agapowy, XVI, 324. - cisowy, V. 3'04; XXXV. 65. -cudowny, V. 128. - góralski, VI. 181; X. 102; 423, 426; ,XI. 108; XII. 8, 13, 294, - jako płyta grobowa, XVI. 324. - jaworowy, V. 152. - kowalski, IX. 275. - krosnowy, XIV. 358, 368, - sądo,wy, XXXIX; 144. - skirzynkowy, XIV. 358, 368. - w kształcie. sigmy, XVI. 324. - ,w przysłowiu, IX. 241; XIV. 244, 345, - w zagadce, XIV. 375; XVII. 90. - wigilijny, 21. V. 208; VIII. 371; XIII. Stów ba, część pługa, Strach, strach! I. 142. naśladowanie wrony, VIII, 393. Strach na wróbile, III. 8; XIV. 244. Strachnąć, strąchnąć, zastraszyć się, XIV. 122. Śtrachopudiw (j. ukr.), Cirsium palustra,· kora, odwar, VI. 158. Strachy nocne, p. staruszek, straszki, ,XXIX. 122, 127. - w literaturze 1udow., p. boba, bobo, I. 201; II. 255; VII. 117; VIII. 55, 175; ,XII 41, 44, 80; lXVI, 90, 20'2; XX. 257. - wyganiać, XX. 200. - zqe moce, IV. 27,6, 2B1, 3121; V. 53, 54, 56; XI. 65, 112 315, 316; XII. 78, 93, 216, 320---002; XIII. 42; XVII. 63, 18'2; XVIII. 77, 174; XXXV. 24; pt, D e mony szk o d, Stradyotki, odzi-eż, XIV. 15. Stragan, stragarz, III. 172; VI. 46; XXI. 185; XXI. 217; XX:XIX. 45,2. Strajch, (gw. żołn.),capstrzY'k, III.81. Strala, demon, 11.168, Stralczie (gw. hue.), dusza dziecka' zabitego, VII. 263. Strasaki, strachy, XVI. 90; XX. 2:57, 256. Straszak, śląski' taniec wes. XV. 79. Straszne siostry, demony, X,XXIV. 30. Straszyć, X'X. 266. Straszydło, II. 345; III. 166; XI, 338; XIV. 54, 183, 220, 396; XXVIII 210. - leśne, XXVIII. 210. Stratczie, (gw. hue.), upiór dziecka nieochinzcz., VI. 258; XIII. 112, 210; XVIII. 175; pt. D e m o n y s zk od l i we, ! I Stratygrafia, XXVI. 34; XXXVIII. 624. Strawa, stypa, IX. 131; XXIV. 85; XXXII. 178; pt. Zwyczaje i o br zę dy p o g r z e b o w e. Strażak w szoipce, Xl. 25, 29-31. Strącki, kędziory, V. 64. Strączkowe, XX. 3119;XXXIX. 204, 206, 210. Strąk, pstrąg, X!X!XII. 24. Strąga, zagroda dla owiec, VIII. 40, 43 47. Stribóg, XIV. 221, 224. Stric, strik, striko, strina. (j. bułg.), stryj, XIV. 224, Strielos, j. lit.), ważki. przynęta, XXXII.26. Strigan, O, korutan.), upiór, IV. 395, Strila, (gw. hue.), świerk z płonącą głownią, X,XXV. 130, pt. A P ot r o pa i o n. Strim, (gw. hue.), zator na rzece, XVIII. 142. Stritenie Hospodnie, (gw. hue.), M, B. Gromnicznej, VIII. 375. Striuka, (gw. hue,), znaki własno_ ściowe, XXXV. 138-140. Striuka, (gw. hue.), znaki na uszaćh owiec, XVII, 143. Stroemkarle, (j. ger.), karzełki, XV. 40. Strofować, śpiewać, XIV. 122. Stroiki, kob, ubiór głowy, XII. 11; XXI. 36; XXVIII. 18; XXIX.82; XXXI. 4. - odzież, XIV. 15, drzewo, XVIII. 221. Strona lewa, prawa, VIII. 361. Strony świata, powstanie, VIII. 267 .,- w budownictwie, XXXVII. 111. XXXIX. 240, 255. zachodnia, IX. 60. Strom, 32 Lud - Tom XL Strop, p, kalenica, XIV. 359; XX. 315; XXXVII. 111. Strój, p, odzież. ubiór, Ainów, XXII. 93. - Aitolów, XXXVII. 130. - bretoński, VII. 84, 89. - bułgarski, .xXI. 55. - chorwacki, XXIX. 199, - Cyganów, XXX. 239. -czeski, II. 34, 153. - dia;błów na Łysej Górze, XXVII. 69. - dolno-saski, XXX. 252. - druhny, XIII. 319, 320. - dziewcząt, XIII. 207. - dziewcząt uwiedzionych, IV, 368. ---o francuski, VII. 84; XX'i(II. 66. .....•górali beskidzkich, XXXVIII. 3Q6. - górali podh;łlańskich, XXV. 139; XXVI 144; X,XXIX. 107. - góralski, XXI. 77; XXIX. 116; XXVIII. 109; XXXI. 66, 68; XXXVII. 215, - górniczy, XXX. 241. - górno~śląski, XXXIII. 113. - hano,wer<ski, XXX. 252. - huculski, XI. 4'21; XXI. 45, 47; XXIX, 185. - kobiecy, Xl. 58, 326; XII. 290; XXVIII. 29; XXIX. 189; XXX. 215, 237. - kobiet mazurskich, XVI. 61; śląskich, XXXVIII. 426; ukraińskich, ,XXII. 109; z Moszkowic, ,X,XV.118, - krakowski, VII. 84; XIII. '319; XXIX 157, 192; XXX. 267; XXXV. 18, 36, 38. - lasiacki, XXXIX. 407. - ludowy, I. 220; II. 33, 86; VI. 193, 199, 200; VII. 84; XI. 55, 102, 420, 439; XIV. 339; XV. 144; XVI. 275, 416; XVII. 289; XX. 92; XXI. 42, 44, 49-55; XXII. 140; XXIII. 18; �499 498 XXIX. 78, 129, 131, 132, 205; XXX, 225, 241, 243, 245; XXXI. 174; XXXIV. 289; XXXVI. 96,227, 228, 245, 246, 256; XXXVII. 207, 225, 234, 243, 245, 247, 335, 344, 345, 348-350; XXXVIII. 2905,301, 360, 418, 428, 429, 441, 445, 449, 451; XXXIX. 346, 446, 450, 501. - Luo, XXXlX. 183. -< łotewski, XXIX, 133. - łowicki, VIII. 220; X·XIX. 158, 184. - mężatek, V. 18. - mieszczański, XXI. 56; XXIX. 85; .xXXVII. 245. - morawski, II, 34. - niemiecki ludowy, XVIII. 234. - obrzędowy, III. 266; XXII. 127. - opoczyński, .XXVI. 149. - opracowanie, XXXIV. 146. - owczarzy, XXXVII. 2.20. - ozdobny, XXXIX. 198. - pana młodego, XXXI. 77. - peczeniżyński, XII. 287, - płócienny, XXXIX. 45>1. - podhalański, XVIII. 67; XXX.IX. 10·7. - poleski, .xxVII. 139, 141. ...,..pożyczanie, XXIII, 57. 74. ~ rawski, XXXIX. 450. - rumuński, XXXVIII. 361. - ruski, IV. 285. - Samojedów, XXI. 50. - seklerski, XVI. 138... 139. - sieradz~i, XXXIX. 455. - skierniewicki, XXXIX. 455. - szczawnicki, XJX·XVII. 215, 216, 221, 223. - szukającego rzeczy skradzionych, XXV. 116. - szwedzki, VII, 84. - Trzech Króli, XXXI. 5. - w pow. Lida, XXX. 271. - weselny, X. 325; XIII. 101; XVII. 152; XXXVI. 372, - weselny Łużyczan, XXV. 108. - wieluński, XXXIX. 455. - włoski, XXVIII. 26. - wołyński, XXIX. 185. - wsch. europejski, XXV. 106. - z okolic Biecza, XXVI. 89. - z żabiego, V. 148. - żałobny łużycki., XXV. 108, - żywiecki, X.XX. 244; XXXIV. 294. Stróż, XXx. 19. - watry, p. kalman, Stróża, (dok.) opłaty, II. 121; XIV. 122. Stróże, sznury u włóka, XXXII. 29. S'tróżyk, samołówka, XXXI. 3,1, 3,2. Struchwić, struchleć, XIV. 122. Strucla, II. 129; XIV. 133, - w obrzędach weselnych, XVII. a 6. Strug, p. kocur. - garncarski, V. 166; pl. N arzędzia rzemieślnicze. Struktura baśni XXXVII. 11. - etniczna, ,XX,XVII. 472.- kulturowa wsi, XX'XVIII. 226. - kultury, XXXVI, 127. - osadnicza, XXXIX. 230. - osobowości, XXXVI. 130, 132; XXXVIII. 385. - pieśni hotentoc. x:x,xVIII. 132, - podań, XV. 197, - p'~estrzenno-terytorialna, XXXIX. 189-199 - społeczna, XXXIX. 186. - terytorialno-lokalna, XXXIX. 188. - zespołów, XXXVI. 124, 132; XXXVII, 70, 61. Struna, XXIX. 112. Strunki, (gw. hu c) zagroda do doje. nia owiec. XVII. 144, 145; XXXV. 102, 103, 118, 121, 127, 130; pl. p a s t e r s t w o. strupy, lecz. XVIII, 183, 185. Strużkowanie gliny, V. 166; XXIX.88 Strych, p. góra, pid, poduszieryk, V. 153; IX. 279; X. 312; XL 382; XU. 78, 245; XIII. 209; XIV. 356; XVIII. 69; XXIX. 37, 40, 90; <XXXIII. 92, pl. D a ch. Strychnina w łowiectwie, XXXI, 33. Strychołki do ostrzenia kosy, IX, 408,409, Strychowiec do obróbki skóry, XXXI. 115, 116. Stryczek w wierzeniach i magii, .xXX. 250; XXXI. 16,83 . Stryszek, strych, XXXIII. 87. Stryhun, (gw. hue.) strzyiony łoszak, XIII, 210. Stryj (gw. flis.), wiatr, .xX. 57. Stryj, p. leI, stryk, stric, strik, striko, strina. Stryj, p. Stribog, XIV, 224. Stryk, stryczek., XIV. 12.2. Stryk, p. stryj, XIV. 58, 59, 2>96; XXXI. 170. Strzachaty, wielki rozpostarty, XVIII. 2.21. Strzała, XI. 372; XIV. 69, 70, 228; XXIII. 33; XXX. 188, 190; XXXVII. 82, 88, 94, 301, 3'90; XX,XVIII. 54; XXXIX. 18. 19,21.93 Strzała srebrna, symbol księżyca, XX:XII. 138. Strzałka roślinna, okadzanie, XI. 3'97. - zatruta, XXXl\X. 341. Strzałka piorunowa, p. belemnity, II, 319;VI. 196; XXXVII. 2.97. _ w lecznictwie, VIII 57, 392·. Strzecha, p. dach kryty słomą, głowacze, kiczki, snopek, poszycie I. 123, 194; II. 182; III. 22, 23, 146; V. 63; VIII, 165, 341; IX. 271; XI. 385; XIV. 25; XX. 90; XXIX 34; !XXXI. 96; XXXVII. 119, 390; xxxrx. 249, 331, 33,7. - w odczynianiu uroku, III. 146, - w zwyczajach kupna, XXIII. 103. z trawy, X,XXIX. 208. Strzelanie do hostii, XVIII. 197; pt. Magia. - do krzyża, IV. 366. - do kurka, XX, 194. - przeciw czarom, .xXVI. 74, ~ przy wypędzaniu bydła w pole, ,XXV. 58, 5.9. _ święconym prochem, VIII. 344; pl. Ma g ia, --< W obrzędach gospodarczych, leczniczych, rodzinnych, .X~XXIV.280. - z listka maku, ,XXVIII. 64. Strzelba, III. 244; V. 176, 208; XIV, 370; XXVII. 139; XiXXI. 27, 28. - w magii, XIV. 370. - w szopce, XI. 24, _ zaczarowana, VI. 266; ,xl. 51, 373; . XXXI. 143. StrzeLba, Phoximus caevis, ryba, .x:~XII. 24. Strzelec czarodziej, świętokradca. XXXIV. 280, 281, _ obcowanie z diabłem, XII. 220; lXIII. 115. StrzeUć, uderzyć, XII. 68. Strzemię, p. złote strzemię. Strzygonica" demon, XI, 378. Strzygoń, Strzyga, SłlI"zygonica, p. bierzmowanie, I. 206; II. 225; III. 154, 155, 256; IV. 331; V. 54, 55, 318, 319; VI. 325, 326; XI, 35, 4135;XII. 168, 216; XIII. 295, 297; XIV. 292; XVI. 86, 87; XVII. 26, 155, 157 158, 214-216; XVIII. 77; XX. 158; XXI. 154, 81, 84; XXV. 79-82; XXVI. 84; XXVIII. 100; X'.XXI. 84, 85, 145; XXXIII. 26; �50. 500 11 i ~ Ii ~ lf I i i I i 1 I·' I XXXV. 25; XXXVII. 306; XXXIX. 340. - zabawa, nI. 155. Strzygoniowe ziele, dziewięćsił pospolity, p. driakiew po,lna, zażegnywanie w lecznictwie, xx.x. 46, 63. Strzykać, pluć, ziać, XVIII, 221. Strzyzne ziele, p. strzygoniowe ziele. Strzyżek, mala mysz, XII. 64; .xVIII. 221. Strzyżenie łosząt, XII. 300, - owiec; XXXV. 124. - w baśni, XI. 430. - włos. dziecka, IX. 64; XXXVIII. 61. Strzyżyczek, mysikrólik, II. 135. Strzyżyk, mysikrólik, VII. 137, Stuba, (j. germ,) istba, XVII. 179. Student, w widowiskach religijnych, XIX. 88, 90. Studnia, .p, kadłubek, kadłub, I. 126; III. 327; V. 222; VIII. 293; IX. 27'5; X. 312; XII. 147, 295; XXX. 17, 129" 134, 231; XXXI. 19, 86, 95; XXiXlU. 110; XXXIX. 454. - cudowna, V. 310; XXVII, 13,6. ~ nowa, IX. 285. - oczyszczanie studni, IV. 312; - stara, siedziba duchów ,xx,xIV. 35. - w pieśni, II. 351. - w podaniu, XIII. 41. - w przysłowiu, XIV. 244. - w zagadce, XIV, 375. .-< wie~cona, .xXXIX. 239. - wróżby, VIII. 293, 343. - wrzucanie łożyska krowy, w magii, XIII. 227. 'Studzone nogi, potrawa, XII. 253, Stufa, p. stuba. Stuła, opasywanie brzemiennych, XXVII.99. Stupa, (j. ukr,) stępa, ,XXII. 135; XXXIV. 148. (j. ukr.) stępica łowiecka, XXXI.32, Stupor, (j. ukr.) S'tępor, XXXIV. 148. Sturkać, popychać, XVIII. 221. Stusina, biczysko, V. 64. Stwórca ziemi, p. Aatahencik, Stworzenie aniołów, II, 324; VII. 134, pt. M i t y. - czło·wieka, II. 216; VII. 23; XIII. 203, 335, 336, - człowieka pierwszego" p. sok z akacji, pt. M i t y o P i e r wszym człowieku. - kobiety, II. 325. - kota, IV. 416. ....:.nieba, XVII. 191. Stupica, pieska, IV. 416. ptaków, XIII. 334, świata, II. 161; IV. 98; VI. 265; VII. 22, 23; VIII, 267; XIII. 203, 204, 334; XXIX. 132; XXXII. 90, pt. M i t yet i a log i c z n e. - ziemi, II, 216, 322; VI. 265; XVII. 191; X,X,XII. 95, 100, 120. Styczeń, w przepowiedni pogody, ,xIII. 161. ~ w Kalend. Staropolskim, XIII 257. - w przysłowiu IX. 241-243; XIII. '257. Styczność kultu!', XXXIX. 104, 105. Styks, XIII. 163, 164. Styl, XXII, 84, 126. - ludowy, XXXVIII: 332. - zakopiański, XXXV. 40. Stylisko sie'dery, IX. 361; XXVIII. 19lJ. - szczotki, IX. 361, Stylhacja, XII. 117. Stypa, p Abied pa radzicielach, 109; IX'.. 119, 13'1, 132, 134, 342; IXI. 383; XII. 33; XIII. 107, 208; XV. 103; XVI. 58, 59., 324; XVII. 185; XX. 202, 205; XXI. 2'54; XIV. 6, 85; XXIX. 150; XXXII. 178, 182; XXXV. 54; XXXVIII. 294; pt. Z w y c z a j e i o b r z ędy pogrzebowe. ptak, IX. 66. Styry, sprzęty, V. 104. Styrżec, wystawać XIV. 253. Stysina, bi.czysko, ,xl. 75; XIV. 107, 230; XXXV, 67. Styski, choroba dzieci, II. 335. 5uastika, .swastyka, XV. 18. Subkumena, rolniczo, pasterska, XXXVII. 189. 5ubota, (gw. hue), sobota, XIII, 4. Substancja, siła szkodliwa, wroga, Styrnol, - Agapa, koritad, nium, bliny, coena novemdialis, u'czta zaduszna, Slipa, strawa, Sil,icerTrapeza, Weczera pa radzicielach, II. 212; V. 116; VI. 26, 126. 205; VIII. XXXIV. 8, 9. tęga,otyla, Substelna, Sucha reba, slucharieba, .x.x.XIII. 80. lesu:zyk, krąp, XXXII. 24. Sucharka, Boletus Sumptomentosus, grzyb, X.xX, 99. dni, VI. 78; XVI. 82; XXXIX, 294. Suchi kosy ci, (gw. hue.), nieśmiertelniki, XII. 297. Suchodrzew, wiciokrzew zwyczajny, Lonicera xylosteum, ,XXVIII, 246 Suchoty, II. 289; XL 383, 385, 386; XII. 266; XIII. 22, 219, 226; XVIII. 183, 185; XXI. 131; XXX. 43.. 44, 61, 66, 70; XIXXV. 62, 69. - narzucić; magia, XXX. 204. Suchowierzch, roślina, kqpiel,XXX.73, Suchy ból, choroba, .XXXIII. 80. Suchy ogień, niecony przez tarcie, XXiXIX. 432. Suć, sypać, III. 139. Sud boźij, (j. ukr.), sąd boży, XXI. 146. Suche dni, Suchedniowe I. ros.), pani Sudarynia,(j. w szopce, ,xIX.35. Sudiczki, Sudicky, (j. łuż. czeski), opiekunki rodzenia, XIV 73; XVII. 235. Sudjenice, Sudice, (j. serb,), p. sqdzice, XIV. 73. Sudyna, (gw. huc.), wyroby bedn<m" skie, XII. 302. Sufiksy, słowiańskie, XXXIV. 54, 55, Sufit, p. belki sufitowe, stela. łączenie ze ścianą, XIV. 3.68. _ mal0,wany, XII, 117. Sufity, gwoździe, VI, 292. Sufrygle, terminal. kowal.,VI 291,27~. Suhak, antylopa, X,xXIV. 161. Sujenice, Sojenice, p. Sudianice, XIV. 73; XVII. 235, Suka, kołnierz u sukmany, XXXVIII. 231. Suka, P. macka, saka, seka, w bajce, XI. 373, Sukarebka, leszczyk, krqp, -XXXII. 24•. Sukienka, XXVIII. 63; .xXIX. 157; XXXIV. 164, 170. _ szajowa, XXXIV. 161, 169, .- M. Bożej, goryczka wąskolistna, .xIV. 165; XXX. 50. - p. Jezusa, XIV. 165. ' Sukiennictwo, X. 5; pt, O b r ó obk a· wełny. Sukiennicy, II. 291; X. 5; XIV. 277. Suk kuby, demony szkodliwe, VI. 323. Sukman, sukmana, III. 15. Sukmana, p, bacigiera, baćgiera, Sudiczke, baźgiera, bucha, buszka, cucha, cuha, czucha, górnica, gunia, guńka gurmana, hazucha, hunka, kapota, ja, kitel, karazyja, mandyna, kierezja, rak, siermięga, sukman, ka wołacha, wołoszka, . kire- ołoszka, si- suknianżupan, I '159, 160, 215, 263; II. 342, 355: �502 III. 15; IV. 277, 285; V. 63; VIII. 1<64,165; LX. 255; X. 34, 35; XL 24, 25, 28, 30; XII, 115; XIV. 12, 15, 16; XVI. 137; XiX. 93; XXI. 55; XXII. 138; :XXV. 106, 135; XXVIII. 9, 18; XiXIX. 18, 79, 80, 157, 187; XXiXI. 110; XXXIV. 159; XXXVI. 234, 237; XXXVIII. 232; . XXXIX. 297'1 346, 361, 447, 451, 454. - kobieca, III. 17. - kocka, lubartow5ka, XXIX. 79. - w przysłowiu, XIII. 259; ,XVII.1S5. - z za wody, XXIX. 78. Suknia, biała, ślubna, XIV. 380. - chińska, XXII. 96, 97. - dla lalek, wycinanka Goldów, .xXIiI.92. - ksiElża, XXtXIV. 169, - wełniana, XII. 29·2; XIV. 17. - żydówska, XXXIV. 167. Suknianka, p. sukmana, IV. 285, -Suknio-ki, spodnie z wełny samodżialowej, XXXVI. 232, 274. Sukno, materiały odzieżowe, II. 133, 268, 274; III. 15, 57; V. 151, 246, 344, 345; IX, 31, 63; XI. 57, 61, 312, 327, 408; XIV. 14, 15, 298; XVI. 136; .XVIII. 71, 72; ,X,X. 39, 57; XXII. 87; XXIX. 78, 81, 84; lXXVIII. 22, 64, 170, 173, 175, 178; 202, 2.16,217; XX.XI. 110; XXXIV. 151, 169; ~XVII. 212, 213, 216; 218, 220, 223; XX,XLX. 127. - kolorowe, ba-rwnik do jaj, IV. 216. - materiał zdobniczy, X,XII. 87. \ Sukoth, (j. hebr.), świElto jesieni, szałasów, lXV, 154; XXVI. 120. Sukrwica, sukrowica, krew z r.OIPą, XVII. 188. Sulica, dzida, VIII. 433. Sułtan Saladyn, XiXXI. 21, 22. 501 Sum, p. szamas, Silurus glanis, L. XXXII. 25, Sumcak, p. Sllmiec. Sumci, (j. ukr.), belki między oknami, XVI. 366. Sumiec, belka, XXIX. 14. Sumiki, XXXIX, 287, 296.. Sumikówka, XVIII. 2, 3, 6. Sumitować, tłumaczyć, XIV. 122. Suniecznyk, (j. ukr.), Fragaria vesca. korzeń, liście, odwa.r, VI. 158. Sup, slup, X.X. 265. Supaj, demon, VII. 19. Supełkowanie, śCiegi, ..XiXVI. 140, 142. Suralis, (j, lit.), ornam., ,X,XXII. 38. Surdut, p. surgut, XIV. 292; ,XiX!. 1'37; XXIX. 85. Surja, (j. ind.), bóg, VII. 16. Sureć, urok, II. 217. Surojadki, p. syroiszki, grzyby, I 99, Surovatka, (j. błg.), serwatka., XLX. 10. Surowce, XXXIX. 18. Surow.ec, bursztyn., ;XiX,XIX. 392. Surt, (j, jak), pastwisko, XXJXVII.109. Surutka, (j. serb.), serwatka, XliX. 10. Susiki, (j. ukr.), sąsieki, XVI. 369, SusZo,cZElŚĆpluga, I. 188. Suspica, żyto z plewami, XVII. 186. Susz, p. lisnyci. Susza, XXXLX. 195, 197, 216. Suszarnia, na zboże, XXXVI. 98. Suszenie owoców, VI. 54; XII. 97. - pieluch, VIII, 346. - serów, XVII. 145. Susz, suszenina, 'suszone owoce, w obrzędach dorocznych, V. IS, 350; VIII. 370, 378. - w obrzędach nalrodz., VI. 127. Suszki, owoce, VI. 47. Susznia, przypiecek, VI, 47. Sutka, potrawa górali, I,X. 256, Sutki, przejście m. domami, III. 3l&. Sutycz, (gw. hue.), miejsce, gdzie schodzą się ploty, VII. 263. - miejsce nieczy~ XVIII, 175. Suwać, tańczyć, XIV. 122. Suwany, taniec, III. 353, 367. Suwa ty, sieć, XXXI. 3. Sużdenci, (j. błgr.), sqdzice, XIV. 73 Sudeli, (j. niem.~, kopciuszek, ~xxn. 45 Suvya, (j. st. ind.), bóg słońca, VII. 6. Swach, swacha, teść, teściowa, XIV. 3{}9. Swacha, swaśniczka, p. swacia, swa) chniczka, swatka, swaszka, V, 18; VI. 129, 130; IX. 210; x:. 35, 6164; XVII. 156, 157, 159; XVIII. 148. Swachniczka, w pieśni, X,XIII. 123, 124. Swacia, p. swacha, II. 23'1, 238, 241245, 249-251, 339; V, 18; VI. 129; XIII. 210. Swaczyć, swaczyna, jeść podwieczQrek, II. 128; XVIII. 221. Swaczyna, część krosien, II. 134, Swad' ba, (gw. hue,), wesele,IXVlr. 151; XVIII. 141, 162. Swad'ka, (gw. hue), swatka, V. 337, Swadźba, wesele, XIV. 6~, 70. Swaja, szydlo z rogu, XVII. 131. Swak, p. swat, XJ. 315; XXX, 259; ;XXXI. 170. Swak, szwagier, V. 64; XXXI. 170. Swantewit, Swantowit, XVI. 158, XVII. 204; XXx. 222. Swanty Wid, p. Swantewit. VII. 329, 330; XXIX. 180. Swar, swarzyć, (j. st. słowo j. st, pol.), gniewać się, XIV. 48. Swariszczyk, (j. ros.), kowal, XIV, 226. Swarit (j, ros.), zW<lil'ZYć,lutować, XIV. 226. Swaróg, p. Swarożyc, XIII. 5-3; XIV. 43, 52, 56, 63, 68, 207, 298, 215-. 219, 225--228; lXX. 158. Swastyka, V. 251; VI. 306" 384, 38li; VII 295; IX. 420; pt Zn a ki s y m b o l i c z n e. -- haft, XXI,X. 185, 200. - motyw zdobniczy, XXiXIV, 287. Swaszczyny, uczta swatek i swatów, VI. 134. Swaśnicka, X,XIII. 123, 124. Swat, p. Raj, I. 245, 249, 250; V. 11, 20, 200; X, 68, 73; XIV; 188, 379; :XV.94. Swat wędrowny, XXV. 133. Swatanie, V. 10, 13. Swaty, III. 44, 348; IV, 96; V. 10, 13; VI. 128, 131; VII. 66; lX. 35; X . 27, 59, 60, 385; 'XIII. 314, 327; lXVIII. 225; XJXIII. 185; XXVIII.94, 95; .XiXIX. 150; XX,XVII, 114, 115. Swaybratte, bóstwo Prus, p. Iswanbratte, XXII. l. Swerbywus, (gw, hue.), dzika roza w lecznictwie, owoce, korzenie, wywar, XXXIIII. 123. SweryZka, sweriwka, (gw. hue.), fujarka, XVII. 146; XVII1.152. Swędzenie brody, II, 333. - dłoni lewej, II. 257, 333; VIII. 361. - dłoni prawej, II. 257, 333; III. 53; VIII. 3'61. - leczenie, XI. 399. nosa, II. 333; III. 50. oka, 11.333; 11.257; III, 50; XVI. 82. oka prawego, II. 257; III, 50; XVI. 82. - ,Tęki, V. 352; XVIII. W7. Swiec, szewc, V. 64. Swietaja nedila, (gw. hue,), Zielone Swięta, XVII. 142. Swoje czasy, menstruacja,XXXIII.80. �505 504 (gw. huc.), legar, V. 152, .212; VII. 263; XII, 294; XIII. 28; XXV. 96; XXXV. 110. Swornik, część pługa, I. 188. Swo,rzeń u wozu, VI. 395; XXXV. 67; XXXIX. 114-116, - w magii, XIII. 325. Swyn'a, (gw. hue,), świnia, X.X<XV.133. Swyniar, (gw. hue.), pastuch, IV, 281. Swynynec, (gw. hue.), chlew, XXXV. 113. Swytka, (gw. hue,) odzież, V. 73. Syber, zasuwa u pieca, XXJIX. 48 Swolok, Sybilla, lp. SebeHja, SibeHa, XXXVIII. 274. Sydlak, garnczek, N. 64, l' I!' I: i I ',:, , i' I i i '\ . Sygi, Coregonus lavaretus, X:X!XII,24. Sygnaturka, XVI. 360. Sygnet, pierścień, X,XXIV. 159. Syklywa detyna, (gw. hue.), XVIU, 183. Sykut, skąpy, XU. 68. Symbol, magiczny poprzedzający pismo, XXIII. 178. ~ oka, XXII. 47. - pitagorejski, XXII, 35. - płodności, XVIII. 94; XXXI. "60; - religijny, VII. 200, 287; XJXJI. 47. - sil przyrody, XV. 259. - w obrzędzie, XXI, 186-197. - walki wiosny z zimą, XXXIII. 10. Symboliczne b:cie p. młodej, x'XVI,86. - palenie dziewczyny, IX. 331. - wymuszanie ur,odzaju, XVIII. 100, Symbolika barw,IV.218,228 ;XIXIX.123. - znaków, pt. Z n a k i s y m b oli c z n e. . Symbryle, (gw. hue.), zaplata, VII.263, Syn, p. sin po grijehu, XIV. 59, 67, 71, 132; XIX. 90. - adoptowany, XVII. 261, 262, - boginki, XXXVIII. 254. - diabla, XX. 260. Sypianie pod gołym niebem, XXX. 34. ~ pierworodny, p.perwak,XVIII.178. - przysposobiony, P. adoptowany, sin po duhu. - w literaturze lud., V. 174; VI. 310. Syn Boży, P. Chrystus, III. 162. Syna lopiń, gw. hue.), trzebula szorstka' Chaerophyllum hirsutum L.. ,XVIII. 192. Synagoga I. 158; III. 52; XI. 218: XXX. 234, 236. Synek, chłopiec, XVIII, 221. Synody, XXVIII. 116. - łęczycki, XIX. 141. - w Pawii, we Friul, (snochactwo), XXVIII!. 114, 116, 120. Synogarlicy naśladowanie, V. 267. Synolica, termin. kowalska, VI. 292. Synonimy eufemistyczne, XXXVIII. 379. ~ wyrazów tabu, XXXVIII. 379. Synowa, p. snocha, snochactwo, I. 146-148, 150, 151; II. 305, 307; V. 52; XXVIII. 113. Synowie Diinu Diti, demony, XXXIV.18. Synteza kartograficzna, lXXVI. 38, 40. Sypanie, kukurydzy w zwyczajach wig, pt M a g ia, XX. 187. - kwiatów, XIX. 60. - orzechów w zwyczajach wesel;.; nych, X'X, 196. - owS'a przed p. młodą, XVIII. 149. - owsa w zwycz wig., XX. 87. - rpopiołu na ścianę w zwyczajach dorocznych, XX. 186. - prosa, XIX. 128. - prosa i maku w zwyczajach weselnych, XX, 196. -ziemi na trumnę, VIII. 53. Syrpianie na drzewach, X,XX. 35. - na piecu, XXX. 33. Syr, (gw. huc.), ser, IV. 287; XXVIII. 77, 83; XXXIV. 168; XXXV. 89. workowy, XXXIV. 165. Syrczyki, (j. ukr.), ornam., ,XXXII,38. Syrek, ser, XII. 45; XIV. 148, 149, 154. Syrena, demon, IV. 15{!; XXXIII. 154; XXXIX, 317. Syrnik, worek do sera, IX. 367. Syroiszki, (j. ukr')l p. surojadki, _ bosy, Phaseolus nannis,XIXXI, 99, grzyby, I. 199. _ tyczkowy, Phaseolus communis, Syroka, nazwa krowy, X:II. 301. XXXI. 99, Syrovodka. (j;.błr.), serwatka, XI,X.10, Szabrować, (gw. złodz.), kaleczyć, 5yrovat, (j. ros.), przymiotnik, XIX. VII. 281. . 10. Szabuoth, (j. hebr.), święto żniw, Syrovatka, (j. d. łuż, j. mIr,), serXV. 154; XXII, 122; XXVI. 120. watka, XIX. 10. Ęlzachowniczka, motyw zdobniczy,' 6yrwotka, serwatka, IV. 287. XXII. 112. System: ekonomiczny, XX'XIX. 103. Szada, Szadula, nazwa krów, XXI. - imienniczy, XXXIV. 64. 204-206. - irrygacyjny, X.xXIX. 209. Szadocha, nazwa krów, III. 45. ~ językowy, XXXIX. 315. - ludowo-demokratycz., XłXXr.X.136, \)lafa, p. safa, II, 51, 76; III. 95, 317; ,IX. 279, 361; XVI. 276, 367; - pokrewieństwa Morgana, XXVII. 173; XXIX. 42, 47, 184; XXXVIII. 346. .xxXVIII. 339, 418, 419, 424--427. - patry linearny, rXJCXIX. 184, 188. - Samokwasowa, <XVII. 168-178. Szafarka, przyrządy tkackie, II. 134, _ rodowo-<patriarchaI., ·XXXIX 105, ~zafka, I. 100; XIII. 253; XVIII.69; ..•...trójkowy, XI. 371. XXIX. 90; XXXIX. 451. Systematyka materiału bajkowego, Szaflik, p. kawusz, cebrzyk bez ucha, .xXXVII. 23. IX. 364; XI. 378; XIV. 356. - wytworów kultury materialnej, Szafran, p. safran, Crocus sativus, XXXIV. 273. aphrod., XXXIX. 3.00. Sysysz, słyszysz, XII, 68. - barwnik, IV. 216; VII, 177; Syta miodowa w obrzęda,ch pogrzeXXVIII. 245. bowych, VI. 26. Szafran w lecznictwie, XI, 398. Syto, (gw. huc.), sito, XIII. 206. Szaja, saja, włoska tkanina, XXXIV. Syvorodka, (j. ros.), serwatka, XIX. lO. 161. Sywula, (gw. huc.), nazwa krów, Szajnta, Nepeta cataria L., odwar, XXXV, 134. . II. 136. Sz! nawoływanie koni, ,XXXV. 137. Szajtan, sajtan, szatan,XJXXn. 92, 93. Szabas. p. sabat, sabbat, III. 319,324. Szak, wszak, XIV. 122, Szabasówka, V. 161; XI. 25. - . ~ szambelant, szambelan w szopce, XXV. 63, 69, Szabla, IV. 92. . - cudowna,' V. 261; IX. 77. - w anegdocie, .xxXI. 133. - w locie czarownic, XXVII. 64; .xXX. 220. - w szopce, Xl. 25, Szablak, fasola, Phaseolus vulgaris, XIV.94; XXXI, 93, 99. Szabelant, �506 Szakies, (j. lit.), widły rybackie, XXXII. 31. Szakłak ciernis,ty, pospolity, Rhamnus cathartica, XXVIII. 246, ,XXX. 61. Szakłak kruszyna, p, krzyżowe drzewo, X,XVIII. 246. Szal włóczkowy, V. 150. Szalawary, spodnie" XIV. 17. Szalej, Cicuta virosa, V. 25; XXXVII, ,284. Szaleństwo, działanie demonów. XIIOC.117; XXXIV. 7. , Szalone dni, ostatki, zapusty, VI. 47, 64, 75. Szalasz regalim, (j" hebr.), święta, XV. 154. Szałaja, (gw. huc.), trembita, VIII. 438. Szałas, p, b'odnarka, II. 37, 130, 207; III. 250, 252, 37.2; IV. 178; V. 124, 125; VIII. 40, 41; XI. 104. 105; :XXIII. 47; X:XVIII. 52, 71, 77, 214, 219, 221, 222; XXX. 27, 33..34, 215; XXX'I. 90, 149; XXXII. 7981; XiX,XIII. 87, 96, 58, 156; X'XXIV. 150; XXXVII. Go., 119, 121, 122, 189, 202; XXXVIII. 307, 410; XXXIX. 421, 433. SzaŁaśnictwo, VIII. 36; XXIII. 155; 'XXVI. 13'0, 134, 135; XXVII. 176; XXXIV. 288; XXXV'll. 226, 453; XXXIX, 107. Szaławiła, szaławiła, XVII~ 202. Szałwia, p. szałwijejka. Salvia offic., w lecznictwie, II. 137; VI. 60; X. 381; XIV, 11; XVI. 85; XXV. 77; XXVIII. 246; XX:X. 43, 52; XXXIII. 119. - w pieśn~ V. 66, 70. -. w przysłowiu, VII. 213. Szałwia okręgowa, Salvia verticilata w lecznictwie, XXX. 62, 507 Szalwijejka, (gw. huc.), p. szałwia, V. 70. / Szaman, XVI. 117-199, 122, 126, 128-132; XVII. 50-52, 54, 104, 245; XVIII. 62; XXXVII, 114; ,XXXIX. 47. S:lamanizm, II. 301; V. 107; VI. 22; VIII. 9; XV. 142; XV. 261-164; XVI, 116; XVII. 265; XXI. 64; XXXIII. ,137; .xXXVII. 125; XXXIX. 60. Szamanka, XVI. 121; XVII. 111. Szdmaś, (j. lit.), sum, XXXII, 25. Szamasz, p. bliźnięta, (j. babil.). bóstw:o księżycowe, XXXII. 153. Szamir, duch w postaci koguta, XXI. 231, 232. Szana, (gw. druc.), wódka, XXXVII. 210. Szander, żandarm, IV, 307; VI. 47. Szangn, O, Jonulów), bóg piorunów. VII. 10. Szanta pospolita, Marrubium vulgare, XXVIII. 246. Szapalukas, (j, lit.), kleń; XX,XII. 24. Szapka, (j. ukr.), część brogu, XVI. 369. - dach, lXVI. 369. Szara. (gw. huc,), szał.as, X'XXiIV.150. Szar/!gle, (j. ukr). ręczne nosze, XVII. 149. pt, T ra n s p or t. Szarrlńcza, koza lądowa w legendzie, XIII. 145; XXXI. 80, 82; XXXVII. 80; ~XVIII. 105; XXXIX. 216. Szarapata, wialn'a, XI. 177. S~ rawary, spodnie, XX. 93. SZIl.rkan, (j. słowac.), smok, V, 130. SZJtrlej, duch ziemny, XXXIX. 319. Szamiasta, nazwa krów.. XXI. 204. Szarcta biała, Gnaphalium dioicum, XXVIII. 246. .. leśna, .p. zytko pana Jezusa, Gnaphalium silvaticum, odwar, .xxx, 51. Szczedriwki, O, ukr.), szczedrówki. Szarotka, Leontopodium alpinum, życzenia noworoczne, XXVI. 119. lecz. XXVIII. 246. Szczedriwnyj chlib, (gw. huc.), p. Szarzać, tarzać się, kulać, XIV. 122. S'Zczodraki, VIII, 375. Szata roślinna, XXXIX. 229. Szczedrowanie, (gw. huc.), p. szczo_ Szatan, p. szajtan, lelek, diabeł, drowanie, VIII. 375; XXV. 118. IV, 96, 264; V. 110, 367; VI. 399; Szczedrówki. p. kolędy, szczedriwki, XII. 213; XIV, 186, 313; XIX. 117; IV. 84-93; V, 65-78; VI. 402; XXVI. 70,72; XXVII. 57; XXVIII. XXVII. 157. 131, 135, 138; XXIX. 105; XXX. 95, 208 209' XXXI. 21, 46, 101, 104, Szczedryj weczer, (gw. hue), wigilia Trzech Króli, XVIII. 210. 106: 126: 128; XXXVII. 285, 295, Szczedryk, (j. ulu,), wigilia N••Roku, 306; XXXVIII, 273. - w szopce, XI. 29, 31; 140-144. II. 214. Szatka, kolorowa chustka, XVIII. 221. '.Szczekanie, XIV. 133. Szatkownica, p. krążaki. Szczeki, jVi'dełki u żerdzi studzienSzdtra, (j. lit.), żerdż, XXXII, 30. nej, IX. 274. Szatrać, uważać na coś, IV. 307. Szczenięta, nawoływanie, odpędzaSzatrawaris, (j. lit.), żerdnicy, nie, III, 45. XXXII. 31. _ przeciąganie przez dzwono kola, Szaty, XI. 162; IV. 16. XVI 79. _ drobne kawałki, XII. 68. Szczepi.enie drzew OWO<lowych, VI. Szawondasi, (j. algonk.), bóg wiatru 54; XII. 297. połudn. VII. 10. Szczepy ludów, XI. 349, 3'53; Szczanie w u:sta pijaka, XI. 397, X.x:XVII.98, 280; pt, Indeks -_ z krzyża, magia., XI. 381. e t n o g e o g r a f i c z n y, Szczapić, złapać, chwycić, XIV. 122. - płdn. 'ruskie, XJXX'I,X. 119. Szczapy darte, XXXVIII. 231. - wsch. a.frykańskie, XXXIX, 189. - do oświetlenia, XI. 212, Szczera, uczynna, III. 45. Szczaście, (j. ukr.), Gnaphalium dioi_ Sz~zerbak, scerbok, zioła jadalne, cum, p. szarota biała, XXX. 207. III. 25-3. S:z;czaw, t<lIrczowaty, umex scuta.tus, Szczeście, szcześliwie, XIV. 122. korzeń vi lecznictwie, XXXV. 148. Szczetka, szczeć leśna w lecz., _ pożywienie, XX,318; XXVIII.246. XXX.48. Szczebrzuchy, (dok.), naczynia., ,XX.91. Szczezby, (gw. hue.), p. dia,beł, IX. Szczecina, XXX. 21. 384; XIII. 32, 115, 204, 230, 231, Szczeć, grzebień do czesania lnu:, II Szczeżul, łuska rY'bia, XIV. 122. 131; VI. 47, Szczęście mieć, III. 51; V. 184. Szczeć leśna, p. czersak., szczetka, - zapewnić, XIII. 226, szczota, szczoteczka, Dipsacus silSzczęśliwa godzina w lecz., VI. 59 vestris Huds., XXVIII. 246. Szczkene; (gw. huc.), nawoływanie - kwiat podkurzanie XIII. 223; na bydło, XXXV. 136. XXX. 48; XXXIII, 119. - ' �508 509 '-.; ; SzcZodraki, p, szczedriwnyj chlib chlebkl . noworoczne, VI. 72, 73;' VIII. 362; XIV. 135. Szczodraki, kolędnicy, III. 72. Szczodrowanie, składanie ż-yczeń, I, 252; IV. 84-8'9, 93. SzczodJrownica, sz{:zodrówki, IV, 85: Szczodry dzień, V. 297; XXXI. 174, - wieczór, wigilia N. Roku !XI 214 430; XX. 166. '" Szczodrydzeń (dok,), szczodry dzień" ad diem E'piphanie, X. 217. Szczot, choroba bydła, XXX. 46.. Szczota, szczo,tec~ka, szczeć leŚ\na. XXX.46, Szczotka do bielenia ścian, IX. 361. --'o p. szczeć, db czesania lnu, IX. 365; XXXI. 4; XXXVIII, 418--427; - do łowienia kretów, XXXIX. 293. Szczubel, szczuble, ,szczupak, XIV.122. Szczudła, XXXVI. 109. Szczudło, dziad w szopee, XIX. 90. Szczuka, XXVIII. 161.. Szczupak, p iglarz, szczubel, szczuble, szczuka, Essox lucius L., :XXXI. 36, 42; XXXII. 24. Szczupak w magii, XIX,X.·251. - w wierzeniach, XII. 266. Szczupakowy świst, recepta komiczna XXVIII. 205. Szczuple, szczupło, XIV. 121, Szczur, sprowadzanie, X,155; XIV.132: - stworzenie, XIII. 334. - tępienie, XXXV, 70. - w literaturze ludow., IX. 83 184 - w opowiadaniu, VIII. 305.' . - w przysłowiu, XIV. 243, - wcielenie. duszy, XVII. 182. - wyprowadzanie, VIII 305; IX. 184' XI. 381; XIII. 143. ' - ?:Wierzę święte, VIII. 7, 9. _".wo"::."~:-'._" .._..__--,.-- ..- ... -.-. _. __ .. _._ Szczurnik, dzanie. P. SZCzurów wyprowa- Szczydrowaty, (gw. hue,), kolędować szczodrować, XIII. 210. ' Szczydryj weczer, (gw. huc), wigl~ lia Trzech Króli, XIII. 28, Szczygieł w literat. ludow., VIII. 303 Szczygoń, strzygoń, V. 54, 55; VIII. 26; XX, 258. Szczypior, p. labieczek, w legendzie, XIV. 167. Szczyr, szczyrbaneć, w lecz., XIII. 221, 225. Szczyrk, podglebie, XIV, 122. Szczyt, p. kalenica, II. 76; V. 63; VI; 393; XIV. 356, 359; X. 312317; XVI, 3,67, 368; XX. 75; XXXIV. 146, 147; XXXVII. 227; XXXVIII. 339;XXXIX. 241; pt~ Dach. - łamany, otwarty, XXVII, 140. - pionowy, X'X.XIII. 96. - pOlbiiany deskami, XXXIII. 98. - w wierzeniach, III. 141. Szed, (j. hebr.), diabeł, XXI, 201. Szeja, szyja, XIV. 122. Szeląg, XXXI. 110. Szelążek, p. szeluzok, przyrząd do pisania jaj, IV. 208,' Szelążnik mniejszy. Rhimanthus cri_ sta galli, XXVIII. 246. - większy, Alectoropholus małor. Ret., XVIII. 184. Szeluzok, (j. ukr,), szelążek, IV. 2Ó8. Szelom, hełm, XVII. 179; XXVIII. 170. Szepszeląg (dok.), pamiętne, opłata sądowa, XIII. 287. Szeregi ewolucyjne, XVII. 47-49; X:XII 98; ,XXXVIII.48; XXXIX.2a. Szeregówka, p. kształt wsi, XXVII. 128, 131, 132: XXXVII. 176 Szeroka, M. Boska, XXXI. 108. W4, \c. Szerszeń, p, sierszyn, sorsoń, scerseń, XI. 367; XIV. 120. - w Peregrynacji Maćkowej, :X:XVIII. 204. Szesk'irna, (gw, huc.~, drewniany cyrkiel, lXXXV. 113. Szestelyna, (gw. hue.), w lecz. XIII. 219, 225, Szestok, ognisko u Jakutów, XXXVII. 105. Sześć, liczba magiczna, XIII. 219; XX. 262, 270. -; tygodni po porodzip., XXIII. 62. Szew, na okrętkę, XXII. 100, 105, -; na wierzchołku czaszki (wejście duszy), X.XXIV. U. -; przenizany, XXII. 100. - technika, XXII. 9,9. - zasadniczy, 'pil"ZeObTażenia,XXII. 109, UO, Szewa, (gw..huc.), szczaw,.xX'XV.148. Szewc, p. szewiec, świeć, III. 319; IV. 82; VIII.60; IX. 59-64, 186, 187, 293; IX. 175; XI. 379; anI. 27; iXIV. 277, 371-373; X:IX. 96; X,XXVI, 286; :XXXVII. 332. -; w piosence, IX. 62; XII. 123. -; w przysłowiu, IX. 3.71, 376, 377, 380; XVI. .97. - w ·szopee, XIX. 36, Szewouslach, Szewuoth, (j. hebr.), wycinanka,. XXII. 122; XXVIII. 47-49, 51, 54-56. Szewskie godzinki, XIV. 371. Szewstwo, XXI, 23g; XXXVI. 286; XXXVII. 332. Szewtówka, szewty, część warsztatu tkackiego, XXIX. 86. Szima, (gw. hue.), nazwa koni, XXXV. 135, Szintoizm, XV. 146-148; X'XXVI. 143. Szist roż., O, ukr.), wzory pisanek. IV, 212. Sziwiśi, O. hebr.), wycinanka, Mizrach, X'XVIII. 47, 55. Szkabri, (gw. huc.), trzaski, XXVI. 57, Szkala, szkoła, IV. 307. Szkapa, VI. 47; XIV. 12. Szkaplerz w wierzeniach, II. 225; III. 155; VIII. 257; XI. 387; XII. Q63; XV, 96; XVI. 61; XXIII. 78. pt. Ma g ia. Szkarlatyna, p. sipka, III. 139;IXI,399.. Szkarpa ryja, mysz, dowcip góralski, XVII. 80, Szkarpny, IV. 307. Szkielet węża, XiX'XIX. 335. Szkielety b<l.J!'wione,XVII. 171, 173. Szklana bania, I, 218. - góra, I. 6; IX. 80-83; XI. 374; 'XVII. 46; XXX. 250. - trumna, IX. 182, Szklanka, obrócona dnem do góry, III. 60. - wody, w magii, III. 59; VI. 63. Szklarnie, huty szklane, XXX. 180, Szklarz' p. bloniarz, okniarz, VIII. 322; XXX. 147. - liptowski, X,XXIX. 435. - włoski, XXX. 172. Szklepitie, (gw. hue.), skały, VII. 2.63. Szkło, do lampy, w przepowiedniach, XIV, 369. - do malowania obrazów, XXX. 146, 150. - magiczne, p. zwierciadło, XXVII. 9'6, 102. - w obróbce bursztynu, XXXIX.346. Szkło, w przepow. śmierci, VIII. 49, - zapalające, XXVIII. 127. Szkocka-polka, taniec, XV. 79, 80. Szkodnik, złodzi.ej, XVII. 4. Szkodzić, czynność mag., XX,X. 203. Szkólnica, szkolniczka, uczennica, IV. 122; XVIII. 221. Szkolnik, uczeń. XVIII. 221. �510 511 Szkoła: animistyczna, XXVI. 101. ~ antropologiczna, I, 15, 35; XXI. 98; XXII. 19. - dy£uzjonalna, <XXIXVIII. 279; XXXIX.92. ~ etnograficzna radziecka, XXXIX. 15--17, 22, 27. - etnologiczna, XXI, 17-19. - e;;no.og. w prehist .. XXVI. 32'-34. - etnopsychologiczna, XXXVII. 315. ~ ewolucyjno-pr'zyrodnicza, XXII. 19, 20; XXVI. 33; XXXIX. 22, - funkcjonalna, XXXVII. 315; X,XXVIII. 340, 345, 384; X~XIX 25, 26, 62. - Graebnera. XXiXIX.92 - Grimma, I. 12. - histo,ryczna, XXII. 19, 20; XXVI. 101; XXXVIII. 279. - Bectiera, XXVI, 101; XXXVI. 113, 118, 125, 128, 129. ,- ind. Benfey'a,. XXVI. 101. - indyjska, XXXVII. 310. - kulturowo.historycz" ,XXiXlX. 92. - ludoznawcza, I. 16. .,- łacińska, XXXVII. 311. - magii, XXVI. 69,70; XXVII. 100. - migracyjno-historyczna, I. 12,13,15. - mitologi.czna, XXVII. 2; XXX. 223. - mityczna Miil1era, XXVI. 101. - neoewolucjonistycz., 'XX,XVTII.384. - psychologiczna, XXXVII. 315; 'XXXVIII. 345; XXXIX. 26, 27. - Schmidta i Kopersa, X'XXIX. 62. - socio1ogiczna, XXII. 10; XXXVIII, 385; XXXIX. 22. - struktur"llistyczna, XXXVIII. 4. 5, 18. 25, 26. Szkola. choroba gardła. VIII 86;XI.395. Szkondla, C;.ukr).częśćbrogu,XVI.369. Szkopina, barón'na. II. 125 Szkopowina. baranina, IV. 174, Szkorbut, VIII. 86. tkanina z wełny, ,XXXIV. 161. skubanie pierza, P. tłoka, XXVII, 173; pt. Z w y c z aj e t o war z y s k i e. Szkudlacz, gonciarz, VI. 47, 57. Szkuta, ,XVIII 133,134;XX. 39,56,112. Szkutnik, Xx. 56. Szkot Szkubaczki, Szla, p. S'zle, postronki, X'XXIX. 126. Szlachcic w przysłowiu, XVI. 97. - w szopce, XIX., 35, 51, 92; XXV. 63, 74-76. Szlachta, I. 258, 259; II. 283; III. 82, 83, Ill, 116; VII. 56, 61, 94, 156; XIII. 66. 156, 34'5-349; XVaI. 231; XIX. 71; XiX. 17; XXII!. 152 XXXIX. '137. Szlachtfest, (j. niem)., dzień bicia bydła i świń, XVI. 2, 3. Szlachtmonate, (j. niem.), listopad, grudzień, bicie bydła, XVI, 3. Szlaha, Ci, błr), mbt do głuszenia ryb, XXXII. 26. Szlak 'bursztynowy, X:XVI. 92; XXXIV. 265. Szlaki, greckie, handlowe i kolonizacyjne, XXXIV, 70. - komunikacyjne, XVII. 72. - migracji, XXXIX. 68. - wareski, XXVI. 92; pt. S z l a ki han dlowe, - wędrówek drucia·rzy, XXXVII. 207, 208. S z l a k i h a n d lo we, p. Brama Morawska, droga bursztynowa, droga Wiślana, druciarzy, handlo, wa, szlak czarnomorski, szlak grecki, szlak Podkarpacki, komu_ nikacyjny, wareski. Szlakować, p. p-"ześladować, dokuczać. Szlecha, część wozu, II. 132, Szle, szlE'je. P. ham, siele, silat, sila-t. sile, sili>, sleias, szla, szlecha; XXXI. 116. XXXVIII, 231; XXXIX. 118, 123, 125, 126, 131. Szlejfa, ubiór głowy, XXVIII. 21.. Szlekontajza, herb górników, XI. 30. Szlichta, przędziwo, III. 9, Szlichtować, gładzić, VI. 47, 246. Szlifowanie bursztynu, XXXIX. 381. SzlufY, część pługa, I. 143, Szlapak, (gw. złooz.), żołnierz pie· choty, VII. 281. Szlapy, odzież, XIV. 17, Szmaragd w wierzeniach, XXXIX. 325; pt. A mu l e ty. Szmata do popLom, p. zolówka. Szmata, którą obtarto zmarłego, XII, 6,2. Szmatalacha, nazwa krów, ru. 45. Szmatie, (j. ukr.), bielizna, III. 45; XVII; 151. Szminka, XXXVII. 85; XXXVIII. 56. Szmyrać, gmerać, XIV. 122. Sznat, (gw. złodz,), prędko, VII. 281. Sznepa, (gw. hue.), słonka, VII. 263. Sznica, część wozu, II. 131, Szniurej, (j. lit.), sznury do łowienia ryb, XXXII. 26. Szniury, (j. blr,), p. s.znury u sieci, XXXII. 26. Sznur, demona febry, XXXIV. 43. - do łowienia ryb, XXXII. 26; XXIX, 126. - do grządziela, XXXIV. 184. - jako ozdoba, XXIX. 80. - konopny, w magii, XXXIV. 13. - u S'ieci XXXI, 3, 38. - u stępy, XXXIV. 190. - w zwycz. kJupna i sprzedaży, XXIII. 85, 92. - w zwyczajach wesel., ,XVIII. 144. - wisielca magii, XXV. 115; XXXI. 75. - we wróżbach małżeń" XVIII. 212. w z guzami, gwiazdozbiór, Smok, I. 176, Sznurowy cia, (gw. huc.), sznurówka, VIII. 389. Sznuróweczka w pieśni, VIII. 391;. XII, 73. Szn1.:1rówka aksamitna, p. gorset, XXXIV. 164. Szot odpędzanie kur,. II. 130. Szocz taniec wielkop~ XXXVII.461. szok~l, niewód, koniec matni)NV.123. Szolka, (gw. żołn.), Esschalle, III. 81. Szontać się, chodzić tu i tam, VI, 47. Szopa, I. 161; V. 153; VI. 56; IX. 384; XI. 3'5, 162, 173; XIV. 147, 150, 155, 360,362; XXX, 23; XXXVII. 190, 192, 193; XXXIX. 268. Szopka, p. balamuty, betlej, betleSznurek jem, betlejki, cudaki, figurki, he- kukiełkI lalki, postacie szopkowe,wertepa. III, 173, 174; IV. 276; V. 154, 301; VI. 394; VII. 92; VIn 201; loX. 19; X. 126, 156-167, 282, 292-297, 351, 459; XI, 17---024,27, 28, 3034, 49, 1.30-150, 429; XIII. 149; XIV. 131, 136, 148, 149, 151, 153, 154, 246, 338, 340-345; XVI. 380, 38Q, 385, 387, 300, 391; XIX. 31, 32, 47, 54; XXII. 129-137; XXIII. 128--131; XXVI, 66--69, 143; XXVIII. 14, 141; XXIX.. 92; XXX. 245; XXXI. 53-56, 58-63; XXXIII. 148; XXXVIII. 243, 538; XXXIX, 431, 446; pt. W i d o w iska ludowe. Szopka kaliska, XIX. 36, XXXI. 60. - kralwwska, X. 126, 282, 292-297, 4'59; XI. 17-50; XIXXI'X, 589. - lubelska, IX. 299; XIX. 36, 46. - łowicka, XXXI. 60. - ·podhorecka, <XXXI. 60. rody, Krippensammlung, �512 51} - postaci szopkowe, p. koza, kozioł, kozak, krawiec. - radomska, XXXl. 60, - w Makowie, XIX. 37. - w Siedlcach, XIX. 35. - w Wieliczce, XI'X. 36, - zakopiańska, XXXI. 148. Szorować, P. czuchać. Szory, p. uprząż, V, 208. Szóstka, sześcio_, dzies'ięcLocentówka. V.64. kije do suszenia XXXII. 33. Szóstki, sieci, Szostuok,(j. jak ),ogn:sko.XXXVII.105. Szpak, koń, XIV. 50. Szpak, ptak. P. ćpak. Szpalery, XXII. 113, 114. Szpangi, kOłki u drzwi, IX. 274, Szparag, ,xXXIX. 3.00, pt. A P h r od i s ia ca. (gw. złodz.), dobry interes, VII. 281. Szparga, S21parnik, żyWy ptak, wabik, XXXIX,292. Szparutki, część walPsztatu tka'ckie. gO, II. 134. Szpelc Triticum spleta, Orkisz, 'XX'XVI. 303. Szperka, p, słonina, XI. 400; .xXV. 66 - zabawa, XIII. 309. Szpice, część koła, II. 132. S'zpichlerz, w przysłowiu, IX. 51'. Szpiginar, nieoczyszc2iana terpentyna, XXX, 28. Szpik bYdlęcy jako lek., V. 301. 302. - wysysanie, przez demony, XXXIV.7. - z kości wielkolud6w, IX. 386, 387, Szpilart, narzędzie druciarskie, ' XXXVII. 206. . SzpiJe brązowe, XVII. 80; XXI. 22. Szp;lka. mosiężna, p. spinka. XXVIII. 216. - p. młodej, III. 51. ,......pożyczanie, V. 353; XXIII. 76. - w praktykach mag., II. 337; ,Xl.38l. w przesądach, XXXIII. 13.9. - z osikowego drzewa, IV. 210. Szpilmani, (j. niem.), histrioni ..XiX.l78 Szpinki, pętelki, XXXIV. 146. Szprynce, figle, VI. 47. Szpularz, XXiXVIII, 419. Sllpulka w warsztacie tkackim, XXIX.86. Szpylki,(j., ukr.), wzory pisanek,IV.2U, Szpyrka, szperka, IV, 174; VI. 57; XI. 377. Szram, drut, .XXXVII. Szryz, szron., VI. 47. 210. trzymać, (gW, zŁadz.), żyć w zgodzie, VII. 281. Sztandar Judy, XXVIII. 50. - zwyczaj wywijania podczas uroczystości, XXX. 252. Sztęp, (gw.złodz.), podejrzenie,VII.281. Sztoga, część warsztatu tkackiego, II. 133. Sztorcować, ogładzać kant łubu, XIV. 133. Sztorhany, (gw. huc,), karakony, VII. 263. Sztrajjowanie, (gw. huc.), wywózka drzewa, XVII. 150, Sztreka, tor k,o.lejowy, XVIII. 221. Sztuczne kwiaty, p. kwiaty, X.XXI. 76, 77. Sztuderować, uczyć, VI, 47. Sztuka a· etnologia, XXI. 91. - a przemysł, XXXVIII. 577. - arabska, XVII. 177. - bizantyńska, XVII, 177. -chrześcijańska, XXI. 108. - Czukcz6w, XXII. 87. - dzieci, .xXIX, 1. - egipska, XXXVIII, 334. - Ewenków, XXXIX. 422. Sztamy ~ - germańska, XVII. 177. Goldów, XXXIX. 422. gotycka, XXXVIII, 335. góralska, XXX. 171. grecka, XXXVIII. 334. krakowska, X. 458. kuchars'ka, grecko. rzymska, XXVI. 109. ~ ludowa, VII, 95; X. 99, 100, 169, 35~, 3'5'3, 4215; ,xrr. 204; XII. 113; XIII. 344; XIV. 367; XVII. 138; XXI. 49, 270; XXIII, 156,172, 177; XXV. 101, 104-108; XXVI. 104, 114, 123, 128, 148; XXVIII. 255; XXIX. 113, 114, 134, 153,154, 201-207; XXX. 1-3, 5, 8, 233, 234,241; XXXI, 6, 9,166,171,173; XXXIV. 275; XXXV. 24, 183; XXXVI. 13, 163-165, 168, 174176, 179-183; XXXVII. 223, 246, 247, 352--3:54,424, 431, 462--465, 481-4lłS; XXXVIII.· 217, 218; 315, 331, 332, 574; XXXIX. 1.2, 13, - ludów pierwotnych, XX?C- 11; XXXVIII. 334. - magic'zna, XXV. 17. - Niwchów, XXXIX, 422. - norweska, XXX. 253; XXXV. 169. - Oroczów, XXXIX. 422. - paleolityczna, XXIV! 162. - podhalańska, VII. 101; X. 465; XXVII. 159; XXXI. &B. - pomorska, XXVIII, 103, 1M. - romańska, XXXVIII. 335. - 'SIpiska, XXXV. 186. ~ starosłowiańska, XXx. 3, - szwedzka, XXX. 253. - ślusarska X'XIX. 71. - średniowieczna, XXXVIII, 335. - Ulczów, XXXIX. 422. - włoska X, 128. - żydowska, XXVII1.4O, 44, 45. Sztuka do stiny, O, ukr.), XVI. 366. 13 Lud - Tom XL s z t u k a l ud o wa, cacka, (wyci~ nanki), ceramika, drzeworyt, egle.,; miLacja, garncarstwo, hafty, inkrustacja, intarsja, klocki drze,;. worytnicze, kodry, kołdry, koronkarstwo, lanki, malowanki, mizrachy, obrazy na szkle, obraźnicy, pisanki, ryciny., rysunki. rzeźby, spinki, skrobanki, światy. świątki, tkactwo, wycinanki. pt, Plastyka,Ornlament. Sztwórtek, czw8lc1ek, II. 141. Sztyce, (gw. złodz,), nogi, VII. 281. Sztych, kopanie burszt., ,x,X,XIX.414. Sztyl, toporzysko, VI. 47. - rękojeść motyki, ,x'X,XIII. 66. Sztyle, narzędzia do ładowania drzewa, XVII. 15,1, . Sztylwaha, część pługa, I. 143. . Szuba, V 247; XI. 213, 439; XXUI.168. S'Zubieni<:a, VIII. 309; XI.- 3'78: XII. £0; XIV. 45; XXVIII, 71, 75, 77, 85, 87; 252; XXIX. no; XXX. 250; XXXI. 17, 45, 124; XXXIX. 144, - w przysłowiu, IX, 244. Szuchajek, parobek, II. 139, . Szuchalaja, (j. błr.), łódź drązona, X'r. 220. Szufla,IX, 200, 366; XXXI. 3,. - do gładzenia roli, ,XJX,XIV.183, 184. - do kartofli, XXXIX. 450. - do szukania burszt., XX'XIX, 363. ~ do wody, p. siedlaczka, wiejalka, wiejauka, X~X'XI.38; XXXII. 27,32. - do zboża, p. siedlacka, p. wiechlaczka,. (gw, huc.), sąg, VII 263. Szukanie rzeczy skradzionej, XXV. 116, Szulak, jastrząb" III. 45. Szulka, tymotka, trawa, II. 135. Szulek, (gw. huc,), puszka w zagadce, XVIII. 173. Szuh, �515 ~14 Szum, dr>Cltmybursztyn, X'X,XIX. 363. Szum w uszach, wieDZenia, III, 54; XXX.44. Szumelyna, (gw. hue.), liście kukurydzy, zagata, XII. 295, Szumki, pieśni, III. 363. Szumowiny w wierzeniach, III. 50, 51. Szuptis, O, lit.), szufla do wylewania wody, X,XXII. 32. Szurc, spodnie plóc., XXXVII. 216. Szurgot, łachman, XXXIX. 344, Szurnąć, (gw złodz.), uderzyć, VII,281. Szuścieć, szumieć, XVIII, 22t.!. Szuta, Szutka, (gw .. huc,l. nazwa krowy, XXXV. 135. Szu tka, (gw. hue.), palma wielkanoc_ na, XVIII, 210, 211, 21u. - (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Szutkowa nedila, (gw hue.), Niedziela PaImowa, XVIII 210, Szutyj, (gw. hue.), nazwa owiec, XXXV. 134. SzUr, (j. węg,), płaszcz, XXV. 132. SzUz Mariarol, O, węg.), pieśń o M. B., XXXII, 4. Szwabśkyj, (gw. hue.), dach dwuspadkowy, XXXV. 106. Szwaezki, XI, 56. Szwajcarka, nazwa krów, ,XIX,XV.135, Szwajka, przetyczka do fajki, w przepowiedniach, pogody, XVIII. 199. Szwala, hafciarka, IX. 95, Szwamfuter. farba, Scmneinfurtergriin, XXX. 167. Szwarny, piękny, zgrabny, XVIII. 222. Szwasty, ł,awa, IX, aoo. Szwatol, platek śniegu, XIV. 123. Szwela, podwaHna, przycieś., XIII. 66; XX. 315; XXXIII, 95. Szwestka, śliwka, XVIII, 222. Szwęgrzeć, szwyngrzyć. szeptać XIV. 123. na'rzędzie druciarskie, XXiXVII. 205. Szyb górniczy,x.xXI. 86. Szyba szlifierska, X!XXIX. 378. Szyber, zasuwa w kominie, XXIX. 49--51. Szwynkownycia,' Szych, XVIII. 146; XXIX. 283; XXXI. 76; XXXIV. 161. Szycharstwo, XXX1.16O. Szycharze, XXX. 234; XXXI, 160. Szychtarz zakopiański, Ul. 2~. Szycie bez węzłów, śmiertelnej koszuli, XXiXIX. 30G. - na tiu1u, Xxx, 2~. -: zakazy, XIII. 27. Szydło szewskie, IX. 5\3, 186, 244; t XIV .. 371. Szykowny, zgrabny, prędki, II, 141; XVIII. 222. Szyld na domach chłopskich,iXiXXI. 76. Szyniony, uczesanie, XXVIII. 18, Szynk, XXVlU. 188; X'Xx. 203, 205; IXJX,XI,18, 110. Szynka, jedzenie w W. Niedzielę, XVI. 79. - święc. kość w lecznictwie, XI. 385. - w Peregi~ynacji MaćkowejXXVIII. 1 97, Szynkarka w szopce, XIX. 3'8; XXXI. 14, 19; XXXII. 44. Szypelki, supełki w hafcie, ,XlXVlI'I.38. Szyper, p. flisacy, X. 7; XVII. 75; XVIII. 132, 136; XX, 56, 57, 100. Szypólka, wrzeciono, liX. 365. Szyszka olszowa w lek., ,XXXV, 71 - sosnowa, tępienie pasożytów. XlX,X, 26. - świerkowa, III. 229, 253; pt. Po. t r a w y g ł o d o w e. Szyszki, ciastka weselne, XXXIX.446. Ścepy, łuczywo, ;}C,XLX.10, 51. Ściana: bielona, 1. 16,1; IX. 2119; X.XX. 2(}-22. 1 " - , , blokowa, V. 152. chruściana, HI, 11; X'XIX. 572. drewniana, XIV. 398. frontowa, IX. 27'9. konstrukcja, ,XJXiXVII.193, 196, 197. licowa,p.frontowa,.){J){,XVII.190,l9'5 - lątkowa, XoXlXLX..287. - na węgiel, XX'XUI, 91. - stodoły, x,x,xIV. 144. - szczytowa, I. 1,60;IX. 279; XXVII. 140; XXXIII, 90; XXXVU. 190; XXXtx. 25'5, 264. - wieńcowa, XXXIX. 243. - wyplatana, x/XXVIII. 364, - z chrustu, oblepiona gliną, XX,XIX. 572. - zewnętrzna, V. 1513. Sciapkować, 2Jbierać masło, XVI, 86. Ściągać sobótkę, stos sobót" V 269. samobójcy, XXXI. 85. Scieg atłasowy, p. gładki; - gałązkowy, XXIV. 139, 142. - -gładki, XXIV. 1'36; XXVIII. 23, - gobelinowy, XXIV. 139. - hafciarski, XIXVUI. 33, - Janina, X,XXVII. 224. - kładziony, XXVIII. 23. knoplochV, XlX:VIII. 36. - koszykowy, XXVIII. 23. - krzyżykowy, p. chrestyki, XXIV. 138, 141. - łańcuszkowy, ,xxII. 95; .XJXlV.143. Nizine, IX. 95. - piaskowy, XXIV. las, 141, - płaski, IX. 95; XXIV. 138; XXVIII.36. - płomienisty, XXVIII, 23. - pocztowy, XiXVIII. 20. - przed igłą, lXXIV. 140 - przekłuwany, XXVIII. 23, - supełkowy, XXVIII. 23. - sznu!'kowy, XXIV. 14-3. - sznurek pletenyj, IX, 95. - warkoczowy, XXII. 108; XXIV. 139, 143. - wodny, XXIV. 139. - W)'ipukły, XXVIII, 23. - za igłą, XXIV. 140. Scień, cień, choroba, H. 217; VI. HJ. ŚCiernisko w zagad'ce, VI, 24S. Scierwa, padlina, V. 64ŚCieś, ścieś! nawoływanie koni, III,45. Ścięcie, ścięcie mieczem, XI. 392; ,XXXI. 83. Ściganie kukułki, p. Prima Apritis, VI. 298. Ścinanie kani', XlX;XI.,167. pt. Z wyc z a j e i o b r z, d o r oc z n e. - koguta, XXII. 8. - świec, zwyczaje mieszczańskie, XX. 194. Ściobka, O. błr,), izba XXVII. 140. Ściong, jednorazowe przeciągnięcie siecią, XIV. 123. Ściółka pod bydło, p, cetyna, XXXIII. 22, Ściwnie, prawie, XII. 68. Ściżyć, naglić, XIV. 253. Śćklo, szkło, XXXIX, 383, 409. Skartny, wybredny w jedzeniu, VI.47. Śkierdź, główny pastuch, IV. 14-1,142. Ślaban, kanapa z wiekiem, p. łóżko, IV, 278, 287. Ślachmyca, cza~ka welniana, XXVIII. 171, 174, 175. Ślad stopy na kamieniu, stopka św. Kingi, Król. Jadwigi, p. stopa na kamieniu, I, 63, 218, 221, Ślady stopy diablej, 1. 219. Slaga, flisacki młot drewniany, X. 454; XXXIX. 322. Ślajsa, s·zczapy do oświetlania, p, lucIyWQ, XXXV. 64. Ślakować, śledzić, tropić, XIV. 123. Slakownicy, XXXVI. 198, Ślak ta, szlachta, XXXV. 48. �517 Slam(l,zarny, powolny, niezdarny, . XII. 68. Slawka, skobel, IX, 361. Ślaz lekarski, Althea offie. Malva affic., korzeń, XXX. 39. ...,.-'kwiat, XJXX. 49, 55, 58. - liście w lecznictwie, II. 156; VI. 59;· X. 33,4; XIII. 217; XIV. 60; XVI. 85; XXx. 39, Ślazowa róża, Alt)laea rosea, odwar na kaszel, XXXI. 98. Sleau, (j. rum,), postronki pociągowe, XXXIX. 12,5. Slędnik, wyżeł, XVI. 108. Sledzie, I, 165; VIII. 293, 312; X. 358; XIII. 160; XX. 39, 96, 181; XXVIII. 161; XXIX. 92. - w magii, XXX, 251. - w przY'sil1owiu,IX. 48. SIedziana wieprza w przepowiedniach zimy, XIII. 205. Śledziówka, beczka, p. miary, XXVIII, 159, 162, 165. Ślemień, ślemię, XVII. 179; XXIX. 183; XXXV. 112; XXXVIII. 272. Slepa baba, p. ciuciu babka, gry i zabawy, V. 144. ślepe zwierzę w zagadce, XVII. 84. Ślepi .Szwabi, XXVIII. 207, Slepiec, bąk koński, giez,XVIII. 22,1. Slepień, bąk, Bovinus laurinus, XXX. 25 . Ślepota kurza, XVII, 184. - Mazurów, XXVIII. 207. - w apoIDcyfie, XXI. 120, 180. Slepy lwń w pieśni, XXIX. 94, - w opowiadaniu, XXVIII. 188-190, 192, 194. - w przysłowiu, VII. 215. - w zwyczajach przy wypędzaniu bydła, XXV, 56. - w zagadce, XVII. 93. Slężak, odzież, XIV. 14. Sliczny, XVII. 198, Ślimaki leśne, lek na rupturę, VI. 160. - w przypowieściach, IX. 67; XII.54, - w zagadce, XVII. 90. Ślina, symbol duszy, XXIX. 149, --. w leczni<:twie, III. 54; X. 356; XI. 399. - w zabiegach magicz" XXIII. 56. Slinogorz, wrwd w gardle, XXXVII. 284. Ślinotok u dzieci, XI. 3'96. Slip, ślepię, XIV, 123. - zasadzka na niedźwiedzia, VII. 268. Śliwa, p. gluba, glubka, liwa, Prunus domestiea, XIV, 371; .xXVIII 245; 'XXX I.98; XXXIII.87. - drzewo święte, VIII, 332. obsypywanie owsem na św, Szcze. pana, X. 156; XIV. 135. - węgierka, XII. 297; XXX~ 59. Sliwki, II. 114; IV. 286; VIl. 71, 273; III. 175, 320; XIV, 148. - k.ompot, XVI. 134. - suszone, XVII. 149. - w magii, XIII, 26. - węgierki, odwar w leczo. XXX.59. Sliżyki, XXX. 214. Ślub, cywilny, p. wesele drewniane, I. 184. - czesko-słowacki, XII. 90. - formuły prawne, XXVI. 8&. - kirgizki, p. ketuby, V. 18. - kościelny, III. 200; V. 284; XIV. 49; XVIII. 147, 148; XXVII. 154; iX,XVIII 94,96,104; X,XIX, 91, 133. - nocny, XXXIX. 430. - 'Powrót ze ślubu, XIV. 192, 215, , 254, 381. ,-- z cza:rtem, XXVII. 70. Slufa, część pługa, II. 131, Sluga, gość nieproszony na weselu, XVI. 86. Ślusarstwo, ,XXVI. 1:41. ł I :1' I, -l 'j Slusane, III, 232; XXIX. 104, 105. - iwoniccy, VI. 51, 52. Smiałoszek, śmiały, XIV. 123~ Śmieci, kładzenie pierwszego jaja, XIII. 115, pt. M a g i a. - sypanie do kołyski, X. 356. - syPanie śmieciem, Ill. 24. - wynoszenie II.lf'3; III.50; XIV.134. "'- wynoszenie, 'po zachodzie słońca, XVII. 181, 199. - 'wY~ywailie na gnój, XIV. 370. - spod progu kościoła, XI, 385. - zamiatanie, II. 363; VIII. 342, 343; XXXI. 145. -Smierciea, śmierć, XI. 430; XVI, 87. Śmierć p. Bój-książę, Kostia, Kostucha, kot, chodzenie ze śmiercią, II. 88, III. 51, 53. VII. 19, 20, 25; VIII, 354; IX. 180, 182; XI. 376, 3'78; XIV. 74, 82, 84, S5, 154; XXI. 104, 113" 114; XXVII, 139, ,252; XXIX. 127; XXX. 78, 79, 83, 197; XXXIX. 344. - Kostia p. bóstwo, VIII.. 49. - krowia, II, 163 196. - kulawa, II. 157. - ńa stosie, XXVIII. 139. - na'gła, III, 63: - od piorunu, U. 3,26; XVIII. 195. - odpędzanie. XIX. 116, - pozorna. XV. 23, 25. - przepowiednie; XIV. 368, ___O, przez ..rozdarCie, XI. 392. - przez utopienie. XI. 393, - rano, XVIII. 198; - S'p"owadzanie, XXI. 13'1, 132, - Uwięlion.a, VI. 25~2i57; VIII. 50; XVII. 19. 50; XX. 253, 254; XXX. 78--8:3. - w literaturze lud., VIII. 49-51; XV.89; XVI. 205;XXX 76-80 Z8 _·w postaci 'lrobiety, II. 329; XIII. 2M, 230, - w przysłowiu, IX. 244, 377, '378. w zwyczajach i obrzędach zapustnych, I. 50, 51; XXII1.16O; XXXIII, 147. -'-'.imartwychwstanie bóstwa: babI.. lOńskiego, egipskiego, hotentoc. 'kiego, XXXII. 120, 121. :.- 'zmartwychWlStanie dwugłowego 'bóstwa, XXXIII. 145. Smiergus, śmigus, IX, 189; XXXVIII. 306. Smiertelnica, koszula śmiertelna, XXXIX. 303. Smiertki, Nawki,' Marzanki, XIV. 83; pt. D e m o n y s z k o d l i we. Śmierżtecka, p. chodzenie ze śmiercią, Xl. 76, 77; X'IV. 84. Smietana, II. 1Za, 365; VI. 264; VIII. 357; XX. 247; XXV. 86; XXIX. 103; XXX. 26, 38, - w lecznictwie, VI. 61; XIII. 219; XVIII. 183, - w pielęgnowaniu dziecka, VI. 160. - zakaz sprzedaży, VIII. 357, Smietannik, Comarum palustre, Ge:. um rivale, wyrób masła, XXIXI.98, XXXI. 98.' Smiga, część sieczkairni, IX. 365, Smigane, motyw ha,ftów, XXIV. 143. Smigle, części wozu, VI. 395, Śmigus, Smigurst, Smigusżt, p. dyngus, lejek, I. 86, 254; II. 87; III. 26'; IV. 2201,283; VI.205; VIII, 154; IX. 189; XII. 41; XIII, 143, 144; ,xVII. 15, 35. 39; XVIII.' 110; XX:, 1&7, 158; XXVI. 143; XXVIII. 14; XXX. 198. Smiguśne święta, p. śmigus, IV. 221, 276, 283, 316; VIII. 154, 155. Smytana, (gw. hue.), śmietana, VI.264, Sniadanie, II. 128, 244; III. 320; IV: 277; V. 153; XII, 296. Snice, części wozu,VI.395;'XX.XIX.1l3 �ea 519 518 Snieć, Seca!e cornutum, na zbożu, IX. 67; X'IV. 134; XiXVIII. 245. - sprawdzanie, XIV. 134. - w magii, IV. 320. Sniadanie pa radzi'cielach, (j, błr.), uczta zaduszna, XXIV.9. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y z w i ąz a n e z k u l t e m p r z o d k ó w. Snieg gęsi, III, 144. - księży, III. 144. - marcowy, VI. 6r<!. - na wiosnę, II, 162. - na zapusty, XVI. 83. - pastuszy, III. 144. - ptaszy, III, 144. - w budownictwi~, :XtXJXVII. 98. - w literaturze ludowej, XIII. 255, 256; XXIII. 138, - w prze<p, urodzaju, VIII. 61. - w wail.ce z paS'Q,żytami, XXX. 26, - w zagadce, II. 41; VI. 248. Sniegowce, XXVI, 98. , Snieźycz!ka, Galanthus nivale, XXVIII.245. Snig, śnieg, V. 53. $nurówka, 'Sznurówka, IX, 323. Spagi, krzyżaki u świecaka, XXIX. 10, 37, 50. Sparogi, zakończenie dachu, XXXVI. 400. Spas, zdziwienie, II, 232. Spate, (gw. żołn.), potrawa z grochu i rym, III. 81. Spekulant, spekulant, XIV, 123. Sperka, słonina, l. 47, 48. Sperklapa, (gw. żołn.), Sperrklappe, III, 81. Śpiący rycerze, VII. 127, 240; IX. 2,00, 294; XIV. 248; XXVII. 135, Spicaki, termin ol. kowalska, VI. 291, Spichlerz. p. śp;klirz śpichrz. II. !Xl; III, 20'9; VI. 393; X. :HO, 312, 315, 316; XI. 203; XIII. 343; XVI 366; XVIII. 4; XX. 22; XXIII, 39; XiXXIII. 96, 108; X:XXVIII. 272; XXXIX, 197, 216, 328. pt. B u d y n k i g o s p o d a r c z e. - na palach, XXX. 2,16. - niedżwiedzi, XXXIX. 421, - pleciony na kukurydzę, p. kosznica, .xXXIV. 144. - zaklinacza deszczu, XXXIX, 225. Spichlerzyk, XIV. 359. Spiczasta czapka, XXVIII. 170, 178. Spiewacy podwórzowi, ,XX.XIII. 45,46. Spiewająca{e) kość, XXVIII. 253. - włosy, XXVII1.253, - zbój, XXVIII. 226, 235, 236. Spiewanie, p. latkanie, - Jura, p. post. V. 306, 307, - Tadeus7a, XiXIV. 97; XXXIII, 37. Spiewnik kośc., III. 285, 286. Spiewy i śpiewki andrychowskie, XV, 108-135. pt. P i e ś n i l u dowe. - chóralne III. 214, 2'15, 221, 222; XVI. 175. - czeskie, II, 32. - dalmackie, II. 32. - do przodowania. VI. 137-139. - do śmiechu, XV, 128-129. - do tańca, VI. 14<J.-157. - dożynkowe. III. 29, 30. - drużby, XVIII, 150. -epickie, XXXVIII. 315. -- flisaków czernichowskich, II.361. - gas\mń-skie. XV, 49. - greckie. XVI. 173. - indywidualne. III. 222. - kasZ'U'bskie, XVII, 186. - kościelne XVIIl. 148; X.X. '11. - krakowskie. II. 340-380, - litewskie. IV. 35, - ludowe. III. 122; YVII, 185; XX. 192; XXVI 124;XXI.X. 206; tXOCX. 249. - morawskie, II. 32. _ na jarmarkach, XIX. 69, _ na wieczornicah, XVIII. 152, 153. - o carownikak, XV. 132, - o cyganach, XV. 132. - o djeblach, XV. 132, - o góralak, XV. 130. - o Krakowiakach, XV. 131, - o ksiedzak, XV. 131. - o miemcach, XV. 130, - o parookach, XV. 132-lG6. - o pijakach i gorzałce, ,XV.122-125. - obrzędowe XXXVII, 352·. - orientalne, XVI. 173,. _ ośkliwe, grubelacne, XV. 126. _ pana młodego, XVIII. 150, _ paste~skie, IV. 281; XVII. 146. - pod kościołem, XIX. 69, - polskie, II. 3'2. - powstawanie, VI. 214. _ p1"Zypiciu piwa, XXXIX, 198. - recyto.wane, XVI. 170. - ruskie, n. 32. - Sabałowe, XXXI. 175, - serbskie, II, 32. - 'słowackie, II. 32 - słowiańskie, II, 32. - sobót~owe, V. 177; XX. 192. - szamana, XVI. 119. - w sropce, XIX, 31, 32. - wałaoskie, II. 3:2, 313. - weselne, V. 17, 177. - wielkotygodniowe, XIX. 1~2, 153, - wojeńskie, XV. 109; XVI.l16-122. - żałobne przy trumnie, XVI. 148, Spik, wydzielina z nosa, V. 64. Spiklisz, śpkhlerz, X.XXIV. 159.·Spinacki, powróz do ~tania koni, IV, 280; XII. 220. Spi.och, taniec, IV. 433. Spiwki zolotne, pieśni, IV. 277. Spizak, dzwonek dla krów, V. 305, ~, '~ ;;, - Śpiżarnia, p. czulan, komora, soł, solnysz, IX. 280. Sprychi u pługa, I. l..w, Spyrnale, termin. kowalIska, VI. 291. Sragi, nogi u stołu, IX. 360, Srężoga, mgła na pogodę, XIV. 399. Sroda, kichanie, X. 221; XIV. 252. - Ropie1cowa, X. 329-3'31; XII. 40; XVII. 15; XX. 182, - ślub w środę, XIV. 380. - w praktyka.ch mag., XII. 41. - wstępna, XII. 1'35; XV. 105. - zakaz 'rozpoczynania roboty, XVIII. 198, Srodek nieba, II. 200. Srodki budzące miłość, I. 136. pt, Aphrodisiaca. - czarodziej'skie, XXV. 7-10, 15, X,XVI. 7, 16, - lecznicze mineralne, IX. 418. - na szaleństwo, XIX. 118. - niweczące czary, XXV, 90. - ochronne przeciw czarom, XII. 221, pt. Apotropaion. - ochronne przed drapieżnikami, XXXV. 83~5. - oczY'Szczalne, XXXIV, 279. - opa'rte na analogU, XXVII. 153. - odurzające, p. cygaro z maku, mocz, muchomor. - produkcji, XXXIX. 184, - przeciw bezpłod, XXVI. 103,10'1. - peZY pieczeniu chleba, XXVII.136. - 'Sympatyczne, zwierzęce, roślinne, IX. 418. zapewniające po,wodzenie. XXV, 8. Srodowisko fizyczne, X,XXVIII. 3175. - geograficzne, XXXVII. 63; XXXIX, 228, 229. - kulturowe, XXXVII. 52-55. 58. 59, 61, 63. - myśliwskie, XXXIX. 422. '- rasowe, X:XXVII. 63, �520 ~ robotnicze, XXXIX. 12. - rybołówcze, XXXIX. 42~. ~ społeczne, XXXVII, 62, 63; XXXVIII. 374--377. - wiejskie, XXX. 245. Środówka, nazwa cieląt, XLXV. 54, Środucha, Środula, nazwa krów, VIII. 152; XXI. 60. Śródpoście, IV. 199; VIII, 340; XXXV. 178. Srubet, terminol. lmwalska, VI. 292, Śrubki u koła, VI. 395,. Ś,rutw łowiectwie, XXIXI. 27, Sryblo, w pieśni weselnej, XIV. 32.2. Sryki, śrykówka, (gw. flLsac.), brzezina do tączenia drzewa, X, 6, 7. Stajer, śtajerek, taniec, III. 364; VI 137; XIII. 324. Stelong, (gw. żołn.). Stellung, III. 79. Strajhycel, (gw. żołn.), StreichhOIzel, TIL 80. Streng, (gw, żołn.), Streng.III. 79. Struzok, (gw. żołn.),Strohsack, III.80. Stuka, słonina, I. 47, 48, Sturm (gw. żo~n.), szturm, III. 79. Sturmak, śturpak, niezgraba, VI. 47, Styblety, (gw. żołn.), kamasze, III. 79. Styry, cztery, X. 96, Św. Agata, p. chleb św. Agaty, VI. 75; XXVII. 134. św. Agnieszka, w przysłowiu, VII. 30. LXiV. 243. św. Aleksy, LXIXVII.43. św. Andrij.· p. św. Andrzej, I. 162; V. 219; VII, 269! 285. ~wigilia, VII: 94. - wróżby małżeńskie, VII. 343; XIII. 32; XVIII, 212. św. Andrzej, P. Andrij, V. 219; Xl. 4:30; XIV. 403; XVI. 82; XXX, 237, 238; XXXI. 167; XXXV. 25. - w wierz. myśliwskich, VII. 285. 521 - wróżby małżeńskie, XI. 293; XXXV. ,178; XXXVIII. 271. - w obrzędach, XXV, 13!}. św. Anlas, II. 212. św. Anna, kult, XII 273; XIV, 279,297. św. Antoni,II.169 ;XXIII.78;X.XIX.156. - patron wieprzy, VIII. 343; XX.72. św. Apolonia, X.xIX. 156, św. Augustyn, II. 106; XIV. 403;.xIIX. 48; XXXI. 46, św. Barbara, II. 3 66; XI. 430; XX. 100; XX'IX. XXIX. 156; XXXV.25. - kult, XXVII. 135. - zarządza ospą, VIII. 379, 380. św. Bartłomiej, opiekun barci, XX.xIX, 415. - w KalendaJr'zu Staropolskim, XIII. 2,56. - w przysłowiu, VII. 32. św. Benedykt, .xIII. 256; XXXV. 173, Św. Błażej. VI. 74. - w przysłowiu, VII. 33; VIII. 338. św. Bonifacy, o"iekunfasoli ..x.xI.121. św. Branden, XVIII. 107. św. Brygida, pas, XJXIII. 22. św.. Cecylia, XXI.103-124; XXIII.159. 1 - ingenua, nobilis, iHustris, claris_ sima, XXI. 105, 116. - krasomówczyni, X,X. 115. leczy ślepotę, XXI. 120. naj starsze redakcje żywotów, XXI. 111, ~ patronka muzyki, XXI. 120,121.123. -pochodzenie kultu, XXI. 105, 106, - powstanie apokryfu o ślepocie, XXI. 120. - ślepa, XXI. 117-119; 123, 124, św. Chryzostom, VI. 234. św. Cornelius, patron bydła, ,XXI.121, św. Cyprian, V. 268; VI. 2.34; XXXVII. 304. św. Cyryl i Metody, II. 153; VI. 234. św. Czech, XIV. 349. św. Damian, p. Bezmerznyk, V. 219; św. Hlawosika; 0, ukr.), ścięcie św. XIII.32, Jana, XIII. 3~. św. 'Dorota, p. chodzenie z Dorotą, św. Hubert, patron myśliwstwa, XIX. 67; XXXV, 25. XXIII. 154); XXIX. 156; XXXI. św. Dymitr, • Dmytro, 1. IllS. 144; XXXVIII, 268. 7" żakończ. wypas.u byJła, XII. 300. św. Ihnatij, bicie wieprzy, V. 207. __.zawieranie umów najmu, XIII.31. św. lIa, św. Ilia, (j. ukr.), p. Eliasz, §w. Eliasz, p. Ilia, II. 166, 209, 326, rządzi piorunami, II. 160, 209, 326, 328; XXXVIII. 268. 328; V. 218; XII, 298; XIII. 32; św. Elizeusz, opiekunłysych,.XIV.403. .xXXV. 121. św. Eustachy, w łowiectwie, VII. 285; ;- wypędzanie na powernyk, XXXV. . ~XIII. 154);XXXVIII. 268. 121. św Filip, VIII. 369. zakaz pracy, XVIII; 212. - patron pszczół, XXXIX. 330.' św Iwan, p. św. Jan" V.218; XIII, - w Kalendarzu Starop., XIII, 256. 109, no, n4. Św. Filip i Jakób, schadzki czarow- majenie pól i chat, XVIII, 211. nic, V. 319. ziół, XIII. 31. św. Florian, kult w Polsce, IX,XHI. -~bieranie św. Izydor, p. Wizyta, qracz irolnik, 159; XXIX. 1,56. I. 172. - obrzędy doroczne, VIII. 342. . św. Jar.ek, XIX. 117; lXIXV. 112. - patron ognia, VIII, 342.. św. Jadwig,a, II. 63, 117; XI. 217; - w zagadce, II. 228. XIII. 59; XXXIX. 299, św. Franciszek, pas., X,XIII. 22. . - w Kalendarzu Starop" lXIII. 2507. - rzeźba ludowa, XXVII, 193. św Franciszek z Assyżu, IX. 189; św. Jakób" Jakow; II 94,2.23; V. 217; XXXI. 1.38, 13,9. VII. 9; XIII. 28, 31, 256; XIV. 243, 2917;.xXI. 122; XXXI. 23. św, Gabriel, II. 326; Xly. 297. __ opiekun pszczół, XXXIX. 3GO. św. Gaweł, V. 123. - w Kalendarzu Starop., .XIII. 256. św; German, pas" .xXIII. 21. - w przepowiedni~h zimy, ,XVI. 83. św. Gleb, patron orki, .x,X.I. 122. - zakaz strzyżenia owiec, iXVIII.211. św Grzegorz, p. gregorianki, gregory, II. 198, 199, 201; IV> 1,77; śW. JanChrz.cici,el, P. Iwan, Ku~ pala, Ku,pajlo,. I. 123; II. 88, -lOl, V, 370; VI. 76, 195; VII. 324, 325; 160, 163,204, 205, 209; III, 2, 49, X. 93; XI. 195; XX. 248, 249; XIX. 162; IV. 2,83,312. 3i18 321; V. 123, 52. 177,269, 3'19; VI. 78; VII. 229, W Kalendarzu Starop., .xIII. 256. 240, 300; VIII. 342. 345, 378; XI, św. Hav;rylo, komendant piorunów, 64, 183; XIII. 1, 17, 19, 1,23, 218; V.218. św Helena. opiekunka lnu, XJ\I. 122. XIV. 16. 135,301; XX. 192;XXIII. 61. 83; XXVII, 163; XXIX. 107; - rzeźba ludowa, XXVII. 193; XXX. 225; X,XXI. 151; XXXIII. XXXV.25. n; XXXVIII, 264. św. Hieronim, patron małżeństwa, - chrzci wodę. XIII. 91. XIV. 297. '---1 �522 - palenie sobótek, p. kupala, XIII. 88. ścięcie, VIII. 378, w Kalendarzu Starop., XIII. 256. w lecznictwie, XIII, 218. zatykanie gałązek dębu i osiki, XXXV. 67, 73. - zbieranie targownika, X'XIII. 83, - zdobienie brzozą, XXXV. 61. św. Jan Kapistran, XJXJXLX.313. św. Jan Nepomucen, Nepomuk, p. św. Paluch, IV.322; V. 356; XI. 416; XXVI. 154; XXXI, 142, 143. św. Jarema, patron wołów" XIV. 403. św. Jeremiasz, p. Jarema. św. Jerzy, p. JUT, Jurij, I. 27; II. 2104, . 205, 213, 214, 2,68, 32,6, 327; III, 146; IV. 131, 143, 197, 201, 227; V. 217, 307~09; VII. 32, 134, 135; VIII. 341, 3718;XIII. 157, 158, 397; lXIV. 225 2I1:l, 343; XVII1.10o; XIXlII. 4; XXI,X. 107, 156; XXXIII. 10. - dzień czaro.wnic, XXX. 250. - i smok, XIV. 396. - kładzenie chleba na miedzy, XXV. 57, - na księżycu, p. k'siężyc, VII. 135; XXV.45-49. -'- obraz na szk:te, XtXx, 161. - początek wiosny, XXX. 250. - w literaturze ludow., VI. 34~345, -- wypędzani.e bydła, XII. 299, :roO; XIV. 193; XXV, 55; XXX. 250. św. Jewdocha, siew rozsady, V. 214. św. ,Jędrzej, p. Anąrzej, w legendzie, VI, 66; XXX. 85. św. Józef, II. 228; IV. 416; V. 155; XIV. 343, 404; XIX. 251; XJXHI. 23. - w legendzie, XIII 145; XXX. 46, - w szopce, XI. 18, 20; XIX. 35, 49, 88; X'XILl30; XXV, 63, 64; XXXI. 54. 5~3 św. Julian. XXVII. 20, 21. św. Jurie, (gw. hue.), P. św.Jur, Jerzy, dzień czarownic, V. 217; XVIII. 17'6. - palenie sobótek, XIII,.31, 109. - wypędzanie bydła, XII, 299, 300; XIV. 1193;XXV. 55, 57, 58; XXX. 183. św. Just, Justyn, VI. 234; iX. 18. św. Justyn, Ixx.XI. 23. św. Justyna, p. jednorożec" XXXLX. 308, św. Kamela, pas. lXXIII. 14. św. Katarzyna, VII. 207; XX!X. 237, 238; XX!XI. 82, 144, 167; xxxy. 178; X1X!XVIII. 33\3. - święto bydła, VIII. 343. -. w przysłowiu, VI. en; - wróżby małżeńsk e, [II. 32. św. Kazimierz, obraz., .x.x.x.. 183; XXXV. 188. św. KieTyk, V. 218; XIII. 32; pt. e h r o n o log i a, ił u d o w a. :~ św. Klara" XIV. 403. św ,K.'1audiuSl~, lJl)iekun kuJ:awych, XIV, 403. św. Kolman. pas., XXII'I. 8. św. Kosma, P. Bezmerznyk, Besrebnyk, zakaz pracy, V. 219; XIII. 32. św. Krzysztof, patron powodzi, XI. 342; XV. 206; XXIX. 99, 102, 122, św. Kunegunda, p. św. Kinga, stopa na kamieniu, XIV, 300; XIX. 117; XXXV. 172. św Kutbert, pa·s., XXIII. 22. św. Lej, Lejek, Smigus, I. 86, 130; IV. 11, 215; XVII. 113. św. Lenart, patron koni, JCJX. 72. św. Leonard, święto bYdła, VII. 343. św. Leszek, zakaz pracy, VIn. 343. :,: I.~ św Licinius, pas., XXIII. 15. św. Liseaj (j. bIr.l, Elizeusz, opiekun łysych, XIV. 403. św. Longin, legenda, XX,XII. 182. św. Lup, Lupula, opiekun wilków, II, 205. św. Ładysław z Gielniowa, X.XX. 183. św. Łazarz, opiekun małych dzieci, XIV. 403; XIX. 69, św. Łucja, II. 283, 331; IV. 218; VI. 67; VIII. 3413; XXVII. 65; XJXXVIII. 264, - dzień czarownic. VI. 67. - przepowiednie pogody, XII. 66; XVI. 83. - przesądy, XJXIXIII. 1M. - w magii, XXlXV, 73. św. Łukas~. patron malarzy, VII. '174; XIV. 404. - święto wc'łów, XiII. 2199;32; XXXVII. 291. św, Maciej, VI. 45. 7'6; XI. 194; XXXV.25. w Kalendarzu Staropolskim, ·XJI!LI.256. - w pożyczaniu mleka, XXIII. 70. św. Makowej, II. 159. św, Makryna, Mokryna, patronka deszczu, V. 218; XIII. 32; iXIV. 403. św. Małgorzata budzi ziemniaki, IXVI.84. - kult, X'X'III. 15, - w 'Przepow. drożyzny. lXVI. 80. Św. Maria, obrazek, XXX. 183 św. Maria M.agdalena, X,XiXVIII. 333. św. Ma'rcin. VII. 47; 'XU. 41; XV. .275: 'XVI. 10, 13. 14; X/XV. 7; X\XIIIX'.156; XXX. 2317;X,x.x:.VIII. 324. - bicie gęsi, V. 180, - okres składani.a czynszów. X:X. 8. - okres bicia bydła p. Schlachtmonat, XVI. 2, 4. - okres zawierania małżeństw, XII.92, - patron koni, małżeństw, pasterzy, bydła, psów, XIV. 297; XVI. 3,4; XXXII. 182. - w wierzeniach i obrzędach ludowych, XXXI. 167. - wró:żlby małżeńskie, XV, 14, 15. św. Marek, zakaz pra,cy, I. 175; V. 217; XI. 65; XII. 299; XUI. 31; XXXVII. .- w Kalendarzu Staropolskim, XIII, 256. św. Marynus, p. dziewica zakonnik, XXlXI. 47-52. św. Mateusz, II 205, Q06; XLX. 40, 41; XXXVII. 291. - w Kalendarzu Starop., lXIII. 256. św. Melanka, Melania, V. 212. św. Metody. IV. 337; VIII. 402św. Michajlo-Czudo, święto koni, I. 255, św. Michał, I. 174; II. 321, 326, 332; liLl. 419; IV. 1131;V. 173; VI. 65, 79; VLI. 98, 134, 214; VIII, 267. - X. 37; XIII. 203; XXXV. 68, 70; X~XLX. 294; pt. Zwyczaje i o b rz ę d y d o r o c z n e. - j'armCllrk małżeński, Xl, 223. - w kazaniu ruskim, XIII. 334, 335. -. Archanioł, XIII. 334,335; ,XIV. 380. św. Mikołaj, I. 118; II, 206, 214; IV. 13S, 201, 227; VI. 360, 361; XI. 65; XU. 41; XIV. 297; .xXViI. 149; XXX, 237; XXXV. 25; XXX'VIII. 339. - br.actwo, X:XXIII. 126. - obdarzanie, XXx:. 225. - patron małżeństwa, XlI. 223, - patron wilków, VIII. 380. - święto dzieci, VIII. 3413. - w zwyczajach związanych z wypędzaniem bydła, XXV. 55, �524 św. Mikołaj, p. obrazy na szkle, XXX. 183. św. MinucJusz, VI. 234. św. Mokryna, p. Makryna, przepowiednia pogody. )CIV. 403'; XVIII. 199. św. Mychajło, (gw. huc.), św. Michał, iP8lenie sobótek, XIII. 109, św. Naurn., p. opiekun dzieci, uczniów. św. Oleksa Tepły;, wypuszczanie pszczół, XIII. 28. św. Onufry, II, 53, 54, 169, 205; XIII. 31; XXXI, 27. św. Paluch, p Jan" Nepomucen, XI. 416. św. Pantalejmon, przepowiednie po_ go:iy, XIII. 32. - zjawienie się czarownic. VIII. 378. św. Patryk, VII. 151; !X,XIII. 100. św. Paweł, Pawło, V. 67. - 1.126; n, 19: IV. 313; VIII. 338; IX. 403; XIII. 2.29; XVIII. 104. - opiekun wołów, V. 67 .' - powstawanie kam:eni żinijowych, XXI. 229. .-:., w legendzie, ,XIII. 148; XXX. 127, 129. - iW Kalendarzu' Staropolskim, XliII. 255, 256: - w kolendowaniu, XI. 160. - zjawienie się czarownicy, VIII.378. św. Petro, (j. ukr.), p. św. ;Piotr, V. 67; XIJJI. 32. św. Petronela, siew lnu, tXJXXI 96, św. Piotr, I. 126, 174, 176; II. 19, 20, 322, 323; IV. 94, 313; V.• 34, 128,'lfj 167, 168, 210; VII. 9, 48, 50--52, 134, 294; VIII. 252, 253; XI. 15, 377; XnIl, 229; XIV. 168. 404; XV. 23; XVIII. 104; XX. 204, 207, 247, 249, 250, '2512,253; XiXIII. 15, 21; .xxxv. 121. 525 - patron rY'baków, XXiX.II. '34. w legendzie, XV. 23; Xxx, 127, 129, 130. -. zjawienie się czarownic, VIII. 378, '-'- związek z księżycem, XXV. 44. św. Prokopij, V. 218; XIII.312. św Roch, XXiX.VIII. 339, św. Róża, pas., lXXIII. 16, 21. św. Ruprecht, wywożenie w pole "balwana, XVIII. 98, św. Samuel, XIV. 404. św. Sawa, zakaz przędzenia', XVIII .. 212. zakaz szycia, XIII. 28. św. Scholastyka, przepowiednie pogody, VIII. 338. św. Sebastian, broni przed zarazą, XXX. 225. św. Senan, legenda <> rozkwitającym drzewie, XV. 206 . św Spas, w przysł., III. 43; XIII.32. św:Spirydion, zakaz roboty, II. 206, św. Stanisław Szczepanowski, kult, Xl. 3-l7. - obraz, XXX. 175, - w leg .. XIXVII. 164. św. Sykstus,pas., XXIII 20, św. Sylwester; w wierz. imagU, V. 194. św. Szczepan, I. 2 52; IV. 313. 318,326'; V. 2·99, 351; VI. 71; VII, 77, 224; VIlT. 345, 362, 373; X. 156, 282, 450; XII. 32; XIX. 35; XX. 174; XXII. 115; XXIX, 98; XXXIV~ 286. - chodzenie po domach ze śpiewa:' mi, XX!XIV.286, . - chodzenie z szopką, XI. 2-l. --- dawanie kolendy krowom ikoniom, XIV. 135. - dawanie kurom owsa święconego; XIV. 135. - osypywanie {JWsem śliw, XIV. 135. 1 - święcenie owsa, XI. 1~; XIV. 135. weselnych, XXlII. 128; XXV. 110. św. Szymon z Lipnicy, X. 448. św :Szymon i Juda w przysłowiu, XlIV. 245. św. Swierad, X. 18; iX.II. 326, 327. św. Teodor, zakaz przędzenia i świecenia, VIII. 376. św. Teresa, pas., -XXIII. 21, św. ~ertulian, VI, 234. św. Tomasz, XIX Ill. - w Kalendarzu Staropolskim, XUI. 257. --- pas., XXI;I. 8, 16, 20, 23. św. Trójca, XXXIII. II. św. Ulryk, patron węż6w, VIII, 343. św. Urban w przysłowiu, X. 17, 18; XIV. 346. św. Wacław, II. 153. św. Walenty, patron padaczki, XII. 62; XIV. 403'. św. Warwara, p. św. Barbara, VIII, 379. --- zakaz przędzenia, XVIII.· 212, św. Wawrzyniec, I. 171; VI. 34; XIV, 347; XIX. 33, - święcenie ziół i kopru, -XXX. 50. św .. Wenancjusz, patron trzęsienia . ziemi, V. ą5, , św Wendelin, XXXVIII. 333, św. Wincenty, VI. 34. śW,Wft w przysłowiu, VI. 35; XIV. 348, 349. - związek z kogutem, ,X,XX. 222, św. Witalis, pas., X!XIII. 17, św. Wizyta, p. św. Izydor, I. 172. św. Władysław, obraz na szkle, XXX.l83, św. Włas, Wlasij, 213. św. Włodzimierz. I. 185. św. Wojciech, ..;.. legendzie, II. 100, 221; IV. 201; VII. 77; XII. 326. --- w zwyqajach n. --- w Kalendarzu Staropolskim, XiIlJ. 256. - w podaniu, XVI. 100. - vi przysłowiu, XIV. 350. św. Zofia, obraz, 'XXXVIII. 333, Swaja, szydłQ, XVII. 131. Swajcara, nazwa krów, VIII. 24. Swarm, (gw. żołn.), Schwarm, IItI..79. Swenkung, (gw, żqłn.), Schwenkung, IU.78. Swiadek ślubny, kum wienczani, IX. 35. Świadkowie, IV. 253. Świat antyczny, XXXIIX. 111. --- klasyczny, XXVI. 92, - na wywr6t, XVIII. 186, 189. --- nadprzyrodzony, X~IX, 107; XXXV. 23, 176. - podział na l8 region6w, XX'XIII. 123. - !pozagrobowy, VI. 227, 228; XX,. 208, 209. - w przysłowiu, XVI. 97. - w zagadce, II. 41. Swiat, etymologia, XIV.77. - ze słomy,. opłatków, XI. 326; XXiIiX, 186; XXXV. 176. pt. S z t u k a l u d o w a. Swiatełko, latający duch dobry lub zły, XI. 314; XII. 262; pt. -em o n y .s z k o d l i w e. Swiatko, światełko, XIV. 123. Swiatło w praktykach magicznych, XIII, 218. Swiatogor_ Olbrzym-Góra, XXXIL81. Swiatowid, XI. 333; -XII. 221; XXXI. 165. Swiatowiec, obcy, II. 139. Swiaty Weczer, (gw. huc,), wigilia Trzech Króli, VIII. 374. - wigilia B. Nar., XVIII. 199. Swiątkarz, XXVI. 90, 148; XXXVII. 286; X!XXVUI, 333. �526 52? SWiąbki, XXIX. 186; XXXVII. 349, - w magii miłoS'Ilej, VIII. 3,65. '419; XlXiXVIJI. 4125;XXXIX. 466. - w przysłowiu, VII. 33. pt. S z t u k a l u d o wa. - w wierzeniach, XXlXI, 145. Swiątynia, p. Chram, Arkona, XIV. -- w zwyczajach i obrzędach dorocz_ 20'8, 209, nych, VlI~IiI.372; XXXIII. 124. - Jugernawta, II. 105•. - w dbrzędach pogrz., XIII. 106~ - karaimska, XXVII. 137. XVIII. 213; .xxIV. 7, 10, 11, 21. - Mility, II. 105. -- w zwyczajach i obrzędach siew-- Nieg~ XIV. 19, 74. nych, XVIII. 215. -- pańska, XIV. 315, -- w zwyczajach i obrzędach wesel. -- pogańska, XIII. 317;XIV. 306, 362; nych, n, 245; lU. 65; XiIV. 381. XVII. 193. -- we wrożbach, IV. 420, 421; VIII. -- Salomona, XXV,IU. 415. 48, 348, 360, 361. - słońca, VD!. 15, -- wielkanocna X!II. 65. -- Swarożyca, XIV. 43, 51, -- woskowa, II. 143, 144, 215; VI. -- Sziwy, II. 105. 337; X!XXIV. 165; XXXViII. 114, - Trzygłowa, XIV. 40. -- wyrób, XiI. 13'--76. SWiczka, pionowy sęk, XIII. 210. -- zgas:wna; XVIII. 177. -- świeczka w odpędzaniu burzy, Swiecak" p. łuczywo, XXIX. lO, 44, XlIII. 226. 47, 49, 51; X;XXI. 4; XXXVIII, -- w za,gadce, XIII, 205. 418, 424, 427. Swiderek do obróbki bursztynu, Swiecie na żyta, sobótki, IV. 313, 314. XXXiI:X. 383, 384. Swiecnik, duch o świecących pal-- instrument muzyczny, XX'VII.70. cach, XVI. 88, 89. Swidrak, V. 64. Swieczka, p. blażejki, stoczek, świeSwidrygol, awanturnik, V. 102, ca, XXVIII. 49. Swidwa, drzewo, X,XVII, 139:-- łojowa w magii, XII, 3181. Swieboda, godło, 158. SWieczki, goryczka trojeściowa, Swiec, szewc, XII. i23. Gentiana, II. 135; X1x,x. 50. Swieca, Bogu i diabłu, p. Wachle, Swiecznik, motyw wycinanki żyJeX. 263. dowskiej, XXII. 1'23,125; XXVIII. - łojowa, XXXIV. 163. 42, 48, 49, 55, 104; XXX. 236. - odczynianie uroku, !'l. 330. Swieder, śWiedrzyk, świder, V. 64; - ołtarzowa, XV. 103. VI. 292. - paląca się, we wr6żbach, VIU. Swiekier, świekr, teść, II, 305, 30a; 48, 348, 360, 361; XlIII, 320; XVI. XXVIII. 113, 114. 82; xx;r. 122; XXXI. 79, 81. Swiekra, VIII. 295. - płomień, III. 52. SWiekrostwo, P. snochactwo, LI. 107, - puszczanie na wodę, V. 357. 3()5--.308; IV. 358; V. 186; lX, 86; -- ścinanie, XX. 194. XX'VIU.113. - świecenie, XI, 18'5, 186; XX. 73; XX!V. 55, 58. Swienta poliwane, p. śmigustne - w magii, XI. 411; XII. 65. ŚWięta, IV. 283. xx. Swienta Woda, woda cud{)wna, V. ,278, 279. Swierk, świerszcz domowy, LX, 67. Świerk pospolity, p. hacz'Uga, Picea excelsa, Abies excelsa, bud·ulec, VII. 130; XII. 293; .X:XXIIJI. 93; XOCXV.104. -- g,ałązki,'podkurzanie, XX,XIII 120. --'- płot, XLI. 295, - kora w lecznictwie, XJXX. 37. -- szyszki w leczn. II. 155; XVIII.180. -- w mitach, XXXII. 117. -- w zwycz. l-maj., XI. 67, 200, -- w zwyczajach weselnych, ,XIV.256. Swierki, świerszcze, spólniki złego, p. Utrapieniec, IX. 67 Swierk, świrszcze, p. 'Utrapieniec, świerszcz polny, p. Kózka, IX. 67; X'X. 320; ,XXiX. 251. Swierzb ..p. korosta, leczenie, XI. 300; XIII. 218, 226; XIXXV. 69, Swieta nedila, (gw, hue.), Ziel. Święta,XVIIII. 211. Swietle, robaczki świętojańskie, X:X:XIV. 296. ~ietlica, I1X.23'8; XIV. 1li3,359.. 360; XXIX. 95; .xXX!. 31, 33; XXXVII. 193. Swietnica, świetlica, XIV. 389. Swietn* pospolity, (j. łac.), E'IJ,phrasia, XiXVIII. 245, Św~ęcenie, chleba, VI. 75; VIII. 341. -- gromnic, VI. 74; VITI. 441. - gruszek, VI. 74. - jabłek, V, 56; VI. 74; XIX. 66, - jadła, V. 215; XIII. 29, 149. -- kadzidła VI. 74. - kocianek, IV. 277. - ,'kredy, XXV. 110. - mięsa, VIII. 341, - ognia, IV. 283; V. 56; ViIII. 377. - owsa, VI. 72; VIII. 362; X,X'V, 110, -- palm, VI. 76; VIII. 441. -- paski, VIJII. 377; XVIII. 211, -- popiołu, VIII. 441. rÓi, ,XIX. 66. - soli, VI. 7,5; VIII, 34'5, 441; XXIX. 122; XXXI. 109. - świec, VIII. 338. .- tarniny, V.I. 77. - wianków, IV. 277, 283, 4413;V, 56; VI. 78. -- wody, IV. 283; V. 56, 213; VI. 75; VIII. 3'74; XIII. 28; XVIII. 210; XiXV.110. -- zagonów, XVIII. 75. -- zboża, VIII. 345; XXX. 246, -. ziół, II. 88; IV. 277, 283; V. 218; XIU. 31; XXlX'III. 1'53. Swięci, indyjscy, XXXIV, 38. - mahometańscy, XXXIV. 3,8. - opiekunowie żródeł, XlXVII. 136. - pańscy, XXJ.Ji.I.69. - polscy, XX. 3'17. - przydrożni, XXXI, 17Q. - w za,gadce, VI. 248; IX. 406. Święcona kreda, p. kreda święcona, VLI. 304; XI. 300; XXV. 110; ,XXlX. 122, -- woda, .p. woda święcona, XIX.90; X'X'IX. 122. - w lecznictwie, VI. 61. -- w zwycz. weselnych, XIV. 380. Święcone, l. 85, 87; XII. 64; 313; XIII. 143; XVIII. 195, 196; pl. P o t r a w y o b r z ę d o we. Święcone zioła, p. zioła, VIII, 59; X. 278; XX1X. w---41, 43, 44, 52.57, 73. Swięcony owies w leczn., XI. 383. Swięta jesienne, XXX. 251, Swięte obrazy, wzory pisanek,IV. 213. Święte Turbacje, X!XVI. 90. Swięto błyskawic, IV. 97. - Bohacza, p. Bohacz, II, 215. -- chińskie, XI. 3>35. -- �528 - - Ii ;; :! l: , l:, ! ,; - - - 529 Feraliów, XVII. 27. p. B. Nar., llII, 174. grzmotów, IV. 97. Iwana Kupały, XXXV. 181, Jordanu, p. Trzech Króli, XII, 299; XIII. 27. kąkolu, X:XXIII. 151. Kołchozne, XXXIX'. 421•. krzyża, XIII. 256, łasicy, II. 205; IV. 97. łużyckie, :XXX. 224. majowe, XXIX. 207. męczenników, XIV, 213. młodzianków, lU. 141; VIII. 345; XLII. 27. na cześć słońca, VIII. 254;,XXVI 73. N. P. Marii, VIII. 256; XXXI. 78. niedźwiedzia, XXXIX. 421. Nowego Roku, XXXII. 146. paranteliów, XVII. 27, pasterskie, XiIV. 193; XXV. 59, pielgrzymie, XV. 154; XXVI. 120. Roszhoszana, XXVIII. 53. snu, XXXII. 121, szałasów, III. 54. śmierci i zma'rtwychwstania, XXXII. 121. świńskie, V. 207. Trzech Króli VIII. 374. Uszpizin,' X.XVIII. 5.2. wilków, p. M. B. Gromniczna, II. 205; VIII. 375. wiosenne, XXXIII. 10. wiśni kwitnącej, XXXI, 169. wołów, 11.206; ,IV. 97; V. 217. zmarłych, p. Dziady, Zaduszki, VI. 202; XI. 428; XVI, 325; X'XIT. 150-152; XiXVIII. 9 9; XXX. 7; pt. Z w y c z a j e i o b I' Z ę d y z w i ą z a n e z k u l t e m p I' Z o d. ków. żmij, VI. 97. żniw, XV, 154. Godnie, 1 - --' żydowskie, hoszana lim, p. św. Pesach, Rosz- szałasów, Sukoth, Szalosz Szabuoth, rega- Uszpizin, żniw, XVIII. 53. Świętojanka, powódź, XI. 34'2; XXXI. 169. - porzeczka, Ribes rubrum, XXXI.99. Świętomarza, XIV. 209,219. Świętopietrze, XX. 61, 63. Świętość w pojęciu ludu, XXX. 251. Świętowit, Światowid, bóstwo słowiańskie, XIV. 56, 63, 209-211, 227 233, 234; XVII. 183; XXV, 121. Święty stan małżeński w zag., XViII. 91, 93. - wieczór, p. wiligia B. N. VIII. 371. Świglina, świdwa, Cornus sanquinea L., XIV. 123. Świgonić, umazać tłuszczem, ,XIV.123. Świńka morska, p. morsocek. Świnia, p. locha, nydka, swyna, śwy_ niak, I. 47, 48, 164, 212; IV. 275, 276, 299, 302; VI. 360; IX, 418; X. 451; XI. 384; XIn. 253; XIV. HO, 291, 292, 3·60; XVI. 81;XVIII. 72, 18Q;'XX, 90; XXIX. 96; XXXVII. 258, 261, 289, 363; X'XXVILI. 44, 313, 410. - czarna, X!XVII. 62; X1XXVIII.264. - dar rodziców chrzest., II, 201, 202, - duch zwodzący, :XVII. 68. - dzika, VIII. 292. - leczenie, X, 97; XXXI. 95. - nawoływanie, II. 130. - nowokupiona, II. 224, 338; XXIII. 104--106. - padła, III, 230. - postać diabła, VIllI. 355. - skóra, XI. 174. - tłuszcz w lecz" p. sadło, .x. 334. - w literaturze ludow., VI. 299; VUI. 298; IX. 174; XI. 329; XII, 80, 222, 223. -w _ - w gadce, VII, 134; IX. 68. w lecznictwie, III. 57. magii XIII. 327; XVmI. 180, w pieśni: II, 344, 36i. w przysłowiu, IX. 152; XIV. 346. w wierzeniach, XXXIV. 280; XXXVILI. 251, 264, - wierzenia w hodowli, II. 163; VLII. 363;:X:XIII. 136; XXXI. 95, - zwierzę ofiarne, X. 111. _ żytnia, XXII. 7; pt. D e m o n y s z k o d l i we, Świnia, gry i zabawy, V. 144. Świniarcyki, pasterze, IV. 280. Świniarz, swyniarz, handlarz świń, IV, 279; XIV. 123, Świnina, p. wieprzowina, IX. 68, Świnka, nóż, IV. 307. - ryba, XXiXI. 36, 41. śWinioryjek, czapka, XiXIX. 148. Świńska wesz, Cicuta virosa roślina, XXXI, 99. Świńska zielina, p. ciemiernik czarny, Helleborus niger L., n. 136. Świńskie bagno, odwar, X. 97. Świńskie ziele, tl:ędownik wę·złowaty, XXX. 63. Świontko, święto, XIV. 123, Śwircki, łzy, Xv.I. 86. Świrk, modrzew, II. 138. Świrno, świronek, II. 181; .xxVII. 140; XXIX. 159; XiXXI. 8, 10; pt, Bu dynk i g o s p o d a I' c z e. Świst trzykrotny, HI. 55. Świst w palce, sygnalizacja spławów, XVII. 141. Świstak, Mus Alpinus, Arctomys Marmotta, III. 254, 268. Świstaki, zabawki, IV, 116. Świstun, O, ros.), wir powietrzny, XXXIX. 329. - demon atmosferyczny. VII. ~1. 34 Lud - Tom XL polujący na świstaki, III. 254, 268, 269. Świtezianka, p. rusałka, IV, 151, 156, i157, 161-163, 169, 172, 387, 388 393; IX. 2, 3, 4. Switywka, (gw. hue.), siostra, p. młodego, druga drużka, XVII. 144, 146, 156, 159. Śwynar, (gw, hue.), pasterz, XXXV, 119. Śwynia część pieca, XXIX. 50. Śwyniak, XIV. 94. Śwyniareczka, XIV. 123·. Śwyniaty, podłużny piec, XIV. 123. Śitale, bogini ospy, XXXIV, 34. Śokjapaglie, (j. ind,), talizman, XXXIV. 37. Śzla, postronki, XXXIX. 125. Sik, (j. serb.), gry i zabawy, V. 144, Swiszczarze, Siva, p. Siwa, Sziwa, IV. 94; XXXII. 138; pt. B ó s t w a. SI e, (j. czes,), szle, X:XXlIX. 125. Sleia, (j. ros.), szle XXXIX. 125, Svara, (j. ind.), ~iva, paw" XXXII.l02. Sleidi, (j. lit.), szle, XXXIX. 125. Sbvito, O, st. słow.), wito, XIV. 211. Sb-wibt. Eb-witbkb. Sbwita, (j. starosłow.), XIV. 210, T Ta, tak jak, IX. 288. Ta choma chom, chomik, Taar, Taara, 111.43. stwórca Estów, xxxn. 103, 117. Taaroa, polin., bóg wiatru, VII. 10. Ta,p,ta, pierwszy człowiek polin. Adam, VII. 20. Tabaczka, tabaka w przysł., IX. 373. Tabak, podbiał, III. 139. Tabak, tytoń, XXXVII. 220. Tabaka, II. 329. �531 530 - w lecznictwie, III. 55, X. 356. - w szopce, XI. 145, 147, 148. - w przysłowiu, XVI. 97. Tabakierka, X.XIx.. 157; XXXIV. 160; XXXVIII. 339. - z bursztynu, XXXIX. 391. - cudowna, XXX. 80. Tabiwki (gw. huc.), torby huculskie, XXII. 110. Tablica cyklów kulturow., LXIXII.81. Tablica narzędzi do obró,bki skóry, XXXI. 115, 118. Tablice metrologiczno-numizmatyczne, XXIV. 188. Tablice mojżeszowe w wycinance żyd., XXII. 124; XXVIII. 51, 52. Tabliczki drew., pismo, XXXVII. 381. Tabliczki zawieszane na skazańcach, XXXIX. 145. Tabu, XVII. 50, 51; XVIII. 41, 42, 4549, 54, 55; XXI. 201; XXIX. 175; XXIX. 175. XXXVr.r. 5, 29, 442. pt. Z a k a z y. - dotykowe, XXXVII. 5. - imieninowe, XX:X:IV. 3,9. - płciowe, XXXVII. 5. - pokarmowe, XVIII. 28; XXXVII. 5 - słowa, XXXVII. 5, 442. - spojrzeniowe, XXXVII. 5. - wyrazowe, XXXVIII. 378. - związane z życiem grupy społecznej, XXXVII. 5. - związane z istotami nadprzyrodzonymi, XXXVII. 5. Taczki, II. 218. - w zagadce, XIV. 375. Tadęr, godło, XX. 158. Taglija, Taglohn, nagroda, XXVIII.88. Tahiti (j. polin.), bóstwo. VII. 6. Tairi (j. polin), bóg wojny, VII. 20. Tairibu (j. polin.), bóg wiatru, VII. 10. Tajfel (gw. żołn.), Teufel, Ul. 79. Taki, taczki, IX. 367. Takowny, taki, XVIII. 222. des, XXXI. (j. gil.), kropidło szamana, XVI. 118; 121, 125. 126. Talary, XIV. 257, 323. Talerz, talirze, I. 162; II. 143; XIV. 140; 339; XVI. 276; XVIII. 69; XXVIII. 104; XXXIV. 170. - cynowy, XIII. 252. - malowany, XII. 118. - weselny, XXXI. 170. Talizman, XI. 429, 430; !XV. 183; XXVI. 109, 149; XXX. 269; XXXVII. 295; pt. Am u l e ty. - z bursztynu, XXXIX. 360, 395. Talki, część warszt. lkac". XXIX. 8'5. Talmud, III. 53, 318; XXI. 201; XXVIII. 42, 53. Taltta (j. fin.), dłuto, XXXI. 158. Tales, VIII. 352; XXX. 234. Tam-tam, III. 222; pt. I n s t r umenty muzyczne. Tamaryszek niemiecki, Tamarix gerTakusa manica, Myricaria germanica, XXVIII. 246. - okłady w lecznictwie, Xxx. 66. Tamat, Tiamat (j. sum.) bogini, potwór ciemności, XXXII. 104, 105, 125, 131, 134, 163. Tambor, bęben, II. 350; XI. 44. Tambur, tamburica, (j.. wł.), gitara, XXIX. 112. Tammuz (j. babi!.) antropomorficzny symbol płodncścLXXXIV. 129. 130. Tamowanie, jaz., XXXII. 32. Tamty świat, tamten świat, V. 53. Tamyr, tamyrstwo, V. 5, 9; pt. P ok r e w i e ń s t w o f i k c y j n e. Tane (j. polin.), bóstwo wojny, VII. 6. Tanacetum partenium, balsamum, Leucanthenum. Tanac. vulgare, p. wrotycz, grzyb Marasmius osea· 9. Tanecznik, trawa, VIII. 359. Tangaloa, bóg Tongańczyków, VII. 20. Taniec, I. 138, 139; II. 35, 86; III. 18, 28. 214, 221, 230, 243, 355 368; V. 85; X. 202; XI. 299; XII. 306-308; XIV. 148 150; XV. 79; XVI. 140; XX. 192; XXIV. 90; XXVI. 104, 152; XXVIII. 110, 250; XXIX 119, 134, 203, 206, 207; XXX. 253; XXXI. 159; XXXIII. 152; XXXIV. 275; XXXV. 24, 174; XXXVII. 467; XXXVIII. 576. pt. T a ń c e. - afrykański, XXXVIII. 70. - akrobatyczny, XXVI. 125. baran, XV. 79, 80. - białoruski, Xx.I. 136-138. - bułgarski, XXIX. 204. - Buszmenów, XXXVII. 85. byle czarne, XXXVIII. 120, 122. - ceremonialny, XVIII. 54. - ch~dzona polka, XV. 80. - czarownic, XVI. 5.2; XXVII. 67, 69; X,XIXVII. 3'03. - dama, XXXVIII. 143, 144. - Damen-polka, XV. 79-81. - diabła, XIV. 299. - drużby i swata, II. 244. - drużby z drużką, XVII. 158. - drużby z młodą, XVI. 147. - flamingo, XXXVIII. 116. Gemsbock, X:XXVIII. 143. golacz, XV. 79, 81. - góralski, V. 122, 126; XII. 33; XXXVIII. 307. - górnośląski, XXXI. 174. - Hotentotów, XXXVIII. 100, 101, 115, 120, 122, 133, 143. - indywidualny, XXVI. 125. - jawajski, XXIX. 207. Tanecznica, Tarwc. Tanac. piwonia. uo - - - - - - - - - - - Jager-polka, XV. 79-8:1. kocurek, XV. 79, 81. koguta, XXXVIII. 118, 143. kołowy, XXVI. 125. kozak, XV. 79, 81. krzyżak, XV. 79. lindry, XV. 79, 82. liszka XV. 79, 83. ludu sieradzkiego, IV. 432. marznica, XV. 79, 82. mieczowy, XVII. 115. mimiczny, XXVI. 125. młynek, XV. 79, 81. na Boż. Nar., XXIX. 214. na cześć bóstwa, XIV. 318. na cześć totemu. XVIII. 43. na granicach, XVI. 50. na konopie, I. 83; VIII. 251; XX. 180; XXXVIII. 242. na śmieciach, I. 83. na urodzaj, VIII. 339. na krowie brunat, XXXVIII. 133. ogrodnik, XV. 79, 81. pasterski, IV. 281. pana młodego z p. młodą, II. 250; XVIII. 150; XXI.93 94; XXIII. 90. pani młodej, II. 264, 265; III. 256; V. 355; IX. 233; XVI. 145; XVIII. 75; XXX. 256. papuga, XXXVIII. 118. plastyczny, XXVI. 125. po oczepinach, XXI. 93. po pokładzinach, XXI. 93, 95. polka, XV. 79-81. przy oddawaniu wieńca dożynkowego, XXI. 94, 95. raźna polka, XV. 79-81. religij., XXVI. 125; XXX.III. 155. rumuński, XXIX. 204. rytmiczny, III. 219. rytualny, XXXVIII. 115. rz~dami, XXVI. 125. �532 533 Taniec sierota, XXXVIII. 101. - słońca XXXVII. 36B; XXXVIrI. 2B3. - straszak, XV. 79. - swaszki z p. młodą, II. 249. - symboliczny, III. 215...219; XXVI. 125. - szakala, XXXVlIt 116. - szamana, XVI. 11B. - śląski, XV. 79-B3. - śmierci z diabłem, XlIX. 3K - szkocka polka, XVI. 79-81. - teatralny, XXVI. 125. tolija, IV. 433. - towarzyszacy wypędzaniu bydła na paszę, XXV. 56. - walc, XV. 106. Walzer-polka, XV. 7'9-81. - weselny, II. 244; VIII. 251, 321; XIII. 197, 302; XV. 79-83. - węgierski, XXXV1.I.1353;XXXVIII 363. - wielka słabość, XXXVIII. 100, 101 - wielkop81ski, szocz, XXXVIII.461. - w dni zaduszne, XXIV. 15, 19. - w maskach, XXXVIII. 30. - w przysłowiu, XIV, 245. - wojenny, III. 215; XXVI. 125. - wokoło drzew owocowych, XVIII, 92, 95, 96, 103, 105. - wykupny, XXXI. 160. - z pierzyną, XXIX. 204. - zapustny, IV. 220. - 2Jbiorowy, XXVI. 125. - zbójnicki, XXVI. 12B; XXVIII. 250; XXIX. 110. - żydowska polka, XV. 79-81. T a ń c e p. Biiurich, baran, bąk, (taniec śląski), calusaria, chmiel, (taniec P. młodej), ceremonialne tańce, ciartas, (czardasz), ciganeszta, cyfrowany, cygan, czar- dasz, ćwiek, do hory, dramatyzacja mitów, dziad, hajduk, harkan, hatschoh, ger-polka, ka, jur, koucrek, hupperisch jura, koczerbieha, korowód, myjka, krakowiak, kotek, krywyj kujawiak, żak, kadrył, lepietrucha, kołokozak, taniec, lawonicha, lindry, jiikłód· krzylekki, liszka, lobi- maluśki, marsz,. marznica, mazurek, ma_ zur, miacielica, miacielicha, mietlorz mlynek, ober., oberek, obertas ' ogrodnik, owczarek, padusze~zka, padwan, plęśny, polka, polonez, polonos, przepiórka, przogany, logrodnik, maleńki, waniec, riwnyj, baniec, stary, straszak, polka szocz, śpioch, sta- szkocka jerek, ki tarija, t;zęsiony, (padwan), waloszka, siejemak, zawijaniec, polka. Tanir (j. ukr.), walc, wiel- wolniuśki, zagrodnik, zabiegany, spodosuwany, wolny, zawierucha, żydowska • rozpór z nogawek XXXVII. 215. Tanister, (gw. żołn.), tornister, III. B1. Tankid, (j. uzbeck.), parodie obrzędów rodzinnych i dorocznych, XXXVHI. 34B. pt. W i d o w i s k a l udowe. Tantra, tantryzm (j. st, ind.) praktyki magiczne, XXXIV. 29. Tanu, (j. st. ind.), cialo, XXXIV. B. Tańcujka, p. grzyb tanecznica, Mararasmius oseades, XXXI. 99. Tapa, (j. dajac.), stwórca i opiekun człowieka, VII. 6. Tapczan, XII. 213, 294. Tapionkanta, (j. fiń.), znak,. p. Tursaansydan, XX~XVI. 313. Tarakej, (j. lit.), troki, sznurki do łowienia ryb, XXXII. 26. Taran, część olej nicy, XXXIV. 14B. gryka, p. hreczka, I. 79, BO, Tarapaty, kołatki, I. B5. Tarcica w budownictwie, III. 8, 44. - w lecznictwie, III. 56. Tarcza, XIV. 35, 37, 81, 22B,229; XVI. 323; XXXVII. 3'91; XX,XVTII. 411. -'Dawidowa, ornament, XXVIII. 43, 48; XXXI. 160. Tarczownica islandzka, Lichen islandicum III. 240, 26B. Tarelyki, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 211. Tatarka, - w palmie w'elkanocnej, IV. 283; XXI. 216. w pieśni, V. 66. w zwyczajach i obrzędach urodzinowych, XXIX, 90, 189. w zwyczajach i obrzędach weselnych, I. 249. Tarnyca, (gw. huc.), siodło, XXXV. 115. ,bóg, stwórca Wogulów, XXXII. 103. Tartak, II. 76; XXX. 27. Tartys, (j. kirg.), obrzędy weselne, V. 14. Tarenjawagon, bóg Indian ameryk. Tarzanie się: na walcu, III. 54. VII. 19. - po grzędach, XVIII. 215. Targ, VI. 54; XII. 22, 24; XVI. 264, - po ziemi. VI. 62; VIII. 61; XI. 268, 270, XXXVII. 164, 201, 215, 84, 317, 31B; XIV. 183. 222, 224, 254. - w dziurawcu, XIII. 218, 226. - dobić, przybić, XXI. 96. - w słomie, III. 173. - na żony, XXVI. 85. pt. Z w y c z aTasak, (gw. druc.), klej, XXXVII. 204. j e i a b r z ę d y we s e l n e. Tasak przy wypędzania bydła na - o młodą, II. 26,6, 332. ·paszę· Targanie combra, XII 41. Tasiemiec, XI. 3<98. Targowiska XXXIX. 45. Tasiemka, p. krepinka. Targawnica, targownik, Trifolium, Tasiemki, wycinanki,. XXII. 116. montanum, koniczyna górska, kuTaskać, (gw. złodz.), nieść, VII. 281. pn:;-, sprzedaż, XXIII. 82, B3; Taszka, (gw. huc.), skórzana torba. Xx, XI. 99. XVII. 141; XVIII. 142. Tari Pennu, bogini ziemi, VII. 6, 12,25. .Tasznik pospolity, CapseHa bursa Tarka nazwa psów. XXXV. 136. pastoris, XXVIII. 246. Tarko, tarka, IX. 363. Taśma, III.. 15. Tarnina, tarki, p. cierń, Prunus spi- jedwabna, XXXIV. 165. noza. zatykanie gałązek we wrO- paciorkowa, XXXVIII. 259. t? lXIII. 110. Tatarak pospolity, p. tatarskie ziele. - bijak u cepów, VII. 273. Acorus Calamus X. 270; XXVIII. - liście, kolce tarki, w mag., XIII. 227 246. - odwar z korzeni, kwiatu, II. 158; aphrodisiaca, XXXIX. 300. XIII. 219, 221. - granie na liściach, XXVIII. 65. - przeciw upiorom, I. 13B. - w lecznictwie, XIII. 221,225;XXX. - Święcona, XII. 312. 28, 38, 45. - w lecznictwie, II. 158, III. 20, 22; - wianki XXXI. 99. XIII. 219, 221, 225. 263; II. 236, 274, 352; IX. 403; Tarom, �,.~ .. Tefilin, (j. hebr.), naczolnik modliXIII. 256; XVI. 59; XXVIII. 153, 157, 159, 206. - aphr., XXXIX. 300. Tatarskie ziele, p. sasyna, tatarak, XXX.38. Tatarzy, rzemieślnicy, szlachta, XXXI. Ill, 112, 117. Tatarzyn w anegdocie, XXXI.126, 132 Tatrówka, powódź, XI. 342. Tatuowanie, tatuaż. I. 57, 58; X. 347; XXVI. 77; XXIX. 181; XXXVII. 381; XXXVIII. 259; 293, 411; XXXIX. 198. - na ziemiach polskich, XXVI. 77. - technika, XXVI. 77. - rozmieszczenie, XXVI. 78. - w Tyrolu, XXXVIII. 293. Taubach, musteryjskie kultury prymitywne, XXII. 74. Tawelrak, (j. nogaj.), chrapki, XXV. 5. ' Tawiskala, (j. irok.), bóstwo, krzemień, XXXII. 109. Taxus baccata, p. cis, tysyna. Tąnż, tęcza, XIV. 123. 'Tąnżać, tąnżyć, parzyć gorącą wodą, XIV. 123. Tara, (j. ind.), 'bogini podróży i żeglugi, XXXIV. 29, 30. Tchn'enie, chuchnięcie w lecznictwie XXVII. 153. ' Tchórz, mięso w leczn., XVIII.1B8, 193. - sposoby łowienia, VII. 270; XXVII. 139; XXXI. 31-33. Te tej, (j. węg), mleko, XXXI. 158. Teatr cieni XXXVIII. 424. - jawajski, XXI. 50. - ludowy, VIII. 431; X. 128; XIX. 35, 54; XXVI. 124; XXIX. 207; XXXI. 164. :, ~ \ 534 - marionetek, V. 272; XXV. 121; XXXIX. 332. - religijny, XIX. 47. - staropolski XIX. 49. - uzbecki, XXXVIII. 347, 348. Teble, tyble, XXIX. 7, 16, 26. Technika: amorficzna, XXI. 251. - ceramiczna, XXXIX. 499. - ciesielska, XXXIX. 247. - eglemizowania, XXX. 175, 177. - hafciarska, XII. 191; XXIV. 137; XXIX. 117. - krycia dachu gontami, XXXIII. 97. 97. - ludowa, XXV. 102. - łańcuszk. hafcianka, XXII,98, - malowania, XXX. 146, 171. - miniaturowa, XXX. 171. - odlewów brązowych, XXXVIII. 461. - odłupkowa, XXI. 251.' - powstawania form zdobniczych, XXIii. 83. __ pracy, XXXIX. 108. '- pracy terenowej, XXXVII. 44. pracy w rolnictwie, XXXIX. 108. sia tkówa, XXXVIII. 461. słupowa, XXXIX. 261. spiralna, XXXIX. 493. 'Sznurowa, XXIX. 117. tkacka, XXIX. 133. użycia stępy, XXXIV. 188. wiórowa, XXI. 251. wycinankowa, XXII.103; XXVIII, 53. - zbierania materiałów etnograficznych, XXXVII. 340. - zeszywania skór, XXII. 100. - zrębowa, XXXIX. 285. Teff, gatunek prosa, XX. 319. tewny, VIII. 352. Teharonhiavagon, bóstwo Irokezów. l l L 535 \ święto snu, XXXII. 109, 111, 117, 124, 126. Tehen, (j, węg), krowa, XXXI. 158. Tejnac, (j. Czarnogórców), wampir, IV. 395. T'2ki sądeckie, Feliksa Taroniego, XXXV.14. - Maksymiliana Guńkiewieza, XXXV. 14. Teklusia, szopka V. 155, 159. Teknonimija, unikanie rodziny żony, V.202. Tekst, białoruski, XXI. 140-152. - buddyjski, XXXIV. 5, 29. - dokumentu z procesu czarownic na Zmudzi, XXI. 133-135. - góralski, XVI. l!H, 3:94-.197. - gw:arowypol."XXX.256;XXXI.170 __ kaszubski, XXX. 261. - katechizmu Pontana, V. 328-336. - łaciński, niemiecki o koronach żmijowych, XXI. 232. - obrzędów, XXXVII. 465. - pieśni o dziewczynie i przewoźniku, X:XU. 63. pieśni madziarskich, XX'XII. 7-19. - pieśni o Grzegorzu, XXVII. 12, 13. - pieśni a spotkaniu rodzeństwa, XXXII. 40-47. - poematu Derdowskiego, XXI. 182. - polskich widowisk religijnych" XIX. 62. . - przysłów białoruskich, XXI. 137. - sierski i ~łotwiński, III. 166, 167, 169-171. - słowiński, V. 328; XXXVII. 276. - szamański, XXXIX. 61. - szopki, V. 155-164. -- zaklęcia, XX. 80. Tele, (gw. hue.), cielę, XXXV. 133. Teleczer, (gw. hue.), pasterz cieląt, XXXV. 119. Telega. Ci. ukr.), koło, V. 372. Teletnyk, (gw. huc.), chlew dla cieląt, XXXV. 113 Telki, taki, XVILI. 222. Telek, tył głowy, XXXIII. 80. Temat: biblijny, XV. 205. - Karolingów, XXXVII. 257. - powieści, XV. 185. - powrotu kochanka, XV. 39. - siostry morderczyni, XV. 39. - śmierci. XX;XVII. 256. - wędrowny, XXXIX. 51. Templariusze IX. 283. Tempo melodii lud., XXI. 35, 36. - muzyczne, XIII. 172. Tenabi, (j. daj.), stworzyciel wszystkiego" prócz człowieka, VII. 6. Teofil w chodzeniu z Dorotą, IX. 19, 24, 25; XIX. 67, 68. Teofilus, zapisanie duszy diabłu, XXXI. 102. Teogonia, II. 321, 328; XXI. 188. Teorban, XXI. 47, pt. I ns t ru- m en ty m u z y c z n e. Teoria animistyczna, XXII. 13" 16, 18, 20, fI, 25. - antropologiczna. IV. 349. - areałów, XXXVIII. 17. - autochtonizmu Słowian, XXXIV. 171. - azjatyckiego pochodzenia Słowian, XXXIV. 51. - celto-słowiańska, XXI. 98;XXXIV. 50; XXXIX. 78. - części mowy, XXXVII. 311. - fal językowych, XXXVIII. 15. - funkcjonalna, XXXVill:!l.227,278283. - grup społecznych, XXXVII. 42. - i praktyka, X1X,XIX.41, 53, 63. - indyjskiego pochodzenia baśni, XV. 195. - jedinogo patoka, XXXIX. 47. �537 Teorila: językoznawcza, ,XIX/XIV.46, 47; X XXVII. 309, 310, 31S. 317. - kantylen, XX. 235, 237. - Kosinny, XXVI. 32. - kręgów kulturowych, XXXVIII. 12; XXXIX. 24. - kultury, XXXVII. 42. - Levy-Brtihla, XXXIX. 23, 24. - lingwistyczna, XXXVIII. 46. - magicystyczna, XXXVII. 135. - marksistowsko-leninowska, XXXIX. 2, 15, 29, 35, 37. - Marra, XXXlIX. 34, 35-38. - migracyjno-historyczna, IV. 349; XI. 346, 437; XXXIX. 70. - monoteistyczna, XXXIX. 16. - narodników, XXXIX. 52. - naturalistyczna, XXIII. 18. - Peiskera, XXXIV. 177.' - płdn. pochodzenia Jakutów, XXXIX.70. - północna, XXXVIII. 46. - prajęzyka, XXXIX. 36, 41.· - rasistowska, XXXIX, 27. - rozwoj1,l społeczeństwa marks.lenin., XXXIX. 2. - socjologH, III. 288. ...=. ~olarna, ,1. 12; XXVII. 2. - stadialności, XXXIX. 36. stalinowska o pochodzeniu narodu, XXXIX. 36. - Strunza o zabobonie, XXI. 184. - Tylora, XXXIX. 60. - wschodnia, XlX!XVIII. 3'6, 46, 49. - wstrząsów, XXXIX. 36. - żywiołów pierwotnych N. Kiryło· wa, XVII. 267. Teatihuacan, kultura płd.-amer., Tepen Kutzumatz, bóstwo ludu Quiche, XXXII. 112, 154. Tepeskanje, (j. słoweń.), obd"rzanie tartak, XVII. 164. na B. N., VIII. 345. Teplyj Oleksa, (gw. huc.), wypuszczanie pszczół, XII. 299;XVIII. 210 Tepsija, (j. płn. słow.), miedziana patelnia jako narzędzie muzyczne, XXXVIII. 317, pt. I n s t r um e n t y m u z y c z n e. Tepsijanie, (j. płd. słow.), śpiew, XXXVIII. 317. Ter, (gw. hue.), p. czer, czyr, brzozowy w lecznictwie, XXXV. 63. Terchdcz, (gw. huc,), pomocnik wataha, XXXV. 115, 119. Terchaczi, (gw. huc.), robotnicy, XVII. 150. Terem, (j. ros.), trzem, pałac, XVII. 180; XXIV. 86. Teren, (gw. huc.), tarn'ina, XIII. 225. Tereny bagniste, XXX IX. 239. - kolonialne, XXXIX. 196. 'Terepelle, odzież, XIV. 14, 15. Tereśnia, czereśnia, XIV. 123. Terkotki, kołatki, XI!!. 223. Terlycz, (gw. hue.), Gentiana AmaTella L., XlIII. 124, 225" pl A p h r o d i s i a c a. Terminologia czerwonoruskich mlar nasypnych., XXVIII. 144. - druciarska, XXXVI[. 2l0~1. - etnologiczna, XXI. 86. - kłódkarska, 1. 62. - kowalska, VI. 290-292. - rybacka, XXXII. 34. Terminy dzierżawy, IV. 131. - ludowe, p. Chronologia ludowa. Ternyna, (gw huc.), tarnina, V. 66. Terpentyna w leczn., XVIII. 189,190. - wenecka w malarstwie, XXX.161 Terra sigiUata, (j. łac.), czerwona ziemia w lecznictwie, II. 296. Tertak, Terrakoty rzymskie, XXXiX. 493. (dok.), driakiew z węża, XXXIX. 342. Terytorium antropolog., XXVII. 165. - antr., Słowiańszczyzny, XXXIX. 4319, 440, 441. - domu starosaskiego, XXVI. 93. - etnograficzne, XXXVII. 233. - germańskie, XXVI. 93. - językowe Europy, XXVI. 91. - narzecza dolnosaskiego, XXVI. 93. - plemienne Polski Piastowskiej XXVII. 165. Tesarz, (j. czes.), cieśla, XVII. 187. Testament, III. 310, 311. - włościański, XXVI. 144. Testy, XXXVI. 165-167. Teściowa, V. 20, 52. Teść, I. 146, 148; V. 49. Teta, (gw. hue.), ciotka, VliI. 263. Tetajsy, jednolatek. XVI. 86. Tetiucha, (gw. huc.), nieczysta choroba, epilepsja, XVIII. 181, 183. Tetrapod, stołek W cerkwi przed carskimi wrotami, II. 143. Tetyda, XV. 186. Teza etnologiczna, XXVI. 31. - ewolucjonistyczna, XXVI. 42, 44. - Nadieżdina, w sprawie autochtonizmu szczepów ruskich na zakilrpaciu, XXI. 160. ..:...Niederlego w sprawie ZakarpaTeryaka, cia, XXI. 160. - Szachmatowa co do pm.-wsch. zakarpacla, XXI. 160. - pochodzenia Indoeuropejczyków, XXXVIII. 37, 38, 42, 47. - uczonych węgierskich o osadnictwie Węgrów na Zakarpaciu, XXI. 160. TezcatHpoca (j. azt.), bóstwo księżyca, XXXII. 112, 119-121, 124, 125. Tęcza, pas Afrodyty, XXIII. 2. - powstanie, XXIX. 132. - smok, VIII. 356. - w przepowiedniach deszczu i pogody, LII. 143; XVI. 83. - w przysłowiu, XIV. 376. - w wierzeniach, III. 143; V. 250; VII. 8; X. 109; XIII. 121; XXIV. 100; XXV. 45; XXXIV. 279. Tęga, tęsknota, XIV. 123. Tęga dziewa w szopce, XIX. 37. Tęngo, dużo, dobrze, XIV. 123. Tęnten, tent en t, XIV. 123. Theatrum, (j. łac.), teatr, XXXI. 82. ThoT, Tor, III. 173; XVII. 36; XXXJ:I. 88, 102, 103, 117, 119, 122, 125, 130. Thora, odczytywanie, III. 50; XX'VIII. 49, 50, 56. Thrymre, p. Thor, bóstwo piorunu, xxxm. 157. Thunauer, bóg german. XXVIII. 100. Thymus serpylum, p. macierzanka. Tiamat, (j. sum.)" p. Tamat, wąż, symbol ciemności, XXXII. 104, 105, 125, 133, 134, 163. Tich, tichr, tichy, .0. serb.-bułg.słow.), XIX. 14. Tien, (j. chond.), bóstwo nieba, VI!. 6. Tiermes, (j. lap.), bóg, XXXII. 103. Tiewen, (j. tung.), drążek do kierowania renami, XXXVIII. 259. Tii, (j. polin.), pierwszy człowiek, VII. 20. Tike, (j. serb.), punkty,. V. 144. Tiki raro, tongański bóg zmarłych, p. pochodzenie ludzi, VII. 20~ Tiklis, (j. lit.), Ibóstwo urodzaju, X,XII. 6, 7. THia grandiflora, -p. lipa. Tine murunduk, (j. kirg.), wykup Po młodego, V. 19. Tinus, dziw morski, XXXIX. 324. �538 (j. serb.), gra, V. 144. 'Tisa, (gw. druc.), słonina, xxxvn. 211 Tiul, p. materiały odzieżowe, XI. 61; XIV. 249; XXVIII. 17; XXIX. 188. Tiundiuk (j. kirg.), wojłok, V. 17. Tius, germ. bóg, XIV. 53, Tiusen - salar, (j. kirg.), dary weselne, V. 15 Tiutia z polywanym nosom, (j. ukr.), świstak, kogutek, IX. 388. Tjeha, pociecha, uciecha, XIX. 2. Tkactwo, II. 233; III. 9; IV. 177, 332; VI. 51; Xli. 27; XIV. 298, XVI. 140; X:XI. 50; 2CXUI. 155, 173; XiXVI. 104, 118; XX.IX. 85" 125, 132, 159; XXX. 214' 242, 271; XX,XI. 6, 7; XXXII. 35; X!XXV. 190; XXXVI. 176, 283; X:XXVII. 212, 3'32; XXiXVIII. 295, ~29, 411; XXXIX. 450. T k a c t w o, p. audmienos, chodniki, drelich, farbiarstwo, folusz, kilim, krosienka, krośna, liżnyki, narzędzia tkackie, pasiaki, paski, samodział, skietas, sukno, technika, tkania, tkacz, tkaniny, warp, wełniaki, warsztat tkacki. Tkacz, p. cech, knop, partacz, I. 163, 164; II. 133, 161; III. 9; VI. 246., 389; XII. 301; XIV. 277; XXIX. 86, 90. - jabłonkowski, IV. 176. Tkaczka, XXXII. 35. - w przysł. i anegdocie, XVIII. 235. Tkaczka, część sieci, XXXVIII. 230. Tkaj, p. lendrować. Tkanice, XIV. 15, pt. O d z i e Ż. Tkaniny czerwone, XV. 30. _ karaimskie, XXXV. 184. _ kurpiowskie, XXV. 107. - litewskie, II .. 374. - ludowe, I. 63; XXI. 42, 48, 49, 51, Tire, t 53; XXII. 89, 112; XXVII. 174; XXIX. 162, 185; XXXI. 4, 5, 173; XXXVII. 212, 451, 464, 485, 486; XXXVIII. 434, 441. - łowickie, XXV. 107. - radoms.kie, XXV. 107. - w Muzeum Etnograficznym w Genewie, XXXIX. 499. Tlalok, (j. azt.), bóg raju, VII. 19. Tlenek żelaza, barwnik, XXIV. 141. TLeps, (j. czerk.), bóg ognia, VItI. 28. Tło w ceramice, białe, brunatne, czarne, zielone, żółte, X.xVTII. 104. Tlo, dno, podstawa pieca, XIV. 123. Tłocznia farbiarska, XXVIII. 104. Tłoić, mieć pragnienie, XIV. 253. Tłoka, pomoc sąsiedzka, IV. 149; XU. 298; XIII. 111; XX. 8, 9; XXVII. 141; XXXIX. 545, 546. T ł o k a, p. daca, ełoka, darcie pierza, pobaby, powaby, pomoc przy 'żniwie, prządki, tłuka, toloka. Tłuczek, p. braj, piast. do moździerza w magii, XXI. 187. - do stępy, p. stępor, XXXIV. 188, - do tłuczenia ziemniaków, VIII. 400, 401; IX. 367; XIII. 327. Tłuczenie garnka po ocieleniu się pierwiastki, XXV. 54. - w obrzędach narodzinowych, XXV. 54, pt. Z w y c z a j e i ob. r z ę d y n a r o d z i n o w e. - garnka w śródpościu, IX. 410. - kaszy, XlII. 143. pt. Z a k a z Y. - wody w stępie, XII. 41, pt: Z w yc z a j e i o b r z ę d y d o r o c z n e. Tłuka, tłoka, VI. 47; XV. 105, 106. Tłukno, XXX. 214; XXX]!,I. 158, pt. p o ż y w i e n i e. Tłumaczenie napisów na pierścieniach, XXII. 58, 59 Tłusta sobota, p. dziady zimowe, i ( I 539 XXIV. 15, pt. Z w y c z a j e i o brzędy związane z kultem przo dk ów. Tłusty czwartek, XII. 39, 40; xx. 170, 181. Tlusty mąż, p. masne zile, rozchodnik bulwiasty, Sedum Telephium L., II. 136. Tłuszcz, p. sadlO', słonina, smalec, NI. 3"25; tuk, IV. 207; V. 11; XXXVIII .. 56. - w lecznictwie XI. 398; XXV. 115; XXX. 40, 56, 58. - z dzieci, XXVI. 73, pt. Ma g i a. - z trupów, IV. 262, 366; XXVI. 73; 73; XXXVIII. 248. Tniejszy, cieńszy XVII. 162. To, diabeł, IX. 384. Toast, XILI. 301. Tobie diabli do tego! naśladowanie indyka, VIII. 393. Tobloate, O. ang.), wędzić w dymie, XVI. 2. Tobola, nazwisko dziada, XIX. 90. Toczenica, odzież, XXVIII. 18. Toczenie chleba do studni, wody, XVLIJI. 209 210. .;-,-jaj na grobach, XXIV. 17. Toczeniki, słodkie ciasto, II. 129. Toczka, snop, II. 141. Toczydło, IX. 77. Toczyświat, roślina., barwik do jaj, IV. 214. Toguz, (j. kirg.), grzywna, V. 116. Taj kuda kinser, (j. kirg.), wesele, V. 11. Toj mal, (j. kirg):dary weselne, V. 16. Taj szczezby, (gw. hue.), diabeł, XIII. 211. Tojad mordownik, Toja, Aconitum L., p. trzewiczki Matki Boskiej, III. 240., 268; V. 218; X. NapeHus 225; XIII. 129, 221, 225; XVIII. 192; XXVIII. 246. - kwiat, zabawki, XXVUI. 64. - odwar, XIII. 221. Tojeść pieniążek, p. pererwa, Lysimachia NummuLaria L, XIII. 222; XXVIII. 246. Tok gliniany, p. boisko, bojewica, bojowiska, klepisko, 111.11;XXIX. 159; XXX. 20; XXXIX. 287. XXXIX. 287. Tokarka do obróbki bursztynu, XXXIX'. 376, 378. 379. 381. Tokarnia, XXIX. 89. XXXV. 174. Tokarstwo, IX. 96; XXXVII. 332. Toki, Odzież, XXVIII. 18. ToLa, (j. ind), duchy dzieci, XXXIV. 37 Tolija, taniec, IV. 433. Tolkacz, (j. ros.), obróbka skóry,' XXXI. 115. ToMka, (gw. huc.), 'P. tłoka, xxx. 87. Tołokno, O. ukr.), p. tłukno, XXX'.214 Tolpka, topka, XXIII. 165. Tomko VI szopce, XXXI. 56, 57. Tomyna, (j. ukr.), przewodnia niedziela, IV. 201. Ton, przerębel, XIV. 309. Ton semantyczny, XXXVII. 89; XXXVIII. 63. Tonacja(e), XIII. 172-178; XXI. 36. dur, XIII. 177. - eolska, XIII. 178. - greckie, VIII. 326. - gregoriańskie, XVI. 174. - hypofrygijska, VIII. 326. - jońska, XIII. 178. - moU, XIII. 177. - myxolydyjska, VIII. 326. - niegorowa, VIII, 326. Tonatiuh, (j. meks.), bóg słońca. VII.6. �540 Topka soli,: XJCUr. 165; XXXVIlI. 148 toń, III. 262; XIV. 123. Tople, topole, XVII. 164. Tonika, XVI. 171. Toplec, topielec., v.LIL 354, 3:55; XII. Toń, p. tania, II. 26·2; XlV. 123; 66; XVI. 88. XXIX. 126; XXXII. 22. -- w przysłowiu, XII. 216. Tooru, Toor, Toru, stwórca Estów, Topnik, p. topielec, XXXVIII. 254. XXXllI. 103. Topaz w wierzeniach, XXXIX. 325. Topografia sowizdrzalska, XXVIII.193 Topcyki, p. topielec, XXXVIII. 254. Topol, topola, XIV. 276. Topczyk, (j. ukr.), topielec, XlI. 168. Topola, p. topol, trepeta, drzewo, Topich, topiec, p. topielec, XXXVIII. gałganów, Populus tremula. 254. -- budulec, IX. 268~ Topiela, topiel, V. 53. -- kult., VIII. 332. Topielec, p. chłopczyk, topczyk, to-- w legendzie, XVII. 24. piec, topich, toplec, topnik. 1.79; -- w liście wiejskim, IX. 188. LI. 79; IV. 156, 282, 316, 318, 319, -- w pieśni, XV. 208. 331, 413, 414; V. 53~56, 278; VI. -- w podaniu, IX. 283. 65; VLI. 120, 187; VIII. 154--156; -- zasięg, XVnI. 62; XXVIII. 246. X. 223, 224, 407., 438-443; Xl. 42, TopOla, dziewczyna oprowadzana w 43, 293, 310--314; XII. 75; XIII.43, Zie!. Swięta, XXXIII. 11. 120, 216; XIV ..249; XVI. 88; XXV. Topola osika, Populus tremula. 112;XXVDII. 4, 253; }QCXV. 24; XXVHI. 246. XXXVIII. 254. Topolki, motyw zdobniczy, X. 300; - wzrok uroczny, XXI. 161. XXXV.27. Topielica, VI. 324, 336, 337; V,N. 120; Topolya, (j. ros.), obrzęd sprowadzaVIII. 10; XXXIX. 318. nia deszczu, XVII. 37. Topieluch, p. topielec, XXXVrill. 254. Top8'nomastyka, toponimika, XXX'IV. Topienie dziewczyny, sprowadzanie 48, 54, 56, 63; XXXVIII. 72, 2116; deszczu, XXXIX. 222, pt. M a g i a. XXXVIII. 42. -- figurek woskowych, XIX. 128. -- huculski, XXI. 48. - Judasza. XII. 311; XIX. 55; XXVI. -- kamienny., VII. 10; VIII. 171. 1.45. - metalowy, XXXVIT. 220; XXXIX. -- kukły, p. Kostroma, Marzana. 333. -- manekina, XXXIii!. 11. -- mosiężny, V. 50, 151. -- śmierci, Marzany, XII. 36; XIV. toporek. 84; XX. 157, 158; XXXIII. 10, 11. Topór,p. ciesiolka, cieślica, ciupaga. - świec, XX. 194. p. cioslo, 214. -- w worku, IV. 250, pt. P r a w o __ katowski, XXXIX. 145. l udowe. Topuz, (j. serb.), piłka, V. 145. -- wosku, XIX. 128. Tor, Toor, bóg lapoń., XXXII. 99, 103. Topirczyki, wzory pisanek, IV. 212. '1'opirec, (gw. hue.), toporek, lXiXIXJ:IX. Tor, Tora, Toru, stwórca Czuwaszów. XXXII. 109, pt. B ó s t w a. 333. T6nid, ) l ,l 541 Tara, p. Thora, XXVIII, 48; 50. XXX'IV. 175. TOTaq, (j. tur.), twaróg, Torba, p. kaleta, kalita, mieszek, moszenka, mantyka, tabiwka, tasz- n. 168; XI. 327; XIV. l3'5, 144, 150, 151; X:X;IX. 118; lXXXV. 114; XXXI. 3.46, pt. Transport. - cudowna, VI. 253, 256; XI. 376, 377, 379; XVII. 49, 50; XX. 250; XXIX. 80. -- dziadowska, IV. 411; XI. 25, 28, 31 -- huculska, p. tabiwki, XXI. 45. -- juhaska, III. 252. -- pleciona ze sznurków, XXVII,I. 217 -- pleciona z trawy, XVI. 122. -- skórzana, III. 229; V. 125; XTI. 255; XXXVII. 2'15, 2:20. -- płócienna, lXII. 255; ,XIXn. 102. -- wełniana, XXXV. 114. Torbyna (gw. huc.), p. torebka z włóczki, z -sieci, cinglalis. XXXJV.146. Torebkarstwo, XXITI. 155. Torem, Torum, Xurum, stwórca Ostiaków. XXXII. 103. Torhlo, (gw. huc.); paść VII. 2-70; pt, Ł o w i e c t w (Y. Tork z kulbaki, :x::x.XIV.165. Tarka, tarnina Prunus spinoza, XXXI.99. TormentUla erecta, p. Papawa, wyżlin, zgajba, ziebrej. Toroń, p. turoń, toruń, koza. I. 201, IV. 283; XXXI. 166; pt. Widowiska ludowe. TOTozas (j. sek!.), stypa, XVI. 148. Tortury, IV. 247; xx. 306, 308, 309; XXI. 123--129; XXIV. 167, 171, 172; XXV. 14, 16, 96, 97, 115; XXVI. 100; XXVII. 101; XXX ka, torbyna, 202, 204; XXXI. 83; XXXIX. 371. 145, Toru (j. 'botok.), księżyc, VII. 17. Totem, p. jaszczurka, kamień tote- miczny, słup totemicz., koncha. II. 286; V. 273; XVIII. 17, 33-56, 111; XVIII. 15--57; XIX. 151, 163-167; XXVI. 79; XXXVIII. 369 Totemizm, p. bracia totemiczni, churinga, czuringa, intichiuma, VI. 7; XV. 9,. 11--13, 15, 17--19, 184; XVII.3!1--183; XVIII. 14--57; XIX. 153, 163--171; XXII. 24; XXVI. 78; XXXI. 166; XXXII. 181; XXXVI. 117; XXXVII. 88; XXXVIII. 11. Toten, tata, ten, ta, XVII. 164. TotenteiL O, niem.), część zmarłego., prawo dziedziczenia, XXVIII. 98. Totys, trupiagłówka, roślina, V. 278; pt. Roś 1i n y w w i e r z e n ia -ch i magii. Tousi (j. gil.), kłębek z wiórów w koronie szamana, XVI. 121. Towarzystwo, p. zbójniCY., lIT. 241, 249, 269; XXVIn. 71, 74; XX'IX. 110; XXXI. 88, 91, 92, 149. Towk,acz, O, ukr.), gra, IV. 224. Torz, tchórz, XIV. 123. Tprrrć! nawoływanie owiec, II. 130. Tracenie Bachusa, p. zapusty, XI. 64; XII.41. Trach, smok, XXXVII. 282. Tracz, III. 330, X.II. 302. -- w szopce., XIX. 38. -- w przypowieści, IX. 369. Tradycja białoruska, ,XV. 192. - estońska, XXXIV. 285. - grecka, XV. 198. -- kościelna, XIX. 40; XXI. 105, 110. -- ludowa, Xl. 436; XXI. 88; XXXVII. 336, 405. �I 54~ I - i na, kobiałka, kobiela, korczuchy, rosyjska, XXXIV. 285. karumeslo, kule, kulki, mantyka, nowogrecka, XV. 192. mieszki, nosidła, nosze, rezg;nie, XXXVII. 336, 405. sakwa, sądy, szaragle, tabiwki, tacz- polska, XV. 192. ki, taszka, torba, torbyna, worek. - rzymska, XXX. 237. Traperstwo, XXXVI'!. 367. - słowiańska, XV. 192. Trapeza (j. ukr.), przybudówka ko- totemiczna, XVIII. 39. ścioła, XXIV. 37. - ukraińska, XV. 194. - ustna, XV. 190; XIX. 104, 145; - stół do stypy, stypa, uczta pogrzebowa, XVI. 325. XXXIX. 227. - wielkoruska. XV. 192. Trapkej (j. lit.), frędzle, XXXII. 37. - wschodnia, XV. 192. Tratwa, p. begary, binduga, pełć, Tragac, stragarz, II. 352. spławy, tretak, III. 261; X. 6, 7; Tragarze, grupa zawodowa, III. 314, XII. 151; XVII. 38; XVIII. 132, 319, 326. 133; XX. 56; XXXII. 67; XXXIII. Tragarze w budownictwie, p. tragae, 141; XXXVII. 204; pt. Z e g l u g a. sosremb, swałok, IX. 270; XI. 394; Trawa: cudowna, dutkowa, XI. 377, XVI. 68; XVIII. 10; XXX.III. M, barwnik do jaj, IV. 215. 99; XXXVII. 200, 229. - kanarkowa, owoc, pożywienie. Tragedia attyoka, XX. 199. XX. 319. - ludowa, VIII. 432. - lecznicza, II. 216. Tragi, ciężary, XXXIII. 65. - na kapelusz, psiarka, XXVIII. 178 Trakcja bydlęca, końska, p. zaotwierająca zamki, p. rozerwij p!'L.ę~, X,X.XIX. 110-131. trawa, zrost, XII. 63. Tram w budownictwie, VIII. 183; - ożywiająca zmarłych, XII. 63. XIV. 359; XVI. 366, 368; XXX. 29. ptasia, p. rozchodnik. Tranglika, róż ang;elsk~. XXX. 167. - rozlywająca mury, XVII. 54. Trans, XXX. 219. - w magii, II. 87; XXI. 132; XXV. 11 Transformacja, przemiana człowieka w zwierzę. XXXVII. 9. - w obrzędach, III. 5. Transmutacja starca w młodzieńca, - w przysłowiu, XIV. 240. p. odmł.adzan'e VI. 2,62,2'65. - wskazująca urodzajność gleby, Transport, p. bieda, wóz, XXVI. 98; XXXIX. 213. XX.XI. 3; X.XXV. 114-115; - wyrosła. wczasie pogrzebu M. B., XXXVI. 23; XXX.IX. 112, 130, M. B. XVI. 82. 100. - zabawki XXVIII. 61. - i komunikacja, XXXI. 145; _ po pierwszym grzmocie XI. 318. XXXIV. 273, 288; XXXVIII. 434. _ złodziej, otwiera zamki, p. cud04 - morski, X. 224; pt. Z e g l u g a. wna, XI. 377. - wodny, X. 5-7, 454, 458. Travm'ica płachta do trawy, XVIII. 222 T r a n s p o r trę c z n y, p. besaehy, Trąba pasterska, p. szataja, trembesahi, biesagi, juki, kala tka, kabita, trombeta, trombita II. 205; leta, kalita, kaleta, klucz do sia- 543 XVII. 143; XXXI. 3, 5;XXXIX. 320, 345. pt. In str um en y muz. Trąba, trąbka, na Łysej Górze. XXVIII. 69, 143. Trąba powietrzna, przenosiny diabła XVI. 81. Trąhie:lie na chmury, odpędzanie XIX. 116. Trącanie o piec. w zwyczajach kupna XXIII. 105. Trąd, p. chaciudź, lepra, kwatund. III. 11; VIoI. 340; XI. 381. - leczenie XVII. 267; XVIII. 79, 82, 83, 92. Triiciny (j. ukr.) obrzęd zaduszny. XXIV.2. Trebuch dziecko IV. 307. Treha, (j. serb.), gra, V. 145. Trehubica, sieci, XXIX. 126; XXXI. 3; XXXII. 30. Trel (gw. flis.) ścieżka XX. 57. Trem bita . trombita, trombeta, trąba, p. szałaja, II. 206; V. 61, 62, 208, 211, 345! VII. 70, 263; IX. 417; XIII. 240; XVII. 143 146; XXVII. 155; XXXV. 120, 127, 128, 131; XXXVIII. 307. Tremę mieć (gw. złodz.) bać się VII. 281. Trepanacja VIII. 204-208; XVII. 242- . 250. Trepeta (gw. huc) osina, Populus tremula XVIII. 192. - kora w lecznictwie XVIII. 179. Trest (gw. żołn.) kara XII. 236. Tretnia tratwa VI. 291. Tretyny (gw. hue.) obrzęd. pogrzebowy V. 345; XIII. 108. XXIV. 2. Treubnica (j. lit.), trehubica XXXII.30 Trędowaci, p. Cagoci, trąd, lepra II. 289; IX. 401; XVIII. 79. Trędownik węzłowaty Sero/ularia 246. - w lecznictwie XXX. 63. Tręp, trępek, trępel, kij do straszenia ryb XIV. 123. Trępić, straszyć ryby, XIV. 124. Tręści, sloma do plecenia, IV. 276, 281. Trianguł, XXXVIII. 274. Tricula w symbolice VII. 291. Trifolium montanum, p. koniczyna. Trijcia, (j. ukr.). wzory pisanek. IV. 213 Trijka (j. ukr.) potrójny spław drzewa XVII. 142. Trikwetr, motyw zdob. XXXIV. 287. Trinkal, zwyczaj żnrwbrsk', Hr. 14. Tripura (j. ind.) trzy miasta, siedziby demonów XXXIV. 19. Triticum spelta p. Orkisz. Tris graumatukies (j. lit.) trzy liściki, omam. XXXII. 38. Trisunky (gw. huc.), ozdoby kapelusza, XII. 287. Trocek tasiemka III. 139. Trociny z drzewa do wyrobu świec. XI. 336. no dosa XXVIII. - z siana, barwnik IV. 215. z siana w lecznictwie XI. 397. Trocki. dziewczęta, trące len, x:xIXrx.. 291. Trojaki, naczynia pierścieniowate, XXXIV. 128. Trcjankie (gw. huc.) trzy świece woskowe w magii. XVIII. 177. Trojca, (gw. hue l, potrójna świeca (erkiewna XIII. 28. Trojzile (j. ukr.) II. 160. pt. Roś l iny w wierzeniach i mag. Trok trzos XXIV. 114. Troki (j. lit.) sznury u sieci XXXII. 26. Tromba, trąba, III. 78~ Tron, geneza XXIII. 43, 44, 48, 49. �. 545 544 Trapika, stylistyka, prozodia XXXVII. 316, 317. Trostiwka, (gw. huc,) trzcina,XIII.225. Trot, plewy jęczmienne, XI. 177. Trójdziewiątka, liczenie trójkowe XI. 371, 372. Trójkąt w ornamentyce XXXIX. 289. Trójnóg, rynka o trzech nóżkach II. 43; XXIX. 87. Trójpolówka VI. 55; XX. 2; XXXVII. 179, 203, 229. XXXIX. 107. Tronna, trumna, II. 357. Trówla weselne XXXIV. 293. Trpeza, (j. bIg,), p. trapeza, XVI. 325. Trubica, trubnica (j. blr.) p. trehubica XXXII. 27, 30. Truciciel.s~wo XXI. 132; XXVI. 7, 8;, 12. - w łowiectwie XXXI. 33. Trucizny p. cerusa X. 225-226; XXX. 208; XXXVII. 297. - mineralne, p. cynober, X. 22,5. - roślinne, p. cykuta, X. 225. - w łowiectwie XXXI. 33. - zwierzęce X. 225. (gw. złodz.) pić vn. 281. Trugać (gw. zł.) prowadzić VII. 281. Trugha, trugla, trumna IX. 407. Trugno trumna XX. 260. Truhlice XXXI. 92. Trumna, p. kloda" trcmna, trunna, trugha, trugno. trugla, deski ze spróchniałej trumny XI. 394. - drzewo na trumnę IX. 207. przesuwanie pod progiem, XX. 260. - rachowanie XiI. 378. - składanie na progu XI. 381. - spotkanie VII. 282. -stara I. 79; IV. 419. - strojenie kwiatami weselnymi XV. 103. X'X:XI. 74. Truć :; " , - uderzenie o próg, V. 347; XI. 381; IV. 38 2; XXXVIII. 261. - w bajce, III. 149; VIII. 184. - w budownictwie IX. 284. - w magii XXI. 132. - widziana we śnie XI. 222. - wkładanie przedmiotów, VI. 27. - wynoszenie II. 332. Trunek, II. 237,238,243,339; XI. 386. - czarodziejski XX. 80. Trunna, trumna, IX. 407. Trup bez głowy p. Demon bezgłowy IV. 382; IX:XIXJVIII. 261. - noworodka w praktykach magicznych XV. 38. - tłuszcz. IV. 262, 366 pt. M a g i a. Trupia główka, ćma w wierzeniach XX. 320. Trupiogłówka, roślina V. 278. Trupizna, zapach trupów, XIV. 124. Truskawka, p. trzyśkawka, Fragaria coHina, w lecznictwie XXXI. 94. Trwałość formy XXVI. 42. - formy ceramicznej XXXIV. 141. Tryb, lina, V. 64. Tryb arka, transport wodą, II. 65. Tryb arze, ludzie holujący galary XXXIX. 323. Tryby u koła młyńskiego IX. 276Tryca, szpula w tokarce do :bursztynu XXXIX. 379, 381. Tryfus, drewniane naczynie do bielenia przędzy XXXIX. 327. Trygłow. XIV. 63. Trykutnyki (j. ukr.) wzory pisanek IV. 211. Trynastka, (j. ukr.), wz.pisanki,IV.203 Tryper XI. 398. Tryton XXXVIII. 255. Trywaty (gw. huc.) IPOwodzić się VII. 263. Tryzna (j. ukr.) stypa IX. 136, 139; XIV. 87, 308; XVII. 29; XXIV. 385. 1 (dok.), czran, czerzan, p. sól, XXIII. 165. Trzaseczki, Brezylia Pernambuco barwnik IV. 216. Trzaska, część rawasza ,V. 61. Trzaska czarna, barwnik, IV. 206, 215. -płonąca, p. gra w kota XI. 281. - sucha, spalona XVI. 50. - w magii myŚliwskiej XXXI. 27. - z dzwonnicy, X'I. 385. - ze śliwy IV. 215. pt. B a r w n i k i. - zdarta z drzewa osią wozu XXXI. 27. - żywiczna w lecznictwie HI. 20. Trzaskacze, chrust, faworki, XII. 42. Trzaskanie mebli zły prognostyk, X'X'XI. 78. - z bicza w obrzęda,ch sobótkowych IV. :3:16. Trzcina cukrowa XXXIX. 184, 205, - na pokrycie dachu xxx,IX. 250. Trzcina zwyczajna, Phragmites comTrzan, munis Trin. - jako instrument muzyczny XXVIII. 246; XXXVII. 375. - usztywnienie gorsetu XXXVlU. 359. - w budownictwie IIiI. 54. - korzenie w magii XIII. 227. - nalewka ~I'I. 220. - owoce pożywienie XX. 319. - poszycie dachu XII. 146. - w lecznictwie IIiI. 8,' 44. - w nąuce. pływania, XIXX. 16. - w przysłowiu XlII. 152. - w zagadce II. 338. TI1Zebula 'Szorstka, CherophyHum hirsutum L. XVIII. 192. Trzech króli p. Ardan, Jordan II. 214; V. 213; VI. 74, 337. VIII. 337, 362, St;e, 3'71, 374; X. 281; XI. 2,22,382; XIII. 16; XlV. 343; XV. 87; XVIII. 35 Lud - Tom XL 74; 99, 105-107; XIX, 33, 38; XX. 71, 170; XXV. 91, 110; XXVIII. 14; XXIX; 98, 107, 122; XXX. 195; XXXI. 53; XXXIII. 156; X'XXV. 65; XXlXIX. 43,1. pt. Z w yc z a j e i o b r z ę d y d ol' o C z n e. - w przysłowiu IX. 48. - w szopce XI. 19-21, 26, 132, 213; XXIiI. 131. Trzech serafinów III. 63. Trzecie zlodowacenie XXII. 73. Trzecinnik p. miary XXVIH. 147150, 158, 164, 166. - barski XXVIlI. 151-153, 166. - chmielnicki XXVIII. 151, 152, 158, 166. - kamieniecki XXVIII. 151-154 166 - podolski XXVIII. 156. ' - równy XXVIII. 150. - skalski XXVIII. 152, 153, 166. - trembowelski XXVIII. 156, 166. - wierzchowa ty XXVIII. 150. Trzem p. terem. XVII. 180. XXIV. 86. Trzepaczka do lnu, p. Kulta. Trześnia, czereśnia XXXVIIi!. 319. - w przepowiedni wojny VIII. 359. - zabawki z pestki XXVILI. 56; 196. Trzetrzew cietrzew XIV. 124. Trzewiczki M. Boż. tojad, XXVIII. 64 pt. Roś l i n y - w w i e I' z e niach i magii. Trzewiki, p. obuwie, 'buciki, I. 159; VI. 165-167, 170; XI. 305, 373 408; }(\rII. 126;}CKI}(.84, 184;XXXI.17 - bez obcasów XXI. 138. - milowe VIII. 192-195. - odświętne V. 295. - w kolędzie IX. 60, XI. 155-157. - w wierz. myśliwskich, VII. 283. - złote, V. 129; XI. 153. - z gumami w zwycz. wes., XIV. 379 �546 Trzęsawica, febra, VI. 48, 61. Trzęsienie drzew owocowych XVIU, 92, 96, 103, pt. M a g i a. Trzęsiony taniec, III. 367. Trzi! trzy XVlII. 222. Trzicet trzydzieści XVIII. 222. Trzinost trzynaście XVIII. 222. Trzista trzysta XVIiII. 222. Trzmielina brodawkowata, Evonymus verrucosus XXVIII. 246. Trzmil, czmil, trzmiel, roślina, XIV. 124. Trzoda chlewa I. 209; II. 128; lU. 8, 11, 13, 195, 196; V, 62; IX. 94; XII. 148; XIV. 20, 66, 139, 141, 144, 146. XX. 23, 50, 51; XXX. 222; XXXV. 82, 119. - owiec, p. bote;, kierdel, kyrdyl. - w szopce XXXI. 56. Trzon pieca XXIX. 45, 49, 50. Trzonek, rękojeść sierpa, IX. 365. - łyżki IX. 362. Trzos p. pas XXII. 104; XXIV. 106, 106, 112-114, 118-124. - góralski XXIV, 104, 114. - krakowski XXIV. 104, 114, 115, 118, 124. Tl'zoslo pługa w zwyczajach wigilijnych XX. 187. Trzoselka, trzosła lędźwie XIV, 124, TrZlpień u sprzążki XXIV. 124. Trzusko, p. trzosło pługa, I. 188. Trzy liściki, ornament, XXXII. 38. Trzy: baby, zapowiedź śmierci, XVII. 62. - córki II. 164, 171. - części nieba II. 325. - dni po ocieleniu XXIII. 62. - dnipo śmierci, XVIJlI.f194;:~~!o5 - drogi, III. 22; XVIII. 163. - d'rzewa I. 121, 122. - granice III. 22. 547 --' grzechy XXXI. 19. - jawory XXXIII. 13. - kamienie z łaźni XIX, 122; XXVI. 13. - kawałki chleba w odczynianiu uroku VIII. 57, 347, 365, 366. - kroki II. 331. - krople krwi II. 291. Trzykrotnie o'bchodzenie w koło, 'XXV. 5,61.5 8; XVIII 176, 216; X1X'III. 69; pt. M a g ia. - ocieranie się, II. 331. - okręcanie XXIII. 91. - oglądanie się XXIII. 68, 70, 71. - picie wody n. 331, - plucie XXIII. 85. - przeciąganie przez otwór VI[. 3,26. - urodzenie bliźniąt, VIII. 350. - wyskubywanie sierści z kupionego bydlęcia XXIII. 87. Trzy: krzyże, II. 330, - kulki lnu VIII. 379. - lic~ba święta, I. 55; II. 16, 291; III. 74, 59, 63; IV. 325, 421; V. 172, 183, 184, 207; VII. 15; VIII. 350; X. 232, 236, 268, 354-358, 363, 367, 392; XI. 329, 375--3£3, 394395, 419; XII. 77, 91, .210, 223, 329; xm, 123, 127, 143, 219, 226, 229, 329; XIV. 39, 41, 43, 174,215, 220, 225, 251, 252; XVI. 18; XVII'I. 164; XX. 234 254, 255, 299; XXVI. 117; XXX. 46, 86; XXXI. 15, 18, 74; XXXIII. 121-123. pt. M a g i a. - miski I. 255. - noce XXXILI. 119. - pęczki włosów II. 291. - pierwsze noce II. 113. - płoty XII. 267. - potoki III. 145. - po trzy razy XI. 385. - pr~gi, VIII. 57. 1 -'- razy VIiI!. 364. - śmierci II. 157. - w zwyczajach kupna i sprzedaży XXIII. fł8, 70, 85, 87, 88, 91, 95, 103, 104 - wykrywanie złodzieja XXIII. 135, Trzygłów bóg XIV. 19 39-42, 50, 52, 53, 220, 227, 233; XVII. 20. Trzy listnik, roślina aphr., XXXIX. 300 Trzyma, trzeci pokład snopów przy młocce., XI. 175, 17£. Trzynaście, p. trzinost., X. 108, 354; XXX. 269. Trzyniak, rzeszoto, II. 141; XI. 177. Trzynniak, przetak, V. 64. Trzyny, IV. 282. Trzypolowe gospodarstwo p. trójpOlówka III. 106; XXVII. 139. Trzysta, p, trzista, XI. 373. Trzyśkawka, truskawka, XXXI. 94. Trzy takt VIII. 328, 329. Tsamas, dynia, XXXVIII. 101. Tsopon (dok.) żupan XXXIV. 175. Tsui-koab, bóstwo Hotentotów, XXXII. 120. Tszerszef, p. trzetrzew, cietrzew. Tut, tu, Tu tu!, nawoływanie psów, III. 46. Tucka,{j. :serb.), gra o pieniądze, V.145 Tucznyk (j. ukr.) roślina Sedum carpathicum R. kąpiel dzieci VI. 160.' Tu - elema, (j. est.), ogień, VII. 14. Tuk, sadło borsucze, lek., V. 302. Tulipan, XXVIIlI. 246. - motyw haftu, XXVIII. 23. 25, 36. Tul, tuleć~ samołówka, XXXI. 31, 32. Tuman, wir powietrzny, XXXIX~329. Tunika św. Kunegundy, XXIII. 17. Tupan, (j. Tupi.), bóg grzmotu, VII. 9, 18. TUf, postać boga, XVI. 26. 35' ~ w literaturze ludow" II. 165170; XIII. 19. - w przypowieści, IX. 47. Turak, moneta. XIV. 23,0. Turaq, tora q, (j. tur.), p. ser, twaróg, XXXIV. 175. Turban, XXVIII. 18, 20. Turcuń, turoń, VIII. 40. Turecki sposób, ściegi hafciarskie, XXVIiII. 27. Turek, Turczynka w szopce, XI. 26, 132; XIX. 36, 37. Turiji jazy ki, (gw. huc.), Scolopendra offic. VI. 160, pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Turkansydan, (j. fin.), znak magicz.ny, p. Tursansydiin. XJXXVI. 313. Turklys, p. Kurklys, (j. prus. lit.), XXII. 6; pt. Bóstwa. Turkuć podjadek, p. kruczek, kur-, klys, XXII. 6. Turólja, (gw. hue,), nazwa krów., XXXV. 135. Turoń, p. toroń, cap, koza, turcuń, chodzenie z turoniem, I. 201; III. 172-:-174; V. 279; VI. 394; XI. 97, 430; XII. 40, 43, 50, 51, 122; xiv. . 340; XVII. 15; XVIII. 98; XIX. 45; XX. 167; XXIX. 98; XXx. 194, 195; XXXVIII. 538. Tursaansydiin, (j. fin.), serce Tur':' sasa, znak magiczny dwunastokąt ze swastyki, XXXVI. 313. Turom, p. tOTem, stwórca Ostiaków. Turice, (j. 'czes.), sobótka, XIII. 20. Tussene, (j. norw. szw.), złośliwe duszki, XXVI. 74. TussHage Farfara L., p. podbiał. Tute, (j. serb.), p. kobila, V. 141. Tuzinok, (gw. tuc.), spodnie, XU: 288, 290. TuzioT, tużurek, V. 64. �54l:ł 549 Twarda woda, woda święc., VIII. 374. oset, XXX. 73. Twardowski, Twardowskij, mistrz, czarownik, I. 171; II. 96; IlL 77; IV. 246, 262, 263, 267, 346, 400; V. 161, 268; V. 218, 313, 314, 413; VII. 44, 100; VIII. 128; IX. 286; XI. 435; XVII. 10--102; XX. 215; XXI. 140; XXV. 47, 49, 50; XXVI. 70; XXVII. 103, 112-124; XXVIII. 123-128, 130--138 140, 142; XXIX 55, 57, 60~5, 67-71, 99, 103-106; XXX.,....217, 218 220-223; XXXI. 101-109; XXXIV. 44; XXXVIII. 276; XXXIX. 334. Twardzizna, alkohol, XI. 178. Twari, (j. ukr.), twaróg XXXIV. 177. Twarogu, (j. tur.), p. toraą, turaq, ser, XXXIV. 175, 177. Twaróg ser, I. 165; XIV. 48; XIX. 86. Twarz, motyw zdobniczy, XXXI. 128. Twoge, (dok.), twoje, XIV. 75. TwoTiti, p. twari. 'rwórcy ludowi, p. I n d e k s o S 0Twarde ziele, b o wy, nazwiska chłopów, baja. rze, ga'rncarze, gawędziarze (opowiadacze), malarze, pisarze, poeci, rzeźbiarze, śpiewacy, wycinankarze. Twórczość dziecięca, XIXX. 209. - językowa, XXV. 103. -:- legendarna, XVII. 287, 288. ~ ludowa, VIII. 89; XV. 200; XVIII. i29; XIX. 32; XX. 115 116; XXI. 268; XXV]I. 9, 22; XXVIII. 44; XXIX. 131; XXXVtI. 142, 155; XXXIX. 11, 13, 23, 136. - muzyczna, IX. 99. - zbior<;>wa,XXXIX. 29. Tyb,et, tkanina, XI. 60; XXXVIII. 214, 223, 224, 231. Tybet mistyczny, XXXI. 164. chustka na głowę, XVIII. 68 p. teble, drew. kołki, IX. 270. Tyczka do noszenia słoniny, XX. 172. - w budownictwie, XXIX. 35. Tydzień, tyrzeń, XIV. 399. Tydzień przewodni, VII. 177. Tyfcik, XI. 61. Tyfu9, p. glownica, II. 140; XI. 397. Tygielaszek, tygiel, II. 276. Tygrys w wycinance żyd., XXX. 236. - w ornamencie, XXVIII. 41, 43. Tygrys z ludzką twarzą, p. wilkołak, XXXIV.36. Tykwa Lagenaria vulgaris, naczynie, I. 228. - nasienie w magii, VIII. 344. - w przysłowiu, XIV. 245. - zastosowanie praktyczne i art ystyczne, XXXIII. 143;XXXVIII.424 - znaczenie dla kultury, XXVI. 128; XXXJIX. 209. Tylgund, O. gil.), podania,' XVII. 98. Tyłek w magii, XI. 382. Tyłem chodzić, p. chodzenie wstecz, XIII. 204. Tymian IIiacierzanka, Thymus śerpyllum, święcona, XXX. 66. Tyn, ogrodzenie, XXVII. 140. Tyndara, O, ukr.), b:,eluń, dzię dzierzawa, X. 2,60. Tymf, X'X!X. 205.' Typhon, O, egip.), bóstwo podziemne, XXXII. 105. Typologia: elementów kultury, XXXIV. 154. - naczyń pierśc., XXXIV. 189, 190. Typ: alpejski, XXIX. 144. - arktyczny, 'XXIX, 136. - armenoidalny, XXIX. 140; 146, 147. 147. - aryjski, III. 182. - au'stroidalny, I. 231; IV. 70. . Tybetka, Tyble, - buszmeński, I. 233; IV. 70. dynarski, XXIX. 140. etiopski XXIX. 147. europoidalny, XVII, n, 76-78; XXXIX. 140, 144. _ laponoidalny, XXIIX. 140, 144, 147. -;- mongołokształtny , I. 236, 240; IV 64. XXXIX. 420. - murzyński I. 233, IV. 70. _. nordyczny, XXIX. 140, 144 147,149 - negrycki, I. 231, 233; IV. 70. - orientalny, XXIX. 146, 147. , paleoamerykański, XXIX. 135. - paleoazjatycki, XXXIX. 440. - papuaski, I. 231, 232; IV. 70. _ półn. zach.; XXIX. 140, 142. - presłowiański, XXIX. 140, 144. - semicki, I. 240; IV. 64. - śródziemnomorski, I. 240; XXIX. 147. - subnordyczny, XXIX. 140,144, 147 - biały, czarny, żółty, IV. 69. - brachycephal, XXXVIII. 33. - ero-magnon, XXXVIII. 33. - dolichocephal, xxxvml. 33. XXXI'X. 420. Typy: antropolog:czne, p. typ, IV.7(3; XXI. 68, 240, 242, 243 XXIII. 178, 179; XXIV. 41, 57, 67, 180, 181, ,191, 212; XXVI. 121, 131, XXXIX. 419, 420. -'- ceramiki, XXVI, 28. - czapek, XXVIII. 177. - emocjon.alne, IV. 62.- etniczne w prehistorii, XVII. 57-94. - gleby, XXXIX. 203, 204. - huculskie, XXIX. 166. - instrumentów, XXVI. 124. - korynckie, naczyń pierścieniowatych, XXXIV. 70. - kultur, XVII. 71 76-78 94. - lubelskie, IX. 29~. ' _ 'ludowe, XXI. 43, 45, 51, 80; XXXI. 169. - morawsko-śląskie, XXIX. 166. - myceńskie, naczyń pierścieniowatych, XXXIV. 70. - narzędzi rolniczych, XXIX. 168; XXX. 254. - obejścia, XXXIX. 452. - osad, XXVI. 101; XXVII. 128-131. - polskie, IX. 298. - protogeometryczne naczyń pierścieniowatych, XXXIV. 70. - skrzyń, XXXVII. 201. _ strukturalne, XXXVI. 122, 128, 131. - szlacheckie, XXI. 47. wycinanek, XXII. U9. wyrobów prehistorycznych, XVII. 174, 175. - wytwórców, XXLI. 83. .- zagród, XVI. 365. T y p y w s i, p. 'jednodworcze, łańcuchÓwka, kołchoźna wieś. kupowo-podłużna, niwowa, okolnica, m r·owa, okolnIca, ow.alnica. przysiółek, rozrzucona, samotnicza, szeregówka, rzędÓWKa, ulkówka, wielodrożnica, wieś zwarta, widlic,. wybu dow.an 'e, zaści,ank. Tyr, (j. germ.), ojciec niebios, XXXVIII. 45. Tyr, tyr, mała drożyna w lesie, XIV. 124. Tyras, sieć, rozjazd, XXXI. 30. Tyrkawki, X. 261; XXVIII. 67, 68 Tyrknqć, trącić XX. 248.. Tyrus, sieć, XXXVIII. 257. Tyrzeń, tydzień, XIV. 399. Tysiącznik zwyczajny, p. srebrnik, Centuria, - Erythraea XXViIU. 246. w lecznictwie, xxx. centauriam, 49; XXXI. 99. .I �550 551 Tysowy Cj. ukr.), tarilki, talerze. w bakun. Nicotiana rustica L. X 261. ofiara ż dymu, VII. 15. . palenie, XXXI. 65, 69; XX~. 168; XXXV. 175; XXXVIiI. 3(17, 368; XXXVIII. 414. - wkładanie do trumny, VI. 26.. '- w lecznictwie, XVIII. 188. - aprak, Nicotiana tabacum L. X. 261; XIV. 187. - pieśni, I. 249. - (j. ukr.), cis pospolity, Taxus baccata, dym w lecznictwie. XVIII. 184, 192. Tysyna, powróz u żaka, XIV. 124. ,Tytnik, 'Tytoń, p. aprak bakun, basiak tu- toń, XI. 379; XXVIII. 46; XXXIX. 209, 224. u O, serb), V. 143; pt. Z a b a w y i gry. Ub, ub, ubek! naśladowanie głosu dudka,VIII. 393. .Ubidz, uciec, XIV. 124. Ubiedrznia, szczyt wąwozu, XVII. 164. Ubieranie młodej, ub oryny, XVII. 155. Ubiory, I. 215; n. 137, 180, 183; III. 315; IV. 95; VI. 201; VII. 237; XI. 3'65, 440; XIII. 207; XIV. 249 250 339, 361; XVI. 331; XVII.' 184; XXIII. 2; XXVIII. 3, 8,248; XXXI.110; XXXIII. 157; XXXVII. 211, 345, 423, 484; XXXVIII. 314 360, pt. O d z i e Ż, S t rój. - aktorów greckich, XXI. 200. - białoruskie, XXI. 137, 138. - dziewcząt, XIII. 211. U kogo je prsten, Ubiory głowy: bawolet, binda, beginy, bramka, chomelka, chymla, czółko, kaptur, balka, p. atłaska, bendy bieretki, cep kalka, chomla, chomYlka, czepek, forgi, czepiec, kapturek, kofia, chustka, hamelka, nami tka, my tka, połówka, czilce, hymla, kapuza, kokosznik, kółko, lopata, ogniówka, namit, bande/a,. kim- kornet, naczółek, peremitka, pere- tecka, sia- toczenica, stroiki, szleifa, turban, zawicie, - góralskie, VII. 181, 183 190, 257; XVII. 151; XXI. 80. ' - huculskie, V. 100; VliII. '1,38. kaszubskie, vn. 235; XVII. 184. kobiece, XXXII-I. 116; XXXV-III. 421. - krakowskie, XXIX. 84. kujawskie, XXXV. 187. - ludowe, X,I. 202, 344; XIX,I. 13'7. 270; XXV. 135. łańcuckie, IX. 200. łużyckie, XXV. 108. o • -. '• pólkornecie, sankiele, welon, zawój,' zlotoglowia, XI, 327, 328; )GUl. 207; XIV. 114; XXV. 121, 123. tkanica, o małomialSteczkowe, XXXVII~. 419. mieszczan witebskich, XXI. 136-8. nowotarskie XVIII. 67, 63. płn. bałkańskie, XXI. 241. rosyjskie, XVIII. 137. rumuń'Skie, VII. 238. seklerskie, XVI. 136-138. serbskie, XXV. 121. słowackie, V. 246. słowiańskie, XXIV. 86. szamańskie, XVI. 120. we wsi Chorwat y, XXI. 241. - wielkorosyjskie, XXI. 138. .- Wiślan, II. 126. - Żydów witebskich, XXI. 13~. - żywieckie, VII. 238. Gbirać, składać, porządkować, XiIV. 124. Ubogi, nieboga ty, biedny, XVII. 239. Ubogi, w legendzie, XXX. 84. Ubory, (gw. hue.), ubranie, VII. 263. Uboryny, {gw. hue.), ubieranie p. młodo XVII. 155. Uboże, II. 37, 88; XVII. 2'8; XTX. 118; XX. 158; XXXVII. 28; XXXVIII. 261, pt. Dem on y o p i e k u ń c z e. Ubój, owiec, XVII. 147. - rytualny, XXX:I. 163. Ubranie, spodnie p. młodego, XVIII. 142. Ubyge(mi), (dok.), ubije(my), XIV. 75. Ucha, pierogi z powidłami, In. 8L Ucho, dzwonienie, II. 333; XIV. 370, pt. W i e r z e n ia. - goreje, II. 333. - w przesądach, XXXI]!. 139. - uchwyt, XXXIV. 114. - piorunowe, XXV. 49. Uchynione dziecko, XI. 396. Ucieczka p. młodego, XVIII. 143. -- p. młodej, III. 206; V. 14. Ucinanie: głowy trupowi. II. 213; IV. 365; VI. 260, 325, 326; VIII. 365; XI. 401; XII. 253; XVII. 27, 28; XXVIII. 251; XX XIIX, 297, pt. Z w y c z a j e i o \b r z ę d Y P o g r z e b o w e. - końca palca, XXXVIII. 61. .:....ogona nowokupIonej krowy, XXIII. 105. '- ogona świni w zwyczajach na, XXIII. 110. - paznokci, XXVI. 97. kulP- -' piersi, X. 113. - warkocza, ]I. 82; V. 111; VI. 25; VnI. 165; IX. 239; X. 113; XXVI. 9'7. Ucisk kmieci, XX. 12, 15, 131, 141. Uciuka, terminol. kowalska, VI. 292. Uczciwa, (dok.), chłQpka, XXIV. 176; XXXIII. 71. Uczelnie średniowieczne, p. Szkoła magii, XXVII. 75, 76. Uczeni radzieccy, XXXIX. 74, 94. :.Jezeń ']'wardowskiego, XXVI\!. 114. Uczesanie, xn. 284; X'XVI. 98, 1::4; X:XIX. 82 118; XXX. 225. --- dzil)wcząt, XXV. 123. - kol-iet zamężnych, XXV. 123. - Seklerek. XVI. 138. U c z e s a n i e. p. icki, kosy, loki, móscki, pejsoki, muszezki, palka, peraźnyki, uplitkie, warkocze. Ucz~sć, uczast, (j. ros.), paru,ty, szyniony, los, dola, )(VII. 215. Ucwny, p. Żydzi, żebracy, XXV. 133. Uc~ta, chumaszowa, XXVI. 108. - Jożynkowa, XVIiI!. 97. - ~ozła, IV. 393. - na chrzciny, VXIII. 213. _. na poł:ninie. XXXV. 132. - na rozdrożu, IX. 132. pogrzebowa, VI. 2.'05; VIII. 51; (X: 132, 133; Xx. 205, 206; XXIV t, 33. - pośmiertna z udzi.ałem zmarłego, KX. 205, 206. - skazańca, XXV. 116. - św. marcińska, X'VI. 5 9. - w domu p. młodego, XVI. 147. - w obrzędach, XXXII. 182. .- weselna, VIII. 238; XIV. 192; XV. 79; XX. 198; XXI. 93; XXVI. 86; XXIX. 133. �552 55> U cz ta o b r z ę d o w a, p. abied po rodzicielach, Agapa, kolacja 'kawalerska, (bractwa św. Mikołaja), silicernium, stypa, pagrzebowa, trapeza, uczta urodzinowa, weczera po rodzicielach, we3elna, zaduszna. Uczucia miłosne u ludu, XX. 97. Uczyciel, nauczyciel, XV1III. 222. Uczynić, urok rzucić, XVI. 81. Uda, Ci. ukr.), węda. XX .~,I. 15-8; XXXII. 26. Uderzanie: baziami bydła, dzieci, p. bicie, XII. 315, pt. M a g i a. -- drzew owocowych, p. bicie, IV. 419; V. 274; XVIII. 103. - narzeczonej, XXVI. 86. - nogą progu podcz. porodu, XI. 383 - palmą, XiII. 310. - trumną o próg, V. 347; VIII. 53; XVIII. 76; XXXI. 75. - w dłoń przy kupnie, XXIII. 90. w obrzędach rodzinnych i rolniczych, XXXIV. 280. Udobność, udobny, układność, nadobny, XIV. 124. Udomowienie byd},a, XXX. 239. Udział dzieci w życiu prawnym, XXV. 114.. Uferma, (gw. żołn.), III. 80 Ugier, farba, ciemny, jasny, XXX. 167 Uginać, zginąć, paść, VI. 48. Ugor p. łazisko, III. 10; IV. 275,314; XXXVII. 203; XXXIX 202,204,207 - miejsce palenia sobótek, IV. 314. Ugorzyć, uprawa roślin, XX. 34. Ugrupowanie etniczne, XXXVII. 354; XXXVIII. 222; XXXIX. 102. .- kulturowe, XXXVIII. 222. Uh arki, (j. ukr.), głownie, VIII. 270. Uhlarz, wypalacz węgla, b raj er, XXXI. 85, 86. Unformige, gwoździe do podków, VI. 292 Węgier w szopce, V. 159. Ujazd, znak graniczny; XVI. 108. Ujazd, zrobić drogę, XVII. 196. Ujge krer, (j. kirg.) dary wes., V. 14. Ukamienowanie, V. 108, 115. Ukąszenie psa wściekłego, V. 80. Ukko, (j. fiń.), bóg nieba i piorunów, VII, 7, 8, 11; XX lIT. 10, 11; X,XIII. 160. Uhnale, Uhor, Uklej stebnowany, siekierka, .ryba, X:VIII. 62. Ukleja biała, uklejka, Alburnus lucidus Heck, XXXII. 24. Układ: alfabetyczny materiału, XXXIV, 191, 192. - chat, XXV:II. 130; XXXIII. 85,86. - domu w stosunku do drogi, XXXIX. 453. - motywÓW w wycinance, XXII.83. pasowy, XXII. 83. pól, XXVII. 131; XXXI. 174. rolny, XXXVII. 174, 177, 181, 184, 189, 203, 224. - s:zJkieletów w grobach ryjskich, XVU. 171. Cym me- tematyki, P. A. E., XXXVIII. 167-170; XXXIX. !i16. - wsi, I. 160; .XXXIX. 452. Ukrywanie, p. młodej, III. 206; XXX. 2'2-5. Ukształtowanie ter.enu, XXXLX. 232. Uku, p. Juma, wegetatywne bóstwo fińskie, XXXII. 162. Ukusić, skusić, XIV. 124. Ul: p. czubatka, dzion dzierżon, kO:sołka, gliniany, słomiany, XXXVIII. 234, p. P s z c z e l a rstwo. - malowany, XXX. 160. - okadzanie, IV. 419. - pleciony z wierzby, XXXVIII. 234. - - słomiany, p. kosolka, XJXXIX, 330, 352. - słoweński, XXIX. 156.. - w pieśni, II. 341. - w przysłowiu, XIV. 355. - w wierzeniach, XXXVIII. 233. - w zagadce, DL 338; XVII. 84. - wypuszczanie pszczół, XVIII. 210. - zakaz mówienia, IV. 420. Ulać ogień, ogień zagasić, XVII. 164. Ule, grzyby, I. 207, - mówienie o umarłych, III. 51. - okradanie XVI. 81. - pociąganie za średni palec, XVI. 80 - powrót, III. 53. - spalanie, II. 366. - ubranie, XIII. 108; XVI. 80. - ząb w magii, XIII. 226. Umeblowanie izby góralskiej, XXXVIII. 421. Umierający, VIII. 51. - kładzenie na ziemi, XXI. 193 Umige, (dok.), umyję, XIV. 75. Ulęgałka, p. ulenżała. ulężałka. w Umorki, umarli, XiI. 315. lecz., XIV. 124; XXXI. 99. Umowy: dzierźawne, III. 304, 305. Ulica, (j. st. słow.), p. lice, ulicać, - najmu, IV. 138 139. ulicanie, XVII. 196: o jednanie, XXLX. 170. Ulicówka, XXVLI. 128, 130, 131; osobiste, IV. 119-121. XX:IX. 156; XXXIX. 233, 239, . - pasterskie, XXXV. 143, 144. 289, pt. T y P Y o s ad. Ulisses, V. 285. Ulkun-kunia, (j. kimg.), grzech, V.1OO. Ulowe mieszkania, XXXVIII. 410. Ultramaryna, barwnik IV. 2:16. - w obraźnictwie, XXX. 167, 170. Ulomiak. a'-wnit, II. 1317. Aconitum variegatum, pt. Roś l i n y w lec zni c tw ie. Ułan, postać diabła, V. 365. - w bajce, II. 273. - w pieśni, II. 361. - w szopce, V. 155, 160; XI. 24, 25, 28-31, 43; XIX. 37, 42, 44, 45; XXXI. 61. Ułaq, (j. tur.), zwierzę juczne, XXXIV. 176. Ułożenie typologiczne materiału, XXXIV. 154. Ulożnik, przetacznik, Veronica officinalis, odwar, II. 137. Ułus, (j. jak.), osada, XXXVII. 108 Umarli, kładzenie na desce, na słomie, I. 131; pt. Zw y c za j e i o b r z ę d y p o g r z e b o w e. - podziałowe, IV. 129. - pożyczkowe, IV. 121-123. - prawne, XXV. 114. ~ przedślubne, III. 204. 205, 207, 211, 231; XXVI. 86. .- wyderkowe, ILL 305. Umurzany. zawalany, XVI. 86. Umycie. się w lecznictwie, XXVII. 1513, pt. A b l u c j a. - wodą bieżącą, XX'XIII. 81. (j. ukr.), małżeństwo ,przez porwanie, XXVI. 85. Umykanie, (j. słow.), porywanie żon, XVIII. 225. Ungurej, unguris", O, lit.), węgorz, X,XXIII. 24. Unici, I. 15'9; II. 4. Unicornus, (j. łac.), jednoroźec, p. św. Justyna, XXXIX. 308. - jednorogi, p. wąż ukoronowany, XlXI. 232. Unieważnienie małżeństwa, III. 296. Unikanie rodziny żony. p. teknonimia, V. 202., Umyczka, �:.·f'~ l.'1 , I 555 554 Unoszenie się w powietrzu, 'p. lewi.., tacja, IX. ISO, 181XIX. 118, 119, 135. tfńć, uciec, zniknąć, XIV. 124. uosna, (j. fiń.), cena, XXXI. 158.. Uosobienie chorobY, ImI.· 254. - 'Sił przyrody, m. 213. - wichrów, XI1X. 112. - zła, II. 210. Uozuóg, ożóg, XlX;IX. 40. Upadek pierwszych ludzi, X:I.X,J61, 63. Upalować, naprzykrzać się, ITI. 138. Upaniszada, (j. ind.),XXXIV. 10, 31, 1;>1.L i t e r a t u r a l u d o w a. Upaprać, źle zrobić, XII. 68. Upas, (j. filip.), drzewo, sok, trucizna, XXXViII. 390. Upeljewanie, (j. słoweń.), wywód, ViItII. 346. Upijanie wody, XI. 386. Upiór. p. strigan, upyr, upir, vupir, I. 206; 11.212, 2113,32;9; IV. 44,365, 366, 385, 422; V. 3'3, 34., 38. 55, 190, 353; VI. 200, 200, 3·25, 3127;VIII.. 1128"27U.27'1; IX.ll7,88; X.I.6:5106, 363, 378, 401; X[I. 94, 269, 339; lXIII. 112, 127, 128, 216, 232, 295, 296; XVII. 26-28, 182, 184, 185; XXII. 23; XXIII. 159; XXV. 79; XXVI. 84; XXVIII, 4; XXX. 250; XXXII. 139; XXXIV. 41; XXXV. 73; XXXVII. 251, 257, 258, 260, 1;>1.D e m a n y s z k o d l i w e. - w przysł., IX. 379. . Upir, (j. sław.), upyr, upiór, IV. 395. Uplitkie, (gw. hue.). uczesanie, XII. 286, 291-293; XUI. 211. Up lawy, lecz., XI. 398; XIII. 217, 219. Upodobnianie się do totemu, XVIII.48. Uposażenie dziesięciny,parafii,XX 274 Uprawa: kartofli, XXVII. 43, 44. - kopieniacza, XXXIX. 21. - kukurydzy, XXXIV. 149. - łąk, II. 209. odłogowa, XXXIX. 190, 200, 217 ogrodów, :X;XXI. 112; XXXIX. 194. roli, XXVIII. 110; XXX. 239, 2~6; XXXIV. 174, 288; .xxxVIII. l~O. 238, 370; XXXIX. 246. - roślin, XXVII. 141. - ruchoma, XXXIX. 186. - stała, XXXIX 217. '- zbóż, XXXVII. 367; XXXV-IiII. 405 - ziemi, p. sapanie, skrodlenie, II. 117; LII. 222, 230; IV. 96; VII. 333; X. 270, 345, 354; XIII. 256, 257; XVII. 178, 184; XXI. 241; XXIII 64; XXXIX. 21, 93, 112, 118. U p r a war a ś l i n, p. bronowanie drągi do suszenia siana, grzęda, jałowiec, (popiół), orka, koły do suszenia siana, kozolec, n3.~rzędzia rolnicze, nawóz, nawożenie, przeplot, rolnictwo, rośliny uprawne, sapanie, trójpolówka. . Uprowadzanie dziewcząt" umyczka. II. 100, 101. Uprząż, 11. 132; V. 104; XVI. 323; XXIII. 67; XXIV. 98, 123; XXXV1II. 308; XXXVIII. 38; XXXIX. 110, 118, 120-123, 131. U P r z ą ż, p. ach, ak, chamut, chomąto, chomut, comat, ek, haam, ham, ham, ham, hame, hamut, jarzmo, kamantai, kielzno, kleszcze, kleszczyny,kneble, kummet, (chomąto), lejce, op rat Y, poboczniki, siele, sill, silat, siodlo, sleau, slejM, horn, jarmica, sleia, sleidi, jarzemko, ,szle, Sle, Qomyt, wędzidło, .zębadlo. Upust 11 młyna, XII. 221. Upust, powódź, XI. 342. Upyr, (j. ukr.), u1;>iór, U. 212; IV. 394; VI. 260, pt. D e m a n y s z kod. Qom, (j. jak.), jurta XXXVII. 99, 103-108, 120-124, pt. B u d y n k i m i e s z k a l n e. Uraz, choroba, XXX. 209. Urasa, Uraźna zielina, Achillea ptarmica L., II. 136. Uraźnik, jaskier płomieńczyk, kruszczyk błotny, paruszeniec, mużski, storczyk szerokolistny, zahartuszka XXX. 20B, 209, pt, Roś l i n y w l e c z n i c t wie. Urągać, (gw.złodz.), narzekać VII. 281. Urbarze, X. 354; XiXlX,IIX,430. Urda, p. wurda. UrlO1;>nik,II. 343. Urna, II. 115; VII. 293; XV:I. 323. Urnąć, uderzyć, XIII. 68. Uroczna moc" boginek" XXI. 161. - dzieci, XXI. 161. - obcych, XXI. 161. - oczu, XXI. 161. - ptaków, XXI. 161. -~ starych kobiet, XXI. 161. - strzygonia, XXI. 161. - topielca, XXI. 161. .- upiora, XXI. 161. - wilka, XXI. 161. - zmarłych, XXI. 161. - wzroku, XXI. 161. - żaby, XXI. 161. - Zydów, XXI. 161. Uroczne oczy, p. oko, złe spojrzenie, IV. 227, 420, XXI. 161, 162, XXXVI1.3OB, pt. W i e r z e n i a, Uroki. Uroczne ziele, paprzyca, XXX. 53, pt. Rośliny i magii. Urocnica, w Urocnik, ny, Anthyllis Urocznik, Galium wierzeniacJ! przelot vulneraria, (j. błr.), Mollugo zwyczajIX. 419. urocznik bialy, L., XXX. 53, 209. Urocznik żółty, XXX. 21'0. Uroczy, urzekający, XVIlI. 198. Uroczystości: doroczne, XXIX. 134. Gonorara, XXXVLI. 359. - na cześć zwierząt szkod!., II. 205. - obrzędowe, XXVIJI'I. 46. - orgi1astyczne, XX. 300. - pogańskie, II. 101. - weselne, XXXVII. 1:115. - wiosenne, VI. 298; fC.XV'H.141. '- zimowe, XXVLI. 141. Urodzaj, p. bóstwa, XI. 387; XIV.83, 133; XXX. 195,257; XXXIX. 210. - przepowiednie, VIllI.- 37-2. - .spotęgowanie, I. 387; XVIII. 98. Urodzić się: w czepku, z koszulkq, XXXVII. 260. - z zębem, XXXVrJ. 260. Urodziny, cielęcia, jagnięcia, XVIII.198 - dziecka, XVII. 22. - i śmierć, V. 55. - znaczenie socjalne, XXXIIX. 428. XIV. 124. Urok, p. urzek, II. 21, 33'5, 336; III. 23, 145, 255; V. 297, 352, 354; VI. 198; Vl'lJ. 356, 347, 367; IX. 419; X. 96; XiI. 379, 380, 383, 386, 387, 431; XII. 168; XIII. 217; XIV. 49. 182,251; XXV. 133; XXXI. 110, 141. - od kobiety, III. 145. - od mężczyzny, IllI. 145. - od oczu urocznych, XXiI. 161. - od wiatru, Ul. 145. - odczynić, zdjąć, I. 136; III. 59; IV. 420; V. 2B4, 352; VI. 60; VIU. 392; IX. 419; X. 357; XiI. 183; XLI. 266; XI'll. 220; XVII. 196; XVIII. 183, 185; XXI. 161, 162; XXIX. 164, 165; XXX. 49, 55, 63, 210, XXXI. 94; XXXV. 63. / - podatność kobiet i dzieci na uroki, XXiI. 161. • �55? 556 spędzanie bydła i koni z połonin, p. redyk, XVII. 148. pt. C h r 0nologia ludowa. Usta, miejsce ukrywania czarów, XXV. 16. - we]SCle demonów do wnętrza człowieka, XXXIV. 7. Ustalanie faktów etnograficznych xxxv-n. 43. Ustalenie wytycznych dla etnografii polskiej, XXXIX. 624. Ustawa kośników, IX. 4009. pt. I n ic j a c je. - o poddawaniu się próbie ognia, XXV. 9,6. Urokowe ziele, nostrzyk bialy, Ustawianie domów, XXXIX. 240, 241. XXX. 55. Ustawodawstwo, XXXIIX. 156. Uruhere. (j. hot.), mąka kukurydzia- kościelne, XXVI. 1, 3. na XXXVUI. 123. Urum-Kielu, (j. kirg.), V. 15, 19. pt. '- p'Qlskie, XXI. 127. Ustka, usteczka, chustka, chusteczka, Z w y c z a j e i o b r z ę d y w e s. XX. 247, 266. Urwaśi, (j. ind.), nimfa, XXXVII. 9, 10. Ustroka, (gw. huc), znaki na uszach Uryna końska, p. mocz, XXXVIII. 249. owiec, XV!'I. 143. pt. Z n a k i - użyźnianie gleby XXXIX. 208. w ł a 'S n o Ś c i o we. - w lecznictwie XXXVIII. 240. Urządzanie sobótki, p. Sobótki, IV. 314. Ustrój: chłopski, XXXIX. 190, 436. - feudalny, II. 115; III. 274. Urzek, urok, xvm. 234. - 'chłopski, kobiecy, panieński, ,XXXIX. 72. - gruntowy, XXXV. 227. XVII. 234. _ kapitalistyczny, XXXIX. 47, 72, Urzekanie, p. urok., VI. 64;. VIII. 357; XII. 300; XVII. 19'8. 73, 155. - klasowy, XXXIX. 15, 20, 72; Ll1. Urzędniki niebieskie'iświęci; XIV. 400 222, 228. Usi giuridico populari, XXXIX. 167. - lineażowy, XXXIX. 187, 188. Usiri, p. Ozyrys. - macierozysty, X'XXVIII. lO, 11; Uskoludzać, uzbierać, XIV. 124. XX:XLX. 187, 177. Uskromnić się, oszczędzać, XViII. 164. _ matrilinearny, XXXV HI. 23. Uskrómić, uskróminie, uspokoić, _ niewolniczo-klasowy, XXXIX. 72. uspokojenie XIV. 124. _ państwowy, XXXIX. 44; III. 87,213 Usnachtywać, przeszkadzać w robo- pańszczyżni:;my XXXIX. 103. 236. cie, IX. 288. - pasterski, XXXIX. 436. Usnea barbarata, p. pakość brodata. - patriarchalny, XX/XVII. 86; Uspenje Bohorodyci, (j. ukr.), WnieXXXIX. 55, 436. bowzięCie: V. 218. _ rozpoznać, XXI. 162. rzucanie na ludzi, zwierząta, rośliny, XXJI. 161. U rok i, p. Ajin-hara, Assafetyda, chomątQ, chuchanie, czarcie lajno, droga, dzieża, gaszenie węgli, głuchy kąt, groch, hacz~ kadzenie, kosa, koszula, kropienie, lewa strona; liczba, lizanie, noworodek nóż, odczynianie, oko złe, pająk, paprzyca, pies" piestrzenica, plucie, rzucanie, sól, spodnie, spojrzenie złe, wzrok uroczny, zabezpieczenie. • _ - patrimoniczny, XXXIX. 104. pierwotny, XVII. 2; X1XXIX. 18. plemienny, III. 82. rodowy, lim. 98, 193, 197, 214, 216; IV. 243; V. 98; VI. 23, 213; XXXIX, 16, 40, 44. - rodzinny, IV. 350, 351; XXVI. 85. -socjalistyczny, XX~X.IX. 44 - społecz., Hotentotóv" X XX VII. 51. - z końcem wieków średnich, xx, 2. Ustygować, narzekać, XIV. 309. Usunięcie płodu, poronienie, XXX. 208 Usychanie drzew owoc. XVIII. 93. Usynowienie p. adopcja LI. 82. Usz! odpędzanie drobiu, V. 207. Uszaki, w budownictwie III. 44. Uszczelnianie ścian, XXXIX. 240. Uszka, uchwyty naczyń pierścieniowatych XXXIV. 93, 110, 120, 121. Uszkuris, h lit.) nadomnik, mężczyzna, wprowadzający się do 00mu żony lU. 211; tV. 146. Uszkurstwo O. lit.), nadomnictwo, ]lI. 211. x Utrata dziewictwa, II. 105; V. 135, 136. pt. D z i e w i c t w o. - praw do ziemi, XXXI,X. 190. Utrwalanie pieśni, XXXVII. 374. Utwory poezji lud., II. 292; XV. 204. Uwada, zawada, XIV. 124. Uwalnianie skazańców przez małżeństwo p. wypraszanie, XXI. 174; XXiIV. 177; XXXIX. 142. Uwidować, uwidzić, zobaczyć, ujrzeć, XlIV. 124. Uwiedzenie, III. 298; IV. 3,67. Uwięzienie śmierci, XXX. 80, 81. Uwodziciel, V. 109. Uwolnienie z wojska, XIII. 226. Uwrocie, podłużna łączka, V. 64. Uwrotycz, p. wrotycz, XXX. 227. pt. Rośliny w wierzeniach i magii. Uwrócić, nawrócić, XIV. 123. Uwzimać się, upominać się III. 139. Uzbrojenie L nogi,XXXVII.139,141,332. Uzda, p. uprzą7", II. 1(32; x. 3m; XII. 220, 224; XIV. 5!5; XlX'XI. 17, 116; XXXVI'!. 205, 308; XXXVIII. 41, Uszy, wydłużanie, XXXIX. 302. 42, 45, 231. . Uściśnienie ręki w.zwycz. wes., V. 14. w magii, XXV. 87. Uśpienie św. Anny, zjawienie się-:, - w wierzeniach, II. 335. czarownicy, VUI.378. m, (j. mon.) bogini ognia, VII. 14. -,- w zwyczajach kupna, sprzedaży, XXIII. 92, 93. Uterpendragon, postać mit., XV, 186. Uzdajać, skomponować, XXXII. 147. Utępa, strata, IV. 307. Uznać, poznać, XIV. 124. Utopek, człowiek, który stracił mieUżycie, liczb w leczeniu, XVIII. 185. nie przez powódż, X. 342. - metali, XVI'!. 79, 80. Utopiec, duch wodny, p. topielec. Użytek, srebra, XVJoT.171. XVII. 70; XVIII. 222;XXXIV. - żelaza, XVII. 171. 296; XXXViIII. 254. Używki, p. herbata, kawa, konopie, Utoplość, szkody wyrządzone, przez mak, tytoń, III. 325. powódź, XI. 342. Używotnianie przyrody, p. animizm, Utożsamianie duszy z cien~em, v.r. 16. XXII. 14. - z krwią, v.I. 17. Uździenica, p. uzda, XXXVJIll. 231. - z oddechem, VI. 16. - z~,ieran:e rosy p rnężcz., XXI. 132'. Utrapieńce, p. świerszcze, IX. 67. Uźrać, ukąsić, XVIII. 222. �L· d' " L 558 559 v I Vaccinia ~11 IF .II l : i I' I' p. Afiny, myrthiHis, borówka, czorni afyny czarna jagoda, czernica, jahody, virutis ra c tw ie. Valibuk, (j. slow), Walibuk, Wyrwidąb, bohater mityczny, XXXJII. 84. Valeriana officinalis p. kozłek lek. Vampir, (j. błg.), upiór, IV. 395. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Van en, (j. skand.), 'bpstwo, XXXVIII. 46. Vanha mies, (j. fiń.), niedźwiedź, ry czlowiek, XXXVIII. sta- 379. O, sansk), p. Chorągiew slowa, III. 5. Varulf,O. szwedz.), wilkołak, XXX253 Vasnd, (j. sto ind.), <:ena, XXXI. 158. Varkolaci, (j. rum.), p. wilkołak, I. 137. Vedy, p. Wedy, XXXIII. 88. Vedzac, (j. korut.), upiór, IV. 395. Veles, p. Weles,' XIV. 222. Velikanoc, (dok.), Wielkanoc, XVI, 221 Veneficium, (j. lac.), czary, XXVI. 7. Veno, p. wiano, XXII'!. 185. Verbena tofficinalis, witułka posp., rozpustne ziele, p. koszyczysko. Verklo, (j. 'Sław.), V!III. 340. pt. Z w y- Vanza, c z a j e i o b r z ę d y d o r 0<: zu e. O, sław.), środa śródpostna, VrII. 340. Veronica officinalis p. przetacznik, Verkovnica, ułożnik. Vescec, Vesca, (j. slow.), czarownica, czarownik, XVIII. 201. Vetalapantschavim!;ati, 195. pt. Literatura Vetrecze, (j. ind.), XV. ludowa. (j. sekl.), kwaśny 134. sos, XVL O, wł.), obrazy na szkle, 172. Venko, (j. czes.); wianko, mały posag, XIV. 216. . Venovati, (j. czes.), wiano.wać, wyposażyć, XIV. 216. Vestaab, (j. sto słow.), wieszczy, proro'k, XVI'!. 195. Vedun, ,(j. st. cerk.), wiedzący, XVII. 195. View Faba, p, wyka. Victor, (j. łac.), Jowisz, zwycięzca, XIV. 37, 57. Vilenik(ica), (j. chorw. serb.) czarownik(ica), XVIU. 201. Vilks, O, est.), wik, XXXVIII. 379. ViUote, O, wł.), weneckie piosenki, V. 50; XXXViII. 403. pt. P i e ś n i ludowe. Vilnice, (j. czes.), ulicznice, XVII. 202. Vilnik, (j ..czes.), rozpustnik,;'XVU, 202 Viola canina, p. gruszyczka; Viola odorata, p. fiołek; Viola tricolor, ~ p. macoszki. Viragenekek, (j. węg.), pieśni kwiatowe,XXXII. 4. pt. P i e ś n i l u d. Vita, uwieńczona, XIV. 35. Vitae Patruum, (j. lac.), Zywoty Ojców, XXX. 91" 96, 103, 108; XiX!XI. 17, 2'0; 4!9, Viteź, Witeź, XIV. 35, 210. Vitis, pręt, gałązka XIV. 35. Vitta, (j. łac.), przepaska na glowę, XIV. 35. VjeStac, VjestiCa, (j. chorw.), czarownica, czarownik, XVII. 201. Vjnc, (gw. kasz.), wieniec, XXVIII. 31 Voblecka, (j. czes.), odzież, XXXV.I.II. 360. Vetri łochynia, idaea, (j. lac.), XVIII. 15. pt. Roś l i n y w z ,b i e- Vaccinium Yolk, dorati, ~XX. (j. est.), wilk, Volkskunde, Volkskunst, XXXVIII. XXXIX. 2. (j. niem.), XXXIX. 379. (j~ ind.), wąZ mityczny, XXXII. 99. pt. M i t y. Vuk, (j, serb.)., wilk, V, 146; XVII. 201. pt. Za ba wy. Vukodlak, (j. serb.), upiór, IV. 395. pt. D e m o n y s z k o d l i we . Vukub, brat-lbliźniak, XX,XII. 154. pt. Bóstwa. Vupir, (j. ·blg.), upiór, IV. 395. Vyska, (j. senb.), strych, XXV. 96. Vritra, 138. Volksrechtskunde, XXXIX. 138. Volkstracht, (j. niem.), XXXIX. 138. Volumina Legum, XXVI'I. 122. Vota, wota, Voz, ofiary, (j. słow.), X,X. 205. gwiazdozbiór Wóz, V.248. w W chrzodku, w środku, XiXXI:X. 395, 399. W pociąg, gry i zabawy, X:X:X,III..5. W poperek (gw. huc.), znaki własnościowe, XXXV. 138. W tablicki, motyw haftów:, XXJV.132. W trunku bołyt, (gw. huc.), ból w środku, VII. 264. W zamek, na zamek, wiązanie węgłów,X;X'lIX. 14. WaJb, wabik, XXXI. 33; XXXVIII. 244; XXXIX. 292. pt. P ta s z•. nictwo. Wabienie ptaków, XXXIX. 293. - zwierząt, X:XV. 120; XXXI. 33. Wabun O, algonk.), bóg wiatru wschodniego, ViH. 10. W~chlarz, XXI. 53. Wachle, świece brackie, X:XiXJUI. 1ZB-131, 134. Wady fizyczne, przypisywane obcym, XXII. 179. (j. ind.), Guru, doktOrzy gromów, czarownicy, XiXXIV. 31. Wadzriiciiria, Budda, XXXIV. 30. (j. ind.), XXXiIV. 31. Wadzrapiini, Budda, XXiXrv. 30. Wadzrasattwa, Budda, X/XXIV. 30. Wadzriiharii, Wadzrajogini Wadzrawaraki, malżonka Siwy, XXXIV. ·31. niem.) odzież, XXXVI. 266. Waga, gwiazdozbiór,!. 174. - huculska, XXXV. 152. ~ Zydów, III. 324. Waga, drąg u żurawia, LX. 275. - nosidło, V. 64. - samołówka, X:X:XlIX. 292. - u pługa i wozu, I. 188; .X.x.xVII. 308; XXXiIX. 113. Wagasz, (gw. huc.), zrąb w lesie, VII. 2,63. Waggon, (j. ang.), wóz czterokołowy, XXXIIiX. 127. Wagi i odważniki, XXXV!'I. 388. Wagialas, (j. lit.), lejce z pasków, lXXXII. 38. Wahowyca, (gw. huc.), dzieża do mierzenia mleka XVII 143 Wahy, ,O, ukr.), ;zoryplsanek, IV. 221 Wajdelota, XXXIX. 320, 350. Wajter, (gw. żoł.), weiter, lU. 79. Wakar, (gw. huc.), pastuch, IX 384. Wakarinie, (j. lit), gwiazda wieczorna, II. 277; pt. Astronomia lud owa. Wakaruszka, (j. lit.), w:eczo:-ynka, II. 102; IV. 377. Waffenrok,(j. �rr 561 560 'j O. hue.), nazwa owiec, XXXV. 134. Walaszek w szopce, X,XXI. 56, 57. Walc, I. .215; XIII. 324; XV; 106. Walce dQ młócenia, :XXX. 231. WaldkuLte, (j. niem.), kult lasów, Wakiżka, XIV. 203. Walanty, diabeł, XiXVIII. 188. Waleriana, Valeriana offic., XXXnI. 81; pt. Roś l i n y w l e c z n i c. Walek, Walhala, Walidąb, ,, i :XXXI. 45; X~XXVIIII. 46. IV. 414; pt. M i t y. Waligor, Waligóra, bohater mityczny, p. Olbrzymy, IV. 282, 414; XI. 104, 105; XXX!'I. 84, 87-89; XXXVII. 21. Walikamień, bohater, XXXII. 85. Walka: aniołów z diabłami, II. 328; XXJXIJII. 2, 3. -~ Boga z diabłem, XXXIiI. 83. duchów, XXX. 250; XXXIV. 44. gladiatorów, XXXVII. 400. Hermesa z dwugltowym Argosem, xxx:n. 146. - kla'sowa, XXXIX. 22. - kogutów, X:XXIX. 33'8. - zimy z wiosną, II. 93. Walkirje, XX. 230. Walny, tęgi, VI. 48. Walor: artystyczny, przedmiotów kultury materialnej, utylitarny, XXXIV. 275, 276. Walpurgisnacht, (j. niem.), noc Walpurgii, noc czarownic, XV.II. 31; :XXV:DI.65. Waltornia, }GIV. 398. Wał kamienny, XXXI. 42. Wal w młynie, IX. 276. Wałach, koń, X'III. 54. Walaszka, toporek, ciupaga, V. 125; XXV. 90; XXiX IX. 333; pt. Broń. Wałaszyć, XlIiI. 54. kładka, XXXIIiI. 86, 87. Wałki, części warsztatu tkackiego, II. 134. Waloczek, (j. ukr.), sieć, ocx.XVIII. 230. Walok, (j. bIr.), wałek do wyrobu sieci, XXXI. 39. Walować. falować, XIV. 124. Walowec, walowyc'a, (gw. hue.), przędziwo, XXXIV. 145. Waluga. niezdara, mazgaj, XIV. 309. Wampir, upiór, I. 184; VI. 325, 326; XV. 143; XXXIV. 12; pt. Demon y s z k o d l i w e. Wanaspiiti, (j. ind.), duch lasu, XX;XiIV. 5. Wanat, próżniak, XJIV. 253. Wanda, królowa, II. 13'9. Wandrus, włóczęga, XVI. 81. Wanielik, ewangelik, XVIIIiI. 22Il. Wangierka, węgierka, XXXVI. 401; pt. O dz ież. Wanienka do kąpania dzieci, IX.360. Wankir, (j. ukr.), izba, alkierz, XVI. 366 Wanna, (gw. flis.), nurt między prądem a ostrowem, XX. 57. Wańczosy, klepki, X'X. 32, 56. Wapień w budown., XXXIX, 249. Wapno bracławskie, XXX. 20. - gaszone w malarstwie, XXX. 166. - w budownictwie, IX. 273; XI. 214. - w lecznict., I. 178; XVIII. 189,193. - w maści czarodziejskiej, XiXV. 14: - w wyprawianiu skór, X,XX,I. 117. - w zdobnictwie, XXII. 112. - wiedeńskie, XXXIX. 378. Warianty: bajki o Midasowych uszach, VI. 397, 398. - baśni, XXXVI'!. 4. 13-17, 22, 28. - legendy o pustelniku, XXXI. 15, 19. - motywu o Aniele ukaranym, Walka. XXX. 125-129. o kozie obdartej; XVI. 355. podania o Twardowskim, x.x:x.I. 106. - tyrolski, włoski, XVI. 354, 355. Wariat w facecji, XXlXI. 131. Warkocz M. Boskiej, p. dziewanna, XXX.70. Warkocz, obcinanie dziewczętom lekkich obyczajów, XViIII. 214. - uczesanie, V. 151; XXXI. 76--78. - w magii, II1I. 54; XII. 12. - wiązanie, XIX. 128. ~ w pleciokarstwie, XXVIII:!. 62. - ze słomy, za'bezpieczenie przed zimnem, XXiXIX. 242. Warlaly, O, lit.), żabka, ornament, .x:X1XII. 38. Warmus, młody kmin, ]II. 2'53. Warnakis, (j. lit.), wronie oczy, ornament, XXXII. 38. Warneńczyk Wł., król, podanie księiycowe, X:XV. 46. Warnos akitio, Warony okami, O, lit.) wronie oczy, ornament, XXXII. 38. Warownia, X.x:XiIJX. 209. WaTp, samodział wełnnmy, p. materiały odzieżowe, XXVIII. 33. Warrugura, (j. austr.), bóg świata podziemnego, VII. 5. Warschayto, (j. prus. lit.), bóstwo, XXII. 1. - Warst, kalenica, X'X. 315. Warstwa, robotnicza, XIX.X'I'X. 135. - rolnicza, XXXIX. 135. - włościańska, XXVIII. 120. Warstwice, XXXIX. 234. Warsztacik do wyrobu krajek, III. 18; .X;XXII. 37. pt. włókna. Warsztat bursztyniarski, 376-378. 36 Lud - Tom XL O b rób k a XiX,XIX. - garnca'fski, XXIX. 87. stolarski, XIV. 357. tkack~. II. 133; VII. 335; X[V. 298; XXXIV. 163; XXXVIII. 424, 449. pt. N a r z ę d z i a t k a c k i e. - tkacki pionowy, XXXIX. 274, 276, - tkacki, ośmionicielnicowy, lXXXVII. 213. Warsztat, izba mieszkalna, VI. 48. Warsztat św. Józefa, gwiazdozbiór, Małej Niedźwiedzicy;, I. 173. pt. A s t r o n 'o'm i a l u d o wa. Wart, (gw. flis.). nurt rzeki, )GX. 57. Warta nocna, XXV. 57. (gw. hue.), starszy pasterz, H.206. Wartości plastyczne polskiej sztuki ludowej, XXXVUI. 332, 334. Waronki geograficzne, XXII. 10; XXXIX. 188. -:- gospodarcze, XXXIX. 190. Warw ara, (j. ukr.), św. Barbara, ter_ min jarmarku. XII. 303. Warycz, solnik, zasalacz, xx,IU. 165. Warynucha, zapiekanka, XXX. 130. Warza, narzędzie ryboł., XXIX. 126. - w przysłowiu, IX. 247; XVI. 97. Warza, potrawa gotowana, VI. 40,48Warzecha, XIV. 25. Warzelnie smoły, xm. 278. pt. G 0spodarka leśna. Warzenie kaszy na podołku XIX.. 123-131; XX.S.l, 84, 8·6. p. iwagia. - sera, XVII. 155, 157. - ziół, XIX. 131. Warzenie, polewanie przędzy gorącym ługiem, XXXIX. 327. Warzenie soli, XXXlI. 86. Warzęcha pszczelarska, VI. 56. Warznik, garne!!:, V. 64. Warzocha, duża łyżka, IX. 363. Warzycha, warzęchew, II. 131. Wartar, �562 -i I I -I 'j I I I 563 Warzywa, XX. 95; XXX. 207, 214; XX}}GIIX.195; pt. Roś li n y uprawne. Wasale, mI. 101. Wasąg, XXXVIII. 2'31; XXXIX. 116, 124. Wasermon, duch wodny, wodnik, XVIIH. 222. Wastospati, duch podziemny, XX,x::rV. 5; pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Wasyl, (gw. hue.), p. chleb w obrzędach noworocznych, V. 213. Wasyl Bohacz w szopce, V. 157. Wasyle, (,gw. hue.), Nowy Rok, p. rozmowy bydła, XVIIII. 195, 209. Wasylek, roślina, podkurzanie, XVliII. 182, 192. WasYlok, bazylia, Occimum basilicum, XlII. 297, 298; XVI[. 143, 155; XVIII. 142, 209, 210. pt. Roś l in y w w i e r z e n i a c h i m a g. Wata, (j. lit.), brodzień, XXXII. 28. Watach, watah, (gw. hue.), pasterz owiec, II. 206; V. 61; XVII. 142, 143, 145; XXXV. 78, 77, 83, 85, 86, 90-92, 103, 11'5-117, 119-127, 130, 135, 144, 145, 149-151. Watasz, (gw. hue.), st. pasterz, II. 206. Watka, (j. lit.), sieć, XX'XVmI. 230. Watra, ('gw. hue.), dolna część pieca, XVI. 367. Watra, p. Kalman, {gw. hue.), ognisko w kolibie, VII. 264; X!lV. 399; XVII. 144, 149; XXXV.103, 108, 109. - w zagadce, XVIII. 173. Watra, (gw. hue.), p. żywy ogień, II. 207; V. 60, 207; V'UI. 40; XIIiI .. 338; XXiXLX. 432. Watrak, (gw. hue.), pilnujący watry, 'XXXV. 119, 121.. Watujk'y, (gw. hue.) XXlXV. 133. nazwy koźląt, Wawrzyn, Wawrzynek, wilcze łyko, p. wowczyniec, Daphne Merserum, jego magiczna siła, XliX. 128, 129; X:XI. 186, 187. - liście, pod głowę, XXI. 186, 187. Wazelina w lecznictwie, XVUI. 186. Wazonik, motyw w wycinance, XiXlIl. 119, 120. - motyw zdobniczy, XXVIII. 59. Wazoniki, wzory pisanek, IV. 212. Wazontki, p. fajerka, ,XXIX. 44. Wazy, motyw zdobniczy, XXVIII. 45. - starożytne, XXVI. 135; xx,IX. 87. Ważenie, rzucanie uroku, I. 136; pt. Magia. Ważimies, (j. lit.), 'raki, połów, XXIXII. 32. Ważka płaska, węził'eQ. liX. 67. Wqdoł do sqru, kopanie bursztynu, xXJxrx. 408. Wqnr, włosiany brzeg sita, XIV. 125. Wqnton, wqntonik, wąton, XIV. 125. Wąsacz, reumatyczny :ból w plecach, krzyżach, XI. 400. Wąsy, instrument muzyczny na Łysej Górze, 'X1XV:II. 70. - w przysłowiu, VII. 214; X'IV. 347. - w zagadce, XIIrv. 370. Wątek, p. tkactwo, VI. 246. Wątek powieści, XiI. 438. Wąton, sieć, XIV. 125. Wątory, w. 'bednarstwie, IX. 363. Wątroba białego barana, V. 11. - padłego konia, p. koń. - wołu, HI. 255. Wqtroba gnije, choroba, XX!X'I[I. 80. Wątrobowiec, Lichen hepatica, III. 240,268; pt. Rośliny w lecz. Wąż: biały, z ust umierającego, p. Baladewa, XVII. 184; pt. W i er z en i a. _. brat bóstwa, .x!xrxU. 123. Wąż, Chnufis. p. Kmef. - cudowny, XV. 34, 35. - demiurg, XVI. 18. - demon, XVII. 184. - dobroczynny, XV. 199. - domowy, XVI. 153-159. - dwugłowy, IX. 65. - fenicki, XVI. 26. - Gorynia, Gorynicz. XXXII. 85, 88, 130. -, Góra, ~I'I. 131, 132. - jadowity, X. 225. - jako motyw zdobniczy, XIXrXlI.160. - korona króla we:ż,ów, -V. 127; tI. -51; XU. 2:50; XI. 344; XUI. 42; -X-IV.---!19; ·XV. 27, 31---34: - kosmiczny, XXXII. 133. - król, królowa, XVI. 19, 20; X!XJI. -22,9. - krzemień, X!XX'III. 106, 107. kusicie~., IX!IIX'.61. Marsa, XVI. 22. miedziany, XXXII. 133-135. moc lecznicza, VI. 17; XXXIrv. 280. naga, XJXXIV. 16, 30. nieśmiertelny, XVI. 28. odstraszanie, .xxxrv. 72; XXXVIFI. 233. ognisty, XXXII. 134, 135. opiekun zmarłych, XII. 335. piorunowy, XXXII. 33; pt. M i t y. płonący na stosie, xrv. 193. postać diaJbła,XXlXII. 90. potrawa z we;i.a, XV. 191. potwór ciemniowy, XXiXH. 111; powstanie, 188, 190; XXXII. 123. przeciwnik bóstwa dodatniego. 'XXJXII. llO, lll, 132; przeprowiednia śmierci, X. 452; :XX. 320. Xv. ~ - rogaty, p. Liocorno, ,X'V. 33; 'XVI. 17; XXXVI'I. 3'03. saturnowy, XVI. 30. Set, bóstwo egipskie, XXXI'I. Ill, 141. skóra, II, 205; XlXIX. 27. suszony, XX~I. 5. symbol wieczności, XVI. 155. światowy, XVI. 26, 30; XX!XU. 132 Tiamat, XXXII. 133. - tłuszcz z węża, iXIXV. 78; pt. M e_ d y c y n a l u d o w a. - udziela da,ru prorocze.gO, rozumienia mowy zwierząt, XV •.-l88; 198,' 199.- uosobienie chmury, ciemności, morza, nowiu, XXXII.131, 135, 141. - utożsamianie z kamieniem, xxx:n. 132. - w bajce, U. 58-62; IV. 300, 345; V. 54, 80, 127; XII. 251. - w baśni, X:XVH. 25, 28, 29. - w jajku kogucim, XX. 295. - w lecznictwie, XVI. 17; XIXiXIV. 280; XXXI;X. 342. - w magii, XVI. 47. - w przysłowiu, IX. 247, 379. - w wierzeniach, ViII. 2'84; XiXiX'U. 88, 89, 96, 99, 104, 108, 110--116; 130, 134; XiXiXIV. 280; X!X'XIV.242; XXXViII. 290; 297; XXXIIX. 340, 342. - w z.agadce, XIV. 376. - w zwycz. i obrz. wiel., XII. 313. - wcielenie diabla, XIII. 203. dusz zmarłych, VI. 118; XVII. 182, 184; XXXU. 136; XlXXlIX. 335 - wcielenie morza, XXXII. 80, 131. - we wróżbach, XXVI. 12. - wiatr, .II. 328. - wodny, XlX:XJ1I.llO, Ill. �564 wypędzanie - - z domu, .xIXIX.54. wyraj wężów, XV. 30. wyraz zakazany, II. 205. wysysa mleko, XX. 51. z czego powstaje, II. 162. zabitego grzebanie, XII. 355. zabójca człowieka, XV. 27--30. zakaz zabijania, XI. 51; XVI. 28. zaklinanie, X:XI. 158. zamurowanie żywcem w kominie, XII.64. - ze złotym grzebieniem, XVI. 22, 24 zielony, U. 252. złocisty, XV. 195. złotorogi, XV. 32, 34. związek .z kamieniem, z lecznictwem, XXX'II. 132, 134, 135. - zwi.erzę święte, I. 136; VII. 2, 3,7; VIII. 7, 9; X. 13, 1'12, 113; XIII. 114; XIV. 129, 172; XVII. 107. Wbicie na pal, XXXI.. 90. Wbijanie w ziemię kołków c1rewnianych, miedzianych, żelaznych, X:XlXIV. 13. - I I pala w grób, XXXVII. 260. otwarcie, XII. 68. Wcielanie się duchów, VI. 232, 243. .- zwierzęcych, XVI~I. 23. - dusz, VI. 19, 114. - dusz dziecięcych, p. Ratapa, XVH. 40, 44, 45. - totemiczne bogów, XVIII. 27. Wcielanie się duszy w człowieka, p. Ratapa, XVII. 39. - w gwiazdy, X:XXIV. 10. 16. - w. jaszczurkę, Xv.n. 182. 565 Wciornascy, diabeł, XIV. 352. Wcielenia poprzednie XV. 196. Wdowa po starszym bracie, p. Chaliza, II. 304, 331. - uboga, VI. 351. - u Hotentotów, - w legendach, %XX. 129-131, 134. - w przysłowiu, w owady, XVII.182; XXXIV.10,16. w ptaka, XVII. 182. w rośliny, XXiXIV. 10, 16. w węża, p. Baladewa, XVII. 182, 184. 79, 84, 85, VII. 30. --- zabijanie po śmierci męża, V'lI.15. Wdowiec u Hotentotów, XJXXVIII. 58 - w przysłowiu, liX. 49. - wróżby, II. 2,97, 300, 331; lIrI. 28. wdowa, XIV. 125. Wdrylić, należeć do kupna, IV. 307. Wecować, ostrzyć, VI. 48. Weczera, (gw. hue.), wieczerza, V. 153; XR. 296. Weczera pa radzicielach, p. uczta po_ grzebowa, (j. .błr.), XX'IV. 9; pt. Z w y c z a j e i ob 'r z ę d y z w i ąz a n e z k u l t e m p r z a d k ó w. Weczernycia, (j. ukr.), wieczornica" III. 9; pt. Zwyczaj e towaWdowusia, r zy s ki e. Wbrew, - X.xX:VllII. 58. Wedy, II. 2e7; XiX'XIV. 8, 31, 34; pt. L it e r a t u r a l u d o w a. W' ę g l a r s t w o, p. brajer, mielerz. mila, pt. G o s P o d ark a l e ś n a. Weichselzopf, XXXIX. Weinachten, (j. niem.), kołtun, 315. (j. niem.), B. Nar., DG. 42'9. (j. niem.), drzewko B. N., XVIII. 110. Wej! Wejno! wykrzyknik, VI. 48. Weinachtsbaum, Wejście - do chaty, XXXIV. 149. do domu, X'XXIX. 268, 269, 282. w ścianie szczytowej, XXXIV. 87. Wełnianka, p. boże tilo, Eriophorum miejsca przełazowe zw'eVaginatum, II. 60; XXXI. 98. rzyny, XXXI. 29. Wełnica, p. przelot, XXVIII. 245. Wetblud, (gw. hue.) wielbłąd, VIII. Welnować się, falować, XIV. 125. 339; :pt. P r z e b i e r a n i e s i ę z a z w i e r z ę ta. lVelyka piatnonka, (gw. hue.), Wielki Piątek, XII. 316. Wele, (j. łat.), duchy, IX11GliX. 164. Wele'S, Wełes, bóg Sbowi;an, ,xlV. Welykany, ,0. ukr.), wielkoludy, IX. 190, 221--224, 232; 'XX[. 163; 386. XXVI. 152. Welykdeń, (gw. hue.), W:'elkanoc, Welesowi, brodę zawinqć, iXIIV. 222; :IV. 219; X:IV. 56; XVIII. 210. pt. Z w y c z a j e i obr zę dy Welykdeń, (j. ukr.), wzory pisanek, do ro c z n e. lV. 213. Weri, O, lit.), duchy zmarłych, XiXI. Welykij, (j. ukr.), niedźwiedź, IiI. 205. 163. Wen!, precz! XVIU. 2>22. Welinas, O, lit.), diabeł, XXI. 163. Wenera, VI. 298; XIV. 71; XIX. 87. Welon, IX. 40; XVI. 138. WenteTis, (j. lit.), więcierz XXXII. 28. - ślubny, owijanie dziecka w magii, Werbena, Verbena offic., XJX'VIII. XI. 395. 246. Welt-Ei, O, niem.), jajko, które dało Werblik, terminal. kowalska, VI.291. początek światu, X:VU. 24. pt. Werbyna, (gw. hue.), wierzba, XIII. Mity. 3M. Weltentheorie, O, niem.), XXXVII. Werdeki, deski do przykrywania soli :U2. na galarze, XXXIX·. 322. Welu menesis, (j. est.), październik, . Werdzinia, Virginia, cygaro, III. 79. miesiąc zaduszny, XXI. 163. Weremiuna, (gw. hue.), brzemienna" Welet Pawel, postać legen., IX. 3'8,7. VII. 264. Welety, Welykany, (gw. hue.), olWeremnie, o(gw. hue.), pagoda, VII • brzymy, IX. 386, 387. 264. Wełna, p. obróbka, II. 133, 206, 217; Wereszczaka, potrawa o'brz., XXIV. 7. IV. 127, 134, 144; V. 4, 145, 179; Weretka, (gw. hue.), obrusek, rańVI. 52, 266; VITI. 38, 39; IX. 95; tuch, XII. 290; pt. O d z i e ż. XI. 21; XIV. 34, 47; XVI. 137; Werety, płachty, XVII. 147; XViIU. XXVIIT. 37; XXIX. 78, 183; 182. XXXV. 78, 124, 125; XXXIV. 131. Werndyl, (gw. żoł.), III. 78. - czarna, w lecz., XI. 386. - niemy ta, w obrz., XXXIV. 131. Wernyhora, XXXIJ. 84. Weromatautoru, (j. polin.), bóg wia-' - owcza, )CYI, 136; XXIX[V. 27, 162. tru, VII. 10. - z owcy paswrpanej przez wilka, wertd, wertuch, (j. ukr.), wałek dl> XIXHI. 13. Weksle, Welna, fala, XIV. 125. Wełniaki, rx. 233, 234; XXiVI. 149. maku, IIJI. 45. szopka, XoI. 213, 214. 'Wertepa, �566 5h? Wertitu, (gw. druc.), gotować, XXXVII. 2łO. Wersja: arabska, "Dziwnych Sądów Bożych" (XXX. 89, 90, :108, pt. L i t e r a t u r a l u d o w a. - baśni o złej babie, XXXIV. 284, 285. - cerkiewno-ruska, "Dziwnych Sądów Bożych", XXX. 113. - Edypa, XXVII. 10. - francuska, kozy obdarte;, XV'I. 355 Grzegorza, XXVII. 10, 11, 19. - hebrajska, Pseudo - Gorionidasa XVI. 285. ' - hiszpańska, legendy o pusteln'ku, XlX,XI. 17. • - humanistyczna, wątku nierównych dzieci Ewy, VI. 358. - Judasza, XlXVJI. 60. - Kapucyna z capią brodą, XXVII. 124, 127. - kazirodztwa, XXVII. 19. - lenorowa, IX. 87; XVI. 350. - ludowa, kozy obdarte;, XVI. 358. - małoruska, legendy o pustelniku, XXXI. 16. kozy obdarte;, XlVI. - nowogrodzka, 356. - rosyjska o pustelniku, XXIX'!. 17. ruska, śląska pieśni o przewodniku, ,xOCII. 66, 67. średniowieczna, baśni o łabędziach, XV. 183. ukraińska, baśni o mowie zwierząt, XV. 195. - włoska, legendy o 4-ch czach, XXXI. 134. królewi- wsohodnia, żydowska, "Dziwnych Sądów Bożych", XXX. 89,90,108. Werwolfe, (j. niem.), wilkołak, IV. 281; pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Wesele: bojkowskie, XXVI. 118. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y w e s. - diable, - drewniane, p. ślub cyw. 411I. 226. - dziadowskie, - gotowane, XV. 93, 95, 96. 76, 104. - góralskie, VIII. 166; XlII. 33, 157; XtXXVII. 465. - huculskie, V. 339, 340, 344. - jasieńskie, XVII. 151-161. - kaszubskie, XVII. 184. ..,....kirgiskie, V. lO, 16. - krakowskie, XiXI,x. 190, 192. kurpiowskie, XiXV:tlI. 104; XXIX. 195. - na cmentarzu, XiXXII. 160. oPoczyńskie, X'XXVII. 465. orawskie, XXXIX. 428. - pieczone, XIV. 93, 95, 99. - piotrkowskie, XIXIX, 187, 189. - ptasie, VUI. 340. - seklerskie, XVI. 142-147. - sel'bskie, .IX 31 47 - słowackie, ~II.' 89.. - stalowskie, XXI. 267. - w dolinie Leoha, XI. 365. - w~owy, XIXVIiI. 154. - żYdowskie, XIX:VI. 120. Westalki, XXIII. 12. Westka, kurtka, XX;XV'I. 232. Wesz, p. gad, nużda, wsza wuszy - dowcip. III. 47; IX. 93; XIV. 374: - sen o wszy, VI. 63. - skąd się wzięła, VrI. 133; I:X. 163. tępienie, XX1X. 29-31. - 55; VI. 159; IX. 63. VLI. 41. myśliw., VII. 265. V. 64. demon opiekuńczy, w lecz., III. w przysłowiu, w wierzeniach Weszele, wesele, Wetala, (j. ind.) XlXX'IV. 41. Weterynaria ludowa, VI. 327; Vm:I. 223, 368; IX 417, 418; X. 356; XI. 386, 387; pt. M e d y c y n a l u d. Wetoń, wół bez rogów, XIV. 163. Wetula, krowa bez rogów, XIV. 163. Wewnętrzne bóle, XlIH. 2'17, 221, 222. Wezwanie Dziadów, XJXIV. 11, pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y z w i ąz a n e z k u l t e m p r z o d k ó w. Weza, weża, wóz mieszkalny, XlXJXIV. 178. Weżalis, (j. lit.), raczek, X!X:XII. 38. Weźrok, wzrok, III. 139. W ęborek, kubełek, II. 275. Węda na lisy, XlX.xI. 28, 33, pt. Ł ow iectwo. Wędka, węda, p. uda, wuda, V. 223; XXIII. 43;XiXIX. 126; X1XX. 28; XXXI. 25, 26; 158. pt. R y b 0łóws two. Wędrowni, p. szczurnicy, owczarze, IX. 184. Wędrowny, (dok.), kandydat na mistrza cechu, XIII. 282. Wędrówka dusz, I. 27; VI. 113, 116, 118, 121; VIII. 58; XIX. 136, pt. W i e r z e n i a. - fauny i flory, XXII. 73, 75, 80. - gier i zabaw, XXXIII. 15. - młodzieży, X,XXlIII. 14. - motywów zdobniczych, XXII. 126. - narodów, XXXiIX. 87. - podań, XXiXIV .. 280. - Słowian, X1XX'!V. 49. - wątków baśniowych, III. 177, 173; IX. 415; XV. 199; XVII. 44; XX. 227. Wędzidło, XIV. 41, 50; XVII. 175, pt. Upr ząż. - drewniane, XXiXVIII. 41, 49. 88. - kościane. X:X:XJVIII. 41, 49. 88. - metalowe. XIX.XVIII. 41, 49, 88. - w zagadce. IX. 406. Wędzka, potrawa z wędzonej marchwi,JillV. 125. Wędzonka, XII. 42; XVI. 134. Węgiel drzewny. P. węglarstwo, V. 269; X.XX. 188; XXXI. 85, 120; XXXII. 63. -kamienny, XiXXIX. 322. - w ibajce, IX. 84. - w lecznictwie, III. 51, 55, 61; VIII. 330, 361, 366, 367: X. 232; XII. 395, 384, :'l86, 401;XII. 266; XIV. 251. - w magii, II. 204; XIV. 47; :xJX'III. 55. - w obrz. narodzinowych, XIV. 43. - w odczynianiu uroku, II. 330, 336; III. 60; VIII. 198, 392; XVIU. 209. - - wypalanie, XlXlXI. 85. - z kadzielnicy, I. 137. - z korzeni wrzosu, X,XOCU. 56. - żarzący się, zakaz wkładania do gorącej wody, X. 95. - w przepow. urodzaju, VIllI. 372. Węgieł, p. Konstrukcja węgłowa, czop, I. 160; II. 337; V. 229; IX. 269, 270, 271. 275; XII. 318, 327. 387, 407; XiII. 293; XlIV 252; XVI. 366; .XX. 316; XXVI. 94, p. Konwiązanie na gładko, XXII. 219. wiązanie na obłap, XiXliX. 15 23; XiXXVII. 228; XXXIX. 452, 453. - wiązanie na ocap, XiXI. 219. - na rybi ogon, IX'. 310; XXIX. 13; OCXiXI,X.452, 453. - wiązanie na węgło, XJXlX1X. 407. - na zamek, iX. 310; XXIX. 5. - na ząb, XXI. 217, 219; XXIX. 18. - skrzynkowy, XXX'LX. 453. Węgier w szopce, V. 155, 159, 160; XIX. 36;X,XII. 131-137. Węgierka, czapka, XIXVIII. 168, 175, Węgierka, śliwka w lecznictwie, XXX. 59. Węgierski;, (j. ukr.), nazwa wiatru płdn. u ,górali nadłomnickich, XJVIII. 217. �568 tj· 569 Węglarz, p. brajer, mie~orz, uh~arz. Węgłówka, p. węgieł, XVIII. 1, 3, 10; XXVI. 94. Węgorz, (gw. złodz.), łańcuszek od zegarka, VII. 281. Węgorz pospolity, Anguilla AguiHa F~em., XIV. 351; XXVI. 97; X:XVIII. 161; XXXI. 36, 42, 43; X1XJXII. 24. Węgorz morski, totem, XVIII. 28. Węgorzyce, mino g rzeczny, XXXII. 24, 27. Węmbor, kUJbeł, XIV. 125. Węnchnonć, śmierdzieć, XIV. 125. Węndrych, lina u niewodu, XiIV. 125. Węzeł: .herakiesowy, XXII. 47. -o magiczny, XI. 380, 381. - potrójny w magii, X:I:X. 128. - rozwiązywanie w magii, III. 58; V.214. - rycerski, X:XIXVI. 269, 271, 273. - siedziba duszy pokutującej, XVI.81. - - VI Ubraniu zmarłego, )CVI. 80. zawiązywanie, V. 214; XVII. 21; pt. Ma g i a. -. znaczenie, VIII. 52; X:VII. 21; 'XX'll. 36 XXIII. 68, 93; XlXIV. 43, 172; XOOX'II. 182; XXX/VII. 132, 133. - w medycynie ludowej , XXVII. 153. Węzileb, ważka, IX. 67. Węzły, (gw. złodz.), kłódki, XIII. 258. Wężownik, X. 396, pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Wężowy kamień, p. żmijowy kamień, XiX:XU. 86, 132. Wężyk, ściegi, XXIV. 143. Wężyki, ornament w garncarstwie, OCXVIII. 104. (j. Karenów), prorok, widzący duchy zmarłych, VI. 233. Wiaderko, zabawka, XlXJVIII. 67. Wi, Wiactro, cebrzyk do wody, IX. 367; X'Xx. 14; XXXiVII. 205; pt. B e dn a r s twa. - pełne; próźne we wróżbach, IX. 207. Wian, wieniec, wianek, X'IV. 35, 216. Wianecek, wianek, XIV. 323, 383. Wianek, p. wian, wianecek, wianeńko, XVIII. 142. - dla bydła, VIII. 341; 'XVIII. 217. - dziewiczy, I. 160, 245; II. 106; III. 350, 362; IV. 92, 315; V. 19, 20; IX. 47; XVII. 155; XlXI. 95; X!X.II. 63; XXIII. 115, 126, 186, pt. D z i ew i c t w o. - liliowy, III. 363. - mirtowy, III. 349, 350, 360, 363; 'XIV. 380; XX;XlI. 77, 97. . - na Boże Ciało, JGXJX. 39, 64; XlXX:I. 95, 98. - Pana młodego, I. 246; Ul. 127; V. 337; 'XV. 77, 101; XVII. 155; XVIII. 143. - polejowy, III 363. - rozmarynowy, III. 124, 128, 130; VIII. 145; XII. 91. - ruciany, II. 243;. III. 3;63; IV. 319; VIII. 239, 410; IX, 144, 215, 224. - słomiany, XVIII. 214·. - sobótkowy, IV. 315, 321; Xl. 385; XiII. 18; XIV. 301; XlXiXiVIII.300. - symbol powodzenia, XiXJVI. 75. - symbol zakładu, XlXVI. 87. - - swaciów, II. 238. ślUJbny, XI. 412; XVIII. 144; XiX. 192, 195; XXiXVII. 308. święcony, VI. 58, 77; IX'. 269; 'XI. 195; XUI. 90; X:XlII. 83; XXJXV. 61, 63, 71. - UJbieranie się w wianki, XlIV. 212. utrata, III. 349; V. 135, 136, pt D z i e w i c t w o. - w pieśni, II. 68, 246, 247, 342346, 347, 359, 360; III. 66-68, 239; VIII. 2.29, 244; 'X. 82; XI. 154, 305; XIV. 322, 323, 386, 388; XXIX. 93. - w przysłowiu, IX. 47; XIV. 347. - w zabawkach dziecięcych, 'XXVIII. 58, 61. 64. - we wróżbach, puszczanie na wodę, XIII. 91. - weselny, VI. 134; VII. 86; IX .. 140; XI. 196; XIV. 215, 393; XIV. 75. - wicie, V. 337; VIII. 26. - z liści kukurydzy dla bydła, XJXXV. 125. - zamiana przy ślubie, XIXlVI. 86. Wianeńka, wianek, XIV. 322. Wianie zboża, XI. 176; X!XiX!X'. 337. Wianka, wiano, IX[V. 216. Wiano, I. 209, 211; II. 353; III. 208; XIV. 25, 35, 215, 254; X:VIll. 225; XlXIII. 185;XXVI. 85; XXVII. 141; XXXIX, 142. Wianować, XIV. 216. Wiara ludowa, XlXI. 270; XXIII. 152; X:X:V. i04. . - luterska, XIX. 259, 260. - w czary, XII. 335; XXi. 78; XlXIV. 30; XiXVI. 2. - w demony, VII. 19, 146-1'50, 185-187, 254, 255; X. 113, 214; XIII. 293-298; Xlx"XV. 3, 32. - w duchy, VII. 6, 11, W, 20, 190, 191; X. 108, 109, 214, 294; XVII. 30,61; XX'I. 236; XXII. 15;:XXIV. 30; XXX. 250. -. w metempsychozę, lXV. 47. - w reinkarnację, XI'X. 164. sny, !X'I:I. 3'35. - w talizmany. X!XV. 7. - w upiory, VI. 326; XJXIV. 30. - w uroki, XIX. 117. - w życie pozagrobowe, III. 357; VI. 23; VII. 19, 21, 231, 232; X. 97, 111, 112; ,XV. 201; XXXIV. 9. Wiatr, bóg, p. Weramatautoru, madzurskij, węgierskij, VII. 10. - diabeł, II. 328; XIII. 122, 204. _. duch, p. podwiej, n. 213, 214. - kiedy wieje, XIII. 122. - mieszkanie, XlIII. 122. - personifikacja, XIXXVII. 293. - południowy, VIII. 344; XVIII. 217. - płn. zachodni a ustawien.ie domu, X:X:X'IX. 241. - przepowiednia, III. 143; IV. 421; XVI. 83; pt. M e t e o r o log i a. - przepow. nagłej śmierci., XV.24. - skąd powstaje, VII. 11. - słota" olbrzym, XiX'X1I. 136. - uciszanie, XI. 195; XIII. 204; XOCXII. 136. - w baśni, IX. 80, 81; XXIXVII. 10. - w pojęciu ludu, V. 250. - w przysłowiu, IX'.247. - w wierzeniach, r. 80. - wąż, II. 328. - wianie, I. 25. -. wirowy, VI. 259, 267. - zachodni, wschodni, VI\I. 344. - zły, III. 143. - żywioł duszy, XVII. 182. Wiatrak, I'X. 276; XXVI. 98; JCX!XIV. 262-264. - w przysłowiu, IX. 59. - w stępie mechanicznej, )CXlXIV. 246, 2154,255, 2'62. - w zagadce, XIV. 376. - zabawka, XXVIII. 70. Wi{ltraki, motywy haftu, XXIV. 143. Wiatrówka, broń, X1XiXVIII. 411. Wiatrówka na dachu, XXXI-X. 452. W·ąz, Uimus tuberosa, ViII. 14; XXVII. 139. - brzost, X1XVIII. 246. �5'71 5'70 Wiązanie chustki, p. w łopatę, w XXIX. 83. Wiązanie drzew owocowych, VIII. 362; XIV. 133; pt. M a g i a. - go~arza,X!XIXlVII. 346, pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d o r. - łyżek słomą w wigilię, XVIII. 200; pt. M a g ia. --..:... sympatyczne, XVII. 21. ogniówkę, wiecha, zielona gałąź, w zwyczajach budowlanych, IX. 271; :XIV. 71. Wicher, imię czarta, X'I'X. 112, 115. Wici, :XI. 287; XXVI. 83; x.x.xrX. 309. Wicie, (dok.), witeź, XlIV. 35. Wicie u wozu, VI. 395. Wicie wianka weselnego, 'XVIII. 145. Wicin~, XI. 220. Wiciokrzew czarny, Lonicera nigra, XXVIII. 246. Wiciokrzew zwyczajny, p. suchodrzew. Lonicera Xyolosteum, X~VIII. 246. Wickura, (gw. złodz.), szpital wene'ryczny, VII. 281. Wiczyna, Ononis spinosa, przyciąga pioruny, X'JeXI. 99. Widejki w rybołówstwie, XXXI. 3. Widek, pełnia, XIV. 70. Widełki, IX. 279. - do przegartywania sian.a, IX. 366, pt. N a l' zęd z'i a l' o lnicze, - do strzelby, p. bylei. Widjii, Widjiidhara, (j. ind.), władza magiczna, XlXlXIV, 14, 15, 33. Wj:dU~a, kształt wsi, 'x'XlX!II.128-1'32. Widla, O, ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Widłak goździsty, Lycopodium davatum, III. 240., 268; XI. 189. ~X:XI. 99. - barwik do jaj, IV. 214. Wicha, ; , i I: j i' I i l ,I :1 , I, \ , 'I 'I II, l Widły, I. 171; IX. 178, 367; X:II. 87; XX'III. 82; XXI'X. 167, 168; XOOXI. 3; XXXVII. 246; pt. Narzędzia r o l n i c z e. - diabelskie, XlX:XI. 107. - do kierowania niewodu, XXXII. 31. '- drew., samorodne, XXXVIII. 424. - na księżycu, XlXV. 43, 45. - w magii, X'XIII. 82. - w szopce, XT. 25-27; 30, 139, 144. - w zagadce, II. 43; IX. 406; XIV. 375; XVII. 86, 91. - żelazne w łowiec., XXXI. 28, 31. Widma, II. 187; VIII. 12'8. Wid'ma, (gw. huc.), wiedźma, VI. 261. 358, 359, 386--389; VII. 264; XII. 299,300; XUI. 110,112,211; XVIII. 176. Widoszczie, (gw. hue.), Trzech Króli, XIII. 28, 209; XVIII. 210. Widowiska Ludowe, IX. 19; X'. 2330, 157~167, 287-292; X'VI. 304, 374; XIX. 31-76; XiXlII. 129, 161, 171 XlXVI. 128; XlXIX. 134, 202; X'XX. 225; XXXv. 20; XiX!X'VIII. 615. - hiszpańskie, XXIX:III. 152. - łątkowe, X:XVII. 198. - niemieckie, XVI. 267. - pasyjne, XIII. 68. - polskie, XilX!. 32. - religijne" XIX. 47, 51, 62. Widowiska ludowe, p. zwyczaje i obrzędy doroczne, chodzenie: z Dorotą, z gaikiem, z Gwiazdą, z Herodami, z kozą, z niedźwiedziem, z turoniem, ze śmierztecką, dewocje postne, dialog częstochowski, dialog dominikański, Dorota, dramat ludowy, dramat religijny, dramat szkolny, dramatyczne przedstawienie mi- tów, farsy ludowe, Herody, jasełka, jeu de drapeau, jOUTS des brandons, Judasz, obnoszenie jaskółk\ kukułki, kyzyk, kyzyczki, lalki, lajkonik, Maryjki, przebieranie się za zwierzęta, m''Steria, pantomina, pastorałki, przedsta_ wienia religijne, sobótki, szopka, śmierztecka, Tankid, teatr cieni, teatr marionetek, torań, turoń, Wasyl Bohacz. Widzenia, p. widma, V. 53. Widzenie duchów, II. 21. Wiece kmiece, XIX, 78. Wiecha brzozowa, p. graniczna, kiczka, VIII. 155; Xl. 199, pt. Zwyc z a j e i o b r z ę d y b u d o w. - kamienna, XIXlXIX. 144. - metalowa, XXXIX. 144. - wes'elna, VIII. 248, 251; XIII. 321; XIV. 255, 257. - zakładanie, XIXI. 218. - ze słomy, p. kiczka. Wiechcie płonące, zawieszane na drzewach owocowych, XVIII. 98. Wiecheć, p. kiczaki w obrzędach sobótkowych, IV. 317. - ze słomy do mycia świni, I. 332; XIV. 80. - w magii, z butów, X'I. 387; XUI. 228; XVII. 189. Wiechlaczka, szufla do zboża, XI. 176. Wiechowe, poczęstunek, XXI. 218. Wieczerza dla dusz :zJlIlarłych,X.'VIII. 213; X'X:IV. 9" pt. Z wyc z a je i obrzędy z kultem przod. - resztki wiligij. wieczerzy, IX. 414. - weselna, XIV. 400. - wigilijna, I. 251; III. 3, 6, 383; IX. 414; X. 155, 156; x:m. 21, 22; XlXV. 109; XlX:XlVI.171. Wi.€czność w legendzie lud., /XjXiX. 76--140, 221. Wieczornice, II. 101; III. 9; VII. 335; VIII. 369; XII. 340; XII. 155; XIII. 110, 111; XVIII. 151; }Q}(1/. 53; pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y t owa rzysk ie. Wieczór, pora duchów, XXXI1/. 7.35. Wieczór Paschalny, X!XJC.235. Wiedza ludowa, VII. 95. 222; XI. 390; XIX. 152; X'XlIII. 178; XlXlV.104. - pierwotna, JCXIXIX. 227. - rolnicza afryk., XXXIX. 214, 215, 221. - rolnicza człowieka pierwotnego, XIX1XIX. 181. Wiedzieja, (j. lit.), włók, XXiXII. 29; Wiedźma, p. czarownica, I. 205; II. 16, 47--49, 202, 328, 329; III. 21, 22; IV. 96, 165; V. 190; XII. 216; XUI. 126; ~VII. 31; XVIII. 216; XlXlV.78; XXVII. 121; X~X. 204, 219; XXXII. 95, 101; XXXVII.304. - głodowica, I. 206. - pławienie i palenie" XlX:VI. 118. Wiejalka, Wiejauka, O, błr,), szufla do wylewania wody z czółna, XIX'XII. 32. Wiek kami.enny, p. paleolit, neolit., VIII. 95, 96. - złoty w Polsce, ~. 134. Wiel (om), p. Lel, przyśpiew, X[V. 221, 324. Wiela (i), XIV. 58, 221. Wiela Niedziela, W. Niedziela, XIV. 58. - Sobota, XIV. 58, 310. Wielbłąd, welblud, V. 4, 7, 12, 19, 108; .XXVIII. 141; XXXIX, 120. Wielchny, wielki, XIV. 125. Wieles, p. Weles, XIV. 222. Wielgi, wielki, XVIII. 222. Wieli piątek, tydzień, XIV. 310. Wieligawieś,. XIV. 221. �573 572 Wielik I I, I IiI,l \ 'I 'I '" II i' j I den, (j. ros.), Wielkanoc, XlV. 221. Wielka choroba, V. 81; XI. 396; XU. 65; XXIX. 44. Wielka matka, Grandis mater, Dziedzylela, XIV. 57, 72. Wielka Niedziela, p. Wielkanoc, IV. 223; VI. 77; XIV. 79. Wielka Niedźwiedzica, IV. 414; XlX!XIV. 10. Wielkanoc, p. W. Niedziela, Welyk deń, Pascha. wielik den. Wielka Rewolucja Październikowa, XlXXIX. 2, 3, 5, 9, 16. Wielka rodzina, III. 196; XlXJXVIII. 347, 355. Wielka Sobota, I. 12.9,130; II. 87,337; III. 24; IV. 201; V. 214, 225" 227, 179; VIII. 341, 37'6; IX. 168, 169., 90, 93, 142, 143, 328; XVI. M; 414; XI. 377; XII. 312; XUI. 2:9, 228; VI. 54, 77, 268, 409; VII. 177, VIII. 3'41; XVIII. 98, 103, 104, 109; ,XX,UI. 61; XX.XI. 2'7; pt. Z wyc z a j e i o b r z ę d Y d oJ"~ o c z- n e. - w magii łowieckiej, XXXI. 27. Wielka Środa, IV. 199; XII. 311, 315; XIX. 55. Wielka wojna, XiXlXI,X.216. Wielkanoc, p. Leldeń, leldena, p. pascha, Wiela Niedziela, Wielka Niedziela., Wielik deń, Welyk deń, I. 46, 79, 86-88" 158, 185, 219, 254, 255; II. 86, 87, 202, 205, 210, 211, 215, 218, 219, 255; III. 27, 319; IV. 97, 1~8, 199, 201, 220, 222, 312, 313, 419; V. 214, 220, 250, 307, 353, 354; VI. 161, 261, 268; VII. 60, 86, 176-180; VIII. 201, 256, 266, 272, 376, 377; IX. 169, 186; X. 90, 218; XI. 188, 189, 400; XII. 213, 307, 315; XIII. 16, 89, 114, 130, 142, 206, 208" 209, 256; XIV. 58, 221, 310, 348, 400, 402; XiV.. 325; XVII. 15; XVIII. 97; XIX. 57; XIX. 71, 158, 171, 178; XXIII. 114; xxnl. 158; XiX:V. 42; XXVII. 65, 153; XXIX. 107" 189; XXX.62, 225; XXI. 6; XXXV. 60, 177; XXXVII. 341, 345; XXXIX. 294, 339. - obrzędy, II. 214, 374; VI. 98, 184; 'XXlXI. 6; XXIXIII. 30, 13 1, 139; XXXIV. 292. - w przysłowiu, IX. 56. - zaibawy, II. 283, 374. WieLkanocna radość, recepta komiczna,XJXiVIII. 205. Wielki, p. padwan, X. 203, 205. Wielki Czwartek, p, Żywny czetwer, I. 130; II. 221, 229; IV. 185, 199, 200, 327; V. 214, 220; VII. 178, 284; VIII. 341, 431; IX. 169, 414; X. 381; XI. 385; XII. 311, 314, 315, 3'18; XITII. 119, 142, 2U; -VI. M; XVII. 28; XVIII. 100, 103; XIX. 55; XXXI. 73. - dzień czarownic, XVII. 31. - palenie wianka p. młodej, XVII. 160, Wielki elixyr, (dok.), czerwona tynktura, XXVII. 90. Wielki Gęgała, bóstwo staroegipskie, 'XXXII. 101. 1 Wielki Jochem, mysikrólik, Wielki Manitu, VIII. 311. (j. algon.), bóg najwyższy, VII. 5-6, 9. Wielki Ojciec, p. Dziad Lel, XIV. 72. Wielki Piątek, p. Plaszczenica, I. 85, 129, 130; II. 221, 229; IV. 81, 200; V. 214; VI. 77; VIII. 59, 256, 278, 341, 431; liX. 120" 168, 169, 172, 247; X, 97, 381; XiI. 193, 385; XITI. 29, 142, 256, 325; XVIII. 103, 104; XIX. 55; X:XlJII. 70, 135; XXX. 72; XXXI. 97, 144; XXXIII. 29, - dzi.eń czarownic, XVII. 31. - odłączanie dzieci, IX. 64. - w zwycz. i przesądach. XXVII. 166. Wielki Poniedziałek, p. Żylany;, I. 86, 87; II. 158, 185, 219, 255; VII. 178. Wiełki Post, IV. 199; XlIII. 160; XIX. 56. Wielki Tydzień, IV. 199; VII. 177; XI. 65, 189; XII. 311; XVII. 110; x.x:v. 55; X1XJVII.161, 172; XXIX 107; pt. Zwyczaj e i obrzęd y d o r o c z n e. Wielkie gospodarstwo" III. 273, 274. Wielkie leczenie, uzdrawianie chorych śpiewem, XJX:XVII. 372, Wielkie ziele, zioła święcone, Inula helenium, w lecz.'krów, XlX:V.77. Wielkie zwierciadło, XlX~X.76, 88,92; 'X1XlOI.17, 19, 49, 51, 52, Wielkoludy olbrzymy, p. Waligóra, Wyrwidąb, II. 329; YUL~32; XI. 104, 376; XII. Z13; X!XlXlI. 136; XXXV, 24. Wielochlop, oLbrzym, V. '64. Wielodrożnica, XIX.lVU.128, 131, 132i XXIX. 48, 156; XXXIII, 83, 85; XXXIX. 238; pt. T y p y w s i. Wielogłowe, wieloosobowe p.bóstwa. Wieloiz.bówka, XVIII. 3. Wielomęstwo, p. poliandria, I. 36, 38; IX. 217. Wieloryb, kult, VII, 2, - uosobienie żywiołu wodnego, 'XXVIII. 141; XXiXlI. 165 'Wielożeństwo, p. poligamia, II. 296j V.6. Wienciar, (j.lit.), więcierz, XXXII. 28. Wienczocha, nazwa krów, XlXI, 60, Wieniec, p. wianek, III. 172, 329; VI, 55; VII. 86, 87, 238; XI. 97; XV. 106; XVIII. 93, 102, 216; XXi. 49, 52, 193; XXI. 94, 95; X:XVII. 193; XXVIII. 15, 227; XXIX. 123j XXX. 247; XXXI. 5 - druhny, drużby, XV, 77. - grochowy, XX. 181. ' - Jariły, X'IV: 86. - jego rola w obrzędach, p, wieńczenie, 'XXI. 189. - kapłanów, XIII. ~2. Nawek, śmiertek, XIV. 83. - posyłanie oblubieńcowi, XX. 196. - przypinanie do czapki p. młodego, ,XIX. 1>97. - strój głowy, XIX. 86; XJXJX:VII. 225. - symbol królowania, XIV. 79, 81. - ślubny, w magii, IX. 40, 42, 49; IXI. 215; XV. 101; XVII. 129, 152; XVIII. 144; XXVII. 157; XlX!IX 15,7; XXX. 225. - świętojański, XX!XIV, 31. - w czarach, XVII. 116. - z brzozy, X:X:XV. 61. - zawieszanie na drzwiach p. mlo.,; dej, XIV. 379; XlXOOI.159. - ze zboża i ziół, IV. 227" 283, 443; ;XVI. 61. (j. ukr.), miotła, XIV. 216; X:X:X. 18, 20, 21. Wientaris, (j. lit.), więcierz, XXXII. 28. Wieńciorki, więcierz, XVI. 88. Wieńcowiny, dożynki, IX. 201; XXVIII. 15. Wiencówka, XIV. 367; X:VIII. 2--4; X!X:XIX. 247, Wieńczenie bydła na Juria, XVIII. 217. - gości weselnych, XXVI. 86. - narzeczonyoh, XiXI. 189, 190, Wienik, �')74 I'i j i : ! i! li Ii jj 1: ji ,11 .:. - ofiar, X:XI. 188-190. - poetów, XXI. 189. - powojem, .xXI. 190. - przy składaniu ofiar,'XXI. 188, 190. - przy ucztach, XXI. 188. - rapsodów, XXI. 188. - zielenią w czasie sobótek, XX. 192. Wieńczyny, XXVII. 154; pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y w e s e l n e. Wieprz, p. babuć, kiernoz, kiodrus, knorus, III. 13" 304; VIII. 188, 285; JeI. 73, 384; XU. 17, 256, 258; XUI. 21; XIV. 231; X1Xt 53; X:x:x. 24, 133, 222. - jadło weselne, XV. 95. - pochodzenie od wieprza, XlXlXI. 153. - śledziona, przep, pogody, VI. 266. - w facecji, XlX.XI. 121. - w przysłowiu, XXIV. 95. - wieszczy, XlVII. 183. - 7JWierzęświęte, XlX:X:IV.30. Wieprzowina" III. 128; V. 174; XII. 296; XVI. 134. Wieprzyniec, Peucedanum ojjicin, ·XXXV. 65. Wiercimak, IX. 144. Wierdunek, (dok.), miara, XOOVIII. 188; X!X. 9. Wiereszczaka, (j. ukr.)., p. wereszczaka, postna potrawa, XXII. 135. Wiernidub, (j. ros.), X:XIX.lI. 84. Wiernigora, (j. ros.), Wernyhora. p . olibrzym,X:X'XII. 84. Wierouka, (j. bIr.), kanat., XXXII. 3D. WiersYk, wierch, XIV. 265. Wiersza, XiX!X. 214; XXXVIII. 420; Wiersz(e), "Czy jest prawda na świecie", VIII. 170, pt. Literatura l udowa. - duchowny u ludu, XlXJVII. 34. - modlitwa, XXXIII. 75, 76, 70. 575 - "Na grobie 71. matki", XXXIII. 70. nagrobkowy, X. 367. o czarnym baranie, 'XII. 12'6. o powstaniu, XXX. 200, 201. o szewcach, XII. 123, 124. o ojczyźnie, XXXIII. 73, 74. o podróży do Prus, XXXIII. 70. o powrocie z Prus do domu, X!XXIII. 74, 75. - o 1920 roku, )ill{IX:III. 76, 77. - robotników polskich w Niemczech: - "Tęsknota", XXXIII. 77. - Walskiego Tomasza, I. 85--89. - "Wspomnienia", XlXlX'III. 72. - zapustny, XII. 137. Werszucinie, pawara, (j.lit.), XXXII. 30. Wiertel, część łanu, X:XV. 23. Wiertodub, Wiertogor, (j. ros.), p. olbrzym, XXXII. 84, 85, 87. Wierzba iwa, p. werbyna, liwina, łagoza, Salix caprea, bazie moe czarodziejska, XXIV42, 43. - drzewo użytkowe, XXVII. 139. - gałązki przy pi.erwszym wypędzaniu bydła, XIX'V. 55. -gałązki w presmecu, VIII. 3oW. - w liście, odwar w lecz., II. 160. - majenie lnu, XVIII. 211, 215. - pączki, II. 87; XVII. 21, 22; XX. 297. ----,poświęcona w odszukiwaniu skarbów, XVII. 23. - robienie piszczałek, XXVIII. 5860, 62. - stara, II. 255; IV. 419; VI. 357, 258. - święcona na krzyżyki, VIII. - w legendzie, xxx.. 82. - w palmie, XII. 310. - w pieśni, IX. 37. _ w różdżce świętomarcin. XVI. 3. _ wyplatanie płotów, XII. 295. Wierzba iwa, wyrób fujarek, i piszczałek, XII. 306; XX'VIII. 58, 60, Wierzbicki, p. Boruta, XX!X'IX, 348. Wierzbon, roślina lecznicza, II. 137. Wierzbowe kolo, zabawa, V. 216. Wierzbowina, Polygonum lapathijoHum, II. 137. Wierzbówka górska, Epilobium montanum, XxVIII. 246. Wier:z!bówka kłosowa, Epilobium augustijolium, XXx. 48; XXXIII. 119. Wierzbówka wąskolistna, Epilobium angustissimum, napój, lI. 21. - podkurzanie, XXXIII. 119. Wierzcheń, kamień do żarn, IX~ 364. Wierzchnica, piec, część dolna, p. zwierznica, XXIX. 48. Wierzchnik, w maślnicy, IX~ 367. Wierz howiec, p. koń, ;XiI. 334. Wierzeje, XXIVI. 14; XlXXIX,. 339. Wierzenia, I. 56, 169; II. 82, 86, 160, 178, 221, 277, 281, 331; III. 23, 140, 142; IV.· 59. 94, 141, 161, 162, 3,50, 385; V. 29, 346, 357; VI. 376, 377, 385; VII. 95, 222, 224, 255; VIII. 5; IX. 201; X. 94, 95, 127, 231, 352; XII. 86; XIII. 18, 57, 143, 163, 164, 202-205, 324-329; XiV. 50, 56; XV. 47" 143, 202, 262; XVI. 153, 338; XlVII. 4, 5, 27-29; XVIII. 2-7, 38, 40, 48, 177; XIX. 109152; XX. 58, 77, 255; XlXI. 202; XXII. 13, 14, 16, 23; XXV. 18, 52,' 79, 102; XXIII. 57, 58, 173; XXVI. 99, 120; XXVII. 2,57,143;XXVIII. 13, 249; XlXI~. 110, 121; XXX. 192, 209, 243, 253; XXXI. 145,161; XXlXIV. 10, 32, 45, 289; :XXXV. 20, 38, 39, 200-202; XXXVI. 13, 141, 145-147, 150; XXXVII. 273, 280, 422, 442; JCXXIVIII. 545; XXlXIX. 109, 176, 177, pt. W i er z e n i a. Wierzenia animistyczne, VI. 20. ~ aryjskie, XIV. 213. - chińskie, VIII. 2ł. - dotyczące bóstw, duchów, istot nadprzyrodzonych, ludzi, ognia, roślin, wody, zwierząt, XXVII. 140. - dotyczące modlitwy, świętowania, XXVII. 140. - greckie, XlXIII. 40. - huculskie, X'V. 218. - ludów pierwotnych, VI. 7, 8; XIX. 161. - ludu łużyckiego, VI. 410. ludu rumuńskiego, I. 137. ludu śląskiego, I. 25, 27; II. 373. o ciałach niebieskioh, I. 168-178. demonach, XiX'llI. 132, 133; .x;x]XIIV. 1-46. - o duchach, VI, 23. - o duszy" XXIII. 158. - - o wilkołakach, XIXIII. 30. - o zjawiskach niebieskich powietrznych, X!XIVII. 140. - o życiu pozagrobowym, XIII. 230, 231; X:X:XV. 188. - religijne, I. 6, 7; IV. 365; VI. 14; VII. 1~29; XX: 138; .XXII. l7. 18; JGXVIII. 98-100 XXX. 196; x:xJXIV. 279; .xxxVII. 314; XXOOIX'. 61. - o - sobótkowe, IV. 320. sumeryjsko-:babil., xxxxn. 111. żydowskie, III. 49--61; VIII. 350; XXVI, 119. W i e l' z e n ia, p. Anheł hluchij, anioł głuchy, Arundhati, babki, (grzyby), 'baby czarno ubrane, belemnity, belka rozłupana, bez, �57'7 576 Biała pani, biblia, bicie świni, bierzmowanie, bliźnięta, Blocksberg, bluszcz, błądzić, błoto, błyskawica, bocian, borodajki, ssawki, Boże Narodzenie, bóbr, brama kultowa, ,brama piekielna, brona, brzost, (pączki), brzoza, brzytew, bukszpan, burza, buty, byczki - bliźniaki, byk" cap, cerkiew zapadła" chleb, chmura, chodzenie wstecz, w ty~, cholera, chomik chrabąszcze, ciasto, ciąża, cielę, cień, cieśla, ciężki dzień, cmentarz, czarna sala, czerwiec, cZkawka; człowiek kamienny, człowiek na księżycu" czwartek, czysclec, ćma, dach, Dawid król na księżycu, dąb, deska z trumny, deszcz ,ognisty, żelazny, dębina, diabeł, dni krzyżowe, dni szczęśliwe i nieszczęśliwe, dolina Józafata, Donnersbesen (miotła piorunowa), dojki czarne, droga, droga w zaświaty, d!rogi krzyżowe, drzewo żywota, drzwi, duch, duch święty" duchowny, dusze pokutujące, dym, dziegieć, dziewiąty czwartek, dziewica zaczarowana, dzięcioł, dzik, dzwony" Eden, fałszywa pogl.oska, fasola, gaj zaczarowany, gałąź, garnek, gęś, giez bydlęcy, głowa ludzka, głowa świńska, główki Jana Chrzciciela, głuszec, gniadki, gniady czlowiek, gniazdo ibocianie, gniadyjeludi, gnojówka, godzina, Gogimugig, Gog-magog, gołąb, gorące kraje,' gość, góra, grab, grabarz, grad, granica, grom, grzebień, grzmot .pierwszy, grzyby, gumno, gniazda, haje, hluhyj anhel, huśtanie, Idha WoLlur, igla, imiona, inkluz, iskry, ,I . :'f \' istoty mityczne, istoty nadprzyrodzone, jabłoń, jagody czarne, jajko, jaskółka, jaszczurka, jednoimienność, jeleń, Jezus Chrystus, jodła, jupica, Kain i Abel, kalenica, kalina, kamelon, kameń hromowyj, kamień, kamień cudotwórczy, kamyczki piorunowe, karma, karmienie demonów, karzełek, kąt, kijanka, klucz św. Piotra, kobyla głowa, kogut, kołysanie nogami, kołyska próżna, komary" komin, kominiarz, komwlia konewka, konopie, koń, koszu'.cl, kozioł, kraina duchów, kraj bociani, kraj Rachmanów" kraj umarłych, kret, krzemień, krzyż, krzyżowe drogi, kura, kurzawa, lampa, laska, lichwiarze, liczba, Liocorno, lipa, ludzie leśni, olbrzymy, opętani, po śmierci, łabędź, łasica, łowiectwo, łóżko, Łysa Góra, łyżka, majky, miasta zapadłe, miertwieckoje mleko, mi· siecznyk, miotła, mleko, mli-wo, miywo, moneta, mowa ptaków i zwierząt, mróz, msza, mucha, mysz, nieboszczyk, nietopetrz, noc, a księżycu, okno, olcha, orne pole, owady, owoce, ożóg, padalec, pantofel państwa podziemne, pchla, pierścień, pies, plamy na księżycu, pochodzenie człowieka, dzieci, powrót zmarłych, północ, próg, próżne naczynie, przesądy ludowe, raj, ren, robaki, ropucha, rozmowy zwierząt w noc wigilijną, rozstajne drogi, ryba, Tzemień cudowny, sen, skowronek, słońce, słupy totemiczne, smok, sobota, sól, stal, szpilka, świeca. ucho, umarli, uroczne oczy, wąż. totem, wędrówka dusz, włosy, woda, wrona, wymiatanie śmieci, wynoszenie śmieci, zachód sl.ońca, zając, zamiana w kamień, zamieszkiwanie dusz, za,patrzenie się, zboże, ziemia, ziemia bociania, zła godzina, zła ręka, złe miejsce, złe oko, złe znaki, złotogłowiec, życie duszy, życie pozagrobowe, Zyd, wieczny tułacz. Wierzki, wierzchołki drzew, VI. 48. Wiescyca, choroba zębów, XXXIII. 26. Wiesiołek dwuletni, Oenothera bienis, !XXJXI. 57. WiesIo, (j. słowiń.), ster, V. 325. Wieszalkos, (j. lit.), kije do suszenia sieci, XXXII. 313. Wieszadło, XXXVII. 116. Wieszanie swata, III. 201; pt. Z w yc z a j e i o b r z ę d y we s e l n e, Wieszcz, XVII. ~XVI. 84. Wieszcza, wieszczka, XV'l'!. 195; . Wieszczba" wró:ilba, XIV. 40, 41, 51; XViII. 193-233. -z błyskawic, z grzmotów, z gwiazd, XVII. 199. Wieszcze baby, białogłowy, !XlX.lVr. 2, 21; XXVII. 97. Wieszczeca. Wieszczo, (gw. kasz.), upiorzyca, XVII. 201. Wieszczki, zamawiaczki, X. 267; XXXIX 432. Wieszczy, XII. 168; XIII. 295; xvm. 195; XXVI. 84; XXXV. 73. Wieszczyca, wieszczycowe ziele, starzec wielki, Jak'Ulbek, XXXI. 65. Wieszczyć, wróżyć, XIV. 209; XIV'II. 194; XXXVIII. 274. Wieś, p. dziedzina, sioło, chorwacka, XXXVIII. 364. - folwarczna, XXXIX'. 236. - górno-egipska, XIII. 268. 37 Lud - I L' Tom XL - kaszubska, ~XVIII. 31. kupowo-,podlużna" XXVI. 101. łańcuchówka, XXIX. 127; XXXVII. 187. -. łemkowska, XXXUI, 87. - niwowa, IXX'.XVrI. 175. - podhalańska, XXV. 25; XXXVII. 238, 242. - polska, XI. OWO, 4!26. - pomorska, x.XX V. 188. - rodowa, III. 1.96. - rolno-hodowlana, X X XIIX. H17. - rozrzucona, XXXVII. 364. - ,samotnicza, XXVII. 128-130, 133 - wielkopolska, XXX.VJI. 238, 242. - wielodrożna, XXVII. 128, 131, 132; :xlX.I1:& 48; XXX VFI, 181. - zapadła, V. 22; XVI. 148. - ZJwarta, XXVII. 129; XXXVII. 181; XXXVIIiI. 364. pt. T Y'P Y osad. Wieśniacy, p. włościanie, chłopi, rolnicy, XI. 407, 408; XVI. 267" 271, 274; XIX 70-103; XX!. 113. - z Lubelskiego, XXVILI. 175. Wietek, księżyc, pierwsza, ostatnia kwadra, 'XXVI. 114. Wietew, (j, słowiń.)" gałązka, V. 325. Wietrznica, wir pow., XXX!IlX. ,,2~, Wietrznica, zawilec nieskrętek, Anemone nemorose, XXX 40. Wiew (Z, (j. słowiń.), wierzba. V. 325. Wiewióm, nazwa krów, XlXiI. 60. Wiewiórczyn, Lycopodium clavatum, przyciąga pioruny, XXXI. 00. Wiewiórka, p. siela, w bajce, II. 170. -w pieśni, VIII. 229. Wieża, XXXI. 79. - w szopce, XXXI. 54. Więcierz, p. wienciar, wientaris, XIV. 118; XXIX. 126; XXX, 214; XXX'I, 42; XXXII. 28, 32, 33. �578 579 więzienie, XIV. 124. Więzienie, XXIX. 16;XXX'I. 81; XXXIX, 144. Więżniowie, XXVI. 77. Wigilia Bożego Narodzenia, I. 186; II. 62, 63, 86, 101, 221--223, 226, 336; III. 174, 175; IV. 304, 325, 420; V. 349; VHI. 3'3d; Xl. 194, 381, 398, 429; )CJ{III. 60, 61, 7E' AXV. 89, 109; Ą.XIX, 92, 95. bicie kf!'l'., )CIV. 133. Więnziń, ii Ii I: Ii II :/ II Ii II Ii , --- bicie drzew owoc., V. 2'1'4;XlVIII. 103, 105. - dziecko urodzone w wig., XIV.302. -- gryzienie orzechów, J{IV. 132. -- jadło wigilijne, XXIX. 96. -- kolędowanie, XIV. 133. .,---mycie się w pieniądzach, J{IV. 131. Iili I - - II !i~ - - Wigilia: Nowego Roku, VIII. 375; XI. 64; pt. Zwyczaje 'i obrzęd y d o r o c z n e. pt. M a g i a. - ślubu, II. 328. "7' św. Andrzeja, II. 255, 336; VII. 94; V:DII. 378; XIX, 98, 132; XXJCV. 148. -- obwiązywanie słomą drzew, Dl. 173; V. 348; XIV. 133; XVI. 84. .XVIII. 99. - palenie światła, VIII. 372. - post, III. 4; VIllI. 362, 369. - 'przepowiednie pogody, I. 56; II. ,62, 63. -- przepowiednie J{III. 327. urodzaju .---- - żołędzi, -- przygotowanie odzieży, IV. 420. -- rachowanie cieni, XIV. 132. - rozmowy zwierząt, IV. 304; XIV. 134, 370. rozniecanie watry, żywego ognia, II. 207; VI. 328; XIV. 46. słoma na stole, XVI. 84. spożywanie wiecrerzy przy świetle gromnic, XIV. 46. stawianie w stodole ryżu dla krasnoludków, XXVI. 74. swoboda obyczajów, II. 101. ustawianie w kącie snopa, IV. 325. wierzenia i wróżby, ..n. 222, 226; XIV. 135" 369. wróżby, nieszczęścia, VIII. 62. wróżby małżeńskie, II. 86, 336; XIV. 135, 370. wróżby powodzenia, IiI. 221. wróżby urodzaju, XIV. 133. wyściełanie butów słomą, IV. 419. zakaz bicia dzieci, VI. 67. zakaz picia wody, XIV. 132. zaklinanie karaluchów, kur, pcheł, strzelby, V. 207, 208. znaczenie w całym roku, VIII. 254, 255. ---- św. Floriana, VIII. 342. św. Jana, IiI. 101; ILl. 23; IV. 313, 315, 321; V. 177., 269; XI. 37.9; X!III. 16; XVI. 81; XX. 79; XVI. 73--75; XXXI. 94, 97; XxxV. 66, 72; XXXIX. 339, 349. wypędzanie wężów. XXJCV.72. zloty czarownic, XXVII. 142, 173; św. Jerzego, VIII. 378; XX;V. 57; OOXXLII. 10. św. Łucji, XXV. 82, 84, 88-90. św. Ma,rcina, XVII. 22. .św. Petroneli, X1XXI. 96. Trzech Króli, II. 214; VIII. 374. 441; I'X. 285; )ClI<!. 307. Zielonych Świąt.. XXiI. 219. wypędzanie wężów, XXJCV. 72. zloty czarownic, XXVII. 65; XX;X:VILI.264. Wigwamy, Ul. 214; pt, B u d y n k i m i e s z k a l n e. Wijadło, w obróbce włókna, XXlIiX. 86; XXXVIII. 418-421. Wijce u pługa, I. 143. Wije!, nawoływanie koni, XXXV. 137. Wijt, borowik, I. 197. Wijt, (j. ukr.), wójt, I. 82 Wika, wyka, Vicia sativa, XXXI. 99. Wikingowie, najazd, IH. 83; XIV. 210; XXIX'. 135. Wikle, wiklina, V. 64. Wiklina, motyw baśni, XXVIII. 195. - pręty, XII. 315; XXXI. 39, 42; XXXIV. 144; XXJ{VII. 105, 116, 119. (j. ukr.), wzory piIV.211. Wilca duda, tchawica wilka, w lecznictwie, XH. 265. Wilcha czarna, (,gw. huc.)" olcha po_ spolita, Alnus glutinosa, w lecznictwie XVIII. 187, 192. Wilcza jagoda, Atropa BeLLadonna, Xl. 261, 274-·276; X XJCIX. 305; pl Roś l i n y w l e c z n i c t W i e. Wilcza krtań, w lecznictwie, Xl. 397; Wilcze łyko, Daphne Mezereum, w lecznictwie.: XIII. 219, 225; XJCVIII. 246. Wilcze płotki, XXXIX. 307. Wilczek, gra, V. 46. Wilczek, wilk, w pieśni: XI. 45. Wilczura, XXXIV. 162. Wilczy dół, w łowiectwie, X., 2.2; XXJ{I .. 28. Wilczyca, p. wilk. Wikna, wikońci, sanek, Wildes Fraulein, dzika baba, XXXIX. 321. Wile, VI. 325; XV. 41; XXX. 212; XXXIX. 428; pt. Demony szkodliwe. (gw. huc.), długo chorować, IX. 288. Wilga, p. Zofija; naśladowanie głosu: VHI. 393; I'X. 66. - w przepow. pogody, VI. 66, 305. Wilia, p. wigilia, XVI. 325; XXV. 139; XXXIII. 167; XXXV. 185. Wilk, (dok), p. dyby, ,XIX;XTIX:. 2'99. Wilk, Fryc, wyzwoliny na kosiarza, XXI. 174. Wilk, gra, V. 146; VIII. 339. Wilk, leniwy, XIII. 68. Wilk, (wg. flis.) zgniły prąd, XX. 57. Wilk szczurzy, łaska, VIII. 8. Wilk, p. malej wilcosek. L 115; II. 14, 2:2-24, 205, 20'9, 2'28, 2:72.,324, 342; Xl. 51" 372; iXIIV. 127, 141, 144, '353; XXIII. 12, 3'l},31; .xXXI. 27 28, 32; XXXII. 130, 13l. 134; XXJ{III. 153; XXXV. 70, 12.2,128; .xXXVI. 2'00, 289; pt. Z w i e r z ęta dzikie. - aby nie jadł bydła zabitego przez piorun, XVIII. 195. -- aby nie pożerał owiec, p. przędzenie na Iwana Chrestytela, ~]II. 210. - barani, XXXV. 39; X. 452. - cielęcy, XXXV. 39; X. 452. - człowiek, I. 137; IV. 281, 417: VII. 276, 277. -- cztery omiany, p. barani, cielęcy, gęsi, koński, XXJ{V. 25, 26, 39. - demon, XXXIV. 6. - zbożowy, XXII. 7-9, 131. -- futro, XłII. 252. - gardziel, w med. lud. VIII. 296; ,XI. 397; XIH. 265; XXXI. 27. -- gęsi, X. 452; XXJCV. 39. -- istota ciemniowa, XXXII. 149. -- kamienny, XJCXII. 149. Wileć, - koński, X. 452; XXXV. 39. �580 581 W:'l~, mięso, VIII. 296. - obdarzony rozumem II. 329. - paszcza, VIII. 296. - polowanie, xX'Vn. 139. - składanie ofiary, 'X. 113. - skóra, XXUI. 30, 31. - s~orzenie, JeILI. 334. - symbol ciekawości, XX. 175. -święto" II. 205. - - w bajce, II. 165, 166, 168, 171, 324; V. 181, 184, 214; VI. 2'99; VIII. 5, 181, 18'2, .200,. 2'919, 303 304; LX. 173, 174, 17,8; IX'. 3'90, 392; .xVI. 3'50; ,XNn. 45; XVIII. 188,. 195 196, 203, 2'20; XJXlVI'I. 6. . , w baśni, XXXVII. 6. w facecji, XXXI. 133. w gadce, VII. 45, 46, 66, 246; XI. 65. w legendzie, XU. 12; XIV. 29~. w pieśni, LI. 342. w przysłowiu, II. 202; IX, 48, 247, w Powi,astce, IV. 417; LX'. 58 61' XIV. 348; XVI. 97, 214. " w Podaniu, llII. 198; VIII. 296; X.XV. 5'2. w szopce, XI!X. 88. w wierzeniach, VH. 269; XXXI'I. 128. wzwycz. i obrz. B. Nar. II. 86; III. 173; XIX. 163, 167. ' - wcielenie duszy, XVII. 182. - węch, XVIJI. 196. - wyraz zakazany, II. 206. - wzrok, II. 270. - ząb, XXXIV. 164. - zwierzę święte, liliI. 174. - żelazny, XXXII. 149. Wilkierze cechowe, XX.XIX. 169. Wilkołactwo, p. likantropia, ~XI. 93; XVII. 182; XXIX. 179; XXXIII.153 Wilkołak p. Kudłaty, prikulicz, wowkołak, I. 13'7,203, 204; II. 165 166, 169, 171" 216, 327; IV. 58, 276, 281 332; V. 194, 298; VI. 327; VJ1II. 156, 276, 277 349; X. 109, 214; XI. 93; XII. 168; XIIiI. 112, 211; 'xV. 211; XVII. 27, 118; XIX. 90, 133. 134; XXII. 13; XX1IIJI. 30, 159; XXV. 118; .xXVIII. 100; XX!liX. 127, 1719;'xXXIV. 36; XXlXV. 25; XXXVJII. 251, 257; XXX/IX. 307; pt, D e m o n y s z k o d l i w e. Wilżyna polna, Ononis hircina, XXVIII. 246. Wił, drzewo, które piszczy gdy się pali, p. kwik, XJVII. 202. Wiła, głupiec, błazen, szaleniec, XVII. 198, 202. Wilać, wilować, kręcić, XVII. 202. Wiły, IV. 156; XlVII. 36; 194, 201, 202, 234; XXXIV. '5; XlX;XIX. 318; pt. D e m o n y s z k o d l i w e. - w przysłowiu, lX. 378. Wimd, wyma, (j. błr.), przerębel do wyciągania niewodu, ~XXII. 31. Wina, (dok.). grzywna, XX'. 12. Winczynie, (gw. hue.), trzymanie chleba i koron podczas ślUJbu, XIII. 103, 211. (gw. hue.), 152, 153. Winec, wieniec, XVII. Winiorz, marnotrawca, XII. 68. Winnice, V. 85; VIII.64. Wino, p. B. Narodzenie, II. 129; 185, 289; HI. 173, 350; IV. 327; V. 3:55; VII. 36; VliII. 71, 119; IX. 120, 133, 152, 173; XI. 23, 148; XII. 00; XlIII. 19, 213, 256, 257; .xIV. 73, 155, 254; XVIII. 75; .xxVIII. 68; JeXVIII. 16; XXiX. 200, 214; XXXI. 16,22; XXXIV. 88, 131, 133. Wino, Sentjanzewec, VIII. 345, 348. - święcone, VI. 72, 77. - śWiętomarcińskie, XlVI. 5-7. w lecznictwie, X. 96, 344; XI. W4, 397; XVIII. 184. - w podaniu, Ul. 144. - wylewanie pierwszych kropel, XXI. 201. Winocha, nazwa krów, XXI. 60. Winogradzki, p. Boruta, XXXI'X. 348. Wino.grona, Vitis vinijera, XVI. 134; XlXVII1'I. 246. - suszone, p. kiszmysz. Winók, wianek, (j. ukr.), I. 160, 245. Winorośl, w legendzie, XVII. 23. Winszowanie, xrx;. 43. Winszyje, zw. we.selny, II. 6'6 Wio - wiu l, popędzanie koni, III. 45; Xl]I. 301. - Wioneczek, w pieśni, XIV. 386, 3'88. Wioski kościuszkowskie, XX.xVIII. 536. - rybackie, :x XXIX. 222. - rzędówki, XXXIX 331. Wiosło, IT. 7; IV. 27; DX. 44, 229. - w przysłowiu, IX. 248. Wiosło, p. drygawka, irklas, kiermy, pajczyna, pojazd. Wiosna, bóg, wiosny, p. Jariło, XiIV. 36, 63, 86. - miara czasu, XIV. 33; XXXIX. 3'1l. - i bocian, XITV. 170, 171,_176. - w przysłowiach, IX:. 158; XIV. 50. Wiośl?rstwo, XlXXVII. 366. Wióry" w :budownict. XXXIX. 243. - w obrzędach szamańskich, XVI. 118, 120. - w ubiorze szamana, Cimesia inau, XVI. 117, 118, 121. - z trumny, XV. 103. Wiórzysko, wiórki w bursztynie, XX'xIX!. 362, 415. Wireź, wiersza, XIV. 125. Wirtadub, (j. ros.), dąb baśniowy, XXX1I. 84. (j. ind.), władca gromów, XXXIV. 22. Wirzchniak, koła game., V. 167. Wirzchować, wypływać, X'IV. 125. Wirzkol, wierzchołek, XlIV. 12'5. Wis, ostre siano, II. 314. Wisialek, w zag., VI. 247. Wisielec, IilI. '24, 145, 155; V. 55; VEIl. 358; Xl. 376; XII. 79; XIX, 98; XIX!. 294; XXI'lI. 159; XXV. 83, 115; XXX. 251. - jego dusza, II. 329. - nasienie, palec, XX:V. 115. Wisielok, wisielec, V. 55; XlIV. 94. Wisiorki z burszt., XXXIX. 384, 389. Wisła, nazwa krów, XXXV. 135. Wisypka, (gw. hue.), kuszu la, choroba, XVIII. 181, 183, 185. Wisz, wiszar, X'IV. 125. WiSzało, O, ukr.), żerdź do wieszania odzieży, xlXixrr:n. 101. Wiszczok, (gw. hue.), znaki na uszach . owiec, XV-H. 143. Wiszka, (gw. hue.), narzędzie do mieszania sera, XXXV. 90, 97. Wisznu, VII. 291; XXXIV. 16, 30, 41. Wiślanny, wiślany, IV. 124. Wiśnia, Prunus cerasus, HI. 320; XIoEI. 334; JeJe'VIII. 246. - w zagadce, n. 41. - w zdobnictwie, XXVHI. 36. Wiśniaczek, XIX~ '86. Wiśniocha, nazwa krów, XXii. 206; Wiśtal w lewo nawoływanie koni, JeI. 413; XII. 301; XXXV. 11'7. Wiswawasu, (j. ind.), Gandharwowie, XXXIV. 14; pt. D e m o n y opi eku ńc z e. Wit, Wita, p. uwieńczony, uwieńczona, JCIV. 34, 35, 63, 64, 67, 68, 210, 214, 215. Witic, (dok.), rycerz, żołnierz, XIV. 35 Wirudhaka, �582 583 Witiny, (j. niem.), X!IV. 35. Witjaz/j, (j. ros.), witeź, XIV. 35, 210. Witka, obrączka, V. 64; XIV. 35. Witki, dach, łączenie koźlin., XVI,370. Witki, terminol. kowalska, VI. 291. Witki, wierzbowe do poganiania bYdła, XXV. 57. Wito, (dok.), wieniec, XIV. 211, 215. Witrak. (j. ukr.). wzory pisanek, av. 211. Witułka Pospolita, Verbena officin. XXVIII. 246. Wituszki, XXXI. 4. Wiuczeri, Wiwczeri, (gw. huc.), pa~ sterze owiec, II. 2'()6;V. 61; XVII. 142. Wiuny, Wijuny, XXXII. 24. (j. błr.), Wiwsyk, (j. ukr.), IV. 212. piskorze wzory Wiysaki, terminol. kowalska, Wiza, lornetka, II. 141. pisanek, Wizytka, p. kamlatek, IV. 278, 286; V. 63; X. 183; X~I. 60. Wirika, (j. ind.), duchy osób bezżennych, X!X!XIV. 37. Wkładanie do trumny XX. 205. pożywienia, Wkupno do bab, XX. 173, 183; pt. G l' u P Y P ł c i i w i e k u. Wkup awanie się p. młodego, XVIII. 148, 149. Wleczenie szmat, czary XIX. 12B. symbOliczne, Władca wiosny, p. Jarowit, XlIV. 217. Władza kościelna, XlIX. 33. - męża, III. 293; V. 7. nad demonami, ojca, V. 7. XOOXIV. 44. - patriarchalna, HI. 120, 193. Władztwo sarmackie, XVH. 176. - scytyjskie, XVIiI. 171. Własność kobiety, XXXI·X. 194. - mężczyzny, XXXIX. 194. - Pojęcie, XXXIX. 155. Właściciel, duchowny, feudalny, świecki, II. 112, 113. - użytkownik, XXIXIX. 202. W.łażenia pod 'Piec, w lecz., XVIII. 184. Włoch w przysłowiu, XlIV. 349. Włocy, flisacy, II.69. Włodarz, włódarz, M. 275; XIV. 125; XX. 44, 45,120; XXXrH. 65, 66. Włodziarka, dZWonek wielokwiatowy Campanula trachelium, kąpiel, XXX.45. Włosie, V. 17:2; X!X'VI. 139; XOOXVII. 105, 108, 120, 121, 126. - jako lekarstwo, V. 165. - kuny, XXX. 153. VI. 292. Wjazd kowala, w zwycz. wes., II. 250. Wjeljes, (j. ros.), Weles, XIV. 222. Wjuszka, przypiecek, XXx. 31. Wkludzić (Się), wprowadzić (Się), XV:DII. 222. - - w łowiectwie, XXX'I. 28, 29 . - wiewiórcze, XXX. 176. - wydry, XXX. 153. Włosień, zamiast nici, oX. 186. Włoski Mat. Bask., P. Jezusa, panieńczyne, p. gęsiówka Piaskowa, X'XX. 40, 41. Włosy, ciągnąć za włosy na św. Jerzego, X/X'V. 57; pt. Ma g i a. - demona, siedziba siły, XXXIV. 44. - golenie na znak żałoby, XXXIV. 39. - jako ofiara dla ducha, XXXIV.43. - kędzierzawe, TX. 116. - namaszczanie tłuszczem, pt. H i g i e n a. III. 230; - obcięte, II. 336; IIiI. 50, 51; VI. 62; XVIII. 197; pt. Wierzenia. - obcinan'e, P. postrzyżyny, I. 182; II. 81, 82, 227, 291; III. 362. - patron włosów, p. św. WIas, XIV. 403. pod pachą, IIiI. 155. rośnięcie, XXIII. 77; XXlXV. 62. rozpuszczone na znak żałaby, X'VIII. 213. rude, IXlI.81. siedziba duszy, II. 82. siedziba siły., X,X;XIV. 4'4; siwe, XXX'!. 121. - strzyżenie na czole, XXXVII'!. 61; pt. G r u p y p ł c i i w i e k u. - w magii, xrr. 207, 381; XII. 264; XUI. 279; XIV. 252; XV. 104; ,XIX. 131; XXVI. 12; XXXI. 83. - w przysłowiu, I. 248; XIV. 349. - w symbolice, II. 82, 83. wierzeniach, XXX. 250. - wypadanie, z rzęsy, III. 50; XIXXV. 69. Włościanie. I. 259; III. 294, 326; XVI. 272; XX. 2; X/XiXI. 175. - kultury megalit., XXXVIII. 46. Włościzna. własność, X;IV. 2194. Włość, XIV. 38. Włócki, flisacy, TIX. 424. Włóczenie: bałwana, diabla, ~IX. 58. - Judasza, XlXi. ,55. - roli, XXXIX. 294. Włóczęga, p. wandrus, XX. 74; XXXI. 99. Włóczęga, p. wiewiórczyn, XXXI. 99. Włóczka czerwona, XH. 300; pt. A p o t l' o p a i on. - różowa na róźdźce weselnej, XVI.!. 156, 157; :XVIII. 142. - przywiązywanie do drzwi, XVIII. 178. - przywiązywanie do ucha owcom, XXXV. 125. - weselny UJbiór głowy, V. 338. - w - wplatanie w ogon krowie, XVIII. '178. - wyszycia, X. 59; XII. 291; xvrn. 68. Wlóczkowie, flisa,cy. l~. 424; lXVII. 113; XXXVIII. 2130. - rybacy, XV. 214. Włócznia, XIV. 41; XXXVII. 137, 138. Włócznik kłosowy, p. kocywie. Włók XX'IV. 89; XXXrXt 113, 117. Włók: włóka w rybo!., XIV. 119; X1XiXI. 42; XXXII. 29. Włóka, IV. 126; XXV. 23; pt. M'i ary i wagi. Włókno, obróbka, XXXIV. 187. Włósiennica, trawa, Sesleria districha VIII. 37. Wnętr~e domu, JrXJxrrx. 288. - izby, XXXI. 174. Wnętrzności niedźwiedzie w lecz." XVIII. 83. - zwierzęce, XlVIII. 96. Wniebowstąpienie, błogosławienie pól, xrn. 89. - zaJbawy, XXIX!. 187, 189. - zabawy ludowe, XXI. 138. - zlot czarownic, XXVII. 6'5, 142. Wni.ebowstąpienie w praktykach mag., III. 21; IV. 199, 201, 227; ViIII. .256; :XiI/X.'fil. ~ w widowiskach lud., XIV. 341. - w wierzeniach. IIX. 173; XXXI. 14'4. . Wniebowzięcie M. B., p. Uspeme Bohorodyci, II. 88; IX. 172; 414; ;XiI. 65; XIII. 256; XVI. 82; XXX. 237; XXXIX. 294. 311. - w obrz. i wierz;, XXXV. 178. Wniesienie, posag, III. 104. Wnuk i wnuczka w zagadce, XVII. 83. Wnykarstwo, p'. kłusownictwo; XXXI. 28. Wnyki, siatka druciana, XXXI. 29. �584 Wocziecze lyko,(gw. hue.), 585 wilcze łyko, IXIIII. 219. Woczka, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213, Woda bieżąca, XI. 385; pt. M a g i a. -. chrzcielna, XXVII. 99. - cudowna, V. 55, 221, 222, 225, 278, 279; X!I. 375; XVI. 319; XXfVII. 22. - czarna spod olchy, XXXV. 70. - dar bóstwa, X!IV. 37. - desz·czowa, ,X:I. 285. -gojąca, II. 51, 52; XXXI. 30. gorgolowa, V. 165. - gruntowa, XiXlXIiX'.230. - i uprawa ziemi, X.XXIX. 201. - jar?". XIV.34. - Jordanow.a, VIU. 375. - klejona, utleniona, XXXIII. 81. - kult, V. 204, 284, 3,10;VII. 6; :X. 111. - marcowa, III. 24. - mętna, XXXVIII. 271. - milcząca, III. 56, 59. - mityczna, przez którą przechodzą zmarli, XX, 209. - niedeszczowa., ochrona przed demonami, XXXV. 8, 13. - niezamarzająca, XI. 313. - Oblewanie bydła nowokupionego, XVIi. 38; XXIII. 91, 103, 104. - oblewanie krów, pasterza, II. 224, 338. ~I .oblewanie się wzajemne, p. Smigus, XVII. 39. - obmywanie, XI. 193. -obmywanie oczu, XVII.38. - ochrona przed z'łą mocą, XV. 143; XVII. 38. oczyszczająca moc, XIX. 146. odmładzająca, VIII. 13. ożywiająca, IT. 51, 52; XVII. 54. picie podczas modlitwy, XIII. 120, 121. - -. płynąca, III. 55, 56; VIII. 366; XIII. '3'1; ,X.XUI. 516,70, 71, 104; XXXIX. 238. - - - - powierzchniowa, XXXIX. 238. - przemiana w wino, XIII. 27. - przemiana w W. Sobotę, XII. 313. - przenoszenie przez wodę, XXIII. 70 - rzeczna, XI. 399. siedziba demonów, XXXIV. 6. studzienna, XII. 265; XIII. .226. święcona, I. 137; II. 87, 144, 204, 253, 337; III. 20, 24; IV. 141, 184, 185, 273, 321, 418, 419; VI. 63, 74, 234, 266, 409; VII. 304, 313; VIII. 270, 337, 341, 345, 363, 364, 370, 3'7'4;DX. 1'ł5, 28Q;IX. 2'75; IX/f. 31I, 381, 38,5, 397; XII. 221, 222, 231, 312, 314, 317; XIII. 143, 232; XIV. 213; XV. 101; XVII. 39, 52, 53; XVIII. 210; XX. 73, ~65, XXI. 219; XXIII. 100; XXV. 15; ,XIXIVJlII.1410;:XlXX. 24'7; XX(Xl. 109, 1'10; XXXV. 2'4, 12~.. 129, pt. Wierzen\a; pt. Magia. Woda Trzech Króli, XI. 183. - uklejona, utleniona, XXXIII. 81. - UiŚmierzająca, kamiorowa, XXXIfI. 81. - - - - -'-- picie przez szmatę, X, 357. - picie w wigilię, X. 155; XIII. 22. - pierwotna przed stworzeniem świata, XXXII. 123, 160, 164,167. - pławienie zwierząt na św. Jana, XIII. 18. - uzdrawiająca, I. 126; V. 182, 206, 223-225, 310; XI. 165. - w baśni XX.252. - w której gotow.ano jajka, XII. 313. - w której hartowano żelazo, XI. 385; XVIII. 182 184. i bajce, VIII. 256. 257; wielkanocne - w której zgaszono płonącą. słomę, XVIII. 185. w lecznictwie ludowym, XI. 398; XXXIIII. 119, 123. w odczynianiu uroku, II. 331, 336; III. 22, 59; VUI. 57, 392; XVII.38. w pieśni, IX. 215, 223. w praktykach czarownic, VII. VII. 322. w przysłowiu, VI. 35; IX. 249; XIV. 349. - związek ze światem podziemnym, XVII.38. - żółta, XXXIII. 81. - żywa,XJV 21; XVI. 43, 44; XVII. 39; XXX. 226. - żródlana, VI. 61; VII. 36; XVII. 39; XXXIII. 121; XXXVIII. 234. Woda w nohach, (gw. hue.), XVIII. 188. Wodan, III. 174; XIV. 53; XXVIII. 100. w sposob. na zamążpójście, I. 256. Wodianik, (t ros.~ X.XXII. 83. w zwycz. i obrz. B. Nar., III. 173, Wodna koniczyna, w lecz., XI.39'll. w zwyczajach i obrzędach poWodna lilia, grzybień biały, p. bogrzebowych, IV. 438; VIII. 53, 56; niar, gonski, w lecznictwie, III. 57. XXIV. 10; XV. 143, 144. Wodne panny, IV. 156, pt. D e m 0w zwyczajach i obrzędach weselny w od n e. nych, V. 282; IX'IV. 256. Wodnica, IV. 41'2; XII. 216; XV. 41; w zagadce, IX:I. 73; lXIV. 157; XXXVII. 145; XXXIX. 318. Wodnik, VI. 336; XV. 40. XVlI. 81, 82, 87, Wodochrestnyj świetyj weczer, (gw. wodosp'ltdowa, XI. 385. hue.), wig. Trzech Kr., XVIII. 210. wróżby z wody, VIII. 379. Wodochryszcze, (j. ukr.), święto Jorwrząca, II. 227; XI. 384. dana, I. 253. wylewanie, XI. 386. Wodorosty, Alginae, XXVIII. 246. z brodu, XXXIII. 120, 121. Wody, (gw. hue.), waga sera, VIII. 41. z dziewięciu brodów, XVIII.' 183. Wodziannik, II. 216; VI. 337. z dziewięciu źródeł, XXV. 93. Wodzicka, woda, XIV. 273. z kąpieli dzLecka, V. 166;.xUI. 324. Woga, część wozu, VI. 395. z pieniędzmi, p. obmywanie się, Wognik, ognik, II. 210. XIII. 27. Wahoń, (gw. hue.), żywy ogień, II. z prania pieluch, VIII. 346. II. 207. z umycia chleba, X. 95. Wojacy Grzegorzowi, p. Gregorianki, z mycia chorego, XIV. 400. II. 200. z mycia czterech rogów stołu, Wojeńskie, muzyka, śpiewy, 111.348, iXIX!IlI. 70. 364. z mycia nóg nowokupi'onego byWojewoda, XIV. 62. dlęcia, XXIlI. 108. Wojewodzie, diabeł, XVI. 50. zakaz picia w wigilię, X. 155. Wojłok, V. 16, 17; XXXIII. 148; pt. zakaz pożyczania, XXIII. 72. Obróbka wełny. zakaz zanieczyszczania, XVII. 78. Wojna domowa, III. 311. zaskórna, p. Zygawica. - francusko-rosyjska, II. 263. �586 58?' - ojczyźniana, XXXIX. 9, 30, 48. reli.gijn81mahomet., XXXVIIL .w4. światowa, XXXIX. 5. - wielka światowa, ~XIX. 4. -żydowska, XVI. 33 Wojownicy germańscy, I. 82; XIV. 37, 38, 65, 70. , Wojsko Bolesława Chrob~ego, IX. 293. - kościuszkow&kie, XXVIII. 180. - rosyjskie, XXX. 200. - św. Jadwigi, IX. 293, 294; X.XXVII. 2.71. - zaklęte, XXVI. 146. Wojskowi, zwyczaj, tatuowania, XXVI. 77. Wojtek, Wojtuś, bocian, I. 21; V. 45, 46; XII. 63; XIV. 170, 174. Wojtek w bajce, Ią 146-152. - w szopce, XXXI. 56, 57. Wolt'. leczyć, III. 5'5; XXI. 155. Wole oczy, p. jajowniki, ornament, XXVII. 158. Wole oczy, mlecz Taraxacum officin., XXXI. 97. Wi::le ok(),' p. Nuphar alba. Wolenta, p. epilepsja, pribitka, XL, 3'96 Wolentorz, włóczęga XII. 68 Wolnik, (dok.)," zar~bnik, o'sadnik, XXV. 24, 2'6. Wolniuśki, taniec, VI. 137. Wolnomularstwo, XxX. 250. Wolność kmieca, XX. 17; XXXVIII. 28 Wolny taniec, VI. 136. Wolor, prawo, XVI. 86. wolarze, IV. 274, 279, 280, Wolski ślep, wołowe oko, Anthemis arvensis, XXXI. 99. Wołania przekupniów neapolitańskich, XXX. 249. W o ł a n i e n a z w i e r z ę t a p., Wolorze, a hej! a kiec! baś! bri a kiec! a kusz! baś, de jdesz, brrś! cabe, cici, cici! cić~a, cićka! cioś, ciurek! cip, cip., chojt! cioś! ciurek, ciuru ciuru! czy-cz! c'os! cyt czy-czy-na, hac! hacz! heta! . heszta, his! hocz! hyc'o! liwal hylo! hajta! hetta! hou! hyj! huzia, ihine! na! nawoływanie, male, bahr'a! nia pacyna, paczi!, hej! het'ta! inh! hi! huzia! liwa nene! n~ male! pac'o, piZa, pac'o, pacy- na, paczi! piZa, piZa! prr! prrtutu! pra bri prr. .stój! prrst! prsz'o! pru! pskimala prra', ryst, sob, szi! szot szczkene' pszkan'a, rejst ściś! ścieś! wio, wiu! wi.Ha! Wolchwy, (j. ros.), czarownicy, wróż- biarze, XXV. 78. Wołek w zag., V. 46. Wołek ~bożowy, XXII. 6, 8. WoliJch, ·{gw. hue.), nazwa psów, XXXV. 136. Wolocha, sukmana, XIV.'·115. Wolo ki, woloky, (gw. huc.), wełniane sznurki, wiązania chodaków, V. 151; VII. 264; XII. 290; XVII. 147; XVIII. 152; XXXIV. 146. Wolokno, (gw. hue.), obieranie paka, XVIII. 184. Wełes, ibóg bydła, H. 213; XXI. 163. Wolos, (gw. hue.), choroby bydła, xvm. 188. Woł.oscy koloniści, XXXIX. 430. Wolosia, (j. ros.), wzory pisanek, IV. 213. Wołoszka, taniec, XII. 307; XIII. 211. Wołowa goleń, dowcip, XXVIII. 187. Wolowe oczko, mysikrólik, VII. 137. Wolowe oczy, p. pełnik europejski, Anthemis arvensis, XXX. 69; XXXI. 99. Wołowina, II. 128. Wolu, (j. tur.), wół, XXXIV. 176. Wolos, Wondól, dół zburszt., XXXIX. 415. O. afr.), duchy przyrod~., VI.3135 Wonsoc, ból w pasie, IX. 288. Wontowy, od wątonu, XIV. 125. Wońki, bukiety weselne, lXV. 7·6. Wópjnkj, O, kasz.~ ..odzież, ,XIXiVfIlI.30 Worczol, (gw. hue.), drewniana koneweczka na gleg., XVII. 145. Worek, I. 82; II. 272; III. 19; XII. 31; XIV. 172; XXX. 26; XXXIII. 113; XXXIII. 113; XXXVII. 200, 205. - czarodziejski w baśni, II. 204; XI. 374; XXXVII. 30. - Judasza, XXXI. 107. - próżny w zwyczajach hodowI .. XVIII. 179, 196. - samochwyt w baśni, XVII. 49, 51; XXIII. 141-146. - w I baśni, XX. 255. -:- w łowiectwie, XXXI. 131. - W przysłowiu, IX. 244. - w rybołówstwie, .X.XIX .. 126. - z płótna, IX. 276; XI. 148, 311 - ze skóry, V. 4. - zapaska, XXV. 54. Workowiśnia pęcherzasta, Physalis Alkekengi L., X. 261 Workun, (gw. hue.), wilkołak, VII. 264 Wong, labka, (j. ukr.), IV. 213. ukr.), drzwi stodoły, XVI. 369; XXXV. 101. Woroniacza Worota, O, (j. ukr.), XXXIII. 7. Worota, WoroziZ, (j. ukr.), zabawa znachor, w jawor, X:XXIII. 123. 'O. ukr.), znachor, IX. 84. proszek drewna do zasypywania ran, XI. 396. Woróżbit, Wortuszyna, Worwel, tłuszcz do wypraw:ania skór, XX~XI. 110, 117. .woryn'e, drzewo na płot, V. 153; VII. 264; XVII. 147; XXXV. 85, 102. Wórża, (j. lit.), kosz na ryby, XXXII. 3.2. Wosk, opłata sądowa, XIV. 289, 290. - składka cechowa, XIV. 279. - jary, świeży, XIV. 34. - lanie, XXVII. 88; pl. W różb ia r s two. - na świece, VI. 56; XI. 73-75, 336; XIV. 56, 73. - nietopiony, III. 20.. - odczynianie przestrachu, VIII. 366. - okadzanie, XXIV. 15; XXV. 91. - powlekanie zwłok, XVII. 175; pl. Z w y c z a j e i o b r z ę d y p o g.' - przetapianie w lecz., XI. 384. - robienie pisanek, IV. 203-207; VII. 177, 178; XI. 189; XVII. 33. - w lecz., I. 165; ,III. 55; XIII. 341. - w magii, XXV. 91, 92; XXVII. 99. - w praktykach czarownic, VII. 306. - z gromnicy, II. 87. - z ,Paschału, III. 24; XI. 183; XXV. 91,92; pl. Magia. - ziemny, XXXIX. 243. Woskowina uszna w lecz:, VIII. 368. Woszczyna, podkurzanie, XXXIII. 12,0; XXXV. 125. Woszka nagieliu, (j. lit.), ornam. XXXII.38. Wota, zwyczaj przy odłączaniu dzieci, VI. 394; XXXI. 5. Wotan, bóstwo skandynawskie, III. 173; XXXVIII. 46. Wowczyniec, (gw. huc.), wawrzynek wilcze łyko, Daphne Mezereum, X"III. 191, 192. Wowedenie, (gw. hue.), święto M. B., . wpuszczanie 2yd6w do chaty, V. 219; XVIII. 212. Worynie, �588 (gw. huc.), wilkołak, II. 216 (gw. huc.), wilkołak, VI. 259. Wowky, O, ukr.), wiązki słomy kryjące szczyt dachu, XVI. 367. Wozdweżenie czesnoho chresta, V. 219. Wozownia, III. 209; V. 153; IX. 274; XVI. 366; XVIII. 4; XXXIII. 92; IXlXiXiV'II. 192, 196; pt. B u d y n k i g o s p o d a r c z e. Wozu, (j. tur.), wóz mieszkalny, XXXIV. 178. Wowkolak, Wowkun, Wozy czumackie, p. mazy czumackie. Woźnica w obrzędach weselnych, II. 238, 243, 244; VIII. 249; IX. 233; XIV. 55, 255, 258, 259. - w literaturze, XIX. 92. Wódz, XIV. 37, 41, 67; XXXI. 66. Wódka, p. gorzałka, horylka, mecizna, palinecka, I. 48, 79, 165, 175, 217, 2'~5, 2'i7; II. e9, 129, 18'5 212, 241, 249; III. 14, 19, 71, 172, 230, 315, 324, 350, 352; IV. 174, 300, 370; V. 154; VI. 26, 57, 6,9, 60; VII. 2, 14; VIII. 67-70, 72; 11412'5, 246, 372; IX. 77, 119, 120; XI. - - 589 - z masłem, XII. 264; XVIII. 184. - ze słoniną. XVIII. 184, Wódz demonów, p. Ajjanar. Wójt, III. 120; }(III. 60-65, 143, 283-287; (XlIV. 2f17; XIX. 90, 96. 97; XX. 8-10, 44,45; XXv. 3'1, 97; X.XXIX. 2918. - zabawa, XI. 387. Wól, p. wole, XI. 399. Wół, p. Wołu, I. 21, 134, 143, 188; II. 153, 162, 201, 203, 249, 324, 345; IV. 9'2, 147, 2.~9, 301, 43.8 439; V. 180, 190, 223,365.370; XI.179; XII. 302; IX!I!'!. 114; XIV. 40, 45, 53, 213; ,xVIII. 62, 188; ~X;. 1-14, ~.~, W, H, %;XX~ll. 1m, 200; ,xiXIX,. 2'14, 230 23'2 254; ,X\X1X1I.86; XXXIII. 113, 114; XlXlx!V.81, 119; XX:XiVJT 96, . 189, 201, 363; XXXVIII. 38, 45, 54, 55; XXXIX. 112-115, 129,204. pt. Z w i e r z ę t a d a m o w e. - jelita, przynęta w łiow:.,XXXI. 32. malyk, malikowa o przednich łopatkach wyżs?:ych, xn. 300. 23, 53" 131, 189, 19'6, 223, 3197; XII. 22, 257, 296, 320; XIII. 115, - ,olbrzymi, VIII.3'53. - postać ducha, }(XXIV. 5. 219, 221; XIV. 134, 254; }(V. 72, - przebieranie się za wołu, VII. 327. 96; XVI. 136; XVIII. 75, 150; XX. - rozmowa, VI. 72; VIII. 375. 107; XXIII. 85; XXIV. 11, 13, 14, - siwy w pieśni, XIV. 271. 17, 19, 39 XXVII. 136; XXIX. 91; - święto w dzi.eń św. ~Łuki, XII. ~. 40; XXXIII. 112, 128, 133; 299; XIII. 32. XXJ{IV. 133, 160-163, 167; - w dzień św. M-arka, }(I;I. 81; V. 217. XXXVII. 167. - ukwiecony w zaprzęgu weselnym, w lecznict., XVIII. 187; XXX. 38. XVI, 146. w obrz. zaduszn., XXIV. 12, 18, 20. - upiór, VI. 258. w przysłowiu, IX. 377, 379. - używanie do młocki, XI. 179; XX. w zwycz. związanych ze sprze301. dażą, XXIII. 85. - w !bajce, VI, 250, 299, 347; VIII. wkładanie do trumny, XXXVIII. 182, 190, 387; IX. 389; X. 94; XX. 295. 270. -- - w legendzie, XXV. 52; XXX. 126, 129, 13.1. - w obrzędach wesel., XVIII. 22'5. - w pieśni, V. 71; VI. 143; XVIII. 155. - w szopce, V. 155; XI. 18, 19, 37; XIX. 35; XXXI. 54, 56. - w zagad., II. 41; XIV. 376; XVII. 92 - wątroba, III. 225. - zamieniony w kamień, II. 211: - żytni demon ~bożowy, XXII. 7. W~ódarczak. wlódarczanka, syn, córka włodarza, XIV. 125. Wlódarka, wlodarstwo, lXIIV. 125. Wlódarka, żona włódarza, lXIIV. 125. Włódarz, w~odarz, karbowy, XiIV. 125. Wór, (gw. huc.), ogier, XXXV. 133. Wóz, I. 134, 250; II. 131; nI. 11, 212; IV.' 147, 383; V. 11, 36, 348; VI. 395; VIII. 272; IX. 144, 145; XI. 114, 172, 379, 38'1,412; XII. 295; }(III. 253; XIV. 61, 62, 69 255 257 360; XVIII. 16'5; XX. 9, '15, ~o; ~IV. 89; XXVI. 123; XXX. 34, 126, 231; XXXI. 4, 45; }(}(XIV. 274; XXXVIII. 364; .xxxIX. (1'10-114, pt. l:r r a n ,sp o r t i k o m u n ik a c j a l ądowa. - bojowy, XXXVIII. 39-44. - boski, III. 6. - bosy, .xXXIX. 129. - bydlęcy, XXXIX 114. - ciężarowy, XXXVIII. 44. - czterokoł., XXXVITI. 23<1;XXXIX. 114-117, 123. - czumacki, p. mazy czumackie. - drohobycki, miara, XXVIII. 148, 164, 166, 168. - dwukołowy, XXXIX. 111-113, 116, 129. " - dyszlowy, XXXIX. 110, 113, 115, 123, 128. dziewięciokołowy, XXXIX. 19. góralski, XII. 6. jego części. p. kierownica, kule, lefry, luśnia, levca, lieve, lunisa, leucza, lon, lonek, ryczan, szlecha, Leuchse, lun, luna, waga. - koński XXXIX. 114. kulto';y XXXVI. 109; XXXIx.. 117 'kuty, XXXIX. 129. mieszkalny, XXXIV. 178. niebieski, }(IV. 61. płn. lombardzki, XXXIX. 115. procesyjny, XXXVII. 42'3. przeciąganie przez otwory wozu, VII. 326; pt. M a g i a. - przedhistoryczny, XXVII. 173. rakszasów, XXXIV. 19. - trzykołowy, XXXIX. 129. - w pieśni, II. 66, 274, 352, 358; IV. 87; XIV. 266. - w przysłowiu, IX. 54, 249, 372, 384; XIV. 350. - w zagadce, XIV. 375; XVIII. 172. - w zwyczajach weselnych, XVIII. 144, 145. - wschodni i zachodni, XXXIX. 115--118. - ze złamanym dyszlem, p. Wielka Niedźwiedzica, I. 175; II. 277. Wózek: dyngusowy, XXXIX. 332. - miaTa soli, XXVIII. 148. - w zwycz. popielcowych, XX. 183. - zabawka, II. 218. Wózki, wzory pisanek, IV. 214. Wpadzity, wpadzisty, XIV: 125. Wpaść do młyna, (gw. złodz.), wpaść w zasadzkę, VII. 281. •. Wpływy: ałtajskie, XXXIV. 182. - atmosferyczne na budownictwo, XXXIX.244. �590 591 - czarów na przyrodę, XIX. 136. czeskie, XIX. 66; XXXIX. 124. dolnoniemieckie, XXXIX. 126, 129. dróg na rozmieszczenie osiedli, XXVII. 130. - etniczne, XXI. 24, 25. - europejskie, XXXIX. 182. - fauny, flory, XIX. 170. - fran!końskie, XXXIX. 124. - gleby, XXXIX. 23'5. - gwiazd na ziemię, XXII. 55. - klimatu, XIX. 170. - kulturowe, XXI. 17~19, 22-24. - literackie, XIX. 107. - ludowe, XXIX. 131. - niemieckie, XXXIX. 123, 126, 129. - otoczenia, XIX. 170. - rosyjskie, XXXIX. 119. - ruskie, XXIX 125; XXXVII. 356. - rzeczy martwych na'płód, XIX 162 - słowackie, XXXVII. 356. - starożytności na folklor, XV. 2035, 188-199; XX. 179. - stosunków ekonom., ,XIIIX.170. - techniki na ornament, XXII. 89. - tureckie na ubiór lXIXVIII. 2'r7. - węgierskie, XXXIX. 124. - wołosko-słowackie, XXIX. 117. - wschodnie na folklor, XXVI. 116. - wysoko-niemieckie, XXXIX. 123. Wpraszanie w szopce, XXXI. 61. Wpust do raju, p. Jaworowi ludzie, XXXIII. 5. Wrażda, (dok,), wypowiedź wojny, XI. 17'9, 181. Wręby, karby, XXI. 42. - miara wosku, VI. 408. Wrodzić się, brzydzić się, XVI. 86. Wrona, p. ciotuchna, gapa, jako pożywienie, stado św. Marcina, wronie oczy, wronie nie ziele, XIV. 142. sadło, wro- - - krakanie, wróżby,. III. 143; IV. 59; V. 34; VI. 65, 359; IX. 66, 407; J{I. 380; J{II. 169; J{III. 113. naśladowanie głosu, VIII. 393. w baśni, IV. 411; V. 184; VIII. 287, 288, 300, 301. - w demonologii i mitol., XXXII.182. w odczynianiu uroku, III. 146. w pieśni, X. 81. - w przepowiedni pogody, XIV. 369. w przysłowiu, X. 81. - - VI. 66; zagadce, II. 229; XIV. 375. 'Wcielenie diabła, J{II. 214. wcielenie duszy, J{VII. 182. z czego powstała, XII. 62. zbiera włosy do gniazda, J{VIII. 197. W -zwiastun nieszczęścia, J{X. 319. żałobny, GeXXX. 50. Wronie oczy, ornament, XXXII. 38. Wronie sadło, rozchodnik płaski, Sedum telephium, zatykanie gałą'" zek, VIII. 364; XXX. 64. Wronie ziele, rozchodn~k płaskolistny, XXX. 64. Wronok, samiec wrony, IX. 66. Wrota: p. brama, 'bramka, furta, lasa, laska, II. 76; III. 44; V. 153; xn. 295, 29,6; XVII. 180; XXVII. 140; XXXIII. 88; XJOCIV. 143; XXXV. 126, 130, 131; XXXVII. 192, 193. - ołtarzowe, XXX. 234. - stodoły, XXXIII. 101. - w pieśni, II. 343. - w przysłowiu, VII. 39. - w zwycz. i obrz. wesel., III. 206. - wysmarowanie dziegciem, IV. 248. Wronie oczy, bodziszek VIII. 365; ranium Phaeum, Wrotuchny, wzrota, XIV. 125. Wrotycz jastrun, Tanacetum Leucanthenum, XXVIII. 246. - maruna, Tanacetum Parthenium, XXVIII. 246. - swojski, Tanacetum vulgare, XXVIII. 246; w lecznictwie: II. 137; XI. 385; XIII. 124, 224; J{XX. 56, 66. - szerokolistny, ,Tanacetum Balsamum, p. piwonia, XXVIII. 246. Wrotycz, p. uwrotycz. Wrowysz'e, (gw. hue.), zły duch, XXJ{V. 146. Wróbel, ćwierkanie w przepowiedniach pogody, IX. 66, 305. - naśladowanie głosu, VIII. 200. - odpędzanie, ;IV.419; V. 80; XII(. 329. - szkodnik, III. 141. - w bajce, J{V. 194. - w opowiadimiu, VIII. 287, 288. - w pieśni, II. 73; VII. 171. - w przysłowiu, IX. 3'80. - w przepow. pogody, XVI. 83. Wróble proso w lecz., XXII. 298. Wróg, wrogi, XVII. 199, 200. Wrótnia, XIV. 125. Wróż, znachor, wróżbita, VI. 48, 59; IX. 296, 297; J{VII. 198, 234; XXXIX 217, 225. - wybieranie miejsca na studnię, IX. 274. Wróźbiarki, p. cyganka, XX 81; XXXIX.433. • Wróżbic~, wróżbiarze, II. 291, 328; J{III. 113; XX. 80; XXII. 51; XXV. 10, 78; XXVI. 7; XXviI. 88; XXJ{III. 118. - eg~scy, IJ{. 164, 167. WróŻ/by, II. 256; IV. 36; V. 258; VI. 262; VII. 94; VIII. 132; XI. 84; 222; J{I. 53; XVII. 199, 204, 205, - - - - - - 209; XVIII. 176; XXIII. 171, 183; XXV.ll0; XXXI. 78; XXXIV.289; XXXVII. 293,33'6; XXXVIII. 545. długości życia, ViIIT. 48, 49. ,gospodarskie, I. 82; II. 223. małżeńskie, I. 132; V. 219; X. 156; XIII. 32, 33, 307; XJ{VII. 140; XXIX. 122, 134; XXXV. 178. pogody, J{I. 337; XII. 297; XVIII. 199; XXVII. 140; pt, M e t e a r olog i a l u d o w a. przy pieczeniu chleba, J{J{VII.1135. śmierci, X. 355. św. michalskie, VII. 214. u Słowian, J{VII. 194. urodzaju, X 155; XXVI. 140. wigilijne, I. 56; III. 1; X 155, 156; X. 429; J{III. 22; pt. W i g i l i a. z cienia, X 112, 155. z gwiazd, XIII. 230. z kichania, p. kichanie, X 221; XX. 298; XXIII. 159. z miecza, VII. 217; XXVII. 180. z pierścienia, XXII. 51. z ręki, XIX 123, 124. 2l 'rzuconego pieniądza, XXIII. 96. za.pomocą konia, XI. 333; XIV. 41,:51; XVII. 202, 203. 210. za pomocą losu, J{VII. 202. ze .snów" XXVII. 271. 140; XXXVlII. WróŻ/by związane z kupnem bydła i kioni, XXiIII. 95-917, 103,. W róż b i a r s t wOP" akacja-wróżba urodzaju, alektriomancja, arithmomacja, balabuszki, barliniec, barwinek, beryl, biedronka, bocian, buk, buty, byk, chleb chrabąszcze, ciasto, ciskanie kop, cyganka, czwartek, daktyliomancja, divinatio artificiosa et naturalis, �592 593 dzięcioł, dzwony, echCI, fartuch. f.asola, gąsi:or, gęś glina z kretowiska głosu nasłuchiwanie, gł~du przepowiednie, gnój, grafolodzy, Gromniczna gwiazda, horoskopia, hydromancja, jabłko, jajko, jaskółka, jęczmień, kabalistyka, kapusta (urodzaj), kataptromancja, kawka, kichanie, kłos owsa, kłos żyta, kogut, kokoszki, kołki w płocie, koń, kret, krystalomancja, kukulIka, lanie wosku, lustro, mak, nasłuchiwanie, nekromancja, niebo, niecki, noga, nos, odlewanie ołowiu, odlewanie wosku, oneiromantia, p·ies, polano płonące, ręka, sen, skapulimancja, sznur, świeca, wrona, wyciągani,e źdźbeł, wycie psa, wylewanie ołowiu, wyrzutka. Wróżda i pojednanie, XXVIII. 254; XXIX. 175. - i pokora, p. krwawa zemsta, III. 370. Wróżka, wró~bitka, I. 26; III. 281; I'V. 96; V. 32, 33, 56, 60, 126, 2,19; VI. 157,160,200,353; IX. 175, 382, .383; J{I. 377; J{III. 113, 118, 242; J{IV. 288,290; J{V. 186; XVII. 234; J{VIII. 176; XX. 80; XXXIX. 433. Wróżyć, J{I. 395; XVII. 198, 200. - z gwiazd, XI. 435. - z ręki, p. chiromancja. - ze snów, }(X}(IX. 351. Wrzeciąże, wrzeciążki, terminol. kowalska, VI. 291. Wrzeciono, III. 9; VI. 246; VIII. 370; rx. 175, 279; XIII. 111; X:IV. 2198; X VI. 323; XJX. ,60; X,XXI. 4; X}\XVII. 212; XXXIX. 281. - w'kole garncarskim, V. 166. 129; XXVII. 131. - w żarnach, IX. 364. - we młynie, IJ{, 276. Wrzesień, w Kalendarzu skim, XIII. 257. Wrześna ricaria porzenna, Vvrzody, p. bolaki, raki, czyraki, Staropol- t.amarysz'2k. My- germanica, XXVIII. 246. bolaczka, . cze- czyrżek, sienkier, X. 155; XI. 385; XIII. 204. - leczenie, XIV. 132; XXX. 39., 47; }(XXI. 58; pt. M e d y c y n a l u d. Wrzos, kąpiel, XXXV.63. - młode pędy w lecznict., XII. 267. Wrzucanie do wody dziewcząt, XXXVIII. 295. Wsawy, wszawy, IX. 68. Wschód, VII. 10; IX. 386; XI. 316; XV. 190, 199; }(XVIII. 40; XXXI. 50; XXXVII. 158; XXXIX. 22,67. - Radziecki, XXXIX. 52. '-....o Starożytny, J{XXIX. 20. Wschód słońca, VII. 15, 20, 25, 319, 320; X. 268. - w budownictwie, XXXVII. 109. - w lecznictwie, VIII. 366; J{I. 395; J{VIII. 185; X}(xIII. 12,1. - w magii, J{VII. 66. Wsio, wszystko, XIV. 12'5. Wskaźniki urodzajności gleby, p. rośliny wskazujące urodzajność gleby, XXXIX. 212, 218. {,gw. hue.), znaki na uszach owiec, XVII. 143. Wskrzeszanie zapomocą liści dębu, }(XXV. 68. - zmarłych, XXV. 46. Wslin, wślin, (gw. hue.), ławka w obrzędach weselnych, J{VII. 155. Wsocić, wbić kołek w ziemię, IX. 288. Wskis, Wspak obchodzić, Magia X}(III. Wspomnenie zmarłych, X.:-::.;;:lV.17. 13'5; pt p. Czwar., Wspomożenie młodej, składka, XJ{VII. 154. Wspólne zebrania młodz., }(xVI.98. Wspólność kobiet, II. 100, 102, 104; IV. 186; XXXVII. Z81. Wspólnota języków słowiańSkich, XXXIV. 171, 178. - pierwotna, 59. XXXIX 16, 20, 54, 56, - rodowo-plem., XXXIJ{. 20, 46, 53. - słowiańska, XXXIV. 56. - ziemska, }(XXIX 52. Współczynnik asocj. Jule'a XXIVII. 44 Współpraca, XXXVII. 335; XXXVIII. 282, - w społeczeństwie pierwotnym, X:X:Xvru. 2'8'2. Wstawki, na koszulach" V. 151. Wstążka, p. bandela, barszynka, benda, binda, wstęga, byńda, - plotka, II. 237, 356; III. 15, 17, 252; IX. 44; J{. 186; J{I. 59, 67, 151, 326; J{II. 291; J{IV. 47, 255, 380; J{V. 71, 96; XXVII. 135; XXVIII. 32, 171, 174, 179-181; XXIX. 81, 82, 170; pt. Apotropa ion. ·biała w zwycz. wes., X}(. 197. czerwona, VIII. 378-379; X. 60, 171, 172; }(XIII. 67. jedwabna zapisana modlitwami, p. pas M. Bask. XXIII. 19. u czepka, XXXIV. 145. w magii, VIII. 364; }(XVII. 135. w strojach obrzęd., }(XVII. 135. w zabawach, }(}(XIII. l. życzka, - feteć, zadzierga,---- zaściegacżka, 38 Lud - Tom XL Wstą:lJka w zakazach pożyczania siodła, XXIII. 67. Wstążka, wycinanka, XXII. 116. - ząbkowana, plecionka, }(XVIII. 178 - zdobienie, p. wachle, XXXIII. 129. - ze słomy i bibułki, }(}(XIJ{. 451. Wstecz, wykonywanie czynności, XXIII. 84; pt. M a g i a. Wstępna $roda, p. Popielec, I. 80, 82--84, 254; II. 20; III. 29; }(X. 169, 181. Wstoki zabyly, XVIII. (j. hue.), płn. mgła, 217. Wstrząs, wzryw, XXXIX 37, 38. Wstrzemiężliwość po weselu, }(}(XIV. 7. Wsza, wesz, XIV. 125. Wszak, trzmielina brodawkowata,Ero_ nymus verrucosa Scop., XIV. 125. Wszechświecący, wszechwiedzący. p. bóstwa, XXII. 11. Wszystkich Świętych, VII. 38, 285; VIII. 256; IX. 172; XI. 315; XII. 272; XVIII. 93; }(XIV. 5; }(XVII. 142; XXX. 237; XXXI. 104; pt. Zwyczaje i obrzędy dor o c z n e; pt. G h r o n o log i a l u d o w a. Wszytki, czapka, krój, XXXVIII. 265. Wszywki do poszewki, XXIV. 135. Wścieklica, czapka, }(XVIII. 170. - opatowska. }(XVIII. 172. Wścieklizna, leczenie, p. cis., V. 377; IX 296; }(XI. 147; }(XIV. 41; XXXI. 27; XXXV. 72. Wtajemniczanie młodzieży, p. inicja- cje, III. 372, 373; XV. 17; lXVII. 42. rytm, XIV. 125. Wton, Wtorek, VII. 313; x.. 221; lXIII. 92. - dzień szczęśliwy, XVIII. 198; }(}(XVII. 210. �·594 - kichanie, XIV. 252. lot czarownic na Łysą Górę, XXVII. 65. - oblewany, V. 354. - po wielkiej nocy, p. Rękawka, XVII. 24; XXIV. 17. - w zwyczajach weselnych, XIV. 380 -wielkanocny, XII. 89; XXXIn. 10. -- zapustny, VIII. 338-340; X. 96; XVIII. 96; XXXI. 160. Wtorucha, nazwa krów, VIII. 152; XXI. 60. Wtykanie kolców w odzież., XVI.130. -- wypadniętych zębów w ścianę kościoła, XIV. 398. Wuda (j. błr.), wędka, XXXII. 26, 34. Wudyty (gw. hue.), łowić rY1by na wędkę, VII. 264. Wuhol (j. ukr.), węgieł, XVI. 366. Wuhrilkie, (gw. huc.), wągry, XVIII. 188. Wuj, wujek, p. siok, brat matki, XIV. 125; X.XX 259; XXXI. 170. - znaczenie w rodzinie, VII. 152. Wuja, wuj, XIV. 125. Wujasze, siraczki krótkie, XVII. 147. Wujko, p. niedźwiedź, II. 205. Wujko gromadzki, stary kawaler, VIII. 243. Wula, wola, XVIII. 222. Wulkan w. wi.erz., XXXVII1.25O. Wundersing Vogel (j. niem.), cudowny ptak, XI. 239; pt. P t a k i w w i e r z e n i a c h. Wuot (j. jak.), podniecenie, p. religia szamanistyczna, XXXVIII. 46. Wuotan (dok.), WO;dan, XIV. 53, 61, 62, 217, 218. (j. germ.), wóz niebieski, Wotana.. XIV. 61, 62. Wurda, ser, II. 207; VIII. 370; XIII. Wuotanswagen 595 241; XVII. 145,146; XXXV. 89-91, 144. Wurdachlym (j. czuw.), krewni p. młodych, \przybranego ojca. (VII. 55 Wurszyato (j. pr. lit.), bóg, XXII. 1. Wustik (gw. huc.), płn. wiatr, XVIII. 217. Wuszy (gw. huc.), wszy, choro:by bydła, XVIII. 188. Wu-ta-chia (j. chiń.), pięć geniuszów, VIII. 13. Wutok (j. błr.), wątek tkacki, XXXII. 36. Wużwa, część pługa, I. 143. Wybij.anie zębów, XXXVII. 366; pt. I n i c j a c j e. Wybijanki, spodnice z płótna, XXXVII. 222. Wybór miejsca na budowę chaty, XIII. 115. Wycacnialy, chudy, wyblakły, XIV. 125. rach, ----- ---- polonynckyj (gw. huc.), wyj_ ście na połoniny, XXXV. 127; pi. p a s t e r s t w o. Wychodnia, pierwszy otwór w lodzie do którego wpuszcza się niewód: XIV. 125. .Wychodzenie duszy z ciała ~iącego, XXXIV .. 11. ----- -. tyłem, XIII. 327; pt. M a ~ t.a. Wychodźtwo polskie, XII. 187-190. Wychrest, wychrzta, XI. 401. Wychybować, wyrzucić, III. 139.' Wyciądz (dok.), witeź, XIV. 210. Wyciąganie źdźbeł, VI. 69. Wycie psa, p. pies, IV. 304, 421; V. 352; VIII. 49; XX. 319; pt. W róż b i a r s t w o. WcięcLa ozdobne na belkach, iXXX. 25 Wycinanka, p. cacka, klapo ki, koł- -- Wychid dry, kodry, krążek, leluja, miz. --- --- •• SZtWtS wstqżki, wystrzy- 100, 102; XI. 108, 421; XII. 116, 117; Y.XI. 42, 51;XrXn. 82-128; XXV. 107; XXVI. 81, 82; XXVII. 170; XXVIII. 40-51, 53, 54; XXIX. 119, 181 18'0. 188; XXX. 5; XXXI. 167; XXXIII. 105, 143; XXXVII. 107, 345; 451, 486; XXXVIII. 445; XXXIX. 451, 550, 551; pt. S z t u k a l u d o wa. asymetryczna, XXII. 119, 123. jednob.arwna, XXII. 118, 120, 121. jednoosIowa, XXII. 105, 124. kurpiowska, X. 353; XXII. 111, 117-122 127; XXIII. 156; XXVII. 162; XXXV. 28. liniowa, XXII. 102. lubelska, XXII. 120. łowicka, X. 102, 104, 106; XXII. 105, 114, 115, 127; XXIII. 156; XXVII. 162; XXX. 148, 150; XXXV.28. naklejana, XXII. 89. o symetrii ośrodkowej, XXII. 124. podlaska, XXII. 111, 117, IW, 127. podłożona, XXII. 90, 99. sieradzka, XXII. 117, 122. skórzana Tatarów Kazachskich, XXII. 98, 101. z jedwabiu, XXII. 89, 94, 97. z kory brzozowej, XXII. 93. z opłatków, XXII. 115. z papieru, XXII. 88, 91, 93, 99, 103, 110--113,119,121,122128;XXV.I07 z sukna, XXII. 88, 102, 110, 127. z tkaniny, XXII. 82, 83, 88, 98, 100, 103, 126. zanik, XXII. 90, 91. zastosowanie w haftach, XXII. 115 w pisankach, XXII. 117. żydowska, p. chorągiewki, mizganka, LX. 299; IX. xv. 154; XXIII. 122, 123, 125, 127; XXVI. 109, 120; XXVIII. 48; XXX. 235. Wyczep wina, XXXIX. 143. Wyćpić, wyrzucić, XIV. 125. Wyćwiartnik, zmyślający, XIII. 54. Wyćwiarny, wyćwirny, zmyślony, p. Oćwiarnice, XIII. 54. Wydawanie p. młodej, XVI. 144, 145. Wyderek, utrzymanie starych rodziców, III. 304, 306, 307. Wydłużanie małżowiny usznej, xx,xIX.302. Wydmy, p. osadnictwo przeddziejowe, XXI. 62, 63. Wydra, mięso w leczeniu bydła, XVIII. 188, 193. -- polowanie, VII. 270; XXXI. 28. Wydrapywanie wzoru na pisance, IV. 205, 207. Wydzialki, kawałki placka, XV. 78. Wydzierżawianie, bydła, IV. 131. - ziemi, XXXIX. 192. Wygadzanie (dok.~, pożyczka, XXIX. 175, 176. Wyglqdy, otwory w dachu, VI. 184. Wygrawać, wygrawanie, kłosić się, kwitnięcie zboża, XIV. 125. Wygryzanie choroby, 1. 165. Wyhad, grymas, XIV. 253. Wyjazd do ślubu, III. 65. -- młodej do młodego, XVII. 159. Wyjazd, u sieci, XIV. 126. Wyjmowanie śladu, mag., II. 217. Wyjście do kościoła, II. 224. -- zabiegi mag., III. 51. • - na hale, p. chid połonyńskij,Jredyk. Wyk, strach, XXIII. 127. Wyka, Vicia Faba, III. 10; XI. 177; XX. 318, 318; XXX. 71; XXXI. 99; XXXIII. 113. rachy, �590 597 " się, wyprowadzić się, XVIII. 222. Wykładacze snów, XXXIX. 351. Wykładanki drewniane, XXIII. 15U; XXIX. 119. Wykludzić Wykłady etnografii w szkołach średnich i wyższych, XVII. 269. Wykopaliska, XVI. 322; XXI. 106, 112. - na Cyprze, XVI. 30. - paleolityczne, VI. 403. Wykopnisko, pole, XIV. 126. Wykopy leśne, mieszkanie, XXVIII. 71; pt. Z i e m i a n k a. Wykopywanie jamek w ziemi, magia. XXXIII. 120. - zwierząt z nor, XXXI. 33. - zwłok samobójcy, XXXI. 85. Wykradanie narzeczonej, IX. 33. Wykroczenia przeciw czystości obyc:zajów, IV. 366. Wykrot w łowiectwie, XXXI. 32. Wykrywanie złodzieja, XXVI. 18, 19. Wykrzyżowania kultur., XXXIX. 108. Wykup duszy, zwolnienie od przysięgi, V. 15. -..,. dzi.ewcząt, XXXI. 161; pt. Zwyczaje i obrzędy do~ ...••fantów, gry i zabawy, V. 140. - p. młodego, V. 19; XXXIX. 428, 430. II. 264, 266; m. 206, 363; X. 64; XXVII. 178. - syna, XXVI. 107. - żon, XI. 211. Wykurzanie zwierząt z nor, XXXI. 33 Wllewanie jaja, p. przelewanie, XI. 384. - p. młodej, - w leczn., II. 217; VI. 16, Wylewanie ołowiu, XIII. 218. Wylewanie wody na rozstajne drogi, XXXIII. 121; pt. M a g ia. - na odlew na strzechę przy czynianiu uroku, XVIII. 178, na zwłoki zmarłego, XXXIV. przy odczynianiu uroku, II. w zwycz. pogrzeb., VI. 124. z kąpieli dziecka, III. 61; VI. IX. 64. WyZiuka od182. 39. 331. 127; O, lit.), szufla, XXXII. 32. WyZiwka, szufelka do wylewania wody z łodzi, XIV. 126. Wylot czarownic, p. czarownica, XVI. 48; XXXVII. 305. Wylot w.dachu, XXXIX. 351. Wylaźnica, otwór do wypuszczania dymu, dymnik, XXXIII. 103. Wyma O, lit.), przerębel do wyciągania niewodu, XXXII. 31. Wymawianie mag., XI. 396. XIV. 126. Wymiana dzieci na istoty nadprzyrodzone, IX. 417. Wymiana pierścioników i wieńców, XX. 196. - chusteczki, XVI. 141. - żon, XXXVIII. 346. Wymiatanie śmieci, VI. 56. Wymemlać formułki się, wyguzdrać, Wymierzanie w lecz., II. 217; VI. 16. Wymię, leczenie, XII. 267; XXX. 48. - w zagadce, II. 41, 230; IX. 407. Wymioty, p. bogini, XI. 396. Wymsknonć, wymknąć, XIV. 126. Wymuszanie urodzaju, na drzewach owocowych, p. bicie, uderzanie, XVIII. 92, 109; XX. 296; pt. M ag ia. Wynagrodzenie w naturze XXXV. 120. ..... w pieniądzach, XXXV. 120. Wynalazki, XXIV. 156, 157; XXXVIII. 12; XXXIX. 94. Wynojko (j. ·ukr.), wianek, IV. 92. (j. ukr.), chleb w obrzędach religijnych, II. 142, 144. Wynoszenie czarownicy w koszu, w beczce, XXVII. 110. 111. - głową do tyłu, XXXIV. 39. - pisanek w pole, IV. 226. - płonącej głowni za wieś, XXXIV. 44 - samobójcy przez okno, XXVIII. 252; XXXI. 45. -- starców do lasu, XXX. 198, 199; pt. Z w y c z a j e p r a w n e. ..... śmieci, p. wymiatanie. - śmierci, p. Marzana, Smierztecka, VI. 19,5; XXX:. 225. - zmarłego, II. 332; V. 347; VIII. 349; XVI. 148. .Wynotwić, zmyślić coś, IX. 200. Wyobrażenia ludu o czarach, XIX. 142. ..... o duszy, XXXIV. 10. - o śmierci, XV. 201. - o świecie zaziemskim, VI. 377. - o zjawiskach przyrody, X. 355~; XII. 216. - o żywiołach, VI. 377. Wypalanie cegieł na słońcu, XXXIX, Wynos - 206. wypalanie ~X ~; lasu na popiół, X. 136; pt. Gospodarka l eś na. ..... now:n,. fXOCV.143. - ornamentu, II. 219, 220. - piętna, XXXIX. 145. ~ węgla, XII. 27; XXXI. 85. Wypas bydła, XIII. 305. - indywidualny, XXXVII. 201. - kolektywny, XXXVII. 202. - wołów, XXXVII. 189, 201. Wypędzanie bydła na paszę, II. 222. 224,282; IX,XV. 55, 57, 58; pt. Pas t e r S t w o. - bytiła na połoniny, p. wychid polonynckij, II. 206, XVII. 143. - demona, VII. 148, 149; XXXIV. 42, 44; pt. M a g ia. - diabła, XXXIV. 42. - ducha choroby, VI. 245. - lisa-geniusza, VIII. 18. ..... owie cna połoniny,. p. miszynie, V. 61, 123; X'V'II. 141-144. - pcheł, II. 200. - śmierci, VI. 1'95. ..... wężów, XVI. 18, 19. - zimy, VI. 298, 299. ..... złych duchów, X. 215; XII. 93, 223; XVI. 123. - żab, X. 276. Wyplatanie, p. plecionkarstwo, XXVIII. 178; XXIX. 134. Wyplizić, wystawić język, XIV. 253. Wyplótować, opatrzyć płotami, XIV. 126. Wypominki, VI. 205; VIII. 00; XXIV. 21 Wyposażenie, XIV. 216. - techniczne łodzi, XXXIX. 437. Wypraszanie drzew owocowych od ścięcia, XVIII. 108; pt. M a g ia. - od śmierci, X. 241-258; XXIV. 174-178; XXV1.14O; XXVII. 111; XXXIX 179; pt. Pra wo l ud. Wyprawa, V. 13, 18. Wyprawa zimowa chaty, XVIII. 10. Wypraw. skóry, XXXI. 112, 114, 117. Wyprzenia u dzieci, XI. 396. Wyprysk na skórze, XI. 399. Wyprzęganie przez młodą koni lub wolów, XVII. 159. Wypust, poddasze, XIV. 360; XVI. 365 Wyrajbować (gw.zołn.), reiben, lIIiaD. Wyrazy czarodziejskie, I. 56. ..... magiczne, XXV. 15. - orylskie, p. gwara flisaków, XXXIII.14l. �598 - tureckie w j.ęzyku słowiańsk m, XXXIV. 183. WlIrch, strych, piętro, XVIII. 222. Wyrko, legowisko, IV. 278, 286; VI. 48; IX. 360; XII. 46; XXVI. 94. Wyrobnicy, III. 10. Wyroby afrykańskie, XXXIV. 92. - amerykańskie, XXXIV. 71. - angielskie, XXXIV. 75. - artystyczne, huculskie, XXI. 45, 47 - !bursztynowe, XXXIX. 336-359, 368, 384, 391, 401. . ~ - ceramiczne, p. naczynia pierścieniow., XXXIV. 70, 73, 76, 80, 92. cypryjskie, p. naczynia pierścienioW.,XXXIV. 72, 101, 105,107,131. drutowe, XXXIX. 598. fenickie, p. naczynia pierścieniOW., XXXIV. 75, 104. garncarskie, XXXVII. 419. gliniane, IV. 116; XVII. 68, 170, 173, 175; XXXVIII. 330. hamburskie, p. naczynia pierścieniow., XXXIV. 97, 99. koronkarskie, XVIII. 72. korynckie, p. naczynia pierścieniow., XXXIV. 74. - kos'zykarski'e, XVII. 131; XVIII. 72; XXVI. 104. - kościane, XVII. 170, 171, 173, 175. - kowalskie, XXXVII. 416. - kultowe, p. naczynia pierścien., XXXIV. 129. ~ metalowe, XXVI. 104. - miedziane, XVII. 170, 173, 175. -;-- neolityczne, III. 188; XVII. 70, 170; XXV. s. II. - palestyńskie, XXXIV. 102, 103, 132 scytyjskie, XXX. 190. skandynawskie, XXV. s. XI. snycerskie, XXXVII. 416. 599· Wyroby sre~rne,' XVII..l73. - szklane, xvn. 173; XXX. 160. - sznurkowe" .xXI.X. 119. - ślusarskie, XXXVII. 416. - tatarskie, p. naczynia p':erścien., XXXIV. 108. - ukraińskie, p. naczynia. pierścien., XXXIV. 124. - z bawełny, XXVI. 123; XXIX. 85. - z drutu, XXVI. 123. - z drzewa, XXXIX. 450. - z jedwabiu, XXVI. 123. - z kory, .xXVI. 123. - z kryształu, XXVI. 123. - z kwiatów, XXVI. 123. - z liści, XXVI. 123. - z muszli, XXVI. 123. - z Niemiec, p. naczynia pierścieniow., XXXIV. 124. - z papieru, XXVI. 123. - z piór, XXVI. 123. - z rafii, XXVI. 123. - z Rodos, p. naczynia pierścien., XXXIV.107. - z Rosji, p. naczynia pierścien .. XXXIV. 124. - z terrakoty, XVII. 173. - z wełny, XXVI. 123. - z wełny na drutach XXIII. 154; XXXV .. 19, 28. ' - z włoSia, XXVI. 123. - ze słomy, XXVI. 123. - z żelaza, XVII. 173; XXIV. 89. - ze złota, XVII. 173; XXIV. &9. Wyrocznia, IX. 281; XI. 339; XIV. 209; XVII. 193, 195; XXXVII. 127. Wyroki, XVII. 195. Wyrost, młodzieniec; VIII. 245, 247, 251, 362, 365. Wyroża, półwysep, XIV. 126. Wyrób garnków, liX. 185. - guzików, XXIX. 19. - haJtów, XXVI. 98. oleju, p. bić olej, VIII. 370; XXXIII. 153. - kapeluszy słomianych, XXVI. 98;' XXVIII. 168. - płótna, XXVI. 98. - sera, VIII. 43-45. - sieci, XXXI. 39. - skór, XXVI. 93; XXXI. 112. - sUlkna, XXVI. 98. - tkanin, XXVI. 98. Wyróż, wy róża, narożnik, XIV. 126. Wyrwanie ciała kleszczami, kara, XX. 304, 309. Wyrwanie nozdrzy, kara. V. 108. Wyrw]buk, XXXII. 87. Wyrwidąb, IV. 282; VII. 143-146; XI. 104; XXXII. 84, 87, &9; pt. M i ty. Wyrwidub, XXXII. 84, 122. Wyrwijedlica, XXXII. 84, 88. Wyrzucanie łupiny pisanek na ogrody, za chałupę, de wody" IV. 22·£; XVII.32 . Wyrzucanie odzieży chorego, XXXVIII. 59. - substancji szkodliwych, XXXIV.12 Wyrzutka, pieniądze rzucone w górę, w zwyczajach kupna, XXIII. 96. Wysiadka, weranda, II. 140; XXIX. 2, 12; 23, 24, 47. Wysiedlanie ze wsi, III. 297; pt. P r awo lud owe. Wysiudać, wyrzucić, XII. 68. Wyskocka, kobieta światowa, V. 64. Wyskubywanie sierści i piór ze sprzedanych zwierząt i ptaików, XXIII. 86, 87. Wyskwarnońć, wyskoczyć, XIV. 126. Wysługiwanie żon, V. 186, 281. - w baśni, XVII. 46. Wysmuknońć, wywinąć, XIV. 126. Wysochny, Wysoki, XIV. 126.' Wysokość opadów atmosfery cz. wpływ na budownictwo, XXXIX. 244. Wy.stawa czesko-słowacka, lII. 95. - etnograficzna, II. 30, 146, 186, 281; XI. 420, 427; XV. 137; XVI. 428, 429; XVIII. 238; XXIX. 184; XXXIX. 492, 495. - lekarska, XIII. 169. - ludoznawcza, II. 7'6. -łużycka, III. 374. - muzealnictwa szwajc., XXXIX. 495. - okręgowa, II. 150. - podhalańska, XVI. 425. - pols. sztuki ludowej, XXXIX. 446. - poznańska, XXXI. 165. XXXIX. 493. - rozwoju łóżka, stołu, tkactwa, XXXIX. 493. - regionalna, XXIX. 182; XXX. 268. - sztuki ludowej, XXXV. 36; XXXVIII .. 335, 447; XXXIx. 551-568. - w Koszycach, XXXV. 36. - w Pradze czeskiej, XXXV. 36. - w Sofii, XXXV. 36. - w Sztokholmie, ,XXXV. 36. - we Florencji, XXXV. 36. - zclobnictwa ludowego, XVI. 330; XXVI. 137. Występ w bud., XXXIII. 109. Wystrzyganki, "w pawi ogon", "w' kogutki", "w nablotnie", "w grabowe liście", p. wycinanki, XXIV. 137; pt. O r n a m e n t. Wysuga, zasługa, XX. 250. Wysysanie choroby w magii, VI. 330. Wysysanie krwi, XXXVII. 88. Wyszka, Vyska, balkonik, XVI. 393; XXV.96. Wyszycia na kożuchach, XXXVIL 354 - wyszywki, hafty, II. 189; V. 148; �600 60t XI. 408; XU. 284, 285, 287, 290; XXII. 113, 121; XXVI. 113; XXIX. 81, 117. Wyszywkie {.gw. huc.), wyszycia, hafty, XXIV. 146. Wyścigi, p. drzeworyt, XXXVIII. 238. - w obrz. wes. Kirgizów, V. 11, 17. Wyśmiewity, wyśmiewca, XIV. 126. Wyśmiewka, ptaszek, naśladowanie głosu, IX. 66. witrykus, urząd kościelny, XIX. 91; Xx. 66, 73, 75, 103. Wytrząsanie pcheł, IV. 321. Wytrykusz, Wytwory budowlane, XXXIX. 134. - duchowe, XXXVIII. 50, 51, 54. - geneza, XXXVI. 107, 108, 110, 112. - kulturowe, XXI. 85; XXII. 19, 20, 27; XXXVI. 119-121, 123, 125127; XXXVH. 41, 46; XXXVIII, 17, 228. .,t I' - materialne, XXXViII. 47, 4a. 51. 5'4 podtrzymujące, XXXVII. 52, 53. rzemieślnicze, XXXIX. 134. składane i składowe, XXXVII. 52, służące do mies~ania i ubrania. XXXlV.276. - społeczne, XXXVII. XXXIX. 150. i f i 48, 50; Wytwórczość materialna, XXXIX. 192 Wytyk, wywichnięcie, XII. 267. Wywabiacz szczur6w, VIlI. 305. Wywar" p. odwar w lecz., XI. 400. Wywiady, XV. 71. wyprawa weselna, XV. 73. Wywiewnica, wialnia, XI. 177. Wywijanie sztandarem, XXIX. 204, 207. Wywianek, Wywijoki, Wywodowe, XXXVI. 232. II. 114. buty, - w obrzędach weselnych, X. 72, 73. Wywołanie poronienia, V. 116. - duchów, XXVII. 96, 116-118. - chorób, XXI. 132. Wywoływanie duchów w W. Czwartek, XVII. 28. - dusz zmarłych, IV. 397; VI. 22, 334; XXVII. 94. - niezgody domowej, XXI. 132. - złego ducha, XVII. 66. Wywożenie ducha choroby, XXXIV. 43 - starców do lasu, p. wynoszeni'e, H .. 312; III. 304. - żeńcowej, :XIXlXII. 161. Wywód, p. upoljewanie, 1. 182, II. 225; VHI. 346; XI. 65; XIII. 99, 116; XVII. 213; XXIII. 134. Wywracanie dziewek, XXXVII. 346. Wyzwoliny kosiarza, p. frycówka, III. 7l; IX. 408, 409. Wyżeł, XXXI. 30. Wzór tabeli, XXXIV. 193. Wzrok nieszczęśliwy, p. uroczne oczy, Wzrost ludności, XXXIX. 190. thirrhinum thimus, Wyżynka, Linaria, Anth. brat - bliźniak, słońce, XXXII. 154. pt. B ó s t w a. Xunxuna;rpu, O, Quiche), p. Hunahpu, XXXII. 1'54.pt. Bóstwa. Xbalanque, AnOron- mus, XXXIL Sobótek, - miejsca pochówk, XXXVI. 109. Wzmnianki o chłopie, XIX. 92. Wzor, wzorek, ziemia orna, XVIII. 114, 115. Wzorce na pisankach, IV. 210-228, VII. 177-180; IX. 169. Wzornik haftów, XXXV. 27. Wzory do drukowania płótna, III. 16. - haftu białego, VI. 384. -- kultury, XXXIX. 27. Quiche), 112. (j. p. bóstwo. (j. norw.), przebieranie się za kozła, XX, 178. pt. p r z e bieranie się za zwierz. Yole-geist, (j. duń.), przebieranie się za kozła, XX. 178. Yule Aog, (j. ang.), gaik, maik, XVIIIT. 110, Zabawkarstwo, XXI. 233; XXXVII. 434. zabawki. ·X\nIII 229; ,XIX!. 42, 51, 53, 55; XXIII. 156; x:XV. 128; XXVII. 147; XXXV. 183; XXXIX. 422. - ludowe, XXVI. 120. - świąteczne, XXVI. 107. - z gliny, XI. 422; XXXIX. 422. -- z papieru, XXII. 128. - z roślin XXVIIII. 58; XXXV. 25, 39. Za b a w ki, p. bat z sitowia, bryczka, dmuchawiec, duna, dzwonk~ gliniane, fartuszek z sitowia, fryga chanukowa, garnek z głąbia, grzechotka, grzybki, gwizdki, ha!'ap z sitowia, jabłuszka do strzelania, jagody jarzębiny, jajko, ka- kawka, pytka; rdzeń bzu, siekierka, sikawka, świstak, tyrkawka, wiśniowe pestki, wózek. zabawy i gry. Bilodańczyk, p. burda. wnuk erythrophtal- 24. Wzgórza, miejsca palenia IV. 314. XX.XlI. (j. ind. am.), bóstwo, żaby, X:XXII. 112, 123. Ychy-chy! okrzyk zadowolenia, tak! dobrze! XIV. 126. Yesza, (dok.), Jesza, XIV, 19. YI, (gw. źoł.), Ol, III. 80. Ymszed, (gw. huc.), mech suchy, XX.XV.85. Xaukueikam, XIII. 220, 225; XXX. 40. dożynki, XV. 106. Scardinius Xurakait, y Wzdęcie, leczenie, XVIII. 185, 188. Wzdręga, p. kransnopióry, zieżuloś, zuzula, poborowych, XXXVIII. 311. Polaków, IV. 403-409. Wzryw, p. wstrząs, XXXIX. 37, 38. x Wyżka, p. wyszka, ganeczek, VIII. 94; XXVI. 114; XXXIX. 433. Wyżlin polny, p. maciczne ziele, - " sztan, kogutki ko:;. koszyczki, kot, lalka, listek trawy, łupina orzecha, młynek, panienka, proca, pu- Yolebukk, - V.215. boginek, • p. Ihryszcza, Ihro- wyszcza. -- cechowe, XX. -- ciraka V. 339. -- - - 157. diwoczij torh, V. 216. dzieci, V. 137; IV. 99; VI. 194, 195; VEL 322, 323; VIII. 141-153, 200, 201; lXIV. 1'68; ,XlVII. 184; IXfXiIH. 1:62; XXV. 114; XXVIlI. 146-149; XXVIII. 137; XXX. 2216; XXXIil. 158. dzieci niemieckich, XVI. 113. dziewcząt, XIII. 209. górali, XIII. 309. hotentockich dzieci, XXXVIII. 100, 107, 110, Ill. �Zabawykoloworąt. V. 215. ~ ludowe VII. 337; XIV. 85, 86, 88; XXI. 136, 138; XXIV. 19, X.XI. 104; .x;X,X,V. 1519;X;XXIX. 134. - maszkarowe, X;X. 165. - młodych mężatek, XII. 40. - myszka miedziana, V. 178. obrogi, V. 215. - pasterzy, XXXV. 159. paS"terzy sierskich, VIII. 2.2-3'5, 141, J4!7, 148, 153. - ptaszek, VIII. 2.01. - taneczne, XXVII. 148. - w bobra, VIII. 172. w ciuciubabkę, VIII. 22, 30, 31, 157, 158; XII. 66. - w chowankę, VIII. 153. - w cyrkę, VIII. 32, 158. - w diabła, XII. 314; XIV. 183. - w dzień i noc, V. 274. - w farby, VIII. 144. - w gąski, IV. 280; VIII. 22, 42. - w górnictwo, VIII. 22, 34. - w jastrzębia, VIII. 151. - W janiołów 145, 14'6. - w i diabłów ,~'V""II. 22, Jaworowych ludzi l, 15. ' - w kamyczki, XXVII. 148. - w kaszkę, VIII. 31. XXXIII, - w konie V. 146. ....:... w konopki, VIII. 29, 30, 157, XII. 67. '"7" w kosianie, VIII. 32. - w kota i mysz, V. 178; VIII. 22,142. w krzciny, IV .. 281, 284. - w krycie, IV. 280, 284-; VIllI. 22, 25, 26, 148, 149, 153. w kury p. zab. pasterzy sierskich IV. 280. ' - - w lisa fantowego', .viII; 151; 156." w łapankę, VIII. 148-150, 153. - w most, XXXIII. 9, 11, 12, 15. - w mrózki, p. za:bawy pasterzy sierkich, VIII. 150. - w muske, VIII. 32. - w ptaszniki, VIII. 144. -- w ptaki, VIII. 22, 143. - w pora nie pora, VIII. 157. - w pytke, VIII. 27, 154, 156. - w srocke, VIII. 29. - w szczygonia, VIII. 26, 154. - w szkole, VIII. 22, 147. - w ślepą babkę, VIII. 157, 158. - w świnki, IV. 280, 284. - w zającki, IV. 280, 284; VIII. 2224, 148, 150, 151; XIV. 170 - w zbóji, IV. 284; VIII. 22: 141. - w zgadywanie, VIII. 22. -- w złotą kulę, VIII. 34, 159. - w żółwia, V. 197. - w wilka, VIII. 22.. 142, 149. - w wojsko, IV. 242, VIII. 22 13i' - w wójta, VIII. 22, 145; XI. '72. . - w~ weszele, VIII. 22, 144, 145. - wIelkanocne, II. 283, 374; IV. 223; XIII.29; XXXI. 172. . - zając, VIII. 201. - zamek, XIII. 111. - zapustne, V. 220; XII. 309. Z a b a w y l u d o we i gry. Asa basa hi, Bacanie kamena, Bi. Brama Bro. jiti zvezde, Brzoza, BUdo~anie mostu, BUki szczypać, Chytra, Ci. ganka, Ciraka, Ciuciubabka Colodanczyk, kania, cike, Bockspiel, czokanie, Cygan, Cuskape, Cyrka Czart ~wanDzie- Garn~szek, Gąsior, Gęs, Groch, Hora, Jawor, Jaworowi ludzie, Judasz, Kaczki puszczać, Kapusta, Klija, Kacanie pidZi~a Fosta, Si'\nek, Kolywrot, Konie, Kot i mysz, Krupy mleć, Krutylo, Kry~ cie, Kura, Lis, Łazy skaczut, Miś, Młyn, Most, Mrtveca dizati, na harmonii, Oborih, oboroh, Obrogi, Oharczyk, Orahi, Ordynarczyk, Pan, Perepiłki, Perstince, Piekło, ptaszek, Pytka, Rzucanie kamieniem, Rzucanie kilofem, Spinka, Stawyty oborih, Szperka., Slepa baba, Swinia, Sik, Tire, Tute, U kogo je prsten Vuka, Wierzbowe kołu, Wilczek, W pociąg, Wpust do raju, Zając, Zajoncki, Zalog, Zamek., Zanata (rzemiosła), Zee, Zielone, Zielony mostek, Zabka, Zivina. Zabicie, brata bliźniaka, XXXII. 87. _ bóstwa dodatniego, XXXII. 82. - psa, p. pies, IV. 82. ,. Zabić się, przewrócić się XlI. 68. Zabida, (j. ros.), bieda, nędza, XIX.4. zabiegi apotropiczne, XXVI. 97. pt. Apo o p a i o n. Zabiegi magiczne, przy kupnie i sprzedaży, XXITI. 80-85, 103, 109, Ill, XXVIII. 100, XXXI. 84, XXXIX. 109. Zabiegi przeciw ciąży, p. ciąża. Zabijanie ciężko chorych, XVIII. 84. - ciołka, XX. 81. - dzieci, V. 8, XIII. 309; XVIII. 224; XXXVII. 87. - grajka, XII. 40, 41. - koguta, XVIII. 97. - koni na pogrzebie, XX. 210, 214. -'- niewolników, VI. 24. - starców, III. 198; V. 88; VIII. 218; XXIX. 165; IX:'XIX,rIX~ 297. - starego boga-króla, XXXIII. 146. tr -- wdów, VI. 25; XXXVII. 396, 3199, 401. zabity, .XIXVIrI. 253. Zablonkńoć, zabłąkać się, XIV. 126. Ząbki, terminal. kowalska, VI. 292. Zabobony, I. 6, 169; II. 68, 178, 256, 257, 374; III. 20, 23; IV. 47, 98, 99, 227, 335, 418; V. 38, lOa' 2'04; VII. 282; VIn. 3137; LX. 201, 206; iX" W8, 35~, 368; X'I. 96, 379, 3'90, 400, 405,430,431; XII. 37, 86, 92'; !XlIII. 2'719;Ix,rv. W8; ,X'V. 190; IXlIX. 109; lXiXl. n. l!i8, 189; XXI. 183-185, 201; XXIII. 107, 108, 171; ,XXIV. 32; XXV. 52; XXVI. 52, 70, 97; XXXI. 74, 75, 82; XXXVII. 152, 153, 349, 355, 379; XXXIX. 134. 178,179; pt. W erzenia. - teoria, 1X'IX1I. 183·-4. Zcibobunidrz, zabobonny, XIV. 94. Zabory, (j. ukr.), peremitka, XXXIV. 145. Zabójca, XXIX. 169, 170. zabójstwo, IV. 58, 378; V. 116; xxx. 103. - rytualne, XXXVII. 395. Zabrodoc, sieć, XXXVIII. 230. Zabryzgować, zatrzasnąć, XIV. 126. Żabrzyg, brzeg lasu, XIV. 126. zabudowania gospodarskie, II. 145. Zaburzyć, zastukać, XVIlI. 22.2. zabytki, xx:n. 52. - artystyczne. Orawy, XXXVII. 352. - cechowe, XXX. 23'6. -:" ceramiki przedhist., XXXIV. 68. - etnograficzne, XXVI. 137. - kultury starożytnej, XXII. 52. - ~egalityczne, XXXVIII. 411. - naczyń pierścieniowatych, XXXIV 69, 70, 72, 94,96, 97, 99. 100-103. - sztuki ludowej, XXXVII. 406 407. - prehistoryczne, XXXIX. 77, 101. �604 - rodzinne, iXIXix. 236. - wielkopolskie, XXXI. 174. Zachariaszek, p. czarownik, XVI. 55. Zachochylić, przygarnąć, XIV. 126. Zachowanie się dusz;, XVII. 62, 63. - względem starców, XXVII. 141. - kobiety ciężarnej, IV. 180. Zachód słońca, kąpanie dzieci. -. w lecznictwie, Da. 3~3. 384; XVIII. 181, 185. - w odczynianiu uroku, VIII. 363, 367. - w praktykach magicznych, XVI. 52 - w zwcz. pożyczania, XXI~U.59, 69. - w zwyczajach sprzedaży mleka, IX. 414; XII. 136; XVI. 80. Zaciągnęlo mu gardlo, ból, XI. 397. Zacieranie śladów stóp, XXXIV. 7, Zacierka, I. 164; IV. 276, 286; VI. 54; VIII. 187; X. 36, 37; XXXVIII. 273. - kukurYdziana, XII. 8. Zacinanie, zostawianie owiec w miejscu do którego prowadzi jedna ścieżka. VIII. 43. Zacion, ślad cięcia toporem; XIV. 309. Zaciory w beczce, IX. 363. Zaczarowana królewna, VIII. 192. - czapka, XXXI. 163. Zaczarowane wesele, ITI. 301. Zaczarowanie, XV. 183; XXII. 146. - kuli, XX. 311. Zaczarowany pieniądz, I. 183. Zaczątek, początek, VI. 48. Zaczepiny, p. oczepiny. VIII. 238. Zaćmienie księżyca, p. kSięiyc, V. 249; XXIX. 123; XXXI. 78,80. - słońca, p. słońce, IV. 414; V. 249; XXI'X. 123. - wzroku, XXXVIII. 233. Zaćwirdzić, zatwierdzić, XIV. 126. Zacepcene, (j. czes.), oczepiny, XII.92. &05 Zad, tył, VI. 48. - łodzi, XXXI. 38. Zadania, Atlasu Etnograficznego, XXXVIII. 14'9, 150. - Muzeum Etnogr., XXVII. 149, 150. Zadanie, w~budzenie miłości, XXXI. 97,pt. Magia. Zadatek, IV. 123. Zadauka, (j. ukr.), choroba gardła, XVIII. 188. Zadek, część warsztatu tkackiego, II. 133. Zadnie koła w przysłowiu, IX. 150. ~ Zadosyć, zawiele, IV. 307. Zadruga, p. wielka rodziną, I. 146, -- 149; II. 307; III. 196; IV. 4; XXV. 121; XXVII. 177; XXXIX. 428. Zaducha, (j. ukr.), choroba, XIII. 217, 220; XVIII. 184. Zaduszki, II. 63; IV. 164, 172, 396; V. 56; VI. 203, 205; VIII. 154; IX. 330;. X. 113; XI. 315, 428; XII. 36, 253, 271, 272; XVI. 325; XXVII. 134; XXXV. 178, 188; XXXVIII. 541; pt. Zwyczaje i obrzędy związane z kultem przod. - wielkanocne, XXVII. 174. Zaduszne, XXVIII. 98, 99; pt. Z w y_ t czaje bOWe. i obrzędy pogrze- Zadymka, p. fujawica. Zadzerzga, zadzerzgnonc, (gw. oka.gz.), XIX.20. Zadzić się, brzydzić się, VI. 48. Zadzierga, wstążka, XXVIII. 181. Zadzi~gnąć, zad.zirzg, zadZierzgnąć, dZ'terg, XIX. 20. Zaflegmienie Zagadki, 'I. 228-231, V. 46-49, 44, 70-73, leczyć, XXX. 51. 183-1814; II. ~D---43, 276, 284, 338; IV. 95; 160; VI. 247-249; VII. 94; IX.73, 406, 407; XI. 73 102' ()eJ.1II.316, 37, 20:>--207, XIV. 1~, 158, 3170,374-376; IX;V. 104, 105; .xlVII. 79, 96, 185; :XVIII. 172 173' XlXlIIT. 171; XXVI. 104; XXVII.' 181; XXVIII. 12; XXXI. 133, 138; .XiX\XDII. 143; XX:{V. 12,. 24, 158-160, 176; :XXXVII. 405; ,XIXlXVIII. 200. - białoruskie, VB. 223; XXVII. 157. - chederowe, XXVII. 103. - huculskie, VII. 70-73. - kaszubskie, XVII. 99, 185. - nadrabskie, XXVII. 22. - tureckie, XXIII. 162. - węgierskie, XXXIII. 169. Zagadki i łamigłówki górali polskich w Tatrach i Beskidach, 'XVIT, 77-96. Zagadnienie: Afryki, XXXVIII. 281. - budowlane, XXXIX. 231. - czasu, XXXVIII. 155. - etnogenezy, XXXIX. 8, 69, 83, 84, 93, 100. - etnografii, XXVI. 87. - reUgioznawstwa, XXII. 147. - socjologii, XXI. 85. - studium historii kuItury materialnej, XXXIX. 624. - użytkowości naczyń pierścieniowatych, XXXIV. 128. - wina i winorośli we Francji, XXXIX. '605. Zagata, ściana z chrustu, ogacenie ściany, XIV. 126; XXXVII. 99. Zagled, (gw. huc.), oględziny, V. 282. Zaglówek, poduszka, V. 64, IX. 360. Zagon, p. hriada, w zagadce, V. 48; XI. 13. Zagroda, II. 153; XIV.44, 184, 359, 360, 363, 365; XVI. 365; XXV. 33, 34; XXVIII. 71; XXXI. 8; XXXIII 92; XXXIV. 146; XXXVII. 60; 175, 181, 190, 192, 229, 415; XXXIX. 184,199,201,207,234-236,pt.Bud o w n i c two. - dla !hydł,a, p. staja, II. 207, XI. 100. - na palach, XXXIX. 258. - naczelnika gwengu, XXXIX. 222225. - okrągła, XXXIX. 200. - opuszczona, XXXIX. 207. - środkowo-niemiecka, XXIX. 127. Zagrodnik, chłop osadzony na ogrodach, XIX. 77, XX. 7, 113, 114; XXV. 33, 34; XXXVIII. 323. Zagrodnik, weselny, taniec śląski, XV. 81. Zagródka, ,ogródek, V. 64. Zagwa, hubka, XIV. 309. Zagwożdżenie, (gw. hue.), choroby kopyta końskiego, XXXI. 98. Zahalatać się, użalać się, III. 140. Zaharduszka, zahartuszka, rosiczka okrągłolistna, Drosera rotundifolia p. jaskier płomieńczyk, xxx. 208. Zahoroda, (j. ukr.), odryna, XXVII. 140. Zahumenie, pieśń., XXXIII. 133. Zaimek, w języku hotentockim, XXXVIII. 67. Zajacza kapusta, Cj. ukr.), Sedum te~ lephium, XXX. 210. . Zajaczi uszka, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Zajadliwy, zjadliwy, XIV. 126. Zajączek, królik, XXI. 218. Za}ąc, p. Filip, I. 21, 13£. - howaśny, królik; III. 255. - krew w lecz" XVIII. 181; XXXI. 27. ~ morski, XXXIX. 355. - o trzech nogach, VIII. 276. - przemieniony w księżyc, XXV. 39. - skrom, X. 334; XXXIII. 81. - stworzenie, XIII. 334, 335. �bOb - l l. ll. ,60? w bajce, II. 169; V. 184; VIII. 181, 308,359; VII. 129, 179,285; X. 397; X. '377, 380; XIV. 296; XVI. 350; XVII. 275; XXVIII. 192, 203. - w pieśni hahilkowej, VI. 16l. - w przysł., VII. 32; IX. 55; XIV. 238. - w zagadce, VI. 249. -w zamawianiu bólu ,zębów, XXXV.68. ..:.-w zwycz. związanych z wypędzaniem bydła na paszę, XXV. 55. - wzór na pisankach, IV. 213. - wcielenie diabła, XIII. 115. - wciel. ducha leśnego, XVII. 68. - wciel. księżyca, XXV. 39. - wyraz zakazany, XXVI. 103. ' - zabawa; VIII. 20l. - zakaz jedzenia, XXXVIII. 56. Zajączki, motyw wycin" XXII. 119. Zajczi uszi, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Zajda, p. homylka, hamełka, mała chustka związana na głowie. XXIX. 83. Zajda, tył czółna, XIV. 126. Zajechać, przejechać, XIV. 126. Zajęcia domowe, XVII. 184. - rolnicze, XX. 138, 139. Zajęcze ziele, szczaw, Rumex acetosa , XXXI. 9.9, pt: Zbieractwo. zajęczy czosnek, Alium vineale K., XXXI.99. - gr~Ch, CoronilLa varia, XXXI. 99. - grzyb, Boletus rufus, XXXI. 99. Zajoncki, zabawa, XIV. 170. zakatarzenie, XXX. 40. - grzybek, Boletus submentosus, • XXXI. 99. zakaz{y) i nakazy, p. tabu, lbartnicze, XXXVII. 379. - - budowania chaty na miejscu drogi, IV. 418. chodzenia na grzyby, II. 20. czesania się w piątek, VIII. 376; XII. 312. dawania z chaty w dniu pierwszej orki, XVIII. 215. dawania ognia, XVIII. 198. dotykania klaczy u Buszmenów, XXXVIII. 54. dziękowania przy pożyczaniu ogni.a, XXIII. 73. . gaszeni.a świ.atła, V. 35l. - iskania, - l. 130. _. jedzenia jagód, IX. 73. - jedzenia mięsa na Wielkanoc, XVIII. 211. - jedzeni.a mięsa przed ślubem, XVI. 82. - jedzen.a owoców, V. 218; IX. 74; XIII. 232. liczenia, III. 23. ma;żestwa z krewnym~ V. 10. mielenia na żarnach od B. Nar., do N. Roku; XII. 65. mielenia w dniu św. Marcina; XVI. 15. - modlenia się, mycia się, XXXIII. 78 mycia stołu i ław po śmierci krewnych, XVIII. 214. - myślenia a Bogu, XXXIII. 78.. - noszenia pierścienia, XXII. 38. - obsiewania ugoru, XXVII. 144. _. odmawi.ania prośbie ciężarnej, XVIII. 197. - odwiedzin w pierwszy dzień B. Narodz. VI. 69. - orki, VIII. 341; XII. 297; XVIII. 214. - paleni.a światła po zachodzie w pierwszym tygodniu. W. Postu, VIII. 376. Zakaz(y) patrzenia na ciasto wielkanocne, XII. 316. - patrzenia w zwierciadło pana młodego, V. 340. - patrzenia w zwierc. podcza() mentruacji, XVIII. 193. - pieczenia chleba, IV. 420; XXVII. 135. - plucia w ogień, VI.66. - podkładani.a jaj na Blahowiszczenie, VIII. 376; XII. 317. - polowania, XXXI, 28. - pożyczani.a, VIII. 369; XII. 312. - pożyczania w soboty, II. 331; XXIII. 6l. - pracy na Zwi.astowanie, VIII. 377; IX. 171. - pracy wszelkitej, V. 218; VIII. 343; XII. 311, 316; XVIII. 212; XXVII. 134. - prania, V. 213, 220; VI. 76-78; VIII. 341. - - przedstawień relig., XIX. 33. przelewani.a krwi ludzkiej, p. Menonici, XV. 227. prz'ędzeni:a ,IV. 42.0;V. 220: VI. 619; VIII. 340, 371, 376, 388; XII. 136; XVIII. 210, 212. :przynoszenia do domu znalezionego przedmiotu, X. 155. regulujące gospodarkę rolną, XXVII. 144. rozmo\vy przy siewie, XII. 298. sakralne, XXXVII. 5. siewu, II. 163; XII. 297, 298; XVIII. 214. składania przysięgi, IV. 182. smażenia jajecznicy, I. 130. spania, II. 160; V. 215; VIII. 341; XII. 314. spożywani.a mięsa, VI. 17. sprzedaży mleka i nasion po zachodzie, IX. 414; XII. 136, 298. ~ - sprzedaży śmietanki, VIII. 357. strzyżenia owiec na św. Jakuba, XVIII. 211. szycia, II. 336; III. 53; V. 220; VIII. 339, 340; XII. 136. ścinani.a drzew, XXXII. 181. śpiewania, VIII. 369. tańca, XXXIX. 143. tarci.a lnu i konopi, II. 163. totemiczne, XVIII. 46; XXXII.181 urządzania wesel, VI. 7l. :- własnościowe, XXXII. 180. - wracania po rzecz zapomnianą,. XVI. 80. - wychodzenia w nocy ciężarnych, XXVI. 103. - wyczepu wina, XXXIX. 145. wymiany, III. 23. wynoszenia śmieci, II. 163. wyrazowe, XXXVIII. 378. wyrzucani.a nawozu w zapusty, XII. 136. - zabijania hociana, II. 161; XVIII. 195; XXII. 23. - jaskółki, XXII. 23. - jaszczura, XVIII. 195. - łasicy, XVIII. 195. - pająka, II. 16l. - turkucia podjadka, II. 16l. ~ zaglądani.a do pieca, XII. 316. - zamiatania izby, gdzie leży zmarły, X. 156; XVI. 80. . - wieczorem, XVI. 80. - zrywani.a maku i orzechów, V. 218. - zrywania owoców, VI. 78. Zakazy p. bicie, igła, jajko, jaszl;zur, jedzen:e, kasza. (zakaz tłuczena), kądziel, kąpiel, korale, lepienie izby, lustro, mielenie mąki, ~iesiączka, nafta, ogień, owoce, pająk (zabicie), piątek, pies, podróż, �ó09 60S polowanie, poniedziałek" pożyczanie, praca pranie, przędzenie, i'Y"ba, sobota, szycie, środa" św. Koźma, tabu, wyruszanie w drogę, zabijanie jaskółki, jaszczura" (salamandry), jaszczurki. Zakis, XII. 14. Zaklqkać się, zapadać się, VI. 48. Zaklęcie, L. 54; II. 88, 170, 205; IV. 95, 96, 99; V. 194; VI. 330; VIII. 315; TIXI.1B4; ,X!. 431; .xUI. 222; XVI'III. 4Q 103; 'KIX. 147; XX. 78, 80; XXI. 125; XXIII. 158; XXV. 11, 13; XXIV. 32, 166; XXVII. 135; XXX. 82, 247; XXXILI. 123, 124; .xXXIV. 3'5, 3'9, 43, 2:82. - chorób, XII. 93, 168, 335. - diabła, XXVII. 98. - ducha febry, XXXIV. 43 111, XXVII1.10o. - duchów, XXVII. 9B. - magiczne, VII. 66, 307; X. 109; XIV. 404, XXXVIII. 266. - w kamień, V. 194. - zabijające rakszasy, .xXXIV. 19. Zaklęty (a, e), chłopiec, XI. 226. - drzewo, X. 223. -królewna, III. 76, 77. - kruk, IX. 81. - lamparty, IX. 161. - lwy, IX. 161. - niedźwiedź, IX. 161, 162. - pieniądze, p. skal'by, zamek, IX. 173. Za,kHnacz'o:., VI. 22; XV!., 19;'XIX,. 117; XX. 194; XXV. 10; XXXIII. 126, 128; XXXIV. 43. - deszczu, XXXIX. 221-224, 226. Zaklinanie, XXVI. 70; XXXv. 146, 147; pt. M a g i a. - choroby, I. 6, 53; XXVU. 135. - czarownic, XXVII. 135 - deszczu, XXXlX. 222. - diabła, XIX. 132. - drzew owocowych; XVIII. 97, 98. - ducha febry, XXXIV. 43. - duchów, XXVII. 135. - gośćca, V. 297, 298. - karaluchów, V. 20B. - strzelby, V. 207. - urodzaju, XXVI. 75. - węźów, XXXIX. 340. - złoczyńców, XXVII. 135. - zwierząt, XXVII. 135. Zakludzić, zaprowadzić, XVIII. 222. Zakładanie domów naglowę, IX. 2B6; pt. Z w y c z a j e i o b.r z ę d y b udowla ne . - fundamentu, IV. 418. - młyna, IX. 286. - wilka (kalenicy), IX. 272. Zakładnia, przerębel, którą wpuszczają niewód, XIV. 126. Zakładziny, zakładanie fundamentu, XXI. 217; XXIX. 118; pt. Zwyc z a j e i o b r z. b u d o w l a ń e. Zakonnicy, II. 116, llB, 273; XXVIII. 200; XXXI. 47, 130, 131. Zakony Dominikanów, XXIV. 166. - Krzyźacki, XXXIX. 370. - Teutoński, XXXVIII. 402. Zakopywanie choroby pod dębem, XXXV. 68; pt. M a g i a. - chorych w lecz., XXXIX. 189. - monet przy budowie domu, IX.2BO. - resztek wieczerzy, XXXIX. 320. - starców,V.347; pt.Prawo lud - kości ze święconego, I. 87, 129, 130; III. 23. - święconych wieńców przeciw gradobiciu, XXXIII. 25. źywcem jako kara, XXVIII. ~52. żywych ludzi i zwierząt przy budowie domu, mostu, XX. 294. zakosy, p. zakośniki, xx:rX. 31. Zakosyczyty się, O. ulu.). ustroić się. w kwiaty, VII. 264. Zakośniki, snopki do poszycia dachu, XXIX. 7, 31-33, 36. Zakres pracy etnografów, XXXIX. 62B. Zakreślenie koła; pt. M a g i a. - w lecznictwie, III. 54. - w obrzędach weselnych, II. 306. - zabeZJPieczenie kur przed jastrzę<biem, VIII. 340. Zakręt wżycie, XXXV. 73. zakrętki, haft, X. 301. Zakrętki drewniane, p. knagi. Zakruciachy, (j. ukr.), wzory pIsanek, IV. 211. Zakruczki, zakrućki, zakrutki, (j. ukr.), p. wzory pisanek, IV. 211. Zakrystian, XXXI. 127. zakrzosy, nacięcia na drzewach, ma. ki graniczne, XX:XJ.X. 296; pt. Z n a k i w ł a s n o ś c i o we. Zakupnictwo, (dok.), niewolnictwo, UL 110; IV. 122. Zakuwanie w dyby, XXXIX. 299. Zakwas, p. zakis, X. 36. Zalatace, klapki, XXXVI. 266. Zality, Ci, ukr.), zaloty, XV. 71. ZaZiwny, zalany, XIV. 126. Zalki, podeszwy, V. 64. Zalog, O. serb.), gra.. V. 140. Zalotnik, młody, VI. 128; XIV. 189. Zaloty, swaty, VI. 128; VIII. 1246. XIII. 314; XIV. 192, 254. Zalubiny, V. 7B; pt. Z w y c z a je i obrzędy weselne. Zalemsza, msza cechu tkaczy, XIV. 279. Załomasz, wogóle, IV. 307. Załomy w życie, zawiqzywanie kłosów w pęczki, II. 217. 39 Lud - Tom XL Zalożenie . ., szkodzenie pszczołom, xv. 101. Zalożnik, ka.pusta zajęcza, Sedum telephium w lecz. bydła., XXX. 210. Załóżki, napierśniki, XXI. 47. Zamanqwszy, po niejakim czasie,ni stąd ni zowąd, XIV. 126. Zamawianie, II. 211, 212, 217, 253; III. 19, 24, 26, 255; V. 80, 177, 259, 268, 378; VI. 262, 330, 331, 333, 338, 339; X. 96, 109, .232, 233; XI. 219, 386; XIII. 218, 222, 278; XIV. 70; XVIII. 177; XXVI. 70; XXVII. 135, 140, 153, 157; XXVIII. 14; XXIX. 164; XXX. 205, 249, 250; XXXI. 27; XXXV. 23, 146, 147. - choroby, XV. 218; XXXV. 23. - czkawki, X. 233. - febry. - od bólu zębów, III. 25; XXXV. 68. - 'od sądu, VIII. 21. - róży, X. 233. - uroku, XXI. 162; ~ wścieklizny, III. 25. -źa'by, VIII. 86. Z a m a w i a n i a i z a k l i n a n ia, P. belemnity,choroba, czkawka, febra, glisty, igła, kamyczki pioru.,. nowe, koń, kości, -krowa, kura, liszaj, magia. mantri, niWToku, prymowa, przemowa, robac~wo. Zamek drewniany, p. kłódka, korowotek, kołowrotek, XI. 421; XXVI. 94 152 154 155, XXVII. 174; ~ ~41; Xxxm. 99, 110, 150; XXX". 107, lOB, Ill; XXXVII. 342; XXXIX. 446. - otwieranłe przy pomocy czarodziejskiej itrawy. XI. 337. - otwieranie przy porodzie, p. po.,. łożnica, poród. �610 . ; 611 .L. otwieranie' W zwYczajach 'wigilijnych, VIII. 372. - przy żurawiu studziennym, XXXIII. 110. - ślepy, XXXVII. 197. - w zagadce, II. 41. _. węg;IE,ł na zamek, XIV. 365; XVIII. 5; XXI. 217. - zamykanie, III. 54; IV. 379. - s:eradzki, VII. 113....;....128. ,"'--w bajce i baśni, II. 59, 60, 163, 167; VIII. 176; IX. 181, 313; XIII. 345, 346. "- w podaniu, XIV. 248; XVI. 149. .~ w szopce, XIV. 343. -zaklęty, XXXVII. 282. - zatopiony, XI. 341. Zamek stu rodzin,. talizman, kłódka, XVII. 24. z:Jmi·łra, IV. 125, 126. , ::.- imion, III. 138; pt. P ok r e 'w i 'e ńs t w o f i k c j n e. - pierścionków, III. 137, 138, - ludzi, p. przemiana wkamień, V. 171, XV. 41;' XXXII. 86. - wianków, XV. 98. Zamiatanie izbY;VUI.362" 363;XXXI. '.' 145. y kukurydzianka, p. kuleV. 153. ,Zatriieszkiwimiedusz zmarłych w drzewach i roślinach, XXXIV. 10. Zamirka, (gw. hu.c.), patyk do mierzenia mleka, VIII. 4J. 42. .Żamodrzeć, zapleśnieć, XVI. 86. ,Żamolxys, bóstwo trackie, XVI. 27. Zamówić, p. zamówienie, XVI. 81. Zamsze, soboty, podcienia, XVI. 286. Zamurowywanie, p. zakopywanie. - cienia ludzkiego, IX. 283, 285. - jagnięcia, IX. 284. -- kurzego jajka, IX. 284. Zamieszka, sza, malaj, - niewinnego dziecka, IX. 284. ~ pieniędzy, IX. 284. - symboliczne, IX. 284. -żywych ludzi, IX. 281-283,286. Zamutaj, zamut, (j. lit.), siec~, XXXII. 29. Zamykanie duchów w garnku, XXXIV. 44; pl. M a g i a. - drzwi, VI. 74. -drzwi w obrz. wesel. XVII. 153, 155; XVIII. 143, w zwycz. wigil., XVIII. 200. - duchów w worku, XVII. 51. - na kłódkę, 'szczęk bydła padłego na zarazę, XVII. 25, szczęk zmar,łego, XVII. 2'ą szczęk upiorom, XVII. 29. """"kłódki, magicznę, XVII. 21-34. - kłódki: "czynność antykoncepcyjna, XVII. 21, 22., ochrona przed wilkiem, przed czarownicą, XVII. 19-30, w celu szkodzenia mI. małżeństwu, XVII. 21., w obrz. pogrz., XVII, 24, 25, 26--30. - w zwycz. pasterskich, XVII." 23. - wrót, w obrzędach weselnych, III. 206; IX. 143. ' Zanata, (j. serb.), gra, V. 146. Zanikanie elementów długogłowych, XXVI.92. Zankiel, Sanicula, III. 240, 268. Zanogcica, choroba, XI. 383, 385. - zielona" histowanec, Aspedium viride, XVill. 191. Zanowit, ziemowit Crocus, barwnik, IV. 216. Zcinozd(ka), zatyczka w jarzmie, XIV. 127. Zaokólkiem, wokoło, VI. 48. Zapadliny ziemne, V. 205, 206~ Zapadłe domy, V. 235. - dzwony, V. 230-233. - karczmy, V. 221, 233;X. 450; XXVII. 31. - kościoły, V. 221, 222, 231. - miasta, V. 221, 230; XII. 57. - parobek, IX. 179. - zamki, IV. 152, 153; V. 278; XI. 365; XVII. 30. Zapadzisko, XXXI. 86. Zapalanie ognia, p. niecenie przez tarcie, krzesanie, IV. 315. - słomy i grochowin, XII. 41; pl. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d o r. Zapalenie kiszek, XXXV. 69. - oczu, XXXIX.400. - wymienia, XI. 387; XVIII. 188. Zapali się wódka w pijaku, XI. 397. Zapal, czerwone płótno na wsypy, XIV. 309. - na chustki, XII. 290. - czerwony kordonek, XXIV. 138, 142. Zapal z wody, choroba, XIII. 217,220. Zapałka, XIV. 357. - pożyczanie, XXIII. 62. - w przepowiedniach pogody, II. 332; IX. 64. Zaparstki, jaja zalęgłe, w magii, XVI. 62. fartuch, p. horbotka, obhortka, II. 238; lU 16, 17; IV. 276, 286;V. 64, 74, 151, 214; IX. 7; X. 34, 184; XI. 60, 387, 408; XII. 115, 285, 286, 290"':-293; XIV. 328; XV. 96; XVI. 61; XVII. 153; XV~II. Zapaska, - .\ ~" \ - - 150; XXVI. 98; ,XiXlX:. 85, 100, 157; .xXXI. n, 111, 163; XXXIV. 146; XXXVU. 213.. 217, 2'21-223, 249; XXXVIII. 359; ,XXIX'lX. 450. burczana, ,XiXIX. 84. riesana, risnena, XVIII. 146. w zwyczajach kupna, XXIII. 103. Ill· Ziapatrzeilie się, IV. llł{l;- ,XVIII. 235; XIX. 162. Zapelocz, (j. ukr.), p. zapał, XII. 290. Zapewnienie potomstwa, XXXIX. 428. Zapiąst.ki, XXXVII. 220, 229. Zapiecek, XI. 138; XVIII. 210; XXIV. 9; XXIX. 47, 49, 50. Zapieczenie kalu, xxx. 40. Zapiertek, małe jajko, V. 131. Zapinka, p. spinka, mosiężna, VIII. 166; XXX. 4. Zapir, (gw. huc.), obstrukcja, XVIII. 188. Zapiski w uI1barzach, XXXIX. 433. Zapisy ludowe o czynnościach prawnych, XXXIX. 143. - majątku, VIII. 259-::-261. Zapisywanie duszy diabłu, XXV. 50. wstążka do włosów, III. 139. Za.pluszczyć oczy, zamknąć, III. 45. Zapłodnieni~ vi pojęciu ludów pierwotnych; przez dotknięcie, XVIII. 235. - przezdzialanie istot mistycznych, XVIII. 234. .,:...pq:ez 'spożycie owoców, ryb, owaZaplotka, dów, XVIII. 234. przez zapatrzenie się, XVIII. 235; XXXIV.7. Zapocenie, choroba, XI. 397. Zapole, p. sąsiek, XX. 315; XXIX.2. Zapolnić, zapełnić, XIV. 126. Zapórtok, (gw. huc.), małe jajko z którego lęgnie się in kluz, XXXIII.78. Za porząd, za porządkiem, IV. 307. Zapory, termin kowalski, VI. 291. Zapowiedzi, II. 237; III. 64; V. 337; VIII. 247; XII. 88; XIV. 254; XVII. 152; XVIII. 142. - �613 612 170; pt. Z w y c z a j e i o'b r z ę d y doroczn e. - śnieg, przep. ,urodzaju, XVI. 83 . - w przysłowiach, IX. 374. Zapusty, samotne .gaje w polu, V.64. Zapuśnicy, zapustnicy, I. 83; XII. 44, 128, 130, 133. Zapygę, (dok.). zabije, XIV. 75. Zaratustra, VII. :26. Zaraza, I. 121, 122; II. 196; IV. 315; V. 36; VII. 12; XIII. 2~5; XIV.44; XXXI. 160; X~llI. 140. XXXV. 63. - morowa, XI. 430. - na bydło, VIII .. 270. Zarażenie powietrza, XIX. 111. Zarąb, rząd krzaków w polu. V. 64. Zarąbek, 24 morgów, XXV. 27, 33; pt. M i a r y i wag i. Zaprzęg konny, XXX. 254; XXXIX. Zarąbek, rola wyrąbana w puszczy, 110, 112, 131. XXV. 26; pt. Gospodarka Z a p I' Z ę g, p. Ach, chomąto, duga, l e ś n a. duha, dyszel, Ee, Ek, ham, hiimut, Zarąbki polany, XXV. 28. igo, ijes, ike, ikes, jarzemko, jarzZarąf, belka nad boiskiem, V. 64. mo, oje, podgarlek, szle, szleje. Zarębnicy, zarębkowie, osadnicy, Zaprzęganie dziewcząt do kłody, do XXV. 24, 25--27, 33. 'pługa, :xx" 183, 185, 187. Zarębywanie. krzyża na podwalinie, Zapust, zapusty, I. 46, 50-52, 79; II. XIII. 115; pt. Zwyczaje i ob96; XVII. 15; XX. 73; XXXVIII. I' z ę d y b u d o w l a n e. 242, 538. Zaręczyny p. zawarcie małżeństwa, Zapustnia, zapuśnia, O, lit.), p. zaI. 245; III. 28, 40, '64, 200, kładnia, XXXTI. 31. 204; V. 282, 337; VII. 94; XIV. Zapustnik, p. Bogus, kantek, pu100, 379; XVI. 141; XXI. 197; chery, spyrcarze, XII .. 38, 46, 50. XXIII. 128, 185; XXVI. 120; Zapusty, p. Bachusy, comber, karXXVIII. 94, 95; XXIX. 91, 133, nawał, ostatki, szalone dni, koś149, 150; XXXVIII. 126; XXXI){. mider, kusaki, I. 48" 50, 79, 80, 84, 171,172; pt. Zwyczaje i ob117; II. 42, 185, 214; III. 28, 2:9, I' z ę d y we s e l n e. 3;24; IV. 198; V. 353; VIII. 376; XI. 189; XII. 35, 40-47, 122, 136, - u Zydów, X. 50. Zarmucić się, zasmucić .się, II. 141. 226; XIII. 142, 143; XVI. 135; Zarub, (gw. huc.), zagroda dla owiec, XIX. 36; XX. 168; XXVII. 173; XVII. 140, 144. XXIX. 123, 127; XXXI. 159, 161, - śmierci, X. 223; p. przepowiednie XX. 319, 320. .- zemsty, XI. 181. Zapożyczenia bałtyckie w jęz. fińskim, XXXIV. 61. - fińskie i fiń.-bałtyckie, XXXIV. 52. - sto wys. niem., XXXIX 126. - wartości kult., XXXIX. 94, 102, 107. - wyrazów germańskich z zakresu kultury i pasterstwa, XXXIV. 58. Zapraszanie gości, XVII. 156. Zaprawianie cielicy w magii, XII. 300; XVIII. 176. Zaprószenie oka, XXXIX. 400. Zaprzeczenie ślubu, zerwanie narzeczeństwa, XIV. 254. Zaprzedanie się czartowi, XII. 220, 221. • zaruba, O, ukr.), piec, XXXTII. 102. Zarybek" p. mrzost, mrzywie, nerest. Zarzec, zamówić, XVII. 196. Zarzynać, wyraz zakaz., XXXVITI. 378. Zasię; a zasie! tabu, XXIX. 175. Zasiedzenie, p. praojczyzna, XXXIV. 55. Zasiek, XX. 315. Zasiewy jare, III. 10; XIV. 86. - zwyczaje, XXIlI. 64. Zasięg: bałtycki, XXXVI. 84. ~ buku, XXXIV, 57. - ceramiki. sznur., '}(XVI. 36. - fiński, XXXVI. 84. - Germanów, XXXIV. 52. - gry w Jawor, XXXIII. 2, 12. - jaworu, XXXIII, 12. - kultury łużyckiej, XXXIV. 60. - kultury trackiej, XXXIV. 260; XXXVI. ,84. - naczyń pierścien., XXXIV. 19. - spinek, XXXI. 66. - stępy meohanicznej, XXXIV. 254. - stępy nożnej,XXXIV. 240, 250. Zaskroniec, zapow. szczęścia, IX. 65. - w lecznictwie, IX. 65. - skór,a" IX. 65. - srebrny, stróż srebra, złoty, stróż złota, IX. 65. Zasłanianie głowy przy składaniu ofiary, XXI. 191. - p .. młodej, XXX. 225. Zaslanianie, XXX. 197. Zasłona p. młodej, V. 18, 19. - w przesądach, XXXIV. 280. - do pieca, p. zatuła. Zasłony ołtarzowe, XXX. 234. Zasnowałka, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Zasów w budownictwie, IX. 273. Zastajka, (gw. huc.), XXXV. 129. Zastawianie chłopów, XX. 44, 120. Zastawka w magii, IX. 207. Zastrzał, XII. 268; XXXV. 62. Zasufnica, okiennica, V. 64. Zasuwa, XXXIII. 101; XXXVlI. 197. Zasypywanie kredą pośw., XI. 384. - śladów, XVIII. 85, 86, pt. M a g i a. Zaszczypki u drzwi w magii, XVIII. 177, 178. Zasziuka, (j. ukr.), mankiety, XXXIV. 145. Zaśc ,anek, Jl'rx!XV. 62; ,XIXX!IX.2.38; pt. T YP Y o s a d. Zaściąga, czerwona wstążeczka u koszuli, XXIX. 81. Zaściegaczka, (j. ukr.), wstążeczka u kołnierza, XXV. 132, 140. Zaślubienie dziewierza, p. lewirat, II. 295. Za,ślubiny, nI. 2.35, 353; XIV ~ 80, 81, 189; XXXVI. 171, pt. Z w y c z a je i o b r z ę d y w e s e l n e. - z morzem, XXI. 196. - z umarłym; XXXVII. 397. Zaśniuka, O, ukr.), zapaska ozdobna XXXIV. 146. ' Zaświaty, XXXI. 144. Zatałek, zatełek, zatyłek, zatylnik,. boczna strona dachu, XXIX. 7, 27, 28, 51. Zatamowanie krwi, V. 80; XX. 311. Zatcimiać, zasłaniać, XIV. 126. Zatinek, (gw. huc.), znaki na uszach owiec, XXXv, 138--140. Zator, nowe koryto rzeki, Xx. 57. Zatrat, (gw. huc.), choroba koni, XVIII. 190. Zatrucie dziecka, XXX. 135. Zatrzymanie moczu, p. mocz, XI. 398; XXXI. 96. - płodu, p. płód, XVIII. 184. Zatula, (j. lit.), fartuch rybacki, XXXII. 31. �uH 014 , " ,~ , i I i t -l ! ~. Zatula, zasłona do pieca, III. 12. Zatyczka, lonek u wozu, XXXIX. 125. zatyczki do uszu, XXXIX. 302. zatykanie czaszki końskiej, p. czaszka konia; pt. M a g i a. - gałązek w polu, IV. 321. - kądzielą dziur w wig. B. N., XlVIII. 200. - krzyżyków u drzwi, w polu, XXXIX. 339. - słomy na urodzaj, VIII. U2. - wierZJby i kropidła, XXV. 58. Zatyle, miejsce za chałupą, V. 64. Zatylnik, część klamki, VI. 291. zatyłki, zatalek, XXIX. 28. Zatylok, (j. ukr.), p. szczyt, XVI. 367. Zatynka, (gw. huc.), znaki na uszaoh owiec, XVII. 143,. Zaude, zoida, zuda, (dok.), sąd. II. 284. Zauroczenie, IXY.I:<:VII.308. Zausznice, XXIV. 86. Zawadiasz, O, lit.), p. galmistro, XXXII. 31, pt. R y b o łów s t w o. Zawalnice, galwaczki, III. 139. Zawalki, gruczoły szyjne, XII. 267. Zawarcie małżeństwa, p. coemptio, coemptionator, małżeństwo. Zawatra, (gw. hue.), szałas, XXXV. 84, 102, 103, 118, 127. zawiadamianie drzew owocowych o śmierci gospodarza, XVIII. 92. Zawianie, choroba, XXX. 43. Zawiaski, termin. kowalska, VI. 291. zawiasy, zawiaski, p. biegony, huź•. wy, zawiasaki, żabki, IX. 272, 273; XXI;X,. 1>9;:XXXIII. 99; .xXXVII. 197. - do skrzyni, VI. 291. - krzyżowe, VI. 291. - proste, VI. 291. Zawiązanie domu, XXI. 219. Zawicie, kobo ubiór głowy, X. 35; XXXL 111; XXXIX. 451. zawieranie umów, p. B. Nar. Zawierucha, taniec, III. 354. zawieszanie dzwonków, XIX. 116. ..,...o na haku, XXXI. 89. - oczu myszy, XVIII. 185. Zawijaki, buty z cholew" XXXVI. 265. Zawijaniec, taniec, IV. 433. Zawilec, niestrątek, p. Wietrznica, Anemone nemorosa, XXX. 40. - łąkowy, Anemone pulsatilla pratensis, święcony, XXX. 40. Zawila się, p. zawitka, VI. 48. Zawitka, matka niezamężna, II. 335; VI. 78, 79; IX. 120. Zawitki: w ogonie bydłą IV. 420. - w zbożu, IV. 420; XIX. 125, 126, pt. M a g i a. Zawiwa, zawieja, XIV. 126. Zawocky, gwoździe, VI. 291. Zawodniczy, zawodnik, p. galmistro, zawadiasz, XXXII. 31. Zawody wędrowne, XXX. 180; XXXVII. 205, 210. Zawodyny, (gw. huc.), V. 137. Zawodzenie, XX. 69; XXXVIII. 295, pt. Z w y c za j e i ob r zę dY 1>o g r z e b o w e. Zawodzić się, zająć się czym, IV. 307. zawołania rodowe, XX. 157. Zaworotna, (j. ros.), kosa do obrabiania skóry, XXXI. 113, 116. Zawój, kobo ubiór głowy, XXI. 138; XXIII. 118; XXVIII. 18. Zawój, połowa bramy, IV. 48. zawracanie z drogi, III. 52. Zawściekla, czapka, XXVIII. 170. Zawytuszka, (gw. hue.), nazwa owiec, XXXV. 134. - (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 211. Zawziątek, nienawiść, VI. 48. " Zazub, samołówka, XXXI. 32. . Zazula, (j.ukr.), kukułka, I. 200, XIII. 28, 29. Zazulani czerewyky, O, ,ukr.), wzory pisanek" IV. 213. Zazuli czerewyczki, O, ukr.) XITI. 225. Zazulka, (j. ukr.), barwnik, IV. 216. zażegnywanie burzy, VIII. 283. - choroby, I. 54, 165; 11. 39, 205; III 231; IV. 338; VI. 262; VIII. 58; IX. 296, 414; XI. 431; XII. 31; XXVIII. 14; XXX. 46; XXXIV 280; XXXV. 69, pt. M a g i a. - żmij, XVI. 20. Zażen, (gw. hue.), Wyjazd na żniwa, XII. 297. Zaźbluchać. zabulgotać, XVIII. 222. Ząb z brony, instrument muzyczny na Łysej Górze, XXVII. 70; XXXIV. 184. Węgiel na ząb, XXI. 217; XXIX. 18. Ząbki;ornammt, IV. 211; IX,XIII, 87; XXVIII. 104, 178; XXIX. 87. Ząbrowanie koni, XXV. 110. Ząbszcz, Galeopsis Tetrachit, II. 137. ZMle, szczeble li drabiny. IX. 288. Zbi.egostwo kmieci, XX. 25, 40. 42. Zbieractwo, XVII. 15; XX. 318; XXVI. 98; XXXI. 145; XXXIV. 288; XXXVII. 74, 331; XXXVIII. 214, 313, 329, 434, pt. Roś 1i n y w z b i e r a c t w i e. Zb i e r a c t w o, p. barwniki, bedłka . mierzliwa, bedłka muszarka, bedłka pieczarka, .bedłka womitowa, ·bedłka zielona, bibrówka, bieluny, bilki, borodajki, ~ssawki, borowy, borowik, borówka, brzoza, (sok), chorosz, chrząszcz, czerpak grzebieniowaty, czerwiec, ćwioki, dziergnie.c, galasówki,gałki, ,gąsiory, gąski~ gogqdZtI, gołąbki; goździeniec, grzebień do" jagód, holubi1lika, hrebinka, 'huzary, (grzyb), jagoda czarna, jeżyna, kłącza, komosa, komary, kopaczka,korzonki, kozaki, (grzyby), kó~ zary, kozierożki, koźlaki, krówki, kurki, lejki, leszczak, leśnik, lisice, liszki, lazy, makuchy,(pieczarki), malyny, maramuch, (muchomor), maślak, maślanka, maślurka, maśluchy, maśluki, mądrzyki, miód trzmieli, mitra, muchajer, (mu'chomor), muchomor, oskola, panny, pieczarki, pieprznik, piestrzenica pomarszczona, plaskosz, grzebieniasty, pod buczki ssawki, poegrzybki, podpieńki, podplotki, podsadki, Psauma maritima, Psauma villosa, psia bedlka, rośliny w zbieractwie, rydze, rypozy skrypije, ryszki, rzepik, sieduń, siedź, siniaki (grzyby), smardz jadalny, s~arszcz, zmarszcz, sołtysy, s0'lJ)a, sromotnik śmierdzący, ssawki, surojadki, syroiszki, szczaw, tanecznica, tańcujka, torka, (tarka), Vaccinium virutis idaea, warmus, zajęczy grzyb, zajęcze ziele, zielonka (bedłka zielona), Zizania aquatica (ryż dziki), zmarszcz, żygawiec. Zbieranie: bursztynu, XXXIX. 370. - J!later:ałów etnogr., XXXVI. 328. - materiałów fonogr. XXXVII. 458. ....,.muzykl lud. polskiej, XVI. 328. - płodów roślinnych, XXVII. 138, 141. - podań, pieśni, YIXl 218. słownictwa ludowego, X(XVI. 15-5. ziół, XXI. 131. �Mb zbijanie drzewa. w tratwę, ·X.6. Zbiorek Chitarski, XX. 114. Zbiornik, część dziergca, czerpaka XXXIII. 136. Zbiory: archeologiczne Samokwasowa D. J., XVII. 167. - Barbiego, XXXVII. 304, 405. -,. ceram. Ermitage'u, XXXIV. 70. - egzotyczne w Muzeum Morskim w Szczecinie, XXXIX. 465. - etnograficzne, XI. 390. - etnograficzne Muzeum w Krakowie, XVI. 427; XXXVIII. 432,4434. -etnograficzne Zakładu Etnol. U. J. K., XXXII. 183. - Geigera R., XXXII. 48. - Gizewiusza, XXXII. 26. - Habicha E., XXXIV. 79. - kraniologiczne, XXVII. 183. - Muzeum w Jarosławiu, Łodzi, Rzeszowie, Toruniu i Szczecinie, p. muzea. - Nelidowa" XXII. 50. - ornamentów chorw., XXXVII.433. - ortyli, XXXIX. 169. - pleśni ludowo wł., XXXVII. 402. - praw litewskich, III. 111. - iPoggia, XXVII. 125. - polskie w Szwajcarii, XXXIX.502. - prehist. E. Majewskiego, XXI. 259. - rybackie, XXXVIII. 433. - ryżu, XXXVIII. 406. Zbiórka siana, XXXI. 69. Zbiry, 2Jbiory, II. 141. Zblęndnić, ogłupieć, XIV. 127. Zborniak, kwas borny, XXXIII. 81. Zboże: dojrzewające, siedziba demona zbożowego, p. baba Jędza, baba, poludnica, lis, koń, świnia, żytnia matka, XXII. 7, pt. W i er z en i a. Zbijanka~ 617 miary i ceny, XXVIII. 145, 147. ebi.egać nago; V. 65, pt. M agi a. ochrona przed błyskawicami, XIII. 143, 329. - p. owes, XIV. 3'99. -przechować, XVII. 13\3. - składanie ofiar, XIV. 83. - sypanie obrzędowe, X.281. - urodzaj, XXI. 95. - w baśni, VII. 4'7; 'XII. 32'9. - w legendzie, IX. 71; XX. 249. - w magti, VII. 271, 272; VI'I. 12. - w mętowaniu, XIV. 377, 378. - w przysłowiu, XI. 342. - w zagadce, XI. 73. - zasiew, XXIII. 58. - zbieran:e, X,X.III. 5ill. Zbój w baśni, VIII. 181, 182, 189, 191; IX. 76, 77. Zbójnicy, p. harnaś, II. 270-273, 279; V. 174, i82; XI. 375, 376; XIII. 54; XVIII. 154; XX. 248, 303-305; XXVIII. 76, 78, 00, 90, 194, 195, 229; XXX. 136;XXXI. 88; XXXVII. 27, pt. Indeks osobowy, na-o zwiska chłopskie. Zbójnickie mięso, gotowane z wnętrznościami. III. 250. Zbójnicy, p. zbójcy tatrzańscy, III. 226, 228, 236, 241, 242, 249, 250, 253, 269,272; V. 309-311; IX.400,401; X. 229; XIII. 34; XIV. 263; XXVIII. 71, 74, 169, 224; XXIX. 110; XXX. 197; XXXI. 82, 83, a7, 91, 92, 143, 167, 174; XXXIV. 157; XXXV. 41-53, 72. Zbrodniarze, zwycz.ta,tuażu, XXVI.78. Zbroja, XIV. 37, 43; XXI. 4a;XXVIII. 253. Zbryszyć, zrobić coś złego, XIV. 127. Zbylić, wspomnieć, XII. 68. Zbyrkać, dźwięczeć, III. 140. odczynianie, VIII. 367. Zdawiny, XXVI, 86, 87; XXVIII, 94, 95, 97, pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ędy wesel n e. Zdejmowanie uroku, p. odczynianie, V. 352; X. 342. Zdejmowanie wianków pp. młodym, XVII. 160; XVIII. 150. Zderzenie kultur, XXXIX. 102-104. Zdjęcia: antropologiczne, VI. 393. - budowli, VI. 393. Zdobinki, zdobiny, XXXV. 27. Zdobnictwo, X. 465, 466, 470; XIV. 355; XXI. 51; XXVI. 81, 98, 157; XXVII. 141; XXVIII. 3, 29, 36; XXX. 243; XXXIII. 141; XXXIV. 287; XXXV. 20, 287; XXXVII. 234, 333, 354, 457; XXXIX. 106, pt. S z t u k a l u d o wa. - Czukczów, XXII. 110. - góralskie, XXI. 80. Zdobywanie wrót w obrzędach weselnych, IX. 143. - żywności, XXXIX.' 104. Zdrada, motyw baśni, XXVII. 22. Zdroj, (j. słowiń.), struga, V. 325; VII. 36. Zdrowaś Maria w lecz. lud., XI. 386. Zdrowie w przysłowiach, XVI. 98. Zdrowo, szczęśl., p. zarate, XvII. 163. Zdrój cudowny, XII. 326. Zdun, VIII, 286; XIV. 12. Zduństwo, XXVIII. 103. Zdżoga,zimno, XIV. 309. Ze wsim. żupełnie, XIV. 125. Ze zleku, choroba, XVI. 85. Zebuć się, zebuwać, zezuć się, XlV. 127; XVII. 164. Zec, {gw. zł.), szturchaniec, VII. 281. Zec, (j. serb.), zając, gra, V. 146. Zeder, zdarł, XVII. 164. Zefir, bożek wiatru, VII. 11. Zczynianie, - rr Zegar na dnie rzeki, strach, XVII. 19. - na wieży, XXXI. 80. - topielca, XVI. 88. - w przepowiedni śmierci, XVI. 79. - w zagadce, II. 40; V.49; XIII. 376; XVrr. 84; XVIII. 349. Zegnarka, zażegnyw.acz'ka, V. 64. Zeisig, (n. gór. niem.), czyżyk, XIX. 14.. Zelizomej, (j. słowac.), bohater mityczny, XXXII. 85. Zelman, I. 254; III. 27; IV. 96, 218; V. 275; VI. 170; XXXIII. 155, pt. L i t e l' a t u r a l u d o w a. Zelenycia, barwnik do jaj, V. 214. Zelenyj, (j. ukr.), niebieski kolor, VII. 254. Zelenyj Jurij, O, ukr.), Św. Jerzy, XXXIII. 12. Zemlewij bib, (j.ukr.), ziemniak, X.261. Zemlene serce, purchawka, Tubercibarium, VI. 159. - w lecz., XVIII. 184, 185, 192. Zemsta krwawa, I. 156; III. 216, 370; V. 186-188; X. 244, 342; XVII. 246; XXVIII. 253; XXXVIII. 346; XXXIX. 139, pt. P r a w o ł u d. - rodowa Ul. 196, 216; V. 106, 108, 109; VII. 58, 61, 151, 168. - zza grobu, III. 310. Zerid A westa, III. 2. Zepa, rz~a, XXVIII. 194. Zerow.i71a, O.słowiń.)" poziomk~. V.325. Zescha, zćischa, tschuschen, '(narz. alem.), czesne, ln., Xl. 362. Zesłanie Ducha św., p. Zielone Święta, XIV. 341; XXI. 138. Zespół, harbarzyński naczyń pierścieniowatych, .xXXIV. 101. - ceramiki geometrycznej i pro togeometrycznej, XXXIV: 94, - ceramiki nowoczesnej (hucul., �6t8 , ,-ju'gosłoW.,polsk., rumuń., wę" gierskiej, XX,XIV. 125. - ceramiki protobałtyck.: XXXVII. 321,' 325. - elementów, XXX1V. 155 - etruskinacz, pieścien., XXXIV. lOl. - luźny, XXXVIII. 24. - narzędzi i wytworów, X,XVI. 34. - organiczny, X.X.XVIII. 23, 24. - osadniczy,. XXXIX. 232. - p.aste·rski, XXXIX. 1oo. - plemienny, XXXIX. 176. - podtrzymujący, XXXVII, 60. - potrzebujący, XXXVII. 52. - praktyk kultowych, XXXVIII. 23. - prasłowiański, XXXVII. 325. - ,przedklasyczny, XXXIV. 73. - przedkoryncki, XXXIV. 79. - reńsko-westfalski, XXXIV. 71. ---'-rolny, XXXIX!. 107. ...:-\Średniow. ceramiki Chersonesu, XXXIV. 117. - wandalski, XXXIV. WI. - warunkujący, XXXVI. 126. - wczesnohistoryczny, XXXIV. 71. - wenecki, XXXVIII. 325. - współdziałający, XXXVI. 124. 126; X,XXVI.60. - wytworów kultur., .XXXVII. 45. - zabytków, XXVI. 30. - zawodowy, X,x,XVI. 126, Zeszywanie warg mumii u India'_l płdn.-amer., XVII. 20, pt. Zwy_ , c z a j e i ob r z ę d y p o g r z e b. Żetknięcie się w leczn .. ,XXVII. 153. - z ziemią, XXVII. llO, 111, 139. Zeus, Zews, Pater, VII. 5, 8, 29; XIV. 29, 36, 37, 39, 66, 67, 82, X.XX,XVIII. 45. - cappotas, XXXII. 95, 107. Zezowaty, p. skałooki, XVIII. 197. Zezylia, P. Dzedzilia, XIV. 72, 71, Zębadlo, wędzidło, II. 132_ Zęby, ,ból, X.354; Xl.·383. " -' amulet, XXIiX. 165. - końskie, okadzanie, XII, 268. - leczenie, VIII. 62; XIll. 217, 221; x.x,xV. 62, 68, 72. - przerzucanie nad głową, XVI. 79. - ryjówki, .xII. 93. - spiłowane, iXXIXI. 85; pt, G r u p y P ł c i i w i e k u. - umarłego, XIII. 117. - w zagadce, VI. 248; VII. 70; XIII. 205; XIV. 375; XVII. 84. - wypadnięte, II. 3'66; VI. 62, - wyrwane, L 184; XHI. 117. - zabezpieczenie ,XIV. 132. -zatykanie w ścianę kościoła, II. 274; XIV, 3'98. Zęza plugawa, (·gw. flis.), ściek na szkucie, XX. 6. Zeta, (dial, alem.), hreczlm, XI. 363. Zgaga, IX.x.x. 5'6. Zgajba, Tormentila "erecta, korzeń odwar, VI. 158. Zgarda, (gw. huc.), naszyjnik, XXXV. 13~ • Zgardysta, (gw. huc.)., owca, :x.XIXV. 134. koszula, V, 325. Zgłoski, magiczne, XXXIV. 28, 30. Zgłówek, część pluga i wozu, II. 13'1, 132. Zgon, nagły, XV. 24. Zgręzy, osad" XVII. 164. Zgryzek, kostka u cybucha, II, 141. Zgrzeb lo, IX. 368; XXVI. l. Zgrzęzić, zbronować, XIV. 127. Zhary, (gw. huc.), wypalone miejsca w lasach, XXXV. 85. Zhoda, (gw. huc.), zwyczaje weselne, ,XVIII 163. Ziapać, (gw. złodz.), kłóci'ć s<ę.VII. 281 Ziarneczko, w mętowaniu, XIV. 377. - w pr.zysłowiach, ~IV. 3:51, Zglura, Ziarno, bobu" (rachowanie), III. 136. - do siewu, XXX. 247. - ,grubo mi-elone, XXXIIL 113. -' .jęc2lmienia - w lecZlllictwie, n. 217; XIV, 183. - ofiara bogom, XIV. 83. - pszenicy w Iecz.nict., XXlXIII. 120. - pszeIlicy w obrz. reI., II. 144, - słonecznika, barwnik, IV, 215. - święcone, VI. 55. - w zwycz, i obrz. weselnych, p_ zboże, IX. 44. - zbóż, przetwory, XXXIV, 187. z Diducha, VIII. 375. Ziebrej, (j. ukr,), wyżlin, w leczn. xrrr. 225; XXX. 40, Zielarka, XXXVIII. 240. Ziele, zioła, cudowne, VII. 285; VIII. 306; X. 97; XX, 80, 81, pt. R o śl i n y w l e c z n i c t w i e. - czarcie, VII. 285. - darbha, I. 133. ---. diabelskie, p. przestęp,'X'XXIII. 27. - dziewanny, XIV. 225. - ik.orzonki, pożywieni.e, XIV. 301. -lecznicze, XIV. 13·2; XXx. 49, 203, 205, 207. - M. Boskiej. swier:z!bówka, kłos. . . XXX, 48~ -od pożaru, XXXVIII. 263. -- Pana Jezusa, przymiotnik łąkowy, XXX. 48. - specjaln:e zbierane, XIV. 252. - święcone, VI. 59, 77; VIII, 364, 'X. 4137; ~I. 215; XVI. 80; XXI. 216; XXV. 93. - świeże, XXX. 42, - w magii, III. 22; V. 60; VI. 387. -zimowe, I. 16l,pt. Rośliny w wierzeniach i magii. 'Ziele,wianki, IV, 283. -Zielenice, Confervae, L. XVIII. 192. :Zieleń, kolor żałobny, III. 357. ZieUniak, moczarka ElOda' Canadnsi$ kanadyjsk.a, XIV. Ric}l.ard, 127. Zielnik, czarodziejski, I. 7, 187; XVII, 21; XXX'. 2()7; Xxx.VH. 298 298; ~ Syreńskiego, XXX, 208, 200; Zielona łąka, kraina duchów, lXiX. 220. Zielone, gra, V. 256, 20m; \XlI. 300. Zielone Święta, p. Świetaja nedila, II. 21, 62, 87, 88, 205, 229; IV, 97, 186, 199, ZOL· 220, 222, 227; 312, 320; V. 220, 250, 256, 319, 370; VI. 78, 261, 33,0; VII. 179, 325; VIII. 256; [:~. 138, 172, 189; IXI. 45, 64, 68, 183, 319; XII. 36; )XI'II. 1<6, 19, SB. 89, 92, 110, 125; XIV. 20, 65, 67, 213; 320, 325; XVI. 83, 325; XVIII, 75, 215; XlX. 57, 58; XXVII. 163; XXIVIH. 47_,65; XXIX. 100; lXXX. 225; XX~III, 11, 114; .xXXVII. 34'5; X:XXVIII. 540; ,XXXIX. 432, p'~. Z w y c z a j e i o br zę dy d o r o c z n e. - oddawanie czci Jeszy, ,XIV. 325. - zjawienie stę czarown., VIII. 378. Zielonka, bedłka. zielona Tricholema equestris, XXX. 100. Zielonka szara, Russula resinus, XXXI, 100. Zielony Jerzy, Zelenyj Jurij, XXXIrI. 10. - mężczyzna, demon, II. 13. - mostek, zabawa, OCXIXUI. 5 Ziemia, biała piaszcz. XXXIX. 210. ~ biCie ziemi X. 355; XIII. 204. - bociania, VIII. 281, 313; XIV. 172, 183; XXII, 22. - bóstwo, VII, 6. - bursztynowa, p. Prusy Wschodnie, XlXXIX. 412. �620 .,- ,i" I czarna, ·bawełniana,.x.x.xrX. Królestwo> Tr7Ug'ł\oVl/la, ix.IV. 30,141. kult, VII. 6, 12. lekka, XXXLX .. 210. - matka, V. 53-56. - matka bogów, IXXJCJI. 122. - obiecana, VIII. 3,53; - na opuszczonych' zagr. IX:X,XIX. 207. - przysięga na ... , IV. 17, 18, - p3zenna, X:XIXLX.236. - rudawcowa, lXIxlxIIX. 212. - rzeczna, XXX'LX,206. - stworzenie, XXXII. 120. - szara, XXXIX. 210. - trypolitańska, XXXIX. 37,8. - uprawna, XXXVII. 174; XXXIX. 192, - urodzajna, XXXIX. 207-200. _ w budownictwie, X.xXVII. 102, 107, 111. - w legendzie, IX. 68. - w magii, XI. 380; XXXI, 27. - w o>brz. i zwycz.prawnych, XXVIII. 137. _. w org. rodowej, XXXIX. 122. - w wierzeniach, IV, 17,420. -. w zalgadcc, XIV. 374, 375. - z cmentarza w magii, VIII. 348; XI.300; ,XI'I. 81; XX,X. 250; X,XXIV. 43. - z granicy w magii, XXXIV, 7. - z kamykami białymi, sza;rymi, .xXXIX. 212. - z progu obory, XX'V. 91. Ziemiak, ziemniak, X'. 261. Ziemianie, XXXIX. 44. Ziemianka, XXIII, 4~7; XXV, s. XIV; XXXIX. 195, 254, 255, 258, 259, 262-264, 274, 278, 284, 285, 287; pt. B u d o w n i c t w o. 621 - mieszkalna, XXVrII. 248; pt. B ud y n k i m i es z k a l n e. Z i·e m i a n k a, p. dół mieszkalny, ja_ ma loch looo>wnia, orany, piwnica, sklep, wykopy leśne, ziemianka. Ziemiennik, bóstwo, wąż, XVI, 23; X,XII. 5, 8. Ziemniaki, p. bałaburka, bambry, bandurka, rabola bandury, bula, bandz, bulba, bundz, buraczka, buryszka, galuch, garagola, gruszka, burka, la, koki, hruszka, kartoch, kompery, tufka, . p'yry, ripa, karpekobzole, krompel, rzepy dula, hardy- karakula, kartofla, ba- bulbaga, pan- ziemiak, zemlenyj. b1b, IV. 135, 136, 144, 174, 276, 282; V. 122, 125, 140; VI. 55, 57, 68; VIII. 36, 6,1, 123, 187; X. 37; XH, 9, 14, 27; XI. 49, 134, 250, 380, 381; ,XVI. 84, 1,34; XVIII. 62, 71; XX. 96, 257, 2,69; XXV. 112; XXVII. 346, 3191; XXVIII. 68, 69; XXIX. 96; XXX, 4!3, 166; XXXV. 68; XXIXVIII. 31.1; pt. Rośliny uprawne. - jako matryca w zdobnictwie, XXXIII. 141. - w lecznictwie, VI. 59; XXX. 43, 65. - pożyczanie do siewu, VIII, 363. - w wierzeniach, XI. 194. - w zabawce, XXVIII. 68, 69. - w zwyczajach żyd., XXVIII, 49. Ziemniary, ziemniaki, XI'l. 123. Ziemny piesek, chomik. Ziet, (gw. hue.), zięć szwagier VU. 264; ,XVII. 161, Ziew, w tkactwie, XXXII. 36. Ziewa jama skrzelowa XIV. 127. Zięba, w bajce, VIII. 315. - w lPieśni, VI. 153, - w ptasznictwie, X'.XXII,X.293. - w przepowiedni deSZCZU,IX. 66. ziemniory, '- zbieranie, X}Q, 131; XXVII. 121. Zięć, P. nadamnik uszkuris, V. 9, 20. - 7Jbierahie w dzień św. Jana, VI. Zile, O, ukr.), wzory pisanek, IV. 212. 1509;XVIII. 99; XXlX'1lX.99. Zima, V. 5>5,250; XIV. 85, 86. Ziólka frajcuskie, Species St. Ger- w przepowiedni, XIII. 205. main, V. 165. Zimberka, (gw, druc.)., pani, Ziółka na dusnotę, ślazowe, V. 165. XXXVII. 210, Zipun, O, ros.), kożuch, XXI. 137. Zimica, febra, XVI. 144. Zirki, zirnyczki, O, ukr.), wzory piZimnica, febra, II. 225; I'll. 138; VI. sanek, IV. 213. 61; XI. 386; XXI,X. 165; XXX, 42, . Zirwani no hi, (gw, huc.), choroba 65; XXXV. 71. koni, XVIII. 190. Zimny palec, mały palec u lewej ręZise, Zisec, Zisece, Sieske, (środ.gór. ki, XII. 396. n:.em.), czyżyk, XIlX. 14, Zimorooek, wcielenie ł;óstwa, VII. 2. Ziza, Zieza" bóstwo, XI. 358, Zimownik, Aster novi Belgii, XXXI, Zizilia, XIV. 72. IDO, Zizica,żywica, XXXIX. 395. Zimowit, p. Colchium. Zizania Aquatica, ryż dziki, Zimówka, (gw. hue.), p. nazwa oryla, XX,x,VIII. 4015-407; pt. Roś l iXVIII. 133. n y W' z b ie r a c t w i e. Zimziele, barwinek, XXVIII. 241. Ziu, O, germ.), Ojciec Niebios, Zintyca, żętyca, II. 128, 207; VII. 45. XX XVIII. 45, Zizie, (gw. dz.), ziemniaki, III. 165. Zioła, ziele,' pt. Roś l i n y u p r a wn e, rOŚ l i n y w l e c z n i c t w i e Zjadanie dusz, VI. 17. Zjadanie obrzędowe mięsa kozy, w wi·erzeniach i magii. XXXVIII, 58, 59. - czarooziejskie, XII. 169; XXI. 00, 83" 131; XXV. 9, 12, 14, 16, 89; Zjadek, jedzenie, XIV. 127. Z;adrzyć, skręcić, powikłać, XIV. 127. XXVI. 11; XXVrI, 7'8; XXVIII. Zjawiska: czasowo przestrzenne, 241; XXIX. 119; XXx. 202; XXVI.39. XXXIII. 124. - do warzenia, XtXVI. 17. - etnologiczne, XXVII. 42. - językowe, kulturowe, XXI, 160, - dadalne, III. 253. (241; XXXIX. 2, 22. - lecznicze, II, 205, 289; V. 347; - mody, XXXVIII. 21. 157, 1158;IX. 297; X. 3~4, 335, 355; - prehistoryczne, XXVII. 42. XI. 3&5,387; XXX. 226; XXXI. 5; XXXIII. 124; XXXV.' 149, 172; - pr'zep. deszcz., XXXIV. 279. - przy'rody w pojęciu ludu, IV. 96; XXXVII. 374; XXXVIrI, 240. XIX. 112. - na miłość, VIII. 236. Zjazd: archeolog]czny w 1908 r., - ścięte kosą, XXXIX. 336. XV'll. 167. -święcone, IV. 81, 141, 158; VI. 64; - etnografów pol., ,xVII. 267-269. VUI.- 256; IX, 414, 419; XX. 73, - geografów i etnografów, XXVI. 78; XXV. 76, 77, 84, 89, 91, 92; 128, 155;' XXXIX. 6, 7. XXX. 48; X.XXV. 25; XXXVII. 30. - pisarzy chło>pskich, XXXIX. 11. - w obrz. pogrz., xxxrx. 303. yr. �622 ~: , I, ; : i ·-i 'I' 1 ~ ~ ;! ;! l I I', u lP ,;, , ' l: -1.1"' ~ I: ~-- I Li l, I' ~'przyrodników i lekarzy w Moskwie, XVII. 264.' ' - wszechzwiązkowY geograficzny w Moskwie, XXXIX. 6, 7. Zjazete te sen-jannit, (j. alb.), ogfeń świętojański, 'X,X. 301. Zjedź, dziecI, drob azg, lXIV. 309. Zjezdny, ludne miasto, XVII. 164, ZLamdać, szlochać; III. 140. ZLata baba, (j. bułg.), królowa Sojanic, XIV, 73. Zleplitnie włosów paschałem w magii, XX. 297, Zlewanie progu, XIX. 122. ~ wielkanocne, p. Smigus, XVI. 141. ZLewki, woda z umycia, XXXIII. 118, 119, ZLęk, choroba, XI, 395. Zlizywanie choroby, Xl. 384. Zła, łza, IV. 307. Zła: choroba, opętanie, XIII. 220, 226. ~ godzina, III, 51; X. 109; XIII,232. ~ kobieta, XXXIV. 284. - ręk~, III. 50. - siła, 'l. 26. - żpna, motyw baśni, X'XIX, 127. Złamanie, u bydła, XVIII. 189. - umowy, IV. 124. - wiary małżeńskiej, III. 294, 296; 'IV. 370;V. 111, 118. Złiiszcza, zwłaszcża, XIV, 127. Złe, Ul. 21; V. 56, 231, 347, 364, 365; VII. 25; VIII. 350; IX. 184; XII. 320; XXX. 86,pt. Dem any szkodliwe, - duchy, XX.XVII. 285. - miejsce, XXX'III. 122. - moce, III. 21; XXXI. 28; XXVVII. 295; XXXIX. 220, - oko, złe spojrzenie, oczy złe, uroczne, X, 342; XXV. 133; XXVI. 120; XXX. 224; XXX. 224; XXXI. 623 94; XXXII. 34, 104; XXXVIT, 3G8, pt. W i e r z e n i a. - siły, XXI. 27. - wiatry, p. wiatr, III. 143. - wieszczyć, wróżyć, XVII, 200. - znaki, V. 53, 278; XXXI. 78, Zło, demony, XIV. 38, 44. Zloczyń, król wężów, XVI. 20, 21. Złodziej, p. chqśnik, II. 267, 357; V. 119; VII. 237; VIII. 372; XIII. 229, 230, 232, 257, 258; .xXIII. 135, 130; XXIX. 122. - koni, IV, 246, 363, 366. - trawa otwierająca zamki, kłódki, XI. 377; XX~IX. 377. - w bajce, VIII. 187, 188; IX. 73. Złohy, (gw, hue.), choroba, XIII. 217, 220; XVIII, 184. Zloj Tatariszcze, (j. ros.), postać mit., XXXII. 89, 141. . Zloje, (j. ukr,), diabeł, XV. 136, Złota bania,' VIII. 195. - gruszka VIII. 193. -' jabłko, V. 191; VIII, 1;93;XIII. 36. - jajka, V. 131. - kądziel, V. 182 ,....... kokoszka, V. 131. - kołowrotek, V, 182. - legenda, p, Legenda Aurea, XXVII. 10; XXXI. 49. - liście, XI. 373. - most,XVI. 113; XXXIII. 5, - motowidło, V, 182. - ostrogi, II. 168. - pieniądze, V. 128. - pióro, IV, 86; IX. 179, 180. - pług, IX. 403, - rosół, III. 51. - runo, XXXVII. 127 .- rybka, III 288; IX, 84, 85. - sierść, XI. 379. - siodło, IX. 403; XVII, 203. - stół, XXXVIII 128. :/ -c trzewiki, XX. 251, 252, - uzda, xvn, 2102. - warkocz, II. 247. - wiek, XIV. 186. ....,..włosy~ V, 172; VI. 352; IX. 82; VI. 373, - wrota, XXXIII. 5. Złota Baba, XXXIX. 310. Złota Horda, XXXIV. 172, ~ote łańcuszki, p. talizman, XV. 184. Zlotnica, ruda złota, III. 267. Złotnictwo, XIV. 198; XXIV, 89; XXX. 233; XXXVII. 332, pt. Met a l e i i ch o b r ó h k a. Złotnik, XXXI. 86. Złotnik, roślina, aphr •• XXXIX. 300. Złoto, I. 204; IV. 88; III, 263; XI. 374 379; XIV. 37, 39, 40, 322; XXViII. 30, 222; XXIX. 100, 105; X,XX, 176, 251; XXXI. 131. - alchemiczne, XXVI. 18. - do haftu, XXVIrI. 35. , - płynne. XXVI. 18, ~ w bajce" II. 57, 58, 78. 266. 287; 362; V, 129; XI. 105; XX. 258. ~ zaklęte, V, 44. Złotogłowiec. król wężów, XVI. 31; XXXVII. 303. Złotogłów, p. brokat, lama, XXVIII. 26, 27; XXXI, 164. Zlotoqlowa, '.kob, ua'krycie głowy, XXVlII. 17-22,26---.29, 32. Złotówka w magii, III. 28. Zlodź, gradż deszczem, XVII. '165. Zły., diabeł '!TI, 21: IV. 383: V. 3161, 364, 365; VII. 23; XII. 323; XX. 254, 295; XXI. 218; XXIV. 42, 43, pt. D e'm o n y s z k o d l i w e, - pusty, XXX!. 227. - brat w baśni, XI. 378. - duch, III. 144, 281; IV. 383; V. 176 358; VI. 15, 266, 389; VII. 23; "11'1, 311, 353, 370; IJ{. 67, 166; XI. 53, 314, 318, 4'04; XIII, 216; XIV. 56, 292; XVIII. 84-86; XXVI. 74, 81, 103, 107; XXVI'!. 57, 58, n, 78; XXIX. 149, 164, 165; XXX, 202; XXXI, 21, 97; XX.xIV. 8, 32, 41. ~ raz, szubienica, XIV. 3W. ~ urok, II. 203. ~ wiatr, pr2ieciąg, XXXIII, 118, - wlrok, p. złe oko, II. 203. Zlywat placzi, (gw. hue.), odczyniać . uroki, XVIII. 178, Zlywki, O. ukr.), zlewki, XXXIII.119. Zmarli, p. wspom~nan.1e, sadzenie drzew owocowych. Zmarły, p. W. Czwartek. - a prawo, XXVIII. 250, 251; XXIX. 159. -. ofiara zbrodni, XXVIII. 251, 253. ~ przestępca, XXVIII. 251, 253. .:- kult, XXIV. 1, 2, - obawa przed ... , XXVIII. 251. ~ wiara w'dalsze istniene, ,XXVIII, 250; x'XIoX"H~O. Zmarszcż, p. smardz. Zmartwychwstanie, p. Wielkanoc, Adonis, II. 184, IV. 218; XIV. 341; lXVII, 191; XIX,57. - teoria zmartwychws., V. 120, 121. Zmarzlica, kieib, XVIII. 62. ' Zmek, smok, XIV. 184, 299. Zmeresony, pogmatwany, XVI. 86. Zmiana, 'wzmianka, XIV. 127. Zmiany techniki i materiału, XXII.98. - w wytworach, XXXVII. 56. Zmiatanie łotra, XIX, 57, 58. Zmiej Gorynicz, (j. ros.), potwór mityczny, XXXII. 35. Zmierzch, pora złych duchów, XXXIV. 19. Zmiga, (dok,), żmija, XIV, 75. ZmiLgnońć, żniknąć, XIV. 127. �624 stłuc, IX. 288. zmora, V. 55. Zmora p. aitwars, trauma, siod~o, zmoma, I. 26; IV. 33'1; V. 55, 181, 298; VI. 32'7; VUI. 35,6; ~I. 314, 363, 43'0 XiD. 1~, 216; lXIII. 295, 297; XV'll. 2'7; XX. 2'97; XXVII. 134; IXIX,IX. 165; XXXI. 145; XXXV. 24; XXXVII. ~8,9,251, 25,7. Zmor cuch, sió<lmy syn, XI. 314. Zmowy, zmówiny, II. 237; :>mV. 189. 19'2, 37'9; XV. 72; XXVI. 86, 87; 'X'XVIII. 94, 97; XXIX. 90, 133 149. Zmya, (dok.), żmija, XIV. 75. Zmyja, żmija, XVIIII. 164-166. Zmysony, spocony, XVI. 86, Zmywanie chorego, p. obmywanie. XI. 385, 387; XVIII. 182, pt. A bl u c je. Znachor, I. 6, 54, 55, 165, 206; 11,216; 328; HI. 19, 301; IV. 418,420; VI. 22, 23, 117, 119, US8, 2317;IX. 418; XI. 214, 219, 400; XVII. 23; XIX, 117; XX. 294; XXI. 136, 144-147; XXIX. 165; XXXI. 65, 82, 85; XXXIn. 117-126; 'XXXV, 73; XXXVLII. 240. - huculski, XV. 143. - wędrowny, XXXI. 82. Znachorka, I, 54, 165; II. 216; III. 20; VI. 18, 386; vrH. 87; IX. 386; XIII. 118; XV. 101; 'XX. 294, 298; XXIX. 164, Znaczenie, barwy niebieskiej, XXVII. 13,6. - bydła i ow'ec, XVII. 142; lXłXiX.v. 125, 138--14'2, 145, pt. Z n a k i w ł a s n o 'ś c i o w e. '- kultowe naczyń pierśc" XXXIV. 133. - magiczne świąt wiosennych i letnich, XXXIII. 10 Zmionć, Zmoma, li ! ii· : ~ j (-, ··i·1 'i :1 li I I" It I! :1 !. li It 1'·\ 'j'l II l' I 625 -:- papką z mąki drzwi i okien na Trzech Króli, VIII. 374. - użytkowe na<:zyń pierśc., XXXIV. 133, '- węzła w magii i med., iXXVII. 153. Znajqcy, znajqca, znachor, znachorka, III. 22; XXXII'I. 118. Znajda, znajduk, nieślubne dziecko, IX. 120; XX, 248. Znajomóść wsi i życia ludu,X!XV. 100. Znak domowy, XXXIX. 145. - placu ... XXXIX. 144. - pokoju, XXXIX. 144. Znaki: bartne, XXVII. 166, pt. Z n ak i w ł a s n o ś c i o w e. - czarodziejskie, XXVI. 14, 70; X!XXV'I. 313. - diabelskie, XXVII. 71. - dohre, V. 278. - heraldyczne, XVIII. 54. - ,kabalistyczne, VI. 331. - krzyża, VIII, 374; XII: 221. - liturgiczne, XV. 212. - malowane, XXII. 113; XXXIII. 105.107. - mowy, XXXVII. 315, - na skrzydłach niewodu, XXXII. 30, - oznaczają,ce koniec budowy, X XXIII. 154. - prorocze, VIII. 57; 'XXIII. 183. - przedśmiertne, VlIII. 49; XVII, 61, 62. - przestrogi, XXXI. 79. - rodowo-gospodars., :XXxrII. 154. - symboliczne, IX. 1,95; XV, 12,17; XXVI. H2. - szczepowe, XXXVII. 85. - tatuowane, XXVI. 78, 79. - totemiczne, XVIII, 53,' 54. - własnościowe, p. granica, XVII. 142; XXIII. 162; XXXV. 138--142, 145, _ złe, V. 53, 278. Zodiaku w wycinance, XXII. 124, pt. O r n a m e n t. Z n a k i s y m b o l i c z n e, p. Abrakadabra, charaktery, granat, groch, gwiazda, jabłko, kolo, Korskansydiin, kostka, księżyc, słońce, swastyka, Tapionkanta, tricula, Tursaansydiin. Z n a k i w ł a s n o ś c i o w e, p. ciosny, drzewa graniczne, gmerki,. godła chałup, domów, rodowe, herrbly kamienie graniczne, kiczka: koźle głowy, mar!ki, merki, meżiwnykie, obirka, pryt'ete; pryt'mak, rogi jelenia,. rosk'ete, ros kil, sok'yrka, striuka, ustroka, perek, znaki ujazd, wskis, bartne, roskiń, ~koscik, striwka, wiszczok, zatirwk, zncimend, tader, w pó- zatynka, znamen' na sośnie. Zna'kpwanie, 2Jj,awisk, ~XXVIII. 190, 191. Znaleziska, brązowe minusińskie, XXV. l. - egipskie, XXXIX. 117. - luźn~ XXVI. 34. - ostrołęckie, XXI, 63. - paleolityczne, XXI. 63. - prehistoryczne, XXI. 24'9, 250, 260. sumeryjskie, XXXIX. 117. - w Chelrnźy, XXV. s. VI. - wydmowe, XXI. 62. - z Kijowa i Meziny, XXII. 77. - zamknięte, XXVI, 34, 36. Znaleźne, IV. 204, opt. P r a wo l udowe. ~nalazi się, odnajduje się, IX. 288. Zncimen'a, znamenńeta, (gw. huc.), znaki wlasnośc., XXXV. 138. Znamki, znaki, II. 6. eta, 40 Lud - znamki, Tom XL znokaj, ża,rna Znandek, znajda, Z-nieba-spad- XIV. 126. niebospad, glistew- nik, pospolity, Chelidonium maitU XXX.46. Zniewaga Hostii, XXVIII. 71. - rodziców, V. 108. Znokaj, (gw. błr.), znaki, XXXII. 30. Znosek, zniosek, kogucie jajko, XVIII. 175; XX. 295; XXXVIII. 24'7 Zobiegany, taniec,. III. 354. Zobuć się, zobuti, zebuć się, XVIII. 164 Zocirka, zacierka, IV. 286; IX, 256. ZOCZyji (gw. hue.), uroki z oczu, ~VIII. 182, 185. Zodjak, X'I:X.92. - motyw mizrachów, XXII. 124. - motyw zdohniczy, XXVIII. 45, 49. Zojijd! Zojija! naśladowanie glosu wilgi, VIII, 393. Zojija, wilga, VIII. 393. Zotba, kupa śniegu, X,IV. 127. Zolnia, wyprawianie skór, XXXI.115. Zolowy, popielny, XIV. 127. Zolotnyk, (gw. hue.), choroba, ,XIII. 217. 220. Zolotny,,", (gw. hue.), macica, VII, 264. Zołzy, choroba koni, .xVIII. 190. Zona Thomistika, (j. lac.), pas św. Tomasza, p. pas czarodziejski, X.xIII. 23, pt. M a g i a. Zoprojity, (gw. huc.) przepocić, VII, 264. Zori, (j. ukr.), gwiazdy, III. 45. Zorka, wełniana czapka, XIV. 292. Zoroaster V. 370. Zorza wieczorna, I. 174; XXVI. 97; XXX.206, Zostawianie potraw dla zmarłych, w W. Czwartek, XVll. 28. Zt>tylnik, część wozu, VI. 3!ł5. Zowidka, nieślubna córka XVIII.222 Zowszem. owszem, XIV. 127. �627 626' radzić, XIV. 127. Zrąb, p. butyn, hrydy, konstrukcja, IX, 270, 27'5; XI. 173 174 3,15 408; .xVII. 14; XXX. 29'; xxXVII: 196, 197; XXXVIII. 272, pt. B udo wn ictwo. - na oblap, XXXVII. 196. - na zamek, XXXVII. 196. - ruchowy zabawy, XXXIII. 3. - studni, XXXIII. 110. - szczytu dachu, .xXIX, 3I. - w rybi ogon, X. 310, 312; XXXVII. 197. - w stodole, XX. 262. - węgłowy, XVIII. 5; XXXIII. 10; !XXX,vII. 196, 197. Zrękowiny, p. zaręczyny, EX'. 218; XI. 223; XIV. 187; XX. 197; XXVII, 154; XXXV. 188; XXXIX, 428. Zrodzenfe' z dziewicy, XX.'{lI. 121. pt. M i ty. _ Zrodzić, urodzić, XIV. 127. Zrojca, zdrajca, XIV. 389. Zrost, roślina lecznicza, XII. 63. Zróżniczkowanie językowe, XXV. 9'1. - morfologiczne dial. pol., XXVI. H'';; Zrusto, ruszt, V. 64. Zrywanie paskudnika, IX. 418. Zrzucanie kota, p. zrzucanie Judasza XII. 311, pt. Zwczaje i obt' z ę d Y d o r o c z n e. Zubci, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 311 Zubuci, (j. ukr), zakończenie dranic, XXXIV. 144, 146. Zubczyki, zuby, (j. ukr.), p. wzory pisanek., IV. 211. Zubrzyk, rośl ny leczn., XII. 22'5. Zuby, (j ukr.), zęby w zagadce, VII,70. Zuby jak bolet, (gw. hue.), ból zę'bow, XVIII, 184. Zugaj, tęgi chłopak, XIV. 273. Zradzić, l I j ! Zumbera, rzeźba, XXXIX. 144. Zumek, węzei chusty, XXI. 13B. Zumer, (gw. złodz.), chleb, VII. 281. Zupa, jadło weselne, p. polewki, XV.77. - kminkowa, XVI. 134. - z gruszek, p. hamula. - z jęczmienia tartego, XVI. 134. - z piskorzy, V. 350. - z serwatki, VI. 46. - z ulegałek, p. hamuła, III. 12. - z ziemniaków, p. fitka. Zupak, podoficer, XIV. 180. Zupan, p. żupan., XIV. 15. Zur, żur, III. 173; IV. 286, 287; VI. 57; IX, 256. Zurzyć,'podburzać, lU. 1410;XV. 86. Zwarka, ceber do bielizny na trzech nogach, rII. 145; IV. 307; VI. .48. Zwarnica, (gw. huc.), żętyca, VIII. 45. , Zwertak, kółko do nauki chodzenia, II. 131. Zwiady V. 282, pl::. Z w y c iZ.a j Ie i o b r z ę d y w e s e l n e. Zwiastowanie N,. M. P., p. Blahowiszczeni e, I. 170; II. 101, 163; VI. 337,' 338; VIrI. 376; XIII. 195; XXIX. 107; XXX. 28, 193, pt. Zwyczaje i obrzędy doroczne, Chronologia ludowa. Zwiastowanie N. M. P. w przysłowiach, IX.. 252. - wróżby gospodarcze, VIII. 61. Związek, braterski, V. 5. -choroby z barwą II. 55. - kazirodczy, I. 77. - parzysty, III. 372. - pomiędzy totemem a człowiekiem, XVIII. 49. - roboczy chiński, ,XII. 353. - rodowy XXVI. 86, 87, _ _ _ _ szczepowy, I. 70. tajny, XXI. 263, 270. teorii z praktyką, XXXIX. 53,. trojrodowy Gens triplex, XXXIX. 55. _ umarłych z żywymi, XXXIV. 12. _ z diabłem, XIX. 136, 138, 142. Związywanie, p. węzeł, XXII. 146; XXVII. 136, pt. M a g ia. _ rąk i nóg zmarłego, XXI. 216. _ szczęk zmarłego włóknem roślinnym, XVII, 20. Zwichnięcie, XVIII. 183. - u bydła, XVIII. 190. Zwieracka, część wozu, VI. 395. Zwierciadlo, _ zwierciodko, zrzadlo. czarnoksięskie, XXVII. 78, 96, 103;XIXIX 64-69, 72. _ powiększające; XXVII. 119. _ Twardowskiego, XXVII. 120; XXIX. 64-68, 72. - w magii, XX. 80. _ we wró~bach, XXXI. 145. Zwierciadło przykładów, Speculum exemplorum, XX:XI. 12, pt. L it e r a t u r a l u d o w a. Zwierciodko, zwierciadło, III. 13~ Zwierzęta, bóstwa, XXXIV. 16. - domowe, w prawie wiejskim, IV. 22; XXVII. 144. - dusza, XJH. 125; XVI. 182; ,XXI. 21. - hodowla, XXV. s, VIII. - jako sila pociągo\\1a, XXXIX. Ill, 113, 116, 118, 193. - juczne i pociągowe, XXIII. 162; XXXI. 166; XXXIII. 150; XXXVII. 364; XXXIX. 11, 114, 116, 118. - kult, VII. 1-4, 399; XIV. 129. - obrazy w świątyni, XIV. 40. - odpędzanie, l'I, 130; XXV. 120, 1Pt. W o ł a n i e n a z w i e r z ę t a. - ofiarne, X. 113. - opętane, XXXVII. U, 21. .- oswojenie, XXXIX. 11, 21. mowa, XIII. 125. pochodzenie, XIII. 125, 334, 3'35. pomagające człowiekowi, XVII. 54. praojcowie, XXXI. 154. przemiana w zwierzęta, X. 397. stosunek do czlow.eka, XVII. 182. stworzenie, VII. 23, 25. świadkowie i mściciele zbrodni" X.XVII. 30. -< totemiczne, XVII. 34, 38, 43; XVIII. 17, 21, 44,' 50, 54; XIX. 162; XXXII, 181. - w bajce, pt. B aj k i. _ w baśni, XI. 372, 373; XVII. 54, 55; XXXVII. 19, 24. - demologii, x,xlV. 87. - w przesądach, XXrI. 13, 21; XVII. 1181-184; XXXI. 157; XXXIII. 280; X'XXVIII. 329. - w przysłowiach, II, 202. -. w raju, XUI. 334, 335. - w wierzeniach, X. 109; X,XV. 5<2; XXIXI. 154; - w wycinance żydow., XXII. 12'5. - wabienie, .XXV. IW; XXX. 1, 33. - znalezione w szkodzie, IV. 247. - żelazne, wotywne, XI. 211, Z w i e r z ę t a d o m o w e, P. babka, babuć, baran, bawół. bulanyski, cabo, caballos, cabaH cabal- (ko·ń), chów zw'erząt i bydła cielę, cieliczka, cielisia Daenu, (krowa), drób, drób chliwny, (świnie), drób folwarczny, (gęsi, kury), gadzina., gaul, gąsior, georgos, (kogut), gęś, gule, (indyki), gul, gula, (wół), hebo, lus, cavaHo (kobyla), heven, hobo. hobko, hob, jagnię, jaHunyk, jałowica, jałownik, ja- b1J, inochoda, jałoszka, łówka, nyczka, jarcak. jerc~ jarka, ;erczuk, jehne, jeh- ;eroczka, �628 (krowa), kavel, kac, kadża, kaza, (koza), kiernoz kiń, (koń), kiodruz, kit, kiżia, klacz knórus kabel '(kobyła), kogut, kohut, koń, korowa, kot kotiuha (pies, koza, kazci, jer, krowa, kalemba, locha, losie, loszęta, ma- mierloki, muły ogier, owce, parsiuk, pies, prosię, świrzyna, nia, wielbłąd, il i wół. d z i k i e, antylopa, bawół, bizon; borsuk, chomik, dublenyj (ryś), dzik, gacek, gotur, głuszec, gronostaj hiena, huang-shu-lang (łasica), jaszczur, (salamandra), jaszczurka, kabarga, kociara, (niedźwiedź), kosmos, (wilk), kozica, kuna, latoperz, lew, liszka, lis, łasica, laska, łoś; malej małpa, medved miedźwiedź, rz w ,ie r z ę t a mentoperz, :i ,I r "'I 'j 'i Mikuś, panna laska, nied'źwiedź, nietoperz, perchacz, wąź, wie!Wiórka, wilk, wydra, zając, zwirieta. Zwierzyna, I. 125; XXXI,26, 29. Zwiesinosek roślina, aphr., 'XXXIX. 3<00. Zwit, Z-wit, (dok.), ,XIV. 210, 211. Zwizda, zwizdki, zwizdoczki, (j. ukr.), wzory pisanek, IV; 21G. Zwłoki, przestępców, x.xXI. 144. - wynoszenie, XXXII. 182' Zwodyny" (gw. huc,), wesele, OCIII. 116, 211. Zwodzenie w zwyczajach kupna i sprzedaży, X,XIII. 82. Zwodziciel, Prima Aprilis, VrII.83,S4. Zwodzijas, Prima Aprilis, VI. 29'9. Zwón, dzwon,XIV. 127. Zwon, (j. słowiń.), zegar, V. 325, Zwoniec. dzwonek, XIV. 276. Zwonienie, dzwonienie, XIV, 127. 'Zwonki święcone, !XI. 313. cza'rownica, ~IX. 144Zwonyszek, dzwoneczek, XlV. 127. Zwora, część cepów, XI. 174. Zworiwnyk, (j, ukr.), Prenanthes purpurea" liście, okłady, VI. 159. Zworowyj lyst, (j. ukr.), roślina lecznicza, okłady, XVII'I. 180, 184, 192, Zwucyć, zwalać, XVI. 86. Zwycięstwo Wielkiego 'Października, XXXIX. 54. Zwyczaje: pt. Z w y c z a j e i o b r z ęd y b u d o w l a n e, d o r o c z n e, n a r o d z i n o w e, p o g r z e b owe, we s e l n e, Z w y c ;Z a j e i o b r z ę d y P r a w n e. Z w yc z ,a j e i o b r z ę d y t o war z ys k i e. Z w y c z a j e i o b r z ę d'y z a w o d o w e. Z w y c z a j e i ob r z ę d y z w i ą z a n e z k u It e m p r z o d k ó w. - Boż, Nar. X. 113, 155, 156; XIV. 46; XXV. 109; XXIX. 162; XXXI. 166, 175. - Bractwa św. Mikołaja, XXXIII. 130-131. - budowlane, IX. 280-285; XXI. 217, 219; XXVI, 104, XXIX. 118. - cechowo XX.X. 2:n. - chińskie, XXXVI1.358. - chrzestne, V. 355; VIII. 345, 346; XVIII. 223. - Cyganów, VI. 3M, 305, - domowe, X. 95; XXIII. 157; X'XViII. 141. - doroczne, VI. 264; VII. 224: X. 93; XIII. 305; XXIII, 173; XXIX. 107, 118, 131, 134; XXX. 123, 224, 225. 241; XXXI. 145; XXXVIl. 435; XXXIX. 180, 466. - rumuńskie, XXV. 138. - dożynkowe, X. Ill, - dziecięce, XXVII. 148. Zwonniczka, --,- prawne, VII. 100--168; XXVII; 137, 141; XXIX. 149, 151;XXXIX. 133, 138, 139, 142,154, 158, 172, 180. _ prawne w zabawach dzieci, XXV. 114, 115; XXXI. 6, 145. _ przynoszenia czarownic do sądu, XXVIII. 10, _ przed wielkanocne, XIII. 160. - rodowe, XXXIX. 3. _ rodzinne, p. narodzinowe, pogrzebowe, weselne, XXIX. 134; XXX. 224; XXXI. 145; XXXV. 21; XXXIX. 180. _ rolnicze, p. agrarne, XXXIV. 153. - Sekty Menonitów, XV. 227. _ siewne, XXVII. 141, XXIX, 127. - słoweńskie, VIII. 337. - Słowian, płdn. XXII. 141. _ spadkowe, XVII. 175; XXVII. 145; ,XXXI. 157. 163, 166, 172, 175. 238. _ staroprus., litews. i ros., XX. 203. mv~liwskie, VII. 282; VIII. 219; - styryjskie, V. 180. XXXIX.421. _ sycylijskie, XXXVIII. 242. narodzinowe, XVIII. 223; XXViII. _ świata, klasycznego, XX. 203. 137, 135; XXIX. 107, 118; XXX. _ świąteczne, XXIII. 173; XXV. 1224; XXXI. 159; XXXIV. 153,' XXV. 112; XXVII. 181; XXX. 209. XXXVII. 365, ___świętojańskie, XXVI. 73; XXX. noworoczne, XXXI. 160; XXXV. 273,238. 177. ' _ świętojerSkie, XXX. 237, oblewanie wodą na Wielkanoc, _ świętomarcińs., VI. 1; XXVII. 162. p. Smigus, XVII. 36; - taneczne, XXV1.10o. pasterskie, VIII. 36; IX, 256; - tkackie, XIV. 298. XXXV. 125. - towarz., XXVII. 141; XXXIX. 180. pogrzebowe, VI. 20; VIII. 52, 53, _ weselne, iII. 339; V. 2'81; VI. 128; 348, 349; IX. 133, 321,322; XI. 363; 1130, 131; VIII. 347, 348; IX. 143; XV. 143; XViI. 112; XV1II, 223; XI. 221; XU. 88 89; XIV 185; XIX. 136; Xx. 210; XXIV. 6; XVI. 141, 147; XVII. 154; XVIiII. XXVI. 9, mi, 154; XXVII. 137, 223; XXIII. 128; XXVI. 90; XXVII. 137, 144; XXIX. 107, 152; 144, 159; XXIX. 107, 134~ 15,2; XXX, 241; XXXI. 159, 166; XXXI. 171; XXXIII, 148; XXXV. XXXV. 21, 65, 187; XXXVII. 178, 197; XXXV]I. 396; XXXVIII. 435; XXXVIII. 126; XXXIX. 134. 30,33. wielkanocne, IV. 184; ,x, 88, 90, 91, popielcowe, I. 46; II. 87,96;.xx. 188 _ gospodarskie, X. 00, 156, 354; XXIII. 157; XXXVIII. 541, XXXIX. 180. _ Górali, V. 126. _ hodowlane, XXXIX. 421. _ Hucułów, IV. 96; VI. 3'55; XIV. 46. _ karnawałowe i wielkopostne, XXIX. 162; XXX. 237, _ Kirgizów, V. 4, 5. _ letnie XXV. 139. _ ludov.:e, XI. 371; XII. 35; XIV. 250, 344; XVI, 265; XXI. 270; XXIX. 90, 152; XXX. 237, 245, XXXII. 174; XXXII. 3; XXXVI. 90, 385; XXXVII. 68, 273, 354, 397; XXXIX. 109, 134, 139. _ ludów pierwotnych, XX. 204, _ malowania jaj, IV. 219. _ małżeńskie, X. 3931 394; XXX. _ _ _ _ - - �630 Zwyczaje i obrzędy dowilka (kalenicy, zakładziny, zar o c z n e, p. adwent. kopywanie żywych ludzi, zamu,218; XlI. 309; XUI. 140-144; rowywanie żywych ludzi, zarąXVII. 39; XXVI. 144; XXIX. 127, bywanie krzyża na podwalinie, , 163; XXX. 237; XXXI. 170, 175; Zwyczaje i obrz1ędy doXXXV. 174, 180. r o c z ne. .- wigilijne, VI. 68, IX. 256, XIII, 22, ambarvale, ardan, baba, babXXXI, 166. carka, bachusy, bandiak, bekusy, - wiosenne XXV. 139; XXXVIII. 539. bicie kop, biesiada wigilijna, Bla- wywijania sztandarem, XXX. 252. howiszczenie, Blogosławienie, Bo- zaduszne, XII, 271; XXI. 246; hacz, Bakusy, Boże Ciało, Boże XXXI, 6, Narodzenie, bób, Brumalia, brzo- zapustne, VIII. 441; XII. 40, 41; za, budzenie pszczół, budzenie XX.173. ziemniaków, bylica, caloianul, ca- zawodowe, XXXIX, 180, łowanie drzew owocowych, cap, - zielonoświąt., XV. 145; XXX. 237. carnis privium, carrus navalis, - zimowe, XXV. 139. chachulki, hailki, chleb, chlopiec - związane z kielichem, XX, 190. ostrokrzewny, chłopiec owinięty - związane z ogniem, XIV. 46. w liś<cie. chodzenie po dyngus'ie, - związane z" pieczeniem chleba, chodzenie po kolędzie, chodzenie Xv. 145. po pisanki, chodzenie z Bachusem, - związane z przeprowadzką do nochodzen e z Dorotą, chodzewego domu, XV. 145, nie z gwiazdą, chodzenLe z He- związane z życiem publicznym, rodami, chodzenie z kobylicą, XXXIX, 134. chodzenie z kogutkiem, chodzenie - zwodzenLa, p. Prima Aprilis, VIII. z konikiem, chodzenie z kozą, cho83, 84. dzenie z kurkiem, chodzenie z Ma-- żniwiarskie, IX, 468; XXI. 94; lanką, chodZIenie z Mikol-ajem, XXII. 5; XXIII, 157; XXVII. 141; chodzenie z niedźwiedziem, choXXIX. 127, 152; XXXI. 6. dzenie z pszenicą, chodzenie z raZ w y c z a j e i o b r z ę d y b u d ojem, chodzenie z różnem, chodzew l a n e, P. budowa domu (chaty.) nie z szopką, chodzen'e z turoniem, chleb, czerwiec, czosnek, czytachodzenie z wilkiem, chodzenie nie Ewangelii, dom nowy, droga ze śmierztecką, choinka, chwasty, dawna, drogi krzyżowe, głowa ciągnienie kloca, kłody, :pługa, ludzka, grzebanie żywych ludzi coca dez u, cokanie, cokanki, Cyi zwierząt, grzywa końska, jajko, gan, Cyganka (przebieranie się), jałowiec, kadz~dło kogut konopie, czosnek, czwartek, czystość, d h, kości, krowa, krzyż, 11WTsecek, Diduch, dingus, dynf]us, diwocy; most, ofiary, pieniądze, podwaliny, torh. Dodola, dożynki, droby. 'święcone cha1Jy, 'wiecha" wie· drogi krzyżowe druhy; we· chowe, zakładanie func;lamentów, czer, drzewko wigilijne. drzezakładanie na głowę, zakładanie wo krzyżowe, dwanaście świętych doobrzędy zwyczaje roczne, nocy, dwunastnica, dyngus, dingus, dziad, dzień latarni, dzień młodzianków, dzień pierwszego kwietnia, dzień smoka, dzień św. Grzegorza, dziewczyna bluszczowa, dzwonienie; Eiresione, Emaus, Entemai, Florianowie, gałązka zielona, garnek zestrzelić, garść zboża, głowa wołowa, Gody, Gregorianki, Gregorki, Grzegorz, groch; Gromniczna, gruszka, gwiazda, gwiazdor. p. hahilka, hahiwka, Haman, Hansl, und Gretl, Holly bey, Hosza·na, hry na krale a kralownu, Ivy girl, jabłko, Jack - in - the - green, Jadvienta (adwent), jahilka, jajko (Gregor), jałowiec jarzmo, jaskółka drewnuma obnoszenie, jazda królów i królowych, jeździec, jęczmi~ń, Jordan Jour des brandons, Jon· sak, Ju'dasZ,Julfest, Jutrznh, Kaśka Kaziuki wileńskie, kądz:el, kąPieL kier~sz, kitka, klekotkj, klepadła, kloc, klocek, klucze, kluski, kłapaczki, kłosy owsa, kłódka, kobylica, ko'by~ka, kogut, kogutek, kokoszka (ostatnie kłosy), kolada, !kołatki, konik noworoczny. konik trembowelski, konik zapustny, konik zwierzyniecki, konopie, koń, kopalnocka (św. Jan), Kornbock, koryto (wyp, by_ dła) kostroma koza, kozioł, krasna horka. król majowy, krzyż, kucja; kuczki, Kupala, Kupajło, kura, Kunka, baba, Kur, Ku· ras, kurek, kust, kutja, kwaśny ciach, lajkonik, lala, lampededromia, len, letnice, liczenie Ome- listopad, luty, łyżki, maik, M~ibaum, Maw, MaienrOsslein, maj, majenie chat, bydła itp. ma· jiwka (hailka) Marcin, Marena, Marzana Mart, Martimas, Martlemas, Maryjki, Marzana (topienie), Marzanki (śmiertki), mask~rada, Mayos, mięsopust, M~kolczyna, Minervale, maiczek, moik, Morena, Morenicka, mycie się srebrnym pieniądzem, na pokusy chodzić, nawalne, Niedzie~ Palmowa, Niepokalane Poczęcle, nowe latko, nowy maj, Nowy Rok, obchód Gregorianek, obdarzanie pisankami, oblewałka, oblewanie wodą, oblewany poniedz'ałek, obnoszenie gałęzi, obnoszenie jaskółki, obrzędy: Boż. Nar. Boż: Ciała, Wielkanocne, zaduszne; obwożenie kurka, obwożenie pługa, obwożenie statku, odpusty, ogień sobótkowy, okrężne, oprowadzanie niedźwiedzia, wołu ostatki ostatni, snop, palenie did~cha, palenie ogni, palenie słomy, siana, PaWia, Pariria, Pascha Rosarum, pasterka, Perchtenlaufen, Pere mai, Pesach, pierwsza niledz'ela postu, pierwsze wyjście: na paszę,. :' pole, pi~rwszy dzień. Wielk eJnocy, pierwsza orka, ploh, pochód Samsona, podgardle, podkoziołek. podkurek podłazy, podłaźniczka, podłużnik, pogrzeb zimy, połoskozuby, poloskozubny ponedilok, popielec, popłuczyny, poświęcen:e p6l, wody, ziół, próbowanie szczęścia, przebieranie się za kowala, za zwierzę~a; przebijanie koni, przeskakiwanie ognia, przewodni tydzień, przyczepianie klocka. TU �633 Zwyczaje roc zne, przystrajanie Pyrpiruna, obrzędy do- zielenią, Purim, Rachmańskij Welyk- deń, Ramazan, Rękawka, rogale, rozno3zenie krzyżaków, rozpalan~e' ognisk, rozrzucanie chleba po polu, rozyhry, Rożdżestwo, rzucanie, ryha kwietniowa, Sankt Hans Aften, saturnalia, sądny dzień, Sekmine, siadanie pod stołem, siano, skakanie na len itd., słoma, Sobota Wielka, Zielona, Sóbótki, spalanie manekina słomianego, Spas, Staszki, Stern singen, suchedni, suchedniowe dni, Sukoth, sypanie owsa, kukurydzy, popiołu, Szabouth, Szalosz 1 j:\ 1 1 l l cowmy, wigilia B. Nar., wigilia N. Roku, wigilia Trzech Króli, wigilia św. Andrzeja, wigilia św. Floriana, wigilia św. Jana, wigilia św, Łucji, wigilia św. Marcina, wł6czenie Judasza, wkupno do bab, WniEbowstąpienie, Wodochryszcze, Wowedenie, agonia, Aza, balsamowanie Wozdwo- Wrzucanie do wody, Wstępna środa, Wszystkich Świętych, wykup dziewcząt, wynoszenie pisanek w pole, wynoszenie śmierci, wy_ pędzanie śmierci, wypędzanie zi!my, wypraszanie drzew owocowych, wytrząsanie pchel, wywożenie żeńcowej, wywracanie dziewuch, zabijanie grajka,. zamyka_ regalim, szczedrinld, szczedrówki, nie drzwi, zapalanie ognia, słomy szczedrowanie, szczodrowanie, i gro'chowin, zaprzęganie dziewszczodry wieczór, ściganie kukułcząt, zapust, zapusty, ząbrowanie ki, ścinanie kani, śmierztecka, koni, zelenyj Jurij, Zesłanie Duśmigus, śpiewanie Jura, środa cha św., Zielone Święta, zmiawstępna, śródpoście, święcenie tanie łotra, zostawianie potraw ziół, św. Grzegorz, św. Iwan, św. dla zmarłych, zrzucanie kota, Jan, św. Jerzy, św. Rupert, św.,. Zwiastowanie, zwodziciel. Szczepan, św. Wawrzyniec, tarZ w y c z a j e i o b r z ę d y n a r 0ganie combra, tarzanie się, tłu_ dz ino we. czenie garnków, tłuczenie wody brzoza, ceremonie, chmiel, chrzciw stęp'e, tłusty czwartek, toczeny, chrzest, chrzestni, dary, rodzinie jaj na grobach, toczenie chle_ ców chrzestnych, dary kuba topienie Judasza, topienie meczki, dwanaście tygodni', śmierci, Topolya, tracenie Badzwonienie, kąp1el noworodka,' chusa, Trinkel, Trzech Króli, tukłódka, kolaczyny, kożuch, krzyż, roń, Tydzień przewodni, Verklo, krzyżmo, kura,kuwada, len, ło,Weselowi brodę zawinąć, wiązażysko, nadanie imienia, obrzezanie gospodarza, wiązanie łyżek, nie, oracja babki, owies, owca, Widoszcze, Wielka Niedziela, pieniądze, poczesne, rodyny, wyWielkanoc, Wielka Sobota, Wielka lewanie kąpieli, wywód, zasłanie, Środa, Wielki Tydzień, Wielki Zwyczaje i obrzędy poPiątek, Wielki TYdzień, Wielki g r z e b o w e. p. - Wtorek, wieniec zbożowy, wieńAbied pa radzicielach, agapa, zwłok, bęben, bd.eąiady pogrzebowe, budzenie bydła, budzenie pszczół, całopalenie, ceremonie pogf'zebowe, chajlyg, chautura, chebra kaddisza, chleb, chorągiew, chowanie głową w dół, ciałopalenie, cmentarz, cmentarzysko, Coena novemdialis, czaszki z kłódkami, czosnek, dary dawane do grobu, deska grobowa, Dziad, dzwonienie, dzwony, gałąź, garnek jako grób, gęś, głowy ludzkie, gorczyca, gromnica, gruszka, grzebanie zmarłych, grzebień, holosinna, igła, imiona, jajko, kąpiel, kciuk, kladzenie zmarłego na desce na słomie, kłódka, kołacz, koń,koritadi, koszula, kożu przepić, krzyż, lampka po umarłym, lustro, mak, mąka, miód, mleko, moneta, mycie zwłok, nieboszczyk, noc po pogrzebie, noc spędzona po zmarłym, nóż, obiad dziadowski, obmywanie zwłok, odwiedzanie zmarłych, okna otwieranie, otwory w grobach, owce owoce, palenie ciał zmarłych, palenie żon, panachida, panichida, parastas, paproć, pierwsza noc po pogrzebie, podarki grobowe, pogrzeb, pokarmy stawiane na grobach, posfarnik, posfarnice, poskurica, prostybih, przekraczanie jam z wodą, przepijanie skórki, przewracanie stołów i stołków, przykrywanie trupa, pusta noc, pusty wieczór, pusty wjacor, roz.., chodnik, safran, szafran, S1!el-/ geriit, Silicernium, sloma spalanie zmarłych i samobójców, spławianie zwłok samobójcy, strawa 'bdyn, żenie czesnoho Chresta, . (stypa), stypa, treciny, tretyny, trumna, tryzna, tytoń, ucinanie głowy, uczta na rozdrożu, uczta pogrzebowa, umarli, wkl'udanie do trumny, włosów ucinanie, wosk, wynoszenie zmarłego, zamykanie kłódki, szczęk, zawia\damianie drzew o śm erci gosp:darza, zawodzene .., zeszywanie warg, żywienie zmarłych. Zwyczaje p'f'awne. p. bachor, dobicie targu, dotknięcie, drzewo sądowe, elekcja, fajka, falaka, forma słowna testamentu, goła ręka, Gottespfennig, granica, groch, grób, grzebanie, heteryzm, imiona, jabłko, jajko jęczmień, kalaka, kamień graniczny, kamień w ustach, kogut, koń, kopiec graniczny, korbacz, kretowisko, kupno, Leitkauf, litkup, mogoricz, Maritagium, Mercipotus,. miedza, miotła mohorycz, nacinanie brodawki piersiowej, nacinanie skroni, obchodzenie granic przez dzieci, obcinanie, odszczekiwanie, obmycie nóg kupionego 'b-ydlęcia, pamiętne, przysięga na słońce, na ziemię, ręka kosmata, rózga, ucinanie, uderzanie w dłonie, wynoszenie czarownicy, wynoszenie starców. Z w y c z a j e i o b r z ę d y t o waIr z y s k i e. p. chleb, chodzenie po ,pisanki, chodzenie z kądzielą, chorowody, Dorfgehen, fajka, Kilchgang, husaka zapikaty, doświtki, jabłko, klaczkowiny, pakoliny, pobaby, poczesne, posidelki, Prima Aprilis, prządki, Sezatoarea, ryba kwietniowa, (prządki), skubaczki, �635 634 wieczornica, życie towarzyskie. Zwyczaje i obrzędy wes e l n e. p. ataul, alym, bajgi, bat, biały wieniec, błogosławieństwo, brat, bukiet, cepiny, ceremonie ślubne, chleb, chodzenie na podłazy, chodzenie na śmiecie, zaloty, chorągiew, chorąży, chustka, cmentarz, cukier, czatyr - bajgozy, czaup kieldy, czepiny, czepinki, oczepiny, czosnek, czwartek, da'ch, dary przedślubne, dobranoc, dom narzeczonej, drabina, drogi krzyżowe, druhna, druhniczka, drużka, drużbacka, drużba, drużyna weselna, drzewka weselne, dukat, dziad, dziewiczy wieczór, dziewosłęby, dzieża. dziżweczernycia, ka, dżartys, dżasan, dżenge, gałąź, garnek ,rozbity, gęś, gołąb, gołąbki, gościna, gość, granie na dobranoc, groch, obsypywanie nowożeńców, grobarz, grabarz, harap iść do protokołu, iść do zgody, iś na pacierz, iść po kartkę, jabłko, jagnię, jajko, jarzmo, jęczmień, jodła, kade, kapkasalar, kargaben, karlato,kądziel, kąpiel, kielym kuriumdyk, kolacz, kolaczyny, komom, konewka, koń, kosz, koszula, kożuch, kramarka, krzyźmo, kucie młodej, kulawośt:, kunigowanie, ku.pno wianka, kura, kurowanie, kyit, dżenggtaj, kyr - kazar, kyz - kuszaktar, lalka, len, łyżka, mak, małe oświadczyny, maszczenie twarzy, miotła, miód, moneta, most, nahajka, nakrywanie głowy, obdarzanie panny młodej, o'bdarzanie się wzajem, objęcie dziewicy, obmycie I'ąk, oczepinowe, oczepne, oczepiny, oddawanie młoduchy, odwiedziny oblubieńca, oblubienicy, odwożenie młodej, oględziny, ograbiny, okup p. młodych, okup swata, oracja, orędziny, osłonięcie P. młodej, otagosa, oatan, otanga - salar, owies palenie wianka, państwo młodzi, pieniądze, poczęstunek, podanie dziecka. wianka, podanie rąk, podarek poranny, podchody, pod,łaźnik, pokładziny, poprawiny, porwanie dziewicy, porwanie narzeczonej, porywanie żon, posadzenie na skórze, poseliny posłać, pościel oblubieńca, powrót ze ślubu, Ipożegnanie, północ, propji prosacka na wesele, prosa sypanie, próg, przebabiny, przenosiny, przenoszenie przez próg, przepijanie jałówki, rajba, rozdzielanie korowaju, rozpleciny, rozzucie męża, rózga weselna, rukobitie, sind - aky, sirató, składka na czepiec, ęgbota, sosna (rózga weselna), spomoga, sypanie orzechów i owsa, targ o młodą, targ o. wiechę, tine murunduk, tinse'll - salar, ucieczka młodego, ucieczka młodej, ujge krer, ukrywanie młodej, urom kielu, wjazd kowala, wieńczyny, wkupowanie się p. młodego, wspomożenie p. młodej, wydawanie p. młodej, wyjazd do kościoła, wyjazd do p. młodego, wykup p, młodej, wymiana chusteczki, pierścionka, wieńców, wyprzęganie koni, wywiady, wywód, zagled, zalubiny, zamiana wianków; zamykanie dflZwi,zamy- kraszanka, krywanie kanie wrót, zapowiedzi, zaręczyny, zaślubiny, zawodyny, zdawiny, zdejmowanie wianków, zhoda, zmowy, zmówiny, zrękowiny, zwiady zwodyny. Zwyczaje i obrzędy zawodowe. p. artel, assocjacje robocze chińskie, Barbarka, bat, fryc, frycówka, fundator, golenie Nauski obiad nazmarłych, malajsy, dla Welikdeń, Niebożycki; ofia· ry, Paludzin pa radzicielach, Pauhodki, pierwsza rocznica śmierci, Prikladziny, przemowy na cmentarzu, puste miejsce, Radiwelikdeń, telskaja, zaduszny, Radonica, Roditel.skaja mlo- subota, Radownica, Rosalia, Ro- rzucanie pożywienia, sadzenie drzew owocowych na grobach, sobota, śnie danie na radzicielach, tłusta sobota, tretyny, Weczera pa radzicielach, wezwanie Dziadów, wieczerza dla zmarłego, wspominanie zmarłych, wypominki, Zaduszki Zychać, chuchać, XII. 266, Zyda, (gw. flis.), wiatr pał., lXVII. 76. Zydle, XIX.X. 22; ,xXXVIII. 339. Zygać, drażnić kogo kijem, XV!. 86, Zygfryd, XVI. 2,3; XX. 215. Zygzaki, X,XIX, 125; XXIV. 70. Zymarka, (gw. huc.), zirnarka" XX.XV. 86,110, Ill, pt. Budynk i m i e s z k a l n e. Zymiwle, (j. ukr.), chata górali nadłomnickich, ~VII. 13'9, 141l. saria, dzika. Z w y cza j e za n e kukuce, stołu z i o b r z ę d y z w i ąku lt em p T Z o d- ków. P. ceremonie kultu totemicznego, chleba, rozdawanie ubogim, czwartek wspominanie zmarłych, czyszczenie izby, dary za dusze zmarłych, dąb, Dewietyny, Dies rosae (Ros,aria), Dmitrowska sobota, dni umarłych, domki nagrobne, drzewa owocowe, sadzenie na grobach, Dzień Zaduszny, Gajówki, Dziady wiosenne, głowa barana, kury, świni, Godowszczina, !groby, sadzenie drzew owocowych, gromadki, gromadki, jadło dla dusz, jajko, karmienie zmarłych, kąpiel, kluski, ofiara, ź bulgotać, XVIII, 222. Źdźbło słomy, opasywan:e kobiet przy pierwszym żęciu, XIV. 369. - w obrzęd. wig., .xIV. 133; XI. 429. Źli ludzie, V. 53, Źreb, (dok.), XVII. 193, 197, 200, 201, 209, 210, 216. Źrebce, VIII, 405, 406; XXV!II. Źrebia, p. źrybak, źrybiaki, II. 44, 46, III. 45, 72. nawoływanie, III. 45. - odpędzanie, III. 45. - w przysłowiach, IX. 48. Źrebij, (dok.), p. źreb, XVII. 207. Źrebodajanie, (dok), XVII, 208. Źrenica, w wierzeniach, XXXIV. 10. - w zagadkach, V. 48. Źródła, bizantyńskie, XXXIV. 172. _ etnogenetyczne, XXXIX. 92. Źrebięta, Źbieg, zbieg, XIV. 127. Źbluchać, 22. (dok), p. źreb, XVII. 207. �6:56 637 - etni8'grafczne, XXXIX. 83, 96. - qistoryczne, XXXIX., 74, 75. - prawne, XXXIX. 14.3. -.,. prehistoryczne, XXXIX. 76, 101. Źródło p. chełst, czurkało, Hołowywycia, cudowne, VIII. 272; X. 17, - święte, V. 2,06. -.,. uzdrawiają,ce, V. 2:23-225; VI. 197; I, 165. - życia, XXVIII, 45. żrebak, XIV. 94. źrebięta, III., 45, '72. Źrybiak, źrebak, XIV. 127. Źrybiarnia, źrehiarnia, XIV. 127. Źrzadło, zwierciadło, II. 141; XVDII. 222. Źrzeb, p. źreb, (dok.), XVII. 207. Źwierz; zwierzę, XVlLI. 222. Źwierznica, część pieca, XXIX. 45, 47-50. Źrybak, Źrybcoski, ż żaba, żabka, p, koropanie, ropucha, kumka, ; " - babka matka księżyca, XXXII. 163 - chropawa, p. ropucha w magii, VII. 3H8; XV. 104; XVI. 47, 48. - naśladowanie głosu, VIII. 39(3. - połknąć żywą w leczn., XVIII. 187 - postać czarownicy, XIII. 126; XIV. 174. ~ proszek z suszonej żaby, VI. 285. - ,rechotanie w przepowiedniach pogody, XIII, 205; XVII. 83. - skóra w lecznictwie, VIII, 274. - skrzek w maści czarodz. XXV. 78. - ususzona i starta na proszek, VI. 265; XIII. 114. - w bajce, IV. 81; XI. 372. - w lecznictwie zielona, VUI. 62; XVIII. 1184,193. - w magii, XVlII. 17,6, 1193; pt. A p h r o d i s i a c a. - w odbieraniu mleka, XIII. 227. - w odpędzaniu burzy, XVIII. 179. - w przEpowiedni deszczu, ,XII, 65. - wcielenie ciemności i ziemi, XXXII. 103. - wyraz zakazany, XXVI. 103. - zamiana w smoka, XVI. 80. - zielona, p. żaba w leczn., w magii, w przepow. deszczu. - zwiastun śmierci XX. 320. zwierzę-dusza, XVII. 182. Żaba, krosty pod językiem, VIII. 86; XI. 384. Żabi kamień, XIXXII. 135. Zabi skrzek, skójka lekarska w magii, VII. 308. Zabia miętkiew, p. mięta, Mentha aquatica, XXXI. 99. Zabiak, żabie gronko, Herniaria gla- bria, na wianki, XXXI. 99. Żabieniec pospolity, babka wodna, Plantago, XXVIII. 246. Żabka, część wozu, VI. 3'95. - część żaren, IX. 364. - ornament, XXXII. 38. -za!bawa, XlII. 309. Zabki, żabkos, O. lit.), chrapki, do chodzenie po lOOz:e, IXIXJX'I.3; XXXI.I. 34. - wzory na pisankach, IV. 213. lit.), płoć biała, XĄ.XII 24. Żaczek, p. Gregorianki, II. 198-200; XIII. 16; XIX. 52-56. - krakowski, VII. 23'6; XIII. 160. - w Hagadzie, IV. 297. - w szopce, XIX. 34, 37. Zabris, O, Żagawka, żegawka, pokrywa, ca urens. XIV. 94; XXXI. Urti- 99. żagle, XXXIX. 323. żale, urny, XXXIV. 85. Żalibnyj diak, (j, ukr.), tekst, XXVII. 122. ,Żałoba, p. kolor biały, czarny, zielony, III. 18, 104; XVI'll. 214, Żałowanyk, (gw. hue.), pieczywo wielkopostne, XXXIII. 29. żandarm p. kanarek, w szopce, XI. 27, 46. Żar, Ptak, chulem kunus, XI. 237, 238, 242; XXXVIII. 207; pt. P t k i w w i e r z e n ; a c h. Żar - Ptica, (j. ros.), XXXVIII. 207. Zarna, czapka, X. 33. żarna, p. biegacz, mełak, mielok, mlon, młonek, kamień, stoliwo, [[iI, 14; VI. 142; IlX. 279, 364; 'X. 35'8, 446; XI, 73, 196; XlII. 32, 6, 154; ,XlIV. 1817,252, 292; XXVI. 98; łX\XiV'FI.139; XXIX. 3; XXXIII, 101. - do polewy garncar.,> V. 104, 167. - na sośnie, znak graniczny, X.447. żarnowiec miotłowy, Sarothamnus żarnówka, scoparius, Spartium junceum, liście w łowiectwie, XXXI. 52. - miotły, XXX. 63. Żarnówka, drążek do żarn, II. 141; IX. 364; XI, 411; XIV. M8; XXIX.48. Żarownie, XXXliI..s0--.54, 57, 61, ,63, 64, 65. tYJPuA, B, C, XXXII. 51, 64. doniczkowa te, XXXII. 53. metalowe, XXXII. 50. Żarówie, żuraw u studn:, IX. 275. Żart, XXXI. 122; XXXV. 160, 161. Żary, łaty pod strzechą stodoły, IX. 274; - Żądło, węża, XXXIX. 342. Żeberkłej, ości ryb, XXX:il. 26. Żebra, ilość li kobiet i mężczyzn, XXI. 180. Żebracy, II. 201; III. 13, 19; IV. 411, 412; X. 95; XI. 120; XII. 222; XVI. 79; XX. 76, 262; XXIII. n, 63; XXIV. 4; XXIX. 97; XXX. 85, 107, 119, 1'35; XXXIV. 284; XXXV. 53; XXXIX. 347, 348. - dawanie chleba, XXIII. n. - w abrz. pogrz., XXIV. 4. - w wierzeniach związanych z mlecznością krów, XVI. 79. - w zwyczajach związanych z hodowlą świń, XXIIII. 136. Żegawka, żagawka, pokrzywa, Urtica urens, XXXI. 99. Żeglarze, XV. 23, 24. Ż e g l u g a. p. ankier, apławinos, bajdaki, bajdara, Iharka, bat, botas, cal, czółno, czówierz, draczka, droga wodna, drogar,drugar, drygawka, dubasy, duby, flis, galary, irklas, kiermy, komięga, ko'ryto, kot, kotwica, krępa, krupa, krypa, łodzie, łódki, łuotas, miedziaga, noczinos, pełć, pelt, pławok, pojazd, prom, rogoża, sta'tek, szkuta, szuchalaja, tratwa, wiciny, wiosło, .Żegnanie (się), ciasta, XXVII. 135. - ognia sobótkowego, V. 258. - przy rozpoczęciu pracy, XX. 255. - przy wietr~e gwałtownym, XIX. 113. - ran, VI. 59. ,- w lecznictwie, XI. 3,84 385.. Żegadło, żelazo do wypalania piętna, XVI. ·108. Żelatyna, jako spoiwo farb,XXX.162, Żelaza. p. oklepce, w łowiectwie, XXXI. 32 33. �639 638 Żelazny ploszcz, pIastr, Moscoviti- cum, V. 165. Żelazo, V. 4; XVIII. 184; XXlII. 55; XXXIX. 18 19, opt. M e t a l e i i c h a b I' Ó b k a. _ kładzenie do kąpieli dziecka, X. 3-56, pt. M a g i a. _ stare przeciw czarownicy, VIII. 364. _ u pługa, XX. 40. _ w baśni., XX. 252. _ w lecznictwie, XI. 381, 385; XXVII 153. w magii, VIII. 364; X. 3'56; XL 381, 385; XXVII. 153; XXIX. 122. _ w mitach, XXVI. 86, 98 133. Żeleznaja Baba, O, ros.), Baba żelazna, opiekunka pól i ogrodów, XXXII. 164, pt. D e m o n y o p i e k u ń c z e. Żelezomej, (j. ros.), bohater kultowy, _ XXXXII. 85. kapelusz z pawiem pió. rem, XI. 196. Żeleźniak, naczynie żelame, XXIX.45. ŻeIywa, (gw. hue,), pokrzywa zwyczajna, XVIII. 192. Żenczica, żętyca, IV. 175. Żeniaczka, małoletnich synów, n.300. Żenich, (j. ukr.), p, młody XV, 73, Żentycd, żeńczica, (j. ukr.), żętyca, Żeleźniak, IV. 175. (j. bIr.), żerdniki, XXXII.31. Żerdka, do wieszania ubrań, grzęda, IX. 279, 361; ,XII. 294. - w stępie, XXXIV. 148. Żerdnicy, miernicy, XXV. 22. Żerdź, w budownictwie, XI. 6'7, 173, 200; XXIX. 29; XXXIX.. 255, _ w łowiectwie, XXXI. 30. _ w zwycz. weselnych, XIV. 390. Żerdagony, gwiazda Wenus, I, 174,(j. słow.), .ofiara, XIV. 53. Żętyca, p. horda, zintyca, żenczica, żentyćia, II. 128, 207, 200; V. 58, 124, 125, 129;VI. 53; VII. 188; VlIiJ" 40, 42, 45; XII. 31; XVII. 145, 148, Żgajka, rybka jazgier, XIV. 12,7. ŻgIo, gzlo, koszula X. 19. ŻgIo, ubiór zmarłego, XV. 103, Żieba, żaba, XILI. 227. ŻieżuIos, żyżuIo, (j. lit.), wzdręga, ryba, XXXII. 24, Żije, (j. jak.), mieszkanie, XXXVII. Żernyczki, Żertwa 103. (j. lit.), koniki omam., XXXII. 38. Żito, żyto, XIV. 86, Żivina, (j. serb.), gra, V. 147. Żiwa, bogini Cyca, Xl, 358. ŻIoby, IX. 37, 280; XII. 3~0; XIV. 23;; XXIX. 103. - w magii, XV. 92. ŻIobek, p. szopka, I. 23; IV, 282; V. 154; XI. 18-2'0, 27, 28, 429; XIX. 109; XXXI. 54, 57, 58, 60. ŻIukto. {j. błro.), kadź a trzech nogach do prania bielizny, XXX. 24, pt. B e d n a I' s t w o. Żmija, p. bida, carcHia, człowiek _ w b'1śni XVllJ'I. 15t 155. _ gwiżdżąca, XVI. 20, 21. _ języczki, XVI. 20, 21. _ kamień żmijowy. p. wężowy, żabi Żirgialis, kamień, XXI. 228. _ korona, XXI. 228-232. _ latająca, II. 213. _ łeb w lecznictwie, VI. 158. _ moc obdarz.ania rozumi.eniem mowy zwierząt, XV. 192, rogi, XXI, 228. _ skóra w lecznictwie, XILI. 126, 227. Xl. 337; - smażona w lecznictwie, X. 358. tłuszcz w lecznictwie, XXXI. 28. ukąszenie, XXXIII. 124, 125, w baśni i legendzie, IV. 415, 417; VI. 35,5; IX. 168, 184. - w kulturze Europy, .XXI. 228-232. - w lecznictwie, XXI. 228. - w odpędzaniu burzy, XVIII. 179. - w wierzeniach, V. 218-220; VI. .226; XXI. 228; XXXII, 100; XXXVII. 281, 303; XXXVIII. 229. - w zwycz. hodowlanych, II. 337. - zabić, XVIII. 196. Żmijowiec pospolity, Echium vulgare, XXVIIII, 246. - aphr, XXXIX. 300. Żniwa, VI. 3'94; VIII. 306, 340; VII. 8, 18, 44; XI. 358; XIV. 132; XX. 54, 71, 143'; XXVI. 9,8; XXX, 225; XXXIX. 197, 225. - w zagadce, V. 48. Żniwiarka, XIV. 2122; XIX. 37. Żniwiarze, żeńcy, XIII. 32, 36; XX. 143; XXXV. 181. Żniwne, XXIX. 173. Żolqdek, XIII. 217, 221. - chory, XI. 396; XXX. 203, pt, Medycyna l u d o w a. Żolędzie, I. 113; XItII. 327; XIV. 10. 7'9; XX. 53, 56, 96,318; XXXVIII. 324. - dla nierogacizny, XXXV. 66. - kawa, II. 170. - pożywienie, XXXV. 66. - w mętowaniu, XIV. 377, 378. - w przepowiedni, urodzaju i pogody, XXXV, 68. Żolmirz, żołnierz, V. 48. Żolnierze, II. 71, 274, 27?, 366; VI. 21)2,254, 255. - w baśni, Vin. ~, 46, 52, 54, 129, 130; IX, 75-79; 334, 375-378. - śpiący w górach, XXXVII. 258,269. św. JÓzem. IX. 293. w baśni, XIII. 334; XV. 247; XVI. 268; XX. 264; XXIII, 140146; XXVIlII. 48; XXXI. 133; XXXII. 14;.XXXV. 289; XXXVII. 258, 259. - w S'zopce, I. 27, 29; XIX. 36, 38, 48,94; XXV, 63, 70, 71. Żolówka, szmata do popiołu, XXXIX. 327. Żona, cz-asowa, IV. 148. - głupia, I. 71. - kobieta zamężna, XVII. 155. - młoda, XXXII. 130; XXXIX, 197. - niewierna, XXXIX. 152. ,.- topielca, XII. 76.' - w anegdocie, XL 15; XXXI. 130-132. IW pieśni, VII. 174, 175, Żongler, XV. 182. Żuraw, XIV. 127. Żoukena, (gw. hue.), nazwa krów od barwy, XXXv. 134. . Żoutaczka, (gw. hue,), nazwa kóz, XXXV. 134. Żowna, (gw. hue.), dzięcioł, XIII. 113. Żowtilnycia, (g'\V. hue.), XIII. 217, 220, 222, 225, Żowtylo, (j. ukr.), barwnik do jaj, IV. 214. Żógawka, pokrzywa zwycz. p. ża~;jwka, żef!,a·wka, XIV. 12'7. ŻóIcień, roślina zakładana pod strzechę, IV. 315. ŻóIć, krowia, przeciw demonom, XXXIV,20. -. wołowa, spoiwo farb, X.XX. 166. Żółta barwa, p. barwa. - w hafcie, X. 304; XXIX. 186. Żółtaczka, II. 221, 289 335, III. 55, X. 100; 382, 384, 385, 398; XIII, 222; XXX. 39. �640 bU Żółtak, Chelidonium maius, XI. 399. jako spoiwo farb, XX .x17l. - święcone, XII. 61 Żóltooki, demon, XXXIV. 6, Żólw, gniazdo, XXXI. 100. totem, V. 18; XVIII. 18. - w bajkach, XVII. 275. Żur, Żółtko, - w mitach - IW kosmogonicz., '- związek z czarownicą, XXXVIII. 276. - choroba sztuce niecenia krów, VI. 48. Żółwie ziele, AntyhiHis XXXI. 100. Żórzyczka, 'bial:a vulneraTia, różyczka, mianka większa, Astrantia XXX.43. Żreb, żrebi, VII, 24. ognia, VII. 24. żrebcz, Jerzmaior (j. st. słow.), los, XVII. 212. Żreć, jeść, 'pożerać, w przysłowiach, XVI. 98. pierwsze otręby z żyta, XVIII. 165. Żudry, XXXIX, 427. Żuk gnojek, Geotrupes stercorarrius, czas s.ewu hreczki, II, 158. Żukola, nazwa krów, III. 45. Żuławy, XV. 182. Żupan, schupa, ts opon, IV. 175; IX. 27, 49; XIV. 15; XXII. 138, XJXV. 69; .xxVIII. 30, 143; X)pX. 84, 157; XX:XIV. 161, 162, 169; X:X;XVI. 268; X:XXVIII. 241; xxxrx. 451. - w przysłowiach, XVI. 9B. - dzierżawca żup solnych, XXXIV. 174, 145, Żubrówka, • pieniądze, XXXVH. 210. Żupy solne, Xl. 3'52, XXIII. 165, XXVI. 66; XXXIV, 174, 175. Żupany, zur, nycia, kwaśna kwasoka, polewka, kiselycia, kwasŻUł' z mąki żytniej, VI. 57; VIII. 123; IX. 72, 261; XL 71; XU, 9, 14; XIII. 142; XIV. 17; XVIII, 72; .xxV. 112; XXX. 214. Żuraw, przy studni, XII, 295; XIV. 301; XXX. 231; XXXIII, 110. - p. Żoruw, etymologia wyrazu, XVII. 186. - Ibika, XVI. 3120. - ptak złowróżbny, VII. 2B4; Xl. 226; XIV, 127. - w przysłow,u, XIV. 350. - w zwyczajach zapustnych, XII. 40, 147; XX. 167, 174. Żurawina, p. saraika, saroia, sirawina. Zusia żarnoś, (j. HU, gęsia kiszka, wzór, XXXII. 3B. Życie dawnych Słow;an, XXX. 245, 264. - domJwe, XXVIII. 110, - duszy po wyjściu z ciała, XXXIV. 11. - górali, XVII. 138-149. ludu, XVI, 271. materialne, XXVIII. 5, 110. oryli, XX. 57. osiadłe, XXXVII. 98. pasterskie, II. 191; IV. 27B; III, 374, V. 110; XVII. 147; XXVI. 152; XXIX. 118; XXXVII.' 120, 187, pt. Pasterstwo, - plemienia, XXXIX, 186. - płciowe, XXIV. 185. - powtórne, VIII. 351. - pozagrobowe, VI, 123; VIII. 350; XIV. 294; XVII. 185; XXVI. 120; XXXVII. 402, pt. W i e r z e n i a. - przedmiotów martwych, XVII. 55, 56, - rodzinne, II. 283. społeczeństw pi.erwotnych, XXXVIII. 283. - społeczne wsi, XXVIII. 5, 110, 111. - towarzyskie, X. B, 9, pt, Z w yc z a j e t o b r z.~ d Y t o wa. r z y s ki e. Życzenia noworoczne dla drzew owocowych, XVIII. 94, 95. Życzka, czerwona wstążka u koł_ nierza, III. 15---17, 29. Żyd XVI. Żydowska Żydowski wieczny 112, tułacz, taniec, XV. 79, BO. bóg, II. 347. polka, Żydzi faktorzy, kramarze, III. 314. - Ahaswer, nosiwody, obyczaje, XXVIII. 249; XXXI. 160. rzemieślnicy, III. 314. w medycynie ludowej, XI. 394. w pieśni, II, 70; VII. 170; XI. 213. 221, 358; XIII. 1'58,219; XIV. 369. w szopce, V, 155--157, 161, 16,9; XI. 24--28, 32, 36, 47--49, 135--- XXXIII. 29, pt. P i e c z y w o o b r z ę d o we. Żyły, główna Cephalia, XXXIX. 311. - na nosie, XIII. 4B; IX, 64. - podcinanie w łowiect., XXXIX.341 - w ziemi, II. 162. - z człowieka w baśni, VIII, 19B. - z dziecka w magii, XVI, 49, 50. Żymek, żymka, powróz u sieci do straszenia ryb, XIV, 127. Żymla, żytnia bulka, XVIII. 222. Żyrafa, XXXVnI. 54, 110. Żyrandol, z bursztynu, XXXIX. 384. Dziad, XXII. 3, pt. D e m o n y s z k o d l i w e, Żytko M. Boskiej, p. szarota leśna Gnaphalium Silvaticum, XXX. 51. Żytko p. Jezusa, gza'rota leśna, XXX. 51. Żytni Żytnia Baba, XXII, 3, 8, pt, D em o n y s z k o d l i w e. Żytnia Koza, XXII. 3. ŻytnIa Matka, południca, XXII. 7. Żytniówka, wódka, VIII. 71, 138, 143, 144; XIX. 3'5, 36, 41Żytnyji riżki, (j. ukr.). sporysz H. 158, 45, 48; XXII. 130-137; XXVI. 67; Żyto, p. reż, zito, secale, cereale, XXXI. 53, 56, 9, 61, 63. I. 80, 111; II, 216, 236; ITI. 29. - w zwyczajach i obrzędach B. Nar., 160, 300, 304; IV. 132, U6, 141, II. 221; VIII. 2212. 147, 148, 320, 325; V, 64, 168; - w zwycz. i ohrz. wesel., I. 25Q.. VI. 55; VII. 177, 274, 275; VIII. - wyrobnicy, III. 314, 37, 64, 182; IX. 4(}3;XI. 161; XII, Żygawiec, bedłka womitowa, Aga15, 143., 165, 298; XIII. 102-109, ricus emeticus, grz)"b, II. :ul, 221, 225, 23'2; XIV, 348, 369, 382; pt. Z b i e r a c t w o. XVI. 5i9; XXVIII. 6, 152 153, 157, Żygawica, woda zaskórna, XXXIX. 17oB,246; XXx. 193; XXXIII, 405, 114; XXX1V. 262; XXXVII. 202; Żylanyj, żylnyj, żylawyj, żywnej, XXXVIII. 324, XXXIX, 294, pt. (gw. hUe.), Wielki poniedziałek. Roś 1 i n y u p r a w ne. Wielki Czwartek, XXXIII. .29. - barwnik do jai, IV, 215; IX. 16B. Żylanyk, żylnyk, żylaweć, żylaw169; XVII. 33; XXIV. 142. nyk, pieczywo w W. Czwartek. - jako ofiara, XXII. 1. 41 Lud - Tom XL �b42 - ': ,l łamanie i zawiązywanie a'by nie rosło, XXI. 132. - obrzędowa kąp;el w życie, XILI. 31. - przepowiednie urodzaju, II. 223; V. 212. - suszone w lecznictwie, XVIII. 187. - święcone, XXX. 63, - ugotowane, para z żyta w lecznictwie, XVIII. 184, 190. - w lecznictwie, piórka, kwiat, mąka, XXX. 63, 64;XXXI. 96, 98, leC, XXXIV. 27'9; XXXV.' 60, w przysłowiu, IX. 419,58; XIV. 236. - z pierwszego snopa, II. 215. - z pszenicą, p. sędrzyca, sążyca, XIV. 88; XV. 211, pt. B ó s t wa. Zywa, Zywia, .xlV. '88; 'XV.2!1. Zywa szopka, XVIII. 75. Zywan, grubianin, XIV. 253, Zywe obrazy, XIX. 59, Zywe słowo, T. 53. Zywe srebro, XII. 300. Zywica, do czyszcz. zębów, III. 251. - jako spoiwo: bursztynowe, da. marowe, elemejskie, 'sosnowe, XXX, 161. - w lecznict., XIII. 341; XXXV, 148. - warzenie, XXXVIII. 351. Zywiciel, XIV. 63. Zywienie zmarłych, XX,' 204, pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d 'y op 0:gr zebow e. Żywina, XXIX 96. Zywioły, pierwotne, XVII. 43. żywcem, XIV. 127. Zywność, XXXI. 14'5, XXXV, 78. - zdobywanie, XXXIX. 104. Zywny Czetwer, (gw. hue.), WieI. Czwartek, XII. 316; XIII. 29, Zywokost, lP. kościfoL, kusz ty fon, Symphytum officyn, V. 218, X. 278, 279;; XXX. 45; XXXV. 109. - kąpiel dzieci, VI. 160. - maść, XXX. 60, 66. - odwar, XXX. 64, 66. - smażony, XXX. 6u; XXXI. 100. Zywopłot, XXXIX. 207, Zywot, Pana Jezu Krysta, XXVII. ,7, 8, pt. Legendy. Żywot św. Aleksego i Eustachego, XXVII. 33, 34, 39. Zywotek, gorsecik, \Xv, 70, 71; XXIX. 129; ,XXXVIII. 359, 360, 440. Zywotnik, 'Aster novi beLgii, XXXI, 100. Żywotnik, amerykański, cyprys, Thuya occident., XXVIII. 246. Zywoty, męczenników, XXI. 110. - świętych, XV. 2Q6; XX, 205, 317; XXX. 133; XXXI. 49, 52. Zywrać, (gw. łodz,), gadać, mówić, VII. ZSL Żywy kamień, XXXII. 86. Żywy ogień, p. żywy ohoń, Watra, II. 207; V. 207, Żyzność gleby, XXXIX. 217, 218, Zyżule, O, lit.), p. wzdręga, XXXII. 24. pt. R y b o łów s t w o. Zywkiem, INDEKS ETNOGEOGRAFICZNY ArchipeLagi, wyspy, pólwyspy, fizjograficzne. części Grupy Archipelagi: AndamańskL p. Andamańczycy, I. 231-232; 11.98, 99, 110; XXXVIII. 239, 414. Aru. (koło N. Gwinei), XXXII. 57, Bismarka. (Admiralskie wyspy), ,XVI. 175; XVIII, 26. Hebrydy. II. 110; VI. 23. Malajski. (Arch. Sundajski), I. U, 54. Indonezja . .xXXVIII, 24, 409, 412. Marquesas, (Polinezja), XXXVII. 379, 381. Nuka, Hiwa, II. 106; I'X. 232. S-ta Cruz, XVIII. 22; Efate, XVIII.22, Raff wyspa, XVIII.. 22, 21. Vanicolo, XVIII. 22. Sundajski, p. Arch. Malajski, 69; XXI. 50. IV, Alor, Bali, Borneo, Celebes, Jawa. Sumatra, Sumba,wa, Timor, VI. 217; XXIX. 137. WYSpy: Aleuckie, VI. 217; XXIX. 137. Alor, ,xXXVIII. 355, Antylskie, Antylle, Antyle, VI. 237, Antyle Wielkie, VI. 339; XXXIX. 338. Antyle Wielkie, Jamajka, XXV, 51. Portorico, XXXIX. 3"38,San Domingo, ,XVII. 247. 41* świata, i podgrupy kraje, państwa. ELementy etniczne. Antyle Małe. Wyspy pod Wiatrem. Wyspy nad Wiatrem, VI. 339; XXXVII, 280. Astipalea. (na m, Egejskim), XXIII, 174. Balearskie, Baleary, II. 106; IX. 232. Bali, .xXXVIII, 412; XXXIX. 338. Banks'a, Banks InseL ('Melanezja, N. Hebrydy), XXXII. 143, 157. Banks Islands .(Am. Płn.), XVIII; 22, 24; XIX. 161, 166. Borneo, VI. 24, 115, VII. 6; XVII, 111; X,X. 207; XXXII. 59, 63; XXXV. 33; XXXVII. 301, 387, 3,88, 391; X.xXVIII. 4109, 412; XXXIX, 489. Cel~bes. (Arch, Sund.), .xXXII. 55, 159,62, 63; XXXVII. 391; XXXVIII. 391; XXXVIII. 411, 412, Bornholm. (Bałtyk.), VIII. 277. Brytyjskie, XXXIV. 104. Cejlon, p, Cejlończycy, I. 70, 252; II. 107; III. 252; V. 285; VII. 86; X. 345; XXIII. 174; XXXIV. 28; XXXIX, 489. Cooka, XXXVII. 378, 379. Corfu, Korfu, Kerkyra, VIII. 319. Curzola, Kerczola, VII, 83. Cyklady, VIII. 319. Syra, Delos, FinDs, VIII. 319. Thera, Thira, Santorini, XXXIV. 79, 106, 107, 125, 134, 137. �644 Cypr, Cyprus, Kypros, II. 105; lXVI. 30; XXXI. 45; X.XXIV, 66, 69, 72, 79, 101, 104, 105, 117, 125, 127, 128, 131, 134, 136, 139, XXXVIII. 371. Egejskie, XXVII. 55; XXXIV. 136,276. Egina, XXXlV. 7'9, 96, 134, Ekwatorialne, XXXVII. 379. Ellice, (Polinezja), XXXVII. 379. Fi:dżi, p. Fidżyjczycy, I. 232; XXXVIII, 396; XXXIX. 33.5. Filipiny, II. 106; VI. 329; XXI. 53; XXXII. 57-60, 63; XXXVII. 358, 376, 386, 3'88, 389, 3'91-393. Jolo, Lu'bang, Mindanao, XXXVII. 387; XXXIX, 340, 426. FOln, XVI. 112. Georgijskie, (Atlantyk), VII. 2. GHberta, VII. '62,63, 155-15,9. Grenlandia, p. Gtenlandczycy, VI, 16; VII. 58; VIII. 96; XVI. 111; XXIX. 135-137; XXXVII. 371, 372; XXXVIII. 250, Hawai, Sandwich, I. 238; VII. 20; ,XXXVII. 37'6-379; XXXVII1.259. XXXIX.426, Helgoland, T. 184; II. 365. Hokkaido, Jezo, (Jap.), ,XVIII. 88-90. Jawa, VI. Hl; VIII. 452; X. 458; XVI. 175; .xXXV. 33, 51, 55, 6'3; ,XXXVII. 386, 388; X.X.XVIII. 387, 399, 412. Diokja, X. 458. Genteng, XXXII. 55. Somarang, XXXII. 55. Kadiak, p. Kadiacy, (Oc. Wielki), XX. 180. Kamiros, XXXIV. 78, 106, 107. Kanary'jtSkie, VII. 163; XVII. '243.; XXVII. 172, Ka'rDlińskie, II. 99. Karpathos, Kerpe, (m. Rodos a Kretą), III. 383. Kefalonia, Cefalonia, (wyspy Jońskie), VIII. 319. Keos, XXII. 11. Korsyka, La Corse, Corsica, p. Korsykanie, II. 172; V, 269; X. 341, 342; XXXV. 198. Kreta. Kriti, Kirid, Candia, VII. 237; VIII. 319; X. 262, 368; XVI. 29; XXVII. 54, 5'5, 188; XXXIV. 68, 73, 104, 125, 134, 137, 277; XXXVII. 28,9. Knossos, X, 366; XVI. 29; XXXIV. 132. Kumasa, Koumasa, XXXIV. 66, 94. Wasylika, XXXIV. 109. Krk, Kerk, XXX. 248; XXXVIII. 364. Ks. Yorku, (Melanezja), lXVIII. 26. Kuba, XXXIX. 338, Kurylskie, X. 347, XI. 341. Lemnos, XXXVIII. 48. Lombok, (wyspy Sundajskie), XXXII.60. Luzon, Lucan, (Filipiny), ,XX,XII. 50; XX.X'VII. 387--389, 3192. Madagaskar, p, Malag.asowie, I. 154; .II. 100; IV. 73; VI. 114; XIV. 193; XXX<III. 1,93; XXXIX. 55. Mangarevan, (Oc. Spokojny), XX)C·VII. 378, 379. Manila, XXXII. 58; XXXVII, 387,392. Mariańskie, I. 110; VII 63. Melanezja, p. Melanezyjczycy, I. 231, 237; )CVII. 263; XVIII. 21, 26; XXXVI. 20; XXXVII. 358, 376, i378; XXXVIII. 24, 211, 409; XXXIX, 68, 91, 488, 489; p. Nowa Brytania, Nowa Gwinea, Nowa Kaledonia, Fidżi, Salomona Wyspy. Mikronezja, 1. 231, 232, 237; VII. 62; XXXVI. 20, 378; XXXVIII. 211; XXXIX, 68, 489; p. Gilberta, Ka- rolińskie, Mariańskie, Marshala, Palau, Ponape. Nikobarskie, Nikobary, Nicobar-Island, II. 98; XXXIV. 43, Nowa Brytania, New Britain, Neupommern, (Melanezja), I. 69; XVIII. 26; XXXIX. 468. Nowa Gwinea. New Guinea, I. 232; III. 220; IV. 70; XVIII, 16, 20, 46; XXII. 28; XXVI. 142; XXXIII. 2; XXXV.197; XXXVI 367; XXXVII. 301, 358, 359, 377; XXXIX. 76,488. Nowe Hebrydy, VI, 23'9. Nowa Irlandia, New Ireland, Neumeklenburg, (Melan.), XVIII. 26; XXXIX. 488. Nowa Kaledoni.a, New Caledonia, Nouvelle Cale donie, (Melan.), II. 99; IV. 70; XXXIX. 487, 489. Nowa Zelandia, New Zealand, 1. 23Q; II.98, 107; IV. 448; VI. 323; VII. 20; XVIII. 21; .x:XXVII.377, 379. Wyspy Chatham, XXXVII. 378, .379. Oceania, I. 136, 237; XIII, 164; :XV. 13; XVIII. 43; ,XXI. 42, 51; XXV. 127; :XXVI. 123; XXVIII.10; XXx. 253; XX.XII. 143-1ł5, 156; XX.XVI. 23; XXXVIII. 211; XXXIX, 7, 31, 32, 46'5, 488; p. Melanezja, Mikronezja, Polinezja. Pag, XiXX 248. Palau, XXXVIII. 211. Pitcairnt, (Oc. Sp.), XXXVII. 379. Polinezja, I, 22·9, 231, 235; II. 302, IV. 69, 70, 73; VII. 16, 18------20, 28; XVIII. 24, 26; XX.XVII. 376, 377, 380, 3S5;XXX'VIII. 409; XXXI,X. 69, 400; p. Alon, Ellice, Futuna, Wyspy Hawai, Tonga, Samoa, Wyspy Towarzyskie, Rapa, Tuamotus. Ponape, XXXVIII. 211. Rab, XXX, 248. Rapa,oparo, (Polin. Wsch.), XXXVII. 37'9. Rodos, Rhodos, (m. Egejskie), .x.x.:xIV. 19. Rugia, Rujna, Rana, Rugen, (Bałtyk), II. 5; VIII. 275, 276, 278, 281-284, 289, 294, 296, 301-305, 307, 315, 3'16; XI.364, 419; XIV. 36, 45,50, 51, 63, 172, 173, 220, 234; XVII. 229; XXV, 121; XXIX. 105; XXXI. 168; XXXUIl54; Arkona XIV. 32,38, 42, 50, 63, 208, 209; XVII. 194; XXIV. 87, 90; XXV. 121, 125; lXXVI. 71. Brzegi, Breege, VIII. 282; XIV. 173. Jarnice, Jarnitz, VIII, 276. Jasmody płw, VIII. 282. Maitzin, XXXIII. 67. Podmin, VIII. 2718.Radegost, Rieder, Riediere, Retra, XIV. 42, 50, 218, 219; XVII. i94, 202; XXIV. 90; XXV. 121, 125. Schlossberg, XXV. 121; Swantow, VIII. 278; Torąty, Regensdorf, VIII. 276. Witów, Witfelde, VIII. 28Q; XIV. 173. Witawce, Witów, VIII. 2 82. Zaścieniec, Sassnitz, VIII. 282. Zgorzyce, Schorch. Rugia, Schorch, VIII. 2715. Zubzów, VIII, 27,6. Sachalin, Karafuto, II. 197; X. 347; XV. 261, 262; XVI. 117, 126-128, 13Q-134; XVII. 95, 96, 98, 106, 108; XVIII. 80, 81,85,89, 90; XXX. 229; XXXVIII. 332; .xX:XLX. 8, 419. Tarajka, XVI. 131. Samoa. p. Samoańczycy, VI. 323; VII. 18, 19; 'XV. 14; XVIII. 27, 29; .xXXVII. 378, 379. Salomona, ~Melan,), XVIII. 25. Samos, II. 105, 106 1 �646 San Domingo, XXXIX. 338. Sardynia, Sardegna, IX. 262; XXV, 129; XXIX. 205; XXXVII. 423; XXXI.X. 113. Singapore, Singapur, (na płd. od Ma. Jaka), XXXVII. 3S8. Sumatra, (wyspy Sundajskie), VII. 13; XVI. 175; XVIII. 41; XXV. 44; .. XXXII, 59, 63; XXXV. 33; . XXXVII. 3Q1, SS6, 388. Sumbawa, (w. Małe Sund.), VI. 231}. sycylia, .262; XIV. 343; XIX. 114; XXI1X. 205; XXXI. 134; XXXII. . 57; XXXIV, 125, 139; XXXVII. 423; XXXVIII. 31, 250. Św. Heleny, (Atlant.), H. 171. .Tahiti, Otaheiti. XXXIX. 496. Tasmania, p. Tasmańczycy, XXXVIII. 4'09. Timor, XXIII. 174, Tokelau, (0<:.' Sp.), XXXVII. 379. Tonga, PrzyjacieLskie Wyspy, Frien.~ly-Islands, VI. 122, 339; VII. 118; ,X,XXVII. 379, Torresa, Torres Inseln, (N. HebrYdy), .xVIII. 16, 18, 20, 26. Towarzyskie, Gesellschaft Inseln. Archipel. de la Societe, VI,. 115, 239; VII. 20; XXXVII. 378, 379. Triobrandu, XXXVIII. 278. ~uomatus. Wyspy Paumotu. (polin), .xXXVII. 37:9, Vsedom. Uznojma, Uznam, obok Rugii, VIII. 277; XVIII. 46; XXXVII. 265. Uvea. Wallis-Insel, (Oc. Sp.), XXXVII, 379. Vancouver, (Oc. Sp.). II. 99; VI. 117; VII. 17; XVIII. 54. Wielkanocna. Tepido de Fenua, Rapanui, Waihu, XXXVII. 380----36, zanzibar, VII. 221. 64c Zelandia. Sjiilland, IX. 282. Seeland, p. Dania, Półwyspy: Alaska, VI. 217; XVIII. 46, 52; XXII, 87; XXIX. 136, 137; XXXVII. 366, 371; XXXVIII 387 Point-Barrow, XXV. 3·. S. Lawrannce wyspa, XXXVIII. 398. Arabia, p. Araibowie, IV. 70, 73, 78; XV. 27, 2'8; xXI. 270; XXIII. 162; XXX. 231; XX,XII. 62; XXXV.1~8; XXXVI. 56, 69, 167. Mekka, .xxXVII. 389; .XXXIX. 308. Bałkański, p, Bałkany, XXXI. 170; XXXIX. 00, 124, 131, 442. Hel, V. 321; XXVII. 168; XXVIII. 38; XXX. 173. Floryda, Florida, VI. 16; lXVIII, 25. Iberyjski, Pirenejski, p. Hiszpania, Portugalia, III. 177; XXII. 101; XXXVIII. 215; XXXliX 112. Istria. Istrja, XXIX. 2{)5; XXXVII, . 437. Kamczatka, X. 347; XXXIX 8, 67, 419 Kolski, VII. 2. Korea, Komi, Kaoli, Tschao-sjen. Tschosen, VIII. 98; ,XI. 335, 33S; XV. 146; XXX. 231; XXXIV. 28, 31; XXXV. 195; XXXVII. 401; XXXVIII. 343; XXXI,X, 420. Malajski, Ma,lakka, I. 231; XXV. 127; XXXII. 62; .xXXVII. 388; XXXVIII. 414. Ngo. lud., XXXVIII. 414, Skandynawski, III, 174. Taurydzki, Tauryda. Krym, IV. 346; XXVI. 50; XXXIV. 90; .xXXV, 184, 195. Części świata Afryka. Ogólnie, I. 11,233-239; n. 98, 105, 106; III. 175, 252; IV, 69-71, 73; V. 210; VI. 9, 24, 118; VII. 2, 7, 8, 12, 16, 17,25,28. 87, 221; VIII. 6, 283; X. 222, 243, 260, 339, 341; XI. 350, 432; XV. 13, 18, 19, 182; XVI. 175, 325; XVII, 35, 133, 2,74; XVIII, 228; XXI. 42, 50-53; XXIII. 178, 179; XXV. 38, 127; .xxVI. 123; XXVIII. 139; ,. .xXX. 91, 2W, 253; XXXII. 51, 53, 56, 60, 62, 114, 137,192;XXXIII. 20; XXXV. 35; ,XXXVI. 20, 356; ,XXXVII. 76, 294; XXXVIII. 24, 62, 86, 123, 246, 247, 248; XXXIX. 32, 182, 196-2'21, 308, 341, 407, 465, 488, 489, Alego, XXXIX. 211, 224. Benni Mazar, XIII. 270. Cyrenaika, .xXXVIII. 371. Essan, XX:XII. 56. Ga'bis, XXXVIII. 86, 98. . Gem, XXXIX. 224. JogoKebu, XXXII. 60, Kaarchuonio, XiX.XIX. 205. Kenia, XXXIX. 182, 183, 1'91. Mombasa, XIII. 270. Ng'iys, XXXIX. 199, 203, 218, 221. Sakwa, lok. afr, .xXXIX. 211, Tipasa, XVI. '32,5;p. Abisynia, Alger, Angola, Dahomej, Egipt, Etiopia, Gwinea, Kamerun, Kavi. rondo, Kissum, Kongo,Lake Eyassi, Lake Nyassi, Luo, Marokko, Natal, Numidia, Rodezia, Sakwa, Senegal, Sudan, Tripolis, Tunis, Uganda, Wybrzeże Kości Słoniowej, Złoty Brzeg. Afryka Płn., XXII, 72, 101; XXXIII. 19; .xxXIV, 43, 276; XXXV. 195; XXXVII, 362; .XXXVIII. 272. Mauritalfia, XXXIX. 307. Afryka Płdn., VI. 118,225,232. 238; XVIII. 41; XXXII. 113; XXXVII. 371, A f ryk a P ł d .-Z a c h, XXVII. 70, 280; .xXXVII. 7'0, 79. XXXVIII. 52, 63, 86, 96, 344. Gobabis, XXXVIII. 122, 127. Namib, XXXVIII, 52, 95. Kavirondo, XXXLX. 182, 210, 223. Kavirondo Centralne, XXXIX. 182, 1~1, 2,93,210. A f ryk a Ś r o d k o wa, ;XVIII. 42; XXVII. 79, 371; .xXXVII. 280; XXXVIII. 211. Kilimandżaro, XXXIX. 3.02. Uelle, X;XXIV. 13.9, Windhuk, XXXVIII 122. Afryka Wsch., XVIII. 42; Gambila, XXXIX, 345. A f ryk a Z a c h., VI. 22, 243, 244, 336; XXXVII. 280. Afryka,: Abisynia, I. 154,234; VI. 239, 339; XXI'I. 14Q;XXX'V. 95; .xXXVII. 362; XXXVIII. 368---371. A l g e r, Algeria, XIV. 31i; XX'!I. 102; .xXXV, 180 Alego lok. afr, X.xxIX. 211, 224. Angola, XXXVII, 716,7,9; XXXVIII 63. A s e m b o, lok. afr., XXXIX. 210. B a m u m, (Kamerun), XIV. 31l. B e r b e r i a, p, Berberowie i Kaby_ łowie, X. 2UO. D a h o m e j, p. Dahomejczycy, I. 23'3; XXXII. 56; .xXXVIII. 343. E g i p t, p. Egipcjanie, I. 13, n6, 239; II. 104, 105; III. 177, 17,9,235; VII. 16, 63, 64, 152, 339; VIII, 96, 282; liX. 160, 161; XI. 221, 239, 289; XII. 334; XIII. 145, 259, 267, 270; XIV. 193, 197, 198, 213, 404; XV. 2S, 29, 141, 150; XVI. 17, 26, 115; XLX. 124; XXVI. 148; XXIX. 168; XXX. 92, 229, 231; XXXI, 163; �648 XXXII. 65, 88, 135, 155, 162; XXXIII. 19; XXXIV. 80, 125, 126, 134, 137, 139, 276, 277; XXXV. 73, 155, 173, 197; XXXVII. 125, 355; XXXVIII. 343; XXXIX. 19, 68 Aba-el-Dakf, XIII. 268. Aleksandria, III, IOU; XIV. 198; .xXXIV. 134; XXXVII. 288. Beni-Suef, X:III. 267. Chemnis, lXXIXVII. 127. EI-Gamhud, XIII. 267, 280; XIV. 404. Fesżn. XIII. 2£7, 280, Kair, lXIII. 145, 146, 269, 270, 2'81; XIV. 197, 198, 404; XVI. 115. Klimun, X'IV. 4104. Magaga, XIII. 266, 270, Memphis, VII. 287. Minie, XIII. 267. Port Said, XUI. 144. Szaruna, XIII. 267, 2'69, 27'6-278, 2B{).Szejch-Fadl. XIII. 270. E t i o P i a, XV. 29; XXXVII. 359. Amhar, VII. 641, Anzowie, II. 99, Haramantowie, II. 99. G w i n ea, VI. 20, 118, 122; XVII. 19. G w i one a angielska, XIV. 311. G w i n e a francuska, XXVI. 141. Kalabar, VI. 1'6, 117,123,243. K a l a h a l' i, XXXVII.. 74, 716,7,9; XXX!VIII. 52. K a m e l' u n p, Kameruńczycy, I. 153; XIV. 311; lXVI. 175; XXXV. 33. K a l' t a g i n a, Carthaga, Kart hago, II. 105; XXII, 510. K o n g o, 00. 341; IXJXII. 140; XIXJXilI. 150; XXXII1.156; XX.XVII. 371. K o n g o b e l g i j s k i e, XXXVIII, 4'7'9;XXXIX. 19, 211. Luo, XXXIX. 184, 186, 186-192, 195. M a rok k 0, ,X, 222; XXXII. 55, 56; XXXIII. 20; XXXIV. 110, 111, 121, 125, 184, 294; XXXVII. 389; XXXVIII. 383. Fez, XXXII. 56; 649 XXXIV. 121. Reinlah, XXXIV. 184. Tanger, XXXVIII. 388. N a t a l, XXXVII, 2'94. N i e w o l n i c z e W y b l' Z e Ż e, VII. 6. N i g e l' i a, XXXVIII. 34>3. N u m i d i a, XXXV 198. R o d e z j a P ł d., XXXVII, 77; .xxXVIII. 344. R o ci e z j a P ł n., xxxr~ R u a n d a, (Afr. Równik), 358, 212, XXXVII. S a h a l' a, XXXIII. 144; IX:XXIX, 3,40. S i e l' l' a L e o n e, XVII. 275. Senegal, XVII. 19. S u d a n, XXXVII. 362; XXXIX, 56, 183, 335. T a n.g a n i k a, Tanganyika Terrytory, (Ak Wsch.), .xVI. 1'75; XXXIX. 335, T o g o, KVI. 175; XX,XII, 5'3, 56. T l' i P o l i s, Tr~politani:a, XXXII. 56, Muschia) XXX!I. 56. T u n i s, XXII. 102; XXXII, 53; X:x.xVIII.31, Sfaz, XXXII. 53, D g a n d a, XVIII. 44, 45; XXXII. 113, 154. Wybrzeże Kości Słoniowej, (Afr. zach), X!lV. 193. Z ł o t y B l' Z e g, II. 106, Ameryka A m e l' y kap. Amerykanie, I. 11,225, 1236,237, 241; II. 110, 3-70; IV, 11, 67, 70, 73, 78; V. 83; VI. 22, 24, 114, 117, 118, 217, 232; VII. 12, 17, 28,80,81,_ 87,287,296; VIII. 7, 97; Xi. 10, 222,243;IXI. 93,103,328.351, 432; XII. 15, 187; XIII. 164; IXV. 13,15,18,19, 142;XVII. 5,35,58, 65; XVIII. 46, 72, 228; XXI. 37, 42, 51; XXVI. 123; XXVIII. 250; XXX, 230, 253; XXXI. 153, 154;XXXII. 51, 52, 62,97, 163, 171; XXXIII. 68; XXXIV. 96, 186; .xXXVI. 23, 336; XXXVII. 309; XXXVIII. 25. 213, 256,":300; .xXXIX. 21, 26, 32, 49, 68, 69, 91, 94, 400, 417, 424, Filadelfia, XXXVIII. 13. 426, 465, 487. Ameryka P~d .. II. 98; VII. 5, 24; XVIII, 51, 233; XXII. 140; XXV. 38, 127; XXVIII. 10; XXXII. 112, 143; XXXVIII. 284, 408. A l' g e n t y n a, III. 175; XXX'!, 165; XXXIII. 118. B a ka i l' i, XXXII. 155. Bo l i w ia, VB, 326, 3'27; X,XXI. 165. Patacamaja, VII. 326. Brazylia, II. 106; III. 176; VII. 9. 17, t8; XV. 18; XXXJI. 169; XXXIX. 302. C h ił e, VI. 3'34; ViII. 25; iX.XXVll. 380, 382. Ecuador, X,X. 127. Guayana, XXV. 12'7. K o l u m b i a, XVIII. 46, st. Bogota, VI. 24; VII. 17. P a ra g wa j, XXXI. 165. P a l' a n a, III. 176; X.xXJX. 302. P e l' u, p. Peruwiańczycy, I. 237; II. 106; IV, 73; ViI. 124,238,.,239; VII. 9; 15, 1'8, 19; VillI. 204; .xxV. 137; XXXII. 147. Moche, Mochercs, Xx..."'CVIrI.394, 407, 408, T i h u a n a c u, XVIII. 233, 234. Z i e m i a O g n i s t a. l. 70, 71; III. 221. A m e ryk a Płd. - Z a c h., XVIII. XVIII. 53; XXV. 127; XXXII. 98. Ameryka Płn., 1.14; VI. 334,339, 385; VII. 3-7, 13, 15, 19,24; lXVII. 5, 35, 65; XVIII. 46, 55; XXIII. 45; XXV. 127; XXVIII. 10; XXIX. 13, 136, 196; .xXXII, 85, 88, 93, 102, 108, 119, 127, 139, 143. 146, 148, 149, 154; XXXVIII. 391, 405. p. Kanada, Meksyk, Missisipi, XXXIX. 425, stany Zjednoczone. Ka n a da, I. 23'7; VII. 80, 81; OOVII. 6; XXX,VII. 367, 369, 371. K o l u m b i a B l' Y t Y j s k a, XVIII. 52,54. Quebeck, XXXVII. 367, 368. A m e l' y kaŚ l' o d k o wa XVIII. 233; XXV. 127, G u. a t e m a l a, XIX'V. 127; XXXII. 112, 139, 154; XXXIII. 398. H on d u ras, X.v. 141. M e k s y k, Republika Mexicana, I. 237; 11. 104; VI. 24, 242, 3-29; VII, 6, 15; XVIII. 233; .XIXV. 127; XXX1.154; XXXII 00,62; XXX'V. 177; .xXXVII. 3098; XXXVIII. 286, 287, 388, 472. Tepexpan, .xXXVIII. 388. M e x i k o, XV. 18. Nowy Meksyk, New Mexico, III. 215; IV. 64; XVIII, 54; XXXII. 52 Chawa Valley, XXXIV. 71. A m ~ l' Y k a I' ł n., Stany Zjednoczone, Am. Płn. D. S, A. I, 14; II, 3'72; III. 175; IV. 61; VII. 81; lXV. 224; XXXlII. 192; .xXXVI. 327; XXXVII. 368, 387; XXXVIII. 16, 25, 28i!, 466; X.xXIX. 425, 435. Arizona, XV.1S; XVIII. 54. GreatBassin, XXV. 127. Indiana, XXI. 92, Illinois, III. 175. Kalifornia, II. 96; IV. 69, 73; VI. 16; XVII. 9; XVIII. 4'6; XXV. 127. Minnasota, XXXVIII. 388, 399, 407. Oregon, VI. 20; XXV. 127, Pensylwania, Pensylvania, XXXVII. 367. Texas, XI. 256. �650 651 Wisconsin, XXXVIII. 407; miasta: Chichago, VII. 80, 81, 89, 2218, 287; ,XL 423. Chawa - Valley, x'x':'CIV. 71. Mexico, XV. 18. Midletown, XXXVI.l54. Newark, XXII. 61. Point-Hope, XXXVIII. 38'7. Waszyngton, Washington, XXX. 235; XXXVH. 3?2', 37'5. A Polacy w Ameryce: Bandera, św. Jadwiga, łaski, XI. Panna 25tl; Maria, osady Pu- polskie Texas. Atlantyda, XXXVII. 383. Australia p. Australczycy, Nowa Ho landia, I. 170, 231, 232, 242; II. 99; IV, 71; VI. 9, 15, 20, 117,226,336; VII. 16, 21; X. 243; XI. 352, 432; XIV. 191; X!V. 11, 13; XVI. 411; XVII. 3-35, 39, 40, 44, 45; XVIII. 14-16, 18" 20, 24, 43, 46, .5'1, 228; XXI. 270; XXIII. 32, 44, 178; XXV, 128; .xXVII. 172; XXX. 230, 2503"254; XXXII. 163, 192; XXXVI. 23, 3tll; XXXVII. n, 358, 371, 377, 37,9; XXXVIII. 285, 409; XXXIX. 21, 31, 86, 91, 489. Queensland, VI. 15. Walia Nowa VII. 36. Wiktoria, XXXII. 157. Azja, I. 11, 100, 107, 109, 110, 156, 232-238, 240; II. 370; III. 5, 175, 100, 235; IV. 71, 75; VI. 20, 25, 114, 116, 125, 232, 239, 322, 339; VII 18, 61, 86, 287, 288; VIII. 6, 96-98; XI. 103, 432; XIII. 164; XVII, 171, 1'Z2; XVIII. 228; ,XXI. 42, 50, 51, 53; XXIII. 33, 34, 47, 48; X,XIV. 83; XXV. 127; xxvI.' 31, 123; XXVII. 52; XXVIII. 10; .xXIX. 125, 136, 138, 146, 169; XXX 216, 228, 254, 255; XXXI. 153, 154; XXXII. 50, 51, 94, 102, 114; XX.XIV.:Y1, 179, 183, 186; 23, 351; XXX'VH. 363, 386; XXXVII. 363, 366; XXXVIII.' 36, 148, 2'11, 226, 2712, ~O; XXXIX, 6, 21, 31,32, 68, 7'9, 815.88, 123. 139. 359. z ja M n iej s za: Anatolia, II. 104; III, 1717;VII. 295; X. 344; XV. 141; XXII. 72; XXXI. 171; XXXIV, 101, 130, 136, 137; XXXVIII. 3942; XXX1X. 441. Cesarea Kapadocka, XIX. 6.6. Cylicja, Adana, XXXII. 102. Efez, :XV. 25. Kactava, XVI. 290. Mouci- Yery, XXXIV. 701, 134, 137, 'Kolchida, XXXVII, 127, p. Frygia, Kapadocj,a, Lidia, Troja A z j a P ł d., I. 231; XXXI. 154; XXXIV. 1'8i4;XXXLX, 7'8. A z j a P ł n., XXx. 2tW; XXXIII. 137, A z j a Płn. - W s c h., XXXlX .120. A z j a Płn. - Z a c h., XX.X'. 128, A z j a P r z e d n t a, XXXIV. 276; XXXIX~ 489. p. Afganistan Beludżystan, Persja, (Iran). Azja Śradkowa, III. 5,183; V.1, 2, 39,105; XVII. 189; XXX,I V, 65, 173, 177; XXXVII. 166; XXXVIII. 39, 43, 351; XXXIX. 96,4'20. Buchara, VII, '55. P a m i r, Dach Świata, l. 240, V. 2; XXXVIII. 32; XXX:IX. 8. A f.g a n i s t a n, p. Afganie, XXXII. 51: 63; XXX'VIII. 343. A n n a m, Anam, p. Annamici, III. 179; XX,XIV. 28; XXXVIII. 415. A r m e n i a, p. Armeńczycy, Ormianie II. 106; IV. 65; VII. 85; XI.71l; XII. 271; XVIII. 1T9; XXx. 231. A s s a m, VI. 114; XXXV. 197; XXXVII. 371. A s a n XXXVIII. 414. Asyria, p. Asyryjczycy, II. 367; 21; XVI. 27; XXx. 229, 254; XIV. 21; lXVI. 27; X.Xx. 209; 254; XXXVIII. 350, Niniwa, I. 118; X.344. Aszchaood, XXXIX. 3D. B a b i lon ta, Sennar, p. Babilończycy, I. 105; Xry. 29; ~v.I. 17, 26; XXV. 38; XXX. 229, 232, 254; XXXI, 46; XXXII. 143, 146, 152, 153, 155. Babilon. Bab-ilu, I. 13; X. 343, 344; XUI. 163; lXV. 2'1; XXXI,I. 143, 153. B a k t fi: a, Baktriana w Azji Środkowej, na płn. zboczach H~ndukuszu państwo starożytne. VII. 85, 287; XXXIX. 112, B e l u d ż y s t a n, IV. 78; XXX. 231. B e n g a l, (lndie PrzedJgangesowe), III, 17·9; VII. 9, XXV. 44; XXXII. 56; XXXIV. 33. Bellary, (Indie Przedgang,), XXXIV. 184, 185 Benares, V. 285. Berar, (Przedgang.), X.XXIV. 43. B h u t a n, Butan, X.XXIV. 28. B i r m a. Burma, p. Birmańczycy, XT. 103; XXXIV. 28, 3,8, 43, 44; XXXVIII, 413, 414 B i z a n c j u m, Byzantium, VII. 3-01; XV. 30; XVI. 284, 325, 326; XXIX. 159; XX'X. 172, 183; XXXVI. 286; XXXVII. 355. C h a l d e a, Babilonia, p. Chaldej-. czycy, XiII. 335, C h i n y, Czung-Hua-Miu-Kue, p. Chińczycy, I. 12, 177, 215; II. 367; III, 215; IV. 701-73; V. 2; VI. 23, 123, 125, 230, 24'1, 385; VII. 7, 19, 287, 296; VIII. 6, 8, 18, 19; XI. 103, 104, 336, 431; XV. 146, 149; XVIII 91; ,XX. 204; XXII. 95, 126; XXIII. 34, 46; XXV. 42; XXIX. 125; XXX. 183, 230, 231; .XXXII. 51, 55, 57, 62; XXXIV. 28, 31; ,XXXV. 197; XXXVII. 363, 364, 380, 397, 401; XXXVIII. 272, 3'99, 414; XXXIX. 48, ·68, 112, 489, p. ludy Katchin, Mao, Tao. prow. Shantung XX.XVII.I. 394. C o c h i n, Koczin, X:X,X!IV. 42. C h o l~e z m, starożytne państwo nad Amu-Darią, X.XXI:X. 78, 96. Cyamby, II. 110. D a g e s t a n, XX:X:VIII. 350. D a k k a, (Hindukusz), XXXII. 56. D a r d i s t a· n, VII. 61. G o a, II. 105; IX. 233. H i n d u s t a n, II. 98, 106, 297, 302, 303; IV. 75; VII. 3, 6, 8, 12. Hi s a r l i k, P. Troja, VII. 200, 287, 292; XV. 18. I n d i e, II. 82 103, 105, 107; III. 177179; IV, 78; V. 284, 285, 370; VII, 12, 14, 16, 40, 85, 233, 287, 290, 29'1, 300; .x. 111, 222, 346, 370; XI. 432, 437; XII 335; X.III. 25:9, 260, 291, 294; XIV. 191; XV. 15" 19, 195--19'8; XVI. 17; XVII. 20, 26, 35--37" 262, 263; XX. 300; XXIII. 48; XXVI. 116; XX,X. 183; XXXI. 169; XXXII. 56, 60, 85, 102, 1451' 151, 152; XX:XIII. 137; XXXIV. 26 32; .xXXV. 184, 186, 188, 195-197; XX.XVI. 146; XXXVII. 3, 288" 301, 365, 401; XXXVIII. 40, 250, 343; XXXIX. 48, 68, 85" 113 I n d i e A z j a t y c k i e, I. 226. Indie Hi zpańskie, XXXVIII, 239. �653 652 I Ilid £ e H o 1 e n de r,S k i e, XXIX. 207; XXXVII. 392. Indie Południowe, 1.134,150; XXXIV. 37. r n d i e Pół n o c n e, XXXIV. 41. I n d i e Płn. - W 5 C h., VI.9, 3Z9, 385; XXXVII. 363. Ill/die P;I"<zedga',ugesowe" I. 11-'15, HO, 116, ,233; IV. 69, 70, 73, 7'5; XXXIX. 465, 489. Indie Wschodnie, XVIII. 109; XXXVII. 389. Indie Zachodnie, XXV. 127; XXXIV.40. I n d i e, Bombla-j, III. 252; IX. 370. Coc;hin, Koczin, Goa, Kalkuta, VII. 6'3. Madras, Malabar, Pondichery Orissa, VII. 12, 13. Indochiny. I. 236; IV. 71, 73, 79; XVII. 26; XXXI. 153; XXXVIII. 222, 4114; XXXIX. 68, Ill, 112, 128, 129, 489. p. Annam Ayunthia, Birma, Cyamqy, Kambodża l Syjam. I ran" p. Irańczycy, I. 114; III. 171; IV. 63; XlIV. 207;X. Ill; XXXI,X. loll. p. Afganistan, Beludżystan, Persja, Media. J u d.e a, p. Izrael, Palestyna, II. 105; XIII. 163; XIV. 47; XXXI. 46 Jak u c j a, p. Jakuci, x.x,xVII. 97, 123; XXXIX. 88 Jakucka Repu:blika, XXX,VII. 100. Jakutsk, XXXVII. 101. Kołymsk, XXXVII. 108. Orkon, X.XXVII. 103. Werchojańsk, XXXVIIlOO. J a p o n i a, Nippon, p. Japończycy. I. 136., 154, 231, 236; IV. 69 71, 78; VI. 25; VII. 14, 80; X. 12B. 240, 347, 368, 465., .477; XI. 103, 104, 339, 340. 431; X!'I. 271; XV i·",·..,. 148, 149; XVIII. 109; XXIX. 192., 204; XXX. 183; XXXII. 51, 57, 60, 192; XXXW. 28, 31; X'XXV. 36; XXXVI. 143; XXXVII. 371, 376, 404; XXXIX 489. TokiQ, XI. 339; X,VII'I. 90. K a m b o dż a, Kamputschea, :XII. 271; XXXIV. 28; x.xX,Vr'II. 413--415. K a p a d o c j a, VI. 304; XXXVII. 3PO. K a s z g a r i a (Turkestan), XXXIX. 7>0. L i d i a, II. 106; ,XI~I,I.. 40. Lurisita,n" Elam, Elymais, kraj starożytny w dolnym biegu Tygrysu, XXXV. 185; XXXIX. 70 M a d r a s, XXXII. 60; X;XXIV 37, 4!4. Tiniweli, Tirunelwell, XX.XIV.42 M a l a b a r" VI. 25. M a n d żur i a, p. Mandżurowie, VIII. 9; X. 240; XI. 104, 334-336; XXIII. 46; xXXV. 11; XXXVlU. 272; xxxIX. 68. Char'bin, Harbin, XI. 334, 335. Cziczikar, Cycykar, VIII. 17-19. Czyta, Czita, XXiXV. 30. Mezopotamia, III. 183; VII. 26; XVI. 26; XXXIV. 276; XXXVII. 401; XXXIX. 68, 70. M o n g o l i a, p. Mongorowie, I. 12; III. 179; V, 2; VII'I. 9; XXXIV. 28., 31; XXXV. 33; XXXVI. 143; XXXVI'I. 99, 287; XXXIX. 67, 70. P a l e s 11y n a, Felestin, Erec, Israel, I. 184; III. 215; XX,IX. H7; XXX. 229; XXXIV. n, 104, 1209, 130, 134. 136, 277; XXXVIII. 343; XXXIX. 58, 69. Adamman, XXXVIII. 239. Gezer, XXXIV. n, 129. Kedron, Kidron, XXXIV. 282. Jeruzalem, Jeruszalaim, Hiero· solyma, EI-Kudai, Jerosolima, II. 328; VIII. 352, 353; X. 264; XIV. 86., 184, 390; XXVIII. 42, 138; XXXVII. 12. Muteselim, XXXIV. 73, 129. P a l m y r a, Palmira, XVI. 27. P e d ż y k i s t a n, Azja Środkow.a, XXXIX. 422. P e II' ~ j a, Mamalik_i-mamrusch-i· Iran, P. Pers<lwie, I. 116; II. 104; V. 370; VII. 26, 61; XIII. 259; XV. 198; XV1I1I.36; XXI. 270; XXIII. 47; XXIX. 125; XXX. 183; XXXV. 195; XXXVII. 355, 365; XXXVIII. 10, 38, 40. Persepolis miasto starożytne, xx:.,"CIX. 308. Pondichery (Ind. Przedgang.), II. 105; IX. 233. R e pub l i k a U zobe c 'k a, .Azja Środkowa, XXXIX. 420. S u m e r, Akkad., Szumer, Szumir, Mezopotamia, p, Sumerowie, XXXilU. 145; XXXVIII. 360. S y b i r, Sibir, Syberia, I. 15, 88; II. 101 188 195, 305, 306; III. 120, 295? , 296:, IV. 147; V. 9; VI. 26, 119, 120; VII. 1, 237, 335; XIV. 103., 104; XV. 261; XVII. 95; XVIiI:!. 228; XIX. 55; XXIII. 47, 162; XV. 127; XXX. 214; XXXI. 32; XXXII. 89, 108; XXXIII. 137, 138' XXXViIi. 20, 27; XXXVII. 109: 122., 125, 126; XXXVIII. 212, 258, 259, 272, 387; XXXIX. 32, 68, 71, n, 79. 94, 333. S y 'o i r płn., XXXIX. 421. S y hi i r Irkuck, XXX',,". 30. 33. Omsk, Ul. 94; XXXVI. 91. Nikołajewsk, XVIII. 8'3 84. S Yj a m, Syam, Sjami, Thai, III. 179; VI. 237 244; 'XI. 109; XII. 271; XVI. 17'5; XXXII. 55. 57, 59, 62, 63; XXXIV. 28; XXXVIII. 412--415. Ayunthia, XXX ViIII. 415. Bangkok, XXXVIII. 413, 414. Khmer, x''CXVIII. 414, 415. .S y r ia, Suria, Szam, Federation Syrienne, III, 104; X. 344; 'XII. 47; XXIX. 147; XXx. 183; Xx'''CI. 163; XXXIV. 130; XXXVIII. 343. Alep, Aleppo, XXXII. 53. Antiochia, XV. 182. Tyr, Sur, I. 104; XXXIII. 145. Palmyra, XVI. 27. T ,l' o j a Ilion, p. Hissarlik, I. 54; V. 178; VIII. 2<86;XV. 211, 212, 216; XXXIV. 134. Travancere, Trawankur, XXXI":. 44. Turkestan, IV. 63; V. 4; XV. H2; XXII. 98; XXVII. 125; XXXVII. 382; XXXVIII. 43; XXXIX. 130. Chiwa; Vn. 55. Taszkent, X,XVII. XXX,IX. 6, 422. .T yobe t, p. Tybetańczycy, !I. 236; II. 106, 107; VI. 244; VII. 83, 95; ,XJX:XI. 153; XXXIiI. 59, 63; XXXIV. 28, 31, 184; XXVII. 362; XXXIX. 120. Eurazja, X;XXVIIII. 43; XXXI'X. 21, 94, 112., 119, 129, 239. Europa Europa, p. Europejczycy, l. 9, 11, 15, 100, 106, 107, 110, 113, 114, 145, 152, 234, 238-241; II. 175, 196, 369; III, 99, 101, 108, 175, 177, 178, 183, 235, 370; IV. 12, 63, 65, 68, 73--76, 78, 130; V. 204, 370; VI. 8, 9, 21, 23, 218, 23>2,239, 322, 323, 325, 3'39, 385; VII. 9, 17, 83, 97, �655 6'54 84, 86, 286-288, 301, 324; VIII. 37, 38, 97; }C. 110, 231, 242, 244, 274; }CI. 432-439; }cIII. 294;' }cV. 20, 196-199; }cVI. 30, 58, 65, 71, 133; }cVIII 79; }c}c. 166, 178, 179, 209, 240; J{}(I. 46, 66; J{J{lI. 47, 72, 7~, 16, 79; J{}(III. 47, 48, 178; }c}cVI. 31, 79, 123; XXVII. 52; J{}(VIII. 27, 169, 252, 253; J{J{l}C. 129, 135, 146, 152, 153, 166, 169, 200; JCJCJC.88, 148, 228, 229, 231, 232, 235, 238, 240; J{J{J{II. 50, 93; 94, 97, 106, 114; J{}(J{lV. 172, 183, 186. J{}(}CV. 23, 64, 173, 180. J{J{}CVH. 101, 150, 274, 285, 309, 396, 397, 401; }CJ{}(VIU. 10, 16, 32, 35, 40, 41, 43, 44, 148, 231, 236, 210, 215, 329; XJ{J{IX. 21, 31, 66, 67, 7'3-75, 78, 81, 88, 111, 114, 119, 130, 435, 441, 489. E u r o p a Płn., rXrXiV. 111, 12,1; }CJ{J{III. 137; XJ{J{lV. 100, 125. E u r o p a Ś r o d k o wa, III. 182, :X:VIII. 80; XXIV. 82, 91; XXVII. 125; J{}(VIII. 249; J{J{}CVII. 299; ~VIII. 10, 16, 32, 35, 40, 43, 44, 148, 210, 215, 231,236, 329; XlXJeLJe. 21, 31, 66, 67, 73-75, 78, 81, 88, 111, 114, 11-9,130, 435, 141. EUropa Wsch., 1.92; XXV. 5, 14, 107; XXXiIV. 50, 285; XXXI. 46. E u r o p a Z a c h., XVI. 73; J{}(VII. 1, 3; .xXIX.. 130; J{J{}CIII. 141; }cXXIV. 49, 125; XXXVIII. 41. Europa A j a, aia, Kolchida, XVI. 158. A l b a n i a (Starożytna !liria), p. Albańczycy, VI. 415; VII. 232; VIII. 38, 319; XIV. 191; J{}(. 293; J{J{}C. 230, 248, 249; XXJCVII. 359; X}c}cIX. 431. Di.braJ{}(. 294. Skutari, Skudra I}c,283; J{}(. 294. A 1 z a c j a, Alsace, XI. 223; }cVI. 7; XXVIII. 19, 172; XJ{J{. 227. Alzatczycy, VII. 198; JeXVIII. 191; XJeJeIX. 80. Strassburg, JeI. 430. A n g l i a, England, p. W. Brytania, I. 14, 111, 226, 233 241; II. 6, 11; III. 2, 224; IV. 38, 67. 74, 75, 339, 421; V. 49; VI. 21, 203-213, 240, 297, 1298; VII. 17, :80, 81, 233; VIII. 96; X. 98; IXI. 283, 285, 353, 438; XII. 20; }cIII. 270; XIV. 2, 193, 234; XVI. 10; }cVIII. 104; }cIX. 118; %}C. 178, 206, 224,'296; :)CXI. 37; J{}(II. 55, 72, 76, 79; J{}(III. 176; XXVII. 75; J{J{VIII. 21, 190, 195, 197; }cXIX. 207; ::X:XX.151, 227;XJ{J{I. 165;XXlXII 96, 101, 192; J{J{}CIII. 10; J{}(JeIV. 75; XXXV. 20, 181; JeXXVIII. 40, 41, 278,,343, 344, 402, 413; J{J{J{IX. 26 146, 154, 167. Bristol, }cJeX. 212. CambrIdge, III. 235; XVIII. 230; }CXI. 245. Carlisle, JeJeJeIV. 134, 136. Coventry, J{J{lI. 61. Glamerganshire,.,JeJeII. 56. Londyn, London, Londres, I. 241; VII. 80, 82; ·XVIII. 230;'XJXI. 83, 92; XXVIII. 19; JeXXVII. 382; J{J{}CVIII. 211, 212; XXXIX. 182. Oksford, jord, III. 109; VII. 326; XVIII. 23'0; JeXJeVUI. 212, 343. Sussex, XVIIiI. 104, 105. Witshire, J{}(II. 56. Worcestershire, J{}(II. 56: York. }(XXIV. 134, 135. A u s t r i a, Osterreich, Rakusze. I. 25, 28; II. 292; IV. 67, 181, 327; 403; V. 393; Je. 367; }CI, 41, 100, 439 JelIT. 69; XIV. 196; JeVI. 3, 10; Ox- XVII. 73, 125; XV!U. 94; XiX.. 296; XXI. 78; J{J{lI. 76; XJCIII. 19, 172; )[XJJ{. 197; }(XJ{!. 89; X}cXII. 8, 192; XXXIV. 124, 139; XXXVII. 444; JeXXVUI. 37, 41, 294, 402; }cXJCIX. 112, 156, 157. p. Austria Dolna i Górna, Karyntia, SalzJburg, Styria, Tyrol, Voralberg. Moedling, XXXVIII. 3,00. Nuern, JeI. 211. Neukirchen, XI. 211. Neumark, Xl. 211. Wi.edeń, Wien, Vienne, Vindo.bona, I. 24, 28, 223; II. 173; III. 156; 385, 388; IV. 95, 96, 181.' 440; V. 131; VII. 240, 287; !JC. 77; J{. 65, 266; XL 43.\ 100, 327, 4.12; XIII. 79; }Crv. 372; }CVI. 260; 276, 279, 414, 421; XXI. 68, 83, 92, 97; XXVLII. 110; J{J{}C. 23-5; XXXI. 158; X:X:XU. 7, 68, 175; XJCXV. 173; J{J{J{VII. 152, 201, 253; XXXVIII. 290. A u s t r i a D o l n a,' II. 182; 'XIV. 344; XVm:. 73; XXVIL 144; XJCJe. 160, 174, 180; XXXI. 49; XXXIV. 86. Frelesdorf, II. 183; Gutfield, n. 183; Krems n. Dunaj, IV. 440. NageLburg, XJCX. 180. Nowa Prerowa, II. 183. Nowa Wieś, II. 183. Postomis, n. 182-184. A u s t r i a Gór n a, Hallstadt, . XJCIU. 35; XJCXVI. 302. B a łka n y, I. 105, 113; XVII. 72; XVIII. 223; XJC. 299, 316; XJCI. 270; XJCII. 101, 140, 141; L"aV. 82, 87 XJeV. 106; X;X;VI. 38; XXl}C. 131, 174; XXJC. 214; XXXII. 176; X'XJClV.· 49, 139; XXJCVII. 432; XXXVIII. 221; X·XXIX. 15, 104. p. Albania, Bo- śnia, Bułgaria, Chorwacja, Dacja, Dalmacja, Grecja, Hercegowina, Jugosławia, Macedonia, Serbia, Słowenia, Tracja. Bałtyckie kraje, XJeV. 106; JCXXVII. 251, 273. B a s z kir i a, Baszkirska A. Z. S. R., p. Baszkirzy, }cXXIX. 97. B e l g i a Bruksella, XXXIJe. 129; Spy, VITI. 96. Walonia, XVlII. 95. B i a ł o ruś, B. S. R. R., p. Bia~c-rusini, I. 92; n. 210, 213 215; ITI. 98, 99, 101, 103, 105, 108, 111, 380, 385; IV. 3, 32, 77, 163, 173, 339, 396; V. 371; VI. 202, 204, 231, 306; VII. 14, 223; VIII. 90, 211, IX. 86, 225; X. 227, 23'9, 240,3'75, 472; X2II. 184; }cIV. 92, 301; XV. 33; XVII. 29, 39, 93, 179; XVIII. 224; }cJe. 167, 316; XXI. 50; XXII. 23, 129, 130, 144; XXIII. 119, 1,53, 161; XJCVI. 57, 105; XJeVII. 157, 166; J{J{}C. 30, 213, 214, 229, 239; XXXII. 38, lal, 170, 181; JeXXIII, 6, 141; J{}(JeV. 29;'- XJCXVI. 287; }cXXVHL 219, 340, 3ęO; }cXXlJe. 348. Boryczew, XIV. 301. Pow. Kobryń. Kobryń, XVII. 23'2; XX. 291. Pow Kosów Poleski. Piaski, XXV. 5. Sporów, XXV.5.6. Pow. KostopoI. J{J{J{I. 28, 29, 31, 33. Majd.an Mokwiński, XJ{J{VI. 291; J{J{J{IX. 261. Orzew, J{J{}CI. 29. Pow. Kowel. Bobły, XJeXl. 32. Pow. Kowel, J{J{J{I. 26, 33; J{J{}CIII. 148. Maniewicze, XJ{J{l. 26. Sircz, J{J{}CI. 28. Skulin, XXJCI. 27, 30, 33. Pow. Łuck. Dąb~owica, }c}c}cl. 30. Łuck, X. 149; XJeVI. 135; J{}(VII. 137; �-, ", .' •..•.."' ...'. 656 B. 657 s. R. R. XXXVI. 92; XXXVII. 208. Pow. Łuck, XXXI. 26; XXXVI. 5. Pow. Mińsk. Iwaniec, XXXV. 188. Pow. Owrucz. XXII. 112. Iwaniec. XXXV. 188. Pow. Pińsk. Gogolewo, XVII. 272. Pińsk, Pinesk, Pinskum, '" Pinscum, Pieńsk, III. 109; XX. 291; XXXI. 70. Pińszczyzn.a, IV. 340; IX. 143; XXIV. 94; XXXIII. 11; XXXV. 186; XXXVII. 459. Pow. Pińsk, XXXI. 30. Strzelsko, XXXI. 30. Twar. dówka, XXVII. 124. Kożangródek XXXIX. 243. P o l e s i e B i a ł o r u s k i e, II. 187; IV.340. Polesie Briańskie, XXXIX. 99. Polesie Kijowskie, XVII. 61. Polesie Litewskie, XII. 40. Polesie Mozyrskie, XXVII. 139. Polesie Nowogródzkie, XXIX. 1B5. Polesie Pińskie, IV. 392. Polesie Rzeczyckie, XXVII. 132, 133, 138, 172. XXX. 18, 21. Polesie Sarneńskie, XXXIX. 118. Polesie Wileńskie, XXIX. 1B5. Polesie Wołyńskie, XVII. 179; XXIX. 185; XXXII. 170; XXXVIII. 219, 272, 340, 446. Poleskie woj., XXVII. 153; XXXIII. 153; XXXIV. 198, 211, 225, 233, 237, 242, 243. Pow. Równe. Pow. Równe, VI. 37-39, 53, 302, 303; XI 191; XIII. 7; XXVI. 41, 135; XXXI. 24; XXX. 26; XXXIII. 9; XXXVII. 207, 20B. Pow. Rzeczyca. Pow. Rzeczyca, XXVII. 172. Babczyn, XXVII. 138. Pow. Rzeżyca. Wielony, I. 1B7; IV. 37B, 379. Ziemskie, X. 446. Pow. Słonim. L. S. R. R Słonim, III. 98. VIII 211. Słonimski.e, VIII. 220. Pow Słonim, XXIII. 64, 104. Wysock niżni" XVII. 13. Pow. Słuck Kleck, XIV. 301. Kobryniec, XVII. 232. Lecieszyn, XXXVI. 90. Nieśwież, ,III. 109; XXII. 129; XXXVI. 89; Ostrowie, przedmieście Słucka, XI. 2H. Siemieżowo, XI. 220. Słuck, III. 104; Xl. 207, 212, 214, 217-219; XXXVI. 90. Warkowicze, XI. 213. Zadłubowo, XL 214. B o ś n i a, p. Bośniacy, I. 54, 57, 58; Ul. 190; IV. 59; V. 137, 138, 147, 280 281; VI. 415; VII. 223, 237; VIII. 3B, 97, 3'19;DXI.36; ,XII. 108; XIV. 61; XlVI. 324; XXII. 102, 140; XXXVII. 430, 433; XXXVIII. 317, 3'64. Serajewo, Sarajewo, V. 137; XXII. 101; XXXV. 30; XXXVII. 430, 432. 437; XXXIX. 112. 119. B r a m a M o r a w s k a, XXXIX. 442. B r e t a n ia, Bretagne, II. 9, 10, 18; V. 271; VI. 204. VII. 84, 85, 87, 299-302; IX. 241; X 370, 459; XII. 271; XVIII. BO,100;XXXIV. 125,139. Carnac, VII. 300, 301. Finistere, X. 45,9. Fouesnant, IX. 459. Kermarye, VII. 301 Lorient, VII. 301. Moncoutour, V. Bil. PluharnelVIl. 300. Treguidel, V 273, 274. B r y t a n i a, p. Brytowie, III. 62; IX. 170; XXXIII. 146. Bulgaria, p. Bułgarzy, 1.117, 118; V. 370; VI. 203; VII. 232, 239; X. 467, 468; XI. 438; XII. 109 XUI. 293; XIV. 193; XVI. 324, 325; XVII. 28; xvnI. 104; XXII.' 76, 102; XXIII. 47; XXVIIL. 240; XXIX. 112, 197, 201, .207; XXXI. 163, 1?3; XXXIII. 11; XXXIV. 139; XXXVIIi. 303, 441, 445, 471; XXXVIII. 317, 386; XXXIX. 119, 124. Filipol, XXXIV. 88. LeszkoGornodzumejsko, XXVII. 181. Rumelia, XII. 109. Ruszczuk, XXXIX. 119. Sofia, XXII,. 101; XXVII. 181; XXXIV. 88; XXXVII 351. Szumla, XXVI. 83. Warna, Odessus. XXV. 46; XXVI. 83; XXXI. 159. Wojewadina, XXXVIII. 364. B u r g u n d i a, XXXVII. 241; XXXIX. 73. C. S. R, Czeska Socjał. Republika. p. Czechosłowacja, XXXIX 133. Capodistria, Cape d'Istria, Koper, XIV. 72; XVI.' 114. Chodowie, p. Czechy. V. 381; XXX. 226. C h o r wac j a, Kroacja, p. Chorwaci, I. 183; VII. 232, 239; Vln. 96; XIII. 16; XVI. 156; XVIII. 116; XXII. 140; XXIX. 112, 132; XXXVI. 303; XXXVII. 356, 427, 429, 437; XXXVIII. 359.' Doubravec, XXXIV. 87. Dubno, XIX. 12. Koprivnica, XXXVII. 437. Krapina, XXII. 74. Chorwackie nazwy miejsc o w o Ś c.i bliżej nie określone: Babina Greda, XIX. 29, 30.Bobovee, XIX. 22. Borczec, XIX. 6, 22. Barie, Borjo, Borki, Borkovec, XIX. 6, 22. Borovie, Borove, Brest, Brestik, Brestje, Brestovec, Bresztane, XIX. 8. 42 Lud - Tom XL Brezovec, XIX. 22. Brod,' Brodac, XIX. 8. Brotnja, XIX. 28. Bukovszczak,. Dolec, Drenczec, XIX. 21l. Dobovac, Dubovec, Dubovica, Dubovik, XIX. 16. Dubrava, Dubravec, Dubravci, Dubravszczak, XIX.' 19. Dumbrava Gola, Golac, Goleszi, Gola, Brdo, Gradec, Gradiszczak, Gradiszcze, Gradiszka, Gradiszcie, Gradiszte, XIX. 26. Greda, XIX. 29,30. Gredice, Gredice, Grecfjan~, XIX. 29, 30. Hrastina, Hrastie, Hrasteki, Hrastevec, Hraszca, Hrąszcani, HraszciJna X!IX. 10. Hudi Bitek, Hudovlj'ant, IHudovo, xix. 11. Jastrzebarsko, Jastrebica, XIX. 30. Jeletlszczak, Kamenjak, XIX. 22. Komor, Komornica, XIX. 11. Korenjak, Xl!X. 2'2. Kozlek, Kozlikowe, Kozljak, XIX. 13. Kriżevczec, iLipowiak., l-irpovszczak, XIX. 22. Pod Gredom, XIX. zg, 30. Ribari, Ribarica, Ribarsko, XI'X. 21. Sgivniak, XIX. 22. C h r a b a c j a, Chorwacja, Wielka Chrooacja, kraina, Bialochrobacja, Biela Bialo- Horvacja, Biela p. Chrobaci, H. 3, 78; IX. 131, 132; XVII.26; XXX. 248; XXXVII. 427. C z a r n o góra, Montenegro, p. Czarnogórcy, II. 8'9; VII, SB, 217; VIII. 38, 3119; XVI. 324; XVIII. 98; xxrx.. 112; XXX. 230; xxXVI. 303; XXXIX. 163. zeta VII. 217. C z e c h o s ł o wac j a, C. S. R, p. Czechy, XVII. 23; .xxv. 142; C. S. R, XVll. 23; XXV. 142; XXVI. '57, . 146; XXVII. 155; XXVIII. 240, 249; XXIX. 119, 166, HOTvatsko,. Biele Uhorsko, �65y 658 177, 190, 202, 203; XXX. 230, 238, 239; XXXII. 192; XXXIII. 11; XXXV. 133, 180; XXXVIII. 166, 359, 360; XXXIX. 426, 428, 430, 435, p. Czechy, Morawy, Słowacja, Hana, XVI, 230; XXXIX. 143. Liptów, Orawa, Spisz, Trenczyn, Ljesk XXXIX. 433. Pistow, Pistowice, Pisty, VITI. 3,95, zaolzie, XXXVII. 208. Czechy. p. Czesi, I. 185; II. 31, 34, 36, 75, 78, 81, 100,~123, 129, 149, 150, 153, 200; III. 3, 95, 370; IV. 156, 181, 440; V. 179, 180, 239, 240, 24{l, ,270, 299, 381, 386; vr. 281, 282, 337; VII. 91, 237, 239; VIII. 320, 395, 396; IX. 139, 280, 282; X. 116,132, 133, 138, 139, 143, 144, 149, 232, 247; XL 359, 360, 430; XII. 10, 36, 97, 108, 234, 237, 271; XIII. 5, 68, 81, 89; XIV. 28, 73, 82, 84, 193, 299, 315, 3~4, 345; XV. 34, 145; XVI. 166, 347; 352; XVIII. 96, 97, 100, 103; XIX. 21, 66, 114, 124; XX. 166, 174, 175, 196; XXI. 18,37 .. 64, 98; XXII. 76; XXIII. 19, 30, 185; XXIV. 83, 85, 89; XXV. 125; XXVI. 30, 42; XXVII. 144; XXVIII. 172; XXIX. 166; XXX. 147, 180, 181, 222, 223, 239; XXXI. 82, 89; XXXII. 10; XXXIII. 13; XXXIV. 172;XXXV. 177. XXXVI. 12, 283; XXXVII. 477; XXXVIII. 263, 359; XXXIX. 124, ,128, 130. Berno, Brno Morawskie, II. 95, 186, 194; xx. 322; XXVIII. 111; XXIX. 197, 202; XXXV. 3Q, 36, 202; XXXVII. 394, 468. Beraun, XXXVII. 172. Bolesławiec XXVIII. 172, pow. Bogumin, Polska Lutynia, II. 96, Bra- tysława, Bratislawa, Pozsony, II. 1, 2; VI. 282; VII. 194. XII. 237; XXV. 124; XXVI. 127; XXIX. 197; XXX. 164, 182; XXXVII. 351; XXXVIII. 356; XXXIX. 427. Brzeznów. XI. 317. Brzezawki, XXIX 119. Bydżovsk, IX. 92. Chomiż, Chomesa, Comeise, Camase, Comesa, II. 175. Chotuń, VIII. 397. Chrudzirn, Chrudim, III. 3116; VII., 320; XXVIII. 172. Czasława, VIII. 320. Detyniec, Dietiniec, IX. 283. Dęb'no, XIX. 12; Doubravy, XXIX. 119. Ganovice, V. 311. Komorny Gród, XXXVIII. 300. Kusice, XXXIX. 428. Lttomierzyce, Litomerice, IX. 284; XXXVI. .21. Luhaczowice, Luhacovice, XXIX. 118, 120; XXXVI. 63. Marianka XXXVIII. 358. Międzyrzecz Walaski, XXXV. 30: Opawa, Tropava, Proppau, VII. 98; XXXV. 30. Ołomuniec, Olomouec, Holomuniec, II. 34; V. 245; XVIII. 122, 126; XXVIII. 11; XXX. 221; XXXI.. 30. Ostrów, XXXVIII. 270. Ostrzykonie, II. 78 Pardubice, Pardubitz, Pardibus, XVIlI 234. Pilsko XXXIX. 427. Pilzno, XXXIX. 144. Podjestiedie, II. 76. Pojizorze, U. 76. Police, Politz, XI. 317. Praga, Praha, Zlata Praha, I. 220, 223, 224; II. 1, 5, 31, 33, 75, 95, 146-149, 150, 152, 154, 183, 186, 282, 287; III. 104, 107, 388; IV. 117,199; VII. 81, 91, 23'4, 236, 239, 240; VUI. 320; XI. 322, 435; XIII. 261; XIV. 406; XIX. 66; XXI. 97, 270; XXII. 162; XXIII. 14; XXVI. 122, 126-128; XXVIII. 106, 249; XXIX. 171, -74, Pressburg, Proszburg, 191; XXX. 221, 224; XXXII. 175; XXXIII. 14; XXXV. 30, 36; XXXVI. 38; XXXVII 152, 247, 343; XXXVIII. 300; XXXIX. 144. Sidzina, XXXIX. 433. Svaty, Martyn Turcansky, II. 80, 149; V. 240; VIII. 322. XXVI. 127; XXXV. 30. Szumany, XVI. 7. Turnovo, II. 76; Węgi.erski Bród, VUI. 320; XXIV. 30. zalesie Luhacovske, XXIX. 118. Zwoleńsko, XXXYIII. 359. Beretinec XIX. 5. C z e s k i e n a z w y m i e j s c o w oŚ c i, bliżej nieokreślone: Beretinec, Bernov, Berzice, Berzevice, Berzkovice, XIX. 5. Blatina, XIX. 28. Borczany, Borczice. XI'X. 7. BOl'k, Borek, Borova, Borove, Borovina-Borovko, Borovna, Borovnik, Borovno, Borovsko, Bory, XIX. 7, 12, 22, 28. Borohradek, Borzislav, BQrzislavire, XIX. 7. Brocno XIX. 12. Brod, Brodany, Brodce, Brodec, Brodeczno, Brodek, Brody, XliX. 8. 19, 22. Brozany, Brudek, XIX. 8. Brzezno, XIX. 12. Buczina, XIX. 28. Bukovina. XIX. 28. Bukovno, XIX. 12. Bystrzec, XIX. 22. Chrast, Chl'astawa, XIX. 10. Chl'astavec, Chrastavice, Chrastevo, Chrastna, Chrastno, Chrasztany, XIX. 10. Daubitz, XIX. 16. Dobeszice Dobeszov Dobeszovice Dobev, Dobrohostov, Dobroszo~ vice, Dobszin, XIX. 17. Drhonice, Drhotin, Drhovec Drhovice Drslavice, XIX. 20: 21. Doubek: Doubi, XIX. 16. Doubrava, Doubravka, Doubravnik, Doubravany, XIX. 19. Dubi, Dubiczina, Dubina, Dubova, Dubovo, Du:12* bovka, XIX. 16. 28. Dubec, Dubenec, XIX. 22. Dubravice, XIX. 6. Dvorzec, XIX. 22. Drżkov, Drżkr.ajow, Drżkrajovice, Driov, Drżovice, XIX. 20. 21. Habrzina, XIX. 28. Hevsin, XIX. 24. Hlinicna, XIX. 28. Hlohovczice, XIX. 6. Hnevanice, Hnevanovice, Hnevczeves, Hnevczice, Hnevetice, Hnevice, Hnevin, Hnevkov, Hnevkovice, Hnevnice, XXI. 24. Hola, Holany, Hole, Holice, Holisł':, Holy, XIX. 24. Holubin, XIX. 30. Hostaczev, Hostakovici, Hosteszev, Hosti, Hostinici, Hostikovice, Hostinov, Hostiszov, Histoszova, Hostiszovice, Hostjenice. Hostkovice. Hostvitz, Hostynj, Hostynje, XIX. 25. Hrad, Hradce, Hradci, iHradczanki, Hradczany, Hradec, Hradice, .Hradisko, Hradisztie, Hradisztko, XIX. 27. Huśnia, XIX.28. Hvodec, XI'X. Z2. Hyevotin, XIX. 24. łab1kynice, XIX. 6. Jestrab, Je.strab, Jestfebi, Jestribec, Jestrzebice, XIX. 30. Kamen zamek, IX. 11. Kostelec, XIX. 22. Koz1any KozIe, Kozli Kozlov Kozlovi~~, Kozlovky, 'XIX. 1~. Lipec, Lipenec. XIX. 22. Meziborzi, XIX. 7. Mlynec, Modrzec, Mokrzec, XIX. 22. Nowe Hrady, p. Gratzen, XIX. 27. J?odbor, Podborzany,Podborzanky, Podborzi XłX. 7. Podolec, Rohatee, XIX. 22. Rybar, Rybary, XIX. 21. Rzeczice, XIX. 6. Sokolovec, XIX. 22. Starigard, Stargard, Stargrad, XIX. 27. Tjeszice, . Tjeszin, XIX. 3. Tjeszov, Tjeszkoviee, Tjeszovice, XIX. 3. Trzesznovec, XIX. 22. Utjehov, Ut je- �.'.", 661 600 F i n l a n d ia, Suomi, Suomen, Tashovice, Utjehoviczky, p. Antischsavalta, p. Finlandczycy, I, 54, kau, XIX. 3. Utjeszenice, XIX. 3. 42; 236, 272, 360, 372, 381. AlaUtjeszov, utjeszovice, UtjeszonoVetela, J{J{XVI. 96; Halsua, vice, Utjeszonovice, p. Anti~hkau, XIX. 3. utjeszenice, Ut jeXXJ{VI. 314. HartuIa, XXXV. 36. szov, Utjeszovice, Utjeszonovice, Helsinki, Helsingfors, ]{I, 3127; p. Antischkau, XX. 3. Velehr d, J{UI. 181; J{J{XV. 3'6; XXXVI. XIX. 27. zabor, Zabol'lIla, Zabo313, 314; JOOCVII. 438. Hyrynrów, Zaborzi, XIX. 7. zahost, Zesalmi . , XJ{XVI. 314. Maarialenec, Zvjerzynec, XIX. 22. Magdaleena, XXXVI. 314; NurD a l m a c j a, p. Dalmatyńcy, 1. 89; mes, XXXVI. 314. Satakunta, IV. 31; VI. 415; VIII. 319; XIII. XXJ{IV. 285; XXXV'll. .442. So16, 89, 233; XIV. 29, 176; XVI. anIahti, XJ{XVI. 314. Testama, 324; XViII!. 104. XXII. 140; ]{XXVI, 314. Tavastland, XXXIV. XXIX. 112; XXX. 270; XXXIV. 2B5. Vakka, XXXIV 286. Vandra, 124, 139; XXXVII. 429. J{XXVI. 314. Dubrownik, Ragusa, XXXVII. F r a n c j a, p. Francuzi, I. 14, 136, 429; Split, XXXVII. 429, 433,437. 240, 241; n. 105, 112, 113; HI. 2, D a n i a, Danmark, p, Duńczycy, IV. 179, 224, 321 323 370, 371; IV. 67, 67; ViII. 80, 115, 334; VIII. 88, 69, 74, 7'8, 280, 339, 356; V. 270; 282; IX. 284; XI. 244, 328; XIV. VI. 8, 240, 297, 298, 338; VII. 17, 172, 191; XVI. 10. 71; XX. 178, 43, 7B, 80, 81, 83, 85, 88, 296, 330; 224; XXLI. 157; XXIX. 177, 190, VIII. 38, 96; J{. 98, 223, 249, 2.68, 197; XXXII. 192; J{XXV. 179,195; 340; XI. 212, 222, 281, 283, 285, XXXV'1. 233; X]{XVII. 326; 420; XII. 20; XIII. 292; J{IV. 193; XXJ{VITI. 41, 42; ]{XXIJ{. 172. J{V. 184; ]{VI. 6, lO, 157; XVII. J u tla nd ia, XXXVI. 281, 383; 41, 58, 71; XVIII. BO,93, 94, 97, xx.XVIlI. 36, 41; ]{XXIX. 293. 101, 105, 116; XIX. 32, 63, 118; XX. 206, 296, 299, 300; XXII. 75, Aarhus, X]{XViII. 333. Kopen77, 79; ]{XIII. 15; XXV. 11; ha.ga, Kjobenhavn, IX. 282; XVVI. 93; XXVII. 75, 90, 111; XXVI. 71; Lyngby, ]{XXV. 34. ]{XVIII. 21, 27, 29, 253; XX!J{. Sn6gh6i, J{J{II. 57. 139, 153, 177, 190, 197, 200; XXX. Obszar duński, XXXI]{. 115 45, 148, 152, 174, 183; XXXII. 192; E s t o n i a, Eesti, Vabariik, p. In]{XXIII. 6; XJ{XIV. 276; XXXV. flanty, .T. 54; VIiI. 14; IJ{. 2a5; 20, 174, 179, 186, 195, 198; XXXVI. XIV. 191; J{VIII. 109; XXIX. 197. 146, 156, 183, 232, 318; J{J{J{V1I. ]{XX.' 229; ]{XXII. 89, 94, 99, 12, 98; J{J{J{VILI.16, 147, 215, 263, 104, 192; XXXV. 175. 293, 336, 413; ]{XXIX. 2, 32, 46, HeweI, Tanin, VII. 300; XXXVLI. 115, 467, 468, p. Alzacja, Bretania, 241. Ryga, VII. 300. XXIJ{. 191. Lotaryngia, Normandia, Owerma, Daugavpili, XXVI. 197;XXXVIII. Pikardia, Prowaricja, Sabaudia, 360. Sardynia, Abbeville, XXII. 73. Aigues Montes, XV. 182. Ain, XVIII. 106. Akwizgran, XXX. 235. Alencen, XXIX. 111. Amien, II. 108, 112. Angers, XXII. 56. Arnay, XVIII. .93. Auxois, J{VJII. 95. Cangennes, XXIII. 15. Cahors, XXXVI. 146. Champagne, XVIII. 106. Cro-Magnon, XVII. 96.Damprichard, XX. 299. De1finat, XXXI. 159. Dinant, H. 201.Franche-Comte, XV. 34, 35; XVI'll. 106; XX. 300. Guingamp, VII. 301. Hai.naut, XXXV. 202. Huy, II. 201. Kornwalia, XVIII'. 196. Lake et Cher, XVII. 106. Louvis, I. 111. Lion, Lugdun, Lugdunum, Lyon, ]{XVIII. 27; . XXX. 180. MontpeUier, X. 269, 272; XVIII. 94. Orlean, Orleans, XXII. 12. O,¥ernia, Auvergne, V. 379; XX. 295. Paryż, Paris, Lutetia Parisiorum, I. 3. 9, 96; III. 388; IV. 40, 61; VIT. 78, 80, 82" 87, 103, 286; XI. 207, 245; XIII. 348; XIV. 180; XV. 186; XIX. 124; XXI. 82, 83; XXVIII. 19, 27; XXXIII. 14; XXXIV. 134; XXXV.35; XXXVI. 327; XXXVII. 141, 156, 309. Perigord, V. 269. Port Blanc, X. 223. Provancja, Provence V. 379; XV. 1.82.Rouen, XIX. 32. Semur, V. 274. Saint-Germain. VII. 286. Strassburg, X. 270; XXVIII. 191. Tulon, XXXVII. 156. Ville-juif, XXII. 73. F r a n k o n i a, Fran~en, VII. 155; XXIII. 17; XXIV. 81. F r y z j a, Friesland, p. Holandia, XXXI. 68. G a 1i a, Gallia cisalpina. Gama transalpina proprid ultima, p. Gallowie, XI. 355; XXXVIII. 40. G e l' m a fi i a, p. Germanowi.e, Germanie, lU. 377; IV. 76, 79. G r e c j a, p. Grecy, l. 156, 239; II. 104, 107, 365, 367; III. 177, 179, '214, 292; V. 176, 284; VI. 297, 312; VII. 3, 5, 18, BO, 232, 286, 291; VIII. 8, 319; X. 111, 262; ]{I. 222; XIV. 189, 190, 198. 233; XV. 21, 29, 32; XVI. 25, 28; XVII. 27, 69; XX. 206, 298; XXII. 37; XXlU. 14, 36; XXVII. 55; XXIX. 13'2, 197; XXXIII. 11; XXxIV. 70, 74, 117, 125, 130, 131, 134.. 136, 139. 274, 276; XXXV. 174, 188. Ateny, Atheny, II. 103, 105, 106, 2a8; III. 216; V. 285; VIII. 3, 4, 8, 319; XUI. 150; XIV. 197, 198; XVI. 25; XX. 184; XXII. 146; XXV. 41; XXXIV. 131; XXXVII. 130. Breston, Berestia, Berestewa, Berestemitsa, Brestov, Breostia, Brześć, ]{IX. 9. Delfy, Delphy, XXXVII. 137, 279. Dubiana, Dubiane, Doubiana, Doubiavn, XDC. 15. Faleron, ]{XII. 146. Frastana, Frestana, XIX. 10. Korynt, XXXIV. 70, 96, 108, 134, Teby, Theby, Thiva, XJ{J{lV. 70; J{J{J{VI:r..':133; ~.aloniki, Thesaloniki, V. 176; VII. 340; ]{XVII. zante, VIII. 319; 181. Achaja, XIX. 27. Arkadia,]{Ix' 22, 27. Beocja, Bowt1a, XXXIV. 70; XXXVII. 138. Elida, V. 235. Epir, IV. 95. Itaka, Ithaki, VIrI. 319; XXXIII. 107, 134. Lacedom9nia. XXII. 38. sparta, I. 155; II. 297. Tanagra, XJ{J{lV. 101. Tessalia, Tesalia, Liwa Tricala, V. 235; XVI. 23; XIX. 9; XXXVII. 130, 137, 138. Grecja starożytna, I. 8; XXXVII. 137; XXXIX. 48, 159. �663 662 Anauros, XXXVII. 131; Askra, XXXVII. 138. Boiotia, XXXVII. 138. Jolkos, XXXVII. 127, 137, 138. Jonia, XXXVII. 138. Kyrena, XXXVII. 137. Magnesia,XXXV'II. 1318.Plataiai, XXXVII. 130, 138. Phylakopi, XXXIV. 94, 134. Peloponez, Peloponessos, Morea, VIII. 319; XXX. 230. G r e c k i e k o lon i e, Chersones, XXXIV. 70, 80, 81, 114, 116, 125, 1312,134, 137. Olbia, XXXIV. 70, 80, 134. He 11 a d a, p. Grecja, II. 303; VI.339; VII. 6; XV. 30, 190, 195; XXX. 229. Hercegowina, I. 57; V. 137, 146; VI. 415; VIII. 319; XII. 108; XXIX. 112; XXXIX. 112, 119. H i s z p a n i a, Espana, p. Hiszpanie, I. 240; n. 25, 111; IV. 69, 339; V. 27; Vi. ,297; VIII. 96; X. 262; XI. 212; XIV. 191, 330; XVII. 71; XVIII. 106; XIX. 33. XXII. 76, 77, 79, 1 58; XXIII. 13, 14; XXVII. 83, 90;XXIX.206; XXX. 174, 219, 230; XXXII. 62, 192; ,XXXIII. 2; XXXIV. 276, 294; XXXVIII. 215; XXXIX. 48, 113, 160, 166. Andaluzja, XXII. 103; Galicja XXXJx, 80. Kastylia, X. 262; XXII. 103; XXXIX. 160. Katalonia, 11. 111; X. 262. Leon, XXII. 103. Barcelona, XXXII. 62; Bayonne, XXXVI. 324. Dertosa, XXIII. 13, 14. Gerona, II. 111. Granada, X. 262; Kordowa, XXVII. 75, 83. Salamanka, XXVI. 70; XXVII. 75, 76. san Juan, XXXIV. 71. Saragosa, Zaragoza, XVI. 247. XXXI. 126. Serra da Estrella, XXXI. 56. Sewilla, 1 XXVII. 75, 83, 90. Toledo, XXVI. 70; XXVII. 75, 76, 83. H o l a n d i a, Konikrijk der Nederlandon, Niderlandy, p. Holendrzy, I. 111; VI. 297; X. 98, 268; XI. 244; XIV. 330; ~VI. 6; XVllrI.105; XXI. 269; XXII. 70; XXVII. 111; XXIX. 202, 203, 207; XXX. 252; XXXI. 152; XXXII. 5, 192; 195; XXXIII. 11; XXXV. 90, 179, 195; XXXVIII. 147, 413, 415; XXXIX. 121. Leyda] Lejda, Leiden, Lugdunum, Batavorum, III. 109; VII. 287. Tilburg, XXI. 263. Hu.culszczyzna U. S. R. R, p. Huculi. I. 147; VII.65, 169-176, 259, 264, 272; VIII. 437, 438; IX. 94, 415-417; X. 245, 276, 459, 47'2; XI. 100" 421; XIII. 25, 34; XIV. 46, 47, 49, 83; XVI. 12; XVllI. 100, 103; XXI. 44, 45, 50; }(XlI. 68; XXV. 5, 118; XXVI. 46, 47, 49, 51, 56, 57, 60, 62, 63; XXVII. 11; XXIX. 154, 184; XXX. 5; XXXI. 69; XXXII. 187-189, 191; XXXIII 28, 29, 136; XXXIV. 19, 119, 119, 139, 149-152, 243, 258; XXXV. 76, 81, 83, 89, 115, 173; XXXVII. 225, 228, 283; XXXVIII. 446; XXXIX. 333. Chimczyn V. 219; WII. 266. Pogranicze huculskie XXXIV. 142. Inflanty, p. Estonia. I. 187; 111. 14; IV. 153; XII. 271; XXII. 11. I r l a n d ia, Ireland, Eire, Hibernia, p. Irlandczycy, II. 102;' III. 178; VII. 151, 156, 158; XI. 438; XXIII. 28, 160; XXXV. 195; XXXVI. 281; XXXVII. 283. I s l a n d i a, Island, p. Islandczycy, III. 95; IV. 75, 279; VI. 21; VII. 232; XVI. 114; XXIII. 2'6. Egla wulkan, XXXVI'll. 250. Jugosławia, Iwina, Srba, S. H. S. KralejeHrwata, Slovenaka, XXIII. 48. Baku, VII. 14. Dagestan, XVII. 266. Gruzja, VII. 58; VIII. 219 Kartu, XXXVIII. 350. Mingrelia, VII. 58, XXXVIII. 350. Swanecja, XVII. 264; XXV. 58. Transkau'kazja, 1. 150; XXXVIII. 221. Tyflis, I. 64; VII. 57; XXI. 255; XXXIV. 105, 111, 441. Kra j e a l p e j s k i e, p. Szwajcaria, Tyrol; XXXIII. 19. K l' a j B e ł o z e r s k i, p. Z.S.RR,. XXXIX. 82. Kraj N a d b a j k a l s k i, XXXIX. 68. - ZClbajkalski, XXXIX. 69. Kraj W i a t s k o - Wet ł u ż s k i, Z. S. R. R., XXXIX, 99. p. Jugosłowianie, XXVIII. 240; XXIX. 112, 131, 197, 200; XXX. 265, 266; XXXII. 192; XXXIII. 11, 19; XXXIV. 109, 117, 138, 139; XXXV. 182; XXXVI, 10, 12, 222, 2-85, 288; XXXVII. 426, 428, 430, 432, 444; XXXIX. 441. Baczka, Baćka, Bacska, Bacs-Bodrag, IX. 36, 41, 233; X. 360, 361. Banialuka, V. 138; XXXVII. 430, 433, 437. BeLgrad, Beograd, Bjelgrad, Bialogród, XI. 360; XIX. 26, 27; XXII. 101; XXVI. 127, 129; X\XXVII. 427, 431, 432, 436, 437; XXXVIII. 363. Donia, DaliJna, Kra j e s u d e c k i e, p. Czechy, MoXiXXIV. 71, 94, 96, 134. Kossovrawy, XXXIV. 124; XXXVII. 257. 'Ska Mitrovica, XXIX 199. MariKu rl a n d i a, II. 190; III. 118; IV. bor, Marburg, XXXVII. 426. Nisz, 19, I'll, 144, 393, 402; V.205; VI. XXIX. 199. Osijak, XXIXVII. 429. 400; XVIl.I. 104; XXV. 134. PoPosavina, IX. 417.. ppzega, łąga, Palanga, Palanga, Ul. 361. XXXVII. 429. SkopIje, Skopje, Pogranicze Kurlandzkie, III. 101, XXXVII. 431, 432, 437. Varadżin, 193, 210. XXXVII. 429. Vu-'edol, XXXIV. L a p o n i a, Laplandia, Lapland, Sa114, 134. Zagrzeb, Zagreb, XVI. mećidnem, p. Lapończycy, VI. 415; 331; XXII. 102, 140; XlXX. 248; VillI. 319; XXII. 98, 102-104; XXXVII. 99, 356, 427-429, 433XXV. 106; XXXVIII. 472; 437. XXXIX. 441. Kar e l i a, XXIX. 182 XXXIV. 285; L i p t ó w, Luptów, II. 80; III. 236, XXIXVII. 440, 442. 253, 264, 269, 272; V. 252, 299, 302, Karyntia, VI. 81; VIII. 434; 317; VI. 280, 302, 370; VII. 74, 75, XIII. 16; XIV. 36, 50; XVI. 9, 22. 282, 283; XIII. 306; XVI. 73, 198, 156; XIX. 6, 8, 10; XXI'I. 62; 199, 202, 298; XX. 304; XXII. 65; XXIX. 156; XXX. 180. XXVII. 159; X:XVIU. 75; XXXI. K a u k a z, II. 18; III. 177, 183; VII. 148; XXXVIII. 359. Likawa, VII. 10, 14, 55, 56, 58. 159, 165, 168; 74. Liptawa, IT. 3: V. 121. LitVIII. 90; XI. 438; XII. 271; XVII manowa, XXXVII. 164, 173. Łu172, 176, 242, 245, 245; XXII. 76; żana, VII. 75. Osada, VII. 75. RoXXVI. 58; ,XXX. 230; XXXIII.zenberg, Rozemberk, II. 3; VII. 137; XXXV. 195; XXXVIII. 40, 74. Rzewuca Dolna. Górna, Śred42, 272; XXXIX. 31, 97, 87, 96. nia, VII. 75. Ważec, V. 317. Abchazja, VII 58, 59, 61, 156, 158; �664 L i t w a, LSRR. p. Litwini, I. 91, 92, 171, 174, 175; n. 17, 80, 124, 181, 1~, 186, 198, 210, 278; III. 1--4, 98, 101, 103, 104-110, 118, 351-353, 3,66; IV. 1, 35, 48, 77, 165, 167, 265, 280, 360, 370, 393-396; V. 23, 27, 31, 43, 78, 79, 102, 190; VI. 28, 203, 204, 300, 400; VII. 10, 75, 94, 99, 236, 283, 284, 300, 302; VIII. 38, 211, 395, 396; IX. 86, 143, 251, 286; X. 110, 112114, 128, 129, 139, 142, 225, 325; XiI. 165, 211, 24~ 317, 434, 439; XIII. 89, 164, 181, 344, 347, 350; XIV. 35, 41, 48, 63, 79----'81,167, 200, 203, 217, 232, 347, 401, 402; XV. 33; XVI. 13, 34, 155, 318, 347; XVII. 190; XVLII. 97; XIX. 144, 146; XX.90, 167, 209, 279; XXI. 50; XXII. 5, 8, 10; XXII.I. 151, 156; XXIV. 81, 82, 95, 97; XXV. 15; XXVI. 72, 134; XXVII.. 185; XXVIII. 210; XXIX. 197; XXX. 135,217,229; XXXI. 111, 114, 152, 156; XXXII .. 38, 192; XXXIII. 25, 141; XXXv. 192, 194; XXXVI. 90, 95, 183; XXXVII. 169; XXXVIII. 219, 360, 402; XXXIX. 309, 349. Pow. Brześć Litewski. Kamieniec Litewski., IX. 298. Brześć Liitewski, III. 98, 109; X. 9, 455; XX. 278, 282-284, 286, 291; XXII. 121; XXV. 106. XX. 282-284, 286. Pow. Grodno. Berszty, XXXVI.285, 288. Brzostowica, XXXIV. 195. Druskienilki, XXXV. 179, 189. Grodno, II. 210; III. 98, 289; XIV. 402; XXX. 132, 202-207; XXXI. 173; XXXV. 191; XXXVI. 91; XXXVII. 445. Gro- 665 dzieńskie, X. 352, 353; XXXIV.97; XXXV. 191; XXXVII. 415. Pow. Grodno. XIII. 13; XXX. 20Z, 210. Hołownica, XXX. 204. Kaplica, XXX. 203, 207. Kiermuża, XXXII. 22, 27, 35, 38. Kochanów, XXX. 202, 203, 205, 206, 208. Nietupa, XXX. 210. ~tryszki, XXX. 205, 206. Szandubra, XXXII. 22, 27, 35. WiercielisZJki, XXX. 206. Pow. Kowno. Jaswojnie, III. 208, 379. Kiejdany, III. 109; IV. 28, 360. Kowno, Kaunas, Caonia, Cavonia, Cavna, I. 256--259, 261; Ul. 93, 99, 100; IV. 12, 172; XII. 183; XXV. 134. Kowieńszczyzna, XIII. 150; XXX. 260; XXXV. 32. Pow. Kowno, L ,197, 258-260; IV. 251, 253. 'Okręg kowieński, liII. 299. Gub Kowieńska, I. 268; II. 46; III. 93, 13,5; IV. 1, 137. Upita, Ul. 104; IV. 23-26. U.szpole, III. 98. Wielona, III. 99. Ejragoły, IV. 372, 378. Iraskuny, IV. 10. Janów, III. 313; IV. 144, 244, 255, 373. Pow. Lida, VII. 211, 439; IX. 195; XIX. 50. Bieniakonie, VII. 223. EjszysZJki,XXXIII. 141. Głębokie, IV. 50. Kobrowe, XVII. 232. Lida. VI. 115, 340; VIII. 211; XXXIII. 141. Lidzkie, XXXV. 60. Pow. Lida, VII. 223. Pow. Oszmiana. Bakszty, XI. 182. Boruny, VIII. 397. Iwje. VE. 223; XXXIII. 141. Kosuta, V. 176. Kwiatkowice, IV 10, 27. OS'Zll1iana.III. 105; XXX. 240. OszmiańSkie, Xl. 182; XXXV. 62. Pow. Oszmiana, V. 176; VII. 223: VIII. 439. Sabotniki, VII. 223; XIII. 13 Surwiliszki, III. 208; IV. 1412,247-360, 364, 381. Traby, VIJ:. 223. Pow. Poniewież. Berna tany, III. 295; IV. 9, 134, 241, 242, 372, 375. Brunowiszki, IV. 144: Konstantynów, IV. 12. PakalniszJk:JiVUI. 320. Piaski, I. 262. Poj ody, IV. 142. Pokroje, IV. 144. Pompiany, IV. 205. Poniewież, Paniewezis, I. 223, 224, 257, 261,268, 269; II. 376; IV. 142, 365; VI. 327; VII. 94; VIII. 320, 405; IX. 172. Pow. Poniewież, 258; II. 46; III. 119, 204; IV. 22, 134, 140, 144, 150, 366; V. 204; VI. 326. Puszołaty, III. 295, 300. Rozalin, IV. 375, 377. SigumsKa gmina, 111, 135. Nazwy toponomastyczne: zapadlina pod Birzapadlina. Poniewież, V. 205. Zamkowa, Zamkinie, zapadlina w pow. Poniewież, V. 205. Pow. PrllŻany. Bereza Kartuzka, XXXIV. 198. Zagórze, zahorze, III. 306; IV. 9, 12, 140,. Pow. Rossienie. Dziura Święta, żarni, V. 205. Gaspadynia, Andrzejów, III. 299; IV. 240, 248, 360, 361, 378. Batakiaj, Botoki, IV. . 249, 362. Erżwiłki, IV. 7, 16, 26, 136,360. JUI'bork, Jurborg, IV. 249. Kroże, Kraże, III. 200; IV. 11, 137, 244, 372, 380. 181; XIX. 131. Łabardzie, III. 296; IV. 12; Płungiany, IV. 134, 380. Pojurze, IV. 137. Rossienie. Rossiejnie, Rosejnej, Rassiajniaj, Rossigen, Rus- I. 257, 261 Pow. RossHmie, I. 258, 259; iIII. 297, 298; IV. 10" 144, 148, 247, 251. Ryle, II. 317 SkandW:iliszki, IV. 22, 137. Stole, XX. 182. Szydłów, Szydława, IV. 11, 361, 471. Szymkajcie, IV. 7, 12, 16, 360. Taurogi, Tawrogi III. 107; IV. 134, 240, 255, 372. Pow. Sejny. Aleksandrowsk, XVII. 111. Pow Szawie. Gruździewie, III. 304. Gulbiny, III. 305; IV. 242, 245, 358, 377. Kurszany, III. 305, 309; IV. 11, 13. Lauda, IV. 368; VII. 30. Łukniki, chigej, IV. 135. POIPielan)",IilI. 266. SzawIe, Szawlej, I. 257, 261; IV. 371, 381; XII. 183. Pow. Szawie, I. 238: Ul. 13!'i,193, 206, 29,5,305; IV. 133, 140, 144, 148, 251-252, 360, 37l. WHksZIlJiany,Ul. 300; IV. 148. Pow. Święciany. Janów III. 306. Ko!tyniany, IV. 12. 243; V. Kmsnohorka, I, 260 Montagalis'zki, V. 205, 206. Średnica, Średnia, IV. 379. Święciany, XXII. 139; XXXIII. 43; XXXIII. 141. Świędańskie, XXX. 135. Pow Święciany, XXVII. 171; XXXII. 41. Żodziska, XXXII. 41. Pow. Telsze. K?lwaria Żmudzka, VU. 93. Sałan ty, IV. 253. Syrajcie, IX. 3Gb Telsze, Telszej, I. 257, 261. Pow. Telsze, I. 256. 258, 259; HI. 190, 196; IV. 144; IX. 301. Wornie, III. 106, UJ.; IV. 145, 376. Pow. Troki. Bissena, Średnik, III. 99. Marcinkańce, XXXII. 22, 35. Merecz, IX 313. Nierowo. XXXII. 22. OLkie- �66? niki, XXXlII. 141. Okmiany, IV. 145. Rolnica, XXXII. 22, 35-37. Subortowice, IX. 313. Troki, Trocum, Trakken, Trakin, Tyrki, 243.Słoboda, IV. 254. Subocz, HI. 3{}7; IV. 371. Towiany, III. 307; IV. 3D, 369, 377. Trasz:kuny, IV. 376. Wiewirw, lIV. 21, 255, 361, 373, 380. Wiłkomierz, l. 251, 261; III. 105; VII. 94. Wiłkomirskie, XVI. 319.. Pow. Wlłkomierz, I. 258, 2M; 111. 102, 197, 298, 312; IV. 3D, 134, 253, 370. Wojniszkowice, II. 122. Ziemia Nowogrodzka, XXX:!. 4, 170; XXXIV. 198, 210, 233, 237, 242, 243; XXXVI. 90. Ziemia Wileńska, XXVI. 142, 153; XXXI. l, 4, 170; XXX.IU. 141; XXXIV. 204.,216, 231, 2,37,249,258. XIV. 402; XIX. 79; XXVJ:I. 137; XXIX. 126; XXXI. 2. Trockie, 111. 99. Pow. Troki, VIII. 439. zapurwie, XXXII. 21-23, 26, 28, 34, 35. Pow" .Wilejka. Mołodeczno, VIII. 218. Radosz:kowice, VIIJ. 218. Wiazygi, VB. 223. Pow. Wilejka, VII. 223. Pow. Wilno. Bystrzyce, VII. 223, 256. Jakitmiany, VII. 223. Kieny, XXX. 269. Żmudź, Żmujdź, Ks. Żmujdzkie, ZaMiedniki, III. 111; XXX. 271. Niemoj ts kaja zemta, Samogitia I. mięż, XXXI. 113.Popielany, IV. 168; III. 92, 97, 99-102, 104--109, 49. Rumszys~i, III 311; IV. 17, 111, 112, 117-119, 190, 206, 238, .247,379,380. Sorok-Tatary, XXXI. 241, 255, 256, 298; IV. 11,.26, 128, 113. Szyrwinty, XX. 28. Wiciuny, 144, 239, 240, 247, 3-62,375; V. 204; .xXXII. 35, 37-39. Wilno, WitVH. 93; IX. 3Q1; X. 104, 110, 113, niuja, Vilna, Wilnia, III. 99, 103, 351; XI. 185, 203; XIII. 344; XVI. 104, 1OG-109, 114, 116, 120; IV. 34;, Q64, 265; XVII. 3; XVIII. 115; 262; X. 199, 369; XI. 164, 201; XIX. 131; XX. 92; XXII. 5;XXIII. XIII. 159; XlIV. 167, 401, 402; XXI. 156, 159; XXV>!. 105; XXVII. 61, :55, 65, 66, n, 75; XXII. 160; 63; XXX. 220; XXXII. 102, 170; XXVIII. 134; XXIX. 209; XXX. XXXV. 175; XXXIX. 331, 354. 202, 206; XXXI. l, 2, 8, 11, 113, Grasuny, IV. 143, 120, 174; XXXIII. 141; XXXVII. L i v l a n d i a, Liftandia, Livonia, In.245,.289, 459. Wileńskie, IV. 328; flanty, p. Liwowie, l. 54. VII. 223; X. 239, 352; XVIII. 96, Lotaryn·gia, Lorraine, XV. 184; XXVII. 101. 103; XXII. 121; XXVII. 132, 133, Ł e m k o w s z c z y z n a, p. Łemko137; XXXI. 5, ID, 173; XXXIII. wie, XXVi. 128; XXVII. 27; 8. 141; XXXV. 67, 69, 70-74. Pow. XXXU. 191; XXXILI. 83, 86, 87, Wilno, X. ·136; XXIII. 65. Gub. 90-92, 95, 96, 108; XXXV. 11, 12, Wileńska, I. 187; Xl. 333. zalesie, 18,176,185; XXXVI. 239; XXXVII. XL 333. Safianiki przedmieście 160-164, 171, 186, 195, 204, 472. Wilna, XXXI. 114. Ł o t w a, Ł. S. R R, Latvija, LetPow. Wiłkomierz. Hand, p. Łotysze, III. 97; VI. 400; Koniuchy, VIII. 439. Kupiszki, 111. VII. 299, 232, 337; X. 113; XXIX. 307. Rogów, III. 1971 203; IV. 134, L, 197, 207; XXX. 229; XXXI. 5; XXXII. 38, 192; XXXIII. 141; XXXV. 178, 187; XXXVI. 183. AIsunga, XXIX. 133. Baldonie, V. 205. Kors. Kuroni, III, 97-99. Kursa, XXXIX. 133. Papensee, VIT. 337. Ł u ż Y c e, Lusatia, Lausitz, lP. Łużyczanie, II. 186, 188; IV. 153; ViII. 111, 240,,;329, 336; IX. 103; X. 235~231( 446; XI. 312; ~I:II. 166; XIV. 82, 88; XV. 27; XX. 174; X~IV. 83; XXV. 105, 108;XXVUI. 240; XXX. 224; XXXII. 45, 13'9, 188; XXV. 187; .xXXIX. 124. Błota Łużyckie, Spreewatd, III. 274; XXVII. 165. Borkowe, XXX. 224. Budziszyn, Budyszyn, Ul. 375; VII. 240; VIII. 397; XIII . 166. XXX. 224. Chooiebuż, VII. 111; XXX. 224. Chreś'wice, XXX. 224. Dołkowice, Potkowitz, [II. 374. Gurów, XXX.' 224. Górna Lindawa, VI. 290. Hoierwerda, XXXII. 45. Lubochla, X. 446. Miłocice, III. 374. Niemcza, X. 446. Pienia, IV. 153. Stary Chociebuż, IV. 153. Straupit2l, IV. 153. Pow. Woj ezierskJi, II. 185; XIX. 15, 19; XXXII. 45. Zgorzelec, IX. 103; X. 237. Dolno łużyckie miejscowości: Bagenz, XIX. 22. Bahren, p. Boryń, XIX. 7" Błota nad Sprewą, p. Spreewatd, VII. 111. Bahre, p. Bory, XIX. 7. Borek, XIX. 7. Bukoje, XIX. 22. Bukojna, XIX. 28. Bukowe, XIX. 22. Chudewina, XIX. 11: Cisk Mały. Cisk Wielki, XIX. 15. Cisow, Cisowa, XIX. 14. Daubitz, Dubc, XIX. 16, 22. Dube, Dube, Duben, Dubojce, XIX. 16. Dobrava, Dubrauke, Dubravka, Dubrjenk, XIX. Duby, XIX. 16. Gola, Galin, Goliszyn, XIX. 24. Gribovnia, XIX. 28. Grodk. XIX. 27. Grosszeissig, XIX. 15. Gożiszde, xrx. 27. Hola, Holka, Holica, XIX. '24. Hrodiszcie, Hrodiszczie, XIX. 27. Jaczeb, Jaszczeb, Jatrzeb, XIX. 30. Klem Zeissig, XIX. 15. Komorów, XIX. 11. Koslitz, PazIa, KozIe, XIX. 13. Krost, Kurost, XIX. 10. Sabrodt, p. zabrodo Schabrada, Scha prote, XIX. 8. Spremberg, p. Grodk, XIX. 27. Spreewald, p. Błota Łużyckie, VII. 11. Wiztrop, Wistrop, p. Weisstropp, Jatszeb, XIX. 30. zabrod, JillX. 8. Zeisholz, p. Cisowa, p. wojeziersk~, XIX. 1,5. Zimpel, Zimplow, p. Rotenbul'og, XVII. 188. M a c e d o n i a, Ematici., XIV. 59; XVIII. 94, 110; XXII. 140; XXV'lI . 182; XXX. 230; XXXV. 183, 184; XXXVII. 445; XXXVHI. 317; XXXLX 440, 441. Lechowo, X. 467. Legenrad, XXVII. 182. Monaster, XXIr.I. 167. M o r a w y, C. S. R, VII. 163; VIII. 145, 149, 151; Xl. 69, 211, 212, 1·6~ 320, 395; X. 129, 137, 141, 1~, 359, 439; XII. 36, 108, 237; XIII. 54; XIV. 84, 352; XVI. 166, 167; XVII. 22, 73; XIX. 67, 105; XX. 315; XXII. 65, 66, 76; XXIV. 83." 89; XXV. 36, 46; XXVII. 144; XXIX. 166, 200; XXX .. 180, 226; XXXII. 81; XXXIV. 86, 124, 139, 172; XXXVI. 63, 283, 369. xxxvn:r. 48, 208, 354; XXXIX. 124, 126, 128, 130, 145. Hranice, XXXV. 30. Kijów Moraw., XXXIX. 142. Kojetyn, II. 150. Kościelne Morawcy, II. 2. Mistka, �66t:l XXXV. 43. Morawska Ostrawa, XXX. 259. Olesznickie, II. 15. Tiarchowa, III. 269. Znoim, XXXIV. 86. Niemcy-Rze'sza, 1.14,111,241; II. 87, 116, 117, 200, 252; III. 2, 224, 321, 323, 370; IV. 38, 67, 74, 75, 279, 280, 339; V. 42, 188, 252, 370, 386; VI. 393; VII. 3, 11 12, 31--41, 76, 30, 196--199, 202, 207, 228, 233, 252, 257, 284, 291, 302, 32'5, 35'5; X. 98, 116, 150, 226, 256, 268-2·70, 272; XI. 69, 218, 283,326, 359, 429, 430, 434(' 435; XII. 20; XIII. 46, 92, 157, 16:1, 292, 293; XIV. ;28,312,48,71,84,85,171,193, 292, 406; XV. 39, 182; XVI. 2, 6, 10, 157; XVIII. 94, 95,97, 99, 100, 103, 105, 118, 110, 227; XIX. 58, 63, 143; XX. 316; XXI. 18, 19; XX.III. 16, 20, 49, 167, 168; XXV. 115; XXVI. 31, 32, 38, 72; XXVII. 75, 90, 111, 144; XXVnI. 188, 205, 207, 252; XXIX. 135, 139, 142, 143, 145, 148, 166, 177, 196, 197, 200, 203; XXX. 174, 227, 228, 239; XXXI. 2,1; XXXII. 45, 47, 92, 96; XXXIII. 67; XXXIV. 76, 77, 136; XXXV. 20, 29, 187, 188, 195; XXXVI. 153, 156, 281, 318, 336; XXXVII. 237, 2<ł9, 240, 244, 245, 248-250, 251, 255, 258, 259, 262, 263, 265, 271, 283, 330, 487; XXXVIII. 10, 16, 36: 41, 43, 45, 46, 147, 149, 293; XXXIX, 46, 74, 115, 130, 303. Buk pod Berlinem, XXXIX. 264, 289, 290; Herrnsheim, xvn. 27. Frankfurt n. Menem, XXV. 115; XXXIV. 135. FrY'burg, VII. 112. Gros'sgartach, XXIII. 47. Gudensberg, XXV. 134. Meimbrexen, XXV, 134. Obersanden, XXXVII. 669 283. Poczdam, Potsdam, PozduXIX. 16. Westwald, XV:ILI. 95; XXXIV. 135, p. Badenia, Bawaria, Brema, Brunświk, Bu,k, Hamburg, Hannower, Hesja, Meklemburg-Szweryn, MeklemburgStrelitz, Nadrenia, Lubeka, Lu_ksemburg, Turyngia. N i e m c y. Obszar górno-niem:, XXXIX. 130. Obszar. heski, p. Hesja, XXXIX. 124. A 1t m ark, Stara Marchia, XXVIII. 155. Bretsch; XXXIV. 74, 100, 10. B a d e n i a, Heidelberg, I. 184; XXI. 92; XXVI. 69; XXXVII. 248. Karlsruhe, XXXIV. 135. B a war i a, Bayern, p. Bawarowie, I. 18, 131; II. 102; VI. 231; X. 270; XI. 33.5, 356; XIV. 338, 339, 342" 344; XVI. 3;. XVIII. 94, 95; XXX. 147, 148, 160, 180, 182. Bamberg, U. 117 Jąregena, XXXVIII. 291. Ingolstadt, XI. 355. Monachium, Miinchen, VII. 287; XIV. 338; XXIX. 182. Norymberg.ia, Nii.rnberg, XXI. 82; XXII. 114; XX"WJL 17'1. Spira, Speyer, XXXIV. 135. p. Palatynat, Frankonia, Szwabia. Brandenburgia, II. 115; tlV. 175, 177; XVII. 72; XVIII. 95, 97. Berlin, M. 223, 224; IV. 118, 187; VII. 2:87; XI. 343, 344, 367; XII. 108; XIII. 55, 59, 350; XVJ. 3'59, 371; XVIII.' 228; XXI. 37, 68, 84, 92; XXV. 106; XXVIII. 34; XXlX. 174; XXXVI. 38, 60, 157; XXXVII. 143, 147, 150, 152, 454; XXXIX. 264. Buck, XXXVI. 290, 295, 380; Poczdam, XIX, 16. Wittenberga, XXVII. 93, 119. B r e m a, rep. ni.em.Bremen, XXXVII. 299. pini, B r u n ś w i k, Braunschweig,XI. 342; XXVIII. 172. Hamburg, XIV. 344; XVLII. 228; XX!. 92; XXV. 106; XXX .. 235; XXXI. 68; XXXIV. 75, 76, 135; XXXVII. 299, 382. H,anower, Hannover, XI. 359; XVI. 2; XVUI.95; XXI. 82; XXVIII. 19. 20. Luneburg, XIV. 334, Linden, XVI. 11. H e s ja, Hessen, VII. 198; XVI. 6,12; XXUI. 31. Alznei, Alzenau, VII. 1~8. Friedburg, XXXIV. 134. Hanau, XVI. 6; XXXIX. 124. H e s s e n - N a s s a u, Hessja~Nassawia" I. 134; XXXVII. 134. Cassel, KasseL, XXX. 235. Mutterhausen, I. 135. . H e l s z t y n, Holstein, l. 18, 31; VIII. 434; XXIX. 207; XXX. 252. L u 'b e k al, Lubeck, I. 184; XVI. 6. XXll. 57. L u k s e m b u r g, Luxemburg, V. 178, 267; XXVII. 144. Broumave, V. 178. Toutelange, ':.179. Sprangbour, V. 179. M a g d e b u r g, DZiiewin, VII. 334. Meklemburgia, Mecklemburg, Schwerin, StreUtz, XVI. 13; -XVIII. 104; XXVII!. 19; XXX .. 228; XXXVIII. 299. Feldberg, XXV.21. 19; XXX. 228;XXXVIII. 299. Feldebrg, XXV. 121. N adrenia, XXVIII. 35; XXXIV. 81; xXxVII. 250. Bonn, XXXII. 45; lXXXIX. 121. Dusseldorf, XXVIII, 34, 235. Koblencja, CobLenz, XXXVII. 337. Kohlheim, XXX. 235; XXXII. 45; XXXIII. XXX. 235; XXXII. 45; X Ul. 74; XXXJ:V. 134. XXXVI. 157; XXXVII. 257. Nirnwegen, XV. 184. 184. Trewir, Trier, Treverorum, XXXIV. 101, 135. O l d e n b u I' g wolne państwo, IV. 180. P a l a t y n a t, Palatynat Górny i Dolny, VII. 11; XVIII. 94, 103; XXI. 93; XXVII. 144; XXX. 228. Lengenfeld, XVI. 4. Welburg, XVI.4. S a k s o n: a, Sachsen, II. 194; III. 144; XXVHI. 21, 172; XXX. 148, 180; XlX:XI. 84. Drezno, Dresden, ,xXII. 62; XXIII. 30, 31; XXVII. 2'66; VII. 115; XI. 35,9; XVII. 72; XVI'II. 228; XXX. 228, Eythra, XXII. 57. Erfurt, XXI. 245; Freiburg, III. 374. Gohlitsch, XXIII. 35. Guteborn, XXXfI. 45. Halle,. XXXII. 45. Ilmenau, I. 56. Jena, IV. 118. Lipsk, Leipzig, XI. 429, XVr~I. 228; XIX. 111, 116, 118. XX. 183; XXI. Bl, 83, 84, 91, 92; XXII. 57; XXIII. 348; XXiV. 115; XXVITI. 105; XXI,X•. 174; XXX. 204, 264; .xXXIV. 101, 135. Meiningen, XXVIII. 34. Merseburg, XXIII. 35. Miśnia, V. 271. Sybin, Herma:nstadt, XXXV. 30. Szwajcaria Saska, VI. 183. Witgendorf, XXII. 139. S c h l e s w i g,- H o l s t e i n: Szlezwig-Holstejn, I. 184. S z w a ib i a, Schwahen, I. 54; VII. 11, ,XiVI. 20; XVnI. 103, 104. XXIII. 20, 30; XXXVII. 250,290. Augsburg, Augusta VindeHcorum, X. 270; XI. 356--359, 361; XIX. 33; Missa, nazwa wieży n. Renem, XXXIX. 295. We s t f a l ia, WestfaUen, VII. 334; XXXVII. 250. �b?O T u r y n g i a, Thuringen, I. 56; IX. 262; ,XIV. 60; XVI. 20; XVII. 72; XVIII. 97; :XXX. 180; XXXViIII. 48; XXXIX!. 439. Weimar, XXI. 98. W i r t e m Ibe r g i a, Wirtemberg, II. 102; VI. 23,1; XXVII. 144. Stuttgart, Sztutgart, XXI. 92, 93; XXXVI. 34-8. N a r m a n d ~a.. Normandie, II. 113, VI. 21; .xVIII. 106, 107; XX. 295; XXXVI'I. 241. N a r w e g i a, Norge, P. Norwegowie, II. 1; IV. 67; V. 234; VIII. 319; XVUO; XX;178, 229; XXVI. 73-7'5; XXIX. 17'7, 192, 207; XXX. 53, 229, 253; XXXV. 168, 184; XXXVI. 332; XXXVIII. 236; XXXIX. 32. Bergen, XXXV. 169. Bygd5, XXXV. 34, 168, .17-1.Kristiania, XXXVI. 333. Laerdalen, V. 234. Numedalen, XXXV. 170 Oslafiord, Oslo, XXXV. 168. Stiklestad, V. 234. Verdal, XXXV. 171. N o ryk a, Norieum, starorzymska nazwa Salzburga, Styrii i Karyntii, ,xxn. 144. O r a wa, C. S. R., p. Orawianie, II. 3, 79, 80, ,247; III. 246, 253, 266; IV. 179; V. 121, 302, 311, 317; VI. 365--367, 370, 371; VIi. 74, 283. 296; VIII. 37, 94; IX. 254; XIV. 163; XVI. 71,89; XVIII. 13, 59; X.X. 304; ,X;XI. 78, BO; XXIII.151, 157; X,XIV. 118, 120; XXVI. 114, 144; X.XVII. 159; XXVIII. 73, 76, 77, 106, 109, 110, 255; XX.X. 180; XXXI. 66; XXXIV. 161, 162, 164; XXXV. 10, 51, 52; XXXVI. 223; XXXVII. 186, 352; XXXVIII. 359; XXX'I'X. 42-8-431, 433, 434. Lipnica D. i G., VI. 366. 367. Oraw- 671 ka, VI. 367, 369; XiX. 306. Orawice, XII. 273. Orawa G. i D., VI. 277, 276, 2'SO, 282, 302, 371, 399. Benedyków, Bendzików, VI. 368, 371. Bobrowa, Bobry, XXXIX. 43;:,. Brezawica, XXXIX. 431. Bukowina, VI. 367, 369, 371, 399. Chyżne, Chiżne, VI. 367, 371. Czadeckie, XXXIX. 430, 431. Czimhowa, VI. 367; XXXIX.431. Dolny Kubin, XXXIX. 429. Dulów, VI. 369, 3'71. Erde1ka, VI. 366-369, 371. En:lutka, XXXIX 433. Hamry, VI. 367; XXXIX. 435. Harkabuz, VI. 367, 369, 371. Hrustin, VI. 367, 371. Jabłonka, II. 193; VI. 367, 369, 371; XXIII. 157; XXVIII. 141. Jasieniowa, VI. 367. Klin, VI. 367, 368; XXXIX. 433. Krusetnica, VI.372; XXXIX. 431.. Lipni:a, XX.X.IX. 482. MętXXXIX. 435. Liesek, XXXIX. 431. Lipnica, XXXI:X. 482. Mętne, Mutne, VI. 368, 36,9, 371; XXXVI. 245. Nowa Ra'bczyca, VI. 3'65. Nowoty, VI. 3~5, 368, 369. Piekielnik,VI. 366, 367. 369, 371, 3'91;iXI. 330; XX,. 306. Podskle, VI. 3e9, 3 7'1;XXXIX. 432. Podwilk,VI. 366, 367. ~69, 371; X.x.XIX.43.2,435. Pod wysokie, VI. 361. Połhora, Polhora, VI. 365, 368, 369; XXXV. 43. Rabcza, VI. 365, 368, 369, 371. Sarna, VI. 366, 367, 3'69, 371. Sichelne, VI. 366, 368, 3'69, 371. Stanica, VI. 367; XXXIX. 435. Stare Hrozenkowo, XXXIX. 432. Studzienki, VI. 369, 371. Sucha ;;óra, VI. 366, 367, 369, 371. Tersztena, VI. 367. Twardoszyn, XXXIX. 433. Uście, VI. 367. Ustrzygiel, VI. 285. Wawreczka, 1 VI. 367. Wesele, VI. 366, 368,369, 371. Wesołe, :XXXIX.. 431. Witanowa, VI. 366, 368. zabidów, VI. 367. zakamienne, VI. 366, 368. Zamki Orawskie, V. 246, 301. Zubrzyca G. i D., VI. 366, 367, 369, 3701; VIII. 94; XX/XiIV. 169; :XXXIX. 434. Zuberec, VI. 372; VII. 74. Zubrohlawa, VI. 367. P a ń s t w o R a d z i e c k i e, p. Z. S. R. R., Zwiążek SocjaHstycznych Republik Rad. XXXIX. 33. P a ń s t woW i e l k o mo r a w s k i e XXXIX. 1218. P o l' s k a, P. Polacy, I. 24, 26, 28, 88, 90, 119; II. 57, 64, 66, BO,86-8.a. 114, 116-118, 122-124, 139, 181, 182, 211, 2Z0, 258, 283, 291, 365, 373, 377; III. 3, 83, 84, 93; 94; 98 -100, 105, 108, 115, 116, 178, 225, 253, 258, 263, 264, 270, 361, 370, 385. IV. 48, 49, 79, 94, 152,165, 258, 262,280, 437. V. 35, 105, 176, 188, 220, 234, 243, 298. VI. 124, 213, 282, 396; VII. 56, 75, 77, 78. ~O, 81, 86, 155, 161, 195, 19'6, 214, 291, 296, 300, 325; VIII. 96, 127, 160, 176; 262; IX. 77, 155, 24'5; X. 1, 4, 9. 106, 134, 199, 200, 203, 240, 246, 274, 466; XI. 1-11, 41, M, 00, 102, 113, 166, 181, 44, 272; 285, 310; 317, 328, 3'52, 364, 404, 435; .X'lI. 36, 3,9; XIII. 18, 50, 53, 58---61, 64-67, 88, 164, 342, 349; XIV. 28-31,47; 84; 171; 165, 181, 257, 264, 282, 292, 294, 342,349; JmV.28-31, 47; lM; 17'1; 192, 194, 210, 213, 234; 248, 250. 296, 326. 330, 342, 345, 359; )C,,,. 27, 33; 34, 182; }("I. 10, 13, 127, )cVIII. 1, 2, 4; .i, 92, 110, 127; XIX. 105, 140. ,XIX. 3, 95, 158, 167, 170, 180, 196, 208; 209, 29C,. 303, 316, 320;~I. 29, 33, 37, 40, 42, 44, 57; 63, 64, 71, 76, 77, 80, 90, 248, 250, 252, 2'54, 257, 260, 261, 262, 266--268, 270; XXIII. 38, 41, 64, 76, 8·3, 8'5, 90, 248, 250, 252, 254, 257, 26{), 261, 262, 266-268; 270; XXIII. 38, 41, 64, 76; 83, 85, 90, 102, 112, 118, 147, 158, 163, 166,168,172; XXII. 4, 14, 15, 34, 46, 103, 105, 10f., 71; 8'5, 818, 90, 91, 94, 104, 106, 133, 136; XXVI. 1, 5, 36" 38, 7G,. 125; .xXVII. 2, 3; 4, 24, 75, 78,. 128, 155, 182; XXVIII. 2, 9, 21,. 23, 31, 40, 58, 77, 135, 138, 170, 199,200,206,207,249; 250, 253" 255; X.XIX. 96, 102, 124, 125,. 12'8, 143; 148, 152, 153, 166--169, 177; 179, 18'1, 197, 198, 200, 201,. 204; 206, 207; XXX. 1, 5, 91, 108, 136, 140, 147, 148, 1,1, 152, 178, 100, 181, 183, 1&4, 216, 227 -229, 241; XXXI 5, 6, 24, 26,. 2'9-31, 33, 4'8, 49, 1(}2, 105, 106,. 109, 111, 113, 114, 132, 140, 156, 159', 161, 162, 164, 166; XX)cII. 1-11, 13, 16, 40, 89, 93, 106, 170, 178; 18:6, 187, 190; X X:XIII. 9, 11. 12; 15; XXXIV. 49, 50, 82, 83, 182, 18:7, 188, 255, 262, 263,. XXXV. 2; 20, 64, 133, 168, 17:;, 180, 18'1; :XXXVII. 6, 144, 145,. 148, 150, 154, 156, 158, 165, 166, 207, 209, 226, 237, 239, 245, 25:; 267, 275, 277, 285, 289, 323, 344, 349, 353, 407-409, 444, 445, 454,. 458, 460, 468, 770-474, 478~ XXXVrII 147, 149, 150, 199, 207, 212; 215, 218, 285, 289, 311, 341, 355, 402; 472; XXXIX. 2; 110, �672 . Polska. 124--128; 227; 234, 236, 239, 24G; 25e, 217, 284, 93, 331, 345, 35~, 360, 441. :Polska Płd., iXIXII. 73, 76, 79; XXIV. 84, 113, 117 P o l s k a ;p ł d. - W s c h., X,XVII. 132; XXXIV. 114, 138 P o l ska P ł n., XXII. 62; XXV. s.; III s.; VII.. s.; XIV. P o l s k a Płn. - W s c h., X,XXlrI. 141. 63, 72, 74, 78; XX. 282; X;XII. 103, 139; XXIII. 151, 153; XXVI. 47, 52, 56; XXVIII. 99, 214, 223; XXIX. 193, 194;' XXX.5, 181,190, 229, 23'5,.251; XXXIV.81; XXXV. 24, 58; XXXVI. 38, 48" 62; x.xxVfI 150, 161, 164, 165, 246, 250, 2:52, 257; 275, 358; XXXVIII. 287, 289, 291, 294; XXXIX. 593. Galicja Wschodnia, P. U. S. R. R., II. 173, 185; V. 155; VI. 403; IX. 190, 242; .xVII, 16~17, 57--4)0\ P o l s kaŚ r o d k o w a, XXXI. 172 62, 91; XVIII. 'i11, 99, 116, 117; N i z i n n a, XXXII. 69 XXIX. J91. Galicja Zachodnia, P o l s ka Z a c h.XX'VI. 92; XXX! V. 26'5, 3517,358;, VI. 382 160; XXXHI. 7, 15; XXXIV. 52, Gór a l s z c z y z n a p. Górale, VI. 54; XXXVIII. 41, 42. p. Kaszuby, 36; I. 97; XXiII. 138; XXIII. 31; XX. 320. Kongresówka i KróleXXVIII. 106--108; XXIX. 117; stwo p. Kujawy, XX. 320. MałoXXX.' 157, 192; X!XXlI. 65-67; polska, XX. 320; XXXIX. 103, 128, XXXVI. 224-226, 232.. 234, 236, 231, 442. Mazowsze, XX. 320. Kon239---241,251; XXXVII. 226,213<1. gresówka, :xrx'. 2&1; XXI. 42; Kaszubyp. Kaszubi, 1.92; n. 269; XXX:V. 1'1.Królestwo Polskie, III. V '321, 324; VII.96, 32,9, 336; 3, 120.,314; IV. 403; XI. 303; XVIII XN. 306; lXV. 154; XVI. 415; H6, 117, 120; XX. 2173;X.XI. 54, XVIII. 135; XX. 92; XXIII. 118. 257, 259; XXIV. 106; XXVIII. 214; 119, 155; XlXIV 94; XXV. 1~; XXIX. 175; XXXV. 26. WielkoXX'VII. 161; XXVIII. 20, 30-33; polska, XX. 320. xxtX. 180, 186; X:XX. 160, 170, G a l i c j a, Galicja i Lodomeria, p. ISO, 1812,24.3,24!6;XXXII. 96, 189; Galicjanie, I. 62, 63, 120, 123, 179, X::XXIV. 00; XXXV. 711,175, 177, 183, 187, 194, 22, 268; H. 3, 5, .2.1, 180 100;, XXXVI. 3719, 380; 24, 94, 127, 1~1, 184; 185, 257, X1X;xrvII. 6; XiXlXIX. 248, ~1. 2176,3()8; III. 82, 83, 94, 122, 128, K u ja w y, XlIV. 120; XXXIX!. 234, 175, 227, 248, 260, 321, 323, 325, 24&,.343, 441. "33'0;'IV. 64, 68, 76, 77, 95, 96, 99, Kur p i o w s z c z y z n a P. Kurpie,. 335; 345, 405; V. 155, 562, 357, XXXVII. 415, 483; XXXtIX. 364, t358, 3'71; VI. 383; VIII. 38, 68-,70, 366, 37'1, 372, 375-3177.. 382, 398. 321; IX 192, 197, 227, 350; iXJ. M a ł o p o l s kap. Małopolanie, I. 93, 99, 186, 190, 196, 202, 204, 92; III. 84; IV. 337; VI. 208; XiIII. '251, 327, 328, 372', 401, 432, 433, 59--62; X:IV. <58; XVII. 134; xlm. 19, 58, 60, 69, 89; XIV. 26, 'XVIII. 4 114; XIX. 83; XiX. 138, 49, 85, 166, 300, 302; 353, 398, 400; XVI. 155;X!VII. 41, 58----61, 174, 31'5,'318; XXI. 49, 61; XIXII. 673 104, 157, 158; XiXIII. 150, 152, Margrabowa, Nibork, Szczytno, 163; X.XIV. 82., 101, 104, 107; Węgoborg, Żądzbork, XXXVIII iXJ)CVI.84; XXVIII. 210; X.'XIX. 445. 125, 179, 193; XXX. 2'26; XXXI. P a łuk i, XXIII. 153; XXV. 142. P. 67; 'XXXIV 2,59, 263; XXXV. 19, powiaty: Szubin, Wągrówiec,Żnin. 36, 39, 50, 67, 70 73; XXXVI. 224, P o d h'a l e. Wyżyna Nowotarska, I. '283. X,XIXVII. 170, 209. 251, 262, II. 76, 77, 79, 182; III. 226, 25~, 287. 269--271; 'IV. 65, 224; V 122, 238;, Ma:łopoliska Wschodnia) p. U.S.R.R., 3Ot1;V. 310, 376; VI. 175, 189, 384; XXI 44,54; XXIX. 181; XXX. 172; VII. 29, 30, 33, 35, 40,41, 96, 99, XXX'VII. 201. 101, 207, 208, 210, 213, 215--219, MałopolsY'l zachodnia, ~, 31, 60. 223, 225, 226, 328; VIII. 36, 37, Małopolska Płd-2ach., XXXVII. 159. 34, 162, 166; I~ 150, 2505;X. 99Mazowsze, I. 17, 18,203; II. 3:,199; 101, 229, 300, 302, 313, 314; 324, III. 84; IV. 263; VI 190, 203; VII. 363, 414, 465,471; iX:I.51, 70, 107, 00, 161, 328; VIII. 431; X. 194, 165, 202, 224, 327, 421; J{III. 59, 198, 199, 2()2, 203, 211; XII. 62, 72, 164, 177, 300, 349, XIV. 40; XIII. 300, 343; XIV. 1120; 240, 355- 368; XVI. 13, 91; XVIII. XVLI. 179; XIX. 56, 58, 113; 71-73; XiX. 113, 196, 2'73, 293, Xx. 170, 172, 198, 316; iXXI 250; 303, 304; XIXlI. 31, 35, 45, 50, 77, XXII. 7, 64, 144;XlXIII. 12'1; 80; XXłII. 148, 152, 156, 161, 187; XXIV. 94, 101; XXV. 22, 34, 35; XXIV. 108, 123; X!XIV.19, 20, 24, XIXiVI 133, 146; XXV.liI. 132, In; 27, 28, 32--34, 98, 139; iXJX,VI. XXVIII. 1, 13'6, 137, 163, 188, 207, 114, 128, 144, 1145; XXVII. 159, 210, 219, 233; XXXI. 62; .x:xxrI. 175; XX.VIII. 75, 106, 109, 255; 40,45,96; X.x.xIV.60-62; XXXV. XXIX. 95, 110, 116, 12'8, 151, 166. 62, 63, 74, 190, 194; XXXiVI90, 184, 185, 195, .208; XlXIX..4, 5, 45, 281; XXXVIII. 442; XXXmX.124, 76, 77,80, 170, 171, 180--182, 184, 170, 241, 295, 329, 368, 441; Ma186, 192, 200, 244; J{J{IXI. 65--70, zowsze Czerskie, IV. 42; Mazow91, 92, 14'1, 17.5; XIX,XII. 81, 88. sze Leśne, XVIII. 2. 185 186' :x'.XXl'II. 32'; XX!XIV. M a z u r y, III 128; LX. 254, 258; 252: 258: XiXJXJV.29, 48, 49, 58, XU.14; X:XiXV.l90, 194; XXXIX. 61 65 71 74 172, 173,175; 177; 2'97, 304. Mazurskie Pojezierze, XX:~I. ~38,' 247, 402; OOXiXVII. XXXIX. 237 201 212 226; 229, 230, 234; 235, M a z u r y P r u s k i e. Mazowsze 35'6: 456: 465; 486; XXXVIII. 449; Pruskie, V. 371; VIII. 218; IX, 147; )XXX,IX. 2'30, 233, 240, 241, 2'n; XIV. 229..299; XVII. 124; IXVIlI.2; 432. X,X 208, 208; XIXII. 8; XXVI. 90, P o d gór z e, Podgórze Podbeskido_ 147, 154; .xXXV. 72; XXXVII. we. XUI. 61; lXIXlXI.166. Podgó487; XXXVIII. 33'9. pt. dawne rze Grzybowskie, XXXVI. 256; powiaty; Angerburg, Ełk, GiżycPodgórze Karpackie, VI. 382; ko (Łuczany), Gołdap, Jańsbork, X1XIV. 122. Podgórze Rożnowskie, C LUd - Tom XL �674 XXXVI. 256. Podgórze Sądeckie, x..XXVI. 256. Podgórze PodtatrzańSlkie, XIII. 6L Podgórze Gorlickie, XXXVII. 209. Podgórze, VI. 3'6. Podkarkonosze II. 7·6; X.XIII. 174. Podkarpacie, VI. 53, 357-359; VITI. 81, 43'1; IX. 3, 254; X. 132, 141, 142; XII. 27'8; XUI. 14; XlV. 175, 328, 398; XVI. 2i12, 285, 286; XVIII. 2., 4, 6, 10; Xx. 304; XXV. 9'5; x..XVIII. 159; XXX. 131, 151; XXXV. 72; XXXVI. 183; XXXVII. 172, 2"07,220, 334, 335, 453; XXXVIrI. 208; XXXIX. 123 P o j e z i e r z e, Poj€z~erze Bałtyckie III. 97. P o n a r w i e, XXXIX. 360, 365. P o w i ś l e, IX; 8'8; XVIII. 117-121; XXI. 250; XXVIII. 174. Powiśle Dąbrowskie, XII. 113, 114; XXIX. 130; XXXV. 34;XXOOVIII, 318. P o d l a s i e. PodLachia, PoHexia, p. Podlasiacy I. 203; II. 373; III. 98, 115, 116, 331, 359; V. 78, 379; VI. 2a, 300; VII. 96, 221, 221; VIII. 219; IX. 143; XII. 40; XIII. 343; XVII 179, 208; XlIX. 113; X'X. 173, 199, 27'3,286,291; 318; XXII. 64;XJXITV.99; X:XVI. 60; XXVII. 132, 163; XXVIII. 130, 132, 134; XXX. 180, 217; XXXI. 173; XXXII. 178; XXiXIV. 287; XXXV. 194; x..,~VI. 2, 68; XXXVII. 447; XXXIX. 348, p. powiaty: Augustów, Biała Podl., Białystok, Bielsk, Chełm, Drohiczyn, Luków Radzyń, Siedlce. P o m o r z e, Pomerania, Pomeranica terra, p. Pomorzanie, 'l. 18, 54, 182; V. 326; VI 82, 124, 311; VII. . 235; VIII. 276, 277, 282-284 290, 675 292, 295-298, 306, 313; IX. 156, 244; XlI. 364, 419; X'lV. 172, 173; XVI 34, 35; XVIII. 95, 100, 224; XJ{, 316; X,XII. 7, 121; XXIII. 153;XJXJV. s. VI. XXVI. 41, 84; XXVII. 72, 131, 132, 164; XXVIII. 17, 23, 29, 103, 104; XXIX. 179, 180; XXx, 226; XXXI. 171; XXXII. 189, 191; XXXI'll. 5, 7, 12, 13, 16, 64, 171; XXXIV. 244, 250, 255, 258; XX''{:V. 60, 61, 67, 71, 75, 177, 182, 184, 188; XXXVI. 183; XXXVI'I. 260, 26,6, 322, 437, 454, 459; XXXVIII. 442; XXXIX. 264, 339, 367, 412, 464. Ślą s k, SLąsko, SzLąsk, SehLesien, p. Ślązacy, 1. 2'6, 2B, 90, 92, 144, 184, 191" 267; II. 64, 73, 85, 96, 116, 188--125, 139, 149, 150, 173175, 193~195, 283, 284, 289, 290292; Ul. 89, 269, 37~8-3810; V. 294, 386; VI. 189; VII. 96, 98, 199, 202, 214, 224, 230, 231, 236, 256, 257; VIU 11B,. 395:, 419; IX. 254, 29,3; x.. 2, 98, 102, 104, 119, 129, 136, 141., 142, 236, 240, 261, 352, 353, 446; X,I. 67, 92, 109, 110, 200, 203, 211,251, 359; X:II. 36, 189; XIII. 7, 8, 58, 60, 94, 161, 343; X'IV. 32, 38, 177q 25·5, 231, 309, 310, 336, 337; XVI 13, 14, 167, 288; XVII. 61, 66, 73, 185; XVIII. 97, 217; X,IX. 3-7, 9--11, 13-16, 18-24, 27-30, 105, 140; XiX. 158, 174, 196; XXII. 121; XXITI 118, 119, 151, 153; XOOIV:83, 90" 101; XXV. s. VI. XXVI 36, 131, 153; XJXVII. 23, 166; XXVIII. 77, 111, 183; XXX. 135, 147, 148, 100, 171, ISO, 181, 184, 228, 245; XiXIX'l.47, 48,52, 67,00,84, 172, 175; XXXII. 40-45, 176; x.xJXlII. 4, 5, 7 8, 12.. 16; XiXXIV. 124, 139; .xxxV . 11, 29, 40, 43, 50, 60, 63, 7'6 173, 175, 176, 180, 185; }[XD{VI. 183, 281, 283; XXXVII. 14, 28, 208, 209, 226; XXXVIII. 232, 235, 448; XXXIX. 248, 258 259. Grossrosen, XXXVI. 21; Ligota Lhota, XI 21; Gniewków, Gniewkowo, Argenau, IX. 24; Golesowiz, HoLaspiz, HoLasoviezky, Golaszowiczki, Ma_ łe Gołaszowice, XIX. 25. Żylino, II. 79. Ś l.ą s k. Dawne polskie nazwy miejS'cowości: Borek Boryów, Bourau; Czechowo, p. Góra, Korangelwitz; Dobrodzień, Guttentag; Glinaj, Gllinau, Gościenc£n, Kostenthal; Jaworek Heinersdorf, Henriei ViHi;Kamień, Stein, Kobelc.a, Jangfrendorf; Kojanczyn, Baumgarden; Łysocice, II. 1'75;Międzybór, MitteLwaLde; Mylonów, MeL!enau; Ocyce, Otindorf; Ołobole, MiihLboek; Osiek, Heinrichsdorf; dorf; Psiepele, Hundsfdd; Rozotinice, OLbersdorf, ALberti, Zobten; Strankowo, Kunzendorj; Surnik Neukirch; Tyńcza, Tinz; Wadowice, WiesenthaL;Wijewo"Viehau, II. 123. Ślą s k. Miejscowości o nieoznaczonych powiatach: Grzędzieńska Fara., VIII. 216. Krolowka, XXXIII. 158. Lwów, Lowenberg, II. 119 Łańce, VIII. 216. Łąka, VIII. 215. Rzepiska, XI. 2'74. Sługi, VIII. 434. Sobieszyno (nie istnieje obecnie), VIII. 396. Stachów.. Staszów, VIII. 398. Trzciana, Trzcinnka, VII. 111, 112. Wanger, Wangern, Wangir, Wangyr, XVII, 187. Węgrowiec' VII. 199. Wilkowo, X. 13'6. Witkowo. X. 134. Włostowa, X. 1'36. WyCunzonis ViHa; szyn, VIII. 397. zabrzeska, XiX. 286. zawój, VIII. 396. Zdziechów. X. 135. Żarna, XII. 274. Dawny Śląsk Austr. (zabór), II. 375, 396; III. 94, 189; IV. 174, 178; VIII. 167, 214, 217; XI. 364, 422; XVIiIoL 98; XIX. 17, 25, 27; XXXVIII. 304; Baumgarten, Dę. bowiec, XIX. 16; Dobieszów, DobisehwaLd, XIX. 18; Dąbrowa, Dombrau, XIX .19; Grodziec, Graetz, Hradee, XIX. 27. Dawny Śląsk Pruski (zabór), XXVIiII, 25, 111. Ślą,sk Cieszyński, liX. 423; XVII. 125; X,X'. 1!J3,174. 1961' 315; XXII. 65; XXIII,l5'5, 156; XXAV. 104; X.XVII, 174; XXVIII. 31, 79; XXIY 129; XXX,. 180; X:X;XI. 151, 168; XIXXV. 3L, 39, 6p; XXXVI. 223, 224; XXXVII. 226, 285, 445, 453, 459, 465; XXXVIII. 359. Ślą s k D o l n y, II. 115, 117" 122, 123, 2,92; X.X.XIIII. 115; lXXXVII. 444; X;XXVIII. 312, 340, 430; XXXIX. 234. Borjów, Bohrau, II. 12'3. Lewek, Lemi, XXXVIII. 270. Ślą s k Gór n y, II. 123, 124 29,2; XI.110, 111, 224, :M3;iXIII.5'6;XVI. 22, 10'3, 155, 157; XXI. 270; XXII. 64; X~XIVII. 174; XXVI'll. 108, 172; X,XIX. 121; X:XX 134, 166, 169, 170; XXiXIII. 114; XXXV. 1i8 24, 185 189; ,XXXVIT. 209; XXxVIII. :3218Gaszyn, XlIX. 22. Gier.ałtowice, Gerartowitz, GicraUowitz. Pawłowicze, XIX. 23. E:. 1. ą s k O p o l s k i. XXVIII. 102; xx.x.VII. 4'53, 4182; XXXVIII. 338. S l ą s k P o 1s k i, XXXIII. 140. S l ą s k P r u s k i, XXXVIII. 304. �676 War 677 m i a, ErmLand, ErminLana, p. Warmiacy, IXOCII.68, 69; XXVII. 65; :xJX,XV. 187" 192; XIXłXiVUI. 339. Lidzbark, JX.XlX1VIII.448. W i e l k o P o l s k a, p.Wielkopolanie, I. 92, 143, 219; II.3, 39" 81,'374; VI. 203; VII. 329; VIII. 4()2; DX. 246; oX.. 135, 217; XI 183, 327, 359; XIII. 47, 53, 349; XIV. 58; IXV. 223, 249; XVI. 270, 415; :XVrII l, XJX,. 15~, 170, 315; OOXJ. 64, 66, 9'5; XXII. '/18; XXIII. 121, 152; XXlIV. 82; ~V., 46; XXVI. 27, 41, 84, 146; :XXVII!. 126, 135137; XXX;. 180, 214, 217, 220" 226; ~~I. 93, 161; J{J{){III. 15, 37; XXXIV. 59, 244, 258; ,x,XXV. 70, 175.; lS5, 187; XXXV[. 176; JXiXJX,VII.141 143, 236-2,38, 241, 243, 244, 24~2'51, 253, 25&, 257, 258, 264, 272, 274, 4~ 460; J{XXVIII. '232, 324; XXXIX. 234; p. powiaty: Babimost, Bydgoszcz, ErmeLandia, Wermenland, Buk, Chehnno, Chodzież, Chojnice, Czarnków, Człuchów, Gniezno Gostyń, Inowrocław, Kalisz.. Kępno, Kościan, Krobia, Krotoszyn. Landsberg-Gorzów Wlkp., Leszno, L'Ulbawa, Międzyrzec, Mogilno, Nowy Tomyśl, Oborniki. Odolanów, Ostrów, Ostrzeszów, Pleszew, Poznań, Strzelno, Srem, Sroda. Szubin, Wągrowiec, Września, Wschowa, Wyrzysk, Żnilu. K.raj Warty, Region Warty., p. Wielkopolska, iXlXiX!VII.23'8-243, 248 -2'51, 253-2515, 2$7" 272---:2716. Kraj Poznański, p. Wielkopolska, XXXVII, 237. N i z i n a N a d w i Ś l a ń s k a, X:XXV. Hl. N iż.Po l sk i, XXII. 78. Z a o d r z e, XIV. 49, 60; lXlXV. 143. Z a w i ś l e., II. 66. P o I s ok a podział administracyjny. (wg "Ludu") POLSKA, PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY Pow. Augustów. Augustów, XX. 284; XXIV 95; XXXVII. 445. Augustowskie, VII. 95; XI.X. 113; X,XlX!204; ,x,XXII. 41, 44. Raczki, XXXII. 41. 43, 44. Pow. Ba'bimost. Babimost, XXXVII 266, 270. Kaszczor, IV. 153. Podmokle, .XXXVII. 4'86. Radomina, XIV. 332; Rakoniewic~, I. 122; XXVII. 242. Pow. Będzin. VII. 34; X. 96, 104, 106, 438, 441; XI. 311, 312; XJXlIII. 69, 99" 100, 109, 183; XXIV. 195; Bobrowniki, XXXIV. 125. Czeladź, X 104, (wg "LUDU") 438; J{I. 3IU, 312. Dąbrowa Góra, XI. 107, 381. Grodziec., .XI. 44:2. Modrzejów, X. 104, 106. Niezdara, XXVII 124. Ożarowice, ){XVII. 124 Siewierz, IV. 49; VI. 124, 376; ~LX.212; XXIII. 51-116; VVlX'V 7'" 74 XIXVII. 124; ~ . iJ, • Twardowice, X1X:VII. 124. Wojkowice, X. 106. Zagłębie Dąbr., XXXI. 169. Zarzecze, XXXVI 272. Zarki, XXXIII. 51, 59, 69.. ~, 109. Pow. Biała Krakowska. Biała, IV. 185; VII. 200, 201, 256, 257; IX, 2M; X 255; OOI 69.. 169; XII. 20, 22; XIII. 58; XVIII. 84, 85, 89, 180; XiXlXn 79. Pow. Biała, IV. 80, 1187,303; VII. 225" 256; VIII. 58, 70; IX. 63, 253, 254; Xl. 353; XI. 67; XVIII. 93, 99, 108; XX'.273, 277; XXiL60; XXIII. 82, 85" 91, 92, 94, 95, 102, 103, 105, 106, 109; JOCXVl'II. 75, 7~. Bierna, XVII.229. Brzezinka,VIII. 112,331; 'X. 236. Buc~owice., VII. 256. 257; XJ{J{VI. 245, 2510.Bulowice, IV. 308, 3i1; VII. 225; :IX. 262; XI. 378; X'X. 246; XXXVI. 244, 249, 251. dyganowice, ){XXVI. 262. Czaniec, VII. 225; XXV'IU. 76. Dańkowice, VII 225 Godzieszka, VII. 256, 257. Grojec, IV. BO; Vln 58. Hałcnów, Alzen. VII 198; XXX:I. 166. Heczma-rowice, XiXII. 85, 91, ·95, 100; XXXVI. 245. Janowiec, VII. 225. Jawiszowice· VI'!. 256. KaIna, VII 256, 257. Kęty, IV. 81, 62' VII 198 225, 2516; VIII. ,59; xI.67;XVII.80; XxI.50; XXVIII. 7'5, 84; XXXV. 25; XXXVI 233, 243" 244,249, 251; XXXIX. 297. Komorowice, VIT. 256; IX.. 353; Kozy, VII. 225; XXiXVII. 534. LiPlTlik, J{XXVI 224, 229, 249, 251. Łodygowice, IX. 63; XIII. 245; XVIII. 99, 108; XXIII. 94. 105, 106, 109; XX;XII 79; X,XXlVI. 223, 224, 245, 250. Th[eszna, Xx"XVI 223 224.. 250. Th[ikuszowice, V~'r. 25'7; XVI. 213; XX,XII 79. Th[onowice, VII. 225; XVIII. 93. Oświęcim, Oszwyanczim, Oszwyancin, Oszwanczin, Oswan- IV. vrr. 198, 225, 256; VIII. 112; 128. 236, 255; XL 67, 378; XU. 27; XXVIII. 76; XXXI. cin, Auswitz. Auschwitz, 80; X. 20, 80; XJ{XVI. 242;. XXXVII. 208. Pisarzowice, VII.225; XVI. 213. Polanka, J{XXVI 245 Poręba Wielka, XII. 24; XX. 307; XXIII. 95. XXXI. 147; XXXIV. 269-271; XXlXV. 54, 57, 58. Rajsko, VIII. 112. Ryba'rzowice,XiX.XII 79; XIX/XlVI. 245, 250. Skalite, VI. 361; VII. 222; XiXiIII. 50, 70; XXXVII. 228. Stary Bie1s'k. XXXVI. 298, 299 Straconka, XXXVI. 223, 229. Szczyrk, VII. 257; XlX.XVI. 223 224, 245 Wilamowitze, .XVI. 213. Wilkowice, X,XlXII. 79; XXtXVI. 229,. 244, 245, 250 Witkowice, XVI. 213. Wołek, XXVIII. 76. Pow. Biała Podlaska. Biała P:Jdlaska, ALba Ducalis, iX!X. 172., 2718,27'9, 284, 288, 290,. 291; XXXV. 192. Horbów, J{X. 284, 2'00. Huszcza, XiX. 284., 287290 Kodeń, ~X. 27,9, 284, 288, 290. Łomazy, IXiX. 27,9, 284. 288, 290. Th[alowa Góra, XX. 284, ·88. Piszczac, XX. 279, 284, 288, 290" Sławatycze.1 XIX. 2i84, 288, 290. Terespol, XX. 279, 284, 285, 286. 290. Pow. Białogród. Bialogród~ Białagarda, Belgard, XXXVI. 394; XXXVII. 411. Pow. Białystok. Bargłów, XXIV, 195.. Białobrzegi, XXXIV 195. Białystok, XJ{XIV. 195. Pow. Białystok, XXIII. 65, 1;52; X;XX,I. 1. Woj. Białystok, XXXlIII. f Goniądz. XXIII. 152. Knyszyn, IX. 286; XXVIII. 130; XXlXVI1 485. Ponikła, XXVIII. 2<35. Trzcianne, XXIU. 152. zabłudowo, III 109. �\ \ 678 Pow. Bielsk Podlaski. Bielsk Podlaski, XXI. 2'53 Pow. Bielsk, VIII. 219; XIV. 4'02; XXV. 54. Ciechanowiec, Xx;xJII. 41, 43. Drohiczyn, II. 189; VII. 221; XX. 285; XXI. 63; XXII. 155 Hryniewice Wielkie, .xXI. 253. Skoczów,) XXXV. 177. Sobótka, XXI 253. WOjtkowice, x.. 281. Ziemia bielska, XX. 173. Pow. Bielsko. Bielsk, BUsko, Bielitz, Bilitz, VII. 256, 257; X. 35'3; XVII. 164; XXVIII. 84, 110~ XXIX. 116; XXXI. 92; XXXII 41, 413.Pow. Bielsko, )GIT. 7; IX!XVI'II. 110. Jasienica, XXXV. 244, 249, 250 Lipowiec, XXXIII. 153, Skoczów, II. 139. Ustroń, II. 96; IX 410; XXVIII. 85. Wisła, II. 126; V. 89; (XI. 103, 110; X.XXIII. 155; XXXVI. 224, 229, 250; XXXVII. 2216,228; XXXVIII. '303, 304. Wiśliea, VII:94; X.VIII.132; XXIXLX. 3'34. zabrzeg. 110. Pow. Biłgoraj. Biłgoraj, XXVIII. 180. Goraj, LX. 2199;XXVIII. ·179. Józefów Ordy- . nacki, IX! 294. Majdan Sopocki, XXVIII. 177. Puszcza Solska: X'XVIU 177. Smoryń, XVIII. 181. Pow. Błonie. Pow. Błonie, XJX\II. 110. Grodzisk, XXII. 112. Gu,z6w, XXXI 105. Mszcwnów, XX. 172; XXXVIII. 242 Żyrardów, IX. 137.. Pow. Bochnia. Baczków, V, 360. Besów, IV. 187" 202. Będzieszyn, XX:IV. 196. Bieńkowice, IX, 46; XVI. 351; XXXVI. 244, 249. Bochnia, III. 273; IV. 329; V. 256, 360; VI 376; VII. 222. 256, 303-307, 311; VIII. 6'2"9 l, 66, 115, 169, 199; IX. 61., 64, 267; X 450; XI. 199, 342, 379; xn. 123; XTIr. 65, 243, 244, 307, 325, 330; XIV. 166, 181, 269, 291, 294; XVI. 45, 46,50, 52; XXI. 2~ 267; .xXVI 117; XXVIII. 127, 141; xxrx. 116; XXX. 217; XXXIV. 196; XXXV. 61; XXXVI. 243, 263. Pow. Bochnia, I. 171; IV. 187, 308; V. 360; vrIl. 66, 70, 86, 117, 149; IX. 254.,259; X. 335; XIII 324, 325, 32:8,330; XIV. 291; XVI. 12; XX1II. 59, 62, 68-70, 73ę 9,2-'94, 102, 103, 108, 110; XXVIII. 215; ,XXXV. 60, 63, 68, 00. Borek, IV. 187. Brzefniea, IV. 187, 196. Brzewwa, XXX. 42. Buczyna, VII. 306, '307. Cerekiew, IV. 187, 202; V. 3M. Chełm, V. 3219 Chodeniea, TV. 329. Chroszów, VIII. 199. Cikowice., IV. 329 Damienice, IV. 329. Fiałkowe, XVI. 48. Gierczyce IV. 329; VII. 30&-308. Gorzków, ,X,XXVI. 245. Górki, XXV. 32. Gra,bie, V. 221.Kamienica, VIII. 126. Kłaj, IV 3219; VII. 112, 307, 310-313 315. Konary, XlII. 44, 45. Królówka, ,x, 448, 450. Krzyżanowice, 'IV. 187. Książnice W" IV. 324; VII. 307; XiXII. 157; XXXVI. 303. Lipnica Murowapa,.IV, 187, 196; ;xl. 17, 19, 448; XXXIII. 148. Lipnica D., IX. 354. Lipnk:a G., Xl. 383. Liszki, XI 313; XVI. 2?4. Lubomierz, XX,VI. 143. Lanowce, X'IVI. 68. Lapanów, II. 96; X. 335. Lapczyce, IV. 329; VII, 306, 310, 311. Łężkowice, IV. 329. Marszowice, IV. 329. Mikluszowice, V, 359, 3'60,.,363. Moszczanica. Moszczęnica, IV. 329; VII. 303. 306, 311. Niedary, IV. 187, 202; XVI. 4B, 52. N,ieszkowice, IV. 308, 311, 329; VII. 303. Niepołomice, V. 361, 363; VII. 309, 312, 314; X 255, 256; XI. 43, 96., 385. Nieznanowice, IV. 329. Okulice, IV. 197; XIII. 328 01chawa, VII 311.0strów Kameralny, Borek Królewski, IV. 3~9; XII. 383.. Paszyn, XXXVI. 224, 229. Pierzchów, IV. 324. Poszyna, V. 361-363. Rdzawa, XX'. 320. Roździele, Xx.xnc. 600. Sikornik, VII. 306. Smyków, XI. 3'77. Sobolewo, VII. 306. Sobota, Sobótka, V. 258. Staniątki, 'X 136. Stanisliawice. IV. 329; VII. 307, Xl. 3183, 385. Swiątniki, V. 227, 271, 278, 280; XII. 43, 44, 122, 133, 135, 137; XXV.32. Swinary, IV, 187. Szczytniki, XI ·198. Targowisko, V. 369; VII. 311. '1'arnawa, 'KIIV 2'94. T'rzcianne, n. 26. Uście Solne, IV. 187, 202; VIII. 1125;XVI. 47, 49, 52. Wieruszyce, X. 335. Wiśnicz Nowy i Stary, V. 12,9; VII. 235" 302306, 312; X. 24'0, 242; XIII. 330, 332; XXVIII. 7,6, 79, 82' 84, 92; xrx:xv. 42, 44; XXXVI'll. 150, 305 Wolice. VIII. 11B 153, Wyżyca, V. 364. Pow. Bolesław. do 1945 r., obecnie pow. Racibórz II. 193; XIX. 13, 19; .xXXVrI. 444, Cosanovo, Cosnov, XlX 13. Eichberg, XIX" 19. Osiel, Ossil. II. 123. Pow Bolesławiec. Bolesławiec, XXXVIII. 417. Po",'. Brodnica. Brodniea, V 321; VII. 94, 97; XVI. Ill. Pow. Brodnica, VIII, 426; XIII. 8; XVIII. 1l2; XJXłXV. 61. Komorów, XUI. 8. Pow. Brzeg n. Odrą. Brzeg n. Odrą, II. 125, 290, 292; XXXVI. 396; XXXVII. 410; xx..xym. 327. RYbna, XXXIX. 596. Pow. Brzesko. Bagno, rII. 339. Biadoliny Radłowskie, I. 124. Biadoliny Szlachsckie, I. 125, 127, 123, 179, 180. Biadoliny, n. 359; VB. 112. Bielcza, I. 127, 128, 180; II. 314; VI. 294; 296; XI. 376, 379. Biesiadki, Przesiatki, Biesie Siatki, n. 257, 258; XXXIV. 196.Bieśnik" XXXIV. 196. BiskUipice Radłowskie, II. . 262. Borowa, II. 308; X 126, 128; XI. 377, 381, 383; XXVI. 117. Boręcin, Borzęcinek, II. 313, 314, 316; IV. 188 196; XIII. 397. Brzesko, I. 124; n.313, 316, 318, 320; VnI. 66, 114, XI. 72, 398; XIV. :W9; XXXV. 69; XXXVIII. 295. Pow. Brześko, I. 123, 124, 179; n. 257, 308, 359; m. 33{); IV. 187, 309, 325; VI. 294, 408, 412; VII. 176, 177,221, 273, 331; VRI. 66, 68; IX. 12, 168, 184, 254, 258, 259. 263. 350; X. 11, 94, 154, 221, 450; XIII. 130, 313, 324, 328; XrIV. 156,_ 40; XVIII. 108; XIX. 21; XXI:II. 60, 63, 88, 96, 98, 103, lOa, 110; XXV. 108; XXXV. 38; XXXVII. 456, Brzezowiec, IIII. 331', 332. Brzeżek Podgórny, 330, 331, 332. Bucz'kowo, XIII. 324, 328, 330; XXXIII. 150. _Budziska, 1[, 309. Budzyń, II. 308, 309. Burdak, IX. 124. Czchów, IX. 293; X. 17, 19, 168, 450; Xl. 403. Dąbrówka Witomska, III. 333. Dąbrówka Morska, III. 333. Dembno, III. 334. �680 335; X. 19. Dobrocierz, XXXVI. 224. Dołęga, II. 316, 318, 320; m. 336, 337. Doły, 'm. 340; XXVI. 48. Domanija, III. 335. Domosławice, X. 13. Góra, X. 20. Gosprzydowa, IX. 354. Gwozdziec, X. 11, 13, 21. Iwkowa, X. 14, 17, 19; XXXVI. 224, 229, 249, 251. Jadowniki, III. 332; VII. 332; X. 20, 94. Jastew, X. 19. Jawol1sko, X. 12, 20, 21. Jurków, VIT. 273; XXVIII. 218; XXXV. 38, 57; XXXVI. 224, 245, 250. LeWlIliowa, IX. 354; XI. 398. Lusławice Małe i Lusławke Wielkie, XXIX. 105. Łętowice, ,l. 128, 129. Loniowa, X. 21; XIV. 156. Łopań. l. 127. Łysagóra., X. 21, 22, 116; XXXVI. 239. Maszkiennice, VII. 331-333. Milówlka, IX. 356; XXVIII. 78, 80, 81, 84, 89; XXXI. 86-90, 141. MOkrzySka, IV. 188, 196; IX. 184; XIII. 324. Morsko, HI. 333. Niedzieliska, IV. 188, 196, 309, 311. Nowa Wieś, III. 331. Okocim, lU. 331; VIII. 114. Olszowa, XXXVI. 224. Pa'leśnica, IV. 188, 196; IX. 168; XXXVI. 224. Perła, l. 127, 128, 180. Przy;borów, II. 316, 317, 320; XIV. 253; XXVIII. 91; XXXV. 19. Radłów, I. 125; III. 332; IX. 168; X. 154, 113, 114; XVIII. 108; XIX. 50; 155. XIII. 130, 144, 331; XVII. XXIII. 60, 103; XXXI. 61, 62. Rudy Rysie, II. 317. Rybniki, XVI. 335. Rybno, Riebnig, XIX. 21. Ry1ów, U. 316. Rząchwa, XV. 152; XVII. 313. Słotwina, III. 331; VII. 91, 112, 257, 322. Sterkowice, VII. 111; XI. 72. Stradomsk, IV. 329. Szczepanów, II. 186; III. 332; V. 187, 196; IX. 184; XI. 199; XIV. 254; XXIII. 63. Szczurowa, b81 II. 313. Trojnik, I. 125. Tworkowa, II. 258. Uszew, H. 314; III,. 341; IV. 188; XIlL 3128.Więckowice, VU. 177. Wojakowa, IV. 187, 196; IX. 123; X. 221; XXXVI, 224; Wojnicz, I. 125; VII. 176, 177; IX. 62; X. 85; XI. 186, 405; XVI. 316. Wokowice, I. 180. Wola Przemykowska, XL. 400. zaborów. III. 337; IV. 188. zakliczyn, 'IV. 188; V. 391; IX. 62. Zakrzów, r. 128; ViII. 176. zawada, II. 258; X. 11. zawada Uszewska, IX.. 265. Zerków, II. 259. Złota, III. 346; IV. 188, 309, 311, 312; V. 274; xvrnr. 108. Żdżary. IX. 168. Nazwy toponomastyczne, pow. Brzesko. Anczuch6wka rola, XIX. 2~, gm. Gnojnik, Bace - rola, X. 21, gm. Jaworsko, Bagieniec - rola, IX. 357. Gm. Grabno. Bagieniecpastwisko, IX. 3:59. gm. Grabno. Bagieniec - łąka, IX. 359, gm. Grabno.. Bagno-pastwisko, III. 339. gm. Dołęga. Bagna - łąka, I. 181. gm. Bielcza. Banasiówka -łąka, I. 127.gm. Biadoliny Radłowskie. Bania - las, IX. 335. gm.Gosprzydowa. Bania rola, IX. 354. gm. Gosprzydowa. Bania grunt, IX. 264. gm. Gnojnik. Bania las, IX. 267. gm. Gnojnik. Baranówka las, I. 128. gm. Biadoliny Radłowskie. Baranówka łąka, I. 127. gm. Biadoliny Radłowskie. Barańcóch rola, IX. 264. gm. Gnojnik. Basta rola, II. 262. gm. Biskupiec Radłowski. Będziaki - miejscowość, III. 336. gm. Dołęga. Biała droga, I. 129. gm. Biadoliny Radłowskie. Biała - dro- ga, III. 346. gro. Doły. Biała górka - wzgórze, III. 332. gm. Brzesko. Białce bagno pastwisko, I. 181. gm. Bielczo. Biały Dół Biedacz przysiółek, I. 18; VI. 294. gm. Bielcza. Wieś - część 258. Belweder wzgórze, VI. 295. Biesie Siatki, p. Biesiadki, 257, 258. Blonie grunta, III. 336, gm. Dembno, Boczkowszczyzna - rola, II. 314. Bodorzyna Borek pastwisko, II. 399, gm. las, IX. 355, gm. Gosprzydowa. Borek - pastwisko, n. 319, gm. Borzęcin. Borki - las, I. 181,gm. Bielcza. Bór -las, I. 181. Browarek - karczma, X. 14, gm. Gwoździec. Browarzysko rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Brzezina - las, IX. 267, gm. Grojnik. Brzeziny - las, IX. 335, gm. Gosprzydowa. Brzeźnica łąka, I. 181, gm. Bielcza. Brzyście - rola, IX. 357, gm. Grabno. Budziska osada, II. 309, gm. Borowa, Budzyń osada, II. 308, gm. Borowa. Burdak - osada, IX. 124,gm. Gruszków Pusty. Bystra góra rola ,II. 259, gm. Biesiadki. Cielęcy Kąt - część wsi Dołęga, gm. Dołęga. Chałupki przysiółek, III. 262, gm. Biskupke Radłowskie. Chałupnisko - rola, II. 309, gm. Borowa. Chlystawki łąki, X. 13, gm. GwoŹdziec. Chróścielowa - droga, I. 129, gm. Biadoliny Radłowskie. Cukiernikówka - rola, IX. 264, gm. Gnojnik. Czajkówka rola, I. 126, gm. Biadoliny Radłowskie. Czarnawa - przysi.ółek, II. 314, gm. Borzęcin. Czarnawa przekopa, II. 320, gm. Borzęcin. Czarna rędzi- n. rola, IX. 264, gm. Gnojnik. las, IX, 355, gm. Gosprzydowa. Czarny las, X 14, gm. GwoŹdziec. Czwarcizna grunta, III. 336, gm. Dołga. Cygański dól łąka, III. 344, gm. Doły. Czysty lug grunta, III. 336, gm. Dołęga. Dąbie - <fola,X. 21, gm. Jaworsko. Dąbie - łąka, X. 22. gm. Jaworsko. Dąbrówka - p. nazwa osady z kilku chałup, 1. 125, gm. Biadoliny Radłowskie. Dąbrowica pastwisko, I. 181, gm. Bielcza, Dąbrowica rola, 189, gm. Bielcza. Dąbrówka pastwisko, I. 127, gm. Biadoliny Radlowskie. Dąbrówka - pastw-i ska, IX. 359, gm. Grabno. Dąbrówka roIa" X. 21, gm. Jaworsko. Dąbrówka Witowskaczęść wsi Dąbrówki Morskiej, III. 333, gm. Dąbrówka Morska., Dąbrowy - grunta, III. 341, gm. Doły. Dąbrowy - pastwiska, III, 345; gm. Daly. Debcza - pastwiska, III. 345, gm. Daly. Debcza pastw:isko, III.. 345, gm. Doły. Debcza - pastwisko, IX. 359, gm. Grabno. Debcza - urwisko. IX. 359, gm. Grabno. Debcza - rola, IX. 357, gm. Grabno. Debcza rola, IX. 359, gm. Grabno. Debcza - łąka, IX. 359, gm. Grabno. Debcze - lasy, III. 345, gm. Doły. Debrza łąka, II. 260" gm. Biesiadki. Debrza rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Debrza - pastwisko, X. 18, gm. GwoŹdziec. Dębczak przysiółek, III. 334, gm. Dembno. Dębczak - pastwisko, IX. 268, gm. Gnojnik. Dębina - przysiółek, IX. 125, gm. Dzierżaniny. Dębina rola, II. 263, na - Czarnikówka r. �/ 68J 682 ,., gm. Biskupice Radłowskie. Dębno - rola, IX.' 264, gm. Gnojnik. Długie margi - grunta, III. 337. gm. Dołęga. Dolanie - p. nazwa części wsi, L 125, gm. Biadoliny Radłowskie. Dolina od Dutkowego, II. 312 - łąka, gm. Borowa. Dolyna - przysiółek, X. 20, gm. Gwoździec. Dołek łąka, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Doły nad Wisłą, III. 334 grunta, gm. Brzesko. Doły - rola, IX. 351, gm. Górka. Doły - pastwisko, IX. 127, gm. Dzierźaniny. Doły rola, IX. '125, gm. Dzierźaniny. Daly - łąka, IX. 125, gm. Druszków Pusty. Dół - łąka, II. 260, gm. Biesiadki. Dół cygański dolina; III. 3413.gm. Doły. Domo(i)nija - potok, lli. 335. 336, gm. Dembno. Domonije - łąki, III. 335, gm. Dembno. Droga od Dębówki, IX. 353, gm. Górka. Droga od Górki - do Dąbrówki, IX. 353, gm. Górka. do Górecki, do Kwikowa, do Podrząchowic. do Strzelec Małych, do Rząchowy, przez Kępienice, wedle Kępieńca, IX. 353, gm. Górka. Droga do Paleśnicy, IX. 129, gm. DzieT'Żaniny. Droga do Roztoki, IX. 129, gm. Dzierianiny. Dział mała góra, II. 261, gm. Biesiadki. Dział na dziale - grunta, III. 341, gm. Doły .. Dział - rola, X. 12, 21, gm. GwoŹdziec. Dział - folwark, X. 12, gm. GwoŹdziec. Dział - rola, IX. 124, gm. Druszków Pusty. Działy graniczne rola, X. 21. gm. Jaworsko, p. Brzesko. Dzielna droga, X. 69, gm. Iwkowa, p. Brzesko. Dryznówka rola, I. 126, gm. Biadoliny Radłowskie. Folwark dolny, X. H, gm. Gwoździec. Folwark górny, X. II, gm. Gwoździec. Gaj - las, X 14, gm. Gwoździec. Garncarskie doły pastwisko, II. 319,gm. Borzęcin. Gazdówka - rola, IX. 264, gm. Gnojnik. Geburda rola, IX. 125, gm. Dzierżaniny. Gizówka rola, II. 315, gm. Borzęcin. Gliniki przy Klocku - rola, II. 309, gm. Borowa. Giniki - rola, X. 15, gm. Iwkowa. Glinik - rola, IX. 125, gm. Druszków Pusty. Głębocka - las, III. 345, gm. Doły .. Głębocki pastwisko, IX. 359, gm. Grabno. Głodów - część wsi III. 340, gm. Doły. Golbówka ~groda, n.262, gm. Biskupiec Radłow'ski. Gościeniec - droga, II. 320, gm. Borzęcin. Gościniec - droga, III. 346, gm. Doły Góra - p. nazwa części wsi" I. 125 gm. Biado1iny Radl. Góra Gołębiowa g6ra, IX. 3'59, gm. Grabno. Góra Gołębiowa - rola, IX. 357, gm. Grabno. Góra osikowa: rola, IX. 125, gm. Druszk6w Pusty. Góra osikowa g6ra IX. 129, gm. Dzierżaniny Góra po nawsie - przysiółek, X. 20, gm. Jaworzno, Górka - rola. II. 309. gm. Borowa Górka(i) - wzgórze. II. 319, gm. Borzęcin. Górka wzgórza, III. 336, gm. Dembno Górka - przysiołek, III. 332, gm. Brzesko. Górka - wzgórze, III. 333, gm. Brzesko. Górka-przysiółek, IX. 263" gm. Gnojnik. Górka - przysiółek,X. 20, gm. Jaworsko. Górka - rola,. IX. 126, gm. Dzierźaniny. Górka - rola, X. 15, gm. Iwkowa. Górki-- grunta, III, 335, gm. Dembno. Górki - las, X. 22, .gm. Jaworsko. Górki rola, X ~1, gm. Jaworsko. Grabie - łąki, II. 260, gm. Biesiadki. Grabie - przysiółek, IX. 124, gm. Druszków Pusty. Grabina - rola, IX. 351, gm. Górka. Grachówka - rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Granice nazwa roli, I. 126, gm. Biadolmy Radłowskie. Granice - nazwa I'oli, II. 259, gm. Biesiadki. Granicenazwa roli, Ul. 335, 337, gm. Dembno i Dołęga Granice - przysiółek, II. 314, gm. Bielcza. Granice - przysiółek, II. 314,gm. Borzęcin. Graniczne grunta rola, X. 20, gm. Jastew. Graniczki rola, IX 265, gm. Gnojnik. Grab - grunta, HI. 341, gm. Doły. Grab - las, III. 345, gm. Doły. Grady - rola, II. 315, gm. Borzęcin. Grobla las, II. 319, gm. Borzęcin. Grobla - rola,IX. 265, gm. Gnojnik. Grant skarbowy rola, II. 259, gm. Biesiadki. Grunta rędzinne - p. rędziny, III. 335, gm. Dembno. Grunta we wsi rola, IX. 120, gm. Dzierźawiny. Gryzowska - zagroda, X. 15, gm. Gwoooziec. Grzędy - rola, II.315, gm. Borzęcin. Grzędy - grunta, III. 341, gm. Doły. Hechły - rola, IX. 352, gm. G6rka. Ily - rola, II. 2ti3, gm. Biskupiec Radłowski.. Imiolki, części wsi, li. 258. Biesiadki, gm. Biesiadki. Jadownicka - droga, III. 332, gm. Brzezowiec. Jagniówka - przysiółek, II. 314. Jagniówka - pastwisko, II. 313, gm. Borzęcin. Jagniówka - część wsi Dołęga, III. 336. Jagniówka grunta, III. 337, gm. Dołęga. Jasionka - łąka, l. IBl, gm. Biadoliny Szlacheckie. Ja.worze - rola, X 21, gm. Jaworsko, p. BrzeskL Jeziórko - przekopa, II. 320, gm. Borzęcin. Jeziorki las, l. 179, gm. Biadoliny Szlacheckie. Jeziorki - łąka, L 179, gm. Biadoliny Szlacheckie. Jeziorki - pastwisko, X. 22. gm. Jaworsko. Jeziorki - rola, X. 12, gm. Gwoździec. Jochymówka -' grunta, III. 337, gm. Dołęga. Jurkosiówka - rola, IX. 1~6, gm. Dzierżaniny. Kace bagno - pastwisko, 1. 181, gm. Bielcze. Kadłubki - las, IX. 129, gro. Dzierźaniny. Kałasówka - las, l. 127, gm. Biadoliny R;idłowskie. Kałużówka - l'ola" IX. 265, gm. Gnojnik. Kałużówka - zagroda, IX. 264, gm. Gnojnik. Kamieniec rola, I. 179, gm. Biadoliny Szlacheckie. Kamieniec rola, II. 315, gm. Borzęcin. Kamieńce rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny . Kamionka - rola, X. 21, gm. Jaworsko. Karolówka -zagroda" II. 309, gm. Borowa. Kącina - stajonko, II. 311, gm. Borowa. Kącina - rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa, p. Brzesko. Kąty - rola, I. 179, 180. gm. Biadoliny Szlacheckie. Kąty rola, IX. 265, gm. Gnojnik. Kąty - rola. IX. 357. gm. Grabno. Kąty - osada, IX. 356. Kąty - przysiółek, IX. 125, gm. Dzierźaniny. Kępa-rola, IX. 3;52,gm. Górka. Kępieniec - rola, IX. 352, gm. Górka. Kiszka grunta, III. 341, gm. Doły. Klichówka - grunta, III. 335, gm. Dembno. Kliny - rola. II. 263. gm. Biskupice RadłDwskie. Kliny - pastwisko, III. 339, gm. Dołęga. �r, rola, II. 263, gyri. Biskupice Radłowskie. Klyn grunta, III. 341, gm. Doły. Kmiecina - las, II. 261, gm. Biesiadki. Kmiecina - dolina, n.257, gm. Biesiadki. Kobylica - góra, III. 346, gm. Doły. Koczurek rola, IX. 266, gm. GnDjnik. Kol, kowski las, I. 179, gm. Biadoliny Szlacheckie. Koński lasek rola, II. 259, gm. Biesiadki. Kopaliny grunta, III. 341, gm. Doły. Kopalyny rola, II. 259, gm. Biesiadki. KÓpanina - grunta, III. 337, gm. Dołęga. Kopanina - przysiółek, IX. 351, gm. Górka. Kopce - rola" IX. 357, gm. Grabno, p. Brzeski. Kopce - osada, IX.356, gm. Grabno, p. Brzeski. Koprówka rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Korzenice - przysiół. Kosturki pole, III. 337, gm. Dołęga. Koszary - rola, IX. 357, gm. Grabno. Kowalówka rola" I. 127, gm. Biadoliny Szlacheckie. Kozia droga - droga, III. 331, gm. Brzesko. Koziarka la9, II. 261, gm. Biesiadki. Koziarka - rola, II. 259, gm. Biesiadki.. Kozieniec grunta, III. 337, gm. Dołęg.a. Kozieniec - rola, I. 15. gm. Iwkowo, p. Brzeko. Kozieniec - osada, X. 14, gm. Iwkowo, p. Brzesko. Kozi dolek - rola, II. 259, ,gm. Biesiadki. Kozlowiec pastwisko, krzaki, II. 260, 261, gm. Biesiadki. Koziny - zagroaa, IX. 124, gm. Druszków Pusty. Koziny - l'ola, IX. 124, gm. Druszków Pusty. Kozlowiee - krzaki, zarośla, VI. 295, gm. Biesiadka. Krakowska droga, I. 179, gm. Biadoliny Szlacheckie. KrakosKluzienice . I 't I 0'[ l'; '! i 685 6"4 - kówka rola, X. 12, gm. GwoŹdziec. Krawczykówka łąka, IX. 355, gm. Gosprzydowa. Kręzel - droga kręta, I. 182, gm. Bie1cza, Kruszenica pastwisko, I. 181, gm. Bielcza. Krzaki nad budziskiem krzaki, II. 312, gm. Borowa. Krzaki nad KLimkiem krzaki, II. 312, gm. Borowa. Krzaki nad panskq dębinq, II. 312, gm. Borowa. Krzaki na lazie nad Tomasem, II. 313, gm. Boroma. Krzaki na lazie, II. 313, gm. Borowa. Krzaki za stodolq, II. 313, gm. Borowa. Krzaki pod Tomasem II. 313, gm. Borowa. Krzaki pod lqkq, II. 313, gm. Borowa. Krzaki pod Fularem, II. 313, gm. Borowa. Krzemieniee u Liski stajanka, II. '311, gm. Borowa. 'Krzemieniec rola, III. 332, gm. Brzezowiec. Krzemieniec wzgórze" III. 333, gm. Brzezowiec. Krzemiencowe gruntarola, X. 20, gm. Ja stew, p. Brzesko. Krzyżowa droga - p. Wojnicka droga, I. 128, gm. BiadoUny Radłowskie. Krzywda grunta" III. 341, ,gm. Doły. Kszcianka pastwisko, III. 331, gm. Brzesko. Księże granice przys'iół, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Kubalówka ,rola, III. 330, gm. Brzesko. Kubalówka zagroda, III. 330, gm. Brzesko. Kucharzówka rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Kujaców rola, II. 263, gm. Biskupice Radłowskie. Las Doloski - las, m. 345, gm. Doły. Las chlapski las, 111. 335, gm. Dembno. Las pod gorzelniq, I. 127, gm. Biado- "\" liny Radłowskie. Las "pod maziarnią", I. 127, gm. Biadolmy Radłowskie. Las spoIny las, IX. 359, gm. Grabno. Laskigrunta, III. 337, gm. Dołęga. Laskowa -grunta, III. 337, gm. Dołęga. Lasowe chalpy część wsi Grabno, IX. 356, gm. Grabno. Lesiska -grunta, IlL 334, gm. Dąbrówka, Morka. Linia na Maciny Górze .....,droga, L 29, gm. Biadoliny Radłowskie. U-pie las, I. 181, gm. Biadoliny Szlacheckie. Liskówka rola Ix" 265, gm, Gnojnik, Lisk6wkd - zagroda. IX. 2,64,gm. Gnojnik. Ludwiniówka, IX. 2,65 rola, gm. Gnojnik. Ludwiniówka zagroda, IX. 264, gm. Gnojnik. Lypka część wsi Biesiadki, II. 258, gm. Biesiadki. Lzy - rola, IX, 124, gm. Druszków. Łany rola, l. 127" gm Biadoliny Radłowskie. Ławy łąka, I, 180, gm. Biadoliny S~lacheckie. Łazek za paryjkq rola, IX. 126, gm, Dzierżaniy. Łazki rola, IX 125, gm. Druszków Pusty. Łazisko - ,rola, IX. 3M, gm. Gosprzydowa. Łazy - rola, I. 127, 179, ,gm Biadoliny Radłowskie i Bi:adoliny Szlacheokie. Łazy rola, U. 263, gm. -Bskupice Radłowskie. Łuzy - część wsi Grabno, IX. 356, gm. Graibno. Łazy przysiółek, 'III. 314, gm. Borzęcin, Łqczka mala pod studniq - łąka" IX. 128,gm Dzierżaniny p. Brzesko, Łqczka w dolku łąka, IX. 128, gm Dzierżaniny. Łqczyny rola, I. 180, gm. Biadoliny S'l.lachecki€. Ło,czyska rola, II. 31'5, gm. Borzęcin. Łq- czyska łąka, II. 318, gm. Borzęcin. Łqka na bagnie, II. 312, gm. Borowa. Łąka na budzisku, II. 312, gm. Borowa, Łqka gniada, II. 312,gm. Borowa, Łqka od Jadamowego, II. 312, gm. Borowa, Łqka nad Klimkiem, II. 312, gm. Borowa. Łqka w dolkach, II. 312, gm. Borowa. Łqka w dolinie, II. 312, gm. Borowa. Łqka wielka łąka, I,X. 128, gm. Dzierżantny. Łqka od Gąski, n. :n2, gm, Borowa. Łqka pod Łysqgórq, :r;X\. 3519,gm. Grabno. Łqka w paryji, II.3>12, gm. Borowa. Łqka pod granicq, II. 3,12, gm. Borowa. Łqka pod krzakami, II. 31.2, gm. Borowa. Łqka na Martynówce, II. 312, gm,. Borowa. Łqnce - rola, IX. 357, gm. Grab_ no. Łąkawy - rola, 1. 17!9,gm. Biadoli:ny Szlachecki'e. Łqka na równi, II, 312, gm. Borowa. Łeb _ rola, IX. 12'5, gm. Druszków Pusty. Łonne - rola, II. 3'18,gm. Borzęcin. Łoza - rola, IX. 352, gm' Górka. Maciarzniska - łąka, II. 260, ,gm. Biesiadki. Macina góra - las, 1. 127, gm. Biadoliny Radłowskie, Madejówka - grunta, III. 337, gm. Dołęga. Mala droga II. 320, gm. Borzęcin. Mala przekopka, II. 320, gm. Borzęcin. Mala lqka - łąka, trawnik, IX, 266, gm. Gnojnik. Mala rzeka, [. 128, gm. Biadoliny Radłowskie. Male slonce - las, I. 181, gm. Bielcza. Maly wyrq· bek las, I. 128, gm, Biadoliny Radłowskie. Mazgajówka rola, X. 12, gm. Gwoździec, Męezne grunta, III. 337, 338, gm. Dołęga. Między dębczami �687 grunta, III. 341, gm. Doły. Mięgrunta, III, 341, gm. Doły, Między paryjami rola, LX. 126, gm. Dzierż.alniny. Miszczakówka zagroda, DX. 124, gm. Druszków Pusty, Młynzyska rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Młynna droga droga, III. 339, gm. Dolęga. Mocarki rola, IX. 265, gm. Gnojnik. Mocza1'y gminne, I. 182, gm. Bielem, Moczarki - las, IX. 129, gm. Dzierżaniny. Moczarki - pany. Molowa - wzgórze, VI. 295, Molówka g~unta. III. 341, gm. Daly. Molówka - łąka, III, 344, gm. Doły. Mordownia nazwa Radłow5kie. Mostki łąka, II, 260, ·gm. Biesiadki. Musiałówka, - zagroda, IlII. 330, gm. Brzesko. Musiałówka rola, III. 33!).. gm. Brzesko. Myszkówka zagroda, II. 3>09,gm. Borowa, Myszkówka osada, X. 12, gm. GwoŹdziec. Myszkówka rola, IX, 12.. gm. Gwo.dziec. Na bagnie - przysiółek, UI.332. gm. Brzezowiec. Na Barańskiem rola, II. 3i()9, gm. Borowa. Na białej górce rola, IIJ:,332,gm. Brzezowiec. 'Na Biedaczu nazwa osady, I. 125, gm. Biadoliny Ra~ dłowskie. Na Biedaczu rola, I!. 12'7, gm. Biadolmy Radłowskie. Na brzegu rola, IX. 126.. gm. Dzierżaniny. Na budzisku - rola, II. 309, gm. Borowa. Na chaupniskach rola, II.309, gm. Borowa. Na cygance - rola, IX. 35'7. gm, Grabno. Na dąbrówcegrunta, III. 341, gm. Doły. Nad brzeziną rola, IXt, 126, gm. Dzierźanny. Nad chaupq - rola, dzy głębocka , .l 11.31)9" gm. Borowa. Nad chaurola, IX. 126, gm, Dzef'Żaniny, Nad chaupą w górze - rola, II. 310, gm. Borowa. Nad dębiną pańską rola, II. 310, gm. Borowa, Nad dołkiem rola. DX. 126, gm. Dzierżaniny. Nade drogą grunta, III. 341, gm. Daly. Nade dworem - rola, IX. 265, gm. Dzierźaniny. Nad Gajdą ogrody, III. 340.. gm. Doły. Nad głębocką - grunta, III. 341, gm. Doły. Nad granice' rola, III. 259, gm. Biesiadki. Nad groblą rola, II. 310., gm. Borowa. Nad gruską rola, II, inO, gm. Borowa. Nad Kanią gru.nta, III. 341, gm. B~rowa. Nad krzakami rola, II, 310,. gm. Borowa Nad lasem rola, II. 310, gm. Borowa. Nad Majchrzykiem - rola, II, 310, gm, Borowa. Nad Matką Boską roLa, Ix.. 354, gm. Gosprzydowa. Nad miedzą _. rola, I'X, 12,6, gm, Dzierźaniy. Nadmostki - krzaki, II. 261, gm. Biesiadki. Nadmostki - rola, II. 259. gm. Biesiadki. Nadowczarnia ---< rola, IX. 265, gm. Gnojnijk. Nad pasieki rola, II. 259, gm, Biesiadki. Nad pastwiskiem rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny, Nad pary ją - pastwisko. TY 128, gm. Dzier~aniny. Nad rówienką - rola, II. 310, gm. Borowa. Nad studzienkami rola, IX.. 265, gm. Gnojnik. Nad stopieńcem las, III. 345, gm. Doły. Nad śpichlerzem grunta. III. '341, gm. Doły, Nad studnią rola, óII. . :310, gm, Borowa. Nad studnią stajonko, n 311, gm. Borowa. Na dole r.ola, IX., 12~, gm. pą - Dzierżaniny. Na dołku rola, Ix.. ,I26, gm. Dzierźaniny. Na dołku - łąka. DX. 128, gm, Dzie_ rźaniny. Na dziale rola, IX. 126, gm. Dzierźaniny, Na glince - grunta, III. 341, gm. Doły. Na glinkach, II, 315, gm. Borzęcin. Na górce rola, nco 12'6, gm. Dzierźaniny. Na górce rola, II. 310, gm. Borowa. Na górce rola, III. 341, gm. Doły. Na górkach rola, II. 315, gm. Borzęcin. Na górkach - rola III. 335, gm, Dembno. Na górze - rola, I!X!, 354, gm. Gosprzydowa. Na górze góra, DX. 355, gm, Gosprzydowa. Na górze - wzgórza, III. 33~9,gm, Dołęga. Nagórzeprzysiółek, IX,. 263, 3'54,gm. Gnojnik,gm, Gosprzydowa, Na grabie - grunta, III. 341, gm. Doły. Na granicach las, III. 345, gm. Doły. Na granicach grunta, III. 341. gm. Daly, Na grzybówce - grunta, III, 341, gm. Daly. Na iłach rola, III. 330, gm. Brzesko. Na Jankowem rola, liX. 1216, gm, Dzierźaniny. Na Kamieńcu -'- rola, IX. 21, gm. Dzwoniec, Na Kamionce ~runta, III. 342, gm, Doły. Nakielnówka - zagrody, lX. 124, gm Druszków Pusty. Na klinie .rola, IX, 126, gm. Dzierżaniny. Na Kobylicy las, III. 345, gm. Doły, Na Kopalinie grunta. III. 341, gm, Doły. Na Kopcach - role, rX'. 3m, gm, Grabno. Na Krzemieńcu grunta, III. 3'42, gm. Doły. Na lemierzu rola, II. 3Ht, gm. Borowa, Na lisich jamach - las, III. 345, gm. Doły. Na lazie - rola, II. 310, gm, Bo- rawa, Na łazie - rola, IJx. 126, gm. Dzierżaniny. Na łące - rola. II. 310, gm. Borowa, Na molówce - grunta, III, 342, gm. Doły. Na niwie - las, III. 345, gm, Doły. Na niwie - grunta, III. 342, gm, Doły. Na nowiźnie rola, DX. 126, gm. Dzierźaniny, Na ogrodzie grunta, III. 335, gm, Dembno. Na pagórku - rola, II. 310 gm. Borowa. Na pagórku rola, IX. 126, ·gm. Dzierżaniny. Na piasku las, III. 346, gm. Doły. Na piasku grunta, III. 342, gm. Doły. Nad piekłem rola, II. 25'9, gm. Biesiadki. Na podbujnem łąka. IX,. 12.8, gm. Dzierźawiny. Naprzeciw skały rola, II. 310, gm. Borowa, Na przygórzu rola, II. 3'10, gm. Borowa. Na przygórzu rola, IlX. 126, gm, Dzierżawiny. Na . przygórzu rola X. 13, gm. GwoŹdziec. Na przymiarku grunt;;> III,342, gm, Doły. Na psiarce - rola, IX. 126. gm, Dzierżaniny. Na psiarce - pastwisko, rX,129, gm. Dzierżaniny, Na radlonce grunta, III. 342 gm. Doły. Na rędzince grunta, III. 342, gm, Doły. Na roli - osada, 11.309, . gm. Borowa. Na równi - grunta, LII. 342,. gm. Doły. Na równi rola, IJXi.1:26,gm. Dzief'Żaniny. Na rówience - rola, II. 3:10,gm, Borowa, Na stajonkach - rola, EX. 126, gm. Dzierżaniny. Nad stawkiem - rola. II.3·1O, gm. Borowa. Na targowcu rola, x" 15, gm. Iwkowa, Na wierzchowinie - 1'0chowinie - rola, X. 310, gm. Bola, II. 310, gm. Borowa. Na wierzchowinie rola, oc. 2ł,gm:, Ja- �'. 68S li , j' ' warska. Na wsi - grunta, III. 342, gm. Doły. Na wsi - ogrody, III. 341, gm. Doły. Nawsie - łąka, 1.127, gm. Biadoliny Radłowskie. Nawsie - rola, I. 1Z7. gm. Biadoliny Radłowskie. Na wygonie - grunta, III. 342, gm. Doły. Na zagoniu - grunta, 111.342, gm. Doły. Na zaradomiu - osada, DX.350, gm. Grabno, p. Brzeski. Niedźwiedź rzeka, III. '346,wy:pływa z gm. Niedźwiedzie, gm. Doły. Niestępówka':"- łąka, II. 260, gm. Biesiadki. Niwy rola n. 315, glJl. Borzęcin. Niziny - rola, III. 330, gm. Brzesko. Niziny - rola, IX. 265, gm. Gnojnik. Nowa dąbrz - las, IX. 129, gm. Dzierżaniny. Nowa wieś - rząd chałup, 111.331,gm. Brzezinowiec. Nowa wieś - przysiółek, III. '33'4, gm. Dembno. Nowa wieś - osada, II. 309, gm. Borowa. Nowe - łąki, III. 3,09, gm. Dolęg,a. Nowe zajmy - grunta. III. 333, gm. Dołęga. Nowizna Nowy gościeniec - droga, II. 320, gm. Borzęcin. Od granicy hrabiego - rola, II. :HO, gm. Borowa. Od paryji - rola, llX. 126, gm. Dzierżaniny. Ogon - rola, IX. 125, gm. Dzierżaniny. Ogrody - rola, Ogrody - łąka, 111.344,gm. Doły. Ogrody pod Potockiem, II. 309, gm. Bor,owa. Ogrody - łąki, IX. 18, gm. Iwkowa. Ogród nadewsią - łąka, III. 344, gm. Doły. Ogród - łąka, III. 344, gm. Daly. Ogród rola, X. 13, gm. GwoŹdziec. OLsza- rola. IX. 265, gm. Gnojnik. OLszowa szkarpa - las. m. 340, gm. Doły. OLszyna - las, IX. 267, gm. Gnojnik. OLszyny - rola, 689 llX. 265, gm. Gnojnik. Organistówka - grunta, III. 338, gm. Dołęga. OrLej - wzgórze, VI.295. Osetnia - rola, IlX.352, gm. Górka. Ostrówek - rola, II. 2,63,gm. Biskupice Radłowieckie. Ostrzyse - rola, IX. 3'57, gm. Grabno. Paciakówka rola, LX. 265, 'gm. Gnojnik. Paciakówka - zagroda, 'Xl. Z64. gm. GnojnLk. Padolrola, liX. 265, gm. Gnojnik. Pa· daly - grunta, III. 342, gm. Doły. Pagórek - rola, II. 315, gm. Borzęcin. Pagórki - łąka. I!X. 1125,gm. Druszików Pusty. Patikówka - las, IX. 355, gm. Gosprzydowa. Pary ja - pa;:;twisko, IX. 129, gm. Dzierżaniny. Pary je wąwóz, rów, liX. 267, gm. Gnojnik. Pary je - rola, IlX. 265, gm. Gnojnik. Pary je - przysiółek. XII. 200, gm. Gnojnik. Pasieki - rola, II. 259, gm. Biesiadki. Pasternik - grunta, III. 3'35, gm. Demona. Pasternik - pastwisko, III. 345, gm. Doły. Pasternik - rola, Ix.. 3'52, gm. Górka. Pasterniki - rola, IX. 13, gm. Gwoździec. Pastwisko nad rzekq, II. 312, ,gm. Borowa. pastwisko na tamty stronie, II. 31Z, gm. Borowa. Pastwisko nad granicq księżq, IT. 312, gm. Borowa. Pastwisko - pastwisko, II. 261, gm. BieSiadki. Pastwiska - rola, II. 259, gm. Biesiadki. Pęckowskie - Tala, IX. 252, gm. Gó!'ka. Piaski rola, III. 332, gm. Brzezowiec. Piaski -rola, III. 331, gm. Brzesko. Piaski gminne - nieuźytki, I. 1B2, gm. Biadoliny Szlachecikie. piechO'lDłcz6wka rola, IX. 265, gm. Gnojnik. Pieklo urwisko, X. 14, gm. Gwoździec. Pieniezyska - 'rola, I. 127, gm. Biado1iny Radłowskie.Pieklo dolina, n. 261, gm. Biesiadki. Pwreck6wka - orola. IX 265, gm. Gnojnik. Pióreckówka - zagroda, IX. 264, gm. Gnojnik. Pisarz6wka - 101Piskorzeniec - rola" nC352, gm. Górka. Placowa szkarpa - Jąka, III. 344, gm. Doły. Placowa szkarpa - grunta, III. 342, gm. Doły. Plebańskie grunta, III. 335. gm. Dembno. Pniace - rola, IX. 352, gm. Górka. Podbagnie - grunta, III. 338, gm. Dołęga. Pod bialq drogą - grunta, In. 342, gm. Doły. Podblonie - rola, II. 315. Pod borem -,grunta, III. 33'B,gm. Dołęga. Pod borkami rola, I. lBO,. ,gm. Biadoliny Szlacheckie. Podborzęckie - grunta, III. 338, ,gm. Dołęga, Pod cegielniq --.:::: gronta, m. 338, gm. Dołęga. Pod buczyną - rola, IX. 357,gm; Grabno. Pod chalpq rola, X. 13, gm. Gwoździec. Pod chaupą - pastwisko •. IX. 129,gm. Dzierżaniny. Pod chaupą - Podchaupie ~ rola, IX 100, gm. Dzier·~nip.y .. Pod chalpq - pastwisko, III. 345, gm. Doły. Pod chaupqrola, II. 310, gm. Borowa.· pod chalpq~gronta, III. 342, gm.Doły. Pod chalpq - łąka, III. 344"gm. Pod chalpq - łąka, ITI. 344, gm. Doły. Pod chalpq'ogrody, 341,_gm. Doły. Pódchalpie grunta, III. 342, gm. Doły. pod cmentarzem grunta, III. 355, 342, 'gm. Dembno i gm. Doły. pod Czarnawq - Il"ola, II. 315, gm. Borzęci.n, Poddajstwo - przysió- m. 44 Lud - Tom XL łek, X. 20, gm. Jaworska. pod Dąbrówkq rola, IX 352, gm. Górka. Pod dębem grunta, III. 342, gm. Doły. Pod dębówkq - rola, IX. 352, gm. Gó11ka.podedrogą :'-' ,rola, 310, gm. Borowa. ,Pode drogq łąka, III. 344, gm. Doły. Pode drogq - rola, IX. 126, gm. DzierżaTIiny. pode dworem il"ola, III. 332, gm. Brzezowiec. Pod dzialem-grunta, III. 342, gm. Doły. Pod dzielnq drogą, X. 15, gm. Iwkowa. Pod figurą - rola, ITI. 332, ,gm. Brzezawiec. PodgodOWie grunta, III, 342, gm. Doły. pod Golbówką - rola, III. 21)3, gm. Biskupice Radłowskie. Pod gościeńcem roIa II. 310, gm. Borowa. Pod gościeńcem ~ ,rola, II. 315, gm. Borzęci.n. Pod gościńcem - lIT. 3416,gm. Doły. Pod, gorzelnią rola, I: 126, gm. Biadoliny Rad'łow9k:ie. Pod gO'rzelnią - p. na'zwa leśniczówki, I. 126, gm. Biadoliny Radłowskie.' Pod gorzelnią --'- droga,L 128, gm. Biadoliny RadłowskLe. Pod g6rą - grunta, III; 338, gm. Dołęga. Pod górq TOla; IX. 126, gm. Dzierżaniny. 'Podg6rcze '- II. 31~, gm. Borzęcin. Pod,g6rze- łąka, II. 260, gm. Biesiadki Podg6rze przysiółek, X. 69, gm. Jastew. podgrabie - przysiółek, X. 21, gm. Jaworsko. ,pod granicą księżą stajoniko; II. 311, gm. Borowa. Pod granicq w dolkach - rola, II. 310, gm. Borowa. Pcd granicq - rola, II. 310, gm. Borowa. Podgranice - rola, II. 259, gm. Biesiadki.Pod granicami - !as, nI. 346, gm. Doły. Pod gruszką- n. j '. �690 691 grunta, Pod I I· I III. Jankosiem :H2, - gm. Doły. rola, II. 310, gm. Borowa. Pod jeziorkiemrola, II. 315, gm. Borzęcin, Pod Iskrą - rola, II. 310, gm. Borowa. Pod kapą rola, III. 331 gm. Brzezowiec. Podkępie - rola, U. 263" gm. Biskupice Radłowskie. Pod Kierkowem rola, III. 331, gm. Brzesko. Podkolana -karczma, IX. 35'6, gm. Gosprzydowa. Pod koleją - p. nazwa karczmy, I. 126, gm. Badoliny Radłówskie. Pod koleją rola, I. 179, gm. BiadoUny Szlacheckie. Podkościelne rola, Óe. 355, gm. Gosprzydowa. Przed kozią drogą rola, III, 331, gm. Brzesko. Pod krzyżem g,runta, III. 338, gm. Dolęga. Pod lasem - .rola, I. 127, gm. Biadolmy Radłowskie. Pod lasem - rola, III. 332, gm. Brzezowice.Pod lasem - rola, II. 310, gm. Borowa. Pod lasem - rola, IX. 126, gm. Dzierianiny. Pod lasem przysiółek, III. 33:2, gm. Brzezowiec. Pod lasem łąka, IX. 128; gm. Dzierżaniny. Pod lasem :...- rola, X. 13, gm. Gwoździec,. Podlesie - rola, II. 315, gm. Bdrzęcin. Podlesie rola, X. 31,gm. Jaworsko. Podlesie rola, IX. 265, .gm. Gnojnik. Podlesie - rola, X. 15, .gm. Iwkowo Podlesie osada, IX. ~51, gm. GÓI'ka. Podlesie - przysiółek, X. 12, gm. Gwoździ.ec. Podlesie rola, IX. 358, gm. Grobno. Podlanie rola, I. 127, gm. Biadoliny Radłowieokie. Podłaziska las, III. 346, gm. Doły. Pod podlaziskami grunta, III. 342, gm. Doły. Podlaniosce pastwisko, Dzierżaniny. Podstopieńcem łąka, III. 344,gm. Doły. Podstronie grunta, III. 342, gm. Doły. Pod stuczem - rola, II. 316, gm. Borzęcin. Pod studnią - stajonko, II. 311,312,gm. Borowo. Pod Sufczynem - .część wsi Grobno, IX. 3156.gm. Grobno. Podsujce - las, I. 181, gm. Bielcza. Pod Sulą rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny. Podszuminie łąka, II. 319, gm. Borzęcin. Pod ścieżką - rola, n. 316, gm. Borzęcin. Pod ścieżką rola, III. 338, 342, gm. Dołęga, gm. Doły. Pod śliwiną - rola, II. 310, gm. Borowa. Pod śliwiną - pastwisko, IX 129, gm. Dzierżaniny. Pod śliwiną ,rola, IX. 126,gm. Dzierżaniny. Podeświercze-łąka, II. 318, gm. Borzęcin. Pod świerkiem - grunta, III. 343, gm. Doły. Pod św. Antonim grunta, III. 338, gm. Dołęga. Pod św. Piotrem - 'rola, I. 12'6,gm. Biadoliny Radłowskie. Pod tarkową przekopką - rola, II. 315, gm. Borzęcin. Pod wielką dziurą grunta, III. 333. gm. Dołęga. Pod wilkówką rola, X. 21, gm. Jaworsko. Pod wróblówką rola, n. 316, gm. Borzęcin. Pod wygonem rola II. 3W, gm. Borowa. Pod wygonem -rola, III, 343, gm. Doły. Pod wygonem -. łąka, m. 334, gm. Doły. Pod zakrzoskiem _las, I. 128, gm. Biadoliny RadlowsIne. Podezgórze część wsi, m. 340, gm. Doły. Pogorzelec grunta, III. '38, gm. Dołęga. Pogorzelec - las, IX. 129, gm. Dzierżaniny. Pogorzelec rola. IX. 127, gm. Dzierżaniny. Pokrzywka - rzeczka, r. 128,gm. Biadoliny Radłow- II. 261, gm. Biesiadki. Pod małą przekopką rola, II. 315, gm. Borzęcin. Podmęczne grunta, III. 338, gm. Dołęga. Pod miedzą - rola, II. 310, gm. Borowa. Pod miedzą rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny. Pod Milówkq-część wsi Grabno, IX. 356, gm. Grabno. Pod młynną drogą - grunta, III. 338, gm. Dołęga. Pod ogrodem rola, IX. 358, gm. Grabno. Podogrodzie rola, IX. 353, gm. Grabno. Podolsyny łąka, II. UO, gm. Biesiadki. Pod olszyną grunta, III. 338, gm. Dołęga. Podosobek :rola, II. 259, gm. Biesiadki. Pod pagórkiem łąka, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Podpiaski - rola, II. 315, gm. Borzecin. Pod polem las, III. 346, gm. Doły.Pod polem - łąka, III. 344, ,gm. Doły. Pod polem - rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny. Pod Potokiem ogród, II. 300~ gm. Borowa. Pod Potockiem - ogród, VI. 295. Pod przekopką rola, II. 31'5, gm. Borzęcin. Pod przygórzem - rola, IX.126, gm. Dzierżaniny. Pod przylaskami - nazwa roli, I. 126,' gm. Biadoliny Radłowskie. Pod rędziną - łąka, III. 344, gm. Doły. Pod przyrowiciem ł.'ola; '316, 'gm. Borzęcin. Podrząchwie rola, IX. 3,52, gm. Górka. Podrząchwie osada, IX. 351, gm. Górka. Pod sianą choiną grunta, III. 338, gm. Dołęga. Pod starym 'dębem grunta, III. 342, gro. Doły. Pod stawem rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny. Pod stodolą - stajonko, II. 311, gm. Borowa. Pod stodołą rola, IX. 126, gm. ,n. 44* skie. Pole długie za górą - II. 310, gm. Borowa. Pole długie za drogą rola, IX. 12'7, Dzierżaniny. Pate mokre - rola, IX:.127, gm. Dzierżaniny. Pole nad chaupą od pańskiego - ,rola, IX. 127,gm. Dzierżaniny. Pole osikowe - roI , IX. 127, gm. Dzierż3niny. Pole wielkie nad Borzykoskiem - rola, II. 311, gm. ,Borowa. Polna łąka łąka, I. 127, gm. Biadoliny Radłowskie. Polna łąka las, I. 128, gm. Biadoliny Radłowieckie. Polny łaz - las, I. 128, Igm. Biadoliny Radłowskie. Po· łudniowa - rola, I. 180, gm. Biadoliny Szlacheckie. Porębecka rzeczka, III. 33'6, gm. Dołęga. Poręby grunta, III. 338, gm. Dołęga. Postranie - rola, Xi. 2!1, gm. Dzierżaniny. Pośrednicerola, DX 125, gm. DzierŻ3niny. Potoczki rola, IX. 265, gm. Gnojnik. Potoki - strumyki, II. 2,61,gm. Biesiadki. Pólko - rola, IX\. 3,58, gm. Grabno. Pótko u figury rola, IX. 12.7,gm. Dzierżaniny. Pólko w stajanku średnim rola, IX. 127, gm. Dzierżaniny. Północna - rola, l. 180, gm. Biadoliny Szlacheckie. Prewęnda rola, X.1S, gm. Gwoździec. Prewenda - zagroda, ItX. 124, gm. Druszków Pusty. Przecka rola, IX.. 127, gm. Dzierżaniny. Przed chaupą - il'ola, XL 127, gm. DZiierżaniny. Przed ka· pliczką rola, DX!. 127, gm. Dzierżaniny. Przedpotocze - rola, IX. 15, gm. Iwakowa. Przed studnią na łazach - rola, II. 311, gm. Borowa. Przed chaupą rola, II. 311, gm. Borowa. Przechybie �692 góra, II. 261, gm. Biesiadki. Przed śliwinq, - rola, II. 311, gm, Borowa. Przekopka II. 320, gm. Borzęcin. Przekopka świerdzowa II, 320, gm. Borzęcin. Przekopka tarkowa II. 320, gm. Borzęcin. Przerwy moczary, I. 182, gm. Biadoliny Szlacheckie, Przesiadki, p. Biesadki, II. 258, gm. Biesadki. Prześpica -rola, I. 17'9, gm. Biadoliny Radłowskie, Przy bialej drodze grunta III. 3'43, gm. Doły. Przyczka g,runta, III. 343, gm. Doły, Przy dole ,.... grunta, III. 343, gm. Doły. Przydole - rola, IX\. 265, gm. Gnojnik. Przy go"ścińcu grunta, III, 335, gm. Dembno. Przy górce - rola, II. 311, gm. Borowa. Przy górze las, liX. 268, gm, Gnojnik. Przygórze przysiółek, IX. 264, gm.' Borowa. Przy jasieniu rola, I:~ 265, gm, Gnojnik. Przy jazie '- grunta, III. 3'35, gm. Dembno. Przy jazie łąka, IlXi. 267, gm'. 265, gm, Gnojnik. Krzy Klockurola, II. 3li1, gm. Borowa, Przylaski łąka, II. 318, gm. Forzęcin: Przy lazku staj anka, II. 312, gm. Borowa. Przymiarki rola, II. 316, gm. Borzęcin. Przymiarki "rola, IX. 15, gm. Iwkowa. Przymiarek rola, II.2~, gm. Biesiadki. Przymiarki grunta, III. 3'43, gm. Doły. Przymiarki - rola, I. 180, gm. Biadoliny' Radłowskie. PrzymiarkiPasterńtk, III, 3'15, gm. DemJbno. Przy mlynie łąka, IX. 267, gm. Gnojnik. Przy młynie - rola, IIX. 266, gm. Gnojnik. Przyrowicie - przekopka, II. 320, gm. Bo- rzędn. Przyrwa las, IX. 269, gm, Gnojnik. Przyrwa 'rów, IX!. 267, gm. Gnojlnik, Przy wsi - rola, IlXl.127, gm. Dzierżaniny, Przyrycie - rola, II. 263, gm. Biskupiec Radlowski. Przyśnica grunta, III. 335, gm. Dembno. Przy nowym gościńcu rola, ;n. 31,6, gm. Borzęcin. Psia góra przysiółek, X. 14, gm GwoŹdziec. Psiarka łąka, IIX. 1218, gm. Dzierżaniny, Pustka rola, OC. .13, gm. Gwoździec, Puste - rola, IX. 266, gm. Gnojnik. Racka urwisko, II. 2'61, gm. Biesiadki. Racką - urwisko, VI. 295. Rajw raju łąka, IlL 3'44,gm. Daly, Rakówka zagroda, II, 300. gm. Borowa, Rakówka zagróda .. vi:. 294. Ratowskie - rola, DX. 3,55, gm, Gosprzydowa, Ratowskie -'-folwark, I'X. 3'54, gm. Gosprzydowa. Rembaczówkagrunta, lIr. 3309,gm. Dołęga.' Redzinki - rola, liX\, 266,gm. Gnojnik. Rędzina - grunta, lIt.' 343, gm. Doły. Rędziny - rola, III. . 332, gm. Brzezowiec. Rokosia wieś - nazwa części wsi, I. 12'5, gm. Biadoliny Radłowskie, Rola Bodkowska, IlXlI5, gm. Iwkowa. Rola Bojarowska, Rola Rola Dudzieńska, Domaszewska, Rola Dziedzi- cowska, ,Rola' Dzięgielewska, la Dziwońkowska, ska, Rola Rola Grzyzowska, Rola la Janawieńska, Rola Rola Rola HajdowRola Ja- Jamrozowska, Ro- Rola Jaskowska, Jędrychowska, cowska, Rola Gomólkowska, ska, Rola Humiejowska, styńskiz, Ro- Filipow- Gawelkowska, Glębowska, Rola Rola Rola Kaczmarska, Kapi' Rola Karwalowska, ska, Rola Rola Kowalowska, Rola Rola Rola Rola Rola Mikosowska, ska, Rola Rola Rola Rola Rola Rola Rybieńska, Rola Sitkowska, Stacho- Sukienikowska, Rola Szefcowska,' ska, Rola Rola Szotow- Taborowska, Rola Rola Wronowska, Rola Tuczniowska, Witoska, Rola Rola Zięciowska, RoRola Siq,kalowska, Rola Rola Toczkawska, Rola Rola Slufieńska, Spilowska, Turowska, Pieka- Przybylow· Pysnowska, Serafinowska, Rola Rola Paciorkowska, Rola Rola niowska, Misiow- Plackawska, Przeńkowska, gozowska, Rola Midowska, Rola Piechowska, nowska. Mar- Nowakowska, Osu.chowska, Rola Rola Maslowska, Michorawska, Rola Rola Lizoniowska, Marcinkawska, kowska, ska, Kociolkow- Kolbabieńska, Rola Wydykowska, Rola Gackówka IX, 358, gm. Grabno. Rola Gawli· kówka, Rola Muchówka, Noskówka, Rola Rola przeklasówka, Rola Nowakówka, Rola Sójków- ka, Role rola DX. 266, gm. Gnojtnik, Rówienka od pańskiego - rola, II. 311, gm. Borowa, Równia rola, II. 259,. 311, gm. Biesiadki i gm. Borowa. Równa rola, III. 34'3, gm. Doły. Równie rola, lXi. 266, gm. Gnojnik. Rudnik łąka, II. 3118,gm. Bo,rzęcin. Rybie, bliższe, dalsze rola, IX. 16, gm. Iwkowa. Sekólki - rola, IX. 3'52,gm. Górka. Siana choina grunta, III, ,338, gm. Gosprzydowa. Siciny część Dołęga. Siciny - rola, IX. 355, wsi Gosprzydowa, llXi. 354, gm. Gosprzydowa. Sikorówka - rola, lXi. 206, gm. Gnojnik, Skarpa - urwisko, II. 261, gm. Gnojnik, Skarpa urwisko, II. 261, gm. Biesiadka, Skórówka - zagroda, llX. 124, gm. Druszków Pusty. Skotnica pastwisko, III. 331, gm. Brzesko. Skotnik - pastwisko, II. 261, gm. Biesiadki, Śleparka - rola, ]X\. 266, gm. Gnojnik. Sleparka - przysiółek, IX. 264, gm. Gnojnik. Slona szkarpa -pastwisko, III. 345, gm. Doły, Slana woda strumyk, III 346, gm. Doły. Smętarz rola, liX. 127, gm, Dzierżaniny. Smoleniówka - rola, llX. 266, gm. Gnojnik. Smolkówka rola,. Xi. 13, gm. Gwożdziec, Smyczka - łąka, lIX. 128, gm. Dzierżaniny. Smyków przysiółek Nowej wsi, III. 334, gm. Dembno. Sokólki - przysiółek, IX. 351,gm. Górka. Soltysie łąki, I. 12,7, gm. Biadoliny Ra-' dłowskie. Soltysie - rola, I. 126, gm. Biadoliny Rad~ows'kie. SIXtysie rola, X. 16, ,gm. Iwkowo. Sołtysie. przysiółek, IX. 264, gm. Gnojnik. Sołtysówna - rola, I. 162, gm. Biadaliny Radłowskie. SośHna - las, IX. 263, gm. Gnojnik. Sosy kq,t nazwa części wsi, I. 180, gm. Biadoliny Szlacheckie. Sośnia - rola, II. 200, ,gm. Bi~iadki. Splawy 'rola, H. 260, gm. Biesiadki. Stajonko od Cierniakowego, II. 3N, gm. Borowo, Stajonko kolo wygonu - rola, IX. 127, gm. Dzierżanin. Stajonko krótkie Stajonko jonko między na ko nad paryjami browarzysku śliwiną - - Stajonko StaStajonad �694 695 studnią - dąbrzy - Stajonko pod - łączyną - średnie - Stajanko w - za Stajonko Stajonko przed chaupą ko w pliwiu - Stajonko dołku - - - Stajonko za łączką - mostkiem ogrodem na nowej od Borowy pod dębem Stajonko Stajonko janko - Stajonko Stajonko przecka - Stajonw polu Stajonko Stajanko Stajanko Sta- wąskie za za stodołą rola, IX. 127, gm. DzierUlniny. rola, IX. 355, gm. Gosprzydowa. Stara rzeka rola, II. 3<16, gm. I Borzęc£n. Stara wieś część wsi, Grabno, IX. 356, gm. Grabno. Stare wręby lJłs, I. 122, gm. Biadoliny Radłowskie. Staw łąka, II. 318, gm. Borzęcin. Stawisko łąka, II. .260, 318, gm. Biesiadki gm. Borzęcin. Stawisko łąka, III, '344, gm. Doły. Stawiska rola, I. 179, gm. Biadolilny Szlacheckie. Stawiska rola, IX. 355, gm. Grabno. Stawy - łąka, IX. 2'67, gm. Gnojnik .. Stawy - rola, IX. 266, gm. Gnojnik.Stefanówka las, liX. 355, gm. Gosprzydowa. Stefanówka rola, IX. 355, gm. Gosprzydowa, Stelmachówka rola, IiX. 266, gm.Gnojnik. Stopieniec - bąka, III. 3;44, gm. Doły. Stopieniec - grunta, III. 343, gm. Doły, Stoszkówka część wsi, III. 340, gm. Doły, Stucze - przekopa - rola, II. 316, gm. Borzęcin. Stucze - przekopa, II. 3'2U, gm. BOirzęcin. Studnia pod ,~w. Stanisławem I. 128, gm. Biadoliny Radłowskie. Studzienki .łąka, II. 260, gm. Biesiadki. Suchy ług rola, I. 180, gm. BiaStanochówka doliny Szlacheckie. Sukmanek _ las, I. 181, gm. Biedrza. Sulkówka -grunta, III. 343, gm. Doły. Sydówka - rola, IX, 12<7, gm. Dzierżawiny. Scieźki - rola II. 263, gm. Biskupiec Radłowski, Sliwina ogrody, ILL 341, gm. Doły. Swierdzowa przekopka rola, II. 315, gm. Borzęcin. S:?:c:wpa. nowska droga, III, 33Z, gm. BrzeZIowiec. Szczyptówka - rola. IX. 266, gm. Gnojnik. Szklana --:. część wsi Gosprzydowa, liX" 354, gm. Gosprzydowa. Szpitalny grunt rola, II. 3<16, gm. Borz~cin. Szumin - las, II. 315, gm. Borzęcin. Szwaby przysiółek, III. 334, gm. Dembno. Szwedówka -rola, I'X. 266, gm. Gnojnik. Szyja - łąka, IX. 125, gm. Druszków Pusty. Szymkówka rola, IX,. 355, gm. Gosprzydowa. Targowiec - droga, X. 19, gm. Iwkowa. Targowiec rola, X. 1,7, gm. Iwkowa. Tłoki - rola, IX. 266, gm Gnojnik. Tokarszczyzna TOla, II. 316, gm. Borzęcin. Tracz nazwa płd. części Brzeska, III. 3,30, gm. Brzesko. Tracz - karczma, III. 330 ,gm. Brzesko. Tropie potok, X. 19, gm. Iwkowa. Tropie rola, X 17, gm, Iwkowa. T1'zybiska - rola, II. 263, gm. Biskup~ec Radło wsk i. U bia· łej drogi grunta, III. 343, gm. Doły. U debcze - łąka, III. 344, gm. Doły. U debcze grunta, III. 343, gm. Doły. U lasu - rola, IX. 358, gm. Grabno. U lasu grunta, III. 343, gm. Doły. masy - grunta, pole, III 33<4 gm. Dąbrówka MOTska. mesie - przysiółek, I. 180, gm. Biadoliny Szla- checkie. U patoka - I;ola, IX. 128, gm. Dzierżaniny. U przekop grunta, III. 343, gm. Doły. U rzeki grunta, III. ~34>3, gm. Do~. U stdwisk - grunta, III. 343, gm. Doły. Uszew, Uszef - przekopa, II. 320, gm. Borzęcin. Uszew rola, II. 317 ,gm. Borzęcin. Uszef łąka, II. 31'9, gm. Borzęcin. U wsi -pastwisko, III. 345, gm. Doły. U wsi - rola" DX. 128, gm. Dzierzaniny. Waryś - przysiółek, I. 180, gm. Biadoliny Szlach., VI 294, gm. Brzesko. Warzeszak -, rola, IX 35'8, gm. GraJbno. Wawrzkówka - rola,']X', 266, gm. Gnojnk. Wągra da droga, Ii'X. 353, gm. Górka. Z bagiencu pastwsko, IX. 35e, gm. Grabno. W bagiencu - rola, I'X. 353, gm. Grabno. W debczy łąka, III. 345, gm. Doły. W dębinie na pagórku rola, II. '311, gm. Borowa. W dębinie - rola, X. 13, gm. GwoŹdziec. W dole - łąka, IX. 22, gm. Jaworsko. W dole. - X. 21, gm. Jaworsko. W dołkach - rola, IX. 12B, gm. Dzierżaniny. W gra· nicach stajonko, II. 312, gm. Borowa. W granicach - rola III. 332, gm. Brz.ezowiec. W granicach - rola, liX]. 128, gm. Dzierżaniny. 'W granicach przysiółek, IX. 125, gm. Dzierżanlny. W grzędach grunta, III. 343, gm. Doły. W jasion ku - rola, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Wichrowiec-krzaki, II. 2.61, gm. BiJesiadki. Wielenia dzec. Wielka buczyna - liX. 359, gm. Grabno. Wielka droga - dro_ ga, I. 129, gm. Biadoliny Radłowskie. Wielka droga droga, II. 320, gm. Borzęcin. Wielka dziura - staw, 338', gm. Dołęga. oX. 20 ,gm. Jastew. Wielkie łąki - łąka, I'X.. 355, gm. Gosprzydowa. Wielkie łąki - łąka, liX,. 2'67, gm. Gnojnik. Wielkie paryje rola, IX. 355, gm. Gosprzydowa. Wielka przekopka przekopa, II. 320, gm. Borzęcin. Wielkie słońce ----' las, l. 181, gm. Biadoliny Szlacheckie. Wielo olsze rola, II. '317, gm. Borzęcin. Wierzchowina łąka, II. 319, gm. BO'rzęcin. Wierzk góry grunta, III. 343, gm. Doły. Wietrzykówka rola, llX. 266, gm. Gnojnik. Wieś - część środkowa wsi Biesiadki, II. 258, gm. Biesadki. Wikliska grunta, III. 33'4, gm. Dąbrówka Morska. Wilcze gardło ,rola, lXi. 352, gm. GÓrak. Wilczuszówka zagroda, II. 309, ,gm. Borowa. Wilczuszówka - zagroda, VI. 294. Wilczy dół rola, !iX. 35.5, gm. GOS'przydowa. Wilkówka - karczma, X. 22, gm. Jaworsko. Wisowa. rola, liX. 35,5, gm. Gosprzyd()wa. Wisowa łąka, liX. 267, gm. Gnojnik Wisowa - karczma, IX. 2'67, gm. Gnojnik. Wisowatki łąka, II. 3,19, gm. Borzęcin. Wisowatki przysiółek, II. 314, gm. Borzęcin. Wiślisko 'POtok, IIX. 3S3, gm. Górka. W Kamioncatem dole łąka, III. '3'45, gm. Doły. W Kruchynie - rola, IX,. 128, gm. Dzierżaniny. W krzakach - rola, liX. 12B, gm. Dzierżaniny. W lasku rola, ,x. 21 gm. Jaw()rsko. W łączkach - rola, liX. 128, gm. Dzierżaniny. W łańcu - łąka, IX. 357, gm, Grabno. Wolakawska zagroda, ,X. 1'5, gm. Iwkowa, WolWielki III. las - �i 6% I lis, X. 22, gm. Jaworsko. las, iX 22, gm. Jaworsko. Wolnica - pastwisko, X. 22",gm. Jaworsko. Wolnica - rola, !Xi,21, gm. Jaworsko. W mlyńcyskach rola, II. 311, gm. Borowa. Wolówki - rola, iX. 17, gm. Iwkowa. Wójtówka rola, l'X. 266, gm. Gnojnik. Wójtówka _ zagroda, IX. 264, gm. Gnojnik. W ogrodziSku łąka, III; 345, gm. Doły. Wojnicka droga, I, 128, gm. Biadoliny Radłowskie. Wojnicz - XVI: 31t). Wolnice _ pastwisko. I. 1,B1, gm. Bielcza. W olszynie - łąka, II. 319, gm. Borzęcin, W pagórku - rola, IX. 31'1,gm. Borowa. W paryji - rola, II, 311, gm. Borowa. W paryji _ rola,. lIX, 128, gm. Dzierżaniny. W paryji - pastwisko, IX; 129, gm. Dderżaniny. W plewni _ Tola,. lIX. 128, gm. Dzierżaniny. W plewiu - pastwisko, IX. 12'9, gm. Dzierżaniny. W podlaziu _ pastwisko. '.IiXi. 129, gm. Dzierżanny. W polu - łąka, Ul 34'5, gm. Doły. W potoku' lysogórskin _ łąka, 'X. 22,- gm. Jaworsko. W przylaskach las, III. 3'46, gm. Doły .. W sośninie - pastwisko, Ix.. 129, gm. (Dzierżaniny. W rędzinach - grunta, III. 343, gm. Doły. Wróblówka - przekopa, II, 320, gm. Borzęcin. W stajaniu pierwszym grunta, III. 343, gm. Doły. W stajaniu drugim - grunta, III. 343, gm. Doły. W stajonku - rola, I,X. 128, gm. Dzierianiny. W stawiskach _ łąka, III, 345, gm. Doły, W szkarpie .las, III. 346, gm.Doły. W szkarpie - łąka. III 345, gm. nica - Wolnica Doły. W średnim dole łąka, III. 345, gm. Doły. Wychylówka - rola, II. 260, gm. Biesiadki. Wy. gnana karczma, IX 2m, gm. Gnojnik, Wygon - droga. III. 346, gm. Doły, Wymyslów - przysiółek, K; 12, gm. Gwo.dziec, Wyspa - rola, IX·. 352, gm. Górka. Wywożona góra rola, X. 20, gm. Jastew. W zagórzu - rola. X, 21, gm. Jaworsko. 'Zabelcze - przysiólek, X, 3'51, gm. Górka. Za bialą drogą grunta, III 343, gm. Doły. Zabikońka bagno rzadkie, II. 261, gm. Biesiadki, Za chalpą - rola. liX'. 358, gm. Gralbno. Za cegielnią _ grunta, III. 339, gm. Dołęga, Za chaupą rola, II 31'l, gm. Bo.rawa. Za chaupą - grunta, lIr. 343, gm. Doły. Za Czarnawą _ rola, II. 31,6, gm. Borzęcin. Za dąbkami rola, lXi 12'5, gm, Druszk:ów Pusty. Za debczą _ grunta, III. 343, gm. Doły. Za dębiną rola, DX\.128, gm. Dzierżan'i!ny. Za dolkiem - rola, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Za drogą - rola, II. 311, gm. Borowa, Za drogą -grunta, nI. 343, gm, Doły, Za drogą rola, IX. 128. gm, Dzierżaniny. ZC1Jdrosko ,rota, Ix.. 26'6, gm. Gnojnik. Za dworem - rola, III, 332, .gm. Brzezowiec. Zadziele - łąka, II 260, gm. Biesiadki. Za dzielną drogą - rola, 00. 17, gm. Iwkowa, Za figurą rola, III. '332, gm. Brzezowi~. Zagonie rola, X. 21. gm. Ja,worsko. Za górą - rola, II. 311, gm. Borowa. Za górą ~ grunta, III. 343, gm. Doły. Za górą - łąka, III 345, gm, Doły. Za górą w le- 69? sie - .rola, II. 311, gm. Borowa. łąka, IX', 359, gm. Gra'bino. Za górą - rola, X. 13, gm. GwoŹdziec. Za górą - rola .. IX. 128, gm. Dzoierżaniny. Za górą - las, I,X. 129, gm. Dzierżani!ny. Za górą łąka, !IX. 1218,gm. Dzierżaniny. Zagórcze - rola, II. 317, gm. Eorzęcin, Zagórze góra, II. 261, gm, Biesiadki. Zagórze rola, II. 2160, gm. Biesiadki. Zagórze - rola, X. 21, gm, Jaworsko. Za gościńcem - rola, rI. 317, gm. Borzęcin, Zagrabie rola, II. 260,gm, Biesiadki. Zagrody - rola, II 317, gm. Borzęcm. Zagrody - rola, X. 17, gm. Iwkowa, Zagrody - rola, IX. 200, gm, Gnojnik. Za gruszką - rola, IX. 128, gm. Dzierianiny. Za gum· nami - grunta, III. 339, gm. Dołęga. Za gumnami ,rola, IX. 12,5, gm. Dzierżaniny. Zagumnie - droga, II, '320, gm. Borzęcin. Zagumnie droga. I. 128, gm. Biadoliny Radłowskle. Za jeziorkiem rola, II. '317, gm. Borzęcin. Zajmy - rola, II. 317, gm. . Borzęcin. Zajmy grunta, III. 399, 'gm. Dołęga. Za Kanią grunta, III. 343, gm. Doły. Zakępieniec rola, IX. 352, gm. Górka. Za koleją - rola, I, 179, gm. Biadoliny Radłowskie. Za koleją rola, III. 332, gm. Brzezowiec. Za kozią drogą rola. III, 331, gm. Brzesko. Za kozlowiec rola, II. 259, gm. Biesiadki. Zakrętek - rola, II. 311, gm. Borowa. Za krężelem - rola. I. ISO, gm. Biadoliny Szlacheckie. Zalesie rola, IX. 3'55, gm. Gosprzydowa. Zalesie rola, IX, Za górą 2'65, gm. Gnojnik. Zalączyska rola, II. 3017, gm. Borzęcin, Za ląką grunta, III. 343, gm. Doły. Za lon nem rola, II. 318, gm. Borzęcin. Za malo, przekopką rola, II. 317.. gm. Borzęcin. Za męczne grunta, III. 339, gm. Dołga. Za mlynną_ drogą grunta, III, 33'9, gm. Dołęga. Za nowem gościeńcem roła, II .. 3'l7, gm. Borzęctn. Za ogrodzie rola, II. 264, gm. Biskupice Radłowskie. Za olszową szkarpą III. 344, gm. Doły. Za oLszyną _. grunta, III. :ł39, gm. Dołęga. Za orle pastwisko, I. HU. gm. Bielcza. Za pary ją staj anko, II. 312, gm. Borowa. Za pary je - rola, LX. 35'5, gm, Gospr~ydowa Za paryjom las, IX. 268, gm. Gnojnik. Za piaski rola, II. 317, gm, Borzęcin. Za polem - grunta, III. 344, gm. Doły. Zapotocze rola, X. 17,gm. Iwkowa. Zapotocze św. Urbana, X. 17, gm. Iwkowa, Za przykopa, grunta, In. 344, gm .. Doły. Za przyrowiciem rola, II, 317. gm, Borzęcin. Zaradomie - rola, liX. 358, gm. Grabno. Za rzyką rola, IX, 266, gm. Gnojni.k, Zasadzie las, II 261, gm. Biesiadki. Zaskarpie - rola, II. 259, gm, Biesiadki. Za slono,' szkarpą - grunta, nI. 344, gm. Doły. Za smyczka, rola, IX. 128. gm. Dzierżaniny. Za stajniami grunta, III. 344, gm. Doły, Za· stodole rola, II. 318, gm. Borzęcin, Za stodola, - rola, II. 311. gm. Borowa. Za stodolą sta_ jonko, II. 312, gm. Borowa. Za stodolą grunta, III. 344, gm. �698 Doły. Za stodoŁą zgórze - grunta, III. 344 gm. Doły. Za stodoŁą - rola, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Za stuczem rola, II. 318, gm. Borzęcin. Za ścieżką - rola, II. 317. gm. Borzlęcin. Za ścieżką grunta., III. 3'35, 339, 344, gm. Dembno, gm. Dołęga gm. Doły. Za św. Antonim grunta, III. 339, gm. Dołęga. Za szkarpą gru'nta, III. 3414, gm. Doły. Za tarkową przekopką rola, II. 318 ,gm. Borzęcin. Zawale - rola, II. 318, gm. Borzęcin. Za wielką drogą rola, II. 318, gm. Borzęcin. Za wielką dziurą - grunta, III. 339, gm. Dembno. Za wielką przekopą rola, II. 318, gm. Borzęcin. Zawierzbie ~ rola, IX. 352, gm. Górka. Zawierzbie - rola, II. 318, gm. Borzęcin. Zawiszówka rola, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Zawiszówka - łąka, TX. 128, ·gm. Dzierżauiny. Zawodzie - nazwa części Brzeska, III, 330, gm. Brzesko. Za wróblówką - rola, II. 318, gm. Borzęcin. Za wygonem - las, III. 346, gm. Doły. Zbójnik - rola, II. 260, gm. Biesiadki. Zbrodnia łąka, II. 260, gm. Bi'esiadki. Zbrza - przysól.. X. 19, gm. Jastew. Zbrza'-las, X. 2{), gm. Jastew. Zdziarskówka rola, II. 264, gm. Biskupice Radłowskie. Zgórzej przysiółek, III. 340, gm. Doły. Zielonka rola. III. 33,1, gm. Brzesko. Zimna wódka - las, I. 128, gm. Biadoliny Radłowskie. Zychowiec rola, IX'. 352, gm. Górka. Dzierżaniny, p. Brzesko. II. 312. Ławniów, III. 260. Łonio- 099 wy, zawada Uszewska, II. 26'1. Zdrochel, II. 262. Pow. Brzeziny. IX. 419; X\XVII1I. 235. Kołacinek, XXVI. 72. Tomaszów Mazowiecki, XXVII. 193; :XXVliII. 2'2R, 230; XXXVI. 393; XXXVIII. 327, 417. Na wieczności, XXVI. 152, p. Tomaszów Mazowiecki. Pow. Brzozów. Eachorz, IV. 188, 196; XI. 277. Baranówka VIII. 424 Blizne, IV. 309 311, 312. Brzozów, IV. 188, 203, 309, 311., 312, 317; X. 355; XXJXV. 61; X'XlXVII'1.419. Pow. Brzozów, II. 155, 257; III 143, 144; IV. 188" 197, 309; VI'II. 424, XIV. 326; XVII. 253; XXIU. 115, 116, 126; ,XXX. 149, 150. DOnlaradz, IV. 309, 311; :XVTI 108, Dydnia, II. 96; IV. 309, 311. Golcowa, IV. 188, 196, 197, 310 311. Jabłonica, IV. 309 311 320. Jabłonka IV. 309 Jasionów, .x.x.x. 149, 150. Harta, IV. 188, 3Ot9.,311, 312. Krz.emienna, IV. 3·09, 311. Malinówka, IY. 309, 311. Orzechówka, IV. 309, 3U. Trześniów, XI. 309, 310; XXV. 4. U1ucz, II. / 96. Wesoła! II 155; III. 143, 144; lIV. 50, 188, 196, 197. Wiła Jasieniecka, XX.XIX.. 296. Witryłów, IV. 316, 321. Wżdów, Zasanie, .X. 215. VIII. 424. Pow. Buk do r. 1918, pow. N·. Tomyśl Lwówek, XXJX,VIII. 456. Michorzew, XX. 171. Sliwno Wielkopolskie, XXXIII. 8. '.:. Pow. Bydgoszcz. Bydgoszcz, Bidgostia, IIII. 381; VII. 340; !X. 9; XIV. 219; lXIX. 25; XXV,I. 127; XXVII. 116, 118, 119; XXVIII. 133-135; XXX. 217; XIX,X,III. 4; XXXV. 4; x.x.xVI. 394; XXXVII. 4>50,47·2., 487. Fordoń, VJlI 74; XVIII. 132. Koronowo, X.XiXVII. 27'0. Łażyn, VII. 94 Nekla, X/XVIII. 130. Pow. Bystrzyca. Bystrzyca pow. (okręg.), III. 380; XIX. 27; XXXVIiI. 411. LądekZdrój, X.xXVII. 411; XXXVIIrr. 417. Szunów, Schonau, ·XXX,VIl'I.· 417.Ratchin, Hradczyn, XIX. 27. Pow. Bytom. Bytom, Beuthen, II. 283; VI. 18'9; TlX. 409; XVI. W3; x.xVIII. 102; X:X:XII. 41, 43; XXXIII. 140; XXXVI. 395; XXXVII. 403; XXXVIII. 443; XXXIX. 319. Pow. Bytom, 1'1. 125; XIX. 16, 19; XXV. 11~, 112. Chorzów, X:XXVII. 408, 410. Dąb, Damb, Krasny Dąb, XIX. 16. Dombrawa, XI,X,. 19. Dombrowka 'V1iihle, XlIX,. 119.Gross-Dombrowka, iXiIlX. 19. Miechowict!, XXV. 112. Piekary, XXIX .. 1106.Rokitnica, ,XXV. 112. Rozbark, XXXIII. 140. Pow Bytów. Biitów. Bytów, V. 321, 322. Reków, Recków, VIII. 300. Pow. Chełm. BrzezinYj, XX. 284, 288 Chełm, III. 41; V. 359, 360; VII. 306, 307, 311; X. 373; XIV. 44. Pow. Chełm, I. 18, 188" 189; VI 28, 373; XI. 98, 101, 102; XIV. 316; XVIU. 100; XXIII. 71, 72 83, 84, 88, 101, 108, 110; XXVI. 108, 147; XXVIII. 177; XXX. 8Q 86, 116, 118; .XiX.XV. 60, 62, 63, 71, 73, 175; XiXXVIII 249" 251, 264, 267; X:XXIX. 12,9, 343. Depułtycze, XXI. 95. Garbatówka, XX. 285. Iłowa XX 285. Kałous, X:XlXVI. 285. Łukówek,XlX. 285, Rejowiec, XiX. 118.. Stara Wieś, x.x. 284, 288. Swierszczów, XIX. 285. Tarnów, XI. 1Q1; XX. 285. Wola Tarnowska" XiX 101. Wólka Tarnowska, XX. 285. Pow. Chełmno. Chełmno, Culm, Cholmno, XV[l. 74; XIX. 128; X:XVIII. 103, 142; Xlx,rx. 100; XXXVIiI. 4~8 Osnów" XV, s. VIII. Pow. Chodzież. Pow. Chodzież, XXI. 64. Kaczory, XiXI! 64. Margonin, XX:XVII. 261, 2£,7. Piła,. X.xIXVII, 269-. Pow. Chojnice. Borowy Młyn, XOCXIV. 198. Brusy, II 264, 266; XXXViI'I. 453, Brzeżno Szlacheckie, X,XJXIV. 198. Chojnice, XlXVIII. 103. Pow. Chojnic~, ViIII. 395. Wdzydze, Wdzidze,Weitsee, X\X,'VIII. 25', 28, 33, 104; ·X'XlX. 148 Pow. Chrzanów. Alwernia, VI. 2,93, 315; VII. 110; X. 237" 274; XII. 385. Balin, VI. 294-296. Bobrek, XXII. 114. Byczyna, V. 188, 309, 311; VI. 294; VII. 2135; X. 236. Chełm~, IV. 309; ViII. no; VIII. 224; X. 236, 455. Chrzanów, II. 185; VI. 219, 294, 314; VII. 110, 111, 234, 338; VIII, 224; X. 235, 236, 460" 470; XXI. 322; XXX. 258; XXXV. 61. Chrzanowskie, III. 164; X. 236, 277; X'XXI. 108. Pow. Chrza- �700 ,l' nów, IV. 188., 309; ViI. 293; VII. 28,2, 283; VIII. 70, 101; IX. 285; X. 274; XI. 306; XXI. 95; XXIII. 84, 103, 152; XXXII. 96; XXXV. 75; XXXIX. 344. Ciężkowice, XIV. 45; XXXV. 25, 26, 38; XXXIX. 344. Czerna" IV. 188; VII. 235; X. 236. Czyżówka, XI. 399. Długoszyn, 224. Dubie, VII. 338, 339; X. 274. Filipowice, X. 236; OCXIXVI. 224. Frywałd" XiXI'I. 96. Gorzów, X. 455; XXXVI. 395. Gromada, X. 455. Jankowice, .VI. 294. Jaworów, X,. 277. Jaworzno, VI. 315. Jeleń" X. 236. Krzeszowice, I. 224; 'IV. llł8, 192; VI. 5; VII. 110, 111, 234, 338; VIII. 119" 187, 218; X. 235, 236; 'XI. 17" 399; . XXIII: 103; XXJXVI. 47; XXXIX. 299. Lgota, XI. 395, 3·99. Libiąż Wielki, !l. 224; VII 110, 238; XIII. 59, 61. Lipowiec, 'X. 237. Miękinia, IV. 18'8; XI. 3'9,9. Młoszowa, XL 3e8 Myślachowice" rEX. 285. Nowaj.owa Góra, X. 470; XXIX:VII. 170, 176. Nowa Górka, IV. 188. Nowa Góra, VI. 294. Ostrężnica;, IV. 188. Ostropole, IXX,I. 95. Ostrusza, XlIV. 45. Paczołtowice, VI 294; VII. UD; VIN. 224; X. 236; XI. 306. Płoki. X. 396, 397. Poręba Żegoty, X. 274. Psary XI. 396;, 3·98' Radwanowice, VII. 338. Regulice, IV. 188, 196,36. Rudawa, iI. 188; VI. 295" 296; VII. 338; VIII 300. Rudno, V. 309, 3U; VI. 294. Siedlec, :IV. 329. Siercza, III. 273, 385; IV. 275" 278, 285, 287289, 438; VIII. 142-l4!5, 149, 153, 156; IX. 168., 259, 260; XI. 294. 396, 398, 400; XIII. 323; XXx. 39, 701 43, 44, 67. Sosnowice" XI. 397. Szczakowa, IV. 188, VI. 294, 315; VII. 110. 238; vm. 224, 335. Tęczynek, Tenczynek, X. 278; XI. 399; XXXVI. 249; XXXVIIII. 417. Tęczyn. X. 274. Tieskowitz, *j XIX. 14 15 32. Trzebinia, :XI. 394. T;zebi~nka**), XI. 396. Ucieszków, XIX. 2. Wodna, X,I. 395. Wola Filipowska, IV. 3019,3U; XVII. 32; :X:X!XVIIII. 254. Zalas, X. 470. Żarki, IV. 49, 57, 171; IX. 212. Żary, VI. 296; X. 274. Nazwy toponomasto pow. Chrzanów Biala Karczma, VI. 295. Biedaprzysiółek, VI. 294. Bielówki pastwisko, VI. 2195. Borek - rola, VI. 2'95. Brzeziny przysiółek. Sierczy, p. wielicki, VoIlI. 153. Buczyna wzgórze, VI. 295. Cezarówka - przysiółek, VI. 294. Chalakówka część Sierczy; VIII. 153. Chełmek - wzgórze, VI. 295. Chlewy rola, VI. 295. Droga średnia - VI. 2,96. Eliaszówka rzeczka, VI. 2:96. Gaj - .rola, VI. Kacze krze przysiółek, VI. 294, gm. ;J3aliin. Kałuża pastwisko, VI. 295, gm. Rudawa. Kamienice kamienioŁomy pod Brzezinami, VIII. 153, gm. Sercza. Klasna przysiółek Sierczy, ViII. 153. Koledwora - część Serczy, VIII. 153. Korzenice przysiółek, VI. 2'94, gm. Chrzanów. Kościelnicki las, VIII. 2'95. ') p. Ciężkowice. ") zob. Autischkau. Cięźkowice, Czienskowitz, Czeschokwitz, Czechowitz, Tieskowitz, Czinckowitz, CZieskowice, Czenskowiz, Tienskowiz, p. Ciężkowice, XIX. 13, 14; XXXV. 25, 26, 38;' XXXIX. 344. 187, gm. Krzeszowice. Kozibród - woda, VI. 296. Koźmin - przysółek, VI. 2'94, gm. Balin. Krakowska dToga, VI. 296. Krzeszówka potok, VI. 2:96. Krzoki nad Kamieńcem p. Łolsyna, VIII. 153, gm. Sereza. Kubica las, VI. 298. Lichów las. VI. 2,95.' Lubernia - p. Alwernia, VI. 293. Łany rola, VI. 295. Łaz nowy rola, VI. 29,5. Łątczany - dół, VI. 295. Łękawice - potok, VI. 296. Łolsyna Krzaki nad Kamieńcem, część przysiółka Brzeziny, VIII. 153, gm. Siercza. Młyn Diabelski VI. 295. Mlyn koło gorzelni, Młyn ni, Mlyn na Błoniu, kolo młocarMlynna Kre- tówce, Młyn na Łęgach, Młyn Olszynie Młyn po Maślonce, na Na rola, VI. .:1J95. Na karczma, VI. 2'~5. przysrołek Sierczy, VIII. 153. Na Trzepkach - rola, VI. 2~,5. Nowakowa Skalka, VI. 296. Obrytki pastwisko, VI. 2'95. Ogród - rola, VI. 2'95. Okradziejówka przysiółek, VI. 2,94. Okrąglik las, VI. 295. Pasternik ogród, VI. 295. Poborze - pastwisko, VI. 295. PociechaPocieszka - Poczekana - karczma, VI. 295. Pod chróścią łąka, VI. 295. Pod Dębieńcem droga, VI,. 295. pode dworem - przysiółek Sierczy, VIII. 153. Pod Potokiem ogród, VI. 295, P. Brzesko. Pod Słodownią _ .. rola, VI. 295. Pod wiechą - karczma, VI. 295. Pod wierzbą VI. 295. Podlesie - las, VI. 295. Podłonie - troIa, VI. 295. Przedbrzezinach Konopówce Na potoku - - rola, VI. 295. Przyrola, VI. :1J95. Pusty staw łąka, VI. 295, p. Podgorze. Ratki przysiółek, VI. 194. Sirzki pagórek część Sierczy, VIlI. 153. Slotwiny -rola, VII. 295. Soltys - las, VI. ~95. Suszki rola, VI. 295. W lesie przysiółek Sierczy, VI. 153. W łęgu - łąka, VI. 295, W lęgu rola, VI. 295. Welo demba część Sierczy, VlII. 153. Wesoła - karczma, VI. 2,95. Wieś lico przysiółek Sierczy, VIII. 153. Wódki lasek, VIII. 155, gm. Siercza. Wygoda - karczma, VI. 2'95. Zastodolami ogród, VI. 2·95. Zbójnik - karczma, VI. 295. Zielnik, ogród, VI. 295. Zielona karczma, VI 2'95. Pow. Ciechanów. Ciechanów, VI. 300. Ciechanowskie, III. 325; me. 299; X. 400. Szczurzyn, VIII. 305. Pow. Cieszanów, p. Lubaczów. Bihale" ;I'V. 188, 210, 309, 311. Pow. Cieszanów, IV. 168, 309. Huta, IV. 189, 191. 203, 210. Lipowiec, ;IV. 188. Łówcza. IV. 189, 219, 309. 311. Łukawiec, 309. 311. Nowa Grobla, IV. 309, 311. Sucha Wola, IV. 18'4; XX. 285. Pow. Cieszyn. Bobrek, X. 455. Brenna, XXX. 177; :x:xJX.VI. 223, 224; XX:XVIII. 305, 307. Cieszyn Teschen, lIII. 189, 194, 264, 269; IV. 49, H8, 235; VI. 283, 287; X. 119, 142; XI. 101, 110, 418, 420, 425; XIV. 300, 330, 333; XXlIn. 151; <)c'XVIII. 84, 111; XIXIX. 172; XXXV. 181; XXXVI. 250 396' XXXVII. 208; XXXVII!. 303'; X~IX. 246. Cieszyńskie, ch~ewie sługi - �~""~ .•_·",,,,,,," ...""""',d"""'.""""'''''' ..... "" . ?'03· ?'02 Dl. 100; III. 381, 383; VIr 97; X. 126; XI. 100, 110; XXII1.154; XXIV. 119; XXXII. 41, 81; XXXV. 176. ;Pow. Cieszyn" II. 96; XXXVII. 453. Cisownica, nI. 96. Gnojniki, II. 96. Szigla, IV. 176. Taczany, XX,XVI. 224. Trzanowice, IT. 96. Trzyniec, IV. 178; XXXVII. 208. Ustronie, Dl. 129. Wielkie Kończyce, XVII. 66. Zawoja, XXXIX. 24i\, 25,1. Pow. Czarnków. Bąc'za, XXXVI. 270. Czarnków, XXXlII. 1~5; XXXV. 60. Nowa Wieś, XXiXV.60. Sarbla, XX-XlII. 148. Pow. Czarnków, XVIII. 112. Pow. Częstochowa. Blachownia, .XJXXIV. 195. Częstochowa., IV. 157, 279; V. 122; VII. 23.9; ViEII. 174, 177; X. 9" 119, 135; XI. 256; XIV. 243, 263; XIX. 77; XJXVI. 127; X'}GVDII.132; XXIX. 110; XlXJXI. 175; X!XXVI. '93; XXlXVIII. 206, 351" 412, 464, 465; X XlXVIII. 448; XlXJX'I'X.315. Jasna Góra, I. 186; XX!XiV. 66; XXXVII. 457. Krzepicze, XXVI. 18, 22. Olsztyn, V. 252. Stradom, IV. 153, 260; V. 42; XVI. 250 Wfłkowiecko, X:I. 126. Złoty Potok, XXX;!. 1715. Pow. Czluchów. Człuchów. Czlochow, VI. 90. Lą'<lek:,Landyczek, III. 291. Ossowa, Wąsowa, Klein u. Groos Ossov, VIII. 305. Pow. Dąbrowa. Bolesławie, IV. 189, 196, 30.9"311, ,318; X. 95; XI~XIX. 303. Borki, IIX. 259; XII. 117. Borusowa" XII. 116, 120 Dątbrowa, IV. 189; X. 21, 307; XII. 116. Pow. Dąbrowa, IV. 189, 196, 309; VIllI. 70; IX. 88, 58, 259; X. 95; XII. 113, 114; XXIV. :l!li3; XiXiXiI. 163. Dąbrowice, IV. 189; IX. 259. Cwików, XII. 116 Czysów, IX. 259. Fana" I'V. 309, 311. Gorzyce, IX. 258, 259. Górka, IV. 189. Grębaszów, LX,. 259; Xl. 278, 377, 381; JGXXJ]X. 303 Hubenice, XU. 116. Kanna,. IV. 300, 1311.Kępa IV. 189. Kłys, IY 259. Kozuoow, IX. 259. Laskówka" IX. 1259.Lu'barz, IV. 15'3, 189. Luszowice, XI. 397; XXXI. 163. Maniów" IV. 189, 196, 197, 301, 312. Mędrzechów, V. 2,96. Niesiec, IX. 259. Niwki, Irx. 259. Odporyszów, VIII. 53; IX. 259. Otwinów" IX. 259; XXVII. 193. ;Pawłów, IV. 309, 311. Pelcza Zelechowska, XII. 114, 116, 120. Pilcza, IX. 25.9. popiele, I'V. 189, 210, 241. Samocice, XII. 117. Siedliszowice, IX. 2'59. Suro- . wa, IV. 189. Świebodzin, XII. 116. Świdrówka, IV. 189. Szczucin, IV. 189; XII. 117. WLetrzykowice, V. 391. Wola, IV. 189. Wójcina, IIX. 259. Zalipie, XII. 116, 121. Pow. Dębice. Czarna., XI!I. 20. Dębica" IX. 169; XXIX. 95. DębORzyn, 1IX.258. Dębowa, liX. 258; XI,. 274. Dzwonowa, IiX. 25B. Łąki Górne" XXXIX 366. Pow. Dęblin. Krasnopółka, Michałówka, XXXIX. 334. XXXIX. 3:34. Pow. Drawsko. Drawsko, XXXVIII. 410. Pow. Elbląg. Elbląg, mbiąg, Elbing, Melbing, X. 9. Wielebląg, XVII. 75. Łęcze, IV. 3B1. Suchacz, XXXIX. 60. ;Pow. Ełk. Pow. Ełk, Lek, ,XXlXVII. 414; lXXXIX. 358. Pow. Frydek. Nowa Wieś, V. 311. Pow. Frysztat. VIII. 65, 66. Kaczyce, XVII. 63, Małe Kończyce, XVII. 60, 61, 00, 66---71; XVIII,I. 217. Ostrawa, IV 279, 287; VII. 333. Stare Miasto, ;xvll'l. 65. Zebrzydowice, XVII. Brzeg, Brieg, XXXVIII. 417. Bykowo, Beikau, XIX. 5. Carolath, p. Siedlisko, XXIXI\x 271., 27,2. Coomrow, Kiimmernik. X:rX. 11. Cosel, XIX. 13. Dambrowa, Dambrov. Dombrova, Dammer, XIX. 19 Głogów, Glogisch, XIX. 22. Gola, Guhlau, XIX. 24. GoŁschwitz, XIX. 24. Gustau, XIX. 25,. Kozi.e1sko" Kozielskomuchle, :XLX. 13. Siedlisko, p. Carolath. 217. Pow. Gdańsk Gdańsk, I. 23; II. 73, 94, 348; III. 87; VI:II. 55; X. 5, 8" 9, 446, 457, 458; XIII 59, 65; X,VlIlI. 132; XI:X. 122; X:X. 3'2, 56; X!XII. 114; XXiW94, 113; XXVI. 9" 10; XXVIIi. 26, 35, 12,9 XOCXI. 167; XXXiII. 67; 'XXXVIII. 296, 412; XJXXIX. 323, 35tl, 358, 367, 369 Gdynia, Xxxrrx. 3£6, 369. Oliwą, X. 446. Sopot y, UD. 387; XJ,X'XVlI.. 46>3,464, 484. X'XlXIJX. 271, 272. Pow. Głubczyce. Gł:ubczyce" Glupczyce, Hłupczyce, Lubczyce, Leobschiitz, I. 27; III. 175;XIII. 1'61. Pow. Głubc7Jyce, II. 125" 193; XIX. 1,3, 10, 18, 19,21, 25; 27. Kosling, ]I. 1,93.sulkowice, OC'X. 246, 248. Bawarów" Bauer· witz, LI. 125. Dirschel, XIX. 21. DO'bersdorf, Dobesvy, OOIX. 18. Dziergawice, Xl1X. 20. Gola, GoŁo- Pow. Giżycko, Ryn, XXIXVIII ~5 Pow. Gliwice. Gliwice, :m. 1.24; XVII. 10(3;XXXI, 47, 48; :XX'XVI. 396; XJ{XVII. 443. Pow Gliwice, II. 125; X,IX. 5, 6. Byczyn, Bitschi,n. XIX. 5. Blaschwitz, Błaiejowice, XII\X. 6. Domrawa, Dombrowka, :X:IJX"19. Gerałtowice, Gieraltcn.iJitz, :X'I'X. 23. Koslow, II. 193; Xl1X. 13. Ipawłowice, PawŁowitz, XIX .. 2i3. Pow. Głogów. Głogów, Głogów Dolny lub Wiel- Gotasowice, XIX. 25. Hraischei, Hradczany, XlX. 27. Langow, Langenau, II. 175. Sobótka, Zoobten, I. ~7. Taumlitz, XIX. 19. ki, Głogowa Dolna ~ub Wielka, III. 1~'1, 122, 124, 193; WiI. 116; XJ:lX. 22; XX'XVIII 417, 418. Pow. Głogów, XlX. 5, 7, 13, 19. 22, 24, 25. Koselitz, II. 193 Gross Glougau, viczi, Gola Suatonis, Kreutzen- dort, Pow. Gniezno. Gniezno" III[. 84; IX. 426; XI. 213, . 40S; ,XIIIiI.53;X'IV. 19, 74; X:XIII. 14, 153" 1613;XiXVI. 2; XlXXI. 96. Xi~XVI. 281-283, W5" 286, 302, 304, 3{)5, 307" 375, 377; XX!XJVII. 242; XJXjXVTIJI.341; )ill{OOlIX.281; 2M, 288, 290. ;Pow. Gniezno, XUr. 8. Kłecko, XIX. 2; XiXXVHI 341. Sobiesiewne, XIII. 8,; 12. Świniary, IV. ·202. Ujazd, Ugasd, Ugazd, Vggasth, Uiasd, spirit, XlIII. 62; XiX. 171 Waliszew, XXVI. 15. Pow. Gorlice. Gliniki wieś, X. 25~, gm. Biecz, �704 p" Gorlice. 705 Pieklisko lXII. 217, :n8. Pow. Gostyń. Dzierzą,źD.ia, parów, 254. Izby" X. 444. Królowa Ruska, XVU. 253; XXiX,III. 8'17,92. Pow. Gryfia. Gostków, X'XiXVI. 285, 286. Pow Hrubieszów. XXXV1II. 486. Czerniczyn" I. 163; 1111. 25; XXII . .Pow. Góra 8. Czerniczynek, I. 163. CZUIDÓW, Chroślina, Crościna, Krauschen, IIlI. 46. Dubienka, I 158, 159, 162; XIX. 11. Czechowo, Korangelwitz, XXX. 157, 175, 178. Dziękanów, II. 123. Góra, .xxXVIII. 417. JeDyakonów, I. 163" 215. Gra'bowiec, stremba, Jaestersheim, OCIX. 30. I. 158, 224; XiXVIIJI. 183. Gródek, Pow. Grotków. III. 7, 9, 13, 16,20; 25, 26, 39, 41, Crestina, Chróścina, Crościna, 46, 87. Horodło, II. 158, 159. Hru'XIX. 10, 11. Chróścina, Kroschen, bieszów, I. 158, 1~; IV. 56; VI. XIX. 10, H. Grotków, II. 122. Pow. 412; VIiI. 215; XU!. 295; X,IV. 44; Grotków, ,XL'X. 24. OdmuchowXX!XIX. 235. Hrubieszowskie, I. skie, IlII. 117. Graeditz, Grodzisz, 150, 160, 163, 215; III 7, 8, 13, 19, Gradiszcza, Grosziste, Grodzisz20; 46; X:XII. 8. Pow. Hru1)ieszów, cze, Grottkau, Grotków, X:J::X.27. I. 158; V. 294; XXIII. 63, 92; XiXV. Pow. Grójec. 54; X:XVlIl'I. 183; XXXV, 6'7. KosCzersk, IiV. 338; V'N. 29, 225, 226; mów, III. 46 Kryłów, I. 159; III. iX. 197 Czerskie, VI. 3(}5, 376; 46. Modryń, I. 1'63. Modryniec, VII. 31; LX. 142, 225; XX. 227. XX'VDIJI..183. JPeresorowice, I. 165 Goszczyn, VII. 22'5. Góra KalwaPeratyn, I. 15<9.Strzyż6w, III. 46. ria, VII. 225, 259. GróJec, GroSzystowice" X1X.I.95 Uchanie, I. dziec, :XlXlX,v. 26. Pow. Grójec, 158. Uściug, Uściług, Ustilug, I. XXVI. 110. Grójeckie. X.'XXIX. 165; IlU. 164. Wojałowice, I. 159. 113-115, 12'9. Warka, VII. 2'25; Wolica, I. 163 zadU'bce" III. 41. XI. 197, 2'05; :X:VI. 3:419. Na Haj!<owi - część Grodka nad. Pow. Grudziądz. bużańskiego, III. 7. Saporty Altvorwerk, X,IIX. 2. Grudziądz, droga, LI. 255, gm. Waręż. Grtidzieniec, Grudenz, Graudenz, Pow. Iłża. I. 223, 224; X. 9; XVIII. 132; Dziewiętniki, X. 2~, 2611, 277. XlXV1I.127; XiXVI!III. 103; X!XIX. Iłża, V. 268; VIII. 218; XlX'XN'II. 169; XXXVI. 3M. Gubin, XXXVI. 485. lłżeckie, IV. 338. Prędocin, 395. Łasin" II. 96. Szynwałd, n. 96. XVIT.46, 47. Wąchock, Xl,X. 119; Pow. GrYlbów. 'XXXIV 75, 101, 134. Wierzbnik, Grybów" I. 188; vn. 203, 204; VillI. XXXVII. 4185. 70; IX. 254; X. 323, 444; XI. 386. Pow. Inowrocław. lXII. 9, 15, 16; XliX. 50; XXVI[l. Argenau, P. Gniewków, Gniew188; XXX. 244; X,XIXUI. 111; kowo, X. 134; XLX. 24. DziarXXiXV. 8" 38, 39; X;XOCVI.226, nowO 'XI. 66. Inowrocław, lXI. 244, 276, 37,2. Grybowskie, IX. mc, 293. Sanniki, 66. Pow. Inowrocław, XIII. 8. Kruszwica, ,I 23; XED:!;, 51; XIX. 6. XiX>III.160; X}GXVl. 395. Młyny, IV. 171, 191. Rzeczyca, XXI. 2:55. Pow. Jabłonków. Bukowiec, X.XXV. 6., 26. Bystrzyca, Bystritz, Bistritz, XlXIXV. 52. Bystrzyca Star·, :x.x:XV. 52. Istebna, Izdebna, ,I. 223; Ill. 95.; V. 88; XXIV. 119; XXXIII. 158; XlXXIV. 288, 297; XOOXVI. 223; x.x:xVlIiI. 2:26, 228, 45\i; XOOXVIII 005,307; XXXIX. 2'44. Ja'błonków, Jabłonkuw, Jabłonka, Jablunkau, Jacków, Jassów, I. 144; II. 285; IV. 117, 174-0179;VI. 269; X1XVIIiI. 79; X:x.x!IiV. 84; X,X;XV. 42, 52; XX:XVIL 208. Pow. Jabłonków, II. 96. Jaworzynka, .XJXiXIV.288; XXXVII. 223; X:XXVII. 226. Koniaków, XJXlXIV 288. Koszerzyska, II. 96. Kotelnica las" IV. 176. • Pow. Jarosław. Chotyniec, IV. 191. Czerce VII 178. Jarosław, I. 153"223; III. 285: 290; XI. 276; XIV. 302; XVI. 54; x:x:III. 158; XXVI. 48, 51, 54; X\XXVII. 207, 208" 419. Pow. Jarosław,· IV. 100; VII. 178; VIII. 70; XI. 188; XVII. 253; XXXIII. 7. Laszki, FV. 190. Łeżachów, I. 224. Miękisz Nowy i Stary, IV. 190. Radymno. 1.224; lXVII, 53; XXIXV. 185; XXXVII. 296. Sieniawa, VII 178; X. 288; X:XXVI. 93, 94. Tuchla, IV. 190. zarzecze, XIV. 302. zasanie, XlIIlI. 43. Pow. Jarocin. Siedlen:n, XXXIX. 283 289 290. Pow. Jasło. " 45 Lud - Tom XL Bajdy, IV. 190. Bączal, IV. 190. Białkówka, IV. 190. Bieśnik, XXXIX, 339. Bieździadka, IV. 309, 311;X1X1I1I.114. Biezdziedza, IV. 309, 312; XIV. 229. Budzisz, IV. 190. Chrząstówka, 100. Cieklin" IV. 309, 315. Frysztak, VII. 112; X,I. 406. Grab, XXXVlI'I. 171. Jabłonica, ix)I\I. 279; lXXXV. 76, 78, 88" 00. Jasło Jaslyo, VII. 112, 140, 218; IX. 254; XIV. 64; XXI. 56; XXVDH. 111; X:>CXVI. 244; 372; XXXVII. 2.07. Jasielskie. IX. 25-t; XIX,XV. 61. Pow. Jasło, Ul. 72; IV. 155,· 190" 309; XIV. 171.,229; X:XVI. 50, 56; XXX.117; XX:XlIII.96, 97,199,111; XXXV,75. Jastrzębin, ,X. 41. Kąty., XXXI[. 106. Kołaczyce, XI 196. Korzenne, XI. 414, 416; XXXV. 39. Kotań, XXJX. 117. Krempna, V. 121; XJX!X1HI.90; XXXVII 171. Luhlica, IV. 309, 311., 312. Moderówka, LV. 190; XXI. 56. Mogilno, VII 75; XXXVI. 223, 229. Mystków;, :XX'XVI. 223, 224, 278. . Niepla, lIV. 190. Osiek, XU. 28. Petrusza Wola, .2CXVI,.65. Pielgrzymka, Jm{,XVII 102. Polany X1X:X'IH. 83, 92. Ptaszkowa, OOX:XVI. 223, 229. Przybówka, :XlIV. 171. Stróże, VIiI. 112. Śnietnica" 170. Szebnie, I. 61, 64; II. 246; HI.72; IV. 190; X.85; .XIXVDI.178. Tarnowiec, IN. 155; X. 88, 89-91 Trzcinnica, XII.83. Wawrzyce" VII. 140, 141. Wiśniowa, x.X!X. 37, 38, 61; XiX:XVI. 224, 245, 2;9; XXXVII. 534. Wólka Bratkowa, XXVI. 65 Wrocanka, X,IJI. 309. Wróblowa, XHI. 62. ZimnawOlia. IV. 190. .x.xxvn �706 Xxvm. 103, 104; X:X:XVI394; XXXVlH. 410, 485. Pow. Kartuzy, XXIXVIII. VII. 329; XiXVIII. 28, 103; XlXXV. 271. 67, 73. Smołdzin, VI. 87. SmołPow. Jawórz. dziński las, VI. 89. Smołdzyniec, Sichowa, II. 12'0.Jawo r, XXXVIII. V. 321, 324" 333. stężyca, V. 321. 417. Zuków, XIXfVIII. 4, 28 30. Pow. Jelenia Góra. Pow. Katowice, obec. Stalinogród. Jelenia Góra, II. 290; OOX'XVI. Bykowina, Bykowine, XII!X. 5. <396;XXiXVII. 410; XXXVIII 327. Katowice, XVI. 103; XXVI. 128; 417. Karpacz, XXX:VOI. 417. <XXIX. 129, 116; ,XXX 153., 183; SZklarska Poręba, XXXVII. 465; XX.XV. 35; XXXVII. 208, 200, XXXVIII. 417. 408, 443, 4Q9, 77. :X,XiXVIH. 443. Pow. Jędrzejów. Pow. Katowice, iiI.' 121; XUX 5, Brzegi" .xXiXliV. 196. Jędrzejów, 19; XiXIX. 129. Janów, XiXXVIII.· I. 222 Mników, XiI, 313, 315. Na254, 274. KLein Dombrówka, XTX. głowice, VII.146, 147. Oksza;, VII. Pow. Kępno, XXXI. 166. 146; XX. 117. Sędziszów, IV. 337; Pow. Kielce. VII. 112; XVI. 59. Wola Lubecka, Bartków, XXXV. 68. Bialogóra, Vln. 178. 'XiXX[~. 169. Bieliny, .xXiXliX. Pow. Kalisz. 453. Bodzentyn, XJXJXIV. 19'6; Chełmek" I. 219. Dzierzbniki, XI. ,xxiX1X. 450, 453. Brzeziny, 99. Giżyce, XI. 3-34. Iwanowice, XiXXIX. 4'53. Busko, 'XiXXrX.450. ,X:XI. 250. Kalisz, II. 122; lU. 98; Chęciny" XXiXV. 182; 'XXXVI 93; V. 322; VII. 92, 238. X!XII. 117; XXXIX.450. Chmielnik, XQCX:IiX. X'XVIH. 35; XOOXV!iI.2,45; • Czarnów, IX. 2,93; XlXVI. 152. ,XXXVIII. 232. Kaliski~, I. 197. Domaszowice,XlX:XIX. 450. Gór219; IV. 164; VI'I. 96; XVIH. 104; no, XXXIX. 45(}', 4'53. Iłża, XIX,. 5,7; XXXV. 67. Pow. Kalisz, XXXIiX. 430. Jachowa Wola, VII. 99; XXIX. 175; XXXV. 67. XX,XIX. 453. Kielce, IV. 159; Gub, Kaliska, XI. 332, 334. staVU 232, 239; IX. 29'3; XI. 111; wiszyn, VI'I. 99. X'I'V.l66; XXX.n.89" 90; XXXiII!. Pow. Kalwaria. 42, 43; XX:XV. 66; XXXVI. 392; Kalwaria"X:X\XVI. 244. Pow. KalXXXVII. 07,' 208, 410; XXJXl~. wa'ria, X. 274. Olita, I. 23, 187. 344. Kieleckie, I 123; IllI. 20; IV. Pow. Kamieniogóra. 338; VI. 376; vn. 96; VIII. 211; Kamieniogóra, xXtXVI. 196; IX. 227; X. 207, 324; XII; 98; XXXVIII. 417. XVIII. 108; X~XVILI,233; X,X,XII. Pow. Kartuzy. 101, 136, 171; XXiXV. 6'1-63, 66 Babidół, XXxvn. 266. Chmiel-71; XXXVII. 303, 412; XX.XIX. no, V 321, 358; XXVIII. 103, 104; 45'1.,453, 454. Pow. Kielce, XXIII. XX,XVIII. 485. Czysta, V. 3°2; 59, 67, 69, 8'1, 82" 91, 92, 95, 98; VI. 90. Kartuzy, VII. 97; XI. 112; Pow. Jańsbork. Jańsbork, Johanisburg, 1 szowa, IV. 191, 309; V. 99; VI. 99; XXXV. 73. Gub. Kielecka. XIV. 183; XVI.417. Kobylany, XX,XIX. VIII. 225; XiXIll. 124; .xXXV-II. 419; XXXVIII. 295. Komorów, 450. Korczyn, XXJXVIII. 273. ŁuIV 191. Majdan, av. 190, 191. kowa, xxxrrX. 450, Modrzewie X!XXIX. 450. Morawica, ,x,XJXJ,X: Nienadówka-osada, VlI. 150 Ni450. Mosty, XXXIX. 450. Nowa wiska,XXiIU. 124. Raniżów. Huta, XXXIiX. 450 Nowa Słupia, XXXV. 7. Trzęsówka VI 99. XXXIX. 453. OCiesęki, XXIII. VIII 225. Zielonka, IV. 191: 115. Prusinowic~, XXXIX. 450. Pow. Kolno. Radkowice, ,X:X;XIX. 453 SkarXXV. 110, 118-120; !XXVIlI. 104. żysko, XXiXffiX.450. Staszów, .Ix. Balik~, XXXIX. 399, 411. Bączki, 293. WierZlbnik Zbtjów, XXiXlIX. XlXX,EX. 372 Cieciory, XXXItX. 450. 366. Cieloszka, xXXIX. 366. Pow. Kluczbork. Czerwone,XIXIXIlX. 385, ·401l,407. Biadasch, XIX. 4. Bork, Borek, Dęby, XiX!XLX.366. Dobrylas, X'DX. 7. Byczyna, Bicina, BitziXXiXIX. 366. Dudy Puszczańskie na, XIX. 5 Chudoib,a, XIX. 11. XXXIX. 4012. Gontarze, XtXX;IX: Dorn!browa, DombrowkamuchLe 366. Gurośl, XXXIX.366. Leman, XFX. 19. Gosla, ,XIiX. 2'5. Klucz~ .xXXIX. 366. Lipniki, XX'XIX. bork, KLuczborek, KLuczborg, 366, 374. Łąc~ki, XXX[]X. 366. Creuzburg" XlVII. 129. Pow. Łyse, XXVIII. 104; XX:XIX, 365. Kluczbork, II 125; XIX. 4, 11, 19, Pianki, .xocxIX. 366. Piekło, 25; XXXVIII. 328. Zabagnie, SaX1XJXlEX.372. Popiołki, XXXIX. bagne, XIX. 4. 3Q3. Potasie" Potaż, XXXIX. 372. Pow. KłodZko. Ptaki, X:4/X'IX, 366. Pupkowizna Kladzko, Kłodzko, XJXXVI. 396; iXJXXIX. 300 Serafin, XX'XIIX: XXXVIII. 417 Pow. Kłodzki 366. Siwiki" x.xX']X. 366. SzafarXIX. 6" 9, 11, 16, 27; XiX'XlVn: ezyska, XXlXIX. 366. Biały brzeg 411, 417. Bożków, Eckersdorj, - przylądek na jeziorze ŚlesińXX'XlVIII. 417. BLasevey, Blażeskim, XVIII. 134, p. Kolno/Kojowice, XIX. 6. Bresowie, XIX nin. 9. Cudowa, Chudoba, XIX. 11. Pow. Kolo. Dubenina, Eichau, XIX. 16. 80Białków, VI. 337. Brdów. Vr.I. kalówka, X;X:XVIJ.. 411 Wuen337; X!.XJX.VillI.255. Kłodawa X scheLburg, Hradek" XIX. 27. 472; XI. 340. Kolo xxxn; 4: Pow. Kolbuszowa. XXXVI. 394; 'xxxvu. 242, ~67: Brzostowa Góra, IV. 191; XI.384, XLX. 9 Cmolas, IV. 191. Hady268. Pow. Koło" II. 5; XlIII. 7; kówka, IV. 191. Kłapówka, IV. XIXV. s. IV; XXXII. 4. Tymin, XXV. s. IV. Wąsosza, XVIII. 310, 311, '3!19. Kolbuszowa, IV. 134. Sąpolno, Sempolno, XVI. 96; 116, 191, 310, 311; X. 135; XI. 382; XiXXvrrl. 489. XlV. 218; XViI. 59. Pow. Kolbu45* �708 Pow. Kołobrzeg. Kołobrzeg, V. 33; VIII. 160, 282; ~IV. 172. Zwilip, V. 193. Pow. Konin~ Dąbrówka, !. 125. Konin XIV. 00; xxxv:m. 262; Powiat Konin, XXXIV. 237. 238.242; XXXV. 69; Slesin, Sleszyn, Slessyno, Szlejeszyno, Slesin, XI'V. 90, 120, 123; XXVII. 60 Sanów, lXIV. 90. Ostrowów XV. 90. Półwiesek Nowy, Półwiesek Stary, Półwiesek lubstowski. XV. 90. Przywłoka wieś, XIV. 90. Szyszyn, 00. Wymyślin, XIV. 90. 2abiniec, część mi.asta, ~IV. 127. Zółwin, XIV. 90. Pow. Końskie. Giełzów XXVIII. 229. Pow. Końskie, 'X.III. 8. Sobczyk, XUI. 8. Pow Kościan. Gryżyna, .xXX.V. 63. Kąty IX. 195 Kiełczew, II. 39. Konajad. XX. 171. Kościan, II. 39; XXiXV. 63. Pow. Kościan, IX. 195. Machcin, Xx. 171. Morownicą, XX. 170" 17'1. Nietążkawo, 'XXiXVII. 349. Pow. Kościerzyna. Gołuń. XIXVIII. 34. Kościerzyna, " kosy, 'XXII. 112. Policzna, XX. 192, 193; X/XII. 64. Psary;, XX. 126. Świetlikowa Wola, X!X. 192. Wilczowola, 'XX 192. Zwoleń, XXXII. 41, 43. Pow. Koźle. Dobrosławice" Dobroslavici, Villa, Dobraslauici, Dobroslauicz, Dobroslauiz, Dobroslawitz, Do- broslawiez .• X'IX. 17. Stare Koźle, Alt-Cosel, Antiqua Cosla, Cosla, Cosel, II An· 193-195; xnx. 2. Pow. Koźle, II. 193; (XI,X. I. 13" 25; XXIII 153; XXV. 111. Gościeniec, Kostenthal, II. 123. Kostaenthal, XIX. 25. Grudynia Wielka, p. Grass Grauden, IXEX. 27.. 218. Pawłowizna, Gnadenfeld, II. 195. N,azwy w latach: KosIa 1341, 1379, 167'9. Kozel 1366, 1408, 1442., 1443, 1471. Kozi! 136,9, 1401, 140~, 1408, 1411, 1412, 143,5, 1443; 1446, 1450, 1453, 1457, 1471. Cosil 1385. KosIania - 1385. de Cosla 1390, 1431, (ablativ.). CosiHensis 139 2. (przym.) CassIa (civitas) 1400. Kosyl 1405. Cosla - 1447. in dem Kozlischen Gebiet 14-50,1453, 1457. Kosel 1457, 1488 Gross GrauCostrina, Cosceryna, Kustryn, den, P. Wielka Grudynia. BruKo§cina V. 321; XXVIII 34, 103; dina 1223, XIX, 27, 28. Gru· Rów" VI. 69. dina 1223, 1228, 1234, 1447. Pow. Koszalin. XIX. 27, 28 de GTttdin 1335. Koszalin,XlXJXyI. 395. Grudyn - 1'381. Grawdin - 1400, Pow. Kozienice. 1418. Magna Grudina 1416. Czamolas, VII. 411; ~IX. 99, 100; Grawtten 1437. Gross GrudXX. 19, 193; XII. 64; XXXIII. 7. ny 1532. Grudnia, 1679. Grass Janowiec, XXXII. 41; .XIXJXV. Grauden 1'775. XIX. 27. 28. n. Jedlnia" II. 199. Pow. Kozie- Pow. Strumień. nice, U. 199; 'X.XXII. 41. 45. MąDombrowe, XJ1X. 19. Gola, Coile, tiqum 1 XIX. 24. Kożuchów, FreiXXXiV!. 395; XXXVIII. 417 Pow. Kożuchów, XIX. 19, 24. Nowa Sól Neu Salz, XXXVI. 3,96. Rudy, Rauden, II. 118 Pow. Kraków. Aleksandrowice, Leksendrowice, III. 164., 333. Baczyn, XiXJXII. 96; XXXIV 196; XXXVI. 223, 229, 250. Balice, VITI. 118. Bielany, II. 66; XI. 39; XIII. 1; XXVILI 136. Bieńczyce, XV IIII. 5, 9. Bolechowice, VIII 118. Borek Szlachecki, X.XIX'IV. 196.. Branice, XXiXV. 27. Bronowice, VII. 256. Bronowice Wielkie, VIllI 118. 119.; X. 324, 352; XI. 207, 326; XVIII.99; XXiXI. 12. Brzegi, X~XIV. 196. Brzez ..wa, XlXiX.39, 41, 43, 44, 4£, 48, 49, 54; 56; f>9; 60--65, 68, 71, 72. Brzoskwinie, XXXIV. 196. Buków, XXiXIV. 196; ;XX:XV. 27 Cholerzyn, XXXVI. 239. Chrosno, VIII. 118. Czarna Wieś, VIIII. 118; XVI 224. Czerna, 'XXXVII. 468. Czernichów, II. 65, 340; V. 63; VIII 118, 119, 122; X. 5, 4:55---458; XV1l. 224 XIX!. 47; XXiXI. 149 Czernich6wka, II. 65, 340. Czułów, Culów, Cyl6w, III. 164; IV 196, 310, 3U; XI. 312-316. Czyżyny, Strzyżyny, IIiI. 164; IV. 196" 3W, 311; VIII. 119 Dąbie, VIII. 120, 124; XXIX!. 87; XXXVlTII. 300. Dąbrowa" II. 65, 340. Dębniki, XI 384; .xxIII. 126; X1X:x.V. Goyhl, stadt, Freysztadt, 13. Dwory, XXXV. 24. Dziekanowice, XDCX. 44-49 53 54 58 67,71. Gaj, XI. 17-25" 37: ~7' 136, 146, 149, 161-163, 18'5; .xIII: 709 44, 129, 135; XXX. 40-43" 46, 50, 51, 56, 69--71, 82; XXiX. 61. Gdów:, IV. 329; VI. 224, 256, 376; VII. 222; X. 94. XI. 17, 19, 21, 26, 33, 35, 42, 45, 47" 49, 130; 138; 144, 146;XXVI. 117; .xxvmr. 214;X;XX. 3!J.-45., 48, 55·, 58, 66, 70, 71; XXlXI. 60, 61. Giebułtów, VIII. 118 Golkowice, XII. 44, 12~, 127. (;rabie, VillI. 112. (;1'0towa, II. 340. Hutki, IV 154 Jeziorany, VIII. 118, 149. Kamień, III. 98; Xi1. 19~ 308 Kamiów, VIII. 118. Kaszów. Kasów, XI. 313, 315 Kleszczów, VIN. 118. Kobylany, VIII. 118. Komorowice, XVI. 213. Kopanka" XIII. 45. Korabniki, XIiI. 45. Kościelniki, VIII. 118; XIII. 43, 45. Kostrze, X. 452; XII. 44;, 127. Koszów, ViUI. 118. Koźnice Wielkie, XXX •. 45, 57. Kozy, XVI. 213. Kraków. I. 30, 31, 62~, 144, 180, 188, 195, 68; II. 65, 9f>, 96, 116" 185, 217-22.0, 288" 341, 348, 358, 359, 366; Ul. 68, 77, 84, 91, 94, 103, 107, 146, 1f>7, 188, 25,5, 263, 266; 333, 33'5 385, 388; IV. 3,2, 34, 62, 82, 92" 93, 114, 118, 155, 158, 268, 279, 297, 321, 336-338; V. 87, 91, 10'1, 128, 197, 220, 233, 277, 278, 285; VI. 5, 291, 372; Vln. 2.9, 33, 77, 96, 103, 111, 112, 183, 195; 219, 235-238, 256, 326, 23·7, 339,. 340; VIII. 60, 66, 67, 70, 71, 74, 113, 119, 395, 408; IIX. 21, 26, 56,. 93, 102, 263; X. 9, 41, 45, 96, 99, 101, 106, 115, 119, 126, 131, 13b, 199, 245, 246, 254, 270, 322-327, 3,56, 364, 384, 448, 452, 454;, 458;. XI. IQ, 17, 22, 34, 36, 40, 43; 96; 98, 99, 102, 110, 111, 198., 199. �t 711 710 E ~ f ! ~ r i I p: i' f.! i 203, 204, 207, 247, 275, 283, 29b, 297, 306--:n2, .317, 32{t-.-'328, 340--344, 374, 384, 388, 394, 4G5, 416, 421, 435; XII. 12, 19, 22-27, 233; XliII. l, 43-47, 51, 52, 59--61, 63, 65, 258, 262, 2'93" 348--350; XIV. 164, 174" 219\ 221, 246, 247, 263, 278, 323, 324, 334" 340, 345, 371, 372, 275; IXV. 313; XVII. 128 XVIII. 7. Kraków, ,XIX. 33, 34, 131; XX. 18,1; X;XJI.4U, 47, 53, 56, 57, 63, 66, 67, 83, 90, 9,2-97, 246, 66, 267, 270; XJXII. 114, 160, 162; XXIII. 100, 126, 147, 152., 154, 156; X:XIV. 83 105 106 110-112, 115, 116, 118,:123;"XiXV: 32, 49, 107; XXVI. 69, 129; .xXVII. 87, 95, 112, 15,5; X:XV1III. 6, 27, 31, 35, 55, _71, 102, lOb, 130-134, 136, 139 214, 215, 249, 2·50; X;XIX. 99" 101, 121, l7{}, 179, 180, 190--194; XIXX. 46, 146, 164, 175, 183, 217, 260, 272; XXiXII. 6, 13, 42, 43, 175; X;~III 14, 47; 67, 168, 186, 19'2; XlX:X'VI. 5, 34, 41, 49--52, 69, 81, 88, 93, 183; 225, 226, 242, 248, 393; xxx¥n. 152, 168" 207, 209, 289, 302-309, 341, 409, 444; XXJXVUI, 220, 253, 27a, 290, 29,9, 303, 310, 447, 450, 4'£i&--469, 4,76, 477. Krakowskie, I. 173, 176; II 21, 3S5; III. 2" 164, 323; V. 238, 265; vrr. 376; VII. 224, 283, 284; LX. 148;, 237, 254; X. 194, 197, 20Z, 324" 372, 384, 385; XiI 28, 108, 165 182 195 308; XII. 42;XIII. ;6, 18: 16U: 343" 348; :XIV. 317; XVI. 14, 137; XVlJiII. 1, 3, 5, 6, 11, ,93; XIX. 35, 50,56, 113, 139; XiX 197; XXI. 96; XlXIII. 62, 82, 90, 94, 98, 106, 115, 126, 152, 154; XIXVII. 23; XXVIII. 135, 168, 175; XXIX. 157 184, 185. Krakowskie, XXXII. 96, 171; XXXIII 5 7 8 13' XXXVI. 232. Pow. '~r;kó~, :II: 65, 340; IV. 192, 310; VIII. 66, 150; XiXIX. 163; X,X:XII. 96. Krzesławice" XI. 17, 19, 23, 27, 144, 148; X1XXVlI. 245. Krzysztofowice, VIII. 118. Kuleszów, III. 164, Kwapinka,X:XXVI. 245. Lednica, IV. 287, Lipowa" XVI. 213. Lipnik, V. 226, 231; XiX:XV. 7. Lu'bocza, V'III. 118; XXV. 27. Lusina, XII. 129. Łagiewnik~, I. 144; II. 361--363; iX. 261; XXiXV. 13. Łazany, V. 225, 227, 22; XII. 44, 41\, 130, 132; XXTIII. 115; XXVIII. 136; XIXJX.217. Łęg IV. 196; VIII. 118 Ł'obzów, ViIII. 118; XI. 131, 147; XVI. 224. Łucjanowice, Łuczanowice, Xl. 397. Modlnica, II 220. Mogilany, [V. 297; V. 221, 22,7, 228, 231; XII. 22, 24, 45., 219; XXXV. 27, XXXV. 5, 10, 11, 26, 30, 36, 3'/, 40; XXXVIII. 35 Mogiła, V. 289; VII. 256, 338 X. 119; XVIITI. 5; XXXVI. 240. Morawica, VIII 118. Mydlntk~, VIII. 118. Niwki, XX. 294. Nowa Wieś, VIII. 118, 198; XVI. 224. OIS'zanica, Olsenica, III. 164. Opatkowice, XII. 185; XII. 45, 53, 55. Piaski Wielkie, V. 229, 231 VIII. 335; XII. 4'5; :XXXV, 38. Piekary, V. 223; VIII. 118, 434; XI. 247; XiXlXVI. 240. Płaszów, X.96; .XJI'I.44" 49, 134; XXXV. 13. Podgórze, II. 356, 361; V. 278, 28,9; VII. 112; VIII. 66, 115, !335, 336; IX. 102, 293, 426; X. 45, 117, 118, 238.,470, 471; .XII.al, ~, 384, 394; XII, 12, XXXI. 107; XXXVI. 239, 285. 19; XV. 164; XXVII. 112, 124; Zwierzyniec, X. 96,459; XXXV.39. XXVIII. 215; XiXX. 40, 217; Nazwy topomastyczne. XXlXI. 107; XXXV. 7, 8, 13" 29; Babiny przysiółek, XII. 129, XXXVI. 4'3, 44; XXXVII. 200, 227, gm. Golkowice. Barania Olszyna, 232. Podstolice V. 227, 231. PoXI. 35, gm. Mnichów. Florek, lanka Hallerowska, X,I. 96; XII. XIII. 51, p. Brama Floriańska. 42; XXX 37-39, 41-43, 45, 46, Grodzka brama Kraków, 49, 50, 53, 56-5,9, 62, 64, 6ó, 69, XXVII. 12. Kleparz, część Krako72. Poznachowice Górne, XXXVI. wa, iXI. 3,6; ,X,XIII. 152. Kro224, 246. Prądnik, XIII. 62; wodrza pnedmieście 'KrakoXXXI. 107. Prądnik Biały, IV wa, VIII. 118; XI. 3'84; XII. 43.. 310. Prokocim, IV. 451; X. 219; 46; XVI. 224. Krzemionki, p. Krs_ XI[. 44 Przebieczany" II. 373; ,kowem, XXVII. 112; XXVIII. 133, VII. 222, 224; .xIV. 167; XVIII. 139; XXIX. 104. Krzysztofory, 108. Przewóz, X. 102 Pychowice, XXIX. 9.9-103. Las Wolski, XII. 44. Radechowice, XXVIII. XXXV. 168. podgórze, ul. w Kra214; XXXVI. 245 Ractborowice, kowie, XIII. 39. Skałka w KraVIII. 119; XI. 108. Raciborsko, kowie, II. 219. Stradom, przedm. XXX. 61, 66; XXXVI. 245 Krakowa, X. 45; XI. 3'3; XV. 346, Rączna, VIII. 118. Russocice, IV. 348, 350; XXXVII. 200. Tworko310, 311; VIII 118. Ruszcza. wa brama, brama Floriańska, XIII. 43. Rybna" VIII. 118, 123, XIII. ~l. Wawel, X'I. 41, 104, 248; 124 XI. 315, 316. Rybitwy, IV. XIV. 220; XXX. 266; XXXiI. 32; 451, 454. Rząsek, VII1. 118. RzeXXXV. 14, 30, 35. Zwierzyniec, szotary, V. 227" 228, 231; XI. 17, przedm. Krakowa .. lXI. 415; XVI. 22, 23, 28, 3,3, 42, 45, 418, 150; 224. XIXX,. 42, 44" 50, 55, 58, 63, 65, Pow. Krasnystaw. 66, 70-72. Rzym Karczma, Bzite, I. 199. Krasnystaw, VII. 337; xxvnI. 135--138, 140. Rząka, V. X. 258; XX. 81; XXVIII 173, 175, 176; XXXVII. 207. Krasnostaw229; X. 448. Sawa, VIII. 396. Ścieskie, I. 199. Pow. Krasnystaw, jowice, Czeyowicze, SzieczieiowiXVIII. 108; XXII. 122. Targowicze, VIII. 118; III. 164. Skrzeszów, sko, XI. 384, 386 Tarnawa, I. 177; V. 221, 278. Śmierdząca, I. 173. n. 2; XXVIIIT. 177. Turobin, I. 177; Suł:kowa" II. 340. Szczyglice, val. XXVIIII. 17'5. żahno, VII. 337; 118. Szczytniki, XJXV. 32. Tonie, XVII1.10o. Zółkiewka, XXiVllI. XXIV. 123. Wołowice, P 340, 342, 175. Dzierzkowice, V. 8'2; XIX. 21. 347,3418,363. WyciąQ:e,IV. 310, 311. Janów, II. 20; III. 289; XX. 274, VIiII. 118. Wyżrał, 118. Za1bie284, 285, 287, 288, 290; XXIII. 59; rzów, VIII. 118; x.xJX!VlII. 468. XXVIII. 17'6; XXXVIII. 295. JaZagacie, II. 65, 340. Zielonki, VIII nows,kie, IV. 116; XXVIII. 170, 177. 120; XXIV 123; XXiX. 40, 67, 68; �712 Pow. Janów, Im. 36; XI. 100; XXl'lI. 59, 63, 70, 105. Kraśn1k, III. 36; XXWII. 176, 177. Modliborzyce, XXI. 95; XXVIII. 176. Rzeczyca Kościelna, XI. 101. studzianki, XXIIT. 63, 105; X!XViIII. 170,177. Su łów, II. 20. Urzędóvv, XI. 299; XJXDCVII.485. Węglin, XI. 100. Wilkołaz, VI. 29; XXVIII. 176. Wola BatorS'ka, VII. 312; XI. 381. Pow. Krobia, obecnie Gostyń. Godurowo, IX. 293. Golej ewek , XDC 170. GoUna, XXXVII. 486. Krobia, XXX. 268. Pow. Krobia, X,X. 170. Pakosławie, XX. 170. Pow. Krosno. Bajdy, m. 236, 2,37.Barwinek, XI. 191. Bia~kówka, H. 236. Bł'yzenka, ~Vr. 65. Bonarówka, Bonariwka, X:XVI. 65. Borek, II. 123, 319; Xl. 386; XlIII. 7. Bóbrka, VI. 53. Brzozowa, XXIII. 69. Budzisz, II. 236. Chorkówka, VI. 53; XXXV 11. Chyrowa, Xl. 191. Czarnorzeld, Czornoriki, XXVI. 65. Draganowa, XI. 190. Dukla, IV. 309, 311, 312; VI.37, 5\3, 54; VI'H, 424; X. 2611;XI. 100; XXV!'I. 124; XXVITr. 188; XXXV. 65, 66, 70. Dukielskie, XXV. 134; XXXV. 53. Głojsce, XIT. 190. Głowienka, VI. 37, 1>2 ..Gola, Guhlów, XIX 25. Granice, Xl. 190. Halice, XI. UH. Hwozdianka, XXVI. 65. lwIa, XI. 190. Iwonicz, m. 19; IV. 192, 196, 309, 311, 3'12; VI. 36-39, 49, 51, 53, 55, 70, 76, 12·6, 137, 140, 141; VU. 43, 112, 128, 241; XI. 275; XVIII. 99; XXIII. 60, 91, 96, 102, 104, 123; XXVII. 124; XXX. 258; XXX1.10o, 170. Jasionka, VI. 37- 7'13 39; VII. 255; WII. 424; XXXIII. 111. Jaśliska, XiXVIII. 188. Jaszczwia, 1'1. 236; VI. 5·3; X,XJI. 56; X;XVII. 178. Jedlicz, I. 236. Kiczera Gawłacka, Kiczera horśnieńska, Kiczera Telepkowska, X,r. 182. Klarowiec, X'I. 191. Klimkówka. VI. 37, 38, 48, 50. Kobylany, VI. 58; lXiI. 191. Kombornia, IV. 192, '196, 300, 311; xx;xvrI. 334, 335. Kopaniny, Xl. 192. KOl'czyn, II. 339; VI. 53; XXVII. 178. Korostenka, XXVI. 65. Krosno, II. 339; III. 156; IV. 19'2, 309, 3U, 312; V. 87; VI. 37, 38, 53, 54; VII. 112, 218, 255; VIII. 70; X,I. 128,275, 3816,419; XUI. 14, 60; XVI. 85, 212; X,XI. 266; X.XXV 13. Pow. Krosno, IV. 310; V. 8588; VI. 37; VITI. 255; X. 214; XI. 190; XIX. 25; rXJXI'II. 50, 91, 96, 102, 104;, 123; XX·V!. 57; x:x.VII. 1719; X1XiXJI[I. 83, 91, 97, 99; XX~v. 11; XXXVIII. 208·. Lubatowa, VI. 37., 39, 1>1;.XI. 191. Lubatówka, VI. 3·7, 39; XI. 191. Łazy, XI. 190-192. Męcinka, U. 236. Miejsce Piastowe, V,I. 37, 38. Moderówka, I. 64; XIV. 348. Myscowa, X. 214; XI. 19'2. Nowa Wieś., XI. 190. Obszar, XI. 190. . Odrzykoń, IV. 309, 311, 3-12; VI. 53; VlII. 255; VIII. 396; XII. 83, 84. Olchowiec, XI. 192; XJX,XIII. 83. Osiek" II. 123; VI. 1>3Pasierbicze, X'X'VI. 22. Podgórki, XI. UH Podlasie, XiI. 190. Polany, XI. 192. Popardy, XI. 190. Potok, III. 236; VI. 53. R'ogi, VI 37, 38, 49, 51, 52; XI. 191. Ropianka, VI. 53; XI. 192; XXXIII l(}7, 111. Równiny, 190. Smereczne, XI. 192. II; , Suchodół, VI. 37, 53., 147. Solistrowo, XI 192. Srednie, XI. 190. Szebnie, II. 236. Trzciana. Xl. 192. Turaszówka, VI. 53. Tylewa, XII. 192. Ustrobna, II. 236. Waniwka, XXVI. 65. Węglówka, VI. 53. Wielka Góra, XI. 190. Wietrzno, IV. 310, 311; VI. 53; XI. 191. Wilsznia, XI. 192. Wola Albinowska" XI. 191. Wrocanka, XIV. 85. 87. Wróblik Królewski, III 158; VI. 37. 39, 53. Zakluczyn, XrI. 190. Zboiska, XI. 191. Zyndranowce. XI. 192. Zmigród, VI. 5'3. Zydowskie, XiXXIII. 85, 92. Nazwy toponomastyczne, pow. Krosno Banie XI. 191, gm. Wietrzno. Baranne przysiółek. IXL 192, Berdzowa lXI. 192, gm. Wilsznia. Beskid - IX. 192, .gm. Wilsznia. Biała Górka XI. 190, gm. Głoj'Sce. Błonie wielkie XI. 191, gm. Kobylany. Bo.rek XI. 190, gm. IwJa. Borek - XI. 192, gm. Myscowa. Boronie XI. 192, gm. Olchowice. Bosieńsko - XI. 192, gm. Tylawa. Brzezówki - XI. 100, gm. Sulistrowa. Bucznik - XI. .192,gm. MyS'cowa. Cergowa góra, przysiółek, IXIT.190. Chrustek - XI. 100.. gm. lwIa. Ciec hanie XI. 1~1, gm. Ciechanie. Chyrowa góra - XI. 191. lany. Czerślenica - XiI. 192, gm. Trzciana. Czerteż, Czertyż - XI. 191, 192. Czerwony HOTbok - XI. 192, gm. Zyndramowa. Dania hora - XI. 192, gm. T.rzciana. Dąbrowa XI. 192, gm. SuliSltrowa. Debra XI. 192, gm. Ms'zana. Debrz XI. 191, gm. Rogi. Dobrzańce przysiółek, XI. 192, gm. Polany. Dolina XI. 192, gm. Trzciana. Domowe - XI. 191, 192, gm. Mszana. Dział - XiI. 191, gm. Barwinek. Dział - XI. 192, mg. Olchowec. Dział Kaniów XI. 191, gm. Lubatowa. Dział Sroków XI. 191, gm. Lubatowa. Dział w Dalach ,XI. 191, gm. Lubatowa. Folwark - przysiółek, xr. 190, gm. Cergowa. Góra XI. 192. Góra Janowa - XI. 191, gm. Lubatowa. Górki - XI. 191, gm. Lubatowa. Górski las - XI. 191, gm. Lubatowa. Góry - XI. 190, '191, gm. Lubatowa. Góry Zyndramowskiej -granice, XiI. 191, gm. Barwinek. Grabanina XI. 191, gm. Wietrzna. Graniceprzysiółek, XI. 190, gm. Dukla. Graniczna XI. 191, gm. Jasionka. Grószkówka XI. 191, gm. Rogi. Halice - XI. 190, gm. Lubatowa. Helenówka - XI. 190, gm. lwIa. Hłynny Horbok - XI. 191, gm. Barwinek. HOTb - XI. 192, gm. Trzciana. Huta - przysiółek XiI. 192, gm. Horb - XI. 192, gm. Trzciana. Polany. Huta polańska XI. 192, przysiółek. Jarowiśka - XI. 192, gm. Olchowice. Jasionki - XI. 190, przysiółek, gm. Cergowa. Kaczalnik XI. 191, gm. Chyrowa. Kamieniec - XI. 191, gm. Myscowa. Kalwarya XI. 191, .gm. Luba·towa. Kiczera XI. 1192,gm. Tylowa. Kiczera - Xl. 1~1, gm. BarwiJnek. Kiczera Gawlacka XI. 192. Klepka XI. 192. Klucz - XI. 192, gm. Myscowa. Kokorzycka XI. 190, gm. Głojsce. Kopaniny - XI. 191, gm. Kobylany i gm. Lipowice. Krecirz - XII. 192, gm. Myscowa. Krzemianka - XI. 192. �:"15 '714 - XL 191, gm. Chyrowa. Krzemionki XL 192, gm. Ropianka. Krzeminek XI. 192. gm. Mszana. Ku Chyrowskiej górze XL 191, gm. Teodorówka. Kupe debra - Xl. 192, gm. Mszana. Las Astrabec - XI. 192, gm. Trzciana. Las dukielski na Frankowym, XI. 191, gm. Teodorówka. Las dziardź XI. 192, gm. Trzcia. Las Horodka - XI. 192, gm, Trzciana. Las mlody - XI. 192, gm, Trzciana. Las nad Baraniem - XL 192, gm. Olechowice. Las nad Beskidem - XI. 192,gm. Olchowiec. Las Olchowczyk - XI. 192, gm. Olchowiec. Las Teodorawski Xl. 191, gm. Teodorówka. Leśniczówka przysiółek, XI. 190, gm. Dukla. Liberty - Xl. 190, przysiółek, gm. Cergowa. Lipowica ~I. 190, gm. lwIa. Lipówki Xl. 190, gm. Głojsce. Lóg -' Xl. 191,gm. Rogi. Łanprzysiółek, Xl. 190, gm. Draganowa. Łazki - XI. 192, gm. Zyndranowa, Łazy XI. 192, gm. 'I1rzciana. Łazy 191, gm. Jasionka. Łazy przysiółek, XI. XI. 190, gm. Dukla. Łazy - XL 191, gm. Lubatówka. Łazy Male - przysiółek, XiI. 190, .gm. Cergowa. Łazy Wielkie - przysiółek, XI.' 190, gm. Cergowa. Łazy Wielkie - XI. 190, gm. lwla. Łęki gmina, VI. 53. Macki - XI. 191, gm. Ciechania. MagÓTa - XI. 191, gm. Chyrowa. Majówka XI. 192, gm. Tylawa. Mandry Werch - XI. 192. Marzybaba - X. 191, gm. Iwla. Maskuliska - przysiólek, XJl. 190, gm. Cergowo. Mat ysil Xl. 192. Milkowiec XL Krzemionka i I I i l, 192, gm. Smereczno. Mlyńsko 192, gm. TyLawa. Mociedliska Xl. 191, gm. Ihla. Moczarne - XI. 192. Moderowska dębina II. 242, gm. Jaszczew, Moderówka VII. 111. Modrzey - XI. 191, gm. Barwinel« Myszkowskie XI. 191, gm. Kobylany. Mszanka XL 192, gm. Mszami. Na dziale Xl. 192, gm. Tylawa. Na lazach - rola, XI. 191, .gm. Teodorówka. Na Ostrzej XI. 192, gm. Tylawa. Na Skalkowskiem rola, Xl. 191, gm. Teodorówka. Nad Beskidem Xl. 192, gm. Olchowiec. Nad Tysowem - XJ. 191, gm. Ciechania. Niwy - XI. 192, gm. Tylawa. Niwy pańskie - XI. 191, gm. Iwla. Niziny pańskie XL 191, gm. Równe. Nowa wieś - przysiółek, Xl. 191, gm. Cergowa. Obszar - przysiółek, XI. 190, gm. Dukla. Obszarki - XI. 191, gm. Lipowice. Od granic Dukli XI. 191, gm. Wietrzna. Od granic Wietrzna XI. 191, .gm. Wietrzna. Od Miscowskiego przysiółek, XiI. 192, gm. Polany. Od nadaIskich granic - XI. 191, gm. Teodorówka. Od obszarnej wody XI. 191, gm. Barwinek. Ogrody - XI. 191, gm. Rogi i gm. Równe. Ostra - XI. 192,gro. Zyndranowa. Pagoszawa przysiółek, XI. 192, gm. Polany. Pańskie role XI. 191, gm. Teodorówka. Pasternik - XI. 192,gm, Sulistrowa. Pasternik - XI. 191, gm. lwla. Pod Beskidem - XI. 192, gm. Olchowice. Pod Bludnim - XI. 192, .gm. Tylawa. Pod Debrq XI. 192, gm. Mszana. Pod Krzemieńcem - Xl. 191, gm, Ko- bylany. Pod Krzeminkiem - XI. 192, gm, Mszana. Pod Ropiankq - XI. 192, gm. Mszana. Pod wapnem - XI. 192, gm. TyLawa. Podbanie XI. 191, gm. Wietrzna Podgórki - XI. 191, gm. Jasionka. Podkobzówka - XI. 191, gm. Iwla. Podlasie Xl. 190, gm. Głojs<:e. Podlesie - XI. 190, przysiółek, gm. Dukla. Podlazówka Xl. 191, gm. Łęki. Podlupiska - Xl. 191, gm. Iwla. Podomki przysiółek, Xl. 192, gm. Polany. Polanka - Xl. 192, gm, Trzciana. Podrówińskie - XI. 191, gm. Lubatówka. Pograniczna - XI. 191. gm. Chyrowa. Polożenie domowe Xl. 191, gm, Kobylany. Polożenie dworskie Xl. 191, gm. Barwinek. Polożenie Mszanka XL 192, PQw. Tylawa. Pomiarki XL 191, gm. Barwinek. Pogardy - przysiółek, Xl. 190, gm. Cergowa. Przedgórze przysiółek, XI. 190, gm. Dukla. Przylasek XI. 191, gm. Lubatowa, - Przy lipkach XI. 191, gm. Lubatowa. Przykra góra - XL 19'2, gm. Smereczno. Psie góry - XI. 191, gm. lwIa. Ropa XI. 192, gm. Olchowice i gm. Ropianka. Równie - XI. 191, gm, lwIa. Równiny Xl. 190, gm. Głojsce. Rykowiec XI. 191, gm. Chyrowa. Salasceska - XI. 192, gm. Trzciana. Skala - XI. 191, gm. Wietrzna. Soltistwo Xl. 191, gm. Ciechania. Soltysostwo - przysiółek, XI. 190, gm. Cer:gowa. Spalenisk XI. 192, gm. Olchowice. Spaleniska przysiółek, XL 190, gm. Draganowa. Studeny werch - )G. 191, gm. Barwinek. Suchanna - XI. gm. Ciechania. Szaszcz - Xl. 192, gm. Trzciana. Szczop - XI. 192, gm. Olchowiec. Szewcowe Krzaki XI. 1,91, gm. IwLa. Szlob Xl. 191, gm. Ciechania. Toczkowa - XlI. 192, gm. Myscowa. Tokarne, Tokaniak - polana, XIV. 162, p. Myślenice. Wapno - XI. 192, gm. Smereczno. Wqdoly przysiólek, Xl. 192, gm. Dukla. Werch lesu XI. 192, gm. Wlisznia, Wielka Góra - XI. 192, przysiółek, gm. Polany. Wielka góra przysiółek, XI. 190, gm. Cergowa. Wielkie lazy Xl. 191, gm. Kobylany. Wielorzeki - Xl. 190, gm. Głoj:sce, Wieś przysiółek, XI. 192, ,gm, Polany. Wirch XI. 192, gm. Ropianka. Wola Albinowska - przysiółek, XI. 191, m. Wietrzna. Wolica - Xl. 191, gm, Kobylany. Worodza Xl. 192, gm. Trzcina. Wysoki dil XI. 192, gm. Zyndranowa. Z ostrzej - XI. 192, gm. Tylawa. Za dzialem XI. 192, gm. Tylawa. Za horbem - Xl. 192, gm. WilSznia. Za potokiem XI. 191. gm. Rogi. Za selem Xl. 192, gm. Wilsznia. Zadomie -Xl. 191.gm. KobyLany. Zagórze X. 191, ,gm. Równe. Zaklasztorne przysiółek, XI. 190, gm. ŁuikIa. Zakliczyńskie pole przysiółek, XI. 190, gm. cergowa. Zakluczyn przysiółek, XI. 190, gm. Cel'gowa. Zaplocie - XI. 191. gm. Jasionka. 2aplotnia Xl. gm. Rogi. Zaplowy XI. 191, gm. Rogi. Zawsie przysiółek, XI. 190, gm. Draganowa. Zawsie Xl. 191, gm. Łęki. Zbicha --: przysiółek, XiI. 190. gm. Cergowa. Zosznica XL 191, gm. Wie- �'7 t 7 .<~:: I' . trzna. Żabia góra - XI. 191, gm. Kroitsch, XIX. 41. Comornik, Lubatówka. Pow. Krotoszyn. Berdychów, X. 314; XXHI. 115. Jargoszyce, XX. 170. Kobylin, XX. 170. Kobierno, XVIII. 231. Koźmin, XXXVIII. 300. Krotoszyn, HUBO; IIII. 57, 58; XVII. 28; XXIX. 176; XXXVII. 242. Pow. Kutno. Grzybów, III. 152. Kutno, X. 127. Pow. Kutno, XXIX. UlG. Pow. Kwidzyń. Kwidzyń.. QlLedin, Quidin, Quidina, Castrum Quidino, XIXXVII. 411. Pow. Kwidzyń, XX'IIII. 97. Pow. Landsberg, p. Gorzów Wielkopolski. San tok. Sqtok, Santoe, Szanto ch, Zantoch, Suthoc XXXVI. 285, 302,. 304. Pow. Lębork. Lęborg, Ładybór, wino, Lauenburg, Zutok ., Lawenbork. , Le- V. 321; . xXIXVn. 411. Pow. Lesko. Pow. Lesko, XXXI. 36; X,XXIX 442. Pow. Leszno. Leszno, 11. 2:!H; X'I. 3'59; ,XiXVIII. 103; XXJXV. 12; XlXXVI. 3,94; XXXn. 14'2, 143, 147, 246. Lubania, XXXIX. 297. Pow. Legnica. Lignica, Legnica, I. 121, 290: XXXVU. 417. Pow. Lignica, XIII 7; X.IIX. 11, 12, 15. Chróśdlce: Kroitseh, -.XIX. 41. Comarnik Ober-Nieder-Kummernick XIX.1;. Dahme, Dambe, Damb, XIX. 15. Ziebendorf, II. 291. Zobten, XIII.7. Pow. Limanowa. . Blażówka, XlV. 196. Chyżówki, Chyszówki, IV. 310, 311; XXVIII. 218; XXXVi. 223, 229, 250. Dobra, IV. 310, 311; VII. 238; XXI. 80, 246; XXV1'II. 214, 216, 218. 220~ 223; XXXIV, 170; XXXV. 54, 57; XXXViI. 223, 244, 45, 249, 250. Gruszowiec, VIII 163, 164; XiXIII. 155; XXXVI. 223, 225 245 250' X.XXIX. 291. Haczów,' XI'/. 326: X-XII1I.115,'116, 126; XXXVI. 419 Jasna, XXXVI. 223. Jastrzębie, XXiX-VI. 224, 273. Jodławnik XXXVI 245. Jurków, IV. 310, 311: Kamiepica, LX. 254; X. 256, 257, 3-53; XXXIV. 161; XXXVI. 244 256, 26·1, 262, 268, 2:69 272 274' 276. Kami'anka, 22~, 229~ .X:X.X\TH. 164, 170, n3. Kanina, XXXVI. 223, 264, 2717. Kasina· Wielka, VIII. 164; XIII. 60; xxxV. 57; XXXViI. 223" 244, 245, 249, 2'50; XXXVIII!. 235. Kasinka,. VIII. 164; XXXIV. 170; XXXV. 5:4; XXXVI. 225, 245,250. Kasill'ka Mała, XX.XVI. 234. Koszary, XXXVii. 224, 229. Krasne, II. 79, 285. Kunina, XXX,V. 54, 57; XXXVII. 170. Limanowa, IV. 192' -196; VII. 238; VIII. 66, 114, 117, 318; IX. 254; X. 170.,316, 319, 428; X.I1. 12; )(lXI. 24'6; XXiXlIII. 23. •XX.x:V. 72; XXXVI. 225, 236, 244,. 251. Limanowskie, IX. 253, 254; XXI. 80; XXII. 138; XXXI. 66. Pow. Limanowa., IV. 192, 310; VIII. 66, 70; X. 228, 229; XII. 29; x.xlU. 115; XXVII. 23; XXVIIIT. 214, 215; X'XIX. 121, 163; X:XX. 168. Lubomierz XXVUI. 218; XXXXV. 54, 57. Łętowo, XXXV. xxxvIT. )QC~? Ujanowice, XXVII. 172; 54, 57, 59; XXXVI. 534. Łostówka, 172; XiXX.l68; XXXVI. 224 WilXXXV. 54, 55, 57, 59. Łukowica, czyce, IV. 310, 311; XXV'III. 218, XX'XVI. 223, 273, 276. Marcówka, 219. Wilczyska, XXXIV. 170. WilXXXVI. 223, 224, 250. Męcina, X. kowiska, XXXVI. 224, 245. Wy95; XlXXVI. 23, 229. Młyńczyska, sokie, XXXVI.2;64. Zagorów, ZaVIII. 163; X:X!X.VI.225, 250, 261, rogów, XX,X:VI. 264. Z<desie, 273. Mordarka, XiXiIV. 9,7. MszaXXXVI. 223, 250, 261, 262. zana, Xl. 192. Mszana Dolna, XII. sadne, XX\xVI. 261. Zawada, 112; XIV. 348; XX. 285; XXXIV. XXXVI. 226. Zawadka, XXXVI 21, 22, 24, 136; XiX:XIV. 169, 270, 223, . 224, 244, 245, 249. Ż,błudza. 271; XXXV. 53, 54. 58; XXXVI. Zbludza, XXOCVI. 22'3, 261, 262. 2'34, 245. Mszana Górna, XXXV. Nazwy toponomastyczne, pow. Lima_ 57, 56; XXXV. 245. Niedźwiedź, nowa. XXXIoJI. 2'5, 26; XXXIV. 269; Adamczykowa-rola, XXXIII. 25. XXXV. 54, '57. Owieczka, X. 317. Na Zawadzie - XXXUI. 25. PaOlszanka, xxxrvI. 264, 370. Pisapiernia-osiedle XXXII. 27. 25. rzowa, VII. 238; .XXXiVI. 223, 268, Potaczkowa-rola XXXIII. 25. 273. Podobin, XXXIII. 22, 25, 27; Skala na Skale, X, XXXIII. 25.27 'XXXIV. 271; XXXv. 54, 57; Pow. Lipno. :XXXViI. 245. Podtopień, XXXVI. Lipno, XXXVII. 488 Skępe 223, 250. Porąbka, III. 336; IV. XXXIX.46l. 3l0;XXXVI. 22-3, 245. Poręba Pow. Lisko. Wielka, VIn. 166. Potrzecki, IV. Baligród, IV 192, 310, 311; 310, 311. Półrzeczki, XXVIII. 218. XiXXIV. 198. Balnica, XX'XIV. Przybyszowa, X. 316; XXXVI. 209. Bandrów, XXX:I'V. 209. BeXXXVI. 223, 27iI, 274, 276, 277. reska, IV. 192, 310. Hoczew, IV. Siekierczyna, XXXVI. 225, 229, 192. Lisko, V. 237; VII. 204; XI. 261. Skrzy dIn a, Crzidlna, Krz;,~ 196; XXVI. 54, 135; XXVIII. 5'5. dla Skożyma, X. 163; XXVIII Pow. Lisko, IV. 192, 310; VIII. 221; ,XOOXVI.224, 245. Słopnica, 70; XtI'I. 8; XXVI. 57. Postałów, VIllI. 163, 164; ){;XXVI. 225,229, XXXI. 3'5, 36. Radziejów, 250. Stronie, XXXVI. 224, 245, XXXVII. 188, 202. Smolnik, XlI. 250. Stróża, XXXVI. 223, 229, 309. Stefkowa, 'IV. 310,311; X . 249, 2'50. Strzeszów, XXXIV.170. 21>1. Ustrzyki Dolne, IV. 192; Świdnik, X. 191; XXXVl. 223. XiXVIII. 418..55. Wańkowa, IV. Szczawa, VIII. 125; XXXVI. 223, 192; X'II. 300. Wola Michowa. 250, 261. Szczyrzyce, VII. 199,202, XII. 309. Żernica Wyżnia, V. 391 2{)3; LX. 459; XVIII 65; XX. 305; Pow. Lubań. XXVLII. 217, 222. Tymbark, IV. Lubań, XX:XVI. 395. :no, 311, 333; VIII. 164; lX. 254; xx. 308; XXIII. 115; XXVIi!'I. Pow. Lubień. Borkowice, Bohren, XIX. 7. 222; XXXVI. 223, 225, 244, 250 .~ . ~"' .• .,., \ .;).~ '" . (':' " �719 718 l I. q !I II II IJ 1'1 'I \1 : II,I a :1 U r! I fi Pow. Lu'bartów. Berejów, XIX. 200. Brzeźnica Bychawska, :XX. 285. Brzostówka, XX. 28,5. Firlei, XXIX. 87-90. Huta, IV. 116. Kamionka, XXIX. 85-87, 90. Lubartów., XXIX. 85, 92. Lubartowskie, XX:VIII. 170, 174, 176. Pow. Lubartów, VIII 220. Łęczna, XX. 286; XXX'!. 176. Michów, VII. 116. Rozkopacww, XX. 285. Rozwadówka, XX. 285. Rudno, XXIX, 88. Skromowska Wola, ,x,x. 285. zawieprzyce, Zawieprzycka Wólka, XX. 285. Pow. Lublin. Babin, XXVIII. 19,9; XXXI. 12. Borów, XIII. 251. Borzęcinek, XX.xVI. 370. Brzeziny, X:x:xJIV. 198. Chmiel, XiXXVI.370 Chmielnik, XVII. 4. Chodel, VIII. 320 Czechów, Czch6w, XXHlI. 71, 1'53. Gałęzowo, .xlV, 44. Jaroszewice, IV. 118. JÓ7efów, Józwów, VI. 412. Józefów, VII. 9G; ,X;XIX. 179. Konopnica, X,XXVI.25. Kopki, XXVlH. 191. Krzaczki gm. Piotrków, XXIX, 187-189. Krzczonów, V. 166; IX. 299; XXVIII. 170-174, 181; XlXIiX. 187, 189. Krzeszowice (Krzeszów), XXVLI. 19,1. Lublin, .III. 116; IV. 118; V. 189; VI. 413; VIII. 431; 'X. 9, 39; XII. 245; XIII. 60; XIV. 44, 306; XIX.38, 39, 100; XX 126, 127, 287, 318; XXIV. 95; i}~XVII. 111; XXVIII.31, 179, 229; XXXV. 70; XX~VI 79, 8~3, 392; XXXVII. 309, 448, 450, 470, 471, 477; XXXVlU. 296, 299, 353, 443, 446; XXXIX. 101, 162. Lubelskie, I. 17, 120, 123; 172, 176, 177; II 20, 366; liiI. 19'1, 314; IV. 49, 118, 377; VI. 28, 31, 32; VII. 96; IX 187, 226, 229; ,X. 102, 2!}3, 324, 352, 353; XI, 28, 327; XIV. 316, 317, 321-324, 368; XIX 50; XX. 173, 198, 301; X:X[II. 73, 154; XXV. s. oc. XXVI. 4,1,82; XXVIII. 16&-171; 174-178, 180, 201; Xxx, 152, 217; X!X!XI. 61, 108; XX,XII, 87, 96, 188; XXXJV. 61, 7'0., 17'5, UH; XXXVI-I. 207, 249, 251, 448, 460; XiXXIX. 249. Pow. Lublin, V. 82; XXII. 110; XXVII. 191. Gub. Lubelska, XVIII. 117, 121. Majdanek, XXXVI. 21. Moszna, XXV'III. 183, Pawłów, XXXV. 184. Piaski Luterskie, XXVI. 145. Piotrków, Pietrzków, XXIX, 187; XXXVI. 370, 393. Piotrawin, iX.XVIII. 17'5 Poni:gwoda, VI. 32, 35. Skoczyska, XI!:I. 297. Żuków, XXXVI 370. Pow. Lubawa. Pow. Lubawa, XX.xV 61; XXXVII. 48'9. Pow. Lubliniec. Biadacz, ,XliX. 4. Blachownia, Blechhammer, XliX. 6, Dobrodzień, Dobrydzień, Guttentag, II. 123. Duninów, XXXVIlI. 417. Lubliniec, XXXVIII,203. Lubsze,X'VII. 128, 129. Pow. Lubliniec, II. 125; XII. 6; XIX. 4, 6, 16, 19, 20; .xXXII. 41, 43; XXXIX 274. Pow. Luibomla. Pow. Lubomla, XXXI. 26. Pow. Lubusza. Cisowa, Czischowa, Cessowa, Cieszowa, XIX, 15 Dąb, Damb, XIX. 16. Dębowa Góra, Dembowagóra, 'x,IX. 16 Dombrowa, XIX. 19. Dombrowitze, XIX. 19. • Dzielna, XIX. 20. Goslawitz, XIX. 25. Pow. Lwówek. Lwówek, XXXVIII. 417. Pow. Łańcut Berdyszów, VIII. 391. Białoboki, IV. 192, 196, 200. Białobockie, XVI 322. Białobrzegi, VIII. 245, 354; XI. 381, 384, 3817; XXXIV. 209. Borek, IV. 196. Budy Łańcuckie, XXXIV. 209. Czama, IV. 192, 196, 200. Dąbrówka, .XXXII. 189. Dębno, (Dembno), W, 192. 201, 224, 2'28; XVIiI. 254 Gniewczyn, IV. 192. Gorleczyn, Gorliczyn, IV, 192; IX. 201 Grodzisko, IV. 1912,196; VII. 78. Grodzisko Wielkie, .xXXEX 450, 453. Handzlówka, DX, 3; XXX. 242. Husów, Hussar, Huschau, Huszowa, Usów, IX. 1-6, 112, 113, 268, 272, 273, 276, 360; X. 31; XXlm: 11'5; XXiXVIII. 30·9, 310, 313. Leżajsk, IX. 83; X. 356; XXXVII. 208 Łańcut, VII. 112; IX. 3, 102, 112, 20 1; iXVIII. 00; XXII. 114, XXXV 64, 70; XXXVII. 16; Pow. Łańcut, IV. 192, 196, 310; VIII. 245, 354; IX .. 1, 3, 113, "'00, 259, 268, 360; X. 31; XIV. 47, 175; XVIII. 99; XXIllI-11'5; XXVII.2ł, 28; XXIX. 4; XXX. 242; X!XXI. 53; JOCXII. 189; X:XiXV. 69, 73; XiXXVII.419; .xxxVIiII. 313.' Łopuszka, IV. 192. Medynia Głogowska, III. 289. Mirocin, IV. i92. Rakszawa, XXX'IX. 450, 453. Sonina, XXXIX. 450. Tarnawka, IX. 3, 6 Wola Zarczyńska, XXXIX. 446 Wolica, IV. 196. Wysokie, XXXIX i 450. ŻOlyń, II 199; XIV. 47. Żuklin, IV. 192, 310, 311. Nazwy toponomastyczne: - wzgórze, IX. 3, Gliwik - wzgórze, IX. 3. Marusza źródł,a, IX, 3. Patry ja - wGgórze, IX. 3. Strasznik, Strażnik, wzgórze IX. 3. Pow. Łask. Łask, XXiXI. 172. Pow. Łask, XXiX.I. 172. Pabjanice, Pabianicze, Pabyanycze, VI. 407; IX, 419, 420; XVII. 72. SZ(lzerców, VII. 208; ,XI. 300. Pow. Łęczyca. Byszew, XX. 63, Łęczyca, V. 293; VII. 93 337; ;X. 127; ,XIII. 349. Łęczyckie, I. 17; IV. 49; X. 198; 202,208; XI. 98; ,XIII. 6-----<8; XXIlII 117, 121. Mniszki, III. 189. Nagórki, XXiI. 63 Pow. Łomża. Czantoria, XXXIX. 406, oW7. Czyżew, XXXV. 171. Jankowo-Młodzieniowo, XXXIX. 363, Jednaczewo, XlXIXIX. 366. Laskowiec, XXiXIX. 366. Łomża, XX,XIII. 142; XX'XV]I. 412; XXXVIII. 448; XXXI:X. 376, 391, 632. Łomżyńskie, IV- 338; VII. 96; ,X. 352. Pow. Łomża,IXlXIJI. 110, 111; IXIX'V.s. V. X:X:XV. 171; XXXIX. 300. Gub. Łomżyńska, ITII. 164; XVUI. 121. Mały Płock, XX;XIX 366, 372, 384, 393. Mątwica, XXXIX. 36'3.Miastków-Miastkowo, ·XXII. 64. Nowogrodzie, XJXXIX. 406. Nowogród Łomżyński, XiXVI. 151; .XXX. 243; XXXIII. 141. Rajgród, XXXIX. 372 Serwatki, XXXIX. 411. Stara Łomża, XXXIX. 366, 368. Szablak, XXXIX. 366. Wizna, XXXIX. Daroch �'l2t 720 366, 372 zakrze, XXXIX, 406. Zambrów, X·1. ~3-65. Złota Góra, XXXIX,402. Pow. Łowicz. Biskupi Las XxrvI. 72. Bolimów, XXVIII. 233; XXXVII. 4'5-3.Kaleń, .XlXVI. 72. Łagów, XJX'VI. 71. Łaźniki, XXIII. 1'12. Łowicz, l. 183; IV. 7Q, 167; lXI. 100; IX.~I. 253; JaXVI. ~1; }lXITJ{. 125, 177, 178; 182; ·XXXII. 188; XXXV. 66; XXXVI. 3<93; X.XXVII. 244, 345, 412; Łowieckie, lX. 120, 104, 324; Xr. 42'1; XIII. 6; XIXII. 115, 119; XXUI. 84, 91, 154; X'XVI. 134; XXIX. 184; XXXI. 61; XX/XV. 71; XXXVU. 340, 345, 3,96,.453. Myslakówj XX. 172; XX'll. 114; XlX.x.VIII. 289. Pow. Łowicz. ,xXXIX. 455. Pszczonów, Przczonów, Pczonów, IX. 13.7, XXiV!!. 72. Retki, XiXII 112. Strugienice, XxII. 112. Uchań, XXVI. 72. Zlaków, XXI! 112; XXXVII. 412. fI II li 'I 11 li j' i L, • !Pow. Łódź. III. 3216; XlXVI. 141; 'XJXVII. 133; XiXlVIIl1.230; XXXIII:46; XXXVI. 393; 'XX!X'VIl. 50, 237, 244, 246, 250 451 469, 477; XXXIX.. 246. po":'. Ł6dź, LX. 419. Łódzkie, XlXiXN.67, 70. Rzgów, VI. 407; IX. 419. Zgierz, X\XIllI. 117. Pow. Łuków. Adamów, XX. 284, 288. Borowie. XX. 285, 186. Glinki, XX. 286. Gózd, XX. 286. Jagodne, 1. 152, 188; IV. 49, 169; VI. 20; XIV. 367, 368; iXVIII. l08;X~XIn. 51, 100, 105. Jamielka, XX. 286. Jeziory, XX. ~85. Kock, XX. 284, 285; XXII 122. Konkolownice, XX. 284. Łuków, XX. 275, 276, 278, 284, 288, 291; xxvm:. 210; XXXIII. 35. Łukowskie, IX. 325; XX. 172, 273, 283, 286, 287. Pow. Łuków, 1. 188; VI. 34; XXIII. 73, 100, 105. Gub. Łukowska, XVI. 4'12.Łysobyki, 'XlX. 284. Miastk6w, XX. 285. Okrzeja, XX. 284, 288. Radoryż, XX. 284, 288. Serokomla, XX. 284. Stanin, XiX. 284, 288. Stoczek, XIx.. 285, 2'816. Świdry Wielkie, XXI. 249; XXII. 156. Trzebieszów, Xx.. 284, 268. Tuchowicz, XX. 284, 288. Ulan XX. 284, 288. Wilczyska, Xx. 285 Wojci~Żkowo, XX. 2-84,2-8-8.Zwola, XX. 285. Pow. Maków, Dlugol:ęka, XXXVI. 26'3, 264, 267. Gra'oowko, XXX,IiX. 366. Grechinia, Xl'I. 23. Maków, XlXiXV 72; XXXVI. 224, 250. Makowskie, .x:x.xJ. 140. Pow Maków, XXXIX. 365. Chełchy-salki, XXXIX. 365. Chelchy-Sebory, XXXIX. 365 Czerwonka, ·XXiXIX. 366. Gutowo, XlX.XiIX, 3,66. Janowo, XXXIIX.366 Małe Lipniki,.xXXIX. 3615.Mamino-Średniaki, MaminoWyżki, XXXIIiX. 365'- Nowa Wieś,. XX.XI:X. 366. Perzanów, X!XlXllJX. 366. Przystań, IX:Xłx:LX.411. Ruziek, XXXIX. 306. Raniec, XtXX.nx 366. Sypniewo, XXXIX. 300. Pow. Malbork. Malborskie, 'XX.LX. 180 Pow. Miechó'W'. Brzesko Nowe, XXXIV. 196. Budziejowice, I:X. 284 Goszyce, XIV. 183, 396. Grzymałów, I. 64. Iwanowice, X:XI. 63. Jakszyce, X!VI 47. Janowiczki, XII. 202. Kalina, XVI. 47, 51. Kolesy, XVI. 47. Kp- niusza, X 70. Książ Wielki, XXXVIII. 333. Lelowice, IX. 299; XI. 2'02; XIII. 297. Luborzyca, x.x.xrx. 104. Maków, X. 278. Miechów, XXVI. 393. Miechowskie, oX 235; XI. 201; XVIII. 93, 115. Pow. Miechów, VillI. 320; X. 75; XiLV. 181, 183, 396; X!XI. 63; XJXIII 202. Opatkowice, XlXtXIVIII. 269. Kopiec grodzisko, XI. 202. Prandocin, rx. 299; XI. 202. Proszowice, . xT. 381; XlIV. 400; XiXIV. 112; XXXVIII. 269. Racławice, XIX. 84. Smroków, ,XiI 202. Wawrzyńczyce, XI. 385. Wierzbica, OC. 75. zamczysko (grodzisko), XI. 202. Pow. Mielec. Blizna, XXXIV. 197. Błonie, XXXIV. 197. Bobrowa, XXIII. 136. Borki N,izińskie, ,XXI:IiI. 153; JmmC. 258; XXJGIV. 1,97. Borowa, IV. 189; XXXVI. 224, 22'9. Chorzelów, IV. 310, 311; 'XXX,I. 110, 111. Czajkowa, IV. 193, 310, 311. Malinie, lTV. '3'10, 311. Mielec, ,x. 87; ,XI. 39B; ,XXIII. 124; XlXV. 60. !Pow. Mielec, IV. 193, 3,10; IX. 88. 258; XII. 20; 'XXlIiI. 136, 153; X.x.I~X.4; XXXI, 109. Otałęż, IV. 189. Padew, I'V. 3,10, 311, 326. Przeclaw,x.x.V. 50, 62; XXXI. 109, 110; XXXV. 39. Radomyśl, XII. 20. Wola Mielecka, IV. 190, 193, 310, 311. Wola Pławska, IV. Pow. Międzychód. Coolin, XiX. 171. Mięązychód, Birnbaum, XXXVII. 264,. Pow. Międzychód, %XV. 5. zatom Stary, XXV,5. !Pow. Międzyrzecze. Brojce, X'XXVII. 416. Międzyrzecze, X:XXVI. 394; XXXViiI. 270, 46 Lud - Tom XL 416. Zbąszyń, Bąszyń, Dzbanczyn, 'x.xvI. 6; XIXVII. 54. Pow. Mińsk-Mazowiecki. Chomice, X!X. 286. Cieszyma X. 254. Pow. Mińsk - Mazowiecki, XiXVI. 152. Siennica, XXVI. 150, 152. Wyszogród, Wyszegróde, Wisegr6d, densis Wissengrode, X:XVill'l. Wiszegra- 233. Złotoria, XXV.4. Pow. Milice. XIX 4. Beikau, Bykowo, XI'Xl. 5. Bródź" Protsch, X:l1X. 8. Dambrawa, Dambrau, Dambrow, Dammer, XliX. 19. Gądkowice, xx~rx. 200, 269. Grotków, Grotchov, Grodofke, Grod6wko, XIX. 27. Pow. Milice, XIX. 4, 5, 8, 2'4, 27. Biadauschke, Peadauschke, X~X. 4. Węgrzynów, III. 381. Biadauschke, Pow. Mława. Mława, Mulawa, .xXVI 148; XXXI%. 246. Mlawskie, VI. 305. Pow. Mława, X. 472 BrudniaBiały, Dwór, XXV. s. X. Pow. Mogilno. JankÓw,XXXiVI. 285. Mogilno, IV 59. Niestronno, XXXVIT. 281, 282, 283, 2:85. Ostrowite, XXVI. 17. Padniewo, 'XIXiI.255. Szczepanowa, Ix.. 2518 Trzemeszno, Tremessen, Tremesno, Chermesna, Tumestra, Chirmesna, Chremes- sno, Cre1TWcen, Cremessen, remocen, Strzemesna, Che- Strzemesz, Schirmest, Thremessem, XV. 3. Tuczno, XiXiX,I,X.200, 291. Winiec, Wieniec, Winczyg, Winche, Wincz, IV 15-3. Pow. Morski. Orle, 'XXXIX. 264. Wintzig, �723 722 I i i .\ { r '.il !J IIiI h II iI Pow. Mrągowo XlXXVII. 414. Pow. Myślenice, do r. 1918. Bączarka, XX,XlVI. 245. Bieńkówka, VIII. 164; rX.407; XJXXVI 223-225, 244, 245, 248-250, Borzęta, .xXXVI. 245. Brz.ezowa, XXXVI. 245. Bysina, XXXIV 170; .XXXVI. 232, 244, 249, 250. Bystra, 'XXXI. 88; ,XXXIrV. 162 Chabówka, V. 311; VII. 238; X( 282, 289; XI. 385, 386; XXI. 57; XiXlXI. 69. Cię'Żkowice, V. 27'8. Dobczyce, V\lII. 1, 318, 335, 417; XXVII. 28; XOC:VIII.37, 39, 42, 45-49, 51, 55, 56, 62-67, 70, 73, 214; XXXI. 87; 'XXXIV. 159, 170; XXXVI. 244, 246. Głogoczów, 245, 249. Grzechinia, X. 44, 278; XlV. 373; XXXIV. 160, 161, 164. Jachówka, .xXXVII. 244, 24'5, 249, 250. Jankówka, XlXix'Vi. 245 Jawornik, X. 194; XIV. 332; 'XVIII. 97, 103; XXXVI. 245. Jordanów, V. 263; VI. 3·70; ViiI. 238, 324, 325; X. 93; XI. 377-379, 382; XII 3, 5, 7; XXIII. 69; ~XXIII. 24. Juszczyna, X. 9 Knyszkowice, IV. 287. XI. . 43. Kornatka, XXlXVI. 245. Kosocice, V. 227. Koźnice, IV. 344. Krzczonów, X;'I1I. 3, 5; XlXX'VI. 234, 245, 370. Krzeczów, XIXXVI. 245, 249. Krzysz6w, IX. 259. KrzyśZkowice, XXXVI. 245. Libertów, XU. 129. Łętownia, XIII. 5; XXXIV. 162, 163, 170; ,XXXVI. 234. Maków, II. 20; VI. 361; vrIl 40; .IX. 62, 63; XI. 71; 'XiII. 4, 10, 23, 191i XIII. 244, 249; XIV. 160, 295, 302, 373, 381; XVI. 303, 374; XII'X. 37; XXIII. 61, 93; XXXI. 60, 84; XXXIV. 159, 168· Mszana, XIII. 306. Myślenice, I. 223, 268; II. 40; V. 258, 259; VIII. 164, 219; IX. 254, 262; XII. 3, 5, 6, 22, 54; X1XJXIV. 170; XXX. 222, 225, 236, 244, 248. Myślenickie, VIII. 66, 148, 149, 164, 166; XXI. 80; XXVIII 215; XiXXi. 193; XXXVIII. 300. Pow. Myślenice, II. 269; IV. 193, 310; V. 164; 'l'X/. 197, 253, 254; XIV. 160, 378; XVIII. 97; 'XIXI. 57; XIXIti. 59, 61, 62, 68, 92--99, 100-Hl3, 108; X. 97, 280; Y-.X.XlI. 65, 73. Nedanowa Wola, XXXI. 171. Osi~czany, X. 278; XVI. 12; XVII. 22; XIXIII. 95, 108; XlXXVI. 244, 245. Osielec, V. 263. Pcim, Pein, X[I. 3, 5, 54; XXXVI. 223, 224, 229, 232, 234, 245, 2409, 250. Poręba, .xXXVI. 2'24, 24'5. Rabka, VIIiI. 40; X. 280, 282., 283, 289, 292; XI. 7(); XXI. 57; XXILI. 116; JCXiXI. 66; XXXVI. 238, 394; X)GXVH 410. Radziszów, V. 222; V:I1. 335; XlI. 17, 19--21, 23, 28, 35, 41, 48, 49, 134, 139, 149; XII. 37; XXX. 38--42, 45-47, 52, 54, 56, 57, 50, 6,2, 65, 67, 68, 70, 72; XXXI. 60. Sidziny, III 256; VIII. 94; xxxrv. 162, 163, 168. Skawa, X.282; IXIXiXI. 91; XXXVI. 225. Skawica, IX. 64; :XiI. 71; XIII. 245; XVI!!I. 98; XiX. 306;XiXVIII. 79, 8'7, 89, 90, 92; XiXXIV. 157161; XXXVII. 27. Skawina, y..x.x.V 13, 19; XX'. 306; XXI. 517;XXXVI 246. Spytkowice, mI. 154; x. 282, 283;. XX. 306;Xi'XJXlVII. 534;. XXXIX;. 429. Stróża, IV. 193, 196, 310, 3011; X. 168. Sulkowice, III. 219, 220, 403; VII. 250, 291. Targanice, III. 154. Tenczyn, XXXVI. 234, 245. Tokarne, XIV. 162. Tokarnia, XII. 6; XXXIV. 170; :X;XIXiVlI. 245, 248, 249. Toporzyska V. 263; IX. 260. Trzebania, Trzebu~ nia, IV. 59;. VIII. 164; XXXVI. 223, 225, 244, 245, 249, 250. Trzemesznia, II. 219, 220; XXXVI. • 245. Więciórka, XłXIXVI. 224, 245. Więcierza, XX.XiVI. 248. Wola Radzis,zowl5ika, XXXiVl. 245. Wysoka, X;X:DII. 68. Zara'boie, V. 258. zaryte, XI. 377, 3803; XIXI. 57. Zator, nI. 154. zawoja, XII. 4, 24; XIII. 244; XXIV. 118; XXX. 242; XXXI. 168; XXXIII. 135 136' XXXV, 36, 43, 46; XXXVI~. 225: Zbędowy potok, V. 222. Żarnówka, V. 378; Vll. 225. Pow. Namysłów. Bielice, Bąkowice, Bankaw, Bankwitz, m. 193. Br'zezowo Broszew Proschau, XłX. 9 Dęb~ik, Dam.: ni g, XII'X. 15. Dambrawa, Dambrov, Dombrova, Dammer, XIX. 19. Dammer-Hammer, Damer- XiI'X. 19. Grodziec, Groditz, XIX: 27. Guchleken X,IIX 24. Jastrzębie, Nassadel, X~IX. 30~ Pow. Namysłów, ,1'1. 125; X;IX. 9, 19, 24, 27, 30; XIXXVII. 456 Pow. Niemcz. Naczysław, Naslawice; Naslowitz, XIX. 29. Niemcz, II. 121. Pow. Niemcz, XI'X 29; X'X!XiVILI. 417. Pow. Niemodlin. Borkowice, Borkowitz, IX. 7. Chróścin2. Weissdorf, XXX. 10. Dambrau, XIX. 19. Grodziec Groditz XiJ:lX.27. Pow. Niemodiin, XIX: 7, 10, 19, 27; Sucklau, IXV!.l. 187189. ' Pow. Nieszawa. Bodzanowo, XXIII. 64. Borucin, Wolz, 46" XXI. 253, 254; XXV. VII. Ciechocinek, XXIXVII. 267. Dobre X:XXiIlX.255. Głuszyn, XVIII. 99. N'ieszawa, Myszawa, VII. 93, 94. Pow. Nieszawa, VII. 93; XXIII. 64. Raciążek, XXiXVIiI. 412, 485. Pow. N·ibork, do r. W44, Neidenburg. M~gdaleniec, XXIH. 189. Nibork, Ntedzbork, XX1XVDH. ~,XIII. 89. Pow. Nisa. Neidenburg 417. pow.' Nidzica Nibork' ' Koseino, XIX. 13. Nyssa, Niasa, Nissa, II. 193; X.XIXmII. 117. Pow. Nisko. Bieliny, X'XiXII. 67 Bajanów IV 19.3. Bykowicz, Bycowicz, ~eig~ Wttz, .~I,X. 5. Kamień, XiXXV. 11. Dambovez. Nieder Pomsdorf. XIX. 16.Gostym, Coschowitz, Goschwitz, Gostitz, Gustinze, Kuschdorf. XIX. 25. Koselno, XlIX. 13. Maziarnia IV. 193; XjXJlXt 3, 17. N,isko, Nisk: X. 323; XVIII. 133; XD\:IXIV.62, 64, 68, 70, 73, 74; XX:XiVoJI.208. Niskie, XIX/III. 124. Pow. Nisko, I. 50, 81, 83; III. 289; IV. 193; VI. 412; VIH. 70; iI:X. 259; XIX. 5,'13, 16, 25. Przędzel, .xXXII. 67. Przyszów, IV. 193; XXIX. 3. Pysznica, I. 50, 81; III. 289; IV. 193. Stany, IV. 193, 203. Ulariów, JlX. 190; X. 4, 5, 8, 10; XIII. 246, 250, 251; XVII. 79; XVII'll. 133; XXXII. 66-68, 71, 76. Pow. Nowo-Ra'domsk, XVI. 409. ob. Rad omsk , Wola Wydrzyna, XVI. 409. Pow. Nowy Sącz. Andrzetiówka, XXXIII. 109; XXXVII. 164. Barczyce. Barcice, �'724 fi I I l l- i I: .' I VII. l7.9; X. 432; XlXłXVI. 225, 229, 26'1, 269, 2716-278. Barcice Górne, X1X1XVI. 261, 262. Biała woda, 1'11. 261; V. 244; XlXlXIrIl. 107, 109; X1XiXIV. 164, 170; :XiXiX!VII.160......,165,170, 171, 176, 181, 184, 184, 187, 188, 191--194, 198, 199, 204, 206, 209, 217. Biegorice, X. 315 316; XXXVI. 273, 278. Bielowice, V·Dl. 225. Bińczarowa, .:xiXiXlJII.92, 111. Bobowa, X. 168. Bogusza, ,xiXlX:III. 85. Brzeziny, VI[. 225. Bl'zeźna, XlXIH. 53; :XłXlX:VI.2,64. Brzyna, VIII. 258; ',X)XiXv,I. 274. chełmiec, ,X. 3!12. Chomranice, :XlXlXlVI. 223, 273. Chomrzyska, xI:X:XVI\I. 170. Cieniawa, IV. 309, 311. Cichoń, VIII. 164. Czarna Woda, V. 244; tXIX\XlIII.109; XiXlXVll'I. 160, 162, 170, 176, 181, 187, 192--194, 198, 199, 203" 217, 221. Czarny Potok, XII. 287; XXXVI. 223 2&1, 273, 274. Czaczowa, ,X(X;XVlI. 170. Dąbrówka polska, VIII. 225. Duhne, x.x;xnI. 197, 108; XIX:XlVI. 258; .xJXIXNU. 163. Florynka, .xXXlIil. 83 84 86 111. Frycowa, X,XIXVI. 2'23 ~24;' XiXX\VII. no. Ga:btoń, ~XtViI. 225, 261, 262. Gołkowice polskie, X. 191, 424;X1X1XVlI.262. Gostwica, X. 176, 180, 186, 187, 191, 305; XXIIH. 53. Homrzyska, x..":'.XVI. 22'3. Jakubkowice, VIII. 2'16. Jamnica, Vim. 225. Jasienna. X:XXV'I. 224, 229. Jastrzębik, 'XXXVI. 245, 258. Jaworki, V. 244. IX. 258'; XlXX.IlI. 85, 92, 101, 102, 107; .xXXVIt!. 160--162, 1~167, 169--172, 176-181, 188, 191, 192, 2M, 205, 219, 220. Jawornik, II. 204. Jazowsko, IV. 310, 311; VIII. 725 257--2-60; IX. 254; X. 191; XII. 306; XXIV. 112; XXXI. 91; XIXXV. 23, 39; XXXlVI. 225, 250, 268, 273, 274, 278. Kadcza, X. 311; XIXXVI. :26i1, 273. Kiczna, XXXVI. 225, 250, 272. Klimkówka, XXXIII. 92. Klucz Jazowski, VIII. 257, 258. Kokuszka, XXXVI. 264, 278. Krogulecka Wola, XXIXVI. 278. Krynica, VIII. 220; XIV. 246. Kurów, X. 190, 306, 307; XXXVI. 232, 245. Leluchowo, XlXlXiIU. 1Ó7--109; .xXiXVJ. 258; XXXVII. 163. Libratowa, X1XlXV1I. 224, 278. Litacz, XXI. 9'4. Lahowa, XIXXIH. 85. Łazy, VIII. 2:58, 259. Łącko, V,DII. 164; XI: 170, 428; ,Xl. 55, 57; XXXVI. 222, 225, 238, 250, 262-264, 268, ,2'69, 272--276, 278. Łęka, IV. 184, 185, 189. Łomnica,XXXVI. 278; XXXV\IiI. 1,63. Łososina Dolna, 'XXXVI. 278. Łukawica, X. 170. Maciejowa, XXXIII. 83; XXXVII. 170. Makowica,X. 425. Maszkowice, Xl. 3,17; XXXVI. 22'5, 250, 278. Milik, XXIXlIlII. 109; XXXiVI. 258; xxxvn. 164. Miłkowa, XXXVI. 278. Mochnaczka Wyżnia, ,XIXIXlIr. 111. Modyń, VIllI. 1&4. Mogilno, IV. 185. Muszyna, VH 203; XI. 379, 381--383; :XlV. 246, 247; ,XXXVI. 258, 276; 'XIXlXIVII.169. Muszynka, X:xx.'I1II. 108. Nawojowa, VI. 100; VII. 179, XlXXVI. 225. Nawojówka, VII. 225. Niskawa, XXXVI. 264. Nowy Sącz, Sandechz, Kamemicia, Kamenecia, Sandecz, I. 124; III. 269; VI. 189; VII. 29, 31, 179, 219, 225; VIII. 169; IX. 254; X. 95, 170, 173, 242, 244; lXI. 55, 57, 376, 398, 403; XlIII. 59--61, M, 65, 71; XIV. liS, 246; XVHI. 65; XXIII. 154; XlXVlII. 58, 111; XIXXV. 6; XXXVI. 262, 276, 394; X,XIXVII. 164, 172, 208. Nowosądeckie, I. 171; VE. 284; XXVIIIT.106; XX\XV. 65. Pow. Nowy Sącz, IV, 184, 193, 310; V. 244; VIII. 257; Xi. 119; XI. 54. 306; XIV. 24'8; XiXiI.94; XXIII. 53, 58--61, 63, 65, 72--74, 84, 87, 91, 96, 99, 108; XX/IV. 108; XrXVI. 57; XlXJXHI. 96-99, 109; X'XIXV. 39.0bidza, VIII. 258, 259; X. 191: ,XXXVI. 268, 273, 274. Piwniczna' VII. 238; X. 309, 428; XIXIXHI. 111; X!XIXIV. 169; XiXlXVItI. 229, 258', 270, 274, 2716;XiXfXIVII. 163--165, 168. Podegrodzie, IX. 254; X. 181, 183, 187, 191, 306, 311--313, 319, 424, 42,6, 430, 431; XII. 195; XiX'I. 64; XJXl<I. 113; XXIV. 117 123' 'XlXIXIV.18, 38; XiXJX:VI.2!}7, 274', 275. Pod rzecze, XJX.XVI. 262. Poręba Mała, X'XIXiVI. 273. Poręba, VoID. 225, 32'1, 3,22. Powroźnik, XIXOCVI.258. Popowice, XJXlXVI. 225, 261, 273, 277. Przycięż, IV. 184. Przydonica, 1X!X1X'VI.278. Przysietnica, XXXVI. 223, 225, 2'69, 274, 27,6, 27\8. Rdziostów, IX. 259. Rojówka, XłXIXVI. 278. Roztoka, XIXXVII. 261. Roztoka Ryterska, X'X'XVr. 2&4. Rożnów, Xm.xIV. 1'42. Rytro, V'll. 23'8. x., 168; X'XXVI. 225, 264, 274, 276, 278. Sącz N. St., III. 249, V. 246; VIR 75, 199; VIII. 2,63, 264; XII. 233; XIII. 64, 6'5; XXVII. 93; X):'XVII. 118, 207. sandeckie" Sądeckie, V. 306; VII. 179, 221; X. 168, 170, 238, 261, 274, 298, 301, 303, 307, 312, 313,' 3,19, 423, 428, 430, 471; XIXI. 80; X,XVIII 215. Sądeczyzna, VIlI. 198, 199, 203; X:r. 98, 165, 208; XV. 251, 252; XXI,I. 112, 115; X:XVIII. 31; XXXI 91; .X1XiXiV. 18, 29, 31, 38; X!X,XV[. 258; XXJXIVl'I. 204, 230, 233, 235. Siedlce, IV. 184, 310, 311, 443. Skrudzina, X,X1XłVI.225, 278. stadło, :X'X)XlVI. 262. Stary Sącz, Stare Miasto, IV. 81; VI. 410; VD. 17'9, 219; VIII. 59, 3,18; l'X. 254; Xi. 170, 173, 182, 310, 318--320, 424, 425, 42'8, 432; XI. 195; XUI. 53; 'XlXIV. 117; XiXlVIII. 7'9; XXXV. 6, 19, 26, 28; XiXXVI. 224 225 244, 258, 260, 276;XiXJXVII~ 165: Szczawnik, xJX!XW. 2'58. Świniarka, X. 426. Tęgoborza, X. 191; XiX!X1Vr. 223. Trzetrzewina, ,XlXiXVI.2&4, 277. Tylicz, VII. 203; X:XlXV'I. 258. Uhryń, XXXHiI. 83, 8'8,90, 111. WierchomlaW., XiX!XHI. 83, 111; ~~.xVI. 258. Wielogłowy, X. 191. Wola Kośnowa, 'X1X,X'V:I.250, 272. Wola Krogulecka, XIXXVr. 269, 278. Wola Piskulina, XXJXVI. 223, 229. Wyglanowice, X'XJII. 113. Zabranie, X. 168. Zabrzeź, XXXVI. 272. Zagorzyn,XX. 254. Zawada, VII. 225. Zbyszyce, X. 170; XX!X'V1. 223, 229, 278. Zubrzyki, XXXVII. 160. Zegiestów, XI. UH, 309. Zeleźnikowa, X. 191, 309. Żeleźnikowa W. i M., XJXOCVI.22.5, 261, 273, 277, 27,8. Nazwy toponomastyczne, pow. Nowy Sącz. Pallach zamek, lXIV. 247. Obóz, XXiV. s. XII. góra m. Krynicą a Tyliczem. Mikowa, XIV. 248. Pow. Nowy Targ. Bańkówki, XIXX. 78. Bańska, �726 I I ! I II .XiXJX. 199. Bach1edówka, XXV. 28. Białka, illI. 253; XJX1V.30, 3i. XXX. 199; X1x.xI. 77;X1XXIV. 197. Brzozowa, XX1XIV. 197. Buchwald, II. 291. Bukowiec, XIX!XIV. 197. Bukowina, X1XiXIIX.430. Chochołów, Hoholów, IlU. 227, 238, 2;53,256, 263; IV. 193; V. 121; VII. 219,2.25; VIII. 37; XIII. 196; XXX. 7'8; XJXIX;r. 67. Ciche, :III. 242; IV. 193; VIII. 46; ,X. 102; XIII. 196; X1XV. 34, X1XiIIX1. 128. Czors'ztyn, V. 120, 252;X. 236; XI. 108; [)GVmI. 64; XXX. 244; .X~XI. 76; ,X!XiXVrr. 234, 235. Czorsztyńskie, IV. 154. Dębno, III. 234; XVIII. 64, 65; XiX,I. 80; :xxx. 244; IX:XlXVII. 169. Długopole, XIV. 399; XVIII!. 64, 65; .X1XV.21, 2325, 31, 32, 34. Dunajec Biały, III. 258; V. 121; X1~. 306; XXV. 26, 27, 32; XlX,X: 78, 199. Dunajec Czarny, III. 258; IV. 193; V. 121, 125; VIiI. 223; VIU. 40; X. 325, 449; XI. 76; XII. 12; XVIII. 64, 68, 72, 75, 76; XJXlliII. 63, 69, 91, 107; X!XV. 32; XXXV. 58; XXXVU. 160, ,173, 204, 283; 'XxX I.X. 430. Dział, XVIII. 64; XIX;.306. Dzianisz, V. 310; X. 104, 278, 279; J<II. 195; XIII. 72--74; XXXI. 67. Furmanówka, X!X;V. 28. Gliczarów. XXV. 31. Gronie, XiX1V.31, 34, 35. Gronków, XVIII. 64. Grywałd, X,I. 108; XXVH. 162 Harklowa, Charklowa, V. 125; . XVIIII. 64; X1XIXVII. 169. Huba, XVI'll. 64. Hucisko, III. 245, 266; XiXXVI. 2, 22.Jaworka, X1XiX.201. Jurgów, XVI. 66. Klikuszowa, lV. 311; VIII. 46; X. 255, 288; XVIII. 64; XX. 306; XXV. 21, 23. 30, 33. Kluczkowice, X. 102; XVIiII. 64. ~nurów, XVIII. 64. Kosarzyska, Kościeliska, III. 263; )GXXV, 52. Koslan, Ill. 193. Kowaniec, XXX. 152. Krauszów, XIV. 399; XVIII. 64;XXV. 21--2;5, 33; XiXXVII. 175, 179. Krościenko, 1111.289; VI. 53; X. 2'61; XI. 37'9; XOC.302, 303. X1X1Xv.00; XXXVI. 222; XJXXVII. 164, 165, 167. 169. Kuźnice, Zakopiańskie Hamry, III. 2125,237, 243. \2Ii7, 248, 263, 266, 2:67. Lasehl:, VlDH. <li6;XVIII. 64. Leśnica, III. 271; X!X1V.31. Ludzimierz, Ludźmierz, V. 1Z8, 130; VII. 199, 202, 203; XI. 70, 81; XIV. 399; XVIII. 64, 65; .x:X. 304; XiXV. 21, 23, 24, 33, 84, 86; XiXX; 2414.Łopuszna, IV. 399; XV[lI. 64; XIXX'. 244; XXX'I.70, 147; X'XXJVII. 169. Magdalenka, -VIII. 64. Maniowy, V. 126; XVIlI. 26, 64; XlXX. 175; x1X!X:VU.234. Maruszyna, XVIII. 64; XJXV. 31, 58. Międzyczerwienne, IV. 19'3; XIX!XV. 58. Mizerna, .XVIU. 64. Morawszczyna, XVIII. 64; X:XV. 26-28, 31. Niedzica, XXIXIV. 67. Niwa, XI. 80; XVIII 64; X!X:tX. 6. Nowo-Bystre, IYIXI. 67. Nowy Targ, Neoforum, Neumark, II. 119, 120,2,91; !III. 258, 270; V. 243, 244, 246; VII. 199, 219; VIII. 37, 40, 46; IX. 17,0,288; X!!. 55, 76, 384; lXII. 12,273; XIU. 62 306; ,XJIV. 6-8, 355; XVIII. 59, 61. 63. 64, 68, 72; XlXI. 60, 79, 80; X:XIII. 106; X;XiVUI. 79, 141; XXX. 152, 183, 192, 193, 196--200, 244; XX;XI. 65, 77,80, 91, 92, 147, 149; XXIXV. 25, 38, 48, 61, 65--67; XXiXVI. 402; X!XlXVU. 164, 208, 232, 353. Nowotarszczyzna, XV1III. 58, 61-- 64, 66--78; XXI. 80; XiXIV. 79; J{1XX. 194; XXXiI. 66, 92; XiXXII. 168. Pow. Nowy Targ, IV. 193, 310; VUI. 66, 70; X. 102, 104, 106, 238, 261; XII.440; .xX'I.57; XXIII. 63,65, 69, 70, 84, 91, 93, 102, 107, 116, 153; XJXVIII. 214; X'XX.175 201; X;XJXV. 67; :X'XXVH. 166: 176, 133. Obidowa, VIII. 46; XVITII. 64. Ochotnica, XX. 506; X\XiXI. '91; XlXfXIV. 161 164 169 170. Odrowąż, X. 136; XVIIi. 64; XJX. 306, 307; iXiXIII. 116; iXlXXII. 136; XVUI. 64; XX. 306, 307; ,69. Orawka, ,XIXiXliX.430. Ostrowsko, V. 243; XlXiX. 244. Piekielnik, X(XiXLXi.428, 43ll-432, 434. Pieniążkowice, XViI'll. 64, 98; XX. 306; XlXJV.31, 32; ;X;XIX.217, 223. Podczerwone, IV. 193, 196; :XXV. 31, 33; XJX1VI.154; XVIII. 64. Polany, Kościeliska, HI. 263. 'Poronin, IIII. 226, 2:42, 258; IV. 19'3; VII. 219, 22'3; XI. 108; XVI. 92, 95; XVUI. 61, 65; lXXI. 80; X;xrrII. 87; X'XV. 28, 86; XXX. 78; 1X1~XI. 85, 86; XXJXVII. 534. Pyzówpa, lXXV. 31. Raba Wyżnia, XOCXVI. 238; XiXIX,IX. 429, 430. Ratajnica, V. 243. Ratułów, JV. 193; XVlill. 72; .XiXV. 31; 'XXVII. 193; :XOCXI.67; XXXIIiI. 32. Rogożnik, IV. 193; V. 125; X. 43; XI. 70, 81; XVIIII. 59, 64, 65; lXX. 306. Rokiciny, X. 282, 289, 292. tXlXiX·IV.163Siegulin, XVIII. 64. Sieniawa, II. 95; XlX. 306. Sromowice Wyżnie, Sromowce, Szramowice, XlIV 242; ,XX. 303. Staohowa Wola, ·x..x,XVU. 170. Starebystre, Stare-Bystre, IV.93, 308, 311; X. 4¥.l; XI. 70, 76; XIV. 84; XVU 64; XiXJV. 31; XXXI. 85; XXXiI. 85; .x.XXIV. 291; iXlXXV. 25, 38. Stara Polana, .x,xV. 28. Studzionki, XXIX. 430. Szaflary, Saflary, III. 248, 270; VIII. 46; XVI. 296; iXlXV. 21, 24, 30, 33; X~VlIn. 64.; XXXVII. 180. Szamowice, X. 101, 102. Szczawnica, Szcawnica, I. 62; II. 3,80; V. 244; VIII. 257; X. 261; XI. 342; XV,I. 296; ,XXII. 80; XXVIII. 31; XXXVI. 65, 70; :XiXXVI. 223, 224; XXXVI'I. 160 -162, 165, 167--169, 202, 204, 213--216, 222, 223, 228, 232. Szlachtowa, V. 244; ,XOOXUI. 83 85, 92; Xlx.xVI. 229; XXXVIl 160--162, 165--169, 170--172, 175 -17:9, 188, 192, 199, 20,1, 203, 204, 216-220, 223, 232. Szlache.tczyzna, XVI'lI.66. Szlembark, Slembark,XlVUI. 64. Tylmanowa, X'XiXIV. 16, 1'64, 168; .XiXiXVII 27:2. Waksmund, X. 106; XVII. 64; ,XlX. 303; XiXV. 21, 24. Wilczepole, XVI]!I. 65. Witów, III. 226, 238, 242, 258, 271,333; X.104; XlI. 195, 196; ,XIII. 73, 74; XVI. 193; iXlX[. BO; XJXVJ'II. 255. Wróblówka, IV. 193; X. 449, 450; XI. 80, 81; ,XVlrr. 64. zakliczyn, XVI'n. 65; XJXJXVII. 170, 285. Zakopane, I. 53, 64; H. 20, 76, 79, 96, 288; III. 256-200, 270, 286, 290; ,IV. 193; V. 311; VI. 173, 175 --184, 190, 192, 368, 37lł; VII. 111, 1'83, 184, 219, 223, 225, 237; VIII. 38, 46, 47, 116, 117, 322, 323; IX 102, 26, 278, 279, 314, 324, 330, 460, 46'7; XI. 51, 53, 108, 439,440; XI'!. 12, 162, 195, 324; XIII. 70, 71, 151, 266, 348; XVI. 37, 397, �./ · tf '729 728 I l I przysiółek, XXXVIII. 175. Male 398, 426, 427; XVIII. 64; XiXI. 39, KościeIska, Ul. 263. Mosty w 47, 55, 60, 71, 75, 79, 80; 246, Poroninie - Dorulów, XVI. 95. XXU. 162; X,XiIII. 40, 66, 72; Galiców, lXVI. '95. Makoski, 'XVI. XXV.28, 98; XXVII.155; X'XVIII. 88. Zembrzycki, XVI. 88. Niem10&-W9; XXX. 76-78, 137, 146, cówa-przysiółek, XIX1XVII. 181. 192, 196, 199; X,X;XI. 67, 85, 86, Olcza-przysió!. zakop., VIII. 233; 14!6,147, 174; ~XXiII. 48; XiX;XV. XV. 257. Olesiaki osada sa40, 66, 72; .XJX:XVI.394;XXiXVII. motn., XXV. 28. Ornak, XI. 406, 450, 465, 4'81; ,XXXVIII. 28'6, 53, w Dolinie Kościeliskiej. Ostro446; Załuczne, IV. 311, 312; wiec, XVII. 64, 65. Pańszczyki XVHI. 64. zaskale, XIII. 72. potok, XXXII. 48. Pardo16wka XlVIII. 64. zawilczniki, XI 51; cz. Zakopanego, XXV. 28. PlazówZąb, X~XJXI.67. Zubsuche, VII. ka cz. Zakopanego, XXV. 28. 192; XIII. 196; .xVI 95; XIXlXI.67. Pod reglami, XXI. 8,5. Rapaczówka Nazwy toponomastyczne z okolic za_ cz. zakopanego, XXV. 8. Skikopanego: bówki - cz. Zakopanego, III. 266; Antolówka część Zakopanego, VII. 183. Sperkówka - osada saXXV. W. BacMedówka część motn., XXV. 28. Stare Kościeliska, zakopanego, Yl.XV. 28. BańkówIII. 263. Stasikówka - nazwa doka grupa domów koło komu w ,Poroninie, XVI. 95. Suchościoła w Poroninie,X,VI. 95. lońskie - las, XI. 53. Szymaki Chramcówki osada samotniosada, XXV. 28. Tatarzy - osacza, IXlX,V.28. Cichy osada da samotn., XXiV. 28. Wyćwicz e, sam.,X!XV. 27. Dwór w Poroniosada samotn., .xX'V. 28. Zwija· nie, IXlVI. 95. Furmanówka cz. cze -osada samotn., X,XV. 28. Zakopanego, lXXV. 23. Gładka Nazwy toponomastyczne rpow.N. Targ. na Gubałówce - Zakopane, ·VII. Bereziska rola, XXXVII. 170, 181. Grapski Wierk - dziś Cha175, 1'7'6, gm. Szlachtowa. Bryłubińskiego, ViII. 183. Gutowie dowska rola, XX:x,VI:I. 177. osada samotnicza, OOXV. 218. Biiahutowa rola w Paron., Hramcówki, X'VI. 406. Jadzarze, XiVI. 95. Czarny Wir - na Proosada samotnicza, X/XV. 28. Japadzie, .X:VI. 2418. Doszczeckownosówka osada samotnicza, ska rola, XXXVII. 175, 17'6, gm. Szlachtowa. Dorulów -' roIX'XV. 28. Korpielówka koło la w Paron., XiVI. 95. Galicowa Zakopanego, lXVI. 295; XIV. 28. - rola w Paron., XV:!. 9,5. GrynKasprusie część Zakopanego, dziowska -'- rola, XXXVII. 175, XV. 28. Królówki osada sagm. Szlachtowa. Holowaczowska motnicza, XXV. 28. Krupówki - rola, XXXVII. 17'7. Hromczaczęść Zakopanego, XX'V. 28. Kukiwka rola, XXX'VI. 176, 182, rusi osada samotnicza, ·XXV. 188. Kerpcówka, XVI. 195., 196. 28. Majercykówna nazwa doJanczurowska rola, .xXXVII. mu, Poronin, XVI.95. MaLinów. - Sołtysia rola, ,X;XJXV:II. 175., 175, gm. Szlachtowa. Karpiakiwgm. Szlachtowa. Srokowska-ka rola, XXVII .175. 182, 188. r.ola, XXXVII. 177. StanczakowKocurowska rola, XXXVII. 175, gm. Szlachtowa. Kosarzyska rola, XXXVII. 177. Suska, XXXVI. 264. Kośne Hamry charowska rola, XXXVII. 177. Suchiwka rola, XX:x'VIiI. 17Q, nazwa domu w Poroninie, 182, 187. Szczerbuchowska - rolXVI. 95. Kozinjec, V!I. 183, 184, .la, XX"x'VII. 177. SzwierkowSika gm. Zakopane. Księża rola, - rola .X,XlXVII. 177. SzwistowX:X:X'VII. 17'5, gm. Szlachtowa. ska - rola, XXXVII. 177. TomKudlaczowska rola, XX;XVII. kowska rola, XXX'VlII. 177. 177. Kudlakiwka - rola,. X:X:XJVII. Tyndorowska rola, XX.XiVII. 115, 182, 188. Łuszczakowska, 177. Ulice w Poroninie: DOTUXXXVII. 177. Majercykowalowa, Galiców, Gorzelnia, Ogrodrola w Poron., XVI. 95. Malacinia, VI. 95. Witów, ~I. 193. nów rola, w Paron ... lXiVI. 95. Wlakowska - rola" iXx;..XJVH.175, Marduuów - rola w Paron., X'V·I. gm. Szlachtowa. Wnękowy Brzy95. Maslejakiwka _ rola, tXiXiXVII. 175, 188. Maslejaki - część wsi żek, lXVI. 193. WyqziorówkaCz. Woda, .XIXiXiVII.175., 188. Narola, Paron., XW. 95. Wyskówka gro,ntowska , rola, .xXXVII. - rola w Paron., iX'VI. 95. Wyż17'5, gm. Szlachtowa. Nawalaniwni Koniec nosied'la, XX-XVII. ka - rola, XXXVII. 175, 182,.188. 18'7,.gm. B. Woda. Zaprzatowska Niwa od granicy Jaworskiej, - rola, XXXVII. 175,gm. SzlachXXXVII. 182, gm. B. Woda. Nitowa. Ziębowska - rola, ;hXiXiVII. wa Polańska, ,XXXVII. 177. 182, 175, gm. Szlachtowa. Zarebek 186, 187. Niwa Czarny, XXXVI:!. polana, ;XV. 26. Zarebki Fu1.7,7,182, 186, 187. Niwa Jaworzyłykówka XXV. 26. Zarebki - Gina, XXIXVII. 17'7, 182, 186,. 18'7. lówka, Palenica, Kulbasówka" Niżni Koniec n. osiedla, gm. Payszczykówka, Payszczykówka, B. Woda. Ojasi (Łojasi) - rola Stachnik Stołowski, XXV. 26. w Paron., XVI. 95. Olesiaki Pół r a l e k: Fedorygowski, iX1XIXVIr osada, XiXV. 28. Orawcowa 182, 183, gm. B. Woda. Karpiarola w Paron., lXVI. 95. Ostrokowski, Konowalowski, Kornawiec, XVIII. 64, 65. Papierowa jowski, Łazarczakowski, Nowola- rola w Paron., iXlVI. 95. Pęknowski, Obertanowski, Smolegowsowy Brzeżek w Zakopanym, ski, Sulimasowski, Wasitakowski, III. 256. Prokwitowska rola. Wspólny las, XXXVII. 182, 18'3, XXX VII. 17~ Radykiwka rogm. B. Woda. la, XXXVII. 175, 18,2, 188. SimPow. Nowy Tomyśl. kiwka rola, X,X/XVII. 175, 182. Biała Wieś, XXXIV. 200. Brody, 188. Smarkoniówka rola, X:XOOIV.200. Buk, XXXIV. 200. XXXVII. 175, gm. Szlachtowa. Bukowiec, XX:XIV. 200. NQwy �731 Tomyśl, Neutomischel, XXXVII. 412. Pow. Oborniki. Dlugogóślina, Dlugogaślin, :xIX'VI. 9. Międzylesie, XXVI. 2. Rogoźno, XIXlXI. 94. Pow. Odolanów. Pow. Odolainów, I. 219. Ostrów, XII. lOT, 108. Sieroszewice, XX. 170. Skalmierzyce, Skarbimirzyce, Skarmirzice, Scarbimirzyce, Scarmiricz, " Skarmuerzycze, Szkal- :XXVIII. 215. Slllmierzyce, XX.XVII. 242. Wysock Wielki, I. 219; XX. 170. Pow.OLawa. Dębina, Gross-Duppine, XIX. 16. Dębinka, Klein-Duppin, XIX. 16. Ohlawa, Olawa, H. 1,17, 123, 124. .XiX!XVII.239, 326 327. Pow. Olawa, XEX. 16. Mylonów, Milonów, MeUenau, [l. '23. ŚCinawa, Deutsh Steine, ·XXXVI'll. 327. Pow. Oleśnica. Borjów, Bohrau, II. 123. Bierutów, Bernstadt, xIX1XVII. 417. Borek, XLX. 7. Borken, XlIX. 7. Dambrowa,. Dambrov, Dombrova, Dammer, IXLX. 19. Dzielinicz, Dzielunke, X'IX. 20. Dobrodzień, Guttentag, Grodzisko, Kritschen, XIX. 20. Oleśnica, tlI. 124; X.x.x.VIU. 327. Pow. Oleśnica, II. 125; XIX. 7" 19, 20, 2fT, 29. PsiePole, Hundsfeld, [[. 123. Sokolniki, Zucklau, XV]}I. 187. pow. Olesko. Borek, Borkwitz, XDXI. 7. Bork, ,XIX. 7. Chudoba .., X'IX 11. Czoslowe, Koselwitz, XIX.13. Gohle, Gola, XLX. 24. Kościeliska, XXXIX. 275-277. mierzyce, Pow. Olkusz. Bolesław, XXXIIV. 196. Bukowno, XVHI. 112. Jerzmanowice, XlX(Y; X; XVII; XXVI. 110. Krzykawa, XVHI. 140. Ojoców, V'UI. 210; IX. 299, 3(H; X. 274; XUI. l; XVIII. 140; iXIXU'I. 115; XXXV'!. 303; XIX\XVII. 15. Ojcowskie IX. 261. Olkusz, Lcuhs, HUcus, Itkus., Itkusz. Etkusch, V. :68; XUI. 65; OOX,VU. 81; XXVI'II. 128----131; X'XX. 217. Olkuskie, VII. 95; XI. 317; iXlVI.I. 133, 137; X,XVIl'I.127,12'8; XlXXIII. 96., 140;1X)R,XVIU.445; XXJXIX. 34,8. Okopy góra, 'I,X. 301; OCIU. 7. Ojców. Powiat Olkusz, IXVrrnI. 112. 1'15, 140; 'X\X.II. 110, 118; OOXlXILX'.175; XlXlX. 220; XXXI. 108; XIXlX!II.87, 106, 170. Pilica, IV. 49; IX. 212; XIxlIII. 51, 123; XXIXV. 73., 74; XXXVI. 93. Pialskowa Skała, Peskenszten, pyeschkowa Skala, IV.2'63; X. 261,\ 274; XIT. 300; XIXlIII. 115. Rabsztyn, XXXVII. 174. Skała, Scala, Magna Schala, Lapis s. Mariae., Vl'I.95; XIXXVI. 93; X:XlXiVl'I. 15. Sł,awków, LX. 178; x.XJX. 217, 220; XXXI. 108; D{D{J{II.106, 170; J{D{}(V. 26, 40. SułJkowice., XVlEI. 115. Szczodrkowice, X,XVIII. 12'8; XXX. 217; IXIXXI. 107. Zurada, XXVHI. 128. Pow. Olsztyn. Olsztyn, XXVI. 394;XXXVII. 419. Pow. Olsztyn, XIXlXVII. 415. !Pow. Opatów. " BorOwnial XXI. 66. Denkowa, 485. Gromadzice, III. 37'0. Jędrzejowice,VII. 199. Krzemionki, .xXII. 154; XiX!XV:II.324. Mago- nia, XXII. 154. Nowy DaromiJn. XXiXiIX. 449. Wola Zalężna, XXXIX. 262. Opatowskie, I. 201; iXX:HI. 112. Wólka Kuligowska, ,XV:fII. 66; XXX. 84, 86, 118. ,X,XVIII. 234. Zamów. 'XJXXIX. Pow. Opatów'\ XIII. 7; XXI. 66; 449. Pow. Opole. XIXiIX. 17'8; XXXVH. 384. Ożarów, xxnx,. 178. PękosIawice, I. BorT'ef<,. Borek, XIX. 7. Brody, '201. Raików, VI. 408; XX. 126 XIX. 8; lXIX. 8. Czarnowąsy, II. 127. WaśniewOl I. 201. Wojcje~ 118. Dąrbie\ XVI. 235. Goslawice, -ehowice, XXV; OC. XVI. 235. Lugniany, XVI. 235. Pow.Opawa. Nowe Mia'sto, XlXlX:IlI. 111, 117. Kamienice Kamenz H. 118. Oleśne, XVIII. 129; XIXV. 112. Pow. Opoczn~. ' Opole, II. 118, 125; X'DX. 105, Biała'Czów, x;.'CXIV.196; XIXIX'IX 139; XX,XII:I. 112, 117; :XIX1XVI. 449. Białobrzegi" XXXIV. 100. 283, 286, 304, 305, 396; 'X(XiX'VII. 226, 409. Pow. Opole, :x[,X. 4, 7, Błogie, XXIXlIV. 196. Brzostów, XXXI. 168. BrzLLstów, XiXlXTX. 8, 9, 11, 13, 16, 19. 25; 218; XIXV. 11; XXXVIII. 341; ,XXXIX. 282. 4~9. Bukowiec, XXXIV. 100; 2'89-291. Polska Nowa Wieś, xxoorx. 452, Ciebłowice.., XXVI. XVI. 2315. Szczepana wice, XVI. 154. Dąbrowa, JCXXIlX.449. Drtze235. Wójtowo, :XiVI.235. ,Zakrzów wica, XXXVI. 401. Jelno, :XiXII. XVI. 23'5. 112. Krajów, X:XXIX. 449. MniNazwy toponomastyczne, pow. Opole szków" XX.XI,X. 449. Nowe MiaChronstan, Chronsty, Chrosty sto, XXXIX. 449. Odrzyw6ł, IV. XVII. 186-187. Chraustau, Chre153; X!XXIX. 44!9. Opoczno, scznetz, Chróćcice, Chróścina, X1XVIII. 229, 230 Opoczyńskie. XIX. 11. Dębio, Dębie, Dembio, IV. 153; X:X!III. 154; X;X,XIII. . Dobre Dembie, Dobre Danibe, 154, 156; X,XXVII. 45;3, 465, 486; XIX. 16. Dombrowitz, XI,X. XXJXVIII. 441; :X:XXIX.449-453. 19. Dombrowke, XIX, 19. DamPow. Opoc.mo. VillI. 220 439' brawa, Dambrów, Dombrova, xtfl'I. 8; XVIII. 112; XX>II. 110: Dammer, XIX. 19. Rybak i, Fi118; XX;V. 153; XXVJr. 112; scherei, przed Opola, XIX. 21. X!XVIII. 235; X'XX. 183; XXDCI. Goslawitz, XIX. 25. Grudziec, 168; x:xxrx. 332, 440. PilichowiGrudschuetz, XIX. 28. Kozlov, ce, JPrlichowicze, III. 379. PodXlXi. 13. Ligota; Elgutt, XIX 27. klasztorne,. xx,X,r. 169. PoświętCtavencranst, XVII. 186. Chranne, IX. 235, 236. Prymusowa Wostow z 1327 roo Cransto de sancta la, X:XIXIX. 449. Radzice Duże, Clara, Gross Kranst z 1630 r., XJXiX1IX.452. Sługocłce. XXVI. Ctarencranst z 1631 r., Cranst 142. Smardzew, VIlliI. 220. Smar1736 'L Cranstava z 1250 r., Crandzewice, VIII. 439. Stefanów, stawa z 1291 r., Cranstova z 1293 XXVII. 234. Studzianna, XiXVIU. r., Cranstow z 1353,1360 r., Kran235. Topolice, XXXIX. 449. Węstow dominorum S. Marie 1353, glany, XXJXIX.449. Włodzimierz, �'733 732 1300 r' KLein Krans 1630 r., Margen Krans 1651 r., Gross-ELguth, Szląsk Pruski, p. Opolskie, \X.lJX. 21. Ze Lhoty, 1488 r .. EHgut, 1498 r., EHguth - 1513 r., EHgott 1532 r., EHgot - 1532 r., EHgoth - 1775 r., WieLka Ligotta, Wielka Ligota 1782 r., .xVII. 186. Pow. Ostruda, Ostród. Boguszewo, Boguscheven, X. 361. Dąbrówno. XXIII. 60, 64, 71, 85, 89, 102, 108. Grunwald, lIliOO. Kraplewo, XIXJXII. 40, 44. 01sztynek, Parvum OLsztyn, Hohenstein, IXJXlmII.62, 67, 68, 71. 86191,107; .XJXXII. 40, 44; XXXV 62; XXXVII. 409, 4:'12, 413, 415. Ostród, Ostródz, Osterode, Ostruda, X,XXII. 40, 44; lXiXIII. 50, 62, 64. 67, 68, 7,1, 183, '55, ,87, 91, 98, 102, 107, 108; XX;XVIIT. 412, 4:'14; XXXVIII.445. Rychnowo, XXXVII. 414, Pow. Ostrołęka. Chełstawa, XVIII. 112. Chudek, XXXilX. 366. Ozarnia, XXVIII. 104; XXXIX. 368, 4!02, 404. Dylewo, X,X! 63; XIX1XliX. 361, 36'6, 368, 3'96, 401, 410. Jelonki, XXXII. 411. Laski, XJXIXiIiX.393, 404. Michałowo Stare, XXV 4. Myszynie\C, III. 64-6'6, 68; X. 235; XXIVIII. 104; XXXVI. 300; XXXVI:I. 486; XXX·EX. 366, 368, 369, 376, 382, 401., 406, 407, 409. Oberwie, III. 64, 66, 67. Ostrołęka., X. 235; !X1XI. 63; XXXII. 41, 44; XXXVII. 480; XXX,X. 359, 366--368, 370-3'80, 387, 392, 393, 403, 407. Pow. Ostrołęka,' III. 64; XVIII. 112; XIX!. 63; xxn. 110, 118--120; XXXII. 41. Stara Wieś, XXXI. 41. Wysoce, XXXII. 41. i Nazwy topomastyczne, pow. Ostro- łęka. Bandysie, XlXIX:DX,.408. Bialusny Lasek, IX'XJXIIIX.404. Bialy Grant, IXlXiXILX.407. Brzozowe,XX,X1X. 368. Brzozowy Kąt, ,XtX\X:D)Q. 404. Brzozówka, XXX,IX. 3'66. Dąbrowy, XIX'XI,X'. 366. Dąbrówka, XXXIX '366, 396, 405, 409. Gawrychy, ,XXXTIXl. 405, 406. Gąski, XlXłXlIJX. 366, 406. Golanka gleba, XXXIX. 366. Jegtijowiec, XXXIX. 404. Kadzidlo, ,X:XlXIIX. 3'89, 396, 399--4J02, 406. Karaska bagno, XIXIXrX. 404. Krysiaki, IXlXXIX. 3i65. 384. Krobia, X~XI)Q.405. Kuczyńskie,X.x~IX. 409. Lipniki, . XXXIX. 3'64-366, 396. Łączki, XiXXIIXI. 3'95, 400. 40'8. Łodziska, XXXIX. 366. Łyse, XXXII. 366, '3'84., 3m, 402, 405, 409. Na przystępie miejsce burszt, XiX\X'ItX. 4081. Nadsiadki, XX:X!IX'. 399, W2. Na Szwedzie, XXXIX. 410. Na Zabagniu, XXXIX. 408. Nowogród, XXXIX'. 2.9,2,3 53, 366, 3m, 372, 3~6,3,7i9, 380, 402, 406. Oborczyska, X'XiXITX.3'66. Ob· wierwa, XXX,IX. 323. OLszewska, IXXXI,X. 366. Ostrołęckie Łęgi, XXX:IX,366. Pelty, XXXIX,. 39'5, 4()5, 406. Plewka, XXXIX.. 396, 409, 410. Pod Ladą, .xXXIiX. 4081. Przystęp, wygon., X,XXI,X. 408. Sarnia Łąka, X;X;X!I,x..3166.Sławki, XJ{'XIX. 3{)6. Surowce, XXXIX. 402, 404. Szafarka, XXXIX. 3,66. Tatary. VII. 3!96; xxxnx. 406, 410. Tadzia, XXXIX. 406. Wach, xrXXIX. 366, 404.. 409. Wierzcholas, XXXIX. 3'66. Wolkowe, XXXIX. 366, 369, 3S6, 403., 4081. Wydmusy, 1 X.XXIX. 366, 405. Wykrot, XXX'IX. 366, 405. Wyżega, XXXIX. 4J()5. Zalas, X,XX<IX. .366, 405. Zalesie, XIXiXllX. 403. Za mostkiem, XXiXIX. 409. Zaręby Kościet., ,XlXXIX 3169. Zbójna, .x.x.:xrrX. 3,66, 400, 4:'09. Zabino, XXIX!D~. 3 66. Zebra, XXXIX. 3'66. Zytocht, kopalnia ibursztynu, XlXJXiIlX'.410. Pow. Ostrów. Kotłów, I. ~l9. KJrempie, XII. 107. Ostrów, II. 171; XiXVI. 15'4; ~XViIl. 63; XJX1Xn. 42--45. Pow. Ostrów, I. 219; XiXlXII. 41. PartCzew, .XiXJ.170. Pow. Os1Jrzeszów. Chlewa, ,XlVIII. 99. Kępno, XiX~I. 395. Ostrzeszów, XVU. 28. Pow. Ostrzeszów, OCIV. 310 Pow. Pa'słęk. Pow. Pasłęk, Holąd Pruski, Wąska, XiXXVI'I. 414; .XIXiXVIII. 445. Młynary, iXlXXVIII. 445. Pow. Pelplin. Pelplin, I. 221. 1 Pow. Pilzno. Bajdów, XJXI. 56. Brzostek. ,X1XiXIV. 94, 122 Chatów, Chatawa, VIII. 396. Dzwonowa, VII. 178. Jodłowa, IV 1,93; VII. 178; X 258; .XII. 274:; XIV. 331. Kowalowe, VB. Ul, 176; r' 258. Lubcza, VII. 1'78. Pilzno., Pylsino, Pylsna, IX. ·102, 112; XIII. 60, 62; XIXlXN. 30. Pilzneńskie. XVIII. 6. Pow. Pilzno, IV. 1!}3; VII. I78; IX. 258, 259; XI. 274; X1XlI. 56; XXVII. 1S7; X,X;XIV. 124, 139. Siedliska, Bogusz Dolne i Górne, X. "'56. Sikornica, VII. 313-315. Sutował VII. 178. Nazwy toponomastyczne. XI. 2'74. DembolXI. 274. Jodłowa-góra, Bukowa-góra, wa-góra, XlI. 274. Pow. Pińczów. Bobin, VII. 147. Chroburz, XI. 317. DZiekanowice, ;x, 48. Jaksice.. VII. 96. Kije, VII. 2'25; XJCiXI:X 303. Kodna, .x:I. 317. Koszyce, X1XITIl 12.6. Książnice Wielki'e, lXII. 66; XJXV. s. VIII. XXXlX. 259. Morsk, XXIII. 126. Opatowi~c, lXII. 3217; .xIX,vIlII.188. Pińczów, Piędziczów, Pyandzicz6w, IV. 1060; vm;. 29, 31, 22'5, 238, 239; ,XII. 381, 405; tX.X. 183; lXOOIlI.59; ,XXXV.61, 62, 74. Pow. Pińczów, Vm.96; XIV.221; tXiXn. 110; lXXIII. 519, 126; XXXIX. 344. San'Cygniew, Sanczygnyew, Seczigniów, XXV. 141. SIlralmierz, Skalbmierz, Szkalm.ierz, Skar- Xx:IV. U2. StI1adów, XI. 2i>1, 202; XV. 1501. Tręba.czów, .xXVIII. 130, 133. Wiślica, IV. 337; IXlVI. 101. 'Pow. Piotrków. Apolinów, XXXIV. 198. Bogusławice, XXXIV. 128. Gomolin, VII. 115. Pilpieże, II. L Pęczk:owice, XXVI. 154. Piotrków, Petrecow, bimirz, Scarbimiria, Petrcow, Petrcovia, VII. U5, 239; Piotrkowskie, ków, II. 1; 118; XXVIII. 183. Rawicz, Jaw, Petrokow, XI 108; XX1X. 187. X. 438. Pow. PiotrX 104; lXXII. 110, 235; :XXX. 152, 180, XXIII. 121. Sule- Sulugew, Sylio, XVI. 414. Pow. Pisz XXXVII. 414. Sitiov, Su!ec, �Pow. Pleszów. Jarocin, .xIXNIl. 123; XXXVII. 242. Pleszów, Pleszew, Pl,eschen, XVIII. 9. Pow. Pleszew, X'XVII. 123. Skrzypno, Sk'rzypnia, XXVII. 123. Twardów, Twardawo polonie. et theutonic., ,XIX'VII. 123, 124. Pow. Płock. Bodzanów, XX'XII. 41, 44. Gąsewo, XVII. 162, 163. Mąkoliny, XlXIXH. 41. Orszymowice, VIIl. 39. Płock, Ploezsk, Plozk, Plocko, I. 222; II. 283; IV. 5(1; VII 225; XI. 63; XIII. 5,2, 169; XVIII. 135; ]G){[I. 144; .xIX.VI. 6, 14, 16, 20; XXiVII. 111; XXIX. 182; XlXXI. 164; XlXiXVI. 393; XIXXVIII. 448; XXXIX. 246. Płockie, VI. 305; VITI. 202, 320, 439. !Pow. Płock, 352; XiVIII 112; XOOX:I1. 40; XIXlXv. 68; XXXVI. 400. Gub. Płocka, III. 325; XVIII. 117 Pow. Płoń'Sk. Kluczew1 XIX!. 65. Modlin, X. 9. Płoń'g,k, X. 368. Pow. Płońsk, VIII 439; 00. 351, 352; XIX:I. 65; X'XV. IV. XX:X.VH.291. Potyry, XV. IV. Pow. Podgórze do r. 19,18, p. pow. Kraków. Krzęcin, VIII. 393; IX. 93, 299; 00. 41, 917.Pow. Podgórze, I. 144, 148, 268; IV. 193; V. 100, 230, 233; VI. 29'5; I,X. 00, 197; 00. 41, 97, 261; XI. 342; XII. 232; XIII. 160; XXX. 36. Samborsk, III. 164; VI. 295. Nazwy toponomastjJczne. V. 226, gm. Lipnik. Jezioro - mrejsce porośnięte trawą, V. 228, gm. Rzeszotary. Lampowe - rola, V; 226, gID.. Lipnik. Na kozlówkach - karczHabiedowa-rola, ma, V. 228, gm. Mogi'lany. Na. część wsi Lipnika, V. 226. Na Skrzesowie pole, V. 221, gm. Mogiła. Podświqtnicze - pole, V. 228, gm. Rzes'zotary. Studzieniec pastw.; V. 221, 222, 231, gm. Grabie. Zapadly - staw, V. 22>9,gm. Piaski Wielkie. Pow. Poznań. Chraplewo,XlXVII. 18. Mrowin, XXXIX. 2.64. Poznań, Posnania. Pozenaw, Posenau. Posen, I. 220; II. 95, 122; VII. 236, 340; IX. 375; X. 9, 199; XI. 102, 112, 183322, 340, 344, 394; XU. 65, 349; ,XlIX. 38. 39, 122, 1209,132; XXI. 55, 71, 75, 270; XiXI' 121, 160; XIXUlI. 72, 153; XXVI. 2, 11, 15, 17-21. 129; XIX'VII. 59; XIXVIII. 30, 31. 124, 125, 132; XXJI,X. 176, 177. 180, 184; XiXiXI.170, 235; XXXI 96----99, 104; X1X,XVI. 282, 285, 296, 29-7\ 302, 304,.307, 336, 342. 395; XixlXVII. 141, 14'3, 147, 148. 15.3, 156, 159, 20B, 209, 236----242. 246, 248, 269, 27,2, 273, 286... 407, 408, 4161 450, 458- 460, 466, 407, 469, 477. Poznań-Lubań, XiX:XIIX. 278, 27'9 Poznań-Sołacz, XiXlXI,X. 278, 279. Poznańskie.. I. 123; II. 274; III. 2; IV. 50, 15'3; VI 76; VII. 00; X. 2, 129, 2Q6, 351, 372; XI. 165, 183, 251; Xli 107; XUI. 6, 8, 343; XIV. 353; XlVII. 2, lO, 72; XVIII. 2, 3; XlXUI. 62, 76; 98, 99, 121; X,XIV 101; ,X1XVII. 23, 131, 132; X.X.VIII.l2'5•.132, 136, 137; XXiX. 132; ,XIX'XU.40, 44; XXXV. 68-70, 175; XXiXVIII. 301, 303. 314; ,X!X'XIX. 274, 278, 279, 282. Pow. Poznań, XlXJXII. 41. W. Ks. Kqtach Poznańskie, III. 187; X'X. 170; X,XlX:IX.442. Prowincja Poznańska, XXXVII. 271. Rokitnica ,XlX:VIII. 20. Stęszew, Stęszewo; Stenschew. wo, Stanszewo, Staszów, Stansse- Stanszów, Stosse- 'X/XVII. 124. Strzelczewo, IV. 59. Tomice XVII. 39. Tumski Ostrów' XlX:XVI. 282, 303. ' Pow. Prudnik. Pow. Prudn1k, II 125; XIX. 6, 7, 9, 11, 18, 22, 2t). Blaschewitz _ Blażejowice ;)Cmx.6. Borek, .x::rX. 7 Bud. Bude, XIX. 9.Chudoba XliX. 11. Simsdorf Gostom;~' "", XIX, 26. ŚcilIlawa, :xJxiXVIII. 327, p pow. Ścinawa. Dobieszewo, Dobieszewo, Dobersdorf. LX. 18. Głogówek, Ober-Glogau .xIX. 22. - Glogowice. Glogov, Gloecklichen. XDX1. 22. Gościniec, MylogoszcZ, Milogoszcz wo, Stenczewo. Stqzewo. , , . Stmsdorf. Gostomia, XliX. 26. Komornik, XliX. 12. Goseziniez, ' Komamiki ' Nazwy· dawne: OCTIX. 6, p, Bła~ejowice, pow. Gliwice, Kłodzko, Prudnik. Blaschowitz. Blasegowitz ~ 1305 r., Blassowiez -1433, Blasehowicz - 1437 r., Blaziewiez 143'1 r., _Blazejowitz 1492 r. z. Blatzowicz 1492 r.. Blaziesowitz in5 r., Blazeowiz, Blazewiz i~82 r., Blazeowice _ 1825 r. Pow. Przasnysz. Ba'ranów, XiXII. 142; XIXVIII. 104. Borowe, VIII. 21l. Chojnów. XiXIXIL 40--45. Jednorożec, XXII. 142. Przasnysz, Prasnysz PrzaśBlazeowitz, , Przassnyseh, IV. 49. 50, 159; VI. 20; X;X;XVIlI. 486; ,XIXlXIIIX.373, 377, Przasnyskie, VII. 29. Pow. Przasnysz, VII.225. 226; iXIX]I. 110, 120, 142" XJXVml 104; :XlXIX. 153, 154; ~XJX.II. 40: 41, 44., 45; lXiXlXmc 347 368 Zaremby, iXlXJm. 142.' Za~ada ;X,XiXIDX. 366. Zarębykość, ' . ,XlXlXliX.378. Nazwy toponomastyczne pow. Porzasnysz. Adamezychy grunta, lXIX/XIX. 323. Bagienice, iXlXIX!IX, 366. Brodowe Łqki, Chłopia Łqka. nisch. Dlutówka. Perzanki. Kopaczyska, Przylaje. Niesulów, Przy tuły. Raki: grunta, XXXIX. 356. !Pow. Przemyśl Babice, X,XIXIV.209. Bachów, XI. 277. Bakończyce, IX. 169. Barycz, IV 184. Bolestraszyce, XI. 4'11. Buszkowice, JGI 3'96, 399. Byków, IV. 194; XIX:XLV. 209. Chodnowice, IV. 194. Cyków I. 194; XI. 397. Dubiecko, XI. 396; XVI. 364. Hu'ssaków, IV. 194. Kl'zec2Jkowa, lXiXVI. 36. Nienadowa, IX!!, 399. Pleszewice, IV. 194. Popowice, IV. 194. Przemyśl, Peremysl, Pre-mislia. Peremisl. Premysl, Prymsl, Przemislia, I. 64, II. 95;, IV. 83; V. 247, 284, 340; IX. 192, 194, 195; ;)C. 215, 261; XL. 275~ XIV 219; X:XVI. 48, 51, 54, 135; XlXVIII. 229; XXXIV. 258;. X'X,XV. 39, 70; XXXVI. 7, 93,. 393; XX'XlVIJ. 165, 169, 207; x.x!XVIII. 303. Przemyskie, I. 18~ IX. 227; X. 194; XIXVII. 26~ XX:X:III 5; XXXV. 62. Pow. Przemyśl, II. 19-9; XVII.253~ �736 OOVIII. 99; XIX. 52; XiXIII. 81, 99. Rzeczpol, XI. 396. TQrki, 288. Ujkowice, :UV. 194. Zołynia, XVIII. 97, 99, 108. Zurawica, XXVI. 81. -Pow. Przeworsk A!lbilgowa, IX. 3. Chodakówka, nx;. 3. Kańczuga, iX'. 32. Przewarsk, IV. 181, 192; VII. 94, 6; VIII. 88, 395; XXIII. 59, 85. Pow. IPrzeworsk, I1X. 3, 2)00; X. 32; X-XI!'1I. 59; XXIX. 4; XXXVII 419. Tarnawka, lXVII. 254. Pow. Pszczyna. Frydek, UL 193; VII. 256; XVII. 126; XXIX. 116. Góra, 123. Granica, IiX/..259. Kobier, XVI1. 231 IMikołów, XI. 3'28,343, 344; XXIX. 51, 52, 11-6; XXXI 1711Pszczyna, Plschina, Plezina, Pless, VI. 103; IX1XlvIIJ. 111; XlXIXVI. 396; XXXVII. 410. Pow, rpszczyna, n. 1l:l5; XłX. 16, 23, 26; ,x,XlXVII. 453; XXXIX. 274. .Nazwy toponomastyczne pow. Pszczyna. Alt-Berun, Bierun, II, 3,60. Borów, Bohrau, Borau, Boren, Borin, Borrka - 1454. LX. 7. Brzest, Brześć., XIX. ·9. Brzozów, IXnX.9. Budi, Budy, tXIDX'.9. Dembine, Dębina, ,X.LXl 16. Dombrowke, XLX'. W. Gościniec. Gosczinietz, Gostomia, OCIJX. 26. ,Pawlowitz Borau, Boren, Borin, Borów. Borrka - 1545. XIX. 7. Pow. Puck. XXVIII. 28, Puck, VlllII. 314; 35.. 103; XXXVI. 6. XXVIII. Strzelin, XXXVII 6. Zarnowiec, XX!VIII. "Pow. rpuławy. Baranów, XJXJXVII. 485. Bobrow- 2'37 nik i, XIX. 284. Bochotnica, X 472; :XiXVIII. 174, 179~ 100; XXXIII. 14>8.Dęblin, !wanogród,XJVIII. 116, 119; XIX. 2'85, 286. Ga'roow, X. 235; ,XVIII. 173, 174, 176, 179, 183. Karczmi:Ska, XX!XVII. 174. Kazimierz Dolny, XI. 342; XIII. 65, 256; XIXII. 12'2.; XXIXV. 67. Kołczyn, XI. 3m. Końskowola, XlXVIII. 173, 1'1'4;XlXiXLI.H, 43. Kurów, ·XlXVIII. 173. Markuszowa, XXVIII 178. Miasiące, X. 100, 102. Nałęczowskie, X. 239. Nięciecz1 XiX. 284, 288, 290. Puławy, Nowa Aleksandria, II. 95; VIII. 130, 13·6; X. 9; XIV 44; X:XVIII 1713; XiX:X. 178; XXXI. 116, 117, 163; XXXII. 411;XXiXVI. 92. Nowydwór, XX. 284, 288, Puławskie, XXVIII. 170, 176, 179; XXXII. 41, 45. Wąwolnica, VII. 96. Wrzelowiec, liX·. 299. Za~ody, XiXD{.VU485. Pow. Pułtusk. Chojniki, XXiXI1X.366. Chojnówki, XXXIX. 365 .Majki, :X:XJXLX. 3615. Nowa Wieś, IX. 408. Pułtusk, XXV. 107; X!XiIX 182; fX!XXVII. 485, 486. Pow. rpułtusk, V. 294; XXII 110, 120; XJXVI. 129; X!XJXII. 41, 44' XXXIX. 365. PrzY'Stań, XlXlXr.x. 366 RawyKurzatki, Rawy-Stasi~, 'X~X. Stasie, X!XIXi'IDC.365. Serock, XXXII. 41, 44, 45. Smogorzewo, :XXXIII. 158. Wy-szków, XV. 121; 36.5. Serock, X!XJXII. 41, 44, 45. Smogorzewo, .x:x~1IiI. 158. Wyszków, tX,V. 121; tXlXVI. 14. Wyszel, XXXIX. 366. zabiele Piliki, tX:XXJx. 366. zaibi:ele Wielkie, XX'XIX'.. 366. załubice.. XIXlXII. 41. Pow. Rac1borz. Beneschau, XLX. 3. Błnkowitz, XI'X. 3 Brzesnitz, XliX. 9. Brzezie, XI. 384; XIX. 9 Brzezówka. XIX. 9. Bud, Bude, Budy, XI,X, 9. Budzisk, XIX. 9. EIguth-Herzoglich-, XIX. 21. Gross-Hoschuetz, XIX. 26. Hulczyn, 125. Kobierzyce, XVII. 231 Nendza, XIX. 11. Ocyce, Otindorf, II. 123. Olsa, Olsza, V. 121 Pawłowo, Paulau, Pawlau, XIX. 23. Plania1 XIX. 19. Raciborz, Ratibor, Rathybor, Rath-wor, Rathburg, Razibor, II. 123, 124; XXXVII. 411; XXXVIII. 300, 441. Pow. RacibOTz, II. 125; IXlliX'.4, 9 11, 19, 26, 27. Ratsch Hradczany Raczany, Raczanky. XIX. 27. Schloss Ofiz., XIX. 9. Sosnowe, Wolmsdorf, TI. 1-23. Twol'ków, XI. 343. zabelkau, Zabilkuaw, Zabilkow. Zabilkuow, Zawelkow, XI-X. 3, 4. Pow. Pyzdry X.X.XVIII. 322; 324. Pow. Radom. Białobrzegi, XXXIV. 196. G-ębarzów, XXXIII. 195. Gulin, XlXV. 6. Jedłnia, X'XXIX. 170 Kozienice, ~XXV. 70. Lelów, XXXVI. 93 LaJgowo. XIXIII. 115. Oblesie, IX. 137. Piastów, VIII. 395. Potkanna, :X;XIX. 177 Prędocinek, XIII. 348. Przytyk, IX. 137, 233. Radom, XI 1-32. 201; XIX. 50; XXIX. 178; XXXVI. 6'9, 392; XX'XVII. 207. Radomskie. II. 199; HI. 160; IV. 54, 3~; X. 98; XTIL ~~02,303, 348; XIV. 314. 315, 319; XVII. 30; XVIII. 108; XIX. 51, 57; XXIII. 115. 121; X,XVIII. 2; XXXVIII. 299. Pow. Radom, V. Hradczanki, 47 Lud - Tom XL 294; VIII. 395;X:XII. 122 Gub. Radomska, VIII. 218. Pow. Radomsk p. Noworadomsk. Radomsk, X. 401; XXIII. 42; XXXVII. 486. Pow. Radzymirn. Wola Cyganowska, VII. 229 Pow. Radzymin, VII. 224. Pow. Radzyń. Białka, XVII. 133. Międzyrzec, XII. 276; X,X. 277 278 284 288 290, 291, 318; XXV. XII. ,X.X:VI: 48;.X,XXV. 50, 6&-69, 71, 721 74, 75. Międzyrzeckie, I. 188. Misie, VIII. 397. Plemień, ,XXXVI. 285. Płudy. ,X:IJI.264. Radzyń, lXIV, 47; lXVIII. 131, 133; iXX. 277, 284, 2'3'5, 318; ,XXXV. 62, Radzyńskie, .xXXV. 63. Pow. Radzyń, VI. 31; XI[. 264, 27'5;·XliV. 3Q6; ,XX,. 273; ,XXII. 110; ,XXIII. 66; ,XXV. 273; Ix,xn. 110; X.X~II. 00; ,XXV, 5. Si~mi~ń, X;X. 225; X,XV. 5. Turów, VII, 224; XII. 275; XIV, 221, 2'£1'9, 3 (}6;lXVIII. 133. Wohiń, Wohyń, lXViIiI.131; .xiX'. 284, 288. Pow. Rawa. Maz. Biała, XXXrvIII. 242. Glinnik, XiXVIII. 230. Inowłodź, XXVIII. 226-229. Konewka, ·XlXVIII. 230. Królowa Wola, XlXVIli. 230 La'szczyn, X. 104; XI. 108, 109. Rawa, VIII. 439; XXII. 110; 118. Pow. Rawa, X. 104; XI. 108; XiXIX. 183; XXXIII. 153. Rzeczyca, X,XVIII. 226-2'30, 234, 235; XXXV. 66; XXXIX. 33·2. Sławoków, VI 189; VII. 95.. 201; ·XIV. 3'ł9; XVIII 108; XXVIII. 127, 140. Spała, XXVIII. 230. Pow. Ropczyce Brzez~ny, XVIII. 99. Brzeźnica, I:X. 169. Brzezówka, Brzyźna, i �738 l l f. ,f ! t I I I lI 739 ,xII. 5'9. Czujek, ,XIJ:. 60. Dębica, VII. 101. Gnojnica, XII. 59. Gródek, IX,XlIII. 130. Nagoszyn, XJI. 59. Ocieka, ,XIT,.318; XXIII. 127, 128, 132, 146; XXXV. 38. Ropczyce, I. 64, 192; VII. 112; XI. 111, 318, 396, 397; ,XII. '5'7, 61, 82, 88, 336; ,XIY. 168,. 277; XVIII. 108; XXIII. 124, 127, 128, 132-140; XXIV. 100; ,XXXV. 7, 8, 10, 18, 26, 28, 38, 62, 70. Ropczyckie, IV. 59; VI. 3'76; V'IlII. 14:2--145, 150, 15;8.,1519;XVIII. 6, 99; XXIII. 114, 120; XXV. 419.Pow. Ropczyce, IV. 5:9, 91i; m~. 169; XUI. 7; XXIII. 63, 99, 102, 106."10'7; XXXV. 18, 20--'-:2'3,3 6, 73" 74; XXXIX. 251. Wielopole, XII. :518. Wrlkowice, XXIV. 100. Witkowice, 'IX'll. 60. Wola Ociecka,' XXIII!. 133. zagórzyce, .XIII. 7. zagrody, ,XlXIH. 1 132. Nazwy toponomastyczne pow. Rop- czyce. część Ropczyc,' !XU. pole, XII. 58. Błonie _ pole, XII. 58. Brzeziny -pole, lXII. 58. Chruścik - pole, XII. 58. Czujek forwark, ,XEI. 60. Dębna -:.. dolinka, !X~U.5'8. Diabla jama pole, IXl1I. '59. Dzial pole; ,XU. W. Górka - część miasta ROPczyc. .xIU. 58. Granice pole, 0011. 59. Gródek, Koci zamek wzgórze, XII. W. Gryfów, część miasta Ropczyc, !XII. 58. Gryfów grunta podm .. XlV. 278. Kopaliny - pole, \XIII. 59. Kopiec, xm. 60. Lisioki - po_ le" ,XlI. 59. Łysa Góra - urwisko, IXU. 60. Na baduni - część m. Ropczyc, XIT. 58. Piaskipole, XU. 59, Podgórze - pole, Baranice - 58. Blich - XII. 59. Podslońce częsc m, Ropczyc, XII. 58, Prebenda pole, ,XU. 59. Sikorki pole, ,XmI.59. Średnie - część m, Ropczyc, IXlII. '58. $rednioki pole, IXU. 59. Stawisko część m. Ropczyc, X,D!. 58. Stawiskaczęść m. Ropczyc, IXUI. 58. Studnia św. Barbary, XII. 59. SuchTowa góra ,część m. Ropczyc, XU, 57, 5'8. Szkotnia - pole, .xII. 59. Szpitalka pole, XII. 59. Szubienice pole, lXII. 59, 60. Targowica C2lęść m, Ropczyc, ,X,])I.518.Wąwóz - pole, XII. 59. Wierzbowa część m. Ropczyc, XlII. 58. Winnica - pole, XJ:I. 59. Wymowa - pole, XII. 59. Za kościólkiem część m. Ropczyc, XII. 58. Pow. Rybnik Biadaczów, B~doszew, datsch, Biadatz, tenhof, XIX. 4 Brodek, Bia- Biadoszek, Cisówka, Czissowka, XIX. 15. Dębińsko, Bea- XIX. 8. Tysschofka, Dubieńsko, XIX. 16. Dębina, Dembilna, XIX 16. Grodzisko, Alt-Loslau, XIX. 27. Jastrzębie, Jastrzemb, I1X. 30. Lubomla, XlXiXl;X. 280 Międzyrzecze, XXXIX. 280. Nieder-Belk, Ober-Belk, X1X. 3. RYJbnik, Ribnich, XVI 103; XliX. 21;XX:XVII. 208. Pow. RY'bnik, II. 125; XIX. 3, 8, 15,. 16, 27, 30; XXIX. 129; XXXI1X 274. Sy,ryń, XXXVI. 298, 299; XXIXIX. 27,8. A!lt-Laslau, .xliX. 27. Pow. Rypin Kobrzyniec Stary i Ngwy, XVII. 232. Rudom~n XXXI. 113. Dambin, Dubiensko, Pow. Rzeszów. Białlka, IV. 194 Blażowa, IV. 194. Brzeg, IV. 194. Bzianka, XX. 182. Czudec, VII. 112. Dobrzechów, III. 156, Hwo~dziank.a" XXVI. 65. JeŻÓw, I. 101. Kon1kolówlka, IV. 194. Kraczkowa, X:XlXI'X. 450, Łąka, IV. 194. Markowa, DX. 3. Rzeszów, Rzessov, Rischov, I. 64; 111. 164; V. 236, 237; VII. 112, 236; VIII. 143; IX. 102, 190; X. 427; XVI. 59; XlXI. 95; XXIII. 124; ~,X'IV. 108; XXIX. 19'3; X,XiX1V. 258; XiXXV. 24, 68; ~X;XVI. 3,93;XXiXI:XX. 445. Rzeszowskie, I. 201; II. 3iH; XVIII, 92; XX. 182; X,XIII. 63~68, 90, 95; XiX%V. 71; xxxrx, 4:51, 45;3455. Pow. Rzeszów, II. 257; IV. 194; IX 3, 259; XlXIII. 58, 70, 82, 83, 92, 96, 104; XJXLX. 162; 'XiXXVII. 419. Sokołów, I. 64. strzyżów, VIII. 70; IX. 190; XiXiXVII. 287. Tyczyn, IX. 190. Zabratówka, IX. 3, Pow. Sandomierz. Bogoria, XlXiX'IV. 196. Daromin, XXv. 135. Jankowice Kościelne, XXV. 135; ,XIXVI. 150. Komorno, IV. 116. Koprzywnica, XIV, 332. Łojowice, XJX:XlX'. 263. Malice, lXIXV. s.VIII1. NadJbrzezieprzedm,. I. 84, 86. Nowy Daromłn, XOCV. 135. PlebańSki Kamień, XVV. X. Rzym-karczma, XXVIII 135-138, 140. Sandomierz, Sadomir. Zadomir, Sandomiria, Szendo- I. 84; II. 263, 276; III. 56; IV. 337; VIII. 89, 3'9'5; XI. 39, 275, 307; XIII. 52, 50-tH, 64; XIV. 219, 314, 323; XVIII. 116, 134, 169; XXVI. 119, 140, 15'4; XXVIII. 137; X~I. myerz, Sodomierz, 164; XXXV. 68, 176, 179; XXXVI. 113; XXXVII 207, 208; XXXVIII. 446. Sandomierski I. 176; IV. 337.\ 338; V. 239; IX. 138, 225; X. 199, 229; XIII. 54; XIX. 55; XX. 1282, 301; XXViI. 139; XXVIII. 136, 24:9; XXX. 217; XXXV. 176. Pow. Sandomierz, VIII. 89; XXII, 122; XXIII. 63, 98, 102; XXXIX. 304. Wielog6ry, XXV. s.x.. zawichost, Zajechost, XVII. 7'5. Zai· chost, III. 164; VIII. 396; XXVI 119. Złota, XXXVI. 303. Pow. sanok Baian6wka, V. 195. Besk, VIII. 424. Btedacz, XII 309, 310. Bukowsko, IX. 89; XII. 309. Bykowce, X!XXI. 42, Czerteż, XII. 309. Dąbr6w1ka RuSka, XII. 309. Długie, IV. 195; VIII. 424. Jaćmiell'z" I 262, 268; III. 143, 188, 189, 289; IV. 116, 117 195; V. 170; VIII. 61, 80, 424; IX 89; XU. 300, 3<10.Kostorowce, XII. 309. Kunin, XII 43, 309. Łosie, XII 309. Międzybrodzie, XII. 309; XIII. 39, 42. Monastell'zeoc, XiXlXI. 36 Mrzygłód, XII. 309; XIII. 282; XXXI. 35. Niebieszczany, XII 309. Nowy Zagórz, XXIXI. 36. Odrzechowa, IV. 195; VIII. 424; XVII 253. Ołchowce, XII. 309, 310. Pielnia, X. 89; XVII. 253. Polana, XII. 309 Posada Jaćmierska, 1. 262; III. 14'2; IV. 195; V. 170; VIII, 61, 424; XII. 309. Posada Sanocka, 'XII, 309. Rymanów; IV. 235, 309, 311, 312; VI. 37, 53, 347; VII. 112, 2,55; XI. 27'5; XII. 300; XXIII. 153. Sanoczek, XII. 309. SaIIlok, I. 202; IV. 238; V. 237; VI. 78; VII. 204, 347; VIII 182; XI. 112; XII. 83. 309; XIII. 38, 40, 42, 60; �740 XIV. 86, 317, 328; XXIII. 165; XXV 17; XXXI. 36, 40, 42; XXXVI. 393; XXXVII. 207. Sanockie, I. 174, 197; XII. 309. 314; XXXI. 142. Pow. Sanok, I. 262; II. 257; III. 14'3; IV. 195, 307; V. 269, 300; VI. 37; VIII. 424; XI. 11'2; XXIII. 61, 70, M, 102, 104; XXVI. 54, 57; XXXV. 65, 66. Siemianowa" XII. 309. Sieniawa, XII. 309. Sojec,XUI. 39. Stróże, XIII. 38 Szczawne, XII. 309; .XXXI. 36. Trepcza, XXXI. 35, 36, 38, 41. Turzańsk, XII. 309. Tyrawa Solna, XII 309 Tyra.wa Wołoska, XIII. 282, 284. Wi'słok, XXIII. 102, 104. Wolica, XII309. Zaigórz, XII. 309; ,XIII. 40 Załuże, XIII. 40. zarszyn, IV. 195; VIII. 424. Zaslawice, XXXI. 35, 36, 42 zawadka Ryman, V. 195; Nazwy toponomastyczne pow. Sanok Bielik część zalrośli na Białej Górze, iXUI, 39. Cerkiewnaulica w Sanoku.. XIII. 39. Glinice - wzgórza, XlI.I. 39. Lado łąka, lXIII. 39, Nowy Swiat ulica w Sanoku, XIII. 3'9. Podgórze - ullea w Sanoku, XIII.39. Rybacka - ulica. w Sanoku.) XIII. 39: Sanowa uHca w Sanoku, XIII. 39. Selpy las miejski, XIIiI.~. Sojec 'bł~nie, XIII. 39, Wierzbolaz pole, XIII. 39. Wójtostwo - folwark p. Sanoldem XIII, 39. Zamkowa - ulica w Sanoku. XIII. 39. Zasanie grupa domów w Sanoku, ,XlIII. 39, Zydowska - ulica w Sanoku, .xIII. 39, Sanoczanin, XIII. 38 Sanoczanka, XIItI. 38, Sanisko moczary. X.XXI. 4,2, gm, zasław. 741 PoW: Siedlce. Broozków, XX 200. Domanice 2CX. 285. Kopcie. Xx. 285. Moko~ body, XX. 284, Mordy, XX. 284, 268. Niwiska, XIX. 285. Paprotna, XX. 2,M, 2'88 Pruszyn, XX. 285. Seroczyn, XiX. 285. Sied.lce, VII 224; xlv. 306; XIX. 58; XX. 27'5-278, 287, 289; J{1X1XVl.278. SiedleClkie, X. 35-2, 353; XVI. 412; XVIII. lOB, 117, 121; XX. 172, 173, 277; X:;XII. 110, 122; XXV1III. 'M. Gub. Siedlecka, XX. 2,S3. Skurzec, XIX. 285 Suchożebry, XX 284, 288. Wodynie, XiX. 285. ~buczyn, Xx. 285. Zeliszew, XX. 285. Pow. Sieradz. Bębnów, XXV .. X. Biezun, XVII. 162. Brąszowice, XlXlXV. 198. Chartupia Wielka·, X,iX'XVII. 245. Ozajkowa, X. 352. Dziagoszew, VB. 116. Jeziora, VII. 116. Kłocko, VII 116. Męka. VII. !l6, 121. Monice, VII. 116; XXVnI. 6'7 Podłężyce, VII. 110. Ruda, VII. 116 Sieradz, Siradia, Ziraz, Chirask, Seradz, Syradz, Siraz, VIiI. 113-128; XVI. 363; XIXII. 110. 116; XXIII. 66, 94; XXXV. 393; XXlXVU. 245. Sieradzkie, VII. 113-128; XVIII. 108; XX. 171, 182; X1X'X. 82; XXXVI1.453. Pow. Sieradz, XXlII. 65, 95, .96, 154; XX.XIII. 67. Trzebiiczne, VII. 116. Wola Męcka, VII. 116. Wośniki, VII 116, 121. zadzim, XXII. 112. Pow. Sierpiec. Piastowo, VIII. 3'95, 396. Piastowskie Piaski, VIII, 395. Sierpiec. Sierzp, Serpcz, Szerpcz, Ser~ peta, XlVII. 161; XVIII. 113. Pow. _ Sierpiec, VIII. 395, 434 Pow. Skierniewice. Skiierniewice, Squirnevicze,Squirnovicz, Squirznevicze, Skwiernie- V. 94; ,XIXII. UO; lXlXIV. XXJXVIII. 242. Pow. Skoczów. Briery, XVII. 229 Brenna. ,XXXV. 177; XOCXVI. 223, 224, 229, 2·50, 283, 2185.Cisownica .. Ciszowa Wielka, ZeisLowitz ,XVI.100. wicze, Pow. Sławno. De.rłów XX/XVI. 396; XXXVII. 410. Pow. Słupca. Bieniszewo, VIn. 219; XXVIII. 3 Kleczew, XXVII. 55, 74; .XlXX. 219, 220. Pow. SłupSk. Głowczyce, V. 321, 323. ;I~bice, V. 321; VI. 88. Kluki, V. 321323; VI. 88, 90-92. Rów, XXXVU. 265. Rta, Rto, Rotowo, Rotten, V. 322; VI. 90. Słupsk, StoLp, Sluppak, Slupsch, SLupz, Stolpz, Slupsk, Slupszko, Szlupische, Zlupen- V. 321; XXXVI. 393; XXXVII. 410. Pow. Słupsk, V. 324; VI. 81, 82; XXXVII. 265. StojęGyn, IV. 324, 325. Objazd, Wobiazda, Wobesta, XXXVIl. 265. Pow. Sochaczew. Sochaczew, Sochacew, .zochacaf XIV. 222. Pow. Sokołów. Cerall1ów, XiX. 284, 288; XX:XVI. 26. Jabłonna, XIX. 284, 285, 288, 290. Knychówek, XIX. 284, 28'5, 288. Kossów, ,XX. 284, 285, 288. Kożuchówek, .XIX. 284, 288. Rozbity Kamień, XX 284, 288. Skibsis, Ztolp, niew, XX. 284, 288 Sokołów. XX. 284, 288, 290. Skrzeszew, XX. 284, 285 28'8. Sterdyń. XX. 2'84, 285, 288, 290 Wirów, XX. 284, 288. Wyrozęby, X'X. 284, 288, 290. Zembr6w~ XX. 234, 288, 290. Pow. StaTogard. Gniew, XiXVI. 148. Rybark, X:XiXV. 61 Starogard, Stargród, Stargrad, Starigard, XiXVIII 103. Pow. Stopnica. Borzymów, IXIXV.s. ,X. Czarkowy, ,XI. 3117 Dziesławice, VIII. 321; XXI. 259. Janina, VIII. 439; XlXVI. 36 Jastrzębice, VIII 210. Korczyn, XI. 316. Ossówka, I. 23; IX 196; X1XI. 258, 260; xxV. X. Sicisławice, XI. 316. Pow. stopnica, I. 23; VIII. 210, 439; 196; XI. 317; XXI. 258-260; XXVI. 36 Tuczempy, XI. 381. Zerniki Dolne, VIII. 2.l{); XXI. 25-9. Zydów,XXI. 66, 252. Pow Strumień. Lall1dek, Lęda, VII. 199. Pow. Strzegów. Byczyn, Pitschen, Pyshyn, IX:DX.5. Pow. Strzelce Wielkie. Dombrowe, XIX. 19. Dombrowke, x.I:X 19. Grodzisko, XIX. 27. JemieLuica, ImieLnik, Himmelwitz, II. 118. Pow. Strzelce, X1XV. Hl. Strzelce WI II. 123 Wąsów, Wonzow, Wqsosze, 'XXiXVIII. 417. Zimnawoda, Kaltwasser, II. 123 Pow. Strzelno. Strzelin, Białobrzezie, RotschLoss. XlXJXVIII. 4117.Borek, Grossburg, XliX. 7. Borów-Bohrau, 'xliX. 7. Bork, XIX. 7. Strze-lno, 'Strelno, IV. 171; X'XlXVIII. 327, 417. By- �743 742 czyn, Pitschen, XI,X. 5; XIII. 7. Sobota, Bobotka, Zobten, II. 123. Zuckelnilk, XVII. 187 Pow. StrzY'żów. Łąc~i, IV. 311. Łęki, XI 67, 128, 100, 191, 4<06,407; ~~XV. 18, 38, 39. MarkuszQwa, XIV. 2'95. Pow. Strzyżów, III. 156; IV. 195, 310; XIV. 295; XXXV. 39. Pow. Sulęcin. Łagów. XXXVII. 412. Pow. Suwałki. Filipów, VI,I. 338. Suwałki, VII. 223; XXXIV. 14.2.Suwalszczyzna, XiX. 315; Ł~X. 84, 107, 117, 118. Gub. Suwallska, VIII. 218. Pow. Śrem. Bodzyniewo, XIV. 200. Dobczyn, X!~IX. 271. Kórnik, KUl'llilk. I. 64; X:X:XVI. 395. Lubiatów, XI 195. Mechlin, XJX.XIX. 328 Sram, Szrem, Zrem, Srem, Cirem, SiT'eme, Serem, Srz~ Sreme, Scrim, Strym, Shrem, Strzym, Strzem, Szrim, Srim, Scrym, Screm, Srzem, Schrim, XII. 108. Pow. Śrem, IX. 195. Pow. Środa. Belkau, XIX.3. Cezarowice, Zies€rwitz, Sciseronici, ,XJV[l. 187. Chwałlków, ~X!XVII. 14'2. Gniewków, Gniejgau, XIX. 13, 24. Gohlau, Golov, GoLa., XIX. 24. Iwno, ~XI. 2514; XJXVIII. 130; )CXJXII. 41. KO'selwitz, p Gniefgau, XIX. 13, 24. Kosiau, XIX. 13. Kostrzyn, ;XX;XII. 41, 43, 44 Mystki, XiX. 17\1 Nietrzanów, XX. 171. Polwica, X,X'X'VII. 132. Sarbinów, XXVI, 10, 17. Pow. Środa XIlX. 3, 13, 14, 24; XXXVII. 142. Wygoda, XXVIII. 132. zaniemyśl, Santomischl, XXXVII. 142, 14'3. l, Pow Świecie. Biechówka, XXIII. 118, Bukówno, V. 32,1. Dąbrowa, XXIXVI. 401. Grabowa Góra, VIII. 320. N'owe, Neunburg, Noybork, XVIII.' 132, 13'5. Pow. Świecie, X.XlXI. 171. Sa,rtowice Górne, Sartawiz, Zartawicza, Sartawitz, Sardewicz, Ober Sartawitz, Swece, Schartowicz, Scartowicz, Zv:ece, Sarkawice, Świecie, Zwece, Sueche, Swetz, Sweze, Schwetz, S. an der Weichsel, V. 3':n; XVIII. 132; ~XXVIII. 103. Pow. Świętochłowice. XXIX. 129; XXX. 241. Pow. Syców. Dombrowe, XIX. 19. Gola, Gohle, XIlX 24. Gostiz, Gostzeczna, Goschuetz, XIX. 25. Klein Kosel, XIX. 13. Międzybórz, Mittelwalde, II. 123. Miłogoszowice, Milogoschowicz, XliX. 25. Pawłowa, Pawelau, XIX. 23. Pow. Syców, II. 125; XXXVIII. 327. Pow. Ścinawa. Dębcz, Tampz, XIX. 15 OberNieder- Mittel Dammer, XIX. 19. Gościec, Miłogoszowice, Muehlgast, Gostech, iogoschwicz, Gosc, Kostitz, Mi- XIX. 25. Pow. Świdnioca. Gross-Klein Kosel, XIX.13. Świdnica, XXXVIII. 417. Zagań, XXXVIII. 417. ZalI'ów, XXXVIII. 417. Pow. Szamotuły. Komorowo XXXIX. 266. Pow. Szczecin. Szczecin Stettin, I. 267; XIV .. 39, 40, 43 50, 51, 209; XVII 194; XX~VII. 265, 293. Zempin, XVII. 188.' Pow Szczecinek. Parsęck, XXXIX. 283, 299, 29U. Pow. Szczytno. Margraibowa, VII. 95. SOŚl1ia, XXV. X. Szczytno,\ Ortelsburg, XXXII. 40, 42, 45; X'XXVII. 415. XXXVIII. 339, 44<5.Pow. Szczytno. VII. 95; XXIII. 50, 621 97. Tylków, VII. 95. Wielbork, X!XIII. 60,62, 109. Zimnawoda, Kaltwasser, II. 123. Pow. Sztum. Dzierzgań. Christburg, IXIX:III.12. Michorów, XXl~. 180 Pow. Sztum" XXIX. 180. Pow. 8zubin. Gąsawa, XXVIII. 1'24. Kcynia, XXXIX 280. Smogulec, XXXV. 179. Pow. Szubin, 'XXXV. 179. Zabiczyn, XXXV. 17'9. Pow. Tarnobrz.eg. Dzików, XXI. 266. Furmany, V. 294. Grędek, XXiIY 6. Grębów, I. 85, 86; XI. 278; XXIX. 1, 5. Jadachy, VIII 3096. Jamnica, XXIX. 1. JaS'tkowi'ce, 1. 50, 79, 81, 83, 85, 86. Jeziorko., XXIX. 1. Justkawice, XX. 1H2. Ka'czy Grądek, Ka'czy Grodek) X,XIX. 6. Klonów, XXIX. 6. K,rawce, X'XIX. 3. Łazi'ska, XXIX 6. Miechocin; I. 129. Miętne, XXI'X. 6, 7. Nadbrzezie,. VIII. 234; XX. 182. 01endry, XXIX. 6. Palędzie, X. 135. Radomyśl, VIII. 507. Rozwadów. I. 144; VII. 112; X'1II. 263; XXI. 266; XXHI 124; XXV. 50, 70; XXIX. 1, 3. Rybna Kolonia, XXXVI. 296, 297. Sobów, VIII. 396 Sokół, XXTX. 6. Stale, I. 47, 51, 79, In, 83-86, 129, 130; X. 135; XI. 274; XIV. 47, 215; XVI. 290; XXI. 266 Tarnobrzeg, I. 61, 81, 8'9, 124,144; VII. 177; VIllI. 57,70, 234; XI. 96; XIV. 34. 46, 47, 170, 215, 290; XXI. 267; XXIII. 124; XXIV. 112, 113; X,XIX 1; XXXV. 62. 64l 68, 74; XXXVII. 29. Ta,rnobrzeskie, I. 50, 129; VI. 376, 412; IX. 258; XVI. 290. Pow. Tarnobrzeg, L 46, 50, 63, 79, 83; 85; IV. 195; VII. 92; oX.135; XIV. 161, n5'; XVIII. 11; XX. 182; XXXV. 73. Wydra, X,XIX. 6. Nazwy toponomastyczne pow. Tarnobrzeg. Bardo - pole, XI. 274, gm. Stale. Choina - las, XI .. 2'74,.gm. Stale. Dulów Grad, Duluw Grod"XIXiliX. 6, gm. Grębów. Głogów la~. X:I. 2'74, gm. Stale. Grądek -zabudow., ,X.XII/X.6, gm. Grębów. Grzęba - łXJXlDX5,t gm. Grębów. Jaworów grad, Jaworuw grad, X.XIx.. 6, gm. G rębów. Jaźwiń XXIX. 5,. 7, gm. Grębów. Kąt OC XIX. 5, gm. Grębów. Klonów _ przysiółek, XXIX'. 6, gm. G,I'ę. bów. Lipowe Grady, Lipowe grody, XXIX. Q gm. Grębów. Lipie _ las, .XI. 274, gm. Stale. Łaziska _ zabudowanie, XXI.X. 6, gm. Grębów. Miętne przysiółek,. IX/XIX. 6, gm. Grębów. Mokrzyska Gać. XII. 275. Niwa za'budowanie, X,x.r.X. 6, gm. Grębiów. Nowiny - przysiółek, XXIX, 6. Piasek - XX:rX. 5,. gm. Grębów. Sokół przysiółek, XXIX 6. gm. Grębów. Szlachecka, iX1XillX'. 5, gm. Grębów. Tarnina - pole, ,XI. 2.74 gm. Stale. Trzeciepastwisko, ,XI. '2174, gm. Stale. Wielki Grad, Wielgi Grod, XXl.X. 6, gm. Grębów. Wiry - zabudo- �745 744 wania. XXIX. 6, gm. Grębów. przysiółek, ~XIX, 6, gm. Grębów. Zabrnie Dolne i Zabrnie Górne, przysiółek,. XXIX. 6,gm. Grębów. Zaoście, Z<iuośic część Piasku gm. Grębów, XXXIX 7. Zapolednik przysiółek. XXIX. 6,gm. Grębów.Zarokicińki pole, XI. 274, gm. Stale. Pow. Ta'I"llowskie Góry. BIachotta, Xl X. 6, Kozłowa góra, Koschwitz, Koslowagora, Koslowa Góra, iII. 195; lXIIX. 13. Repecka, X'XXVI. 293. 295; XXXIX 266, 268. Rybna kolonia, XXXIX. 264.,270, 272, 27:3.Tarnowice, Tarnowskie Góry, XVI. 103 Pow. Tarnowskie Góry, II. 125, 193; XIX. 6, 13; XXV. Ill. Wierszowa, XXV: Il2; XXXIX. 27. Pow. Tarnów. Bogoniowice, XXXIV. 197. Bogumiłowice, X. 94; XIV 18'2, 183. Chyszów.. XiXII I. 85, 96. Ciężkowice, I. 188; IV. 309, 3Il,314, 317; VI 294; XI. 327; XXVI. 89; XXXV. 25. 26, 38. Dąbrowa, XXIII. 15£. Gromni'k, I'X. 258. Jawornik, XXIII. 87 104. Lichwin, liX. 254; XXXVI. 24'3. Ltsia Góra, IX. 259. Lubcza .. IX. 258. Łękawica, IX. 258. Poręba Radlna, IV. 311. Ryglice, VI. 196. Rzędzin, XXVI. 6. Skrzyszów, XU. 3'21; XIII. 254. 255. Świebodzin, VII. 177 Tarnów. I. 64; II. 95, 236; III. 46, Stl, 296, 391; VI. 5, 28, 34, 291, 3·16; 15tl, 192, 285, 335; V. 49, 99. 295, 370; VII.96, Il2, 17'6, 177, 218, 238 25tl; VIII 164 335; IX. 1000, 102, 258, 260, 262; X. 94, 96, 155. 450; ~I. 322. 4Q1; XII. 116, 121; XUI. Wydrza 36,62; XIV. 174, 182; XV. 223; XVI. 410, 414; XiXI. 95; XXXIII. 156; XXXV. lO, 18, 24, 68, 70; XXXVI. 43, 47, 50, 243. 394; XXXVH. 150, 204, 200; XXXIX. 444. Tarnowskie, II. 334; X. 261; XIII. 254; XV. 2120; XXIII. 156; XXXV. 61, 63. Pow. Tarnów, II. 125; IV. 195.. 310; VI. 395; VIII. 142, 157, 168, 202; ID{. 254, '258. 259; XXIII~ 58 69, 70, 82, 85,87, 90, 96, 98 ,104, 156; XIXXI. 174. Tuchów .. XXXI. 174; XX'XVI. 2'56. Tuchows~czyzna,I1X .. 254. Wierzchosławice, X. 450. Wola Rzędziń'Sika, XIII. 36. Zail.aisowa, II. 373.,374; IV. 49; VII. 222 Zabno, VIII. 53; XXX. 153. Pow. Tczew. Tczew,Dirschau, Derschaw,' Dersov, Dersovia, Tersev, Dyrsov, Therssov, sev, Trsevia, Dirszowe, Thsezow, Tre- Trsev, Trsow,. XVIII. 132; XXVIII. 103; XXXIII. 4 Pow. Tomaszów Lubelski. Huta szklana, IV. Il; V. 167. Jarczów, VII 22,9; XXIII.l2,2; XiXVIII 48. Krynice, IV. 200; XVIII: 59, 99. Łaszczów" Ul. 191, 314, 316, 325--327 Tomaszów Lubelski, XIX. 62, 64, 65; :XXIV. 98. Tomaszowskie, XXVIII. 17'7. Pow Tomarszów LuIboełski,I 158, 159; III. 191, 314; V. 167; XVIII. 99; XXXII 120, 122; XiXlIiI 59; XXVIII. 48. Tyszowce, VIII. In, 174.. Pow. Toruń. Chełmża, Culmsee, Kulmsee, XXV s. VI. Papowo Biskupie, Papau, XXIX 167, 169. Rzęczków, XiXV. s. V. Toruń, Toroń, Thorn, Thorun, Torunium, II. 348, 358. III. 165; X. 9; XI 112, 342; XVI. Ill; XVII. 75; XVIII. 132; XXI. n. 75; XXVIII. 103; XXXII. 43; XXXV. 175; XXXVI. 394; XXXVII. 241, 454, 400, 469, 484, ToruIl. XXXVIII, 422, 433, 462. Pow. Trzebnica. Borów,Bornov, Borov, XIX. 7. Chróśdna, Croscyna, Crosczina, Kroschczina, Gross Kleinkrut- II. Gross- Klein Commerowe, Comorow .., XIX. II. Dombrowe, XIX. 19. Głogczyce, schen, X,IX. Glogszycz, Glokschutz, Klokschicz, XIX. 22, Głógczyce, XXXVI. 85. Klein Biadauschke, XIX. 4. Komorniki, Kummernikk, XIX. 12. PaWłowicze, Pawelwitz, Paulo v, Paulowicz, Pawelau, Pawłów, XIX 23. Piast, Piastenthal, 395. Trzebnica, Trzebnice, nyc, Trebnich, Trebniz, VHI. Treb- Villa fo- II. 124; VIII. 359; XXIXVIU. 327, 417. Pow. Trzebnica, IiI. 135; ,X!l\X, 4, 7, 11, 12, 1>9,22, ,23. Pow. Tuchola. Piastoszyn, VIiIiI. 3'95, 397 Tuchola., Tuchel, XIXlVIII. 103. Pow. Tuchola, VIII. 395. Pow. Wadowice. Andrychów, NI. 138, 140.,154, 2~"1, 331; IV. 117; V. 309; VII. 224; IX. 254, 287, 293; X. 220; XI. 69. 70, 194; XIV 302, 370; XVI. 79,81; XX 246; X~III. 91, 161, 167; XXIV. 103; XXXVI. 224. 229, 236, 24'3-245;XXXVIII. 296. Bachowice. IV. 3U; XI 277. Barwałd, Barwald, Harwald, V. 252; XiXVHI. 7'5.. 76. Biertowice, XXIV. 115 Brzezinka przy Andrychowie, rensis, Trebenicz, Trebnitz, IV. 311; XX. 246; XXXVI. 224, 250. Brzozowa, XI. 373, 375.. 37637'9, 380-387; XIV 3'31. Budzów, XIV. 164; XXXVI. 223. 224, 229, 232, 245, 250. Choc7Jnia, IV. 262; XI. 199; XIXlXIV.158, 166; XXXV. 23. Dą.brówka.. XXXIV. 160. Frydrychowice, I,X. 262; XI 70, 199; XlX~VI. 244, 249. Gierałtowice, XI. 199. Głęlbowice, VII, 225; XX. 301. Gorzeń, IX. 262; XXlIII 180; XXIV. 158; XiXXVI. 249. Graboszyce, XI. 199. Harbutowice, XII. 24; XiX'XVI. 224,229.,234, 244,245, 249, 250. Jaszczurowa, XXXIV. 158-160-165; XXX¥!. 224, 245. 250. Inwaid, II. 63, 252; IV. 117; IX. 186, 262.. 407; Xl. 69, 70, 194, 199; XIV. 377, 378; XiX. 246; XXHI. 16'!; XXVIII. 76; XXXIV. 165; X:XXVI. 244, 2419.Izdebnik, I. 224; 337; XI. 383; XXXVI. 245. Ka'czyna. XX'XVI. 245, 250. Kalwaria Zebrzydowska, H. 65; V. 122; VII 25:6; VIII. 53; IX. 254; X. 337; XI. 71, 191, 397; X~IV.263, 300; XVI. 8il, 304, 374; XXVIII 79; XXXVII 285, 307; XX:XVIU. 296; XXXIX. 315. Klecza, II 232. Korcza, XX. 250 Koziniec, XXXIV 166; XiXiXVI. 224, 22-9, 234, 250 Krzędn, XXXV. 13,41. Lachowce, IV 187. Lanckorona, Lackorona.. III. 114; V. 25'2; X. 119, 274; XUI. 1, 62;XXXI. 84; XXXIV. 164; XXlXV'I. .236, 245. Laskowa,. IV. 311. Leńczów, XXXIV 166. Leśnica XXX'VI. 245, 250. Lipowa. xXtXVI. 229. Łączany, X. 455. Łękawica, XiXX. 1M; XXXVI. 224, 229, 245, 250. Mucharz, XVI. 100, 101; X"XXVI. 224, 244, 245, �746 :lil· I 1 f. i '/I ! . t; , ~; < J 24!l 250; XiXOCVII. 534. Nidek, 91, 107; XX VIIII. 75; XXX. 151. II. 232. Paleza, ,XJXIXVI. 224., Wieprz. XI. 70; XX 246, 285; 244, 245, 2<W" 250. Palezewice XXXI. 163; XXXVI. 245. WitaXVI. 213. Piotrowice, IV. Hl. Po~ nowice, XI. 73; XVI. 213. Zabiedr. VIII. 393; IX. 9'3, 299; chełmna., XXXVI. 223, 245, '250. XXXV. 41. PonikI. Ponikiew Zagórnik, Xl. 69; XX. 246; XXIV. 164, 166; XJXXVI 224: XXXVI 224, 229, 249, 250. Za245, 250. Poręba. Swinm. XXXVI. krzów, XX:XVlI. 224. Zator, IV. 250. Przeeiszów, Prejeów, I. 164 IH; VIII. 59; XIII. 243 Zawadka, Przybradz, XI. 199. Radocza, XI. IX. 262. Zebrzydowice, XVI. -304, 199. Roezyny, XI. 70; XX. 246; 305, 315q 374, 385; XVU. 60; XIX. XXXVI. 224. Rudze, IV. 311. 67. Zem\birzyce, VIII.164; X!XXIV. Rzyki, XL, 70; XX. 240; XXXVI. 170; XXXVI. 223-235, 245, 250. 224, 229, 244, 245, 249. Skawa, Nazwy toponomastyczne pow. WaVIIIl. 164. Skawce, XXJXI. 84; dowice. XlXXIV. 168; XXXVI 224. 245. Gaehówka karczma, XXXIV. Sikawinki, X:XXIV. 169; XXXVI. 100, 162, p. Wadowt'ce. Las lęka224, 245, 250. SOSIlowice, XIX. 49 wieki, XIX;X:IV.166, p. WadowiSrpytkowice, XIII. 243-245. Stryce. Mikolaj _ przysiółek, XXX'IV. szow, ,DX. 186, 189; X;X'XVI 224, 400 p. Wadowi-ce. Pod Lipkami, 245, 25{).Sułkowice .. III. 154, 155; IV. 81. XI. 69, 70; XXXVI. 2'24, 245, 25{) Pow. Wałbrzy<:h. S2il:eszowice" Sleszowice, XXXIV. Solice, Salzborn,. Salzbrunnen, 161, 164, 168, 170, Targanica, XX. Salczburn, III. 2'91, 246; XXXV. 23; XXXVI 224.. 229, Pow. Wałcz. 244, 249, 250. Tarnawa, XXXIV. Wa<łcz, Walęez, Walecz, Waleze, l58.Tłuczania, X:X.X,18'1;Xx:X[V. Walda, Welcz~ Volzen.1 Cron, 167. Tomice, XI. 199. Wadowice, Crone, Corona, Krone,. ArnesI. 189, 191; II. 71, 96, 175, 218. III. 163, 164, 192, 286; VI'!. 203, krone, Arnskron, Deutsche Krone, 256; VIII. 66, 114, 117, 164; IX. XI. 00. 254, 262· 263; 'Ja!. 33, 38, 69, 73, Pow. Warszawa. 199, 385; XII. 27; XIV. 164; XVI. Bródno Stare, XXXIX. 280. Gocław, Xx. 286. Grodzisk, Xx. 286; 88; XVII. 69;XXDII. 62; XXVII. XXXVII 246. Lipków, X. 102. 88; :XVliI. 69; oXlX:III.62; XXVII. Otwock, XX[X. 179. Palmiry, 180; XXX. 181. XXXIV. 158, 159; XXXV. 61; XXXVI. 222, 225.,233, XXXVI. 5. Powsin. XXII. 117. 244; XXXVII. 208; X:XlXVIIII.296. Raszyn, III. 9:5. Swidry Wielikie, Wadowiakie, V. 167; XVI. 387. XVITI. 132; X:XI. 66, 249. UmiaPow. Wadowice, II. 63; IV. 195, stów, I. 3l .. 18'5. Wall'szawa, War279.. 311; VlIII. 66, 70, 150, 164, szowa, Warszewa, Varsovia, Var393; IX.90, 186, 253, 254, 262, 391; sehovia, I. 31, 185; II. 1, 3, 66, 73; XI. 67. 71; XII1.16O; XXIII. 84, 94, 95, 311, 341, 3~, 355, 358; 74? ILL 134; IV 114., 402., 404; VII. 239; VIII. 173, 396, 398; X. 9, 101, 102, 455, 457; XI. 110, 112, 118, 181, '275,2919, 342, 344., 417; XIII. 79" 266; XV 248; XVI. 268, 279, 200, 326, 330, 33'2, 412.~4.20, 427, 4'28; XVIII. 11~. 134; XIX. 60; XX.172, 278; XXI. 40, 61, 70, 71, 75, 76, 77, 91, 92, 248, 256, 259, 263, 265; XXVI.119, 127; XXVIII 29, 111, '2'15, 230; XXIX. 235; XX:XV. 66; XXXVI. 20, 26... 27, 36, 6\2. 69, 7,1; XXXVII. 145, 207, 209, 244, 412, 456; 45'9, 460, 469, 4'86; XXXVIII 210, 3013 44'6; X~XIX. 3'23, 367, 403. Warszawskie, XW. 412; XXXV. 60. Pow Wa~zawa, XXII.110, 160; XJXIII. 187 Gub.' WarszawSka, XVIII. 121; Wilanów, XXIlI. 117; XXV. 1m. Zakrzów Leśny, XXIII. 187. Pow Wąbrzeźno . Lisewo, xx!xrx. 28\3.. 289, 2-90. PQw. Wągrówiec. Łopienno, XXiX. 258; XXXIII 157; Rzym, XXV]II. 137. Skoki, IX.375. Pow. Wągrówiec VIII. 219; X!XVIU. 137; XXXIX. 1334.Wojciechów, XiXXll1X.~59, 2,91. Pow. Wejherowo. Bendargowo, Będargowo, IV. 321. Gdynia .xXVIII. 35; XXiXVII. 411. Gnieżdżewo, X:XXVII. 6. Luzin, fliX.91. Wejherowo, Wejerowo V. 321; VIII. 312, 314; XXVIII 103; XXXVII. 4'60. Ząblewo, V. 321 Pow. Welawa, Iława n. Preglem. Tapiowo, III. 103. Pow. Węgrów Podlaski. Cierpięta, XIX. 286. CzerwQnka, XX. 284, 283. Dr.gicz, XX. 286. Grabiny, XX. 286. Grębków, XX. 2£5. KsiężYZJIla, XX. 286. LeŚina, XX. 284.. 286, 288. Liw, XX. 285. Miedzna, XX. 284, 288 Polków, .XiX. 286. Prostyn, XX. 284 285, 288; XXVII. 486 Rabiany, XX. 286. Rowiska, XX. 286. Rzym karczma, XXVIII. 135-1138, 140 sadowne, XX. 2'85. Sekłok, Szakłak, X!X. 2-86. Soboń, XlIII 9, 12. Stawiska, XX. 286. Suchodół, XY 286. Węgrów, X.x. 278. 284, 287, 28'8; X:XVII. 120; XXVIII. 134;XXXVII. 485; XXXIX. 115, 121, .550. Pow Węgrów., XlIII. 9. Wielądki, XX. 286. Wielgie, XX. 286. Wieliczna, X,X 28,6. Wola KorytniJca, Xx. 286. Wyszików, XX. 284, '2'S8. Zgrzebichy, XX.. 286. Żelazów, Żelazowa, Xx. 286. Pow. WielicZJka (dawniejszy) BieńJków, VIII. 89. Bieżanów, Biere:anów, IV. 451; XI. 383; XXX. 37, 3·9, 41, 46-49, 51, 5660, 63, 65,68, 70 Bidory, V. 223. Bi'skupice, V. 226----"2.28; XXX. 5,1. Bodzanów, VIII. 11'2. Bogucice, IV. 287; XI. 270; X'X:X. 61. Borek Failęcki, XI.17, 18, 25, 32. 145. Bugaj l Xl. 17--121,24, 32, 34, 41-44, 13{}-,135, 145, 149, 159. lIH. XXX. 62; XXXVI. 224, 229. BY'szyca, X. 47; XXXVI. 245. Chorowice, VIII. 3·35; XI'!. 50, 219. Dobczy·ee, VI. 112 306; XI. 17, 32; Xlm. 62. Gdów, XXXIX. 294. Glichów, XXXVI. 246. Kędzierzynka, X. 94. Kobielniki, x.xrx. 104, W5. Kobierzyn, XVII. 232. Kunice, IX. 262 XII. 133. Łazany, X,XXIX. 334 Mogilany. VIII.335, 403. R~nowa, V. 87. Siepraw, VIII. 89; X. 47, 48; �748 749 XI. 17, 33, 13,6. 154, 192; XXIII. 71, 87; X,XX. 40, 43,56, 63, 72; XXXV. 25, 39. Sieraków1XXXV 27. XX!XVI.245. Sierpowice, XVI, 351. Sidz~na, Siędzina. XXX. 61; X'X:XVI.249. Skawina, II.68, 345; . V. 1222;VDII. 224, 335.,443; XI 17. 20, 21, 23, 29, 34, 40, 44, 47, 49, 140, 144. 146; XI. 24, 38, 44, 50, 123, 133-135, 191; "UL 62, 244, 245;XXII. 138; 'XXDII 154; XXIV. 106; XXX. 39-43, 45-49 52, 56, 62, 67; 71-73; X!XXI. 60. SkotnTh:i1 IV. 27:9; IX. 94; X. 47, 89; XIII. 44, ,83, 137. Skrzynka, XXJXVI. 245, 247.• 2'49. Stadniki, V. 224; X.' 94. Stry.S'zowa V. 225, 231. Swoszowice, VII. 112; VIII. 3a5; XI. 20-22, 30, 34, 147, 150. 1;57. Sledziejowi!ce, XX!X. 49. Świątniki Gocne, 'I. 62; XI. 17, 21, 23, 198; X,XX. 40-43, 45, 49, 50, 51, 5~1j9, 50, 62-64, 68, 70 -72. Sygneczów, XXX.71. Trombki, Trąbki, IX. 260; XXV. 32; XXXVI. 2419 Tyniec, III. 267; IV. 100, 337; V. :223, 278; VI. 295; VIllI. 160; rx. 94; X. 87, 119; XI. 20, 23, 34, 40, 44. 47, 130, 133, 134, 141, 147, 153; XII. 42.. 191; XIII. 64; XVIIlI. 108; X'XIII. 154; X'XXV. 19, '26-28; XXXVI. 240; XXXIX.598. Węglówka, XXXVI. 223, 229. WieliczJka, Magnum SaL. VeHczka, VieHczka, WieHcza Sól, [. 61, 64; II. 355; III. 347, 350, V. 91. 99, 100, 235; 278; 290; 391; 357, 385, .388; IV. 27'8, 291, 344; V. 91, 99, 100, 235, 278\ 290, 391; VI.6; VII. 212..238; VIII. 29, 112; I~. 102, 257, 259; X. 221, 324, 452; X'I. 17. 31, 35, 41, 42, 45, 418,49, 96, 111, 130, 132-134, 142, 144. 148, 322, 381; XIII. 50, 62, 65; XIV: 345, 400; XXI. 2.67; XXII. 162; XXVII. 155; XXVIII. 127; XX'X. 37-39, 41, 43, 46., 47, 5559, 61-65, 67-69, 71, 118, 217, XXXV. 8, '27.. 38, 40, 62, 68, 180; X!XXVI. 43, 49, 50. Wielickie, IV. 33'5. Pow. Wieliczka. II. 373; IV. 195; V. 100, 220, 233; VIL22Z; VIII. 49,56, 60.,89, lI7; IX. 64, 168, 197,253; X. 46, 47, 102, 448; XI. 73, 192, 342; XIV.167; XXIII. 5,9. 68, 70, 84, 92--94, 100, 105, 115; XXVIII. 136;X'XX. 36; XiXXV. 39, 69 Wierzbanowa,IJ:X. 64; 'XI. 73; XXIXVI. 244, 249. Wiśniowa, IX. 257, 259; XXIII 115. Witkowice, lXV. 151. Włosania, XU. 44, 50. Wola Duchacka., II 361, 362, 369; V. 289; XlI. 44, 52. 123, 134. Wrząsowa. XII 44, 220. Zablocie,. X. 255; XI.380. Zakliczyn, X. 168, 424; 'XX,X 42.. 43, 45, 5,1, 55, 65, 'ł2. za:k,rzówek, III. 162; XII. ,38; XXIV. 107 Z)bydniowice, XII. 44, 12~127, 137. Zręcz)'1ce, IV. 224, 231; XXXVI. 245. Zerosławice, XXXV·I. 215. Nazwy toponomastyczne pow. Wie-, Hczka. Bagienko las, V. 222, 223..231, gm, Skawina. Bańkoskie - przysiółek Bierczy, VUI. 153. Bory la,\. V. 222, gm. Skawina, Cmentarzysko pole, V. 224 om, Stadniki. Debrza - pastwisko, V. 224, gm. Stadniki. Dzwonia debrz., pastwisko, V. 226, gm. Stryszowa. Habiedowe. Habiedowy dó~, V. 226. gm. Lfpnik. Kąty - część wsi Lipnika, V. 226. Kościelisk - pole, V 224 225, gm. Stadniki. przysiół, V. 2'27, gm. Świątniki górne. Pow. Wieluń Komorniki, VIII. 220. Wieluń, X. 401; 'XXVI. 18, 23; XXXV. 66; X,XXVII. 270; XXXVIII. 232; XXXI'X. 246, 348. Wieluńskie, 'XVI. 428. Pow. Wieluń, VIII.220; XV. 2. Pow. Wieleń, XV. 2. Pow. Wielkie Strzelce. Kommorniken, XIX. 11, 12. Pow. Wielkie Strzelce, X!IX. 3, 12, 19, 27. Ujazd, II. 120. Pow. Włocławek. Brześć Kujawski, :XXXIX. 254, 257, 286,290 Choceń, 'XXI. 66, 250. Chodcz, VIII. 88. Dobrzyń, Dobrzeń, X'VI'I.75. Kowal, XXII 63. Kretki, VIII. 439. Lubień, XlXXVII 485. Smogorzewo, 'XX. 170. Włocławek, Radawek, Wrodaivek, X.9; XL 1&3; XVI. 428, 429; 'XVII. 164; XiXI 75, 270; XXVI. 8. 14; XXXVI. 394; XX1XVII. 24'2, 491. Pow Włocławek, XXXVII. 412. Pow. Włodawa Dominiczyn, XX,. 285. Gródek, Xx. 285. Irkuck. 'XX 286. Luta, XX. 285. Macoszyn Mały, Wielki, XX. 285. Majdan Stuleński, X'XI. 94. Opole, VIII. 284. 28!l, . ,90. Orchówek, X'X. 284, 288, 290 Ossowa. 'XX. 285. Ostrów, Xx. 285, 290. OstroW1ki, X'X. 284, 288. Parczew, XX. 278, 285,' 287.' Sosnowica, XX. 284, 2'88, 290. Sudybor XXV 5, 6. Uhrusk, Huhrusk. Huhrosko, XX. 284. 285, 28'8. Urszulin, XX. 285. Wereszczyn. Wydarta XiX. 284, 285, 288, 290 Wisznice, 'XX. 284, 288, 290. Włodawa, XIV. 332; XVIII. 121; XX 282, 284, 28~, 288, 290; XXI. 94. Pow. Włodawa, 'XiXV 5; XXIX. 153, 154; XXXIrI. 153. Pow. Włoszezowa. Błotna, XX. 172. Czaryż, XiI.272. Grodek, II.218. Krzepiń, 'XXXVI. 285. Pow. Wolsztyn. Bo-ruja Kościelna, XlXXIV. 200. Lubnica, Lobnitz, VIII. 302. Pow. Wołów. Belkau, Be]k, XIX. 3. Dęby, Dahme, Dambe, 'XIIX. 15. GHnaj, Gleinau, II, 13. Lubiąż, Lubens, Leubus, XVII. 117, 118. pawelschowe, Pawloszewo, XIX. 23. Pow. Wołów, X'I:Y 8. 23. Pow. Wołyń. Wołyń n. Odrą, III. 7; X'XXVI 283, 285. Pow. Wrocław. Bródź, Bróźdź, Protsch, XIX 8. Dęoby, Dempe, XIX. 15, 16. Dobkowic;>;., Dobchowicz, Duckwitz, xrx. 18. Kosel, Cosanowo, Cosnow, XIX. 13. Kostynlot. Kostenblutt, 'II. U8. N.am)'lSłów, XXXVII'!. 417. Osiel, Rosenthal, II 123. Protsch p. Bródź. 'XIX. 8. Scxbótka, Zobte. II. 118. Strachowice, X'X'XVHI. 327. Strv:egom(iec), XXXV ITI 417. Sumik, Neukirchen, II. 123. Sychowa, Baierhof, II. 123. Tyńcza, Tinz. Tyniec, Maly, DL 122, 123. Wielki Muchooor, Lohbriick, XXXVUl. 327. Wieś głupich Maćków, Miitzkendorf, II. 123. Wrocław, Vratislavia.. Breslau. I 25, 26, 223, �751 750 224; 1'1. 116, 122-124, 187, 289; VI. 288; VTII. 395; X. 9; XI. 110; XII. 108; XUI. 7, 62; XIV. 219; XVI. ZBZ, 417; 'XXII. 114; XXIV. 94; XXX.235; XXXI.92; XXXIII. 25; XX'XVI. 38; X;XXVII. 143, 145, 147, 152, 412... 457, 460. !Pow Wrocław, XI'X. 7,.. 8, 13, 16, 18; XX,XVII. 450. Pow. Września .. Borzykowo, IXiX'XIV.200. Czeszewo, XXXVIII. 302. Miłosław, IV. 153. WrzeŚinia" Wresohen, X:IV. 3~2. Pow. Wschowa. Lubania, 'X'X'XVII 147. Łys~ny. IV. 153. Wschowa, yschovia., Veschov, Czechowa, Wrowstat, Freistat, Frauenstadt, Fraustadt, . Wyrzysk, Wy- XXXV. 7'0. Zgnilki, XX'XIX. 80, 291. Pow. Wysokie Mazowieckie. Tykocin, VII. 96; XXIII. 66; XXV. 2; 'X;XVI'I. 120; XXVIII. 132.. TykocińSkie" V. 378, 379; VI 34, 36; !XX. 301-302; X;X'XV. 60. Wysokie Mazowieckie, .xXIII66. Pow. Wysokie Mazowieckie, 'X:x.XII. 41. Pow. zabrze. Chudow, Chudoba,Chudów,XIX 11. Dombrawa, X'IX. 19. Zabrze, XVI. 103; X'X'XVII. 410. Pow. Za!brze, X~X. 11.. 19. Pow. Zamość. Lipsko, XXII. 157. Radochoszcz, 'Xx)XI. 166. Skiel'bieszów, XXI 95. Szczebrzeszyn., 'XXVIII. 174, rzysko, :' Un- Wrowinstat, XlX'XV'II. 70. Pow. Wyrzys!lc Nakło, XIX. M. . Schova, schova, Wyritz, Wirsitz, 182. Tworyczów, VI. 36. Udrycz, XXXI. 166. Wielącze, X'XIII. 157. Zamość, I. 125; IV. 56; VrI. 215; XIII. '295; 'XIX. 182; XXIJ1I. 154; XXVIII. 175" 17 6; XXXVI. 392; XXIXVII 207, 209. zamojskie, II. 366; xxvrn. 173, 17'5, 177; XX!XIX. 235. Pow. zamość, XXII. 122; 'XXIII 63, 92, 157, 182. XXlXI. 166 Zwierzyniec, XX 224. XXVIII. 175. Pow. Zawiercie, ,XIX. 224, Pow Ząllkowice. Baitzen, Bycyn, Byczyn, xrx. 5. Jaworek, Henrici Villa, Heinersdor!, iII. 123. J.ajor6w" Henryków, II. 118. Kamieniec, Kamenz, II. 118. Płonica, Darndor!, 1'1. 123. Rozotinice, Alberti Villa, Olbersdor!, H. 123. Strankowa,. Strąkowa, Kunzonis Villa, Kunzendor!, II. 123. Ząbkowice, Frankenstejn, Franksztyn, Frankensztyn, XXXVII. 411; XXlXVrII. 417. Ziębice, XXXVII. 411. 1 Pow. Zielona Góra. Bark., Borek, XIY Dambrowa, 7. Dąbrowa, XliX. 19. Griinberg,XXXVI. Dammerau, Zielona Góra, 395; IV. 153. Pow Ziębice. Jaworowice, II. 118. Pow. Złota Góra. Złotoria. Studnica, Stendnitz, 1'1 121, 122. Złota Góora, Zlotorya, Goldberg, Aurum, III. 12.1; XXXVIII. 417. Pow. Złotowo. Sępólną, Sampolno, Sempelburg, Sempilbork, Sempalbork,XXVIII 103. Zempelkow, Zimpel, Zemp lin, Czympelin, XVII. 188. Pow. Żegań. Cosla, XIX Vetus, 13. żegań, Saganum, Zagano, Sagan, Sag- II. 115, 123, 193; XXXVII'I. 417; XIX. 13; X'XXVIII. 417. Pow. Żnin. Biskupin,. XXX. 268; XXXVI. 176,281, 282, 26~292, 294, 296, 3~304. 306--308. Wenecja. XXVIII. 125, 136. Żnin, IV. 153; XXXVII. 242. Pow. Żywiecki. Bierna, XXXVI. 245, 250. Bystra. V. 263; XXXVI. 223, 224, 250. Cisiec., XXXV. 44. Czernichów, XX~XVI. 223,224, 229. Dzielec, V. 36,5.Hu cłsko, II. 366. Jeleśnia II. '366; XI. 382; 'XXVIrI. 79; XXX. 16u; XXXV. 43; .XlXXVI 229. JUS1JCzyna,XVI. 79. Kames·zni.ca, 1'1 3;X'XVIII. Bo-82, 84 87; 90, 92; X'XXII. 81; XXXV.42. 44---4i8, 5'0. Kocierz, 'X1X!XVI.223. 224, 2.29, 232; 244; 245;250. Kocoń, XXVI 245. Koszarów, XXIII. 154; XXXV. 19, 28. Krzeszów, XXXVI. 223, 224, .24~.. 248, 250. Krzyżowa, XX'XV. 43. Lachowice, ~XVIlI.84, 92; XXXVI. 2'29,245. Las, 'XXXVI. 223, 250 Leśna, XXXVIII. 62. Lipową, V. 366 Łękawice, X!XVIII. 79. Międzybrodzie, X'XXI.149. Milówka, XiXXV. 2~, 39, 44---47. Moszczanica, X.40, 175, 176, 17.9,J04, 431; X'XIV 117; XcXXVI.224, 261....277. Na Chałupiskach, XXXV. 47. Nieledwia,X!XXV. 50. Oczków, XXXVI. 224 Pewel Ślemieńska, XXXVI. 245.Pietrzyikowice, Xl. 399; XXXVI. 250 Radziechów, X'XXV. 50. Rajcza, X. 94, 97; num, XXVIII. 78 83; XXXI 88; XXXV. 44, 51. Rycyrka, Rycerka Góra, XXX. 90; XXXV. 2, 43, 51, 52; XXXIX. 333. Ślemień, I1.1B1; II. 4,27 6; XlXVIrI. 7,9; XX'XVI. 223. Słotwina, V.365, 366; VIII 83, 424; XXXI. 83; XXXVI. 242, 246, 249, 250. SóL, XXXI. 65, B6, 174; X'XXV. 51, 52, 64. Sopotnia Ma'ła. IX.60; XIV. 166; XXVIII. 83; XXXI. 140. Stryszawa, XVI. 86, 87; XXXVI. 232, 249, 2:50. Sucha,.. I. 144; XVI 86, 87; VII. 112; VII'I. 66, 114, 116, 117, 126; IX. 19" 188; X. 23, 27, 220, 337; XII. 4, 10,2; XIV. 297, 302, 368. 3711,379; 'XVI. 304, 305, 316, 387; XX. 246; XXIV. 98; XX'X'IV.167; XXXVI. 22'l. 245, 250. Surowe. V. 36{). Szare, XXXV. 47. Targoszów, XXXVI. 248.' Tarnawa, XVII. 108·. Tarnawa Górna, Dolna, XXXVI. 223, 224,' 244, 245, 250; 293; 2199. Uj soły, X. 97; XXXV. 51, 52. WęgierSkie Górki, XXXI. 88;XXXI. 88; XXXV.47. Wieprz, XXVIII. 7ą, 79, 84, 86. Zembrzyce, XVI. 88 Złotna, VII. 203. Żywiec, Saybusch, Saubusch, II. 7:2, 96, 181; 366; 395; I'll. 269; VII. 29, 31, 42, 91, 92, 225; 257, 284; VIII 424; X'EX. 262; X. 97, 242, 265, 323; XI. 4'5"272, 326, 349, 3·80; 395; 400; XII. 10, 2.2, 27,. 276; XVI. 2; X'XIII. 154; XXVIII. 76, 84 ·XlXXI. 65, 7&---80,82, 86--8.9, 1 90, 91; 140; XXXII. 79; XXXIV. 167, 169; XIXXV. 13, 18, 24, 41, 42, 4B, 50, 61, 65---,67; XXXVI. 226, 246; .xX'XVIII. 62 Żywieckie, VII. 218,. 23'5; XV~ 14; XXI. 78, 80; X'XVIII. 71-73, 75; XXXI �752 l I I f i I ·1 t l '1 ! f, • i, 66, 83, 87-89, 140: 142, 143, 149, XX:XV. 48-50, 64; XX\XVIII. 62. Pow. Zywiec. IV. 196; V, 365; VII. 91, 256, 257, 322; VIII. 83; IX. 19, 60. 188; 'X. 23, 40; XIV. 300, 37'1; X:XIII. 82, 83, 105., 154; XXIV. 98; XXX. 164, 166; XXXI. 86; XXXV 69,.. 186. Nawy toponomastyczne pow. Zywiec Barbaryczna polana, XXVIII. 188. Bór zabudowanie, VII. 2194. Brzeziny zabudowanie, VI. 294. Jaśków - zabudowanie, VI. 294. KaroLówka - nazwa miejscowości, XXXV. 47. Kasperski na Kasperkach osada samotnicza, XXXV. 43. Kocierskilas, XX.XI. 87. Lipowa grupa zabudowań, y-r. 294. Mitówka, XXXV. 47. Mlyny - zabudowania, VI. 294. Na chalupisku, XXXV. 47. Na kosarzyskach zabudowania VI 294. Pila Niżnia i Wyżnia zabudowania, VI. 294. Pod Ukośne - zabudowanie, VI.94. Przyslop, ,XXXVIII. 88. polana. Przyslop, 'XXXV. 47. Rachowiec las, XXXI. 86. Sopotnia Mala, XXXV. 174, 17·5. 178. Srobito łąka., XXXI.89. Za drogq zabudowanie. VI. 294. Zbójnicok miej,sce w lasach Rycerki Górnej, XX.XV. 51, 53. Zwardońska Slanica, XXXV. 51. D a w n e K s ięs t w a Woj ewództwa - Ziemie: K s i ą s t w a: Cieszyńskie, VI. 282, 283--'288; XXXIII. 148. LigJnickie. II. 291. Łowicikie, XXX. 259; XXXV. 172. Niskie, II. 117. Poznańskie I. 58, 189; II. 87; nI. 2; IV. 59; XI. 98; XXXVIII. 3<H. 151 Swidnickie, II. 291. Warszawskie, XXXVt 91. Wrocławskie, II. 291. Woj e w 6 d z t wa: Białostockie. XXXI. 164, 174; XXX'lV.195, 204, 220" 232, 237, 258, 263. KieleC!kie, X'XXIV. 195, 205, 220, 23:1,.233, 263. Krakowskie, VI 287, 376; XXII. 161; XXXIV. 196, 205, 220, 233,. 235, 238; 256,263. Lulb'elskie, XX. 282, 283; XXXrII 5, 7, 8. 13. X'XJCIV. 19Q, 206, 221, 233, 238, 258; 259. XXXVIII. 320, 321. Łódzkie, X'X'XIV. 198, 210,. 225, 233; 237, 241, 258. Mazowieckie, XX. 282. 283. Podlaskie, XX. 281 -284 Pomorskie, XXXI. 165; XXX[V. 198, 212, 226" 233, 236, 199, 213" 226, 232, 234, 236, 237, 244, 2518, 263. Rzeszowskie, XXXIX.459. Poznańskie, XXXIV. XX'XIX. 453. Sandomierskie, XXI. 51. Slą5kie" XXIV. 214, 228, 234, 240, 247, 256 Warszavvskie. XXXIII. 5; 7, 8, 9; XXXIV. 204 216, 231,235, 248,., 256, 259' XXXIX. 246. Wrocławskie,. XXXVII 411. Z ie m ie: Bytowska, XXXvII. 410. Chełmska, .XJX. 271, 282,. 283, 318; XXV. 54; XXVI 163. Chełmińska, X:X'XV. 185; XXXV. 185; X'X'XIX. 336 Ciechanovvska .. XXV'll. 171. Cieszyńska, III. 382; V 88; X:XVII. 171; XXVIII. 111. D0l?rzyńska, XVIrI. 99; XXIV. 101. Gnieźnieńska, XXV. 142 Krakowska.; II. 74; XXI. 64; XXVIII. 21; 'XXXV 22, .26, 29, 36" 61-63,65,67,69--71; XXXVI. 226; XX:XVIII. 453. Lęborska, VI'll. 300, 301. Lubartowska, XXVII. 174. Lubelska, XXX. 180. Lubuska, XXXVII. 412, 417, 454; XXXVIII. 453. Łemkowska, XXXV. 188. ŁęczyCka, XXIV.101 Malborska, 'XX'XV. 175. Mielecka, XXXI.110.111, 157. Opoczyńska, X·XXI. 164. !Płocka, II'I. 369. Podlaska, ·XX. 211. Pszczyńska" X'XIX. 129. RadomSka, X'XII. 64; XXV. 53. Sandomierska,' HI. 7. Sądecka, I. 192; VIII. 263; XI. 422.. 440; 'XXXI. 17,3; XXXV. 25, 37; XXXVI. 256; XXXVII. 163. Strzałkowska, VIII. 302. Tucholska, X'X'XV. 17'9. Wańska, Wansea, Wanzeka, Watisca, Wqska, XXVI. 148. Z!łotowska, ,X'X:XI. 168. ZYWiecka, X'XXV. 4L, 51. Ziemie lechickie, II. 100. Ziemie Odzyskane, XXXVIII. 2.35, 206, <tlX), 4'54...464, 477; XXXVIII. 171, 172, 200 Ziemie Słowiańskie, II. 114. Gniewska, Nazwy miejscowości btiższego poLskich bez okreśLenia. p. Malchow" XI'X. 2. p. CeSkowo, Ucieszkowo, XIX. 2. Banatki, Banatky, X]X. 3. Baumgarten, p. Dębowice, XI'X. 16. Benatky, BeneUce, X'DX. 3. BeLgrad, BieLsgrad, .xmx:. 26. BonatiC~. Bonieti'ce, roX, 3. Beranow, XIX. 5. Berawa, Bern6w, Beryna, XIX. 5. Berez6w, XXXV. 17'5. Berky, liX. 5. Bernau, XlIX, 5. Beroun, XIX. 5. Berst (st. słow.).. XIX. 8. Bialobór, XIX. 7. Bialogród, XIX. 26. Bierzan6w" Bierzyno., XIX. 5. Bor, Boreczek,' XTX. 7. Borek, BOTka, Borków, Borki., XIX. 7. Bornow, Borov,' XIX, 7. Borowa, Borowe, BoraAmatienhof, Autischkau, 48 Lud -"Tom ,p. Autischkau, XL wice, Borów.,' Borówie~ tXIlX. 7. Borek" XIX. 7. Borowna, Borownica, Borowno, .XIlIXL 7. Borowa,\ Borowe, Borowice, Borów, Borówiec, XI,X. 7. Borgk, BOTek, XIX. 7. Borowna, BorowBorój Boryń, XIX. 7. Borislawitz, BorisLawitz, Borzes1awice, BorzesLavitz, Borzesławice, Borzysławice, BorzisLavicz, Borzislawitz, BorZi'5.1a'wiz, BO&zyslavicz, Borzyslawiee, XIX. 7. Bras law, lXI,X:.5. Borgk, Brody, Bród, Bródek, Bródki, XIX. 8. Broszóu;, p. Brzezowo.. XIX. 9. Brzesetz, p. Brześć, XIX. 8. Brzeszcz, Brzeszczin, XIX. 8. Brzeste, 'XIX. 8. Brzeście,., Brześć, XIX. 8. Brzezina, XIX. 8. Bukowina, Xl'X. 28. Burk, Bu'rg, p. Borek, XIX. 7.! Buttermilchhof (1782~. p. Serwatków, XIX. 9. Chischi, .xmX. 14. Chmielnik, XI,X. 15. Chorośnica, XIX. 10. Choza, xrx. 3, p. Koza. Chroczuez pow. OpoJe, p. Chróśnice, XIX. 11. ChrQsna, 'XIX. 10. Chroschine, p. Chróścina, XliX. 10. Chrost, Chrust, Chruste, XIX. 10, p. Chróst: Chrostowiec, OOIIX. 10. Chróściee, p. Lignica, Chrustan,. 'p. ,Chróścina, xrx. 11. Chua doba, p. Kluszbor1k, OleSko Prudnik Zalbrzeski, XIX. 11. Cerekwica, XIX 6. Ceskowo, p. Autischkau, XIX.' 2. Cescouo, p. Autischka'll, X'IX 2. Cessoiva, p. Cieszowa, XIX 15. Ciechów, XIX. 3. Ciechowice, 'XliX. 3. Cieszan6w, Cieszanowice, Cieszyn, XI'X. 3. Cieszecin, X'IX. Cieszkowo, XIX. 3. Cieszowa, p. Czissewa. 'XIX. 15 Cieszyn, XIX. 3. Cirk- �754 ?55 wica, XIX. 6. Cisiec, Cisek, CiCi'Sk~ Cisna, Cisowiec, Cisów Las, XIX. ~, 22. Cisine, .xmx. 14. Kaszubska Jlazwa miej'gGOwoŚCi Ciska, XIX. 14. Cisówka, iX:IX. 15. Comorno, Co moro v, Comorrn, p. Komorno, )Q]jX. 11 Comorow, p. Kummernik, xrx. 11. Cosel, XIX. 12. Cozla, XIX. 13. Crestina, p. Chróścina, XIX. 11. Cro'scina, p. Chróśeina, XIX. 10, Crotschicz, P. Chróścice, ,x'IiX. 11. Cumernaw, P. Komorno, XIX. 11. Czischowa, p. Lubli:niec, ,x,IX!. 15. Cissek, p. Czyżki, XIX. 14. Cissowa, ,X'LX 15. Czissewa, Cissówka,XIJX. 1'5. Cziszky, ()QLX. 14. 9zyschowa, XIX. 15. Czyssek, XIX 14. Dambowa, Dembowa, Dembrowa, . Dębowa, XIX. 16. Darnnig, xrx. 15. Dąlbiki, Dąbnica, Dą'bowa.~ XIX. 16. Damni<g, ·XiItx. 15, Da,brawa, p. Dombrau, Dammer, xrx. 19. Dąbrowa, Dąbrowica, Dąbrówka, XI'X. 6; XIX. 19 Debeszowa, x,rx. 17. Delnica. Delnicia, DHnicza, XIX. 20. DęIbowiec, XIX. 22. Dirgowicz, p siec, Dziergowitz, schowicz, Dobeschav, Dobie- Dobiessowicz, Dobi- Dobieslawice., Dobieszów, Dobieszowice, DobieszY'n, Dobieszwa, xrx. 17.' Dobre Dembie, XIX. 16 Dobre Danile, p. Dębio. Dębie, XJLX. 16. Dobrociesz, XIX. 17. Dobro.sł.awice, Dobroslauici, schau, Dobroslauicz, broslavici, Dobroslauiz, Dobroslavicz, Do.Dobro- Dobrogostowa DobrogoŚ£"y, Dobrogoszcz, XIX!. 17. Dobrzeszów, XiIiX. 17. Dolgenbrod, . xrnx. 8. Dołężyn, Dolanzin, Dolenzin, Dollendzin, XIX. 18. Dombrau, p. Dąbrowa XIX. 19. Dubienk:a, XIX. 15. Dzelco, p. Dziełow, xrx 19, Dzelnica, Dzieliniec, Dzielnica, Dzielniczka, Dzielnitz ke, X'IX. Dzielau, 19. (ka), Dzielniz, Dzielun_ DZielow, 20. DZielawy, DZielow, Dziela, XIX. Dzierżanów, .xIX. 21. Dzierżęcin, XIX 21. Dzierżkowice, XIX. 21. Dzierżków, XIX. 21. Dzierżybądz, XI;X .. 21. DZierżysławice.) XIX. 21. DZiewi<n, III 3,81. Franzdorj, p. Głogowiec, XIX. 21. Gąsocin, XIX. 30. Gąsino, XIX. 30 Gieraltowice, Gierdltowic, Gieraltowicz, Gieraltowitz, GieraltClwitze, GerartoWitz, XIX. 22, 23. Gniewięcin, Gniewkowo, Gniewków, XIX, 24. Gniewow, p. Gniewów, Gniewoj, Gni'U)ow, Gniewy\ ,XILXl 23, 24. Gniezno, XlIX. 12. Głogowiec" Głogów, X!..X. 22. Gogolin, XiIJXi.30. Gola Golec Golce, .x IX. 2 4. Gotębino, ~lX. 30: Gosław, X['XI. 25. Gostkowo" XIX. 25. Gostków, XIX. 25. Gostolin, XIX. 25. Gościejewo, Gościlejów, XIiX. 25. Gościeszyna, XIX. 25. czanów~ x.nx. 25. Goszczewo, XIX. 25. Goszyce, Goszczyce, 1 Goschtitz. Goschitz, dzin, kow, Grzensin, Grzetzyn, GreGren- XVTI. 189. Rznak... p. Rznakow XViII. 189. Iwno, XI,X. 12. Jarzębnik, XIX. 15. Jastrzębnik, XIX. 15. Jastrzębie, JalSt<r~ę'biec, Jastrzębia, J<lIStrzębica, Ja:strząbka, Jastrzębniki, 'IX. 30. KomoroWo, Komorowo, Komorowice, Komorniki, JelLX'. 11. Jastriuba, Jastroue, Jastrove, I)QIIX.30. Koza, Kozłov, XI'X. 3. Kruszwica, 'XIX. 6. Leonowo, liX 294. Łaziska, III. 36,1. Łysiec, XLX. 22 Malchow, p. Amalienhoj, XIX. 2. Małgo~z. III 331; XIX. 25. Męcina, XIX. 28 Mielec, XIX. 22. M~ł!ków, XXXTlI. 149 Międzybórz, XIX. 7. Międzybródź, oXlliX.8, Mogilno, Krwilowa, IV. 443. MośeUlka, VILI. 70. Mycynowice, MiLtzenov, VIII. 277. Naczesławice, p. GrossNimsdorj, XL'X. 28. Naczesławice, Dziergowitz, Dzergowc, iXLx.. 21. Gieraltowiz, watków, zen, Grensen, Grenzyn, szin, XIX. 29. Irrschnocke, Dziergowice, Dziergowiz, disce, Grodziecz, Grodecz, XCIX. Grodiszcze, xrx. 27. Gross Nimsdorj, p. Naczesl':lwice. Grudynia, XIX 28. Grzędzin, Grzen26. Naczeslawicz, cisławice, cze. Naczisławice, Nacezchlai, Naceslavichi. Naculchscz, Naceslavi- Naceslavicze, Nacislowic, NadborY,XIX. Goschietz, Na- 7. XIX. 28 Nieramice, p Nacze- XIX. XIX. X'XVI. 14. Nymsdorj, sławice. Pawlowiczka, Golensieczke, XIX. 23. Podborze, Podbó-rz, X.LXi. 7. Villa, Pomansdorj, Dambovez, X'IIX. 16. Przedlbórz, XIX. 7. Rybarze, p. Fischerei, wioska nad Odrą 1X:IJx. 21. Sabulkow, p. ZabeJ1ków. Samogosz. XIX. 25. 25. Gościejewo, GoŚciejów. 25. Gościeszyna, XIX. 25. Grochowiszcza, p. Grochowiska, Grochowica, n. 284. Grodice, XIX. 27 Grotków, XIX. 27. Grodziec, XIX. 27. Grodzisk XIX. 27. Grodzisko, XIX 27. Grodzisko, Groetsch, Gradice, Grodische, ce, Gro48' Pawlowitze, PawlowiPaw low i.zny, p. Schukalycz, Schukalicz, kelicz, C2Ukal~tt, XVII Serwatków, 187. Ser- Tschanchelwitz, Zerwot- XIX. Buttermilchhof, Siecteszyce, Siecieszyn, witz, Seschwitz, chicz Zeschinz, 18'&-189. Stary Seschwitz, Folwark, 9. Sechs- Zesschicz, IX:LX. 2. Strzelno, werk, Schu- Zuchalit2, ZeXVII. AltvorX1lX. 12. Trzemeszno, XIX. 12. Uciechowice, Uceskov, Uciszki, Ucieszków, Uciszków, Uczeschkaw, Uczekaw, Ucziszkowa, skowiz" Ucziszków, Usecowiz, Uczi- Utiescowy, Utzeskaw, XiDX. 2, 3 p, Antischk.au... Vcescou, Vcescow, Vczescav, Vczeskaw, Wcescaw, Wescaw, XIX. 2, p. Autischkcw. kow Zabelkau, Zabilkow, kuo~. xrx. ZabyUwow, ZabelZabil- Zawelkow, Zabków XIX. p. Zabłocie, XIX. 4. Zweibrodt, XVrI. 18'7. Zweihojj, Kelchowo, Kelzovc XVII - 186. Zochlan, p. Tschanchelwitz, XVII. 188. Zwierzyniec, XIX. 22. Za dąbrowie, IX[. 19. 4. Zabików, '3. Zablacz, Nazwy toponomastyczne bez bliższe- go określenia. G. Białobrzezie 3'95. plicy, Jerozolima iXIXVIII. Śląsk, XIXiXVI. nazwa ka13·9. Karczma XV. 109. Karcz.xXV. 49; XIXiVIItI. na Ferkałówce, ma Rzym, XIXIX!1. 101. Karczma u Berka, V. 10'9. Karczma u Huberta, ,XlV. 109. Karczma w Inwałdzie, XV. 109. Minda, Mynda, gw. Kaszubska, XVII. 75. Na księżycu, XX,XIX. 143. Na cudaku, klasztor, XXVI. 154. Na zadusznym, IXJXOOI,X.143. Koza, �. ?5? ?56 Wolsza, IXlV. 330, 335. Wolsyn, Złotniki, Ul. 3'81. Nazwy zamków. lilII. 99. Orawski, XXXIX. 429, 430. Łyszkowice, w łowickim, IXlXVI. 72. Oświęcim, nad Sołą, yr.r. 198, Plawiec, V. 244, 24'5, 305. Sądecz nad Sołą, ViI[. 1'98. Siewierz nad Sołą,. VII. 1'98. Sobień, XIII. 40; XXXI. 36. Tropsztyn nad Dunajcem, VH. 203. Wenecja zamek, XXVI!II. P a r t u g a l ia. Republica Portuguesa, P. Portugalczycy. II. 111; VUlI. 96; X. 262; XIV. 191; XXII. 103; x:xnI. 162; XXx. 230; XXXII. 192; XXXVIII. 215; xx.xrx:. 1219. P r us y, p. P~usacy. Prusy I. 28, 92; II. 64, 94, 117. 125, 172., 182, 194; Ul 18; IV. 393; VIII. 396; ·X. 111, 134, 136; XI. 41, 69, 244, 251; X,IV. 43, 47, 4:9; XV. 224; XV 13, 100; X'VrrI. 100, 224; ·X;X. 14, 92; XXX. 240; XXXI. 131; XXXIII. 65; XiXXVI 379,380; XXXVrI. 413; XXXVIII. 402. Prusy Królewskie Marchia Brandenburska. Mlecewo, Mleczewo.) Mlekówka, Mlekarnia, Mlekawnia, LX. 10. !Prusy Królewskie, I. 74; XVI. 179; X;X. 315; XX:XV 194. Ziemia Chełmińska, Michałowska, Pomerania i Prusy zachodnie. )I XXVIII. 2'39. Santok, Sątok, Santoch, Zantoch, Sutoc. Zutoc, XXXIX. 278, 2'82, 286, 290 311 Marchia W~hodnia, XXXVII. 200, 270. Pomezania, prowincja dawnych Prus, XXII. l. 8ambia, Bissena, Y Kraina nadbałtycka. XI. 300; XXXIX. 293, 357, 300. Pr u s y Wsc h odn ie. I. 90, 92; II. 181.., 189; III. 85, 96, 387; IV. 58; XVIII. 132, 135; X,XII. 7; XXiX. 227,. 228; XXXI. 172; XXXIII. 141; X:X,XV. 184, 190, 191, 194; X:XXVII. 414 415. 420 Samland. Chelchen, KaHinowen, Karbow- . XXXV. 190, Królewiec, XXXI'X. 300, 371. Natangia, XXII. 1; XXXIV' 357, 358, 3,60.,3'7'1.Szlapoken, XJXJCTX.358. Wielbark, Wielba'rk, Wielburg, Wmenburg pow. Szczytno, XXXIX.40 P r u s y Z a c h a d n i e. !Prusy Zachodnie, I. 90, 184, 220, 267; II. 96; 87, 100. 105; V 371; VI. 311; VII. 9,7; VIIT. 400; XI. 83, 112, 187; XXI'I. 22; XXVIII. 39; XXIX. 180; XXXI. 97~99. R a s j a, ,p. też Z.S.R.R. Rosja, 1. 113-115, 146. 150, 185; 'II. 64, 107, 172, 263, 265" 306; III. 177, 179, 294; IV. 4.. 68, 72, 77, 130, 149, 328, 33,9, 403" 4J04;V. 27, 176, 188; VI. 26, 124; VII. 80; VIII. 9'6; XI. 244..,285, 328; XIII. Hn, 293; XIV. 34, 55, 67, 193, 22.2, 3'90; XV. 27'1; XVII. 141.. 167, 168, 17'0; XVIH. 136, 228; XX. 282; XXV. 3, 100; XXVII. 141; XXIX. 145, 197; XXX. 18, 220, 229; 'XJXXI. 17, 29; XXXII. 85; XXXIV. 421 48, 513, 60, 179, 285; XXXVI. 23; XXXVII. 268, 324, 477; XiXXVIII 40, 42, "08, 212, 381.1 402. Archangielsk, II. 5, 101; VI. 239; XII. 340; ~X. 229 Gub. Archangielska, II. 5, 7, 8, 101, sken, Krzywen, 305, 306; 'IV. 4. Gub. Astrachańska, III. 325. Barnauł, II. 196, 197. Bohaczka, XVI 173. Pow. Borysow IE 215, 216. Brańsk, ~XJXII. '41. Bresno :vsk, XXXVI. 91 Pow: Bychowski, II. 373. Pow. ByriuczyńskL XXVII. 26. Carewokokszajs'k, XVIII. 110. Charkow, VII. 237. Pow. Cha:r'ków, IV. 328; XXVI. 61; X,XXIV. 29 Gub. Charkowska, XXXIII. 29.. Chersan, XI. 220. Gub. Chersońska II. 18; XV. 58 61; IV. 328; XJXVI. 48-513, 58-60, 63. ChersońSkie Pomorze, II. 321. Chołopienicze, II. 216. Czernigow, Czernichow.. XVI. 413; XXXIV. 122. Gu<b.Czernichowska, IV. 328;,VI. 403;VII. 335; XXVI 52.. Dankowo, XiXV. 53 Dor:ohy, XXXVI. 95. Pow. Dorobujaski, XXV 59 Pow. Hadziacki, XVII. 27. !Pow. Ihumeńsk~\ II. 211. Jałta, XXXIV. 90 Gub. Jall'osław'Ska, XXX. 229. Jekaterinodar, XXX. 124. Jek.aterinoslaw, ,X'XlXIII 29. Gub. Jeil<'atierinosławska, II. 17; XXXIII. 29. ~lizawetgrad, XXVI. 47., 52,58. Pow Elizawetgradziki, I. 147. Jenisejsk, II. 306; XlXiXVIII. 259. Pow. Jelniński, x.xV. 58 Kaługa, III. 135; X. 147; XXVI.' 98 Kandałaksza, II. 8; VII. 2 Kazań. XJXX. 229; XXXVI. 91. 'Kiemi, IiI. 5, 8, 101. K!ijów, Kiew, Kyow, II. 95, 272; III. 103, 115 116; IV. 34; VI. 402, 403; X. 147, 455; I 202, 220, 326; XII. 34'1; XIV. 75, 207, 208; XXIII: 47; ~xVI 128; XXIX. 179; XXXII. 140; ~III. 4, B; XX:XIVII. l, 207. Kijow- skie, IV. 328; XI 422; XIV. 221; XXX. 20, 30; XXXIII. 29. Kostionki, XXII. 78. Kostroma, '(IV. 87; XX'X. 299; XXXV 95. Pow. Krasne, XXV. 56,57; IX. 87. KTemenczug, II.95, 321. Krzysztofówka, I. 20? Kubań, XXXIII. 157. Leningrad, PeterSburg, XXVI. 127. iPow. LepelSk~) II. 212. Liniewka, XXV. 57. Pow. Lipowiecki, XI. 202. Litwinowo, X1XV. 53. Lodomeria, lXIXlXIVI. 38.. 62. Pow. Mezeński, II.3oo. Między!borze; X. 52, 58. Mieszczera: Gub. Penzeńska, Riazańska, Tambowska, XJXXVI. 96; XJCX:]X. Mińsk, XXXVI. 90, 91. Gub. Mińska, IV. 3 5, 327, 328; VII. 216 222' XI. 212; XIV. 245; X:x1xUI.' 9. Minusińsk, XXV. 1, 2.; XiXXV. 30. Mohylów, Mogilew, VII. 224; XXXVI. 95. Mohilowski~ I. 120; II. 373; IV. 328~ )CI 3'18;XXX 17, 30. Gub. Mohilowsika, II. 1819,2U. Moskwa, II. 25, 64; III. 102; IV. 339; XIV. 68; xvm. 200;X:XVIII. 9; XXIX. 181, 182; XXXI. 132; XXJXVI. 9ł., T i 95-97; XXXVIII. 44, 148~ XXXI,X. 3, 6, 28.. Możajsk, X. 147. Murom, XXXVI. 96. Ni1l:opoIł XXXIV. 82, 124, 135. Gub. Niźegorodzk.a, II. 101. Nowgorod, II. 5, 9; III. 98; XIV. 86, 87; XXVI. 98; XiXXVI. 91, 95. Nowgorodcy, II. 6; XXIV. 82. Okręg KargopolskL XIXXIX. 422. Oleszew, VI. 403. Ołeikseńce, XXVI. 47. Gub· Ołoniecka, II. 9; XXVIII. 10. Pow. Onega, II. 5, 101. Orsza, III. 981 109. Gub. Oreł, VII. 224; X'XVI. 96. Orenburg, XII. 341; �759 758 XXX 229. Perm, XU. 341; XiXXVIII. 236. Permiacy, XXXVIII. 236, 268. Gub. Permska, XXXIII. 11. Pereźyr, II 211. Petersburg. Peterburg, Leningrad, IV. 118, 339, 118, 339. VII. 112; XIV, 191; X~IV. 95; XXXVI. 38, 60, 75., 91, 104; XXXIX. 3, 6, 9, 10, 28. Pow. Pineżski, II. 101. Pohrebyszcze, XXX, 234. Połock Polocia, Polocium, Polotesk, Pol- tesk, III. 98, 115; I·X. 86; X'XXVI. 9:5. Połonne, X.X:XV. 192 Gub. Połtawska, XXV. 5'6, fil, 60; XXiXTV. 88. Pow. Poreczski, XXV. 56. Poniuju, II. 8. Pow. Powieniecki, II. 9. Poznan:ki. IX '87. Prus in, XI. 318. Psków, III. 48, 102; IX..86; XXXVI. 95 Gub. Pskowska, II. 211. P-ow. Pudożański, iXIXiXIII.89. Riazań, X,XVI. 98. Rostow nad Donem, X. 136. Rudzko, VII. 22'2. Rytkowa, XI 28'2. Samara, I. 114; XXX. 229 Gub. Sama1rska, IV. 339 Saratów.., XiII. 341. Sarny, XXXI. 27. SemilpaŁatins\k, V. 10. Siewierz, III. 98, 115; XXXVI. 96. Pow. Sineski, II. 7. Pow. Skirski, XVI. 3511.Smoleńsk, III. 9a., 115; VII. 224; ,X. 147; XVI. 3'8. Pow. Smoleński, XL 21812; XXV. 53, 54, 59. Smoleńszczyzna, XXV. 5·2. Gub. Smoleńska, IV. 327; XV. 52; XXX. 19. Sołoma.., X. 1(}6.Soroki, II. 8. Stanica !Pawłowska, II. 86. Stanica Ulbińska, II. 109r7, Starodub, XVI. 321. Starosz;czer1b\ynówka, XiXVI. 49. Stefanin, XXVII. 138. Stretijówka, VII. 334 Suma, II. 8. Suzdal,. X'XXIX. 297. Swisłocza, XIXIII. 73, 00, 89, 94. Sym'birsk, XU. 341. Szumsk. XXXI. 28. Tambow, XXXVI. 95 Gub. Tambow, XVI. 98. Tarhowycia, XXVI. 57. Taurydzkie, IV, 328. Tobolsk, X'X:X. 229. Gub. Tobolslka. XX,XVIII. 258. Tomsk , II. 197; VII. 2; X'X:XV. 30. Gub. Tomska, 211; X'XXVIII. 258 Troickosaws'k, XVIII. 9,1. Trubiczowa, II. 196. Trypol, VII. 334. Tuła, X 14'1. Gu!b. TUła, X'XVI. 98. Twer, X,XJXVI. 96, 97. Ufa, XXX. 229. U~binka, II. 307. Pow. Ust-Sy.solsk, II. 8. Weremie, VII. 3'34. Wi-atka, X. 147; XXIX. 22.9. Gub. Wiatka, XXVI. 98. Wiełki Now.gorod, XIX,XI:X.126. WieLkoruś., II. 305; VIII. 90; XX. 167; ~XXI. 30; XlXiXII. 86---89, 93, 94, 96, 9'7, 170; x,Xlxvnr. 303; ~XVIII. 272; XXXIX ¥.l, 123. Wi'erchoj.ańsk, \Ill. 33.1; VB. 2. Wieś, XiXXVI. 96. Gub. Wileńska, II. 211. Witebslk, III. 98, 209; IV. 328; VI. 306; VII. 224; XII. 183, 184; XXJXVI. 95. Gub. Witebska, II. 211. Włodzimięrz Wołyński, X'XVI. 98;XiXiXVI. 207" 208. Gub. Wołe>gda, II. 9; XXVI. 96. Woroneż, XIV. 55, 87. Gub. Woronesika, .X:XVI. 98. Wrzeszczówka, Mlijów, Min!ijewo, Mig- . n. lijewo, Inglijewo, Mglijów, Mle- XXXV. 52. Ziemia Wojska Dońskiego, II. 307. R u m u fi i a, p. :1umuni. Rumunia.. Romania, V. 370; VII. 238; X, 465; XU. 297; XVII 69; XVIII 104; X:X. 167, 206; XXIII. 47; XXV. W6; XXVII. 200; xxnx. 133, 197, 204; XXX. 230; XIXXI. 152, 164, 167; XXXII. 19>2; XlXJXUr. 11, 19; XX:XV. 172.. 175; XXXVI 84, 183; XIX'XVII. 261; jÓw, XXX. 180, IlU, 183; XXXI 67, XXXVIII. 166. p. Banat, Besara69; XXIXII. 11; XXXIV. 85, 86, bia, Bukowina, Mołdawia, Sied117, 138,. 139; XXXVII. 283; miogród, Wołoszczyzna. XXXVIII. 448. !Pow. Almaseni, B u kar e s z t, Buscuresti, XXII. 56. XXiXIV. 86,Kalotaszeg, XXXVIII. Czerniowce, Cernauti, I. 268; II. 361. Kokiel Mały, XVI. 149, 150. 376; III. 289, 388; XXIX. 182; Krzyż Seklerski, XVI. 133. OdorXXXV. 30; XXXVII. 207,208. Dohei XXXIV. 86. brudża VI. 403; XXVI. 55, 58; W o ł ~ s z c z y z n a, p. Wołosi'. XXXV'II. 24£, 274. Filipopol, Multany, Moldawia, Motdawa, XXXIX, 119. Fo1ticzjeni, IV. 94, Woloszcza Czarna, XXIII. 155; 117.Kimpolung, Dowhopole, XXVI. XXXVII. 157. Cecora, Cezar, Ci63. Płowdiwa, p. Fili.popol, Tesara, XI. 358, 359. lega, VII. 238. Ruś, patrz U S R R - Z. S. R. R., Ba na t IX. 233, X. 360. p. Rusini. B e s s a 'r a b i a, Besarabia, IV. 128; Ruś, I. 92, 117-122, 174, 18 6; II. XVIII. 80; XXXVII. 246, 250, S7I) 919 1810' 182, 210; III. 3, 83, 84, , 267, 274. Budziak, XII. 26. Biało87, 98, 102, 1050-108, 114, 125, gród na Budziaku, X:II. 26. Cu17a.. 360; IV. 75, 85, 165, 196, 200, dżak XXXVII. 267, 274. 225 257, 2'5.8,280; V. 35, 8-7, 194; Buiko~ina, 1.171; II.203, 209, 376; VI.' 161, 2'03,. 281; VII. 86, 165, III. 225, 256, 260, 261; IV. 9.4---00 .. 335; VIII. 17,2, 211, 375, 3'77, 396; 198,229; VII. 111, 237; VIII. 419; IX. 3,54; X. 113, 128, 13-9, 144. 'lIX. 192; X 261, 2'74-2,76; XI. . 148, 218, 227, 231, 3,25, 360--362.. 328; XU. 20,. 297, 2,26, 337; XIII. 371 376; Xl. 18, 41, .246, 272, 276, 48, 119; xnv. 300; XVII. 69, 429', 438;XII. 14, 17, 1'8, 58, 94, 72, 76; XIX. 28; XXVI. 48, 296, 306, 333, 357; XIII, 13, 53. 51, 56, 57, 60, 64; XXX. 180, 88 264.296; lXIV. 2fl, 3'1, 46, 47, 181; XXiXI. 816, 164; XX;XV. 7'9, 51' sa 61-65, 70, 72, 78, 83, 189, 132, 135; XiXXVII. 260" 252, 274; XXXVIII. 225. Orszowce, IX. 192, 2'00, 207, 206, 2>14,217. 220, 383. PloSka Wyżnia, H. 2(}3, 205 223, 224" 304, 308, 313, 326; XV. Radowce XlXXV. 79, 135. Sucza33; XVII. 28, 30, 137, 190; XIX. Wa,'1XU. '337. Wama, I. 171. Wyż101, 113, 124•. ISO, 135; XX 14, nica, I'X. 3819;XV. 145. 68,69, 83, 8-7 130, 138" 166, 198; M o ł d a w i a, p. Mołdawianie. XXI. 40; XlXII. 8; XlXIIl. 51, 65, Mołdawia, Moldava, Multany, 117, 151, 163, 164; XIXIV. 85, XII. 3.31, 337; XlX'XVII. 15,7; 87, 91; }CXVII. 1-3 17, 18, X\XIXVrrtI. 200. IDl.i'saibetpolis, 24 26' XXVIII. 136; XXIX. 108, Eibesvalfa, II. 337. 151, ~54, 179; XXX 99, 217; S i e d m i o g ród, Siebenburgen, ErXXXI. 50, 142; XXXII. 83, 176. delly, Transylwania, II 16, 117; 179 186, 190; XXXIII. 10; VI. 96; VII. 44,. 196, 284; VIII. ,XX~XV'I.244;XXX'VII. 12, 25, 145. 171; XII. 33; XVII. 69; XXV. 5; 1 �760 r Ruś S t a r o ż y t n a. 317, Baka VI. 326. Debeljak XXXIX 44., 117, 349, 452. X]X. 22. Kllliażeval!e, XXXVIII: Ruś C z e r won a. 87, 119. Kasowe Pole; XXIX. 199. Ruś Czerwona, IV. 32, 52; VII. Meljak. X:IX. 22. Surdulica, 113; VIII. 395; X 253, 472; XII. XXXIV. 87.Zminjak, XLXl. 22. 82; XIII. 282; XX. 3, 187, 200, Nazwy miejscowości bez boliż204., 206, 291; XXVI 49; XXVIII. XXXIV. 87. Zminjak, X'IX.22. 145, 159, 162, 164; XXX. 183, 184; szego określenia: Chvrast XliX. 10. X;X!XIV. 49. Beranie, Berisava, Berkasovo, Ruś H a li. i c k a, p. Haliczanie. Berkovci, Berszic:', ,XllX. [5. BjelRuś Halicka, XiIU. 59, 60; XXHI. grad. XJlX. 26. Bobovec, Ixnx. 22. 13; XXIX. 125; XXXI. 172. Boracz, Bora!}, Bor, Bord, Bork, Ruś Kij o w ska. Borkovac.. Borkovo, Borovo, BoRuś Kijowska, XXIV. 86; XXIX. rOVel, XIX. 6. Bres, Bresna, Bre125; XXXVI. 286. sno, Bresnik, Brjestl, Brjes tije, Ruś L i t e w ska. Brestjie, Brjestni:ca, Brjestovi, Ruś Litewska, IV. 115; XXII. 129. Brestovik, Breszce, Brist, Bri:stiRuś P o d kar p a ck a. vica, Brjesnica, XIX. 9. Brodar, Ruś Podkarpacka, XXVI. .47, 64, Brodarewo, Brodnici, .xIX. 8. Do_ 95; XXVII .. 155; XXIX. 107. 108, braszevci D~broljuhci, Dobrosz, 166; x:x.x. 160, 180. .xIX. 17. Du:bljane, Dubiea, DubRuś Południowa, III. 287; nica, Dubovo, Dubov::'ca, lXIIX. 16'XX. 316; XXV. 123; XiXXV. 75. Dubrava, Dubravica. :XJ:X:. 19. Ruś Sądecka, XXXIII. 92, 98; Glogovac, Glozane, Ixme. 22. Gola, XXiXVII. 160-173, 180, 188-190 .. Goliszenica, Golesznica" Goalicz, 195, 197, 2(){).-204, 208, 212.\ 14, XIDX. 24. Golij.a, Goliszte, Golja, 220, ~25, 227,.,229, 2'32-235. Golusz, XIX. 24. GoS'til, Gostilfe" Ruś Ukrainna. XIX. 25. Gradec. Hrasno, Hrastno XIX. 113. p. Lud Ukxaiński. Brdo, Hrasztani, XTX. 10. Kozelj. Ruś W ę;g :iie r s k a, :XiXiVlI.118. Kozlovac, Kozł, XIX. 13. Loznac, Karantania, VI. 81. XIX. 22. Rybari,. Ribar, Ribari, Ruś Za'ka,rpacka, VI. 21l1; Ribarica, XIX~ 21. Tri Brodi, lXIX. XXVrr.. 12. 8. Zver':!nac, .XJDX.2,2. Sa ba u d i a, Savois, IV. 75, 327; ,S la v onia. XVIII. 10'l. Sal~burg, XI. 211; Slavonia, I. 183; V. 36; XIII. 16; XXVII. 144. XIV. 17,6; XVI. 325; XlVIII. 104; S e r b i a, p. Serbowie. XXII. 140; XXLXVIII. 364 SławSerbia,. I. 57, 117, 221; VII. 2,17, ków Wielki i Mały, Schlagendorf, 232; VIII. 319; IX 36" 41, 46; XII. Zalogh, Slauk, Slawkendorf 108; XUr. 293; XIV. 61, 67; XV. Villa Slauci. ' 218; XVI. 325; XVIII. 104; XXX. Słowacja, V. 304. 230; XXXI. 152; XXXIV. 110; S ł o wen i a, p. Słoweńcy.' ,XXXVII. 303, 445; XXXVIII. Słowenia, Kraina, II. 13; V. 85; 761 VI. 81; VIII. 434, 440; XIII. 16, 00, 89; XIV. 34, 72, 'm, 83; XVI. 3',24; XIiX. 10, lI,., 13, 18, 21; XiXIII. 18; XIXlX. 160, 180, 263; XXXVI. 303; XXIXVII. 426, 427. Drstel. ~XIX. 26'3. Gottschee, XIXIII. 18. Lublana. Leibach; I. 62, 191; III. 387, 368; IV. 327; V. 85; XII.87; XXI. 270; X'XVI. 127; XXIX. 156, 199; XIXX. 180, 212, 265; XXXVII. 283, 42~, 435, 437; XiXIX'VI1JlI. 290. Nazwy miejscowości bez bliższego określenia: Boesendorf, Boesenort lXlLXi.11. Borcze, Borovak, Borovlje, Borownica, !XlIX.6. Brj[est, IX]X. 8. Brja:i:ce, IXiliX. 22. Brod, Brodi, Brstovec;, IX1IX. 8. Dobavica, Dobja Meja, Dobja Vas, Dooovica, nab/avo, 00IlX. IS. Dobra'va" Dobrve, ·xrr;X. 18. Gradesz, IX'IlX.26. Glog, Glogovac, Glogovec, Glogovica, Glogovac, Glogov Brod,XIX. 21. govac, Glogov N 37ĄV 21. Golek, Golica, Golisze, Golo, GoIszew, XI'X. 24. Grad, Gradec, Radec Gradicz, Gradcze, GradeS, BezgO~ec, ,X[)X. 2~. Bielsgrad, Gradiszcze, Gradiszko, "{lX'. 26. Gradis:zJko, XIX. 26. Bezgovec, oonx.. za. Borje, iXłLX. 6. Czrnec, łXIlX. 22. Dobrinia, tXlI:}C.26. Gerenda, OOIIX.30. Gr ind i-z·,OCToX'. 3Q. Hrast, Hrastek, Hrastje, Hrastnik, Hrastno, Hrastov Dol, XLXJ. 10. Hudi K!raj, Hudi Vrh, Hudo, XIX. 11. Jagodnja, XiIX. 28. Jastroble, Jastroblek, XIX. 30. Koljek, XIX. 13. Kozlovszczak, XIX. 22. KozłowHrib, XIX. 13. Krivoglavce, LLpovec, XIX\. 22.Rjepnje;. Svibenj, XIX. 28. Trnovszczak, XLX. 22. Wrest, Wrist, p. Brest, XIX. 8. Z~vinec, XIX. 12. S ł o w i a ń s z c z y z n a, p. Słowianie. Słowiańszczyzna, I 92, 168; II. 1, 95; III. 137, 178; IV. 33, 410; V. 176; VII. 167, 195; XI. 111" 164, 412; XII 108, 210; XIII. 291, 292; XIV. 29, 36, 46, 4'9.,171, 192, 200; XVI. 157; X,X. 316; XXIV. 81---85; XXVI. 91, 92; XXX. 226; X,XlXVII. 447; XXXVIII 166, 210, 219--22,1; XXXIX. l4." 15, 41, 75, 111, 116, 121, 122", 124, Słowiańszczyzna Wschod., XXX. Słowianie Południowi, Zachodni, Wschodni. Słowiańszczyzna Połudn io wa, XXX:. 246. S ł o w i a ń s z c z y z n a W s c h o dn ja, .x;x,X. 200; XXXIX'. 441; P. S ł o w l!a ń s z c z y z n a Z a c h o dn ia, .xVI. 308; lXXV. 120; XXXVII. 22'7. Obszar Karpacko-naddunajski, XXXVII. 353. Obszary Nadwiślańskie, XXX. 25. Obszar od Popradu po Usz, XXVI. 45. S k a n d y n a wi a,płw. Skandynawski, S z w e cj a, N o r w e g i a. I. 19; IV. 3'8 74, 78; V. 186; VI. 2M 385; VII. 79, 84, 85, 150, 152, 158. 168, 296; ·XI. 355; XIV 32, XX. 190; XXV. IV. XXVI. 31, 32, 38, 73; XXXII. 86; XXXV .. 195, 198; XXXVI. 315, 383; XXXVII. 3, 26, 441; XXXVIII. 36, 45, 149, 272, 311; XXXIX. 111, 115, 246. D6strup XXX. 229. Skandynawskie Kraje, XXVI. 31, 38. S p i. s z , P. C. S. R. Spisz, Szeps, Zips, 'II. 4, 80; I:II. �762 • I I I 225, 236, 238, 253, 258. 263, 266, 272; V. 238, 241-244, 251.. 2,55, 259, 300-302, 305, 311; VI. 278, 280. 282, 283, 302; VII. 75~78, 191-204,82, 283, 28 5; VIII. 262; IX. 254; X, 170 236, 428, 47'0, 471; XI. 164-166. .. 168, 169, 203, 359; XII. 27'3; XIII. 30'6,307; XIV. 262, 3S5; XVI. 291; XVIII. 13, 66; XiX]). 78, 80; XiXII I. 151; XXVI. 57, 59, 96., 105, 114, 144; XXVII .. 159; XXVIII. 106, 110, 255; XXiX. 244; XXXI. 66; XXiXV. 5, 186; X.x.."'CVl.223, 247, 26:0, 402; XxXVII. 21, 161-165, 173, 203, 209, 212, 213, 222, 227-230, 232, 234, XXXVIII. 359. Albrahamowce, Abrahamsfalva, Abrahamsdorf, VII. 78. Bańska Bystrzyca. Beszteze Banya, Neusohl, Neosolieum, II. 3. Basznia Dolnia i Górna, ~XIV. 209. Batowce, II. 3" Betlanowce, VII. 78. Ba,rdjów, II. 4; XiXr,X. 128. Brzozowica, Brezoviea, V. 244. By': strzy'ce, XIXJXI. 88, 89. Cisowiec, Tisovee, V. 307. Czaca, Czadcza V·L. 3·61; XiXIII. 1511;XX.XV. 53. Czarna Góra, XiXIX. 117. Czenczyce, VII. 718. Czertiżne, XXX. 1117, 126, 127. CzYI'Chat, XXlX. 181. Czwartek, Donnerstag, VIII. WI. Danielk.a, VI. 369. Daniszowice, Denisdorf. Villa Dycmisi, V. 251, 311; VII. 20!1. Dolny Badin, LI. 80. Dolne Uhorsko, II. 178. DrWJbark.a, XiXVI. 96. Gniazdo., Gnezdo, Kniesen, VIII. 363 Filice, V. 311, 318; VII. 78. Folkmar, VII. 7 6. Folwark; XXIXVII. !164. GnHica Gielnica VII. 7:6. Górna Lgota, XJVII. Grodno Spiskie, XXXIV. 296. Hadu1 l 1 21. szowce, Hadusfalva, VII. 78 Haligowce, XXXVII. 204. Honta, II. n. Helcmanowce, VII. 76, Hnilec, V. 311. Horka .. VII. 78. Hornad, VII. 7'6, 77. Hozelec, VII. 78. Hrabuszyce, VII. 77. Hradek, VII. 74. Hranowica VII. 77. Humenne, II. 4. Huncowce, VII. 19·7. Huty, VII. 74. I.gława, Iglau, Iglahwa, Iglova, VII. 201. Iljaszowice, llyesfalva, Eljaszowice, VI>!. 200, 201. Ja!:Jlł.onów,V. 244. Jagra.., II. 7'8. Ja'klowce, VII. 'Ni. Jamnik; XIV. 230. Janowiec, V. 311. Janowce, VII. 78. Jarzembina, Jarembina, VIE. 262; XXIXVII. 164, 173. Jaworzyna Spiska, III. 225; XII. 273, 274, 325; X1XVI 96; X!XIX. 117. Jurgów, III. 268; XII. 274; XIII. 30'5, 307; XIeV. 262-264, 26'7, 356, 3-59, 360., 365; XXIII. 15,5; XXIX. 117; .xXXV. 9; )WCXVII 2112.Kacwin, .xXiXVII. 229. Kamjonka, VIII. 262,. Kaniowice, XXIX. 11:9.Kezmark, Kiezmark, Kierimatk, II. 4; V. 301; VI[. 77, 2010,201; XII. 169; XiX1XVII.213 214. Kiszowce, VII. 78. Kluknawa, VII. 76. Kojsów, VII. 716. Koma1rowce, VII. 78. Komornik, VI. 53. Koszyce, Kosice, Kassa, Kasehau, II. 4; XIII" 34'9. Krempach, Krembach, Krępak, VIII. 26Q; XI. 166; ·XXJXVII. 164. Krompak, VIL 76. Krupina, V. 254, 3 18. Kurymian. Kirn, Villa St. Quirini, VII. 201. Lachowice, VIII. 263. Lenartów VIL. 198. Lendek. Landek, V. 255: Lengwart, VII. 198. Lewocza, Levoca, Letschau, II. 4; V. 305; VII. 200, 201. Lewkowce, VII.. 78. Leśnica., XXiXVII. 213, 27t2. Lipi 1 763 nik Wielki i Mały, XXXIV. 164, 170; XXXVII. 163, 164, 173. Lubica, Leibitz, vn. 200, 201. Lublawa, VIII. 263, 264. Lubownia, Lubomla, Stara i Lubowla, Nowa, Lubowlia Lublau, Lublo, III. 266, 298. V. 245; VIII. 262; ,X. 429; .xl. 166; XVI. 288; XXVI.96; XXXIV.169; XXXVII. 173.; 213, 214. Łapszanka XXIX 117. Łuczywna, VII. 77.' Maciejowice, VII. 200, 201. Maduniee, II. 2. Mahalorce, vn 78. Małe Borowe,. VII. 74. Margiezany, VII. 76. Mavkuszowiee, V. 311. Marmarosz-Sziget, II. 4, 5; XVI. 200; .xXVI. 5,7; XXX 142. Mił\blak, VII. 201. Mniszek, Einsiedel, VII. 7£; XI 166; X.xXVII. 17'3. Motyczki, 7'8. Munkaczewo, Mukaczewo, Munkacevo, II. 4; XXVLU. 249; XXIXVIII 358, 359. Niedzica, V. 3o.l. Nitra., II. 2, 78; V. 253, 302; VII 194. Nowe Krasno, VI. 285, 300. Nowa Wieś, II. 184; VII. 77, 201, Odoryn Odorin, V. 251, 311; VII. 201. 01cznowa, OIczno, 4lznau, VII. 198. Orawice., XII. 273. Pikowce, VII. 78. Podgrodzie, Podhradie, V 242,' 303; VII. 197, 2.00, 201. Podleehnica, V. 311. Podoliniee.) VIII. 262-264; XII. 3,26; XXXV.5. rpohorela, XXXVII. 353. Poprad, V. 243. l'renczów, Pren~ov, .xVII. 19, 25. Preszów" Epeires, II. 78; X\XVII. 59. Ruskinowke, VII. 201. Rużbaki, Drużbaki, VIII.262, 263. Rychnawa, Richnau, VII.76· Sastin, XXXVIII. 3'58. Słowieńska Wieś, V. 311. Smiżany, Somogy, Scnmogen, VII.200. Smokowiec, Senmeks, V. 305·. Solec, Iblo, Lublo- Vetio, II. 80. Soporna, XXX. 162, 182. Spiska SQbota, VII. 200, 201. Stanhrad, II. 78. Stara Bystrzyca, II. 79. Stare Hory.; .II. 78. Stil'ra Wieś, Altendorf, VII. 193; XiXXVII. 213. Staroleśna, VII. 197. Stary Hrad, VII. 74. stos, Stoos, VII.76. Stelbach, StiHbach, VII. 76. Straia, Michelsdorf, VII. 77, 20'1. Strażka, VII. 77. Strapków VI. 530.Strojna XXX. 126. Svaty AlndTej Turczański, VII. 78 Svaty M~kułasz, VII. 74. Szczawn~k, Stiawnik, VII. 199. Sztiawnica, V. 247. Szembera. VII. 75. Szwedlar, VII. 76. Tarnawa, Trnava, II, 2. Tomaszowce Maqe VII. 201. Tomaszowee Wielkie, 'VII 201. Toporz~., VIII. 262, 2'63. Turec, V. 30:1, 302. Twarożna Durlsdorf, VII. 78, 201 Uher~kie Wsi, II. 2. Un:gva,r, Użhorod U. 4; XXVI 128; X.XVIII.' 249. Valaska,V. 30l Welbach, VII. 201. Wielka, II 80; VII. 200, 201. Wielka Łomnica, VII. 197. Wis:zmiowa, V. 57. Włachy, Wlaehy, V. ,3U; VII. 198. W.ondrysel, VII. 716.Wyżnie Łapsze .xXXViII. 351. zamag6rze, V. 238, '244. zawodzie, VI 362. Zlborów, VI. 362; XXXIV. 52. Zemplin, Zemne, Zemno, VI 280; VII. 200; X;X:X. 117. Zakowce, Zsakocz, VII. Villa Isaaci, Eisdorf, 197-200. Zakorowee, Socheldorf, VII. 76. ŻegTa, Zsegra, VlII. 7t7.Żulin, VI. 281. Żylin, V:r. 283, 285, 2816. S t Yria. Styria, Steiermark, I. 25; II. 14; V. 18;; VI. 81; VIII. 337, 345, 349, 431; XI. 4'39; X;III. Hi, 89; �• 764 XIV. 72; XLX. 6, 10; X!XVII.144. Graz., XXIX. 182. Murau, I, 25. Sredyszcze, VIII. 338. S z k o c j a. Szkocja, ScotLand, IV. 36; VI. 23, 297, 298, 385; VII. 151, 155; XXIII. 48; XX'XVIII. 250, 381; S z wa jc a ria. Szwajcaria, Suisse, Svizera, Schweiz, II. 102; V. 122; VI. 393; VII. 81; oX. 246, 25'1, 269; XI.356; XIV. 233; XVI.6; XvI!. 71; XXII 79; XXIII.17; X,XVII.144; XIXVIII. 252, 253;XXIX. 207; XXiX.80; XXXII.192; X,XXV.182; XJXXVI. 24, 26,69; XXXVII 4618; XXXVIII. 40, 272, 402, 417, 464, 469; xxxrx. 163, 484,. 489, 494 Aargau, Argowia, III. 102. Allgau, XI 345. Appenzel, XII. 269. Bazylea, XIII. 182; XXV. 115; X'XXVII. 4'14; XXXIX. 485, 486. Berm, XXXI:X. 496, Bryzgowia, XXXIX. 503. Chur, XXXIX. 501. Davos, X. 24:6; XI 366. FrY'burg, XXXVIII. 3'66; XXXIX. 485, 503. Genewa., XXXIX. 484. Graubiinden, II. 102. Hirsla,nden, II. 110. Kempten, XI. 361. Kytburg, X. 246. Lozanna, XXXI'X. 500. Lucerna, Luzern, XXVIII, 253. 1I4aur, II. 110. Neuchatel, XXXVIII. 465, 469; X,XXIX. 484. 4'96. Rapperswil, XXV. V XXXVII. 474; XXXVIII. 445,446, 450. St. Gallen, XXXI·X 496. Schwitz, II. '102. Sion, XXXIX. 500. ThoDgau, X 246. Stadelhofen, II. 110; Zurich, II. 110; XXXVI. 26; XXXVII. 337; .xIXlXVII. 456. Nazwy miejscowości bliżej. nieokreślonych : Adlis'berg Allewenden, Babbenhusen, Belgard, Boflitz, Bregenz, XII. 360. Budden la panna, Campatsch, Chanitz, XI. 369. Corvatsch, Crap da Chiiern, Cra_ sw, ,X\!. 367. Czarna diura, ,xII. 369. 370. Cziern, lXI. 367. Dubensee. IX'!. 368. Dollen, ,X[. 360. Dormltz, XI. 368. Dub!, Duben, X~I. 360. Edelitz, oXI. 3~, 369. Ennet-boden, X!I.368,3'69. Eschenz, :XI. 368" 3'69. Gampetz, iXlI. 360. Garzen, XI. 369. GatS'chura, IX'!. 360. Gitschen, IXl. 3'69. Gohren, XJ. 360. Golzeren, XII. 3,69. 06ritz, XII. 360. Graplang, IXI. 369. Grabianścma, XII. 3'69. Grod, Grodt, Gutschau, IX'I. 3'60. Giirenbad, ,Xl, 3'69. Hugelitz, OOI.260. Krayalpe, X:I. 3169.LacĄ, Lachau, Lachin, Lachendorf, La.chkogel, Lachmirowice, Lachov, Latschen, Lachaschan, Lech, Lech1briick, Lechdamm. Lec.hen" Lechan, Lechfall, XI. 3·59. Lechd'eld, Lechsebene, Lechgmund, Leohhus, Lechleiten" Lechni\tz, Lechowck, Lechrain, Lechsend, Le_ schin, Lechstadt, Lechterke,. Lechtrop, Lechwitz, Leckipass, XII. 359, 300. Lenk" Xl. 368. Lentatsch, lXlI. 360. Lesa, XI. 300. Letschwald, lXI. 360. Leysen, XI. 300. LieS'tal XI. 3'69. Lischana, Xl. 367. Lis-ghus, XlI. 3'69. Lohwind en, XI. 361. LotscT1,IX'I. 368. Lotzbachthal, Lotzel"bach- Ludesek, XiI. 3 60. Lutschina, XI. 368. Luszal', XI. 3·67. Luxna, Xl. 359, 3,60. Lysjoch, Lyskawa,. Lystal, XI. 368. Malenko, X'I. 367. Mettlen, ,XiI. 368. Michelwinden, iX[. 360. Milmachspitze, XI. 360. Mor_ teru tschgletscher, XI. 367. Miiri ,ó5 ren, Oberwinden, Parzinkopf, lXI. 361, 369. Patznaunerthal, lXI. 366. Pifflitz; Piz Bernina, P;z Cotschen, Piz Pulaschin, XI. 367, 369. Povaj, XiI. 369. Ragac, Regnitz.. Rogspitze, RoS'zecz, Rozec, XI. 367. Ruppenmanlitz" Sassi, Schrekenmanlitz, Xl, 369. Sederlitz, Senwen, Sella Hiitte, Selibruck, Sementina Schluch~, Suna, Tschanaff, Tschera Piz, Tschierts<:hen, issowe,. Weesen, XiI. 3,619.Wendenham, Winnenden, Winden, Windten, Witschwenden,. lXI. 360. Wohlen, ZJ',ger, Zmeider, OClI.3'6'9. S z w e c j a X. 465; XI. 293; XIV. 233; XVI. 10,414; XVIII. 94,101; XXV, 5'8; XXVI. 73; xxx. 228; XXXII. 292; XXXIV. 285; X.XXV. 184; XXXVI. 281, 332; XXXVII. 157, 2,83, 425, 441. XXXVIII. 4'1, 42, 236 472; XXXIX. 32, 114, 342. Dalekarljen, XX'XVI 324. Lillhamer, XXXV. 34. Lund, XXX. 272; XXXV.34. Skansen, XXXVI. Stockholm, XXX. ~28; XXXV. 32; XXXViI. 326. Trenczyn, Trenczyńskie, U. 285; V. 238, 247, 302; VI 280, 282, 28'3. 289, 361; XX:XVIII. 359. Bodiny, V. 251. Buchowo, Bukowo, VI. 284 Cieplice Trenczyńskie, VI. 362. Czerne, VI. 3·61. Górne Nowe Miasto, VI. 286, 361. Horzelice, VI. 361 Kolarowec, VI. 284, 285. Kralowa Luka, VI. 287. OleS'na, \7'1. 361. Oszczadnica, VI. 326, 32'7,3£1; XXXV. 51. Polomno, VI. 284. Rakowa, ViI. 361. Sciborzyce, VI. 290. Stas:zJków, VI. 361. Strażów, Stra:i:ba, Straża, VI. 282. Streczno" VI. 285, 288, 362. Swedernik, VI. 284. Świerczynowice, VI. 361. Turzówka, VI. 361. T u rej a p. Turcy. Turcja, Turk Dżemhurijeti, Porta Otomańska, L 57; V. 176, 386; VII. 55;,XII, 159, 258; XVII.260; XXIII. 187; XXIX. 125; XXXI. 114; XXXVII. 157; XXXVIII. 343, 472; XXXIX, 118. Arta, 282. Carogrod, X. 146, 148. Konstantynopol, Stambul, IstambuL, VII. 208; VIII. 174; X. 150; XXIII 14; XXXI. 112; X'XXVII. 157 158' XXXIX. 367. Smyrmi, , ' Smirna, Ismir, XX. 184. T Y r o 1. R e c j a i W in d e l i c j a. Tyrol, TiroL, V. 122, 370; VI. 231; VII. 11; X. 270; XI. 356, 357, 366; XII. 271; XIII. 68; XIV. 3309.3'44; i~VI. 12, 22, 36, 41, 347, 418;, XVII. 37; XVIII. 98, 104; XX. 296; XXIII. 10; XXVII. 144; XXX. 147, 160, 180, 182; XXXV 135; XXXVIII. 2M, 2'S2; XXXIX. 297. Achenheim, XXII. 73, 75. AdliiSberg, XI 369. Am Lech, XI. 359. Alpa Garmza, XI. 366. Alpa Kray, XI. 369. Alpa Surovel, XI. 367, Al1ewenden,XI. 360. Babenhausen, XI. 360. Baseglia, XL 367. Besan, XI. 366. Bludenz, BLutenes, BLotnice, XI 365. Bobingen, XI. 300. Bolzano, Bozen, XXXVII. 424, 425. Brennowie, Breoni" XI. 357. Brenner, XI3'57. Breznowo, XI. 430. Budden la panna, XI. 3169.Brixen, Bressanone, XVI 41; ~XXVII. 424,425. Endandyna, XlI. 367. 368. Gars, XI. 361. Garcza, XI. 001. Goren, XI. 361. InnsbruCk, XIII. 68; XXXVIII. 291. Kaunerthall, XVI. iX. �766 ?6? 114. KUem, XI.366. Laaz, XI 366. Lechstadt, Xl. 360. MaIlau, Maloja, XI. 366, 367 Mitthalbach, XI. 360. Sami:na, XI. 366. Sandech Krers, Xl. 43'9. Saletz, Xl. 366. Sa1getsch, XI. 368. Sam er, XI. 368. Sarnersee, "I 368. Sassi. Xl. 369. Scharnitz, Xl. 360. Schelditz, XI 360. Sohi:bitz, XI. Silles, ,XI. 367. Snodan, lXI. 360. Schlupin, XI. '366. Sederlitz, XI. 360.. Seewen. XI. 369. Seez, XI. 3·69. Selfbruck, Xl. 369. Sella Hiitte, XI.3'69. Sementinaschlucht, XI. 369. Ses in en , XI. 368. Silla, XI. 367. Silles, XI. 367. Sondan. Solnogródzka Ziemia, lXII. 366. Spahleuter, lXII. 366. Starzeljoch, lXiI. 36. Stobenbacb, lXiI. 359. Strela, StUlben, xrr. 3,67. SzczezapIana, lXI. 3·66. Taraitzberg, ,XI. 360. T<lSna, Xl. 367. Tavetsch, XiI. 367. Tawinkoppe ...xI.360. Tersten_ jak, X:I. 316 6. Tiatschagletscher, X!I, 3'67. T61z, T6lnitz, X:I. 360. Triesen, XI. 300. Tsohara, Xil. 3'69, Tschiertscheą iX!Ią 369. Vadur, X. 3.66. Val del Buotsch XI. 367 Val da Tschiera, XI. 367. Va'l Plafna, XI. 3617. Val Mela, Xl. 367. VelUm, XI. 3m. Veschinental, XI. 300. Vesilbach XI. 368. VisniJtzthal, XI. 368. Vissave, Xl. 369. Virda, XI. 359. Vrin, XI. 366, 367. Weelen., XI. 365 Wemutbodln, XI. 369. Wessen, XI. 3·69. Wendenau, Wendenham, WL'nden, Windenhuhl, X:I. 361. Winidan. XlI. 360. Windenberg, XI. 360. Wahlen, :XI. 369, Wynidawa, IX:!.357, 360. Zanangspitze, XI. 3'60. Zamserjoch. 1 XI. 3,60. Zernetz XiI. 367. Zulang, .XI. 366. Uk r a i n a, U S R R p. Ukraińcy Ukraina: I. 120; II. 39, 321; Ul. 98; IV. 74, 153, 328, 4413;V. 23, 176; VI. 28, 300; VII. 80, 88.89, 227, 300, 302, 332; VIII. 90; IX. 143, 147, 148, 185; X. 359, 382, 383, 395, 396; XI. 326, 340, 404; XII 7; XIII. 58, 2983; XVII. 69; X'VIII.97; XIX. 113, 114, 130; Xx. 25, W6, 189; XXI. 50, 64; XXII. 76, 78, 121; XXIII 152; XXVI. 46, 4~54 56, 62, 63, 105; XXfVII. 19, 20, 17,2; XXIX. 124, 125; XXX. 131, 22J8;XXXI. 152, 166; XXXII. 17:9; XlXlXIII. U, 19, 209; XXXIV. 86, 89, 109, 138, 139; X'XlXVII. 207, 209. 1J'kTaina lewobrzeżna, XX,XIV. 91. Ukraina prawobrzeżna, :XX:XIV. 00; XXXVIII. 3, 8, 208. Biała Cerkiew, III. 1>32;X:XVII. 138. Chomutci, XXVI. 49, Popudnia, XXXIX. 258. Pow. Balta. IX. 87. Pow. Berdyczów. Berdyczów, III. 61, 148; X;XIX. 179; XlXlXI. 160. Machnówka, III. 61; XXIX. 170. Pow. Bohorodczany. Bohorodczany, IV. 187; XIII. 239. Pow. BohO'rodczany, IV.187; XIII. 262. Maniawa, VII. 221; XIII. 238, 239. Porohy, XIII. 2'3 Sałatwina, XIII. 2·38. Pow. Borsziczów Barbara, IV. 229. Bielowce, IV. 187. Bilcz, X. 261. Bilcz Złoty, XI. 202; XVII. 68-70; X,XVIII. 9. Borszczów, X'VII 85; XXV. 106. Pow. Bors2lczów, III. 2,86, 290; IV. 187; V.99; VIII. 150; X. 50; XIII. 262; XVII. 68; XXVI. 47; XXXV. 60 Boryszkowce, XVII. 68. ChudY'kowce, IV. 187. Dębówka, X 50--52. Dżwinogród Swinihorod, Zwenihorod, IV. '187; VIII. 2'66. Filipkawce, XlVIII. 69. Gusztyn, X. 51. Iwanków, VIII. 150. Kapuścińce, XVII. 68 Kudryńce, XVII. 68, 69. Michalków, XXVI. 65. Pyłypcze, XXVI. 47, 65 Strzałkawce, IV. 187, 220. Szuparka, VIII. 150. Wierzchniakowa, XlVII 68. BakoW1ce, VIII 379. Bóbrka, I. 268; X. 261; XXtx. 162. Pow. Bóbrka, IV. 187; VII 282-284; VI!II. 2'65,368; .x:XVJ:. 50. Borlniki. XVI. 2'70 Boru:sów, XXVI. 48. Borynicze, IV. 187. Bryńce Cerkiewne, XVII. 416, 48, 50 Chodorów, III. 52; XXVI. 5'8 65. Dziewiętniki, VIII. 368, 371,373, 375, 39 1, 392 Dżwinogród, VIII. 265, 2,6,6, 270, 272, 2713.Horodysławice, IV. 187. Kołohury, XXVI. 58. Leszcz.y>na, VIII. 371, 37'5. Łuczany, VII1.37I, 372. Łysa Góra, VIII. 272, 273. Ory,sll!wwice, VIII. 374, 309'1; 'X. 261. Ostrów, VIII. 371, 372. Podjarków, IV. 1817. Podharce, XIX.36. Podsosnów, IV. 187. Roma·nów, IV. 187; VIII. 272. Sokołówika, VIII. 369, 392. Stare Sioło, VIII. 265. StrzeHska, VIE. 379, 391. Bazar, przysiółek, wieś Dziewiętni'ki., V:II. 3'68. Serednie, przysiół, wieś Dziewiętniki.. VIII. 368. Szałomyja. VIII. 272. Wy1 branówka, VIII. 369; XXVI. 48 Zabokruk, VlIiI. 379, 391. Zuków przysiółek wsi DźwinogrjJd, VIII. 265 Pow. Borysów. IV. 35; VII. 222 223. Pow. Bracław. Federówka, V. 2195. Pow. Brody. Beorlin, II. 88. Bielawce, IV. 187, 188 Bokujma, X:XVII. 131. Bołdury, IV. 1'81. Brody, I. 183; VII. Ul, U2; X.XII. 13H; X,XXV. 194. Pow. Brody, II. 88; W. 187; IX. 194; XVII 90. Czechy, XVII. 90. 92. Jazłowczyk, IV. 187. Kadłubis'ka, HI. 2~9; IV. 187, 312. 315 Koniuszków, IV. 187, 204. Łopaty,n, V. 187; XXI. 64 Podkamień, X. 459. Ponrkwa IV. 187; V. 225 Remów, IV, 187; Stanisławczyk, IV. 187. Toporów,. IV. 187. Wałachy, IV. 187, Wysock, IXIV,rJ.90, 92. Pow. Brz€Żany Brreżany, rII. 152; IV. 188; X. 261; XVII. 115, 116; XXII. 115 116; XXIII 152; XXV.95; XXVI. 135. Pow. Brzeżam.y, IV. 188,315; VIII. 70; X. 261; XlXV. 95; 'XXVI. 55, 61. Buszcze, IV, 188. Byszki, XIXiV 95 119. Drysz'C'zó:w, IV. 188. Glinna, IV. 188. Koniuchy, XXV. 95; XXVI. 55, 61, 113. Krasna, W. 188, 19:1. Krzywe. IV. 188, 309, 311; }{lXVI. 57. Narajów, V. 162. Płaucza, IV. 188· Poruczyn, IV. 188. Patak, IV. 188. SzumIany, IV. 188. Wybudów, IV. 188. Załucze, IV. 188. Zuków, IV. 188. Pow. Buczacz. Barycz. II. 55 Bo;bulińce, IV. �, " .: I ..... .; ;' .. 768 /' 186. Bobrowni'ki, XVII. 69. Buczacz, II. 00--'55; III. 91, 92, 235, 290; IV. 93, 107, 114,.,117, 118,235, 342; V. I'll, '99, 101, 196, 294-296, 391; VI. 5, 96; VII. 234; VIII. 156, 157; I'X. 102; X. 323; XI, 322,327; XII. 258, 200, 262; XJlII.; XXV.; X'XVI. 117; XXXVI 43, 47, 49. Pow. Buczacz, n. 55, 64; III. 73; IV. 188l ~; V. 99; VIII. 70, 144, 1418,149; XII. 200; XUI. 262, 263; ~II. 69. Czechów, X'XIX:VI.262, Dobropole, IV. ISS. Hrehorów, III. '713.Hulbin, III. 289; !V. 188. Karskie Pole., I. 55. Koropiec, VIII. 150; XVII. -69, Kujdanów, IV. 188, 196. MonasterzylSika, II. 55. Nagórzanka, VIII 150. 0850wee, IV. 188. Pakosław, XiX. 171. Pozichowa, IV. 188 Potok'Złoty, ITI. 200; IV. 188; XXVIII. 132. rprzewł&i, II. 54, Puźniki, II. 55) 64; nI. 70, 73; VIII. 168. Pysikowce, VI. 96. Ru'komysz, II 53. Skomorochy, IV. 188. Snowidów, IV. 1188,202, 2-03, Sokołów, IV. 188. Spas, XIII. 263. Wełesnewa, XXVI. 117, zalesie, 11. 55; XIII. 2,63. Zyznomierz, XII. 2509. . Pow. Czehryń. BiI'ki, xvrr. 229. Pow. Cwr1Jków. Biały Potok, )GXXV.; V; XI.XIII. Czorlfków, IV. 189. Pow. Cwrtków, IV. 100; V. 99; VUI. 70, 150; XIIT. 262; XVII. 69. Dżuryn, I. 64. Kolędziany, XXXTlI 27. Słobódka, I. 64. Swidowa\ IV. 189. Szulhanów'ka, IV. 189. Pow. Dobromil. Bircza, XVII. 229. DobromU, HI. 197; XiX. 68; XXVI. 1'35. !Pow. Dobromll, IV. 84. 189; ,V. 65; XIX·XUI. 85l 88, 104, 105. Falkenberg, IV. 189, 203. Hój..9ko,· IV. 189. Jamna, VI. 353. Jawornik RUlSki, IV. 189l 203. K.niaźypol, IV. 189. Lipa, IV. 189. Malawa, IV. 189. Michowa. V. 65. Nowosiół'ki, IV.l00, 194, Piątkowa, IV. 189. SiedliSka, IV. 189. Sierakowce, IV. 189. Tarnawa, III. 137; IV. 84: U1ucz, IV. 189. Zohatyn, IV. 189. Pow. Dolina. Bolechowo, X.135, 334; XJX;XVII. 485. Dolina, TV,,189.Pow. Dolina, IV. 189; VIII. 183; X. 334; XIII. 233, 236; X·Vr!. 139; XVIII. 174; XXIX. 163. Ho.sZów, IV. 189; XIII 2'3-8; XXIX. 1-63. JJ.emnia, KaIna, Kniaziołuka, Lolin, Maksymówika, IV. 189. Mizuń, IV. 189. Nowosielica, IV. 189. Nowoszyn, IV. 189. Pacyków, IV.' 189. PerehińsJk, VJ1II. 1813; XIII. 2,33, 2;34-23-9; XVII. 141; XlVIII. 149, 154, 199, 205, 213. rpodJbereźe, IV .. 189 Podlute, I. 64; VlilI. 183, 184. Polanica, ·XJXJX-VII.411 , ~4fY7. Roztoczki, IV. 189. Strutyń, XIII.' 23£. Swaryczów, Xflr. 2133. Tlapcze, IV. 189. Wełdirz, IV. 189. Peklo, kotlina u stóp góry Sywuli, X:I!'I. 23~, p. Dolina. Radowa, strumień, .xwrI. 233, p. Dolina. Pow. Drohobycz: . Borys1aw, ~~r,r. 162. Dobroho. stow, V. 168; 'XXX. 124. DOiłhołuka, IV. 199. Drohobycz, II. 96; V. 275, 276; VII. 3~; XVI. 288; XVII. l; XXII. 162; XXIII. 165; XXIX. 180; XXX. 124; XXiXlV. 258. Pow. Drohobycz, I. 148; IV. H~9, 221; V. 168, 3711; r:X. 194; XXVIII. 54; XXIX. 118. Dubrawka, IV. 189. Horucka., IV. 189, 196. KorczYlO, V. 372, 374; IV. Nahujowice, IV. 189. Opalka, IV 189. Orów, Orowe, XVII. 4, 11. PodJbuż, XI.395, 397 400; 'XXVIII. 54. Radelicz, IV. 189, 196, 2M, 205. Schodnica, X. 460. TruSkawiec XVI. 2719. Tustanowice, I. 64; 371; ~XV. 95. Uliczno, IV. 189, 200, 210, 211. Pow. Hajsyn. Granow, XXVIII.I37. Pow. HajIsyn, )GXVIII. 1'37. KraJsnopółlka, XJXVIII. 137. Pow. Horodenka. Czarnolice, JCVII. 62. Czerniatyn, IV. 190. DrohiJczówlka, XlVII. 69. GłuS'Zków, IV. 190. Horodenlka., I. 64; x.I. 81; XII. 336; XXIII. 69 Horodeńskie, XVII. 69. Pow. Horodenka, IV. 190; XIII. 262, 263; ')GVII:69, 81; XXIII. 69. Horodnica.1 XVII. 70, 81-185 Korniów, IV.I90. Nieźwiska, ~XXiVI. X'X'XVI. 2191, 294, 2196, 297; XXXIX. 258., 2713,288, 290 Olejowa, IV. 190.. Piotrów, ')GIn. 263. Rakow~ce, IV 190. Repużyńce, IV. 190. Semenówlka, IV. 190. Serafińce" XI. 81, Strzelce, IV. 190. Toporowce, IV. 190. TY'szkowce, IV. 190. Wierzbowce, IV. 190. Zywaczów, XVII. 82. Pow. Hrubieszów. AmJbuików, III 46. Ciu6niów, III. 46. Teptików, III. 46. Uściług, I. 165. Zadubec, III. 41. Pow. Jampol. Morafa, Morachwa, XI. 401. V. ł9 Lud - Tom XL Pow. Jaworów. Budzyń, IV. 191. Gruszowice, IV. 191, 310, 311. Glinice, IV.191, .) 1'96. Jaworów, IV. 116; XXVI. 135. !Pow. Jaworów, IV. 191. T{O_ 1Jylnica RuSka, -V. WI. Kurniki, X. 261. Mołosz'kowice, IV. 191. Mużyłowice~ IV. 19:1. Podłuby, IV. 191. Przył>bice, IV. 191. Rogoźno, IV. 191, Wola Glini'cka, I·V. 191. Wola zaleska, IV. 191. Pow. Kałusz. Bolszów., IV. 191, 200. Bujanów, IV. 191 Długa, IV. 191. Dołha, 'XVII. 141. Hanowce, IV. 191. Hanusowce, IV. 191 Humenów, IV. 191. Jasień, IV.191; VIII.l83; XIII. 34, 239, 2.w, 241; XVII. 141, 1 51; X:VIII.l'OO,171. 175, 200,213; )GXVI. 57; X1)ovIII. 23'5. Kadobna, IV. 191. Kałusz, I. 1414; III. 239; IV WI, 200; XIII. 24<0; )OVH. 141, 148. Kałuskie, XVII. 139. Pow. Kałusz, IV, 191; ')GIII 34, 233, 234, ,239,24'.2;XVIII. 174; XiXVII. 31. Kolodziejówlka, IV. 191. Kotoryny IV. 19-1. Kunaszów, IV. 191. KuŹffiiniec, XIII 241. Monasterzec, IV. IW. Medynia, IV. 191, 212~. Mościskla, XXVI 5'1; ·XlX-XV.71. MO.śzJkowce~XXV. 117, 118, 120; X<XVII. 15, 31. Mykityńce, IV. IW. MysIów, IV. 191. Niebyłów, :XVII. 141; XVIII. 186. NiegQwce, IV. 100..rpodgórki, .V. 191. Protesy, IV. 191. Przewoziec, IV. 191. Rozwiany, IV. 191 Siw'ka Naddniestrzańska1 XVI. 54, 551; XiXV 117, 118. Sliwki, XIII. 233, 234. 242; }C\TIII. 141; X\TIII. 186. Slobódka Botszowiecka, IV. 191 Stańków, IV. 191. Stawi:szyn, XVI. 1 �770 7?1 332 Tużyłów., IV. 191. Uhrynów, 191. Wierzchnia, 'IV. 1'91.Wojn iłów, IV. 191. Wołczyniec, IV. 191. Zahałów, IV. 19>1.Zawadka, IV. 19'1 Zbora, IV. 191. Pow. Kamieniec Podolski. Kamieniec Podolski, Camencia, Camencium, Camenecum, Klepidava, Petridava, XXVIII. 146, Pow. Kamieniec !Podolski, IX 298. Gub. Kamieniec Podolski, XXVI. 48. Pow. Kamień Koszyrslki Kamień, III. 98. Skcz, X!XXI. 28. Pow. Kamionka Strumiłowa. Ad.amy, Adachy, Jadachy, Łapy, VIII. 396; XIV. 219. Busk, I. 1 12. Grabowa, IV. 191, 196. Horpyna, IV. 100. Jasienica Pol9ka i Ruska, IV. 191, 300, 3U, 3.12. Kamionka Strumilowa, X. 323; XXVI. 13'5. Pow. Kami<mlka Strumiłowa, TV. 191. Łany, IV. 191 Ług, X'XxIII. 83. Niesłuchów, XXiXIiX. 2'88.Nieznall1ów, IV. 188, 205. Opłucko, IV. 191. Radziechów, XIX!X'I.8·1.Ruda, ,IV. 191, 194. Witków, XXVI. 57. Pow. Kołomyja. Berezów, XII. 284-286; XXXV. 121, 174. Chwali'boga, IV. 191. rv. Nazwy toponomastyczne Peczeniżyna, z okolic Arszyci 'dzielnica, OClI. 280. 282, Arszycew - Łąka, Babijczyków młyn, Bilecki młyn, Bobycziw zabudowania. Bojkowe grupa zabudowań, Carynkie - łąką. Cis arka gościniec, Czarny potok osiedle, Czertezi łąka, Dil - las, Dolisznyj staryj młyn, Dubawyci zaburowania, Dubowyci łąka, Dubrowa - las, Dzwyniecz - łąka, dystylarnia, pole, Glid łąka, Grylaskunec łąka, Halunka łąką Halunka rzeczka, Horb łąka, Hori dzielnica, Horiszna Toloka pastwisko, Horiszni mieszkańcy Hori, Horsznyj - młyn, Hrabkiw - łąka" Hrabkiw zabudowania, Hry-' cyszne ~ zabudowania, Jamka łąka, Juran - pastwisko, Kalynnyk pastwisko, Kalynnyk zabudowania, Kaszyci grupa zabudowań, Klucziwska droga, Klucziwka łąka, Klucziwka - rzeczka, Kolo mlyna - za!budowania, Korosty - łąka, Kotel - las, Koubajiw - łąka', Kriwosziepka - las, Kruhla - łąka, Kryszyna łąka, Litriwnie fabryka nafty, Łaz - łąka, Łewada łąkClJ, Łozienka - łąka, Łysanie wzgórze, Markiwska - droga, Maslakowe - zabudowania, Mocziera - las, Na Kruszyni zabudowania, Na Osowi - zabudowa'nia., Na terebizech _ zabudowana, Na zamku - zabudowania, Oseredok las, Osowa pole, Osowa - łąka, Perechreście las, Petryszyne zabudowania, Pid cmentarem zabudowania;, Pid cyhla - łąka, Pid Dubrowa zabudowania, Pid frasoriemy zabudowania pia Kriwoszepkoj pastwisko, Pid okopyszczem - zabudowania, Pid Osawą zabudowania, Pid Ponecziewą zabudowania,. Pid pryjmq - wzgórze, Pid ropienkq - karczma, Pid Smereczynq zabudowania, Pid werchom Frasorie Fabryka, - łąka, Pid Zanoga - zabudowania, Pni - łąka Pod Wakulcem pastwiska, Polena łąka, Poncziewa łąka, Poncziewa las, Popid Łypnykie droga, Przyhid łąka,. Puchowec łąka, Reszetiw - las, Rublowskij - młyn, Rypa - urwisko, Serednyj berih wzgórze, Skarbyszcze pastwisko, Skichlyszcze wzgórze, Smereczena - las', Stażnyci wzgórze, Sztryganiwka dzielnica, Szybenka welyka łąka, Szybienoczka łąka, Tatarskie zwory las, Terebiżi pastwisko, Tloka, pastwisk::> Chaima - karczffil3, u Dwojry' karczma, Wakulec las, Wal - wzgórze, Wara tyki - las, Werch łąkl3, Wersziek - pastwisko, Wersziek - zabudowania, p. Kołomyja. Wiszelnyk pastwisko, Woniecza ulica, Wyły łąka, Wysoki łąk1J., Zabrid Pl3stwisko, Zadna ~ ulica, ~ fabryką zabudowania, Zamczysko - zamek., Zanoga łąka, Zaplecze - dzielnica, Zapliska pastwisko, Zaplesze - dzielnica Zapliczni mieszkańcy Zapłasza, w Peczeniżynie, lXI:!. 28'1. Pow. Konstantynów. Bordziłówka) X:X. 284, 288, 290. Hadynów, XX. 284, 288, 290. Hus'zlew, XX. 290. Łosice, XJX. 284, 238, 2100. Niemojki, 284, 288, 290 Feredil, XXXVI. 94. Pratulin, XXI. 284, 288, 290. Przesmyki, X. 2M, 12i88.Rusków, ,XX. 284, 288. Sarn:aki, XX. 277, 284, 288, 290, 318. 49· Pow. Kassów. Babin, XXXIV. 142., 144, 149; XXXV. 78, 121. Berwinkowa, XVI. 47, 65; XXXV. 121. Białoberezka, Biłdberezka, X,XXV. 78, 121., 15t~, 156. Biłoibereżci, X,XVI. 60. Borsuczna, VI. 258. Brustury, IV. 192, 201, 223; VI. 268; X. 261; 'XIII. 36, 239, 1240 XVII. 26, 41" 141; XVIII. 2.17; XXVI. 48; XXXV. 121. Chorocowa, XXXV. 121. C7.erechaniówka, Czerhanówka, XXXIV. 142. Fereskul, XXVI. 51; XXXV. 76. 121. Horod, XXXIV. 1412, 149; XXXV. 153. Hryniawa, XXXV. 76, 88, 121, 127, 128, 142, 146, 153, 157. Jabłonica, XXXV. 121, 127, 128, 146, 157. 161. Jahodyn, VI. 258. Jasieniów, n. 203; I~. 100; XXVI. 54, 55; XXXV. 76, 121, 127. Jaworów,. IV, 192. Karłów, XXXIV. 142\ 143 Kosmacz, III. 2819; IV. 192; V. 148, 149, 1>51,199; VI. 353, 354; VII. 174, 2121;XXVI. 51, 56; XXXIV. 118, 119; XXXV. 1'21. Kosów" VIII. 70; IX. 38,1, 389, 390; XU. 302; XiXIII. 155; XXIX. 154, 155; XXXIV. 142" 149; XXXV.90, 12.1, 149, 15l2. Pow. Kossów III. 289; IV. 192; XIII. 262; xXIII. 63; XXV. 5; XXVII. 24; XXX. 1207.Krasny Łęk, XXVI. 51. Krasnoiła. IV. 192. Krzyworównia, IV. 1912; XXVI. 56, 59; XXXV 76, 1211.Kuty, V. 224, 326, 327; IX. 381; X. 50, [14; XII. 271\1 300; XXVI. 49, 56; XXIX. 155; XiXX1IV. 142. Michalków, przysiółek, XiXXIV. 149. Moskalówka, XOCIX. 154, 155; XX,XIIV. 14'2. Nowósielica, XXXIV. 142; XXXV. 121. Perechrestne, IV. 192. Pi'S- �773 772 tyń, IV. 116; VIII. 3,95, 397; XII. 302; XXI,X. 155. Polanki, IV. 192; XXXV. 76. Riczka, XXXV. 121. Roztoki, XXVI. 59, 62, 65, Rożen, XXXIV. 1412.Rażeń Ma~, XXXV. 121. Rzeczka SokoŁowska, IV. 192 Smolna, XXXIV. 142, 149. Sokoławka" IV, 192; XXXIV. 142, l¥'}, 150. Stare Kuty, XXXIV. 1412. Stebne, XXXV. 76, 12,1. Soj,anów, X'XVI. 62. Szeszory, XXVI. 60. Tiudów, X;XVI. 50, 61, 64;, ,XXXV 121. Uścieryki, hVI. 61-64; ,X'XlXV. 76. Utropy, X. 2'61. Wier7Jbowtec, XXXV. 12.1. Worachta, X:X'XV. 127. Zielone, XOCX:V. 121. Zabie, IV. 1912; V. 10~, 295; X. 261; lXI. 100; XII. QlBO;X:XVI. 51; XXXV. 76, 121, 127. Zabie~Ilcia. IV. 192; XXiXV. 7[6, 78, 124, 127, 132" 151. Zabine Słupejki, XXXV. 78. Pow. Krzemieniec. Białokrynica, X[X'XI. '27, 28" 31, (33. Borszc7JÓwka. XX;XTII. 149. Krze'II1ieniec, IV. 34; XXIV. 94; ,XXVI. 135, 146, 1'5'3;,XXXVI. 92, ,93. Pow. Krzemieniec, IX. 195; 'X!X;XI.28, ~, 3,1; XXXIII. 5. Ła_ nowce, xxn. 12.2. Wiśniowiec, X,XXI. 27-.JQ, Pow. Lipowiec. Popudnia, XXV. s, XIV. Pow. Lityń. Mikulińce, XXVI. 46, 57. Pow. Lwów. Basiówka, XVIII.99 Biłka Królewska, IV. 193. BrzuchoW1ice, XiXXTV. 209. Czyszki Górne, ,XXVIII. 100. Dmytrze, XXVII. 1132. DUlblany, 'XXIX. 179. Hołoska, IV. 116. Kleparów, ,XIII. 61. Kulparków., XIII. 61. Lwów, I. 1, 29, 3,1, 62, 63, 96, 120, 14!2.,144; 194. 224,~68; II. 95, 96, 252, 253, 2166,268, 288; III. 86, 91, 94, 124, 188, 190., 192, 285, 286, 290; IV, 34, 612,92,93, 106, 108, 114-118 15'7, 100, 2135,437; V. 81, 82, 85, 87, 91, 133, 294, 295; VI. 5; VII. 00, 35, 39-41., 81, 112, 207, 209, 238, :256, '276, 340; VIII. 74, 112, 395; IX. 192, 194, 195; X. 115, 135, 139, 234, 246, 261, 274, 279, 359; XlI. 691 97-100, 103, 112, 228, 296, 3120---13'24, 312'8,396, 400, 402, 417., 420, 424, 426, 440; XU, 336,; XIII. 14, 60, 61, 65---<69,77, 155, 169,\ 246, 250; X'IV. 194, 2119, 228, 301, 3'2'4; X,IX. 83; XIX. 298; XiX!. .w, 4iB,57, 64, 711, 77, 92, 97, :26a-:2:68, ,2110,2.'71, 274, 275, 27'6; X!XII. 73, 160; XXIII. 148; XXV, 106; XXVI. 92, 1018,1'29; XXVII. 94; X,XVIII. 6, 31, 4'7, 54, 55, 134, 250; XXIX. 143, 162, 17'9-181; XXiX. 2135,23,6, 2.55, :2162" 264, 272; X,XiXI. 5, 166; X:X:XII. 13, 42, 65, 68, 77, 183, 186, 192-194; X:XXIV. 126,1;XXiXV. 8, 31, 37, 41, 76 77, 166, 1!912;XXXVI. 5, 9, 3,5---'38, 41, 50, 512,56, '5~0, 62., 63, 70, 7'5, 81, 93., 243; XiXJXVII. 2m, 46(); XXXVIII. 12,90. Lwowskie, XXII. 161; XJXlXII. 68; XXXIII. 5; XXXIV. 198, 208, 210, 225, 233., MI, 258. Pow. Lwów, In. 160; IV. 193; VIII. 57, 2,65; XIII. 7; XX.XV. 68., 71. Milatycze, X'XVII. 131. !Podbereżce, XXXVIII. 309, 31'2. Remenów, X:XVII. 188. Rzęsna ruska, VIII. 142; X. 277. Seroyca, XV. 226. Siemianówka, XI. 382. Stanisławowskie, 'X1X'XIII. 8; X!XXIV. 200-26. Szczerzec, XV. 226. Werbiż, XXIX. 162. zamarstynów, II. 288; XIII. 61. Zubrza, IV. 193. Pow. Nadwórna. Bystrzyca Nadwórniańska, XXXI. 168. Delatyn, V. 58; XI. 401; ,XII. 279, 280. Dora, V 149; X'XVI. 60; XXiXVIII. 296. Jabłonica, V. 58. 148, 149. Jamna, V. 149. Janina, XXI. 246,247, 259. Leśniów Wielki, VI. 265; ,XlII. 284, 286. Maksy,· miec, przysiółek, x:x;x,V'II. 22'7. Mikuliczyn, IV. 117, 235; V. 57, 58, 147, 198., 291; VI. 2,aO, 353; VII .. 238; XX!XV. 81. Nadwórna, IV. 193, 196; XX!XVIII. 296. Pow. Nadwórna, IV. 193; XIII. 16Q,; XIXVI. 49, 50; X,:,{JXVII,227. Osławy Czarne i Białe, XII. 2'94, 285. Riczka, XXVI. 59, 61; XXX. 116; XXXIV. 142, 150. Tatarów, V: 57--59, 147--149, 198., 199, 294; VI. 5, 259, 353; IX. 102; XII, 279; XIII. 338; XXXVI. 48. Worachta, V. 58, 148, 198; VI. 3~.3; VII. 17'5; XXXIV. 149; XXXV. 77" 81. Zełenycia, XXVI. 49, 50. Zielona V, 148, 149; XXXVII. 2,2,7.Zeniec, VI. 258, 259, Pow. Ostróg.-' Zdolbunowo, XXVI. 135. Pow. Plaskirów. Adamówka, XXXIV. 91. Felsztyn.. III. 91, 190. Płoskirów, Praskurów, XXXVII. 208, Szarawka, 'XXVIII. 151. 'Pow. Podhajce. Hnilcze, IV. 194, 196. N,arajów, IV. 194, 197.Pow. Podhajce, IV. 194; XIII. 202, Połtawskie, IV. 328; XXXIII. II. Połtawa, V. 176; XXXIV. 89, 123. Pow. Rawa Ruska. Biała,. IV. 194, 338, Chlewczany, II. 160; IV. 194, 203, 204, 216. Charonów, IV. 194, 2G3, 204, 216. Golel IV. 194. Hołe, XXVI. 49. Huta Obedyńska, IV. 201. Kamieniec, IV. 194. Karów, IV. 194, 204, 215, 216. Ławryków, IV, 194. Machnów., Machniw, IV. 194. Poddębce, Poddubce, IV 194. Potylicz, IV. 194; XXVI. 83; X!XIXVI. 93. Rawa Ruska, XXiVI. 54; XiXVII. 13'2; XXVIII. 4'1. !Pow. Rawa Ruska, I. 12.0; II. 19, 157; V. 194; VII. 92, Razdruź, IV. 194. Rzeczki, IV. 194. Teahłów, X!XVI. 56. Uhnów, II. 21; IV. 194; .x'XVI. 46, 55, 56, Ulhówek, IV. 194. Wieribica, IV. 194, Wilki. IV. 194. zabór., II. 19, 157, 166; IV 194. Pow. Radomyśl. Pow. Radomyśl, X;XI. 67. Pow. Rohatyn. Koniuszki, XXV. 95. Ludwikówka, X'XIII. 115. Łopuszno, XXI. 64, Martynów, XiXVI. 54. Putiatyńce, XX. 1219, 140. Rohatyn, III, 385, 3'88; X. 27'7; XIX. 30. Pow. Rohatyn, IV. 191, 194; XiXI. 64; VIII. 70; XXIII. 115. Wyspa, VII. 27:2. Pow. Równe. Horodko, XXII. 157. Klewań, XlXlXI, 33. iPoczajoów, IV. 153. Pow. Równe, IV. 153. Pow. Rudki. Holodówka, IV. 194. Kołodruhy, XXVII. 131. Kupnowice, IV. 194. Litomierzyce, V. 179, 180.· Małpa, IV. 194. Mytnia część masta Rudek nad Wiszenką, V. 357, pow. �774 7?5 Rudkli. Nowosiólki Oporskie, 18(}; x. 59; XII. 2'50, 252; XIV. XXVII. 132. Rudka, VII. 346, 220. Budynin, XXVI. 58. Byszo347, 35'4, 3~7. Pow. Rudki, IV. wa, X/XVJI. 48. Oieląże, XXVI. 194. Tatarynów, XXVII. 131. Tu48. Hoholiw, XXVI. 64. Hulcze, l1głowy, IV. 194. II. 255; XII. 2'56.Ilkowice, XXVI. Pow. Sambor. 4!8. Komarowa Wolica, II. 253. Czyszki, IV. 195. Dorożów, X. Konotopy, XXVI. 48. Kościa:277; XXIII. 63. Dublany, XI. szyn, VIII. 173. Kułiczków, XX,VI. 4'26. Horodyszcze, IV. 187-195. '58. Liski, II. 256; VIII. 171-173; Karnica, IV. 116. Olszanik, IV. X. 59; XU. '2~5.1256; XIV. 220.195. Sambor, Samborz, Sambir, Liwcze, XI. 256. Machnówek, I. 64; II. 2.88; III. 385, 388; IV. XXVI. 58. Ostró'w, II. 96; III. 1'14, 238; V. 9,8; X. 261; XI. 270, 289; IX. 83, 85. P1ernratycze, 416; XIII. 5; XIV. 241; XXV. 97; XXVI. 52. Poturzyce, X,XI. 45; XDGXI. 195 XXXIV. 13'9, 258; XXVI. 48. PrusinÓw,XXVI. 58. XXJX,VIII. 296. Samborskie. X. Przewodów., VIII. ln. Sawczyn, 276; XXIXIII. 117,.Pow. Sambor, lXIX. U8. Sielec bełzki, IV. 195. IV. 195; XXUI. 63. Smolnica Skomorochy, XXVI. 48. Sokal, prZl€ldmieście, xx:xnI. 131. II. 96, 191; VIII. 173; IX. 85; X. Strzelbice, ,XJXJXIV.84, 123. Sza59; XI. 327; XXIII. 64, 66. !Pow. de, IV. 195. Wojutycze, IV. 195. Sokal, II. 253, 255; VIII. 17-1;IX. Pow. Skałat. 68; X. 59; XIV. 168; XXIII. 51., Bucyki, IX. 260, 27fT,. 2178.Horod62, 100; XXVI. ~7, 58; XXIX. nica, XVII. 69; XXV. XIII. Husz178 Spasów, XXVI. 52. Steniac7.anka, XJXJVI.511.Kaczanówka, tyń, IV. 201. Sulimów, XII. 256. XXX. 187, 191. Klebanówka, Szczutków, pol~, m. 25,5,gm. HulXXVI. 5B,. 60. Kolodijówka, cze, p Sokal. Tartaków, :X~XlVI. XtXVI. 6(},64. Kozyna, XXVI. 48. 48. Torki, XXVI. 64. Ulwówek, JeXV. 144; XIV. Waręż II. 25,5. Podwaloczyska, IX. 194, 195. Witki. VIII. 173. Wołświ~, XXVI. Skałack!ie, XI. 3'9B.!Pow. Skałat, 64. Worochta, XII. 280; XXVI. IV. 195; XIII. 262; XVII. 69; 58. Zniatyn, X. 67. !XIXVI. 48; XXVIII. 47; XXX. Pow. Stanisławów. '187. Sorock; XVI. 2,719.Touste, Delejów, XXIII. 152; XXVI. 1, XiXVIII. 47, 55. Towsteń:skie, 63; XXVII. 24. Halicz, IV. 345; 'XXVI. 63, B6. XVII. 141; XIX. 101; XXI. 270; Pow. Skwira. JOeVI. 54, 58, 65; XXVII. 137. Hlebów, XVII. 69. Tchorówka, Jezupol., IV. 59; ·XI.. 384; XXVI. XVI. 359. 65. Stanisławów, I. 64, 268; III. Pow. Sakal. 125, 12B, 134, 285; IV. U8; V. 99, ,Baranie Peretoki, XXVI. 48. 148, 294; IX. 2157;XII. 336; XiXII. Bełzkie woj .. XX. 282. Belz, lU. 139; XXIII. 152; XXVI. U7; 91; VII. 238; VIII. 171-174, 178XXx. 128; XXXVII. SŁanisła- • szczyzna, Ul. 375, 376. Pawlowa wowskie, III. 127; VII. 2B4; Góra, DX. 3,86. Łupinka wzgóXXII. 189; XiXXIII. 8; XXXIV. rze, IX. 382. XXXIV. 142. Pow. 200, 213, 214, 226, 2za, 236, 240, Śniatyn, lU. 375; IV. 195; TJ:Ościa1247.)256, 263; XXJXV. 67, 71, 72. niec, LX. 2'91,384, 387; X. 50; TuPow. Stanisławów, IV. 191, 195; łuków, IX. 382; Widynów, XXIV. VIII. 70, 151, 1!)9; IX. 194; XJXVI. 142-145; zabłotów, VI. 386-388, 63, 66;XJXXV. '69, 712. Tustan, 390; IX. 382. XiXV. 95. Wodniki, XXVI. 61. Pow. Tarnopol. Pow. Staremiasto. Stary Sambor. BiJJki" XXVI. 65. Borki Wiełkie, Berezów, IV. 195. Chyrów, XXIXI. .XXVI.!)6. Buczniów, Bucniów, VI. 36; XXXIII. 121; XXXVIII. 296. 391. Dow:ianka, XXVI. 4S---51, 53. Hołowiecko, XVII. 5. Laszki muGaje, 'XIXVI. 47. Horodyszcze rowane, IV. 195; V. 199.. Ław,XXI. 64. Ihrowycia,XlXVI. 49, rów IV. 195; XXXIII. 126. 64. Iwanków, :XXVI. 50.. 59, 64. Msz~mka, VII. 3135. Sozan, Koziwka, XXVI. 46, 61. Kozówka, XXiXIII. 118. Spaś, XXXIII. 126. X'XiVI.4'7. !Petryków, VI. 391. Stara sól, IV. 116; V. 199; XVI. Smykowce.. VI.. 39,1. Stehniwce, 288. Stary Samibor, Staremiasto, XXVI. 53. Tarnopol, I. 64; II. 282; }CKj{III. 118, 124--128, 133, 135. III. 2190;IV. 238; VI. 390; X. 2.60; Staromiejskie, III. 132; VI. 199. 'Xx:x" 209, 222; x:x,x,VII. 207, 208. Pow. Staremias:tO. Stary SamTarnopolskie, I. 1ZO;II. 88. Pcw. bor, II. 24, IV. 195; XXVI. 52. Tarnopol. II. 278, 281; III. 88; IV. Tarnawka, IV. 195; Topolnica, 195; VIII. 70; >XiXI.64; XIXVI. 46. II. 132. Turze, II. 24, 25. Woło47-51, ,53, 61. Wertełka, XXVI. szynowa, XXXIII. 78. 53. Wysypiwci, X,XVI. 49, 56. Za. Pow. Stryj. ścianka, .XlVII.85. zastawie, iXIX:V. J.abłinka." VII. 221. Klodnica, s. :XJIU. XXI. 64. Ławoczne, XXXVII. Pow. Tłumacz. 2'216.Matków, XVII. 13. OrawBortniki, XIII. U&-121, 210. Choczyk, XVII. 8. Polanica, IX. 301. dmier2l, XIII. 263; XVII., 82, 83. Rostoki !pławiańsk,j,e, XVII. 8, 87. Hryniwce, XXVI. 53. Kłu.'bo14. Skole, I. 146; IV. 19,1;XVII. l. wice, XI'll, 263. Olszanica, XIII. Stynawa Wyżnia i Ni~nia. XVII. 263. Otynia, XII. 3()'2.Pekułowo, 9---11. Stryj, II. 3715;III. 89; VIII. XII. 263. Podpieczary, XIII. 263. 7,0, 142. Stryjskie, X. 261.' Pow. Roszniów" XIII. 203. Pow. TłuStryj, IV. 195; IX. 301; XXI. ~4. macz, IV. 195; VIII. 7(); XIII. U8, Urycz, V. 371, 372; IX. 301. 262, 2,63. Tyśmiienica, IV. 197. Pow. Sniatyń. pow. TłuDżurów, XXXIV. 144, 146:" 149. Nazwy toponomastyczne, macz. Na Mohilkach pole, XIII. lliniec, I'X. 383,. Małia WoloS'z263. Ostador p. Dolina nad Łomczy=a,IH. 37,5. Ryzyna, IX. 383. niem, xm. 236, 237. Pekulowo Sniatyn, III.91; IV. 188; IX. 38.1; na Pekulowie, pole, XUI. 2'63. XiXXlV. 142; XXXV. 81. Sniatyń. �776 część lasu, XIII. 263. Pow. Zale.szczyki. las, XIII. 263. TaboBarku ta, X. \261. Beremtany, rzyska przysiółek, XIII. ~63. XVII. 62, 80, 85, 86, 92. Dupliska, Pow. Trembowla. VI!'I. 112. Holihmdy, XXXVI. Bud:zanów, XVII. 69; XXXI. 19. 292; XXXIX. 288. Koszyłowce, Chmyliwka, XXVI. 62. Janów XVII. 62, 69. To~skie, XXI. 63, TremboweIski, XXVII. 161. Mo64. Zaleszczyki, X. 261. Pow. Zagilnica, XIII. 263. Nałuża, IX. 302; leszczyki, IV, 195; XVI'I. 69. X. 379. Podhajczyki, III. 298; Pow. Zbaraż. XVIII. 62. Sady, dzielnica TremCzernichowce, XXVI. 51, 56, 64. bowli, VI. 274. Semenów, XVII. Dobromirka, XXVI. 55. Kleba62. Słobód.k:a Strusowska, XXVI. nówka, IV. 195, 202, 215. Korszy58. Trembowla, Trębowla, Terełówka, IV. 195, 203, 215. Koziary., bowla, I. ,61, 64, 268; VI. 268XXVI. 62. Krasnosilee, XXVI. 53, 270, 2,75, 276; VII. 221; XII. 54. Medyn, 'IV. 195. Nowosiłci, 285. Trembowelskie, VIII. 156; XXVI. 53, 64. Szelpakt, XXVI. 54, XVI.39; XVII. 69, 74; XXX. 59, 65. Toki, III. 289; IV. 195, 204; 131. Pow. Trembowlci, IV. 195; XXVI. 49, 61, 63. Zambyńci, V. 99; VI. 200; IX. 302; XIII. XXVI. 53, 55. Zbaraż, XXI. 47; 267; XXVI. 56; XXXI. 19. ZieleńXXVIII. 178. Pow. Zbaraż, III. cze, XVII. 62. 289; IV. 195; VIII. 70. Pow. Turka. Pow. Zloczów.. Gałówka, XXXIII. 125. Jasienica Hodó~ XXVII. 131. Jezierzany, Zamkowa, XXXIII. 123. KomarII. 55. Koltów, II. 220.Łahodów, ni:k~ VI. 40'1, 402. Michniowiec XXXIV. 83, 122, 123. Olejów, XXXI. 155. Mochna.ta, XVII. 13: X'IX. 42. Olesko, XXIX. 176. PodMszimiec, XXXIII. 125. Pow. horce, V. 154, 162; VI. 161; XIV. Turka, IV. 195; VI. 401. Turka, 345. Rudki, XXIII. 60. Sas.sów, Sa'sów, V. 162; XXXI. 160. XXVI. 54, 56. Wołcze, XXXIII. Szpikłosy, XXXIV. 1'22, 183. Wo118, 12£. Zosyniec, XXVI. 54, 56, 5'a, 63. roniaki, V. 347. Złoczów, :IV. 194; X. 261; XIV. 345. Złoczowskie, I. Pow. Wasylków. 171; II. 220; X. 261. Pow. Złoczów, Korolówka, Xln. 121. Pow. WaIV. 195, 215; V. 154, 347; VI. 161; sylków, IX. 227. XXIrI. 50, 76; XXXI. 160; Pow. Winnica. XXXIV. 83; XXXVIII. 295. ZłoHumenne, V. 269. Zmerynka, czów obwód, I. 56. XXV. 125; XXVIII. 207. Pow. Zwiahel. Pow. Wiszniowiec, XXVI. 47. Jurkowszczyzna, VI'!. 2~, 232; X. Pow. Włodzimierz Woł. 276; XVIII. 93, 100; XfO{IlI. 28. Nowosiłki, IX. 300. Poryck, II. Pow. Zwiahel, Nowogród Wo45; XXVI. 93. Opalin, XX. 285. łyński, Nowgorgod Walynskij, X. Worończyn, XXXVI. 92. 276; XVI'II. 100. Pożarnica Rachman .] 777 - - Pow. Zwinogródka, Zwenihorodka. Kobrynowo, XVIII. 232; XXXVI. 95. Pąw. Zólkiew. Butyny, XXVI. 46, 55. Dzibułki, TV. 196. Glińsk, XXXV. 68. Kobryń, XVrI. 232. Macorzyn, IV. 116. Mosty Wielkie, IV. 196; XXVI. 50. Pieczychwosty, XXXIV. 181. Zibołki, XXXI. 170. Zółkiew, IV. 116; VIIl. 175; XXViI~ 135; XXVII. 132; XXVIII. 55; XXXVI. 93. Zółkiewskie, IIX. 226; X. 261. Pow. Zółkiew, IV. 196; XXVI. 54. Zółtańce, IV. 196. Pow. Zydaczów. Mikołajów, XXVI. 95. Obłażnica, XXVII. 131. Zydaczów, Zudoczow, Sudoczoia, II. 141; IV. 189, 196; VIII. 70; X.260. Zydaczowkie, VII. 283. Pow. Zydaczów, IV. 19l!., 196, 221. Pow. Zytomierz. Cudnów, Czudnów, VIII. 132. Zytomierz, XXXIV. 89; XXXVII. 207. V o r a l b e r g, Przedarulania. Voralberg, XI, 355, 356. Doląncy, XI. 359. FeIdkirch, V. 370. Fokunaci, XI. 357. W ę g r y, p. Węgrzy. Węgry, MagyarOTszag, Hungaria, I. 90, 117, 185; II. 1, 3, 4, 64, 78, 183, 218, 284; III. 179, 225, 2'30, 231, 238, 241, 2454, 253, 261, 264, 267,269,321,323,377; IV. 175, 179, .312; V. 57, 87, 125, 148, 238, 240, 244, 300, 302; VI. 53, 191, 198, 277-280, <289,361; VII. 44, 74, 75, 77, 83, 85, 1!ł2, 194-195, 202, 204, 222, 284, 285; VIII. 40, 94, 167, 231, 263, 434; }(I. 307, 319, 331, 352, 422, 438; }(II. 237, 279, 302, 336; :xiII. 13, 39, 54, 58, 233, 238,' 240, 250, 306, 336; XIV. 44, 160, 248, 315, 326, 327; XVI. 414; XX. 304, 308; XXI. 64; XXII. 76; XXIII. 20, 151; }(XV. 41, 96, 106, 122, 132, 134; XXVI. ti2; XXVII. 81; XXVIII. 7J!. 77, 87, 188, 223; XXX. 181, 200, 217, 230; XXXI. 69, 88, 89, 92; XXXII. 1--4, 8, 1'3, 192; XXXIV. 84, 113, 117, 138, 139; xxx.1f. 10, 43, 188. XXXVI. 10, 183; XXXVII. 164, 165, 356, 357, 449; XXXVIII. 41, 42, 166, 361\, 472; XXXIX. 115, 121, 124, 357, 435. Abauj, VI. 280. Andres:mwce, VII. 197. Bajerów, Bajerowa, Bajor, VII. 197. BaTanya, XXXVII. 355. Bertotowce, VII. 197. Debreczyn, Debreczen, XXX. 270. DecsfaIva, XVI. 148. Dravaszog, XXXVIII. 362. DunanthaI, XXXIV. '84, 115. Budapeszt, Budapest, Pest, II. l; IV. 119; V. 317; XVI. 428; }(XV. 106; XXVIII. Hl, }(}(IX. 128; XXX. 270; X:KX:I. 147; XxxV. 11, 30; }"XXVIl. 353, 355, 356. Budatyn, II. 79. Hodmezovasarhely, XXV. 132. Kecskemet, XXIII. 168. KoIoszvara, Czuj, }(}(XV. 30; XXXVIII . 362. Korosmezo, V. 148. Kremnica, V. 247; IX 378. Kunidora, Vajda Hunyad, Eisenmark, VII, 284. Kunów, VII. 204. Malaczka, II. 2. Mezocsat XXXIV. XXXIV.85. Mi;szkole, XXIiI. 169. Mohacz, XXIII. 168. Nagikaszisz, XXXVII. 356. Nagy- Vara, NagyVa'rad, XXXII. 1L Plawiec, VII. 204. Sarkoz, XXXVII. 367. Sarospatak, II. 5. Sa:rre, XXXVIII. 362. Selstin! II. 202. Sepsi-SzGyorgy, XV·I. 140. Siedmiogród, �778 'Z?9 XXXV. 188; XXXIX. 164. Sulin, XXXVII. 164,173. Szarysz, VI. 280, 282; VII. 76, 203. Szentes, XXXIV. 84. Szitas-Korosz, XVI. 133. Tokaj, XVI. 264. Trzciana, XXXV.43. Pannonia, XXXIX, 115. Nazwy toponomastyczne: Ziemia Nizina Węg., XXXIX. 433. Głodówka, Hładówka, okr. Tersztena, VI. 367, 369, 371. Matiaszów w dolinie Oselnickiej i nad Strumykiem Popradnim, VI. 285, 286. Matuszówka nad Roztoką, VI. 285. Mohelka, XXI. 246. Na Tatrach, role w Ziemiańskim Podhadiu, V. 253. Szarys, V.302. Tatry, Zemplin, XVII. 188. W i n de l i c j a, Vindelicja, p. Tyrol, XI. 97, 355, 360, 376, 419. W ł o c h y, Italia. WłochY" I. 104, 105, 239; II. 105; III. 177; IV. 339; VI. 297; VII. 80, 81, 19'8,199, 201, 202, 3.25;VIII. 96; X. 128, 262, 269, 270, 275; XI. 212, 367, 429, 439; XIV. 190,193; XV. 278; XVI. 248; XVII. 27; XVIII. 116, XIX. 33, 5a, 63; XXII. 75, 79; XXnI. 16, 18, 36; XXVI. 93, 101; XXVII. 90, 124; XXVIII. 27, ~13, 115, 120, 197; XXIX. 131, 142, 166, 204, 206,207; XXX. 174, 183, 1230, 254; XXX'!. 127, 163; XXXII. 7, 106, 188, 192; XXXIV, 19, 71, 74, 88, 117; XXXV. 180, 195; XXXVI. 148, 183; XXXVII. 129, 322, 360, 362, <ł02, 405, 421, 423, 471; XXXVIII. 40, 41, 147, 464. Agwin, Aquin, XXIL 16, 20. Amiternum, XXXVII. 129-130. Akwilea, Aquilea, XIV. 171. Apulia, Dolna XXXVII. 423. XXXIX. 115. Bari, XXXIV. 74; XV'!. 36. Bolonia X. 270; XIX. 149; XXXVII. 361. Castenedolo, Vln. 95. Citta del Vaticano, XXXVII. 361. Compostella, XXXV,II. 121. Oontovello, XVI. 114. Cupla, XXXII. 79. Cumae, XXXIV. 106, 107. Emilja, XXXVII. 403. Florencja, Firenze, XXVIII. 27, 139; XXXVI. 146; XXXVII. 361, 421. Foggia, XXXVII. 4:24,425. Forli XXXVII. 424, 425. Friaul, Friul, XI. 2'12; XXVIII. 115, XXIX. 205; XXXVII. 403. Genua, Genova, Genes, XXVIII. 27; XXXVI. 146. Gorycja, Gorizia, Gorz, XXXVII. 425. Igel, XXXIX. 114, 115. Kalabria, XXXVI'!. 293, 423. Kampania XXXIV. 71. Katani:a, Catania, XXXII. 57; XXXVI'lI. 250. La Spezia, XXXVII. 4124,425. Lombardia, IV. 74; XXIX. 205; XXXVI. 146. Loreto, XXIII. 19. Lukka, Lucca, XXIII. 27. Lucania, XXXVII. 423. Mediolan, Milana, XIX. 33; XXXVI'!. 361, 422, 425. Modena, XVIII. 101, 105. Padwa, Padova, II. 290; X. 203; Neapol, Neapolis, XIV. 342, 343. XXXVII. 361. Palermo, VII .. 82, XXIX. 134; XXXVII. 421, 422, 495. Pawja, Pavia Ticinum, XXVIII. 116. Piemont XXIX. 205. Putteolo Puzzolo, XXXVIII. 252 Romania, Romagna, XXIX. 205, 206; XXXVII. 424. Rzym, Roma, II. 64, 94, 106, 367; nr. 77, 215; IV. 268, 269, 272; V. 131; VI. 312, 396; VII. 3, 18, 30, 141!,232, 241, 286, 325; VI:II. 286--289; X. Ill, 224, 243; XI. 194, 289, 296; XII. 58; XIII. 92; XV. 21; XVI. 100, 102; )cIX. 119; XX. 206; XXII. 38, 47; XXIII. lI, 17~ XXVII. 10. 15, 94; XXVnI. 26, 136, 141; XXIX. 131, 151, 159, 201, :206; XXXI. 105; XXXV. 174; XXXVII. 135, 268, 296, 359, 361, 423, 441, XXXVI'll. 369, 370; XXXIX. 154. Saccopastore, XXXIX. 362. Sambuco, XXXVII. 402, Siana XX:x:rv. 78, Sondrio XXXIX. 115, 177; Sorrento XXIX. 206. Tivoli. Tib:ur .XXXVII. 361, 423. Tolmezzo XXXVII. 424. Toskania, Toscana, II. 10; XVI. 36; XXIX. 205.• 206; XXXVII. 402-404. 'Trastevere, )cIII. 347. Trewir XXXIX. 114, 115. Triest, Trieste, II. 3:87; XXXVII. 425. Trydent, Trento, • Tridentum, Trient, XXIX. 205; XXXVIII. 266. Turyn, Torino, VII. 326; XXXVII. 361. Udine, XXXVII. 4125.Vares, IV. 327. Vicenza, XXXVII. 283. Wenecja, Venezia XXV. 174, 219; XXIX. 205; :xXxIV. 76, 135; XXXVI. 76, 135. Witerbo, XXXVIII. 230. Wołyń, p. U. S. R. R. Wołyń, I. 113, 158; II. 95, 132; III. 30,94, 103, 115, 116, 164; IV. 96, 153, 159; V. 190; VI. 28, 300, 404; VII. 94; X. 149, 276; XI. 203, 214, 215, 326, 340; XIII. 263, 296. XVI. 256; XVII. 61, 71, 132, 133; XVIII. 128; XX. 283, 287, 291; 214, 215, 320, 340; XIII. 263, 296; 404; VII. 94; X. 149, 276;XI. 203, XXI. 50; XXII. 66, 68, 121; XXIII. 152; XXVI. 64, 92; XXVIII. 188; III. 30, 94, 10~, 115, 116,.164; IV. XXIX. 125; XXX. 148, 157, 180, 183, 184; XXXI. 24, 26, 29-33, XXXII. 101, 171, 178; Annowola, XXXI. 27. Dąbrowica, XXXI. 30. Tymoszewicze, XXXIX. 244. Zdołbunowo, XXXV. 182, 185, 188; XXXVI. 94,383. Zadnieprze U. S. R. R. Zadnieprze, II. 181; II. 321; VII. 222; XX. 279; XXXIV. 49. Zakarpacie, U. S. R. R. Berlebasz, XXI. 246. Biały Potok, Fejer Potok, VI. 366; VII. 146; XXI. 246. BUin, XXI. 246. Boczków M.i N.. XXI. 246. Handol, XXI. 247. Jasina, XXI. 246, 247. Kis Lonka, Lonka Ki!'!,XXI. 246. Kwasy, Krasnapies, Lazy, Łuhi, Mały Boczków, Mała Łąka, XXI. 246.. Mała Łąka, XXI. 246. Matysowa XXXVII. 164. Rahowo, how~ Rika Kosow8<ka,XXI. 246. Rosu~zka, XXI. 247.Roztoki, XXI. 246. Sopurka, XXI. 246, 247. Stebna, Surdok, Świdowiec, Trebusz, Wilcowaty, Wończa,XXI. 246.2akarpacie, XXI. 246; XXX. 118; XXXVII. 164, 229, 232, 234; XXXVIII. 352. Zaporoże, p. U. S. R. R. ELEMENTY FIZJOGRAFICZNE Doliny, góry, skały, jaskinie, morza i oceany, zatoki, hale, połoniny, cieśniny, rzeki, D o l i n y: alpejskie, XI. 359, 3,66, 367. Chochołowska, III. 267; polany, jeziora, puszcze. i lasy, stawy, tonte. XVIII. 59. Czernki, VI. 259. Czujska w Azji, XXXIX. 420. Głodów- �780 781 , , , . ka, HI. 258. Jaworzynka, III. 266. Kano (Afryka), XXXIX. 205. Kmiecina, p. Brzesko, II. 257. Kościeliska, II. 79; III. 225, 237, 236, 2443, 248, 250, 258, 263, 266, 270; VI. 173, 178; VII. 183; IX. 293; XXI. 80, 192; .XXX. 78, 193. Łączany Dół, V. 295. Nekluza, VI. . 295. Noteci, XXXIX. 237. Nowotarska, XVIII. 58-60, 62, 63; XXV. 78, 79; XXVII. 159; XXX. 69. Nowosądecka, XXXV,. 22. Orawska, XVII'I. 58. Piorzysta, XVI. 296. Potok, VIlI. 153. Pry_ peci, XXXIX. 237. Roztoki, III. 261. Starorobociańska, III. 267. Stradlina, VI. 295. Sucha, XVI. 296. Za Bramką, XXXI. 85. Zbrza, VI. 295. Zarska, VI. 295. Gór y: Ahruzze, XVIII. 109; XXIX. 205. Alpy, IV. 65; VIII. 38; X. 27Z; XI. 212; XIII. i6; XV. 34; XXI. 36; XXIV. 87;XXX. 180, 229; XXXVII. 225; XXXVIII. 36, 43Ałtaj, II. 195, 307; VI. 1. Apeniny, X. 269. Ardenny, XI. 221, 1223; XVI'lI. 111, 263; XXXVIII. 268. Babia Góra, III. 262; Y. 263; VI. 363, 369; VIII. 94, 108, 128; IX. 26, 25.5, 293; XII. 3, 26; XIII. 243; XlV, 160; XVI. 15, 189; XVIII. 63; XXI. 78; XXII. 167; XXIV. U8; XXVI. 84; XXVIII. 75, 220; XXXI. 66; XXXVI. 42, 43; XXXIX. 427. Balvayosvaralia, XXXVIII. 361. ;Barania' Góra, XXXV. 46, 47. Baranie Rogi, V. 255. Bardel, XXVIII. 214. Belurtagh, I,. 109, 1208.Beskidy, U. 3, 16, 17, 24,25; III. 256, 262, 272, 271; V. 121, 238, 304, 316; VIlI. 36, 38; XI. 192; XVII. 77-125; XVIII. 2, 13; XXIV. 118; XXV. 20, 122; XXVIII. n, 159; XXIX. 110, 132, 186; XXXI. 14Q. Bieszczad, Bieskad, Beskidy Śląskie, Cieszyńskie góry, I. 25, 127; XXIx:. 129; XXXIV. 287; 288, 295; XXXVI. 282, 288; XXXVII. 212, 226. Beskidy Magórskie, XXVI. 152; XXXVII. 202. Beskidy Sądeckie i Wadowickie, V. 122; XXXVII . 163, 189. Beskidy Wschodnie, V. 147; XII. 326; XVIII. 63, 66; XXXVII. 226. Beskidy Zachodnie, m. 126,377; VI. 368; XVIII. 58, 59; XXIII. 151; XXV. 29, 33; XXVIII. 73; XXIX. 166; XXXII. 88, 171; XXXIII. 83; XXXVII. 161, 172, 225, 1226,228; XXXVIII. 246; XXXIX. 337. Beskid Mały, XXXI. 149. Beskid Niski, XXXIII. 83. Beskid Środkowy, XXXVII. 161, 162; XXXIX. 237, 270. Beskid WyspO~, XXXVI. 256, 261. Biała Góra, XIII. 39, 41, 42; XXXI. 90. Bietschhorn, XI. 368. Bona, XXVI. 149. Bobrowiec, III. 266. Branisko, VII. 78. Cergowa, VIl. 255; XI . .190, 191. Chełm, XXVII. 5[(, 59. Chodyń, XXXVI. 225. Cichoń, XXXV~. 225. Ćwilina, XXVIII. 214. C:płrna Góra, Czarna Hora, Czarnohora, II. 204; V. 60; VI. 160, 353, 354, 372; VII. 174; XII.. 274; XXII. 145; XXXV. 81, 121, 173; XXXIX. 233. Czerwony Wierch!, VII. 188. Dobrski Łopień, XXVIII. 222. Dział, XXVIII. 2-14, 222. Garłuch, V. 172. Giemer, VI. 280. Giewont, III. 256, 267; VI. 173; XVI. 189; XXXI. 69; XXX'IX. 429. Godule, IV. 178; XVI. 21. Gołogóry, VIII. 268. Gorce, XVIII. 64; XXVIII. 106; XXIX. 106; XXIX. HO; XXX. 193; XXXI. . ~ "~:, , -:- ~ .,~ ~ ;-'i( , '. 147-149; XXXV. 55, 58, 59; XXXVI. 238; XXXVII. 209; XXXIX. 107. Gorgany, V. 147; XlIII. 241; XXXIV. 258. Gorlica Średnia, XVI. 56, 57. Gubałówka, n. 79; VI. 183, 188; VII. 181, 183; XI. 224; XVIII. 58, 59, 62, 64, 72. Harc, II. 11, 13. Himalaje, I. 108; XXX. 231; XXXIV. 32, 37, 41, 42. Hindukusz, I. 109; VII. 6LHrebla, V. 147. Jabłottkowskie Góry, VI. 288. Jaki, V. 255. Jaworowa, 'IV. 178. Jaworzyna, VII. 220. Karkonosze, Krkonose, II, 153; III. 374, 377, 380; XXXVIII. 300: Karpaty, Karpates, Ripaje, II .1, 3, 4, 62, 63, 78, 112, 113, 181; III. 251, 253, 262, 367, 379, 384. Karpaty, IV. 77, 97, 98, '312; V. 57, 121, 299; VI. 382 399' VIr. 27, 75, 198,296; VIII. 81 ' 160' 1.85; IX. 2, 254, 255; x. 142; XI. 70, 97; XIII. 14, 34, 58, 72; XIV. 246,262, 326, 327; XVI. 22; XVII. 60; XVIII. 58, 6,3; XXI. 64, 248; Ix.x;II. 73; XXIII. .155; XXIV. 118; XXV. 94, 142; XXVI. 53, 58, 61;XXVII. 176; XXVIII . 188, 222, 249,250; XXIX 116; XXX. 183; JCXJCII. 16, 81, 190; XXXIV. 48, 53, 59, 142, 252, 258; XXXV. 42, 100, 179, 183, 184; XXXVI. 222; XXXVII. 160-164, 172, 173, 225, ,227-229, 232, 233, 235 33'5 363; XXXVIII. 208; xXxIx. '8, 103, 104, 239, 428, 441, 422. Kaukaskie góry, I. 108. Kilimandżaro, XXXIX. 302. Kopa, V. 255. KOI1dyliery,1.236; VIII. 205. Kos·trzyca, VI. 354. Kruszcowe góry, Xxx. 180, 228. Laskowiec, XXv;rII. 214. Liiban, OCX!XVIIL 472. Litacz, XXXVI. 264. Lodowy, VI. 172, 173. Lubogoszcz, VIII. 164; XXXVI. 225. Luta, VIII. 184. Łopień, XXXVI. 225. Łysa Góra, XVII. 127; XXI. 267; XXVIII. 222. Mag6ra, III. 266; XXVI. 184. XXXII. 79; XXXIII. .85, 87; XXXV. 5, 9. Majdan, VTII. 38. Marfiana Góra, xxx. 152. ).VInich, III. 266. Mogilica, XXVIII. 214, 221, 222. Mustagh, -I. 108. Nilgeta, II. 98. Obidza, XXXVII. 160, 181. Oliwna Góra, XXXII. 73. Ornak, III. 263, 267, 268. Osobita, III. 271. Pamir, )Q{XIX. 8. Pieczenia Góra, XXXIV. 181. Pieniny" 'III. 262. Pireneje, II. 111; III. 2E; XXXIX. 115. Pi'sana, II. 79. Pistojezia, XXXVII. 42. Pop. Iwan, XXXV. 76, 132. Popadia, XIII. 236; XVIII. 154. Popowa góra, V. 310, 311. Ranisbork, III. 270. Rodopa, Rhodope, VII. 240; XIV. 45. iRospna, XXX. 206. Sajańskie góry, XXXVII. 49, 121; XXXIX 70, 78. Sobotagóra, XII. 36; XIII. 8, 94. Stara Robota, Wysoki Wierch, III. 238 263 266 267. Sudetj" II. 116; III: 379,' 380;' XXXIV. 59; XXXVI. 21; XXXVII. Q.47, 250, 319; XXXVIll. 300; XXXIX. ,259.Snieżnica, XXVIII. 214; XXXVI. 225, Św. Krzyż, XIV. 213, 314. Świętokrzyskie Góry, I. 203; VIII. 160; X. 274; XVIII,. 2; XXI. 249" 2OO; XXII. 154; XXVI. 139; XXXV: 67; XXXIx. 442, 455. Szatria, XXVII. 61. Tagus, XXXIX. 86. Tatry, MatTY, FatTY, 'I. 24, 53, 264; II. 4, 78-80; III 125, 190; 195, 227-228, 233~37, 247--250, 252, 256, 257, 259, 260, 262-266, 269, 377 378; Y. 120-126, 130, 238, 241, 246, 251, 253 255 288 297, 299, 304, 305, 310, 315: 316'; VI: 172, 178, 366; VII. 75, �?1::i2 77, 218; VIII. 36, 37, 162, 219; XI. 54, 102, 342, 439; XII. 145,278,323326; XIII. 71--74, 165, 306; XIV. 262,356; XVI. 21; XVII. 77; XVIII. 56, 59, 63, 70, 71; XXI. 79; XXlI. 163; XXill. 155; XXIV. 118; XXVI. 129, 134, 145; XXVII. 15.5; XXVIII. 106, 109,' 214-216, 220, 223,250; XXX. 192; XXXI. 68, 69, 149, 150; XXXII. 5, 78, 81; XXXIV. 258; XXXV. 72, 183, 185; XXXVIII. 286, 300;XXXIX. 233. Tatry Bielskie, II. 84, 85, 190. Tatry Niwie, XXXVlI. 353. Tatry Nowotarskie, III. 239. Tatry Spi.skie, 111.237, 260. Trzy Korony, XXXI, 76. Turbacz, XXXVI. 256. Tymbarski Łopień, XXVIII. 214. Ural, I. 114, 235, 1'1. 175; III. 178; IV. 71; XXXVI. 95; XXXVII. 287; XXXVIII. 352. Wogezy, XI. 222. zawra,i, I. 53. żabia, XI. 191. Zywieckie góry, XXIII. 155. Gór y, nazwy topon. : Aptekarka, góra w Sanoku, XIII. 39. BardeŁ, górapow. Limanowa, XXVIII. 214. Baszczynka, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Baszta turnia w Hinczowym PIesie w Tatrach, V. 130. Biała Góra, pow. Sanocki, XliI. 39. Biskupia Góra, -- góra pow. Chrzanów, VI: 295. Bocianowa góra, gm. Gródek nadbużny, pow. Hrubieszów, III. 7. Bujaczy Wirch w Tatrach, V. 255.. Bystra, szczyt w Tatrach, V. 310. Cergowa góra, pow. Krosno, ·gm. Jesionka, VII. 255; XL 191. Chocz, szczyt w Liptowskich halach, Tatry. V. 310. Chomiak, . szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Chyrowa góra, pow. Krosno, gm. Chyrowa, XI.. 191. Chyżek, góra Beskid Wsch., V.58. 783 Cipków brzeg, góra w Poroninie, XVI. 95. Cz'iern, Crap da Chuern, czarna skala w Tyrolu, XI. 367. Czertyj, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Czorna, szczyt w BĘ'skidach Wsch., V. 147. Czuryh:lJWO, góra, pow. Dolina, XIH. 238. Czyżycka skala, pow. Lim.'lnowa, XXVIII. 222. CwiHna góra, pow. Limanowa, XXVIII. 214. Dil Malyj, Dil Welykij. szczyty w Beskidach Wsch., V. 147. FuduŁowa skala, gm. Tyniec, V. 223. GaŁicowa Grapa, góra w Poroninie, XV. 95. Garluch, .szczyt w Tatrach, XI. 53. GerŁach, szczyt w Tatrach, VII. 189. Giewont, Tatry, XIII. 14. Gorgany, szczyty w Besk1dach Wsch., V. 147. Góra Cudów, nad -Renem, p. Kolonia, XXXVII. 257. Góra Kijowska na Rusi, miejsce pobytu szatana, XIV. 313. Grodzisko, góra, gm. Tyniec, V. 233, 230, 231. Grofa, szczyt górski Beskidy, XVIII. 154. Gronik, wzniesienie na GaŁicowej Grapie w Poroninie XVI: 95. Gródek, wzgórze pow. Chrzanów, VI. 295. Hordia, Howerla, szczyty Beskid Wsch, V, 147. IirabŁa, szczyt Beskid Wsch.~ V. 147. Jahodyn, szczyt Beskid Wsch., V. 147, 148. Jesieniowe góry, IX. 29. Jaworowa góra nad Popradem, VillI. 263. Kamienisko, góra, pow. Limanowski, XXVUl. 214. Kamienisty szczyt Beskid Wsch., V.147. Kiedriwska, szczyt Beskid Wsch., W. 147. Kiń grafeckij, szczyt górski, Beskidy, XV\IlI. 154. Kitelowa, szczyt Beskid Wsch., V. 147. KHmspitze, szczyt Recja i Windelicja, XI: 300. Klynie,szczyt Beskid Wsch., V. 147, 148. Kobyla, szczyt Beskid Wsch., V. 147. Kodzi.ejówka, góra, XIV. 246, 248. Kończysta, góra nad Popradem, VIII. 263. Okręg Podoliniecki. Kozieniec, szczyt, pow. Nowotarski, XI. 52. Krynta, góra na Huculs(Zczyźnie, Beskid Wsch., XXVI. 56. Krywycia, góra na Huculszczyźnie, XXV'!. 56. Beskid Wsch. Krzemionki pod Krakowem, U. 219; XXXIX. 334, 432. Kunikływa, szczyt Beskid Wsch., V. 147. Ihrowyszcze, góra w Karpatach, VIII. 184. Jarowica, góra w Karpatach, II. 201l. Jerzowa Góra pod Strzyglowem, Sląsk, II. ZOO. Lacz/cowa, góra pow. Brzeski, VI. 295. Laczkowa, wzgórze,. pow. Chrza.nów, Langon, skala w Szwecji, :XXXIX. 114. Laskowiec, góra, pow. Limanowa, XXVIII. <214. Lasota,góra p. Podgórski, Ul. 7'6. Leśniowa, szczyt w Beskidach Wsch., V. 58. Łopień Dobrski i Tymbarski, góra pow. Limanowa, XXVIII. Łysa Góra, III. 341; IV. Q72; XVII. 31. Łysogóry, XXXIX. 453. Macina Góra, góra gm. B.iadoliny Radlowskie, I. 128. Magóra, III. 266; V. 147, 148. Magóra WieŁka, szczyt w Tatrach, VI. 288. Mali, góra nad Pod1utem, Karpaty, VIII. 155. Maturka w Tatrach nad Kościeliskami, III. 266. Malnik, pasmo Karpat, XIV. 2W. Mnich, szczyt tatrzański, ]ill. 233'; V. 130. MogiŁica, góra pow. Limanowa, XXVIII. 214. Molowa, góra, pow. Brzeski, VI. 295. Murań, szczyt w Tatrach, III. 271. Norecka, szczyt Beskidy Wsch., V. 147. Nowakowa Skałka, skała pow. Chrzanów, VI. 296. Oseredok, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Osobita, góra, XVI. 193. Peleusz, Perechodienyj, szczyty w Beskidach Wsch .. V. 147. Perzona, góra, XXVI. 153. Peuke, góra w Beskidach Wsch. wg Ptolomeusza, III. 376. Piaskowa Skala, XXVIII. 131. Pieklo, góra, pow.' Limanowa, XXVI. 141. Piesecze', góra, XXVI. 16. Pohar, góra, Huculszczyzna, XXVI. 60. Popadia, szczyt górski Beskidy, XVIII. 154. Prochownia, wzgórze pow. Chrzanów, VI. 296. Przy gon, wzgórze, pow. Chrzanów, VI. 295. Pustynnik, Pustynka, pasmo diun (wzgórze piaszczyste) nad Jez. Łeba i Gardzieńskim, V. 324. Rebrowacz, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Rękawka, góra, pow. Podgórsiki, III. 76, Romanka, szczyt babiogórski, VII. 285. Rysy, szczyty w Tatrach, V. 255. Ryża, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Salatyn, szczyt w Tatrach Zachodnich, V. 310. Sarmackie góry. Beskid Zach., III. 377. Sennik, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Senycia, góra, Huculszczyzna, 'XXVI. 62. Serhyj, góra, pow. Dolina, XIII. 238, 239. Sitna, góra w Tatrach, V. 247. S kał a: Czartowska, XXVT<II.222. Piaskowa, :rV.2'68. Pisana, III. 265. PlaczHwa, V. 255. Siwa, III. 242, 271. SokoŁa, IV. 268; XXVN1. 131. Twardowskiego, III. 76, 77; XXVII. 124; XXVIII. 131; XXliX. 71; XXXI. 107. Skałka, gÓlll w Tatrach, XXXVII. 160. Skalne Wrota w Tatrach, V, 297. Skiet. �'785 784 .góra, j! ., j . . " pow. Dolina, XIII. 238. SHpa Kura, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Słupi Róg, skała nad Dźwiną, XVI. 233. Sobótka, góra, Zobtenberg, ,Śląsk, III. 379, 3BO. Sopanie, góra, Komitat marmaroski, XXVI. 62. Sowa, skała w dolinie Koście1skiej., III. 264. Spilglanc, góra w Łzechach, V. 129. Sywula, szczyt nad Lomnicą w Karpatach, VIII. 185, 186. Szatan, turnia w Tatrach, V. 130. .szatry, szczyty tatrzańskie, V. .253. Szczywa, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Szubienica, pod Buczaczem, XX. s. XXIII. Snieinica, szczyt w Beskidach Zach., VITI. 164; XXVIII. 214. Srimka, .szczyt w Beskidach Wsch., V.147. ,Sw. Krzyż, góra, p. Nowotarsiki. V. 311. Tabor, góra w Alpach, XI. 366; XXXVII. 257. Tomanowa przełęcz w Zachodnich Tatrach, III. 266. Tousty, s'zczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Tymbarski Łopień, XXVIII. 214. Vrchlicka góra, Tatry, XXXVII. 160. Wat kowa, góra, XXXIII. 85, 87. Werch, ,szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Werchżeniec, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Wianek, wzgórze, p. Chrzanów, VI. 295. Wielki Rogacz, szczyt tatrzański, ~Vll. 160, 181, 188. Wierzchowsko, góra, ·pow. Limanowa, XXVIII. 214. Winesenyj, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Worochteńskij Dil, szczyt w Beskidach Wsch.. V. 147. Wysoka, S2!czytw Tatrach (Wittstock), WI. ~, 172, 173, 361. Wysokie Skałki, szczyt tatrzański, 160, 177, 180. Zamangspitze, góra w Alpach, X. 360. Z!enz, góra na Śląsku, p. Sobótka, II. 115. Złotopień, góra p. Dobrski Łopień w okolicach Dobrej, pow. Limanowa, XXVUI. 222. Zobtenberg, p. Sobótka, III. 380; XIII. 7. Zabiwska Hordie, S2!czyt w Beskidach Wsch., V.147. Zarnowa, góra, pow. Nowogródzki IV. 2'63, Szczyty alpejskie: Alpy Madau, XI. 30. Corvatsch, XI. 3£7. Gada, XI. 360. Gadden, XI. 3,60. Gamprin, XI. 360. Garnize alpa, XI. 360. Garzen, XI. 369. Gentschenpass, XI. 3160.Glangbach, XI. 3£0. GIong, XI. 360. Golm, Golmerjoch, XI. 360. Goppaschroffen, XI. 360. Goppe1spitz, XI. 360. Gohrengberg, XI. 360. Grabach, XI. '360. Grabiescina, XI. 362. Griesau, XI. 360. Gulen, XI. 360. Guppenspitz, XI. 360. Gurgel1en, XI. 360. Guschakopf, XI. 360. Hoherfreschen, XI. 360. JamthaI!, XI. 3160. Kihberg, XI. 360. Klimpsitze, XI. 360. Kruckerjoch, XI. 360. Kulm, X. 360. Lachhof!, XI. 3'59. Lachkogel, XI. 359. Lagatzalpe, XI. 360. Lestbach, XI. 360. Lestwald, XI. 360. Leutatsch:, X. 360. Ludesek, XI. 360. Luschai, XI. 36'1. Lischana, XI. 3,67. Madlochspitze, XI. 360. Mangbach, XI. 360. Masescha, XI. 360. Milmaspitze, XI. 360. Milthalspitze, XI. 360. Morteirutschletscher, XI 360. Nozgen, XI. 363. Paziealpe, XI. 300. Perdatsch, XI. 3£7. Pillerhohe, XI. 366, Pimigberg, XI. 363. Pimig, XI. 363. Piz Bernino, XI. 367. pjz Covetschen, XI. 367 pjz Cotschen, "~' ,y~ .~~.: ł.. .,~~ ~. , 1 .1 ,~,'I XI. 367. Piz Pisok, X. 367.Ragaz, X. 366. Rozegletscher, XI. 367. Roszed, p. Rozegletscher. SChochealpe, XI. 360. Surovea1lpe, XI. 367. Tiatschaglet:scher, XI. 367. Tretahspitze, XI. 360. Jaskinie: Asselar, XXXVIII. 388. Bielska, III. 264. Duża, X. 240. Katedra Twardowskiego, XXVIII. 133. La Micoque, VI. 9. Nietoperzowa, XXVI. 11, 112. Si'rgenstein, XXII. 74. Smocza Jama, XI. 247. Twardowskiego grota, XXIX. 71. Werteba, XI. 202. Wrzosy, XI. 247. Hale w Tatrach: Barania, xxx. 46. Bielska, m. 258. Czarna', III. 258. Gąsienicowa, V. 123; VTII. 46, 47. Huty. III. 271. Jagnięca zagroda,' XII. 274. Jaworzynka, XII. 274. Jobowa Łąka, V. 310. Kołowa, m. 258. Kondratowa, 1'11. 259; V. 123; VIII. 46. KQperszady, XII. 274. Krupówki, III. 253. Liptowskie, V. 310. Mała łąka, III. 266. Miętusia, V. 12~; VII. Ornak, VIII. 46. Pod Muraniem., XI'L 274. Pyszna, V. 123; VIII .. 46. Smereczyńska, V. 123; VIII. 47. Smytnia, VIIL 46. Stawiarska, VIII. 47. TomanoW<ł, VIII. 46. Upłaz, VIII. 46, 47. Wak:smundzka, VIII. 47. Wierch Zełenyci, V. 148. Zabiego. III. 253. P o l a n y': Babianka, XXXVII. 178., 188, gm. Czarna Woda. Bosiwka, XXXlVII. 17~. Bryszton, XXXVII. 18~, gm. Biała Woda. By ta, .xU, 200, gn:. PeczeniJżyn. Bukowiecka, XX:X:V;U.184. Chryszczyska, XXXVII. 188, gm. Czarna Woda. Chuchołki, XXXVII. 182. 1tS7. Cieraliwka, XX:XVII. 182. 50 Lud - Tom XL Czers!a, C;wrś!a, XXXVII. 182, gm. Czarno Woda. Biała Woda, XX~Il. 162---88. Czerslyca, Czersłyna, XXVllLI. 1'82, gm. Biała Woda. Czersliczki, Czirsliczki, XXXVIII. 182. Czertezy, XXXVII, 176. Czerwona Mlaka, XXX.VII. 1182. Czuchołka, XIXVII. 182. Debrzyna, XXXVII. 178. Długa, XXXVII. 188, gm. Cz. Woda. Do· łyna, XXXVII. 17'8, 188.Dubasiwka, XXXIVII. 1718. Durbaszka x..,,'CXVI[.17,8.Dziwiska, Xx',,{VII: 178. F!ander, XIXlXVII. 1713, 184, gm. B. Woda. Fugasiwka IX/X:XVII.17'8,182. Groń, XXXVII. . 178, 184, ·gm. ·B. Woda. Gruń, ,xtXłXVII. 188, gm. Cz. Woda. Haleczkowa, XXV. 814., 85, 88, 89. Hlyny, XXlXVII ..188, gm. Cz. Woda. Hucułka, X;XXłVLI. 1182. Huły, XXXVII. 17<8. Hurczalka, :x.x'XVII, 1,82.Hurczalka,lX.XXVIJ: 184, gm. B. Woda. Jasilnyk, XXXVII. 182, 188" gm. CŻ. Woda . Jaworzyna, X;XXV,I1I.182, gm. B. Woda, Kapitaniwka, XXXVII. 178. Kiczem, XXXVII. 178. Kobylarka, XXXVI[. 182, gm. B. Woda. Koszary, Koszaryska, XX,XłVIl. 17'6, 182. Kuleszanka, x.x.XVII.182, gm. B. Woda. Liszczyna, XXXVIII. 182, gm. Cz. Woda. Litawcowa, XIX/XVII 182, gm. B. Woda. Mię· tusia Kira, w Tatrach, III. 271. Mlaczki, XXXVIII. 184, ,gm. Cz. Woda. Na Ogrodach, XXXVII. 184. Na Uhlysku, XXXVII. 184. Niżnia Kira i Wyżnia Kira, III. 2.71. Obertanowska, X'X.X;VIl. 182. Palenca, Palenyca, XXXVII. 182, gm. B. WO'da. Pańska,¥...xVIl. 178. Pańszczyca, XX.XII. 48. Pe- �7S? XXXVII. 176. PietruszXXXVII. 18Q, 187, gm. B. Woda. Placyska, Xx..xVII. 188. gm. Cz. Woda. Pod Rabsztynem, X,XlX'VII. 17,6. Podgruń, XXXVII. 188, gm. Cz. Woda. Podgaciwka, XXXVII. 178. Pokriwiska, XXXVII. 188, gm. Cz. Woda. Podrohacz, XXXVII. 182, gm. B. Woda. Podskalą, XXXVII. 182, 183. Polanka, .xxXVII. 182, gm. B. Woda. Polana, XXXVII. 678, 182, gm. Cz. Woda. Pysariawa, XXXVII. 178. Repowa, XXXVII. 182'-184. Rohacz, XXXVII. 182 188, gm. B. i Cz. Woda. Rosoehatd, XXXVtlI. 176. RozdziZa, XXXVII. 182. Rusiniwka, XXXVII. 178.Semenitka, XXXVII. 182, gm. B. Woda. Sichla, Sichla, XXXVII.1oo. Siwa, pol. w Dol. Chochol. m. 264. ,xłXOOVll. 183. Skalka, XXXVII. Skalnyk, XXXVII. 178. Skalska, 183. Stachuriwka, X,XXVłI. 178. Stara - Pol. w Zakop., VII. 183; XXV. 28. Stare, XXXVII. 178. Stodolisko, XXVII. 182, gm. B. Woda. Swynarki, XXXVII. 188, gm. Cz. Woda. Szczepanciwka, XXXVII. 1'78. Szczerbak, XX.X,VII. 182. Werchliczka, Wierszliczki, tXIXIXIVI1I. HM. w:u.cza Dolna, XXVII. 176. Zabilowody, iXlXXVII. HM. Zado~YITl(a~XX,VI:l.l718~Zapust, . Zapustok, XX:X'VII. 184. P O ł o n i n y w Beskidzie Wschodnim: Ardżeludza, VI. 353. Baltagul, XXXV. 142. Barania, V. 148. Chitanka, XXXV. 149. Chorocowe, XXXV. 116. Doszczynka, V. 59. Dukania Mala i Welyka, XXXV. 76, 78, 83, 86, 87, 90, 93, 94, 100, 108, 113, 116, 118, 119, 126--135, tranczyk, kowa, 142, 143, 146, 149. Gropka, XXXV. 76, 86, 116, 142. Gropka Mała i Wielka, XXXV. 7'6, '83, 86, 94, 97, 108, 110, 113, 118, 119, 126, 129, 132-142, 144, 146. Hadzugi, XXXV. 142. Haiczyna, XXXV. 76, 86, 108, 114. Hnykysa, XXXV. 142. Hlystowaty, XXXV. 7'6, 77, 119, 135, 136, 142. HOiczyna, XXXV. ·78, 86, 93, 113, 127, 142, 143. Hostewec, XXXV. 145. Hostiw, XXXV. 76, 142. Jalawiczora, XXXV. 76. Jawornik, V. 148; XXXV. 92. Jaworiu Malyj i Welykij, XXXV. 86, 90, 93, 94, 100, 142, 147, 148. Jaworiw, XXXV. 76, 77. Jaworysta, XXXV. 142. Kamenec, XXXV. 76, 78, 93, 113, 116, 118, 119, 120, 127. 128, 131, 133, 137, 138. Kozubejka, XXXV. 142. Kopylasz, XXXV. 86. 115.Kostrycza, VI. 353. Kitelowa, V"·148. Kłynie, V. 148. Leśniów, V. 59. 148. Łukawyci, XXXV. 142. Łysyci, XIII. 233. Mariczeska, XXXV. 129. Masnyj Prislyp, XXXV. 142. Mokryniec, xx,xV. 142. Ozirnyj, XXXV. 142. Palenyci, XXXV. 142. Pniwje Male, XXXV. 78" 93, 99, 113, 118, 142. Pniwje Wi¢lkie, XXXV. 76. Pachretyna, XXXV. 142. Preluky, XXXV. 142. Prelucznyj, XXXV. 142. Radul, XXXV. 86. Ryża, V. 147. Ragieska, XXXV. 76, 86, 93, 99, 116, 118. Szkoruchiw, XXXV. 76, 81, 85, 86. Sztefulec, XXXV. 142. Sztewjora, XXXV. 142. Szyroka, XXXV. 142. Szytry, XIiI. 233. Smikenny, XXXV. W, 78, 86, 96, 92, 94, 100, 115, 116, 118, 119. Tarnica, Tarnycia, XXXV. 76, 78, 86, 93, 100, 110, 116, 118, 142. XXXV. 70, 86. WeXXXV. 86. Zelne, XXXV. 76. Żurawna, XIII. 233. P u s z c z e: Augustowska, XXXV. 18, 25. Białowieska, VII. 86. Cudnowska, XXX. 136. Ejragolska, IV. 2, 132. Kozienicka, XXXVII. 289. Kurpiowska, Ul. 64; XXVI. 146; XXVIII. 104, 163; XXXIX. 251. Liineburska, XXXI. 68. Niepołomicka, V. 256, 361, 363. Ostrołęcka, XXXIX. 368. Radomska, XXIII. 152.Sandomierska, I. 63; 7X. 302; XI.112; XXI. 266; XXIII. 63; XXIX. 3; XXXIV. 291; XXXIX. 118. Tarnowska, II. 123. Zielona, p. KurPi.owska', XVII. 17. 173. L a s y: Babyneć, XXV. 95.' Bakoński Las, IV. 274. Bykowy, XI. 190. Las Czeski, XI. 2;11', 212; XVI. 7. Czarny Las, Schwartzwald, XXXVII. 250. Lasy KJewańskie, XXXI. 28. Karpackie, XXXIII. 12. Kupeiskij, V.58. Lubelskie, Małopolskie,. Opolskie, Podkarpackie, 'Pomorsikie, Porębskie, pow. Limanowa, Suwalskie, Wołyńskie, XXXIII. 12. Zbędowy patok, V. 222. M o r'Z a: Adriatyckie, Adriatyk, Jadran, Sine, III. 178, 252, 262; XXII. 144, 145; XXIX. 132; XXXIV. 172; XXXVIII. 364. Aralskie, 1. 114; XXXIX. 78. Azowskie, Meotyda, lU. 177; XVII. 173. Bałtyckie, Bałtyk, 1. 260; II. 181; I'll. 27, 179, 262; IV. 77, 391; VII. 329; VIII. 434; XI. 203; XIV. 207; XVI. 323; XVIII. 224; XXII. 79; XXIII. 53; XXVI. Wibczynka, luyka, 50' 77; XXIX. 159; XXXII. 186; XXXIV. 50, 53; XXXVI.' 384; XXXVII. 296, 321" 382; XXXVIII. 42, 42; X}[}cIX. 15. 29 , 356, 357, 439, 463. Białe II. 5; XX. 209. Czarne Morze, Pontes, Euxinos, Niegościnne, 'l .110; III. 177, 183; IV. 76; VII. 301; VIII. 434; XIV. 263, 266; XVII. 170, 171, 174. Czarne Morze, XXXIV. 56; XXXVII. 274, 319, 363. Czerwone, II. 347; IX. 166, 167; XXXI. 82. Egejskie" l. 113; XXIII. 174. Kaspijskie, Chwalyńskie, I. 109, 110; XVII. 176; XXXIV. 71, 86, 172; XXXVIII., 36; XXXIX. 111. Ochockie, XVI. 117. Sarmackie, XXXIiX. 358. Sródziemne, Mare Deditel'aneum, Medyteraneńskie, Mare Inter~um, IV. 63; XXII. 101; XXVI. 135; XXX. 230; XXXIV. 68, 139, 269, 2'76; XXXVIII. 251, XXXIX. 2S3, 305. O c e a n y: Wi.elki, Spokojny, Pacyfik, I. 238; XVII. 95; XXXVII. 369, 376, 380, 3,82, 393; XXXVIIi. 212, 343; XXXIX. 419. Indyjski, XXXIX. 111, 182. Z a t o ki: Gdańska, XXXIX. 111. 115. Hudsona, Hudson Bay, VII. 15; XXIX. 137; XXXVII. 3i>8,371. Koronacyjna, XXIX. 137. Ku.rońska, XXII. 11. Manilska, XXXVII. 387. Meksykańska, XXXI. 154; xxxvnr. 405. Point ~ Barrow, XXXVIII. 405. Szczeciń.ska, XXXIX. 466. Sw. Wawrzyńca, XVII. 9. Tonkińska, XXXIX. 111, 115. C ie ś n i n y: Cieśnina Behringa, I. 237; XXIX. 136. Bosfor, VII. 237; XVII. 176; XXXIX. 69. �788 R z e k i: Adyga, XXXVII. 423. Africo, XXVIII. 139. Ałdan. dpł. Leny, XXXVII. 99. Amazonka, XXV. 127; XXXI. 168. Amguń 1. dpł. Amuru,xxxrx;. 1419. Amur, XVII. 108, 112, 190; XXXIX. 419. Tamur XVIII. 80, 81, 89; XXXVI. 27. Anabara, XXXVII. 99. Angara pr. dpł. JenisejU, XXXIX. 68. Arakses dpł. Kury, XVI. 172. Arwa, Arve,dpł.Rodanu, xxvnI. 76. Bela, X 18, 19. Berczyna dpł. Dniepru, H.94; X. 147; XIX. 28; XXXIV. 59. Biała dpł. DUnajca, VI. 382; X. 96, 168; XXXIII. 83. Białka, dpł. Dunajca, III. 234, 261; VII. 203, 2:57; XVIJl. 59, 64. Birawa, Birawka, dpł. Odry, XIX. 4. Bober, Bóbr, Bobrawa, dpł. Odry, II. 115, 116; XIII. 7. Bóbr, dpł. Prosny, xx:xf. 167. Boberka, dpI. Dniestru, VIII, 368. Bodrog, dpł. Cisy, XXVI. 159; XXXI.67. Boh, Hypanis, Bug płd., II. XIV. 335; XVII. 173; XXIV. 81; XXVI. 105; XXVIII. 146; XXX. 20. Bożek, Bużek, Bużok, dpł. Bohu, XIV. 335. Brda, Bydgoska rzeka, XVII. 75. Brynica, dpł. Przemszy Czarnej, X. 438, 439. Bug, dpł. Narwi, I. 15a II. 189; III, 7-9, 16, 30, 35, 46, 97, 98, 164; VII. 195; X. 9, 455. Bug, XVI. 323,;XX. 279, 281, 282, 285, 287, 291; XXI. 63; XXII. Ill, 120; XXVI. 41; XXXII. 67; XXXIV. 52. Bukowa, dpł. sanu, I. 158. Bystra, dpł. Łomnicy, Bystrzyca Złota, Bystrzyca Sołotwińska, V. 185; Bystrzyca, dpł. Wieprza, II. 285. Bzura, dpł. Wisły, XIII.6; XXXIV. 49. Chatanga, XXXVII. 99. Choczenka, dpł .. SkawY', XVII. 69. Cisa Bl:ała 789 i Czarna, dpł. Dunaju, II. 78; V. 300; VII. 239; )qII. 13; XXI. 24ł!~ XXV. 132; XXVII. 159; XXVIII. 249; XXXI. 67. Czeremosz Biały i Czarny, dpI. Prutu, II. 203; VI. 354; .X. 261; XII. 278; XXVIII. 249; XXXV. 76, 116, 120, 121, 149; XXXVI. 2:22.Czernka, VI. 2,96.Desna, dpł. Dźwiny, X. 147; XXXIV. 59; XXXVIII. 3'60; XXXIX. 99. Dniepr, Borysthenes, I. 113; II. 181, 321; III. 108, 288; IV. 77. VII. 86, 300, 301; X. 147; XIV. 283; XVI. 2£4, 284; XVII. 72, 173, 176; XXIV. 81; XXVI. 46, 52, 105; XXXII. 21; XXXIV. 48, 49, 53, 57, 174; 'XXiXVI. 95; XXXIX. 141. Dniestr, Tyras, vn. 86; X. 147; XIII. 13; XVII. 61, 72, 73, 82, 83, 141; XXX. 20, 86; XXXII. 21, 186; XXXIV. 258;X1XXVI. 2.22, 383; XXXVII. 207; XXXVIII. 329; XXXIX. 440. Don, Tanais, IV. 346; XVII. 170, 171, 173; XXVI. 147; XXXVI. 95; xxxrx. 15, 111; Drawa, dpł. Noteci, XI. 357. Dunaj, Danubius, I. 110, 113, 114, 253, ,254orII. 69, 78, 137, 356; II'I. '376; V. 208, 299; vm. 434; IX. 47, 53. Dunaj, XI. 41, 163, 355, 360, 361; iKIT. 237; XIV. 263, 266, 335; XVII. 170, 171; XXI. 64; X,XIV. 61, 82, 86, 87; XXV. 123, 126; XXVI.' 37; XXVII. 159; XXIX. 199; IXXlXI. 67, 174; XXXII. 3, 16; XXXIV. 171; XXXVI. 95, 301, 302; XiXiXVH. 322, 327; XXXVIII. 208, Dunajec, dpł. Wisły, II. 262; III. 234; VII. 199; VIII. 262; lX. 254; X. 17, i68, 450; XI. 55, 81; XIV. 335; XVIII. 66; x,xrv. 94; XXV. 30, 33; XXVIII. 188; XXXV. 6, 18, 38. i J. Dunajec Biały, XVI. 95; XVIII. 59, 65; XX. 306; XXV. 20. Dunajec Czarny, II. 79; III. 237, 248, 263; XIII. 164, 165; XVIII. 65; XXV. 21; XXVIII. 255. Dzembronia, XXXV. 76, 121. Dziwina, dpł. Kisuczy, VI. 284. Dźwina, Dźwina Zachodnia, Diina, Dune, Duna, Zapadnaja Dwina, Daugawa, Rubon, Rudon; Erydant, Turunt, Korax, II. 181; III. 97, 108; XXXII. 21; X.XXIV. 50; XXXVI. 95.Dzuryń, dpł. Dniestru, XXVIII. 146. Elba, Łaba, Łab, Elbe, Albis, I, 113, 235; IV. 71; VIII. 321; X. 150; XI. 3160;XXII. 145; XXIV. 81, 87; XXXI. 66; X,XXIV. 56,59; XXXVI. 301, 382-384; XXXVII. 319; XXXIX. 15. Eufrat, XV. 20. Ganges, Ganga, L 233; III. 347; IV. 36. XXXIV. 16; XXXV. 196, 197. Gironde, XVIII, 96; Gnilec, VII. 76. Godavari, dpł. Gangesu, XXXV. 196, 197. Halbiech, XL 359. Hawela, dpł. Elby" XXXIV. 56. Hindus, Ind, III. 186. Homad, XXVII. 159; XXXI. 67. Horożanka, VIII. 265. Horyń, dpł. Prypeci, X. 147, 149; XXXIV. 258. Huang ho, XXXI:X. 420. Huezwa, dpł. Bugu, I. 158, 159; III. 8, 9. neW, dpł. Cz.eremoszu Czarne~o, XXXV. 127. Iller w Alpach, XI. 365. Indygirka, XXXVII. 99. Inn dpł. Dunaju, XI. 369. JIngrja, dpł,. !Newy, XpaV. 285. Pantykapea, XVII. 173. Ister, p. Dunaj, XVII. 173. Izara, Isa"', dpł. Dunaju, XI. 360, 3.61, Jaik, XXXVI. 95. Jana, XXXVII. 99; XXXlX. 88. Jang-Tse XXXVIII. 414; XXXIX. 68. Jenisiej, Enisej, XVII. 190; XXV. 6. Jordan, I. 239. Jukon, XXIIX. 136. Kabanówka, VIII. 261. Kama, Mała Wołga, dpł. Wołgi, XXXIV. 172. Kamienica, dpł.Dunajca, X. 168, 257,353; XXXIII. 83; XXXVII. 170. Kisuca, Kisucza, dpł. Wagu, U. 79, 288; VI. 283-285; XXVIII. 75; XXXV. 53. Kobryń, XVII. 233. Kokiel Mał~, XVI. 148. Kos:sówka, dpł. Bugu, IX. 299; X. 352. Kostrzyń, XX. 286. Krzna, dpł. Bugu, XX. 275, 282, 283, 286, 287, 2911, 318. Kuskokwim, XXXVII. 365, 366. Kwisa, II. 116. Lahn, dpł. Renu, XXXIV. 77. Lech, dpł. Dunaju, XI. 355, 360-365. Lena, V. 98; XXXVII. 99; XXXIX. 68, 70, 73, 86. Lepietnica, dpł. Dunajca, 'XVIII. 65; XXV. 20. Leśna, dpł. Bugu, XX. 282. Leśnica, dpł. Dunajca, XVIII. 59,65. Liwiec, dpł. Bugu, X'X. 275. Loara, VII. 300, 301. Luiro, XXXVII. 442. Lut ynica, dpl. PrOSIlY, XXVII. 123. Łaba, p. Elba, XXXIX. 15. Ławena, Qpł. Muszy, V. 205. Łętówka, dpł. Raby,' XXI. 6. Łomnica, dpł. Popradu, III.94; IV. 32; V. 185; \TI. 172, 173; \TlII. 183, 185; XlII. 233, 236, 239, 241, '242; xvn. 139. Łopacianka, dipł. Świdra, XX. 286. Łyrna na Mazurach, XXXIX. 327. Mekong, XXXIX. 111. Men, Main, dpl. Renu, II. 117; XXXIV. , 77. Metuja, lewy dpl. Łaby, XI. 317. Miroziana Rzeka, Rio de .co-· bre, VI. 23; XXXVII. 294. Mis:sissipi, VII. 20. Mithalbach, XI. 359. Mleczka, dpł. Wisłoki, Ix. 3. Mleczna, dpł. Ra domk i, XXIX. 178. Morawa, dpł. Dunaju, U. 78; XI. 356. Mucha\¥iec, dpł. Bugu, X. 455; XX. 282, 291. Musza, IV. 20. 27. Muszynka, dpł. Popradu. �791 790 XIV. 248. Nara, XXXV. 187. Narew, prawy dpł. Wisły. lX. 375; X. 9; XXI. 63; XXVIII. 137; XXX. 215; XXXIII. 141. Narew, pr. dpł. Wisły, XXXIV. 49; XXXV. 172; XXXVII. 241; XXXIX. 292, 356, 359, 366-369, 406. Nekar, XXXIV. 77. Newka, VII. 2. Niewiara, dpł. Niemrul, UL 97. Niemen, Memel, Mamunas, Chromus, Chronus, III. 91, 98; VII. 223; XI. 340; XIV. 221; XXX. 211; XXXI. 3; XXXII. 21-23, 26-29, 32; XXXIV. 50, 53; XXXV. 63, 66; XXXVI. 383. Nida, dpł. Wisły, XL 316. Nil, XIII. 27, 267; XIV. 198; XV. 18, 182. Nogat, odnoga Wisły, XX. 57. Noteć, dpI. Gopła, Nothesz, Nothesch, Noć, Montwa, XXXVIII. 251; XXXIX. 235, 237. Ob, Obda, VI. 337. XXXIX. 77. Obra, dpI. Warty, XXXI. 167. Odra' Oder Odera Ader, Suevus, Va~dalus 'Gutalus' Viadrus, I. 113; II, 19.3,' 194; VII: 75; X. 150; XIV.29. 330,333; XVII. 72; XIX. 8, 21; X'XI. 64, 253; XXIV. 82-84; XXV. 1; XXXI. 68, 161i XXXIV. 52, 55, 56, 171; XXXV. 186; XXXVI. 383, 384; XXXVII. 320, 321, 326; XXXVIII. 328; XXXIiX. 4'62, dorzecze Odry, XXXIX. 438, 439. Ohio, XXXVII. 367. Oka dpł. Wołgi, X. 146, 147. XXXIV. 49, 59, 82; XXXVI. 383; XXXVLU. 360; XXXIX. 99. Olenek, XXXVI. 49. Olsza, Olza, Olsa, prawy dpł. Odry, XI. 53; XIV. 3LO 330 331 334-336; XVII. 61; XXI: 26. 'Olza' prawy dpł. Odry, XXXV. 10; Omulew, XXI. dpł. Narwi, XXI. 63. Onega, II. 7, 8, 10-. Opór, I. 146. Orchon, IV. 447. Orinoko, I. 107; XXV. 127. Orzyc prawy dpł. Narwi XXIII. 142. Osława XXXI. 36, 38, 40, 442. Ostrawica dpł. Odry, XXXVI. 222. Ostrowsko dpł. DUruljca, XVIII. 64, 65; XXV. 20. Oxus, Amu-Daria, I. 108, 109, 114, III. 186. Pazielbach, XI. 359. Pełtwia, Pełtew dpł. Bugu, VIII. 265. Piasecznica dpI. Narwi, XXXIX. 401, 406. Pilica dpł. Wisły, IX294; X. 9; XXXIX. 442. Pisa dPi. Narwi, XXXIX. 406, 407, 411. Piśna dpI. Narwi, XXXIX. 372. Piwonia dpł. Tyśmienicy, XX. 277, 287. Piekielnik dpI. Orawy Cz., XVIII. 65. Piotrówka, XVII. 61. Poprad dpł. DUruljca, II. 4; VII. 197, 200, 201, 203; VIII. 262; X. 168; XI. 165; XIII. 6. 13; XIV. 246-24a, 321; XXVI. 95; XXVII. 159; XXXI.67; XXXIII. 83; XXXV. 6; XXXVI. 222, 223, 278; XXXVII. 160, 161, 163, 168, 170, 173. Poronaj, XVII. 109, Poroniec, XVI. 95. Potok Ruski, Grajcarek, XXXVII. 174. Prądnik dpł. Wisły, IX. 301; XI. 112; XXIX, 175. Protwa, XXXVI. 95. Prut, Poras, Pyretos dpł. Dunaju, V. 57, 148. VI. 354; XXIX. 133; XXXV. 183; XXXVI. 95, 222. Prypeć, Prypać, Prypiat, Perepećz, Perepieca, Perepetus, Trypiać prawy dpł. Dniepru, X. 147; XI. 220; XXV. 124; XXXIV. 57, 59; XXXIX. 237. Przemsza lewy dpł. Wisły, XIII. l. Raba, III. 384; V. 102, 258, 261; VI. 334; VII. 305, 306; VIII. 164; X. 289; XI. 378, 380, 383; XII. 24, 117; XIII. 89; XIV. 171, 183, 220; XXIII. 62, 68, 73, 94, 100; XXVIII. 214; XXXVI. 225, 247. Raba dpł Wisły, XXXIX. 428. Radomka, XXIX. 178. Ratajnica, XXV. 20. Regnica, II. 117. Ren, Rhein, Rhin, Rhenus, I. 184; n. 194; VIII. 321; XI. 380; XIII. 59, 61; XV. 182; XXVI. 37; XXX. 228; XXXIV. 125; XXXVI. 383; XXXVII. 257, 327; XXXIX. 115, 295. Rodan, VII. 300, 301. Rogoźnik dpł. DUruljca, XI. 70, 76; XXV. 20. Ropa dpl:. Wisłoki, XII. 218; XXXIII. 83, 111. Rothlech, XI. 359. Rozoga Szkwa dpI. Narwi, XXXIX. 405, 406. Rudawa dpł. Wisły, Xl. 313; XXXIX. 323. Rudawka, VT 296; VII. 338. Ruska rzeka, XXXVII. 160, 161, 164, 170, 176, 177, 181, 184, 186, 187. Rzeczyca VIII. 174. Salwin, XXXVIII. 415. :San, Sian, II. 185; VI. 382; X. 4, 9; XIII. 13, 38-43; xvm. 132; XX. 318; XXI. 248; .XXVIII. 188; XXIX. 1; XXX. 86; 66,67; XXXIV. 258; XXXVI. 222; XXXI. 35, 36, 38, 40-42; XXXII. XXXVII. 207, 209; XXXIJ{. 118, 128. Sawa dpł. DUrulju, VII. 239. Se1a w Alpach, XI. 366. Soła, Sala, Saate, dpł. Łaby, II. 116, VII. 198; VIII. 321; XI. 360, 367; XIII. 59; J{XXIX. 15. Sche-tsche, XXXII. 59. Seret, Sered dpI. Dniestru., XII. 33'7; XIJ{. 83. Skawa pr. dpI. Wisły, VII. 225, IJ{. 262; J{T. 67; XIII. 244; XIV. 302, 335; XVI. 88; J{VII. 69; XXXIX. 428. Skawirul, XIV. 335. Ska wica dpł. ':Skawy, XlV. 160, 164. SkawiJnka pr. dpł. Wisły, J{IV. 335. SIęza, Stenza, Lohe, XXXVIII. 326, dpł. Odry. Słona dpI. Wisłoki, J{XV. 20. Smolnik 1. dpł. Dunajca, VII. 76. Soła pr. dpł. Wisły, XXVIII. 75, 216; J{XXl. 147. Solokija 1. dpł. Bugu, VIII. 174; XII. 52; XXVI. 47. Soża, Soż dpł. Dniepru, J{. 146, 147. Sprewa, Spree, VII. 111; J{. 236; XlV. 44; ){XXIV. 58. Stochód, Wstochód pr. dpI. Prypeci, J{XXI. 157. Storulwka, VII. 96. Strela, XI. 367. Stradomka pr. dpł. Raby, ){XV, 20. Stryj dpł. Dniestru, III. 94; IV. 32; XIII. 13. Stry.pa 1. dpł. Dniestru, II. 55; XII. 258; J{VlI. 61. Stryszawka, XVI. 88. StyT pr. dpł. Prypeci, VII. 195. Suczawa dpł. Seretu, II. 201. Suła dpl. Niemna, ]{X. 279. Surawa, ){I. 367. Swinna, VIII. 277. Syr-Darja, Jaxartes, I. 114; lIT. 188; V. 2. Szajawa, VII. 196. Szczawnirczek, XIV. 248. Tabor, XI. 361, 366. Tanew pr. dpl. Sanu, J{. 4. XXV. 125; XXXII. 66. Tarym, III. 186. Terek, U. 18. Topla, II. 78. Tybr, XXIU. 11. ){XXIX. 347. Tygrys, XV. 20. Tymi, J{VllI. 80, 86, 90. Tyśmienica dpł. Wieprza, J{IV. 332; XX. 285; XXII. 139; Uh, .XXVI. 95. Uher dpI. Bugu, XX. 285, Uszwica, Glinnik dpł. Wisly, 1. 180; II. 212, 313, 318; III. 332; VII. 332. Vils, J{I. 359. Vmda, ){I, 359. Wag 1. dpl. DUruljU, II. 79; V. 302; VI. 282, 289; XXVII. 159; J{XX!. ,67. Warta, VII. 114; VIII. 178; IX. 132; XIV. 29; XVI. 248; XXVI. 146; XXXI. 167; XXXIV. 51; XJ{XIX. 235. Wejda, x:rx. 8. Wełtawa, VI. 233. Wormitz, Xl. 360. Wiluj dpł. Leny, XXXVII. 99. Wertach, XI. 356, 359. Wezera, Wizer, T. 113; ){XXIV. 52. Wiar dpł. Sanu, II. 335. Wielopolka dpl. Wisłoki, XII. 57. Wieprz pr. �792 793 xx. dpi. Wisły, I. 158, X. 9; 277, 318; XXXII. 67; XXXV. 41, 43, 44; XXXVIII. 321. Widawa, xxxvm:. 326. Wilejka dpi. Wilii, XIV. 335. Wilga. pr. dpi. Wisły, III. 341; VIII. 155. Wilia, Niarys, Narys, Nem, Nireja, dpi. Niemna, III. 98, XIV. 33; XXXI. 3. Wisła, Vistula, Vistule, Weichsel, I. 87, 11a, 113, 235; II. 66, 129, 313, 356, 360; III. 84, 97, 164, 333; IV. 71, 78, 337; V. 223, 359; VI. 39, 388; VII. 75, 99; VIII. 16'0,234, 435; IX. 94, 178, 224, 254, 353; X. 4, '5, 9, 150, 151, 453-455, 457; XI. 17, 39, 196, 278, 407; XII. 42; XII. 46; XIV. 335; Xv. 214, 215; XVI. 264, 327, 332; XVII. 72; XVIl'I. 134; XX. 556, 57, 100, 277, 282; 249, 267; XXII. 63, 112, 120; XXIII. 53, 60; XXIV. 83, 110, 112; XXVI. 40, 92; XXVIII. 79, 128, 136, lSlJ,200; XXIX. l; XXX. 36; XXXI. 130; XXXI:I. 66, 67; XXXIV. 48, 50-52, 55, 59, 62, 258, 288; XXXV. 24,25, 40, 67, 138, 176, 177, 186, 188; XXXVI. 383, 384; XXXVII. 207, 208, 320, 321, 324; XXXVIII. 303; XXXIX 115, 236, 318, 322. 2ródł:a Wisły, n. 78. Dorzecze Wis1y, XXXIX. 438,439. Wisłok 1. dpi. 'Sanu, VIII. 245, 252, 354; IX. 3; XI. 406; XIII. 297. Wisłoka dpi. Wisły, III. 382; X. 9; XII. 117; XXIII. 135; XXV. 62; XXXIX. 128. WilSełka, XIV. 335. Wiszenka dpi. Sanu, V. 357. Włodawka dpł. Bugu, XX. 287. Wolchowa, VII. 300. Wolica, Stynawka, dpI. Wieprza, I. 158. Wołga, I. 114; IV. 71; VI. 26~ X. 147; XVII. 176; XXIV. 82, 84; XXV.3, 130; XXXIV. 48, 59, 172; XXXVI. xxt 92, 382" 384; XXXVII. 319, 321, 356; XXXVIII. 44. zambezi, Sambesi, XI. 344. Zakopianka, XVI. 95. Zbrucz dpł. Dniestru, XVII. 61; XXVIII. 146; XXXV. 10; XXXVIII. 329. Z1czna, II. 115 Złota Lipa dpi. Dniestru, xxxvrrr. 329. Zółkiewka, XIV. 332. Nazwy toponomastyczne rzek i wód. Alz, rzeka wypływa z jez. Chiemsee, ~. 361. Bela, rzeczka p.Brzeski, X. 19. Bely, .p. Woda gm. Siercza, VIII. 155. Bibirwa, 1. dpł, Szałtony, XXI. 133. Bibir· wa, bagno w okolicy Zwirdzia i iPeldzfun. XXI. 133. Boberka, rzeczka p. Bobrecki, VIII. 368. Bobrowyj, strumień w Beskidach Wsch., V. 148. Chodosa, 'rzeka dpł. Czernka, rzeczka p. Chrzanów, VI. 296. Czertyj, strumień w Beskidach Wsch., V. 14'8. Dorulów, nazwa pOioku w Poroninię, XVI. 95. Dulówka, rzeczka p. Chrzanów, VI. 296. Dzielniczka, Dzielnitzka, strumień, XIX. 20. Ełemczyk, strumień V! Biskidach Wsch. V. 148. Filip6wka, rzeczka, VI. 296. p. Chrzanowski. Glinnik, rzeka Uszwka, n. 319. gm. Borzęcin, p. Brzeski. Grajcarek, p. rzeka Ruska p. Nowy Targ, XI. 342; XXXVII. 160, 176, 184, 186. Grobka, rzeczka gm. Górka, p. Brzeski, IX. 353. Halblech, dpł. Lecha, XI. 359. Hłyjowaty, strumień Beskid Wsch. V. 148. Hunnenfluck, potok vi Szwajcarii, XI. 368. Jablonka, strumyk Beskid Wsch. V. 14'8. Kaban6wka, rzeka, prawy dpI. Petwi, VIII. 265. Kanał Bydgoski, II. 348. Kiszeńczyk, strumień, Beskid Wsch., V. 148. potok dpł. Popradu, VIII. 263. Klucziwka, rzeczka Peczeniż, ,XII. 282. Kocurowski, potok p. Bobreoki, VIII. 265. Kramnica, strumień Beskid Wsch., V. 148. Kruzicze, rzeka, VI. 284. Krzeszówka, rzeczka p. Krakowski, VI. 296. Kunickij, strumień Beskid Wsch., V. 148. Kuźminiec, potok w Karpatach, VIII. 184. Lodowe źródło w Tatrach, III. 264. Luezka, rzecz,ka Peczeniż, XII. 282. Łabina, strumień, Huculszczyzna, V. 148. Łepawia, Łupawia, rzeka, Kaszuby, V. 322, 324. Łękawiec, rzeczka, p. Chrzanów, VI. 296. Łomnik, potok dpi. Popradu, VIII. 263. Łucyna, rzeka, VII.96. Mała, rzeka, p. Brzeski, II. 128. Miękinka, rzeczka p. Chr;zanowski, VI. 296. Młyn6wka, 59. Niedzielsko, rzeka w Beskidzie, XXV. 20. Norecka, strumyk w Beskidzie Wsch., V. 148. Olcanka, strumień w Poroninie, lXVI. 95. Peczeniha, rzeka, XII. 282. Perechodiennyj, strumień w Beskidach Wsch., V. 148. Pihy, 148. Plytnyj, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Pod Hreblą, stumień Bes. Wsch. V. 148. Poneziewa, rzeczka iPeczeniżyn, XII. 282. Porosico., Poroniec, rzeka, która łącząc się z zakopianką tworzy Dunajec, XVIII. 59. Poroniec,' potok w Poro": ninie, XVI. 95. Potok, p. Woda gm. Siercza, VIII. 155. Potok św. Urbana, p. Brzeski gm. Iwkowa, X 19. Potok wolowski, p. Brzeski gm. Iwkowa, X. 19. Potok, zlocki, potok, gm. Doły, III. 346. Klozurowy, strumień w Biskidzie Wsch., V. 148. Psarka, rzeczka p. chrzanów, VI. 296. Pustynkowa strega, (struga), Pustynnik wpada. do jez. Łeba, V. 322, 324. Radawka, rzeczka p. Chrzanów, VI. 296. Raclawka, potok pow. Chrzanowski gm. Dubie, VII. 338. Ra. tajnico., rzeka w ,Beskidzie, XXV. 20. Rothlech, dpi. Lecha, XI. 359. Roskilskij, strumień w Beskidzie Wsch. V. 148. Rudawka, rzeczka p. Chrzanów, VI. 296. Rzeka, rzeka gm. Doły, III. 346. Rzyka, p. Woda gm. Siercza, VIII. 155. Siwa Woda, Siwiańska, potok w Stona, rzeka w Beskidzie, XXV. 20. StawisJs,.a, p. Woda gm. Siercza, VIII. 1'55. Stawy Gąsienicowe, w Tatrach, III. 263. Stradamka, rzeka w Beskidzie, XXV. 20. Sucha Rosicz, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Swedernik, Wagu lub Kisuczy. Szczywka, 148. Szklarka, potok pow. Chrza296. Slęza, rzeka na Śląsku, III. 279. Tatariwczyk, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Toporzec, potok dpI. Popradu, VIII. 263. Tropie, potok dpi. Dunajca, X. 19. Uszewka, rzeczka dpi. Uszwi<:y p. Brzeski gm. Górka, IX. 353. Vils, rzeka dpI. Dunaju, XI. 361. Wielopolka, rzeka p. Ropczyc, XII. 59. Winesenyj, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Woda, rzeczka gm. Siercza, VIII. 155. Wodnic ki, potok p. Bobrecki, VIII. 265. Z pid Diła, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Zelenyci, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Zimne, źródło dol. Kościeliska, Ul. 264. Żeglina, struga sieradzkie dpI. Prutec, • I �794 795 Warty, VII. 114. Żeniec, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Jeziora i Stawy: Como, XXXIX. 115. Czarny Staw, II. 228, 233, 235, 236, 254, 261, 262. Czechowizna, XXVIII. 130. Bajkał, XXI. 97; XXXVI. 40. XXXVH. 99; XXXIX. 68, 70. Bełzkie, VIII. 280. Białe, XXXVI. 95. Birżańskie, V, 205. Brasławskie, XXXI. 3. Dąb, Dub, XXXII. 21-23. Garda, Y. 81, 321, 322, 324. Gopło, XXXVII. 145, 146. Huron, VI. 336. I1gis, XXXII. 22, 23.. I1meń, XXXIV. 50. Kołdyczewskie, IV. 263; VII. 230. Kostnickie, Bodensee,XI. 3,60.Ladoga, XXXVI. 95, 9'6. Lat, Łat, Ażeres, XXXII. 22, 23. Łebskie, V. 321, 322, 324; VI. 81. Maszonka, XXXII. 21-23. MOJ.'lSkie Oko, Ry·bie Oko, Rybie Jezioro, 78, 79; rII. 125, 227, 259, 266; V. 130, 246, XIV. 90, XVI. 290; XXVIII. 223. Mas, XXXIX. 342. Narocz, XXXIX. 333. Nyassa, XVI. 175. Ontario, XXXVII. 367-370. Pięć Stawów', III. 228, 235, 262. Reuss, XXXIX. 347. Siedem Stawów, Ul. 228, 235, 236, 263. Smoczy Staw, V. 130. Sobotnie Jezioro, XVII. 13. Szybene, XXXV. 76, 100. Ślesiilskie, XVIII. 134. Świteż, IV. 150-152 .. 157-159, 387, VII. 230; IX. 295. Tanganika, Hahari, Żiwa, XXXIX. 335. Trockie, XXIX. 126; XXXI. 2. 3. Trzemeszeńskie, IV. ·59. Tschad, XXX~. 302. Wielkie Jeziora, XIII. 179. Wielki Staw, 111; 261, 262. Wiktoria, Victoria, Ukerewe, XXXVII. 359. Wiktoria, XXXIX. 182, 183, 203, 205, 211, 220, 302, n. 335. Winnipeg, XXXVIII. 405. zadni Staw, Zmarzły Staw, m, 262. zamarzłe, III. 235, 262. Zabi Staw, V. 130, 148. N a z w y t o n i n a j e z i o r z e Dąb. XXXII. 23. Chmieliszcze pad rieku, Maczula, Pad chwojku, Pad kalnicu, Pad pień, Pad radoczku, Pad sanqżać chmieliszcze, W duba. Nazwy toni na jeziorze G r u t a, XXXII. 23. An żocu, Miszkieliu, Pasużwału, Po bardziuniszkie, Po grabem, Po pircu, Po griszkia wałakiu, Po sodzom, Po matulu bałaby, Po wiganu, Nazwy toni na jeziorze I l g i s XXXII. 23. Po cieto, Po mazi meliu, Po sanówie, Po ropieno, Po stuepe. Tonie Łot - Jeziora XXXII. 23. An apuszes, An budas, An buktiales Mażukies, Buktiale, Maża bukta, An buktos dzidzieles, Didieje bukte, An liungina darża, An longino darżo, An pristajnos, An pristojnos, An regwlio, An Kalodzinu, An Kałódziniu, An Kiałmu, An Kialmu, An maszulas, An rejsta, An upes, An upios, An użolelio, użwoleles, Biełas Kampas, Giła Kampas, GUus Kampas, Kazackas, Maszuła, Po zOnie, Plikie, Rabinka, Rabinkas. N a z w y t {)n i n a j e z i o r z e Ś l esińskim, XIV. W, 120, 123, 127. Ropówna, Słupca, Solurej, Tobółka, Wasie Duże, Wasie Male. Pobrzeże Adriatyckie, XIII. 16. Pomorze Azowskie, XXXVI. 95. Pomorze Białomorskie, II. 8. 101. Wschód. Wschód, XXI. 64; XXVI. 70; XXIX. 125. XXX. 183. Wschód Daleki, XXXVII. 363, 388, 461; XXXIX. 419. Zachó d. VII. 10; X. 263; XI. 316; XV. 193, 195; XXVII. 11; XXIX. 125; XXX. 183; XXXVIII. 35; XXXIX. 8, 115, 117, 119. GRUPY I PODGRUPY ETNICZNE Szczepy, plemiona, ludy, narody '1, Achajczycy, XXXVIII. 39. Adirmachidowie, pl. lidyjskie, II. 110. Afganie, V. 240. Afrykańczycy, XXXIX. 191, 19-6,198, 203. Szczepy afryk., XXXIX. 193. Agatyrsowie, XXIV. 82. Abta, VI. 117. Ajmara, VE. 32,6; X. 343. Ajnowie, IV. 71, 72; VII. 14;VIII. 97; X. 347; XVI. 117,120-132; XVIU. 71, 86-90,93; XX. 3211;XXII. 93, 94, 98, 126; XXXI. 153; XXXV. 33; XXXVII. 371; x.xx.V1II. 212; XXXIX. 419--421. A~Kamba, XVIII. 46. Aki-kuya, .szczep afrykański, XXXliX 335. Akińcy ;pl. kaukaskie, XVII. 246. Akkadowie p. Sumerowie, XXXUI. 145. Alazanowie, XVII. 173. Albańczycy, I. 239; VII. '32; IX. 46; X. 244; XIV. 60; XX. 293, 301; XXJ:II. 169; XXXIX. 66. 96. Alemani, A1amanowie, IX. 244. Aleuci, I. 236; VI. 123; VII. 15'2, 156; XXIX. 1306;XXXV. 33. Algonkinowie, VI. 16, 18-20, 116; VII. 5, 10, 12, 21. XVIII. 56. XXIX. 136; XXXI. 155; XXXII. 88, 92, 94, 100, 108, 111, 112, 123, 131, 132, 137, 154, 161, 162, 169; XXXVII. 367-369; XXXVUI. 406; XXXIX. 21. Allanowie pl. Sarmackie, XXXIX. 66. Altajczycy, XXXII. 90, 91, 93, 94, 99, 101, 108, 114, 146; XXXIV. 171, 172, 174, 177; XXXIX. 78, 89, 95. Amerykanie, I. 14, 237; VII. 00, 81; XXII. 158; XXIX. 135; XXXVII. 365, 388, 486; XXXVIIiI. 381. Amoryci,XXIX. 147. Anaulowie, wymarłe plemię jukagirside, XXXIX. 73. Andamańczycy, n. 104, III. 313; VIII. 97; x:xxX. 21. Anglicy, I. 14; II. 172; III. 17,6, 321; V. 32, 70, 178, 408; VII. 80, 232, 233; XI. 332, XlIII. 156; XXIX. 135, 197; XXXIX. 2. 158. Anglosasi, 2; XXXVIII. 282; XXXIX. 74. Anglowie, XVI. 2. Angoni, XVIIiI. 45. Annamici, Anamici, V. 273; VII. SO; VIII. 98; XiXXVIItI. 122. Antowie, Słowianie osiedli nad Morzem Czarnym między Dnieprem i Dniestrem, VII. 17; XXV. 122; XXXIX.99. Aorsowie, Rossowie, Rossolany, plemiona koczownicze na wschód od Dniepru, XVII. 177. Apaches, Apacze, XVIII. 54; XXXI. 154; XXXVIII. 395. Arabowie, r. 234, 238, 239; Hl. 216, 347; V. 83; X. 222, 263; XI. 221, �?9? 232, 434; XIII. 194, 269, 270, 274, 277, 279; XIV. 68, 311; XV. 90, 189, 197; XVI. 261, 417; XXIII. 47; XXXI. 82; xx){VIII. 44, 410; XXXIX. 71, 167. Araukańczycy, Ameryka P!l!d" VI. 334; VII. 25. Arikora, xx){VIII. 401. Peuhencze, VII.63. Arawakowie, III. 220; VI. 120. Arkadowie, XVII. 182. Armeńczycy, Ormianie, I. 113, 117119; IV. 32,6; IX. 69; XI. 211; XII. 336,337; XIV. l!H; XVII. 22; XiXII. 109; XrXVIII. 250; XXIX. 112; XXXIX. 69, 74, 157. Arunt..a, Aranda, XVII. 37-39, 44 47-49. Aryjczycy, I. 97, 100, 102, 104,. 10B109-115, 156, 23'8, 240 241, 266; II. 100, 110, 175; Ul. 2-4, 17'2, 179. 181, 183, 301, '31M;IV. 70, 7'5, 7u; V. 83; VI. 118, 218; VII. 14, 16,2;1,61,84,86,286..287; XI. 34'2; XIV. 35, 187-192; XXIV. 84; XXIX, 142, 152; XXXII. 99, 130, 137, 13~, 142, 152, 154, 169; xx){IV. 32. Asininiboinowie, VI. 18, 233; XXXVII. 368. Asyryjczycy, VII. 14; XCXXVII. 402; X,XiXIX. 72. Aszanti, Wybrzeże Złote. SudańczycY, VI. :M. Atapaskowie., Am. Płn. pl. Indian, XXXI. 153, 154. Chipeways, Czypewajlł"",XVII. 11; XIXXVII. 370. Nawaho, Nawaja, V'VIII. 54; X'XXI. 154, 162. Lipani, XX'){I. 154· Atlantowie, pl. legendarne, zamieszkujące Atlantydę, '){j:xJX'LX.66. Australczycy, III. 104, 221, 222, 371; IV. 69; VI. lI, 322, 328, 330,335; VII. 3, 21, 339; VIII. 97; X· 244; XIV. 188; Xy 9, 16; XVII. 15, 36-39, 47-50; XVIII. 16, 19, 39, 43; XXIII· 17·9; XXXVII. 72; XXXVIII,I. 29; XXXlIX: 21,60, 71,185, Awarąwie, Obry, lud turecki między M. Kaspijskim a Donem. V. 200, 300; VIII· 1701,1712;Xi)iV. 120; XJ:XXIV. In, 172; XXXIX. 115, 119, 122, 130: 131. Azj.aci, VIII. 5; :X:XI'X125; XXXIX· 32. Auzonowie, p:erw. pl. italskie, II. 99. Aztekowie, Am. Srodkowa, Meksyk, VII. 13, 19; XV. 18; XXXII. 112, 119, 130, 132, 155, 161; XXXVIII. 392, 402. Babemba, szczep afr., X.XXIX. 200. Babilończycy., V. 269; VI. 343, 344; ViII. 14; iXI. 418; ,XU. 93; XXVII. 148; ,XXXVrI. 402. Badagowie, Badajowie szczep ind, VIII. 97; XX. 301. Baganda, Bantu, XVIII. 44, 4:5· Baja., grupa tiurska, XiXXIY 90. Baity, zach. mongo grupa jęrykowa, XXXIX 90. Bajaka, Kongo. XXXIH.20, XXXIV. 92. Bahr-el-Ghazel, XXXVII. 359. Banyoro p. Wanyoro. Baj-ga, pl. hind., VII. 12. Balto-'Prusow:e, XX!X.v. 190. Balto-Słowianie. III. 181, 18:3; XXXIX. 123. Bałtowie, p. Jadźwingowie, Litwini, ł~otysze. Prusacy. III· 18'2, 183; XXIX. 135, 142, 159; XXXII. 136, 138; XXXIV. 48, 52, 53, 61, 62; XXXVI 82, 383, 384; XXXVII· 252, 274, 323, 327, 396, 397; .. '1 ,-(j ".... ",',. XXXVIII. 320. Prabałtówie, 'XXXVII· 325; XXXIX 95. Bantu, p. Baganda, Basuto, Beczuanie, Damara, Herero, Kafrowie, Makondo, Matambwei, Ovambo, Suaheli XVIII. 41-46;XiXlXVII. 73, 83, 88, 371; XXXVIII. 52, 288; XXiXIX. 219, 223· Bantu Useri, XXXIX. 224. Baperu pl. Dahomej, VI. 225· Bari, ~l. murzyńskie w Ugandzie, VI. 122. Baskowie, XXiXVIII· 360; XXXIX. 113. Bastarnowie, III 77; VIII. 321; XVII .177; xxxrrv. 4!8. Basuto, VI. 16; XXXVII 357, 359; XXXVIII. XXXIX· 3<35. Battakowie, szczep malajski. Plemiona Oceanii. Batta, XVIII. 41. Beczuanie, VI· 15; XVII.275; XVIII. 42, 43; XX;XIX 335. Beduini, Bedawi, XXV. 38, Bemba, szczep afrykański, XXiXLX. 212. Berberowie, V· 69, 74; VII.63; XiVII 245. p. Kall:trlowie, VIII. 207, 208; XJV!IiI.24'4. 245. Berszikicowie, Słoweńcy z Capodistria, OOVI. 114. Besermianie, grupa zbliżona do Udmurtów, Azja, X:x.X1X. 98. Biał{)rusini, I 90, 183, 2508, 260; II· 17, 210-212, 272, 307; IV. 3, 30, 77, 327, 370; V. 45; VI. 16, 18, 19, 11:>---117,119, 327, 32i9, 3337; VII· 12 94 223, 229, 232; VIII 211; X. 13'6, 227, 228, 2401 375, 376, 472; ,XI. 111, 212, 317, 318, 349; XII. 184; XIII· 2197; iXVII. 190; XXIII 51; XV. 52, 53, 1i3, 124; XXVII. 7'1; XiXiX 15, 19, 20, 51, 207; XXiXII.91, 149, 161, 169; XX!XIII· 155; XiXXVII\ 303; XXXVIII. 219; XXXIX. 7'5, 84·· Biamirczycy, przodkowie Komipermiaków, XiX'XIX. 66. Birmańczycy, XII. 271; XXiXIV· 39 Blackfootowie, X,XXVII. 368, 369. Bobranie, II. 115 Bodo, pl· hindusk'ie, VII. 16. Bororo, XXXVII. 274 Borystenici, Scyto wie-oracze, XVII. 173. Bośniacy, V. 137; IX· 4Hl; XI. 422; XIII. 9; XIV. 176. Botokudowie, I. 70; VII· 17; XXXII. 144; XXXVII. 294. Bretończycy, V. 2.69, 273, 338; VII. 89; XiXIX· 149, 150 Brytowie, I. 151; II. 102, 107; XXXVIII. 381. Budinowie, XXIV !ł2· Bułgarzy, II. 87, 172; III. 181; IV. 95; V. 00; VI· 326; VII 32, 239; VIII. 92; IX. 422; X. 249, 484, 468; XI. 111; XII· 3W; XIV. 34, 4'5, 73, 83, 2124, 403; XVI. 324; XX. 187;:X:XVI. 128; XXiX. 239; XXXII· 101;XXXIV. 172, 182; XXXVII. 3501; XXXVIII. 2 68; ,XiXiXEX. 93---100, 440. Bułgarzy Czarni, Bułgarzy Srebrni, XlXOCVI. 95. Bułgarzy Macedońscy, XI'XlX!IV. 88. Bułgarzy Nadwołżańscy, XłXlXiIlX.81. Bunyore, pl. Bantu, XXXI,X. 224. Burgundczycy, XXXIX. 73: Buriaci, VII. 12; XY,]1I. 181J.. 100; XXXIII. 138; XXXVII. 99, 10;9; XXXIII. 1308; XiXXVII. 99, 109; XX.XVIII· 2:59; XXiXI,X 74, 78, 87 95. Burowie, XVII. 177. Burtasi, pl. nadwołżań., !XXx'me. 66. 1 �79~ Buszmeni, I. 70, 229; II. 98; III 220; IV. 69; VI. 17; X· 244; XIV 311; X.XXVII. 69, 73-76, 83, 85-88, 93-96; XXXVIII. 29, 50-54, 95 -100, 102, 124, 147, 416; XXXI,X 50,85. Celtowie, Keltowie, II. 102, 299; III. 1, 2; V. 299; VII. 151., 232; XII 271, 272; Xv. 21; XXV. 125; XXVI. 30, 93; XXVII. 52; XXIX. 135, 142; XXXIII. 146; XXXIV. 50, 53; XXXVI· 28'2, 383, 384; XXXVII. 325-327; XXXVIII40, 41; XXXIX. 82. Cejlończycy, XXV. 39· Chamiei, p Berberowie, Somali, I. 23'9; X,XXVIII. 50, 133. Chantowie,XXiXIX· 51, 75, 76, 78. Chazary, Katziri.. Akatziri, Akatiri, IV 340; VII. 204; X:XXV. 172; XXXIX. 442. Chensurowie, pl· Kaukazu. IV. 358. Cherokee, grupa irokezka, XX,XII 100, 140. Chicasawa, Czykazawa, VI. 1Z3. Chińczycy., I. 156, 1718,2219,236; II· 369; III 22:2; VI. 125, 202, 335; VII<I. 6, 7, 10-17, 98; IX. 64; XI· 221, 334.,337, 3511,352, 43,1; XVII. 100; XiX. 207; XXII 98; XXIII. 45, 133; XXX. 152, 168; XXXVII. 364, 368; XXXVnI. 397, 410; XX~LX· 710, 85, 167"1420, 426 Ningpo, XXiXII. 55. Chippewaye Sioux, XXXVII. 370. XXXVIII. 407. Chodyńcy, pl. juka.girskie XXX,I,X. 7,6.";' , Chondowie, pl. ind. Am. Płd·., VI. 18, 239, 3'22; VII. 6, 8, 12, 18, 25. Chorwaci, Kroaci, II· 183; IV. 395; V. 88, 209, 233; VI. 27'9, 32,6; VII. 164, 2(39; XI. 111, 439; XII. 10; 799XIV· 58, 73, 245; XVI. 114; XVII. 133,. 134, 137, 261; XXI. 270; XXII. 144, 145; XXV. 94, 122; XXI,X.131; XXX180 23,9' XXXI. 158; XXXV. 186; XXXV,rr. 434; XXXVIII. 26;XXXIX. 80 ChrobaCi, Chorwaci, Bialochrobaci Bi.aloserbowie, II. 115; VILI. 160~ X. 132, 37,6, 377; XI 278; XXXI. 140. Cree, XXXVII. 368. Cyganie, I. 54 119 134 250 262' H. 270; IV· '94,99, z8i, 2'87', 32,1; Vol. 304; VII. 232,2183, 313; VB;I. 130-132, 3916;X.127, 228, 229, 239. 444, 451; Xln· 144, 161; XIV.191; XX. 298; XXIX. 90, 98> 104, 135; XXX ,238, 23'9; XXXI. 16,7; ·XX:XIII. 2; X,XX'V· 38 39' XX,XVIII. 263, 3 48; XXXIX. 66: 6ą 88. Cymmrowie, Cymbrowie, Kimbrowie, XVII. 169, 170, 171; XX;XIX. 37. Czarnogórcy, II. 81; IV 395; VII. 217; XVII 115; XXIII· 185; .XXXIn. 143. Czeczeńcy, rpl Kaukazu, XVII. 245. Czeremisi, VI. 26, 125;X:XXII. 9094, 101, 103, 114; XiXXVIII. 236. Czerkiesi, VII. 28, 5 6, '57, 61." 156, 158, 100, 163, 207; X,X!XVIII 350; X,XXIIX. 66., 87. Czesi, I· 220; II.31, 3'6-38, 76, 116, 1Z0, 124, 126, 153, l'54, 183, 283; III. 192,265, 371; IV 3, 31, 33.s; V. 83, 241; VI. 1<91,,3'30,393; VII. 114, 164, 195, 233, 237, 239, 240; VUI.92; DX\, 132, 286,.4'14,417,422; X. 1'3'1-13(3, 13'&-H4, 1490-153, 231-233; XI.97, Ill, 212, 279, 343., 347; XIII.5, 15, 18, 19.. 5,1-53, 55, 88, 95, 144, 153., 158; XIV. 27, 1 1 33.......,35, 55, 62, 63., 67, 73, 76, 210, 2,16, 217, 222, 223, 231, 262, 330, 334, 352, 405;XiVI 230; XVIi[· 23, 2S, 37, 61, 133; XVIII. 103, 104; XXI. 270; XiXII. 145; XXIII. 18, 163, 174, 186; XXIV· 92; XXV· 1~, 122;XXVIII. '110; XXIX. 116; XXx. 239; XXX'VJ:I.282, 303, 350; XiXXVIII 294; XXXIX- 333, 441. Czuchońcy, XXXVII. i61. Czukcze Vrr.I.97; XVII· 52, 265; XXIi 85, 86, 88, 98, 126; XXV. 2; XiXXI. 153; XXXVIII. 346, 347; XXXIX· 7 61 77, 94, 419. Czuwańcy, pl. jukagirskie, XXXIX 7'6. Czuwasze, VI. 2'6, 125; VII. 28; XVII· 30; XXnI 185; XXXIX. 66, 67, 77, 81, 100. Czy'czawie, ludność pobrzeż. Adriatyku, XVI. 114. Dagribowie, szczep Indian amer·, VII. 20. Dahomejczycy, VI. 24. Dajacy, Dajakowie VI. 115, 229, 237, 2.43; VII· 6. Dakota-<Sioux, Dakotani, Siouksowie, mI. 214; VI. 18; .xIVIU. 47, 52, 56; XXXI. 153; XXXII.9'2, 101, 106, 108, 114, 121, 131" 161; XX:XVII· 348, 349; XXXVIII.39B, 401. Dakowie, Getowie, V. 99; VIII. 171; XVII. 176. D lmatyńcy, IV·3'95; XI. 273; XIII. 17, 18, 88', 96 Dama, p. Hotentoci, XIXIX'V'!,m.51. 93, 120, 123, 131. Damara, VII· 8 Daurowie, XXiXVIII. 259. Dedoszanie nad dolnym Bobrem, II. 115. I 1 Dimale, pl hinduskie, VII· 16. Dinka, Niloci Sudańscy" VI. 239~ XXXIX. 335. Diukowl~, VI. 122. Dolini.any, Doliszniacy, XXVI· 95 Dołężanie zaodrzańscy, XXXIII.152. DoŁganie, Dołhanie, XXXI:X. 8D., 95. Drawidowie, I .233; IV. 70, 71, 75;. XVIII. 21; XXXVIII. 413. Dregowiczanie, III. 98· Drewlanie, I'X 215; XXIII. 185. Dudlebowie., XXV· 122. Dunganie, XXiXI!X. 95, 428. Duńczycy, VI205; XIV.32; XXXVII· 371; X;XXIX. BO. Dyjerowie, pl· austr., III. 372. Dzuangowie, Indie Przedgangesowe~ I. 233Dżebel-Taggelowie, pl. afrykańskie, IT. 154. Dżungarowie, V. 2; XXXIX. 69. Egipcjanie. I. 136, 156; III. 17'9, 217; IV. 69; VI· 12 5; VII. 3, 14, 16, 25, 613-65; IX. 162--"164,232; X 231;. XI. 434; XII. 335; XIII· 278; XiXUI. 17:9; XiXV. 38; XXXII. 92 97 106 114.\116, 117, 12,1, 130, 13~, i41, i42, 15,3, 155, 161, 169; XXXVI· 150; .XXiXVIII. 247; 'XfXXI,X.66 72. Fellachowie, Fellahowie, X:XIII. 47. Nomowie: egipscy., XiXiX'I,X.73· Encowie, XXXIX. 90. Eskimosi, Eskimowie, Inuit, VI. 9, 16 115 334' VoII5r8. 3319; XII· 271; XIII. 517;XVI. 111; XX. 180; x,xV. 3;XXIX· 135-138; )GXQ{I 153; x,x:.xVI. 188; XX:X,'VII. 98, 2191,365, 3,67, 371, 372; XXXVIII. 213; :.xx,XLX 76, 419· Atapaskowie, XXXI. x,xXI.l53. Wakasz, 153. Estowie, I· 95; VI 241, 3'37; VII. 14~ 18; XXXIX. 76. 1 , " I �:800 Etruskowie, IY 232; Xl· 370; XII. Gallowie, Celti, Galatae, Galli, VII. 37, 38; x)XX. 232; XXXV. 180; 150, 151; XI. 222; XVII 18; ocX:XVII. 322; XlXXVlil. 40, 48; XViIIiI. 100; XY'-lX. 142. GalloXXXIX· 68 germanie, III. 182. Europejczycy, L 231, 233, 237; IV. Galgajewcy, pl Kaukazkie, XVII. 327; VII. 201; XXI. 3'9, 46, 66; 246. XXIX. 135, 147; XXXVH· 78., 85, Garo szczep assański, Indie, 368-370, 382; X!XXVHI. 52, 410. XXiXIV. 3'9. E}Venkowie, p. Tunguzi, XXXIX. 87. Germanie, I. 10, 103, 105, 155, 184; Fellacho'wie, XXIII· 47 II 81,82, 102,107, 299; IlU, 172, Fenicjanie, H. 105, 165. 367; VH. 174, 182, 183; IV. 156, 284; VI. 301; XVI. 27; XVII. 32; XXV 2~a 334; VII. 292, 330; IX. 33. 134· 28:5~XlI. 211, 42'9; XI'II. 3'49; XlV. F1dżyjczycy, VI. 20, 122,225, 2.3,9. 38, 49, 53. 54, '516,57, 00, 62, 66, F.ilipińczycy, XXXVH. 386.)389, 390. 82, 2'10, 217, 22ą 336; XV. 21; Filistyni, Semici, XXIX. 147· 60, 62, 66, 67, 82, 210, 217., 228, Finlandczycy. HL 178, IV 402; VH· 336; XVI. 12; XVII. 18, 23; 30; VIII. 91; XXH· 8; XXIH 31, XX. 178; XXI. 19; xxnI. 35. 186; X:XVHI. 168; XXJXIV. 284, 36, 47; XXIV. 85, SS; XXV. 125, 2:85; IX\XiXIVI.96; XIXlXlVliI.441; 130; XXVI. 30, 31, 93; X'XVH. X!XXVIII. 272. 45, 52-54; XXVIII. 99, 251; Finowie, Finnowiej p. Czeremisi, XXIX 135, 171; XlX:X. 231, 232; Czuchońcy, CzuwaS'ze, Estowie, XXXI. 45, 68; XXXII. 99, 101, 103, 136, 158; XXX]X, 48, 512,53, Finlandczycy, Lapończycy, Liwo56-59'; XXlXVI.383, 384;XXXVH. wi~IMordwini" Zydanie, I· 2.36; 241, 2516, 327. 396, 397, 400; III 97; IV. 72; VII. 7, 8, 11, 18, XXXVHr 41, 45, 49; XXXIX. 328, 329;. XXIV. 81, 82; :X:XI,X. 7,6, 115, 118, 123., 131. 159; XXX. 214; XXXII. 103.. 168; Gilacy VHI. 98; XVI. 120, 122; XXlXIV. '512,513,61, ZDa; XXlXIX. XVII. 95-123, 267; XVIII. 7979, 82, 111, 121, 123., 126. 82, 84., 86, 89, 90; Xx, 321; XXII. Francuzi, I. 1, 28, 2'40; II. 172. 347; 95; XXIII. 33; XXXII. 150, 161, V. 17'7, 1'718;VII. 43, 80; .XlI. 163; XXXVHI. 212; XJXXIIX.421. 353; XIII. 177; XIV. 192, 330; Goci, p. Getowie, Dakowie, KwadoXXII. 1518;XiXIX. 13'5; xxx 175; wie, Rugowie, IV. 7'7; V. 229; ,XXXIII 2; X:XXVH. 268, 368., XlV. 66, 330; tXIXI'I. 13'9, 145; 382; XXXIX. 73., 74, ao, 133, 158, .xtX:IV. 91;, XXV. 123; XJ{Vi[I. 168 1519;IXOOIX.'67" 12'1; XIXlXJI.69; Frankowie, XI. 2.22. Xt'XiXV.180; XXXViII. 241; Frygijczyocy.. XXiXlII. 146. PhrygoX'XxVUI. wie, I 113. Goldowie, Nanajcy, VIIII. 98; XVIH. Fryzowie, VI. 2. 86; XXII. 85, 88---<94., 98, 103, 111, Galla, pl. afrykańskie, XXXIX. 335. 116, 126, 127; XXXLI53; ~I. 801 22, 23" 27; XXiXVHI. 259; 'XXXIX. 76, 41'9 Goryńcy, pl. Kaukazu, XVII. 246. Grecy, L 57, 97, 105; H 105; IH. 177, 347; IV. 32, 36, 94; V. 177, 178., 284, 285; VI. 202-204, 231, 325, 339; VII. 3,8, 19, 75, 232; liX 286; X. 110, 14'9,231, 242, 366; XL 2,90, 418, 42:9; 'XIII. 93, 163, 164; XIV. 35-38, 39., 52, 53, 57, 60, 62, 72, 73, 76, 76, 81., 207, 227; XVI. 12, 17, 155, 100, 325; XVH. 18, 174, 193; ,XIX 177, 190; XXH. 11, 40, 42; XIXIV. 83;:X:XV. 134; X,XVH. 514;XlX,IX. 135, 142, 160; XJXX. 81; XXXIV. 33;X:XXV. 172 18\1' XXXVI 3,84; XX,XVII. 310', 394', 3'96,3'97, 401; XXXVIII. 3, 39.., 40, 268;349. Grecy starożyini, XVI. 12; XXIII. 1 10 13 35; XXVII. 55; XXIX 6~, 357;XJXiXII. 93,. 136, 137, 151. Achajowie, iXlXJXIX.73. Ajtolowie, :X:XXVII. 127-131, 134, 136, 139. Anaghinowie, XXXVI,I. 131, 136, 139.Argmowie,X'X;XVn.130. Ateńczycy, VII. 8. Eolowie, XXXIX. 73. Magnezyjczycy, XXXVII. 137 Majnoci, IV. 189, Minyowie, XXXVII. 138. Jończycy, XX,XIX. 73 Pelasgowie, XXXVII. 129; XXXVIII. 48. Pla'tejczycy, ,XXXVII. 129, 13,1, 13'9. Thestiadzi XX.XVII. 130, 137 138. Plem. gr~kie, XXXII 93, I36, 137, 151; Greko-Itale, Ul. 174. Grenlandczycy, II. 107; VI. 114, 123, 123', 229, 328, 333, Gros- Ventre, Ventrowie, XXIXVII. 368. Guancze, VII. 63. Guaranyowie, Am. Płd., VllI. 18, 20; XY•.Xl'!.112, 113, 116, 14'9,159,161. 51 Lud - Tom XL Gruzini, VII. 58; VIII. 214; X 244; XVII. 22,30; XXXVIII. 349, X:XlXIX, 70, 74. Guaykaki, XXXVII. 358 Haida, 'XVIII. '53. Hanacy, Czechoslowacja, XVH. 126, 134; XlXXVIII. 296. Hebrajczycy, II. 292, 295., 296; XI 22; XXV. 134; XXVI. 120, 12,1; XXIX. 147. Hellenowie, II. 297; XI. 2 89; ,X)XIX 152; :XlXiXVII.130; XXXIX. 72.,73. Herero, Bantu, XI. 350, 3'51; XVIII. 42, 43, 48; XXIXVIII50, 123. Herenikowie, Lud saJbiński, XXXVII. 12.9. Hetyci, XIX'XVIII. 39. Hindusi,Indusi, Indowie, L 94, 10Z, 114, 131, 156, 226, 236; H. 1.B6, 209'6;Ul. 2'52,.347; V. 248; VI. 125, 202, 230, 312; VII. 9, 26; IX. 105, 114, 131, 156,226, 236; II. 103, 231" 365, 36,6, 370; .X'V. 146, 199; XXIiIiI. 169, 185" 186; XXIX. 142; XiXXIIII. 3,31, 38, 45; XXXVI. 150; lXIX/XVIII.410. Hiszpanie, VII. 320,326; XXII. 103; XXVI. 142;XXXV 173, 181, 195; XXXVI. 183;XlXXVII. 281 38G, 389 391; XXJXIX. 74. Holendrzy, VII. 3, 2'32;XVI. 2; XiXII 158; XlXXVII. 380; XXXIX. 158. Hopi, XVIII. 54, 55;XJXXVIII. 395. Hotentoci, III. 220; VI. 123; XVII. 65; ,XiXXII. 113, 118. 120, 130, 136, 142, 146, 157, 16,1; XXIXVII. 80, 85; XXXVIII. 50-146; ,XJXXIX. 56. Bondelswats, X:X:XVIII. 86 Dama, oox.xVIII. 131-134. Heiracha:bis, X:X:XVIIL 81. Korana, XXXVIII. 54. Nama, ,XlXJXVIII. 133. 1 �803 XXXV. 173; XXXVII. 358; ,Hunnowie, VIII. 171; IX. 132; XIV. XXXIX. 302. 171; XXVII, 159; XXVIII. 73, 75; ,xxxI. 68; XXXIV. 171, 172, 176; Irańczycy, Erańczycy, I. 102, 105, 114; III. 372; XXIX. 112; XXXIV. XXXIX. 66, 87., 115, 119, 122, 130, 3, 48, 60; XXXVI. 383, 384; 131. XXXIX. 82, 438, 439, 441. Hupa; XVII. 9. IV. 408; VI. 338; Huronpwie, Huron, Wyandot, VII. 7, Irlandczycy, XXXIX.80. 17, 24; XVIII. 52; XXXII. 109. Il1yrowie, Ilirowie, I. 105, 113; Irokezi, Irokua, I. 14; VII. 10, 18, 19,_ 21, 22; XVIII. 51, 52; XXIX. 136; XXXIV. 59, 62; XXXVI. 383; XXXII. 92, 108, 109, 121, 131, 132, XXXVIII. 41; XXXIX. 65. 161, 162, 169; XXXVII. 367-369; imeretyńczycy, XXXIX. 74. XXXIX.2l. Indianid, 1. 54, 154, 184, 237; III. 214, 215, 321; IV. 64; VI. 20-24, 114, Iru1owie, Azja, VIII. 97. Istawani, szczep germ., XX. 221. 117, 228, 328, 336; VII. 3, 9, 18, 21, 22, 24, 63, 80, 87, 296, 326, 3-27; !talowie, Italikowie, p. AuzOJ;nowie, Etruskowie, Hernikowie, Latyni, VIII. 9; X. 112; XV. 18, 142; XVI. SaJbi:nowie, Samnitowie, I. 102" '113; XVII. 2, 9, 20; XVIII. 233, 105; IX:X. 2H9; X'X',I;X.142. 467; XXIII. 163; XXVI. 141; Izraelici, IV. 290;IX. 162-168. XXVII. 192; XXVIII. 4, 5; XXIX. 137; Xxx. 255; XXXIV. 291; Jadźwingowie, Jaćwież, Jatwa, III. 97, 98; VI. 400, X. 111; XXXVI. XXXV. 33; XXXVTI. 368-371, 213. 374; XXXVIII. 283, 406, 407. Indianie Ameryki Płn." XXXII. 95, Jakuci, Sachaj, V. 98; VI .. 26, 128, 328, 331, 334; VII. 1, 2, 28, 79, 237; 130; XXXViIH. 213, 391; CostoXV. 142; XVI. 120; XVII. 190; maga, VII. 327. Kalifornijscy, II. XXXII. 99-117, 126; XXXVIII. 98; XII. 271. Krykowie, VII. 15. 212; XXXIX. 16,. 63, 70, 71, 77, Kutenai,. XXXIL 92, 108, 111, 114, 78, 80. 131, 140, 161, 169. Lanelocas, VII. 327. Meksykańscy, XXXVIII. 287. Japończycy, II. 369; VIII. 98; X. 347, 472; XI. 208, 210, 221, 334, 335, indianie rezerwatów Stan. Zjedno339,431; XV. 146, 149; XVI. 127, czony'(:h, XXXVIII. 213, 391. 128; XVIII. 89-91; XXII. 158; Zuni, XXXII. 154. XXIII. 169; 152; XXXVII. Indoeuropejczycy, I. 95, 109, 266; 388; XXVIII. 395, 397; XXXIX. , XXI. 19; XXV. 201; XXVI. 31, 86; 422. , XXVIII. 115; XXIX. 135, 141, 152; Nw. Gwinea, XXXVI. XXXI. 157, 158; XXXIII. 13; Jatmulowie 367. XXXIV. 47, 49, 59, 64; XXXVII. 320; XXXVIII. 35-49, 320, 369; Jawajezycy, XXXVIII., 409. Jazygowie, Sarmaci, XVII. 117. XXXIX. 68, 81, 82. Jągra, lud bajeczny, XXXVII. 28i. Inguszowie, XVII. 246. Inkasowie, Inkowie, VII. 12; 15, 16; Jungowie, lud, XXXVII. 364. VIII. 205;' XX .. 43; ·XXXII. 163; Jizidi, Jezidi, VII. 26, ?o7. xxx. Jorubowie,' szczep afL, VII. 10. Jugosłowianie, XXII. 144. Jukagirzy, p. Paleoazjaci, Anaulowie, Chodyńcy, Czuwańcy, Szorombojcowie, XXXIX, 75, 94, Kabardyńcy, VII. 58; XVII. 264. Kaczyńcy, XXXIX. 95. Kafrowie, Bantu, I. 154, 240; II, 302; XXXIII. 2; XXXIX. 56, 335. Kadi.acy, xx. 180. Kajanie, Borneo, VI, 24. Kallipidzi, p. Scytowić, XVII. 173. Kałmucy, I. 229, 236; V. 2; VI. 330; X. 340, 341; XXXIX. 56, 69, 75. Kama'kanie, pl. brazyl., VI. 230. Kaminaljuyu, XXXVIII. 398. Kamczadale, IteLmani, II. 21; VI. 114, 335; VI" 11, 21; VIII. 97, !l8; XXXII. 149; XXXV. 33; XXXVIII. 212; XXXIX. 21, 67, 70, 94. Kameruńezycy, p. Mandźa, Wonideo, I. 153. Kamilaroi, Kornai, IV. 358, V. 203. Kanibale, XX. 207. Kaa1:sas,XVIII. 49. Karaimi, Karaici, I, 257; IV. 342, 345; X. 128, XXI. 270; XXVII. 137, 163, 166; XXX. 241; XXXIV. 154, 182; XXXV. 98, 182, 187. Haliccy, Lucey, Krymscy, Troccy, XXXVII. 338; xxxrx. 88. Kara-Kałpacy, XXXIX. 88. Karełowie, Karin, Ka-reng, VII. 18. KaTibowie, Karaibowie, Karybowie, Antyle Małe. Ameryka Płd., VI. 24, 229, 236, 334; VII. 17. Karpy, mieszkańcy Karpat, III. 376. Kasai totok, p. Słowacy, nazwa Słowian, XXVI. 55. Kazachowie, XXXIX. 56, 76, 77, '88, 89, 120. 51* Ketowie, naród syberyjski, XXXIII. 137; XXXIX. 75, 76. Kikuyu, szczep afrykański, XXXIX. 195, 302. Kile, gr. tiurska, XXXIX. 90. Kiowa, XXXVII. 348; XXXVIII. 394. Kipsigis, szczep nilo-chamicki, XXXIX. 183. Kirgizi, I. 236; II. 196, 299, 301-304, 308; IV. 254, 255; V. 2-13, 20, 105-113, 117-120; VI.- 26; X. 340, 341; XV. 18; XXV. 130; XXXIX. 8, 76, 88, 89, 423. Kitajce (Chincz.), XXXIX. 70. Koczownicy, I. 236, 239, 240. Koczownicy ałtajscy i środkowo azj atyccy, XXXIV. 180-183. .Kole, szczep bengalski, VII. 9, 16. Kolenowie, XXXIX. 96. Komancze, Comanches, I. 157, grupa azteko-tano, XXXVIII. 355. Kom i-perm iaey, Komi-'Zyrianie, XXXIX. 66, 80, 98. Koreańczycy, II. 6; VIII. 18; XXXIX. 420. Koriacy, Koracy, VII. 97; XXII. 85; XXV. 2; XXXVIII. 347; XXXIX. 76, 77, 94. Korsy>kanie, X. 342. Kotowi.e, Azja, VIII. 97. E:ozacy, II. 163, 164, 170, 197; IV. 157; XXXVII. 100; Kozacy Syberyjscy, II. 307. Kozarowie, Sarmaci, XVII. 177. Krzywiczanie, XXXIX. 72. Kubańcy., XXXIX. 87. Kumanowie, VII. 77, 204; XVI. 173; XXIII. 34, 169; XXXIV. 112, 113, 117, 1'\'2. Kumykowie, .p. Nogajowie, XXXIX. 56. Kunaudaburowie, III. 372. Kurambowie, Azja, VIiJ:.97. ' �804 805 Kurdowie, p. Jizidi, VII. 26, 27. Kurnaje, pl. austral., I. 232; VI. 203; XVII. 15. Kurykanie, XXXIX. 66, 100. Kurykanie, XXXIX. 66. .Kurylowie, Azja Wsch., VIII. 97. Kwadowie, V. 229; XXVIII. 75. Kwak~ul, XVIII. 54. KWitsche, Quitsche, VI. 16; XXXII. 112, 154, 155. Ladynowie, XXXVIII, 48. Lampongowie, VII. 13. Lamucl, Lemuci, paleoazjaci, XXXIX.94. Lao-Tai, XXXVIII. 413, 415. Laos, Lawa, VIII. 262. Lapończycy, 11. 6, 7; V. 279, 402; VI. 22B, 239, 337; XX. 209; XXII. '51, XXIII. 169, 178; XXVIII. 16B; XXIX. 135; XXXI. 92, 114, 142, 157, 159; )QO{lII. 137; XXXIV. 285; XXXV. 174; XXXVII. 441; XXXIX. 441. . . Latukowie, Niloci, VI. 14. Lechici, Lechowie, Lachowie, III. 83, 84; VI. 3'83; X. 130-133; XIII. 349; XXVI. 143, 146; XXVIII. 73, 75; XXXIII. 151. Lemuci, XXXVIII. 259; XXXIX. 94. Lendzan1noi. A€\'1;u\''''OL XXV. 12'2. p. Polacy. Lezginł, XXXIX. 87. Libijczycy, Trypolis Afr. Płn., XV.28. Lidowie, Lydowie, Meończycy, Azja Mniejsza, X. 344. Liguryjczycy, Ligurowie, I. 239; ,XXVI. 93. Litwini, Lettowie, I. 23, 120, 121, 175, 187, 256, 258, 260; 101, 277, 307; nI. 203, 97, 99-118, 198-200, 213, ~93, 294, 297, 303, 350, 351, 353, 363, 385; IV. 1, 35, 119, 165, 365, n. 370, 408; V. 204; VI. 327, 329, 334, 400, 405; VII. 3, 10, 13, 36, 223, 236, 328; X. 110, 113, 114, 139, 140, 149; XI. 16, 111, 2l2;XII. 32; XIII. 90, 153, 344; XIV. 2, 18, 31, 32, 34, 48-51, 58, 71, 77, 203, 208, 229; XVI. 264; XVII.37, 124; XVnI. 118, 232; XX. 208, 209; XXII. 4, 5; XXIII. 160; XXV. 59, 129; XXVI. 105; XXXIII. 2, 13; XXXVI. 213; XXXIX. 74. Zemgała, nI. 97-99. Plemiona litewskie, III. 98; XXII. 10, 11. Liwowie, XV. 218; XXXVI. 95, 96. Logdbowie, Indianie Am. Płn., XXXVII. 370. Longobardowie, XXVIII. 76, 115; XXXIX. 115. L u d y: alepskie, HI. 351; XXIX. 135. - apenińskie, XXIX. 135. ~ bałkańskie, p. Albańcycy, Bułgarzy, Jugosłowianie, Macedończycy i in. XXVJI. 55; XXIX. 135. - czarne, IV. 78. - europejskie, III. 370; XXVII. 54, 55; XXXVI. 351, - koczownicze pt. Koczownicy, XXVI, 141, 145; XXXVI1. 369. - kolonialne, XXXIX. 54-56. - myśliwskie, I. 229, 233. - nordyckie, XXVII. 55; XXXVII. 256. - pastersko-koczownicze, I. 49, 240; XXV. 38; XXXIV. 173. - pierwotne, I. 228, 241; III. 84; X. 189; XI. 428; XX. 199; XXVI. 77; XXVII. 172; XXXIX. 2, IB. - pozaeuropejskie, XXI. 87. - praindoeuropejskie, XXXVIII. 45. - radzieckie, XXXIX. 65. - romańsko germańskie, 11. 110. - słowiano-germ:ańskie, I. 102, 240. - słowiańskie, XXXVII. 353. - l '''Y - śródziemnomorskie, XXVII. 54; XXIX. 54. turańsko-mongolskie, XXXVII. 99. tureckie, XXXVII, 338; XXIX. 135; XXXIV. 172, 174; XXXVIII. 43, 212. turko-tatarskie. I. 114, 236; XXIV. 84, 88; XXXIV. 51, 58, 173, 179. Luo, szczep nilocki; XXXIX. 181183, 203, 210, 213, 215, 220. 225, 226. '1 Lutycy, Lutici, Ljutyczi, Luticzi, ticolwie szczep Słowian Odrą, Weletowie, Wilcy, IX. X. 151; XI 2,7'8,27 9;XIV. 29, XX. 157;XXXVI. 404. 1 . \ Lu· nad 196; 207; Łotysze, Łatwi!szy, Lettgabowie, Loth.awici, Latweschi, 1. 256-260, 287; III. 97; VII. 22,9, 232, 337; . x.xxIX 74, 7,6. Łużyczanie, Serbowie Łużyccy, SOTbowie, Wenden, I. 18; U. 116; V. 36; VI. 309, 410; VU. 111, 40, 336; VIII. 432, 43,5; loX. 96, 233, 422; X. 132, 235,. 470; XII. 97, 3112;XlII. 337, 340; XI1II. 4, 166; :XIV. 330; XVI. 347; X,X. 166; XXV. 105; XXVIII. 1Q5; XXIX. 132; XlXX. 214, 2126, 239; XXXVI. 404; XXXVIII. 95, 220; XXXIX. 00. Madzi.arzY'l Madiary, Węgrzy, Wuhry, I. 54, 117; II 5, 64, 77, 78, 120, 258, 373; IV. 715. .. 1716,327; V. 238240, 2S1, 300, 30.1, 313......;315; VII. ł :~ ':: 44, 74, 7'5.,77, 83, 85, 87, 157, 192, 194-196, 201, 204, 222, 232, 283285; IX. 115; X 17...117, 137, 140, 145, 228, 360-362; ,XiI. 2'5, 26, 29, 31, 132; XIV. 326; ,XVI. 22, 401; XIX-VI. 95; XXIX. 135, 145,·204; XXX.200, 201; XXXIII.2; .XXXV. 176; .x:.x,X:VII. 353. 3!j5, 357; Xx.xl~. 67, 76, 122, 157. Malagazyjczycy, Malagasi, VI. 237. Makedonowie, I. 113. Makondo., szczep Afr. Środkowej, Bantu, x.:xVH. 294; .xXX'IX. 302. Makusi VII. 24. Malagasy, Malgysze, VI. 18; XIV. 193. Malajowie, Malajczycy, I 229 237, 238; "I. 12, 16, 339; Je". 15, 18; XVII. 30; XVIII. 109; XXXVII. 387-389; XXJX:VIII 410. Man-chmerowie, XXXIX. 420. Mandan, VII. 9; X,VIII. 50. Mandża, plemie, Kmerun, XV. 142. Mandżurowie, VIII. 98; XI. 336; XXXIX. 69., 120, 240. Manegrowie, VIII. 8'9; XXXVIII 259. Mansi, XiX:XIX. 51, 78. Mantowie, IX. 232. Maorysowie, Nowa Zelandia,Maori. VI 114; XVII. 5; XXiVII. 189; x.x:xVII. 280; XXiXoVIII.396. Markezańczycy, XXXVII. 380. Maryjczykowie, .XXoXIX.77. Markomani, II. 78. Masageci, Masai, II. 99; XVII. 171" 172;XoXXI.x. 76, 302 Matambwe, XXIXVII. 294. Maurowie) p. Arabowie Berber, IX. 235, 23-6 Maya, Majasowie, Mayab, lud. Ind. Am. Śr., Jukatan, I. 154, 237; XXXNIII 391.)400. Melanezyjczycy, ,XVII. 243, 2'50; XVIII. 26; XXXVII. 280; XXXVIII. 288; XXXIX. 21, 76, 85. Menonima, XXXVIII 406. Meredżyńcy, XVII. 246. Metenaspowie, Sarmaci, XVII. 177. Metysi w Brazylii, X!XXVII. 38tl Miztekowie, Ind. Meksyk, XII. 271. �\ 807' 806 Mongołowie, I. 234, 236, 241; III. 177, 217; IV. 70, 72; VI 334; VII. 14 61; XIII. 58,59,62; XV. 20; XVII: 189; XVIII. 91; XXIII. 45., 46; XXV. 39; XXXVII 109, 387; XXXVIII. 402; XXXIX. 32, 56, 69, 75, 118, 120. Morawianie, II. 78, 125; VI, 118, 279; VII. 97; IX 286; X. 143, 151; XIV. 3,1, 3'32; XXIII. 186; XXIX. 116. Mordwini, Mordowcy, Mordwa, XVII.110; XX1II.l60 .. 186; XXXII. 90~""'93,94, 97, 98, 101, 103" 114; XXXVII. 441; XiXXVIII. 236; XXXIX. 50, 51, 66, 77, 80. Moskale p. Rosjanie. I. 147; II 66, 86, 139, 347; III. 15&1224; IX. 267; XI. 41; XIII. 3,9, 239; XIV. 248; XXII. 139;XXX. 200, 201 Mou, Móu-Khmer, xx.xVlIU. 413, 415. Mulaci, XI. 354. Munda-Koth, pl. hind., VII. 63 Mundowie" XXX,I. 172•. . 1VIuni, szczep ustraI., XXXVII. 294. Murzyni, I. '70, 225, 233, 234, 236; II, 98;. III. 217; IV. 63., 64, 68-70; . VI. 241, 322, 3'30, 334; VII 6, 8, 12, 25; IX, 222; Xl. 352, 35'4; XlV. 311; XVII. 65, 274; X.XJ.X. 146; XXXl. 169; XXXVIII. 399; XXX]x:. Zl, 424--426. Plemiona afrykańskie, II. 302; XXXVIII. 404. Plemiona wsch, brzegu Afryki" XA·XVII. 3'69. Murzyni Sudańscy, XXXVIII. 93, Murzyni Togo, XXXVIII. 373, 374, Plemiona murzyńskie, iXlXlXIDU9. Musgu, XXXIX, 302. N.aczejowie, VII. 15. Nadowesowie, IX. 232. Nairt. Indie Przedgangesowe Nairt, Naire, II, 106; III. 214. Nanajcy, XXXIX. 76. Nandi, szczep nilochamicki, XXXIX. 183. Narynjerowi:e, pl, austral. 1[1. 373. Negdowie, X;X:XVIII. 259. . Negidalcy, XXJXlX. 419 Negryci, AustralH i Oceanii. T, 2'29, 232; IV. 00, 70; VIII. 97; XXXVII.. 387; XXXVIII. 414 Negrile, XXXIX. 21. Neńcy, XXXIX. 70, 86. Neurowie, Neury, XVII. 17'3, 182; X;XIV.53,82; XXV. 78, 122; XXXIX 100. Ngo, szczep malajski, XXXVIII. 414. Niemcy, XXXIX. 2, 123, 140, 146, 154,. 158, 369, 373, 389. Niwchowie, paleoazjaci, XXXIX. ·76, 94, 421 Normanowie, II. 120; XJXIX. 136; XXiXVII. 400, Norwegowie, ViI.205, 4'15; ,XJXlXJIx..80. Nogajowie, p Kumykowie, XXV. 5; XXiXI. 112. Nutka, VI. 117. Nyana, Nyanza, szczep afrykański. XXXIX. 224, 3Q2. N'zakara, Kongo, X. 341. Obdorczykowie, plem. mieszkające nad Obią, XJX;XIX. 310. Obodryci, Obotryci, Słowianie połabscy, IX. 196;X:XV.122; XXXVI. 404, Olczowie, Margani, Ulczowie, XVI 131; XVIII. 86, 00; XXIII. 33; XXXVIII. 259; XXXIX. 419, 421. Omeba, XXXII. 112. Opolanie, pl. słowiańskie, II. 115. Oraoni, pl. hind., VII 16; XXiXIV. 40, 184. .' Orawianie, Orawcy, II, 254; VIII. 94; XXXV. 53; XXX'L1I. 441; XX;XIX 435. Ormianie, Armeńczycy, VII. 10, 62, 87, 88; ~X. 74. Oroczanie, VITI, 98; XVII. 10, 109; X~II. 85; XiXIII. 34; XXXVI 23, 27; XXXVIII. 259. Oroczowie XXXIX. 420, 421. Orokowie 'sachaUńscy, XXXIX . 419 Osetyn:i, I. 151; III. 302, 303; VII. 57; X. 244; XIXVIII. 350; XXXIX. 66, Ostiacy, Ugrofin, I. 15;1; III. 21, 308; VI. 241, 3,37; VII. 2; XVII. 15; XXIII. 137; XJXVIII. 115; XX:XII. XXXIX. 75 Ostrogoci, Ostgoten, XIXVL s. 3. Owambo, szcz~ Bantu, XX:XVII. 81. Paleoazj,aci, p. A1nowie, Czukcze, Goldowie, !teImeni, Juka.girzy, Kamczadale, Koriacy, Lemuci, Olczowie, Oroczanie,. Niwchowie, Ude,XiXNII. 160. Papagowie, XXXVII. 375. Papuasi, Papuani, Papua, Nowa Gwinea, I, 232; IV. 69, 70; VII. 3,39; VIII. 97; XII. 171; XVIII. 16, 20; }GX:[XJX.415,1'6. Patagończycy, Am. PM., VI, 114. Pawnee, XlXlXlIi£,144, 1415,162; Permiacy, XXXIX. 51, 66. Persowie, I. 154; II 186; VI, 121, 312; VII. 14, 25, 27; XI. 232, 2.40, 289; XV. 197; XVII. 32, 37; XiXV. 38; XXIX. 142; XXXiII 92, 106, 114, 121, 132, 134, 152, 155, 169; XXXIX.72. Peruańczycy, VII. 15. P Jeczyngowie, Pieczyngi, Pieczeniegi, XII. 277; XIV. 315; XiXJXIV 172, 176, 181. Pigmeje, X. 339; XVIII. 20; X.XIII. 48~ 178; XXVIII59, 160; XXXVI. 188; XXXVII. 69; X:XXVIII. 12, 30,33. Pikardyjczycy, XXX:IX. 73. Plemiona ruskie, VI.:r. 92; lX/XIV. 81; XXVI. 46. Podo1anie, I. 187, 37'3; XX.XVIII. 442. Polacy, grupy i podgrupy. Polacy, I. 2B, '51, 89, 90, 92, 175., 177, 241. 256--'25&, 260; II. 4, 23, 24, 27, 64, 66, 80,' 81, 84., 115, 116 118, 121.\ 122, 124, 125, 173, 193, 195, 198, 2'90; III. 88, 105, 116,-176, 1,81.\182, 192, 378; IV. 3, 68, 7'6, n, 327, 333, 3034,338, 401-409; V. 57, 87, 129.~155, 244, 252, 300; VI. 109, 40, 115, 119, 161, 173, 2772709; VII. 26, 31, 32.~74, 75, 7>1), 90, 192, 196, 204, 223, 228, 22·9.,233; VIII. 92, 94, 127, 262; IX. 61), 115, 2'51, 260, 417; X l, 116, 117, 130, 131 135, 137, 139, 141-145, 125, 153; 228, 231, 240, 467, 468; XI. 9, 16, 41, 115, 249, 251, 255, 25,6, 262. 3281~333, 345, 349, 350, 3:91, 392, 406,4'29; XII. 283, 284, 309; XIII. 5, 38, 238; XIV. 15, 27, 30.\ 47, 74, IH, 185, 192, 202l 2,10,217, 263, 316, 326, 353; XVII. 177; XVIII, 127; XX. 187, 191, 281,297; XXI. 270; XXII. 130-137.\ 139, 143, 145, 100; ){}(III. 151, 186; XXV. 122, 142; XXVI, 95, 105; XXVIII. 73, 75; XXIX. 126, 154, 164, 209; X:XX. 10., 213, 23'5, 236, 239, 243; XXXI, 36, 68, 69, 87, 121, 132, 163, 171; XXXIII. 9; XXXIV. 172. XXXV. 53; XXXVII. 145.; 148, 165--168, 238, 241, 244, 245, 262, 265, 268, 271., 277, 3,5'1; XOOXVIII. 206, .210, 213, 219; XXXIX. 113, 157. �809 808 Polacy brazylijscy, XII. 175. - orawscy, .p. Krajniacy,VI. 365, 372. VI. 367, 368. - węgierscy:. patrz: Białokarantani, VI. 2S1; XVII. 256, 258. - w Ameryce, II. 175. Galicjanie. Lud Galicji Wsch. i Zach., III. 288. Polskie grupy etniczne: Babiogórcy,~III. 101; "'VIII. 108; V IX. 2!J5; XII. 3-34;"X\XIX 117; XXXVI. 222; XXXVII. 282; .xxxVIII. 305. Bambry p. Wielkopolanie. Beskidowi Górale, V. 121; X. 125; \xVII. 124-127; WYIII. 136, 140, 141;i/XXX. 220~ 223; ~XXI. 66, 67, 108; XXXV. 42, 48; XXXVI. 224, 286;I"OCXXVII.228. Górale. Górale, II. 3, 4, 72, 79 3102,344, 345, 356; III. 125, 217, 225--231. 241, 200, 252, 25'3; V. 53, 120, 121, 129, 298; VI. 13,9,198, 304 3,66,370; VII. 181, 182, 203, 213, 222, 228, 257-259, 285; VIII. 108, 1·60, 161. 163-167; IX. 168, 254-258, 262, 263; X. 142, 17R 278,333,435,436; XI. 27, 29---32, 44-46, 55, 72, 145, 180" 207, 330, 42 9; XIII. 66, 72, 151, 305; XIV. 68. 22~5,262, 264, 3'65, 3,98; XVII. 125, 126, 177; XVIII. 74; XXIII. 00 70, 151, 153; XXV. 90, 93; XXVIII. n, 72, 214220, 224, 250; XXX. 147, 162, 193; XXXI. 67., 102, 147, 164; XIXXV. 18, 22, 24, 55, 71, 72, 172, 17,6,.177. XXXVI 222., 225, 230, 231, 236--238, 241, 242, 244, 2.46---248,256, 260, 262-264., 273, 2.78; XXXVII. 211, 213, 215, 232, 288; XXXVIII 1 294. Górale Biali i Czarni, IX. 255. Górale Czadeccy, XXXVII. 228, Górale Grybowscy.. XII 15. Górale Istebniańscy, XXVII. 173. Górale Karpaccy, VIII. 161, 167; XXXVIII. 17. Górale .Nadłomnkcy, XVII. 138, 139; XVIII 141. Górale Nadpopradzcy, XXXVI. 260, 264, 269, 270, 277. Górale Nowotarscy, XVIII. 6468, 71-78; XXX. 193; XXXVI. 222; XXXVIII. 441. Górale Podgorczańscy, XXXV. 53. Górale Podhalańscy II. 79; III. 225, 227, 251, 258; IV. 64, 65, 77; V. 121, 249; VI. 173, 174, 301; VII. 33, 35, 41, 101, 205-208, 218, 219, 225; VIII. 108, 162; IX .. 255, 417; X. 101, 300, 302, 313, 314; XI. 70, 330; XII. 9, 10, 12; XVIII. 66-68, 70; XXIII. 28; XV. 139; XXVI. 154; XXIX. 117; XXX. 193; XXXI. 70, 71, 147; )OCXIV. 271; XXXV. 18, 23; XXXVI. 222, 224, 251; XXXVII. 228; XXXVIII. 441,449. Górale polscy na Węgrzech, II. 373. Górale Ruscy, XXXVI. 51, 65. Górale Sądeccy, XXXVI. 223, 225, 247, 260, 262, 264, 271, 273, 274, 275, 277; XXXVIII. 441. Górale Spiscy, XXXVII. 164, 35. Górale Szczawniccy, XI. 344. Górale Sląscy, XXVIII. 1, 83; :XXXVII. 169, 228, 230-235; XXXVIII. 440. Kliszczacy, Kliszczaki, VIII. 167; :xxIX. 117; XXX. 193; XXXVI. 22, 224. Grupa Pszczyńska, XXXVIII. 441. Górale Tatrzańscy, V. 122, 123, 128; XI. 330; XVI. 392; XVII. 97; XVIII. 6, 64; XX. 304; XXII. 104; XXV. 79, 83, 89; XXIX. 195; XXX. 3. Górale Twardzi, XXiXVI. 215. Sierczanie, IV. 275, 279. Ska244. winiacy, XII. 124; xxn. 138; Górale Zagórzanie, XVIII. 108; XXVIII 215; XXXIX. 593. WieXXXVI. 222. liczanie, III. 347, 348, 353, 363, Górale Zakopiańscy, IX. 416. 365" 36·6, 368. Górale Żywieccy, XXXI150; XXXV. Wolniczanie, XXII. 138; XXVIII. 48, 51, 186; XXXVI. 222; 'U5; XiXXV. 38. XXXVIII. 71, 254, 44; XXXVIII. Księżacy p. Mazurzy. 441. Kujawiacy, X 173; XXXVIII. 448. Grębowiacy, Grębowiaki, p. LasoKurpie p. Mazurzy. Lachy. Dolaki. wiaki, XIV. 205, 237, 295, 308, 309, 318; XXI. 266; XXIX. 1, 3; II. 3; III. 258, 265, 365; IV. 285, XfX1XVII.418, 419; XXXVIII. 242. 333; V. 53, 121, 128, 129, 278, 279; VI. 301-303, 382, 283; VII. 256--Krakowiacy . Krakowiacy, II. 10; III. 15; TV. 259; VIII. 84-86, 108, 148, 16180; VII. 84, 98, 223, 336; VIIT. 168, 396; IX. 86, 258, 262; X. 142; XII. 28, 29; XIII. 34; XIV. 399; 160, 162, 168, 218; X. 5, 196, 384, 385, 458; XI. 24, 26---29, 31, 32, X/XlXII. 69; XXXV. 21, 38; 36--40; XII. 32; XIII. 64, 158; XXXVI. 223, 225, 226, 230, 241, XIV. 69, 375; XXII. 138; XXIII. 242, 244-249, 251, 256-258, 260152, 154; XXIV. 106; XXVI. 154; 264, 273, 275, 277, 278. XXVIII. 168, 215; XXIX. 104, Lachy Sądeckie. 158, 175, 192; XXX. 36; XXXV. IX. 168, 253 2.59--263, 381, 423; 18, 23-25, 27, 39, 40; XXXVI. X. 168, 17-9; XI. 7{}--72; XXVI. 222, 226, 230; XXXVIII. 441, 449. 57; XXXV. 22; XXXVI. 239, 258, Łagiewn~czanie, II 362. Nadra260, 262-265, 2,68, 271; XXXVII. bianie, III. 2, 73, 348; IV. 329, 229; XXXVIII. 449. BryjokL 331-334; V. 101-104, 256, 363; XXXV1.258, 260. Doliniacy, XI. 273, 374, 379; XIII. 297; XXVI. 95. Podegrodzianie, XXIXVI 24, 28--29, 31, 32, 36--40; XII. 32; 263·, 266, 274. XIn. 64, 158; XIV. 69, 375; XXII. Lasowiacy, Lesiacy, Leśniacy, 138; XXIII 152, 154; X,XiV. 106; XXXIX. 445. Jamniczanie, JęmiXXVI. 154; XXVIII. 168, 215; canie, Grębowiacy, Grębowiaki, XXIX. 104, 156, 175, 192; XXX. Grębowianie, XXIX. 1. Rzeszo36; XXXV. 18, 23-25, 27, 39, 40; wiacy, XXXVII. 418, 419; XXXVI- 222, 226, 230; XXXVIII. XXXVIII. 442, 447, 449; XXXIX. 441, 449. Łagiewniczani"le, II. 362. 445. Nadrabianie, III. 2, 7<3,348; IV. Lubliniacy. 329, 331---334; V 101-104, 256, Lud: Lubadowski, IXiXvm. 154; 363; XI. 273, 374, 379; XIII. 297; .X)XILX'. 95. Lubelski, IXOCVIII.95, XlIV. 48, 171, 183, 220; iXlXII. 167, 168; XIX1XVIN.442. 65; XXIII. 57; XX'XI. 152. IproMałopolanie, VI. 370; XXXVIII. 411, szowiacy, XXII 138; X,XVIII. 447. �810 I I I XXIII. 121, 148, 151, 153; XXIV. Sandomierzanie, VIII. 162. 168. 99; XXVIII. 17,20.\ 22, 3Q.-32, 35, Sanoczanie, XIII. 38. 36, 38; XXXIV. 258;XXXV. 61, Mazury. 181, 183, 187; XXXVIII. 267, 448; Mazurzy, Kurpie, Łowiczanie. XOCXIX. 463. I. 26, 76, 203; II. 3, 24; S ł o w i ń c y, V. 320-333; VI. 81III. 98. 130, 3-65; IV. 57, 333; V. 95; VIII. 92; IX. 298; XXXVIII. 53; VI 299, 370, 3'83; VII. 83, 95. 438; XXXIX. 462. Błotka, VI. 90, 225, 337; VIII. 218; IX. 88, 147, 321. 'Lzbice, V.31. Seca, Zietze, V. 143, 254,260, 2.63; X. 197, 205, 228, 324. Sionów, V. 324. Smołdzynie, 376; XII. 32; XIII. 14, 54,96, 297; Smołdzenie, V. 324. Szlochów, V. XIV. 32, 43>--49, 56, 3,65; XVII 324. Rto, Rotowo, Rotten, V.I. 90. 135, 256; IX:VUI. ]20; XIX. 56, 93, Witków, VI. 90. 112; XXIII. 89, 163, 164; XXVI. Żuła wianie, XXIXVII. 2;50. 46 58, 63 145; XXVIII. 188, 208. Kociewiacy, XXXVIII. 448. 210; _XXIX. 167; XXiXI. 132; Ślą z a c y, Szlązacy, Slęzoki, SlenXXXV. 60; XJXXVIII. 339, 340 zanie, Silingowie,p.GÓrale Śląscy, 448; XXXIX. 3099. I. 27, 31; II. 115, 116, 124-5, 289: Księżacy, IV. 77; XXV. 141; III. 379; IV. 49; V. 53; VI. 383; XXIX. 158, 183; XXXIII. 143; VII. 27, 214; X. 132, 151; XI. 109; XXXV. 172. Kurpie, Puszczaki, XIII. 38, 55, 56, 60; XIV. 58, 310, II. 211, 225; X. 324, 353; XIII. 343; 330, 332, 336; XXVII. 168; XVI. 264; XVII. 17. 162; XX. 172; XXXVII. 240, 250, 251; XXXVIII. XXI. 6, 118, 142-144; XXII. 142, 304, 306, 448, 449; XXXIX. 309. 143; 82, 127; XXVII. 169, 173, 174; Górnoślązacy, II. 125; VII. 96; XXVIII. 168; XXIX. 186; XI. 328; XIII. 56 XVII 124, 128; łX'X!X.343; XlXXiIV. 237, 252, 2518; XVII. 109, 111-113, 129; XJaXIII . . XJaXV. 36, 176, 180, 186; 112; XXXV. 185. Brenniacy, -XlX.XVIII. 446, 448; XXXIX XXXV. 187. 359-362, 396, 401, 404. Lasacy, Wielkopolanie, IV. 49; XIII. 55; II. 120. XXII1.10o; XXV. II. XXlVIII. Mazurki, .xJX:XIX. 388. Poborza168; XXXI. 93, 160; XXlXV. 187; . nie, VII. 225. X.xJXVIII. 442., 448_ P o m o r z a n i e, III. 84; VII. 330; Bambry, II. 118. .XII. 157; XXXVII. 240, 250, 251. Drobne grupy: Pomorscy, Borowiacy, Boraki, BoCichowianie, XXIX. 128. TUSy, XXVIlI. 38; XXIX. 3; Cieszyński lud, XI. 110. XXXV. -84. KabatkL 81. KaCzarnkowianie, p. Czarnków, szubi, V. 320-323. 357-359; VI. 81-83, 85-95, 310; VIII. 96---XXXIII. 157. Częstochowski Lud, .xJXlXV. 188. 98, 235,236, 329.,3-30;VIII. 79; XI. Dąbrówczanie, pow. Brzesko, I. 125. 251 340, 365; XIII. 54; XIV. 308; Dunajczanie, Nowy Targ, XXIX 128 XVII. 218, 219; XXII. 64j 143; vn. 811 I Iwoniczanie, Krosno, VI. 126, 245. Jabłonkowianie, Jacki, Jasowie, IV. 174, 175, 179; XXIX. 117; XXXVI. 222; XXXVIII. 440. J. ćmierzanie, Sanok, I. 263. Jasielski Lud. .xVII. 139. Klimkowszczanie, Krosno. VI 38, 50 Koziary, pow. Łuków, Konstantynów, Radzyń, Siedlce, Xx. 173. 'Podduklanie, Krosno. VI. 37., 69, 78, 126, 24~ 340, 350; XXIX. 158; XXXiI. 108. Polasianie, Nowy Targ, III. 263. Posaniacy, pow. Tarnobrzeg. XXIX.3. Ropczycki Lud I. 92; XXX. 10; XX:XV. 2'5, 29. Sieradzanie, XlXIXVIl1I.448. Tarnowianie, vrr. 383. Tarnopolanie. II 281. Turow1anie.. Radzyń, .xlIV.308. Tylmanowiacy, Nowy Targ, tXXX,VI. 262. WUślanie, pow. Bielsko, II. 126, 129, 13'5, 136, 139, 141; V 89. Polanie, I. 146, 148; III. .84; IX. 217; X. 4; XI. 278; XIV. 19, 2,9, 64. Polinezyjczycy, I. 232; III. 217; VI. 230, 325; VII. 13, 62; XXXIII. 144; XiXlXVII. 135, 3-7'6;XXXIX. '5'5, 68~85--88. Połamanie, p. Wilcy, Obotryci, IX . 98; X. 129; XIII. 4; XIV. 310, 334. . XIII. 4; XIV. 310, 334; XXIX. 180; XXX. 2"39; XXXI. 68; x.x:xV. 173; XXXVI. 404; XXXVIII. 220. Połabszczyzna, XIII. 4; XIV. 310, 334. Pomory, Gub Archangielska, pow. Kolski, Kemsk!~, Oneżski, R. 5, 7. Ponka, XVIII; 49; XXXII. 112. Portugalczycy, XXI. 111, 127; XXXIII. 2; XXXVI. 387; XXXIX. 302. Prasłowianie. 'XIV. 17, 26, 228; .x..~I. 159; .xXXIV. 52, 63; XXXVII.. 321, 32'5-327; XXXVIII. 313, 314.' ~rusacy, Prusowie, BOTUSi, U.•366; III. 9-7-99; IV. 175; X. 111-113; XlII. 20, 54, 96; XIV. 208; XVI. 157; XXII. 2, 5; XXXVII. 267. Pueblo, Pueblos, N. Meksyk, Arizona Am. Płn. XVIII. 46,54; XXV. 127; XXXI. 162; XXXVII. 348; XXXIX.21. Punans, Borneo, XVII. 111. Radymicze, Radymiczanie, Radzimiczanie, I. 146, 148; IX. 86; X. 151; XI. 279; XXIII, 185; XXIV. 82, 89; XXXIV. 59. Retowie, Reto-romani, Ladynowie, XlXXVI~I. 48. Rifu, pl, marokańskie, XXXVIII. 394. Roksolanie, Rossolanie.,_ Aorsowie, Rossowie, Scyto-Sarmaci. XVII. 176, 177. Rosjanie, P. Moskale, 1.251& 260; [I. 3, 6, 15 202, 21lt 294, 305,306; nI. 35, 92, 1&2" 202, 294; IV. 156, 3207, 344),405--4!09; VI. 2:6; VIII. 2, 12; IX. 422; i}C. 228, 249;IX.r. 111, 252, 349; ,XI'I. 340; XlII. 93; XlIV. 72, 5'9,86, M, 12iQ,223, 2'99, 330, 332; XVI. 129, 131; XVII. 29, 177; XVIII. 136; X,XII. l-58; XXIII. 37, 160, 185; XXV. 41; XXVI. 49., 54; X!XIX. 101; XXX. 239; XXXIII. 13-7; XXXV. 183; XXXVII. 102, 109, 116, 117, 125, 350, 365. Wielkorusini, II. 210; III. 288; IV. 68, 77; XXV. 00; XiXJVI. 62, 113; XJXXII 93, 133, 148, 150, 152, 161, 169;XXlXVIII. 268. �813 812 Rumuni, I. 171; II. 209; III. 178, 375; IV. 94,95; V. 301; VII 87, 238; VIII. 163 IX. 69; X. 137; XIII. 66; XXIII. 20, 27 48; XiXX. 249; XXXIV 86; XXXVII. 172, 252; XlXXI'X. 157. Rusini, Małorusini, ruskie grupy etniczne, p. Ukraińcy. I. 90, 159, i74, 175, 177, 195, 197, 200, 206, 212; II. 3, 4, 20, (,5. 81, 88, 183, 306; III. 12, 13, 23, 26, 29, 30, 84, 102, 181, 348, 350, 365; IV. 32, 506,68 76, 77 94-96 327, 341, 403; V. 53, 87, 155, 244: 265, 300, 301; VI 3'9, 46, 511, 281, 303, 379, 3,88; VII. 32, 49, 50, 131-134, 164, 204, 242; VIII. 156, 3\91; IX. 72, 115, 2:57, 263, 281, 381, 417; XI. 181" 190, 255, 328; XII. 32, 234, 283, 309, 315; XIII. 119; XIV. 3'8, 44, 47, 515,67, 70, 86, 87, 192,217, 244,262 .. 2'63, 297, 29'9, 306, 3'16, :t47-367, 403; XVI. 270, 324; XlVII 177, 256; XVIII. 94; XX, 88, 166, 208; X'X,IV. 94; XXVI. 510 57-59., 61, 63, 95, 96, 1oo, 113; X1X.vIII. 2M); .XiXIX. 104, 108, 133; ,x;){jX. 213; XOCXI. 36; '.XJXJxlV1II. 1'61, 172, 1n, 263, 300; IX\XIXJEx, 84, 113. H5'7.Rusini Biali, Czerwoni, Czarni, IX. 255. Rusini Bukowińscy, I. 64. Rusini Hrubieszowscy, I. 156, 164 -166, 244, 251, 255, 256. Rusini Karpaccy, XXVI. 94, 95. Rusini Pienińscy, XXXTII. 109. Rusini Spiscy XJXVI. 53; XXXVII. 164. Rusini Szlachtowscy.. XX!XVI 24; X:XOCVII.160, 162, 1~168, 173, 193, 201; 202, 212-214, 2.28-230. 23'2, 234, 235. 4 Rusini Węgierscy.. Uhorscy, :XVII. 141; XXVI. 118; XX,XIII. 89. Rusnaki, Rusnoki, Rusnacy, Runiacy, II. 4; IV 96, 87, 333; V. 53. 185; IX. 254, 255, 259; XXI. 246; XXVI. 52, 56, 57, 63, 95; XiXJXVI. 243; XiX!XVII. 164; XXXVIII. 293,294. Blachy, Dyczki, XXVI. 95. Bojki, Werchowyńci, II. 24; IV. 97; V. 185; VII. 183, 185; :Xlx.v. 118; .xXVI. 95; XXIVl'I. 139; X.XVIII. 2,50; XiX\XI. 1515;X.XXII. 191. 19, 78, 118;x,xxXIV. 149; X!XiXVI. 222, 251; XX!XVII. 225, 228, 233, 356; X,XXVIII 442. Doliniany. Namulaki, Równiacy, VIII. 163, 165; XXVI. 95; XXXVI. 222, 224,. 238, 260. Cotaki, XXXVII. Hl~, 164. Gardłaki, XXXVI. 258. Haliczanie, XX. 50, 611,97; XXVI. 118. Huculi, I. 23, 147; II. 201-2Q.5; III 12·5; IV. 59, 9~99; V. 57-62, 12,7.,149, 153, 185, 207, 336; VI. 157, 158, 160, 257, 2:61, 304, 328, 351. 3'54, 398, 399; VII. 14, 65, 169, 2'38, 259, 264-272 334; VIII. 183, 185, 436, 438; LX. 95, 381, 415-417; X. '2,~, 275, 27'Q,459, 472; XI. 100; XII. 28, 285. 294; XIII. 34, 58, 111, 122, 240, 310, 339-3~1; XIV 55; XVI. 28, 261; XX. 200. JCXIIT. 1M; X.XI[I. 154, 156; :XXV. 39, 41; XXVI. SI; XXVII. 155, 166, 17'5; XXVIII. 249; XXIX. 185; XXIX. 183; X!XXlII 19; XXlXIV.82, 138, 139, 149, 153; XXXV. 78, lU. 85--89, 91, 94, 102, 104, 110 112-158, 173; XXlXVI. 2151; X!XiXVII. 228; XXXVIII. 442. Huculi Bukowińscy. XIXV'I. 46, 182. Galicyjscy, XXVI. 46 zakarpaccy, XXV. 46. Karpatorusy, XIXVI. 94, 95. Kurtacy, KuMaki, Czuchońcy, XXXVIII. 161, 16, 164, Lemki, Łemaki, IV. 97; V. 86, 87; VI. 281; VII. 204; X. 214; XI. 190; XXVI. 47, 51, 53, 58, 95; XXIX. 166; XJ{U{JII. 78, 89, 93, 98, 103, 107; XXXV. 22; XiXXVI. 222, 224; XXiXVII. 161, 168, 2,28, 229; XXXVIII. 442. Łyszacy, XXVI. 95. Małorusini, 1.90; II. 186; III. 188; V. 88; Xl111, 438, 439; XIV. 2201231; X:XVI.58,60, 1005;XXX. 239. Mieszańcy, Lachy z Góralami, XX/XVI. 243 XXXVI. 243. Namulacy, XXVI. 95. Pedaki, VI. 46, 49, 50. Pińczucy, Pińczuki, II. 187; IV. 341; XI. 219; XVI. 264. Poleszucy, IX. 1; X. 228; XI. 219; XVII. 24; XXV. 142; XXVI. 52, 62; XXVII. 138, 139; XXX. 14, 15, 17, 19, 22, 23, 29-35; XXXVIII. 442. Poleszucy Grodzieńscy, I. 162. Równiacy, VIII. 163, 165; XXVI. 222, 238,260:' Wengriny, p. Łemki, XXVI. 151. Werhowyńcy, p. Bojki, zamieszańcy, pow. Jasło, V. 86, 87; XXVI. 53, 95. Rusowie, Waregowie, XIV. 222; XXXIX, 17tl. Rzymianie, L 5, 97, 156; II. 105; III. 174, :1.15,216, 34'7; IV. 36; V. 133, 284; VI. 203, 204, 231, 33,5, 33'9; VII. 3, _8, 19, 7'5, 220; VIII. 93; IX. 89; X. 231, 24'2, 262. 366; XI. 356, 429; XLII. 91-94, 343; XIV. 36--41,53, 54,57, 72.,81, 189, 224; XVI. 155; XVII 18, 177, 193; XX. 177, 178, 190;XXII. 11, 37, 38, 51; XXIII. 8--10, 12, 21, 35, 36; XX:LV. 87; XXV. 38; XXIX. 135, 152; XXX. 45; ·XXXII. 93 132, 134, 145; XXXIII 146; XXXVI. 384; XXXVII. 140 282 326 344 397, 401; .XXXI,X. '66, 7'2.,84' 356: 359. Sabinowie, XXXVII. 130. Sachaj, p. Jakuci Sagajowie, XX;XIX. 90. Samnitowie, XXXVII. 139. Samoańczycy, VII. 19. XVIII. 28. Samodijska grupa, XXXIX. 94 Samojedzi. Samojed, Samelats, Suomalaiset, Syrojed, Samogir, II.7, 308; VI. 239; VII. 6, 7, 20; XXII. 85; XXXI'1I. 137, 1.38; XXXV. 3; XXXVIII. 258, 259; XXXIX. 2, 70, i76, 123, 140, 146, 154, 158. Santalowie. Bengal i Assam, VII. 16. Sarcee, XXXVII. 368. Sarmaci, p. Roksolanie, JazY'gowie, III. 376, 3'77; XVII. 176; XXII. 139; X:XiXIV. 56; XXXVI. 384; xxxroc 3,7, 65\ 7,6, 96, 94. Sartowie, II. 301; ,XIXI!. 98, 111, 127; XIII. 125; XXXVI. 141. Sartołowie, przodkowie Jakutów, X'XiXIX. 86. Sasi, III. 266, 268; VII. 200-202. Sasi' Siedmiogrodzcy, T. 54; XVI. 135; X2GXlII. 11; XXXIV. 86. Scytowie, I. 111; II. 321; III. 137; IX. l.95; XVI. 114; XVU. 169-17~, 178; .x..."GV. 33, 51. 173, 1,79; XXXIII. 137; XXXVI. 306, 364; XXJXVII. 396; XOOX:VIII. 318; XXXIX. 37, 76. Scytowie-rolnicy, XVII. 1703.Scytowie-3kolaci, XVII. 169--178. Borystenici, ,XVII. 173. Olbiopolici, XVII. 173. Seklerzy Siedmiogrodzcy. Szek1erzy VIII. 21; X. 235; XIII. 162; XVI. 220; XVI. 133-152; XVIII. 115; �815 ;814 VIII. 92, 94, 168, 322; I'X. 254, XXXIV. 86; XXXIX. 66, 87; 286, 422; X. 143, 362, 363; XI. 112, Czyk, XVI. 137. 307, 422, 434; XII. 234; XIII. 69, Selkupowie nar. syberyjski, XX!XIX. 306; XIV 84,230, 232, 262-264; 75,76. XVI. 3,52; XVII. 134; XVIII. U4; Semici, p. Arabowie, Fenicjanie, FiXXII. 65, 145; X!XV. 52, 55, 57, listyni, Zydzi, I. 238, 239, 246; 95, 96; XXVIII. 250; XXIX. 127; III 371; IV. 65; V. 284; XIII. 163; XXXV. 43, 53; x.xxVII 228, 351, XXXII. 153, 15'5; XOCXVII. 402; 356; XXXVIII. 294; XXXIX. 157, XXXVIII. 39. 441. Seminolowie, pl. ind. Floryda Am. . Słowacko- Wołoscy Górale, VII. 204. Płn., VI. 16. Słoweńcy, Słowieńcy, V. 444; VII. Senufo, Sudańczycy Wybrzeże Kościl U, 14, 239; VIII. 322, 341; I,X. Słoniowej, Bantu, XiIV. 193. 422; XI. 439; XIII. 15, 17, 19, 20, SeI1bowie, II. 81; IV. 15Q.,39'S; V. 68; XIV. 245, 308; X:X. 166; XXI. 3'6, 83, 137, 2'83; VI. 326; VII. 83; 94, 270; XXV. 43; XXX. 212, 214; VIII. '92; [liX. 33, 46, 233, 281, 283, ~XXI. 152, 163; XXXIII 10. 28!Ą,422; iX. 132, 13'6,141, 231, 249, Słowianie, I. 10, 101, 105, 112, 118, 467, 470; XlI. Ul, 173; IXI II. 17, 145, 154, 228, 250; II .. 62, 89, 94, 166; XIV. 33, 35, 45, 7(\, 73, 176, 101, 107, 117, 123, 182, 183, 277, 210, 217, 223, 4M; XVI. 324" 3~, 278, 2M, 300; III. 1-2 59, 87, 94, '332; XV~I. 29, 261, 2163; XVIII. 98, 122, 172, 17~184, 198, 351, 139; 166, 1'00..1617;XlXII, 144, 365, 379, 380; IV 53, 72, 74, '15, 145; XXV. 122; .xxVI. 1'18; 94, 96, 149, 157, 194, 196, 37, 337! .xXXI. 140, 1,58; J0CXII. 95. 338, 415; V. 83-85;, 25'2, 284; VI. Serbo-Chorwaci, XXXVIII. 220. 26, 115, 195, 230, 238, 327, 334, Shan, XJXJXcVIII414. 336, 338; VII. 4, 11, 12, 161, 167, Shanara, pl: hind., XXXIV. 42. ,197, 232, 233, 236, 239, 240, 292, Siewierzanie, Słowianie, I. 148; II. 296, 330; VIII.911 321, 434, 435; 100; IX.86;X!XIII. 185 IX. 86, 132, 212, 281, 283-285, Siouan, XXXVIII. 405. 332, 417, 422; X. 110, 126, 132, Sirtia, lud wymarły, XXX,oc, 86. 13'5, 140-147, 159, 23,1, 232; XI. Skandynawowie, II. 365; XI. W9; 106, 111, 164, 211, 212, 333, 355, 'XVI 417; X:XII. 158;X!XIV. 90; 356, 360, 364, 367, 370, 429, 436, !XIXlVlm. 250; XXJiX. 130, 141, 438; XII. 108, 210; XIII. 53, 55, 142, 161; ,X'XXIII. 2; XXXVIII. 87, 88, 92,94, 349; XIV. 24, 27, 33, 272. 34, 39, 46, 49, 51, 52, 53, 54, 57, Skirowie, pl. germ., XXXIV. 48. 59, 60--64, 66, 68, 71-78, 83, 89, Słowacy, II. 3, 1~.. 7'7, 80, 183, 171, 173, 191. 207-212, 214,-217, 285; III, 258; IV. 312; V. 155, 221, 224, 248, 330, 403, 405; ~VI. 238-242, 244, 246" 299, 300, 305, 21; XVI. 12, 158, 265, 324, 327, 309, 33-13,314, 317, 382; VI. 139, 332; XVII. 16-18, 20, 27; XVIII . . 277-280,302, 366; VII. 76: 204; .xx. 223-225, 228; XX. 178, 190, 209, 316; XXI. 98, 270; XXII 149, 162; XXIII. 51, 166, 184-186; XXIV. 81-91; XXV. 46, 78, 112, 120123, 136, 143; XXVI. 30, 90-93; X,XVII. 43, 45, 52; XIXVIII. 115, 167; XXIX.' 124, 131, 142, 149; XXX 33, 68, 106, 118, 159, 163, 213, 214, 226, 227, 246, 247, 248; XX:XII. 99, 114, 1381 147, 151; .X!XXIV. 46, 48, 50-55, 57, 61, 62, In, 174, 178, 108; XXXV. 64, 67, 75, 172, 173, 178, 181, 184, 186, 188, 190; XXXVI. 23, 384; XXXVII. 241 319, 320, 323, 325, 326, 328, 356, 396, 397;XXlXVIII. 213, 230, 294, 313, 318----320; XXXIX. 15, 41, 65, 79, ~i 99, 100, 112, 115, 118, 122, 123, 125, 130, 131 141, 146, 347, 426, 438, 439, 441. Słowianie Alpejscy, XIII. 16. --< Austriaccy, XXXVIII. 294. - Bośniaccy, XXII. 103. - zaodrzańscy, XIV. 226, 232. Słowiano-Germanie, I. 102. Słowiano-Litwini, 102. Słowianie Południowi, II. 307; VI. 325; XlII. 296; XIV. 176-89, 190, 224; XVII. 26, 102; XVIII. 96; XX. 68, 183, 186, 203; XXN. 94; XXVI. 85, 113; XXVIII. 114; XXx 226; XXXIV. 172; XXXVIII. 208, 294; XXXIX. 442. Słowianie północni, XXIX. 142. Słowianie przedhistoryczni, XXXIV. 57. _ - pierwotni, I. 57; xxxIII. 2, 13, . 30, 146, 155; XXXIV. 57, 118. Słowianie wczesno-historyczni, XXXIV. 178. Słowianie Wschodni II. 2, 100, 305; XIV. 226; XVI. 114; XX. 178; XXIV. 172; XXVI. 92';· XXVIII. :r. 114; XXX. 108, 118, 213, 214, 226, 227, 246, 247. Słowianie Zachodni, XITI. 340; XI:X. 6; XXVIII. 114; XXXIV. 172. Sojoci, p. Tubalowie, XVII. 50; XXXIX. 76, 79. Solonowie, VIII. 98; XXXVIII. 259. Somali, I. 240. Sotacy, Słowacja, II. 4, 5. Spartiaci, XXXVII. 130. Sumerowie, I. 54; XXXII. 104, 123, 130, 132, 134, 144, 152, 155, 161, 162;XXXIX. 72. Swewowie, VIII. 434. Syginowie, XXXIX. 66. Syngalezi, Cejlon, X. 345, 346. Szinowie, Dardistan, VII. 61, 155,157. Szkoci, V. 338; VI. 401, 408; VII. 151; XL 213. Szorombajcowie, p. Jukagirzy, XXXIX.76. Szoszoni, iXlXlXlII.144, 163. Szwabowie, VIII. 434; XXXVIII. 362. Szwedzi, 1.. 263, 318; III. 245; VI. 205; VII. 84, 95, 114, 207, 232, 235; XI. 352; XIV. 247; XV. 251; XVI. 2, 232; XXIII. 31; ·XXVIII. 33; XXXIV. 284; XXXVI. 266; XXXVII. 262, 267. Tadżykowie, Turko-Tatarzy; XXVII. 125; XXXIX. 77, 422. Tagroi, Targowie, lII. 377, 378. Tagusowie, XXXIX. 86. Takulli, p. Ind: Al11.Płd.-Zach. VI. 117. Tamulowie, Indje Wsch., X. 46. Tasmańczycy, lU. 2221; VI. 16, 230, 321, 334; .XXXVIII. 95; xXxIX. 60,426. Tatarzy, I. 51, 257; II. 54, 171, 262, 265, 365;III. 8, 98, 99, lOS, 106, 178, 238,' 263, 270, 338; IV. 89; V. 57-59 208; VI. 173; VII. 28, 58, �1 816 62, 77, 78, 95, 327; VIII. 172, 173, 183, 185, 186, 262; IX. 5, 115, 263, 388, 389; Xl. 220; XII. 258, 278; XIII. 63, 233, 234, 336; XlV. 399; xvrr. 25; XX. 105, 106, 291; XXII. 109; XXVIII. 149; XXIX. 125; XXXI. 110, 114-117, 132, 155, 156; XXXIV. 172; XXXIX. 76, 96. - Beltyrowie, Borowińscy, Kaczyńcy, Kuźnieccy Sagajcy, Tobolscy, Tomscy, Turyńscy. XXXIX. 80. Tatarzy Kazańscy, II. 307; XXII. 99, 109; XXXVII. 338; XXXIX. 96, 97. Tatarzy Krymscy, XVI. 73; XXII 99, 103; XXXIV. 90, 108, 113. - Litewscy, XXXI. 111-118. - Nadwołżańscy, XXXIX. 71. - Syberyjscy, U. 307;XXXVIU. 272. Tatowie izrealki, XXXIX 80. Tatowie muzułmanie, XXXIX. 80. Teleuci, pl. grupa tiurska, zam. okol. KUŹJnieckai Tomska', XXXIX. 95. Thestiadzi, XXXVII. 130, 137, 138. Teutoni, plemię germańskie, IV. 36; iXlII. 276. Tichurowie, Hindostan, II. 98. Tiurkowie, 'XXIII 45, 46; XXXIX. 79, 97. Tiurskie ludy, IX!XfXITlXL 32. - tiursko-mongolskie, XXXIX. 89. Tlingit, Tlinkit, ind. Am. Płn. LII. 288; XV. 142; XVIII. 52, 53;' XXXVII. 294. Tobas, Paragwaj Am. Płd., 'XlXiXNII. 358. Trakowie, I. 113; XVI. 27; XXXVI. 383, 384; .xxxVII. 327, 396; XXXIX. 65, 438, 440. Tubalarowie, XXXIX. 76. Tunguzi, XXXVII. 259; XXXIX. 68, 90. Ewenkowie, XXXIX. 78, 87, 95, 421. 817 j Tupi, Am. Płd., VII. 9, 19. Turańczycy, IV. 70; XlV. 188. Turcy, I. 58; II. 54, 262; III. 150, 157, 177, 275, 262; IV. 94, 179; V. 137, 177, 208; VII. 32, 38, 55, 77, 89, 95, 217; VIII. 437; IX. 28, 177; X. 468; XlI. 279, 280; XIII. 235, 236, 336; XIV. 225; XVI. 254; XXII. 8; XXIII. 45; XXV. 46; XXVIII. 27; XXXIV ,51, 171', 178, UlO-I82; XXXVII. 252, 293. Turcy Anatolijscy, XXXVII. 338. Azerbejdż.ańsey, XXXVII. 338. Turkiestańscy, XXXVII. 355. Osmańscy, IV. 94, 179; XXXIV. 172-174, 181; XXXVIII. 315. Turcy Ałtajscy, XXXIX. 120 Turkmeni, XXIII. 46; XXXIX. 74, 88-90. Tuszyni, I. 18. Tuwińcy, XXXIX. 95. Tyibetańczycy, XXXI. 153; XXXIX 120. Jao-Meo, szczep, XXXVIII. 414. Tyrangetowie, III. 377. Tyro1czyey, VI. 330; XlV. 352; XXXVIII. 293. Ude, XXXIX. 42<1. Ugrofinnowie p. Estończycy, Finnowi e, Karełowie, Ostjacy, Lapończycy, Liwowie, Mordwini, Wogułowie, Szeklerzy, Zyrilanie, Komi-Permiacy, Komi-Zyrianie. l. 95, 236; III. 180, 183; VII. 328, 329; ~. 135; }(XJ{I. 157; XXXII. 92, 94, 98, 103-116, 120129, 130, 133, 139, 169, 170; XXXllI 137; XXXIV. 48, 51, 179; XXXVIII 230, 353, 354; lX'X1XIIX~ 310. Estończycy, IXlXlXlII. 95, 114, 159,161,169. Hugrykowie, XXXIX. 310. I ..•.! .1 I ) :1 :~ ) I l' I l ł , ł ~ Ugrofińskie narody, XXXIX. 91. Plem. fińskie, XXXIX. 77. Ugrowie, XXXIX. 94, 310. Ukraińcy, VII. 227; XlV. 33, 34; XVI. 264; XXVI. 49, 52, 57,.64; XXX. 17, 20; XXXVII. 160, 252; XXXVIII 219, 293. Uralo-ałtajczycy, II. 195; XXX. 256. Urganchowie, p. Sojoci, XI. 335. Unjamwesi, VI. 24. Urjangajcy, XXXVII. 121. Urumowie, XXXVIII. 349. Uzbekowie, XXXIX. 91. Waczamdowie, pl. austral., VI. 334. Wada i, Ua.ooi, Sudan Wsch., pl. Bantu, VI. 24. Wagogo, szczep afrykański, XXXIX. 302, 384. Wakamba, XXXIX. 302. Wamwera, XXXIX .. 302. Wandale, XXXVII. 241; XXXIX. 65. Wandorobbo, XXXIX. 302. Wapare, XXXIX. 335. Wanyoro, ,X'XXlI. 113, 114, 116, 130, 131, 142, 144, 152, 155, 161. Wałachy, XVII. 125; Kucowałachy, :>OXIlI. 14. Wanika, plemię austral., VI. 117. Waregowie, Waragowie, Waregi, Wariagi, Wariazi, Warengi, Normanowie, IV. 77; X. 147; XII. 300; XXXIX. 73. Wa1Zimbo,Bangs, Bangs, XVII. 112. Wedowie, Cejlon, XV. 262; XXXVII. 69; XXXIX. 21. Weletabi, Weleci, Wilcy, IJutycy, Słowo Zach. Brandenburgia i Pomorze zach., VIII. 398; IX. 132; X. 151. Wełtowie, XXV. 122. Wenedzi, Wenedowie, Wendowie, Wi- nidowie, Yeneti, Venedi, Vendi, Vindi, Venti, Vani, Eneti, Anti, 52 Lud - Tom XL I. 112; II. 116, 125; VIII. 321; X. 21'8; XI. 356; XIII. 54; XIV. 334; XVI. 154; XXIV. 81; XXVIII. 106; XXXIV. 511, 179; XXXIX. 66, 100. Westgoten, XXVIII. 99. Węgrzy, patrz: Madziarzy. Wiatyeze, Wiatyczanie, Wiaticze, Wętyczanie, I. l~, 138; II. 100; IX. 86; X. 151; XI. 279; XXIII. 185; XXIV. 59; XXXVI. 96. Windelikowie,Windelici, :XU. 356-358. Winneboga, XXXVIII. 395, 406; XXXIII. 94, 101, 102. Winidanowie, XI. 357. Wiślanie, IV. 330, 337; VIII. 402, 403; )C. 132, 151; XI. 278. Włosi, II. 78, 120; III. 265; X. 128, 274; X 16, 352, 437; Xl! 10; XIII. 177; )cIV. 339, 340, 344; XVI. 114; XXII. 158; XXVIII. 2; XXIX. 142; XXX. 172, 175;XXXIOC. 74, 158. Wogułowie; Man-si, Ugro-fin., XVII. 10; XXXII" 92, 93, 94, 97, 98, 101, 103, 114; XXXIX. 310. Wołosi, l. 193; V. 244, 301; VII. 164, 204; X. 274, 267; XI. 352; XII. 308; XIII. 54; XVI. 135; XVII. 177; XX. 14; xxx. 226; XXXIIJl 87; XXXV. 22; XXXVII. 172; XXXVIII. 440. Womdeo, Womde, plemię Kamerun, XVII. 111. Wotmcy, XXXII. IH, 92, 98. Zkhowie, XXXIX 66. Zulusi, VI. 121', 237; VII. 7, 10, 22; XVIl 275; XXXIX. 335. Zyri:anie, Fińsko-mong. n. Wołgą, p. Komi-Zyriailie, U. 9; XXXIX.113 Zółte Noże, pl. Indian Am. Płn., XXXVII. 370. Zuan-Zuan, lud kronik chińskich, XXXIV. 171. �818 Żmudzini, I. 258; IV, 35; VI. 242; X. 113, 351; XIII. 344. Żydzi, I. 159, 170, 226, 238, 257-26; II. 88, 105, 146, 147, 191, 244, 265, 266, 270, 272, 316-323, 325, 350, 362; III. 16, 47, 49, 59, 77, 147, 154. 272, 319, 329; I\T. 60, 64, 65, 68, 74" 100, 128, 180-182, 229, 346, 398, 381, 403, 404; \T. 87, 131'-133, 236, 237, 284, 357; 370; \TI. 121, 298, 312; \TIl. 27, 49, 50, 66, 91, 94, 95 121, 134, 204, 222, 223, 246, 324, 337, 340; VIII. 28, 73, 174, 189, 203, 318, 43:8;IX. 191, 194, 244, 381; X. 8, 9, 50~58, 215, 228, 231, 242, 264, 368, 3,70; Xl\. 213, 372 381' 401 432; XII. 283, 284; XIII. 1~, 39: 67, 68, 228, 336, 337; XIV. 327, 339; X\TI. 268,2'70, 274-276; X\TIII. 186; XX. 16, 83, 195, 203, 275, 277; XXI. 270; XXII. 38, 139; XXIII. 88, 100, 129, 130, 152, 160, 161; X\T. 17; XX\TI. 95, 121; XX\TI!. 137; XX\TII1. 178,258; XXIXi. 142, 145149; XXX. 19, 32, 36, 85, 136, 198, 220, 221, 234, 293; XXXI. 46, 133, 142-144; XXXIII. 142, 143; r INDEKS OSOBOWY nazwisk ludowych, rodowych. mieszczańskich XXXI\T. 159, 166, 167; XXX\T. 142, 152, 153, 181, 185; XXX\TII. 252; XXX\TIU. 293, 294. Żydzi: arabscy, XXX. 101. aszkenazyjscy, XXIX. 146. badeńscy, I. 226. bawarscy, I. 226. galicyjscY, L 184. hesseńscy, I. 226. polscy, XXII. 38, 139; XX\TI. 109. pruscy, L 226. sefardyjscy, XXIX.146. węgierscy, XlXJV. 43. i in. A Antonik, (dok.), XIII. 290. Antosiewicz, XXXII. 76. Armatys Maciej i Marcin, XIII. 254. Aszlar, \TI. 71 Atamaniuk Jura, XXXV. 78. Atamaniuk Nykoła, XXX,," 77. Augustynek, \TI. 296. Awiziowa, XXI. 12'9. AgnieS'Zka Rozruchówna, XX\T'!!. 111 ~nieszka z Pasirbicz, XiX:\TI.13. Agnieszka z Poznania, XX\TI. 13. Agnieszka z Szamotuł, XX\TI. 12, 15 Ahiński p. Ogiński, X,XI. 140. Andrusiak, XU. 283. AndrzejczY'k, XXIXIX. 408. Antolok{ak),X!XI 222. B BabeIa, czarow., "" 319. Babi,c, XXI. 222. Babij, XII. 283. Babik, XI. 70. Babulak, zbójnik, XX.306, 308. Bachleda Tadziak Marcin Jan, XI. 51,53; X\TI. 398. Bachmatnik, p. Bachmiński Piotr i' Aleksander, garncarz, XXIX .. 154,155 Baczyński, XX\T.II'I. 75. Baczyński J., zbóju., X:X,XI. 91. Baczyński JÓz., zbójn., XXXI\T. 157. ,I I ,jl Badoń, XI 70. Bajda, XII. 83. Bajerka, I\T. 81 Bal Szim Srul Rabi, X. 50. Bala, X!XI. 222. Balak, XiXXI. 69 Balczak, XXX'IX. 430. 52" Balicki Szymon, XXX. 203. Balickij" III. 133, 134. Bałucki, VI. 2'96. Bałys, XI. 70 Banaś, I. 127, 128. Banicki Wanio, X" 214, 215. Bańkowski, XII. 283. Baran, XIII. 3'8 Baran, I. 162. Ba,an Wlad., \TlI. 177. Baran Walenty, \TlI 300. Baraniecki, bursztyn,iarz, XXXIX. 367. Baranionka, \TIlI. 23, 148. Baranowicz, XIII. 38. Baranowski Michał, garncarz, XXIX. 154., 155'. Baranowski Józef, garncarz, XXIX. 154, 155. Barański, XXXII. 76. �820 Barbara, sołtyska, XXVIII. 83. Barciak, xx.XIX.. 430. Barcik J.an, X. 45. Barna Wasyl, ,Xl. 215. Barnaś, x.xxLX. 430. Ba:rnowicz, XUI. 38. Bartoszowa pieśniarka X. 194, 195. Bartusiak, XI. 70. ' Bartunek, VIII. 397. Bartuszek, XIV. 160. Bartyzol, XiXI. 222. Baruda, VI. 71. Barudziak, XJXXI'X. 430. Barwnikówna EliJbieta, XXXIX. 415. Barzak, XIV. 160. Basta, II. 262. Baliko Jędrzej, III. 331. Batko Wojciech, III. 331. Batos, XV. Bayer, VI. 296. Bączek Jakub, zbójnik, XXXIV. 159. Bąk, XXXII. 76. Bąk Tomasz, (dok.), XIX. 122 Becz., zbójnik, V. 27:9; XXV,I. 8'9. Bednarczyk, XIV. 160; XXXIX. 409. Bednarek Józef, XXXIII 77. Bednarz, XXXI. 36. Bednarz Wojciech, VI. 3'90. Bednorz, XVI. 402. Bełczak Adam, X. 253 Bełczak Łukasz, X. 253. Benko, (dok.), XIII. 290. Beret Maciej i Katarzyna, (dok.), tX:IH. 332. Berger Wład. VII. 177. Ber~at-Berna~ki, XXXII. 70, 76. Berski Sobek. XXXIV 166. Bezpałow, II. 196, 197. Bękas" 'bracia grajkowie, lXV. 62, 66. Bębenek, VI. 2,95, 296. Bia.łończyk Jan, ,X. 44, 45. Blałoiyt Franc, opow., XXXV. 46,47. Biały, XXXIX. 430. 821 Biedronek Jan, . 87, 89--91. Biedronka Stanisław, x:. 87. Biega, XIII 38. B iega e, XVI. 404. Biegaj, XXXII. 76. Bitl Jakób, XiXiXIV. 160, 162. Bielański, XXI, 222, 221. Bielecki, XXXII 7'6. Bielok(ak), XiX!. 222. Bieniek, VI. 296. Bieniowa Marunka., VI. 272. Bienkowski Wojciech, (dok.), VIr. 115. Biernatowicz Jan, III. 369. Bigaj, VI. 296. Bik Piotr, X. 253. Biłecki, XIr. 283, BiłsusziJek Ołenka, XX\XV. 76. Biniak, 1. 162. Biodron Stanisław:, ,XI. 00. Bis, XOCXU, ~6. Bisaga, XIV. 100. Btzoń, XI. 70. Blandesiewicz, XXXII. 76, rnahuta, XXI. 220. Błażej, ,XII, 2183 Błoński Hryć, X. 2'14, 215. Błotny Matyasz, (dok.), VI. 275. Błęka, XiXI. 222. Bo Jan, XXJXIII. 74. Bobek, ,}{!XI. 221, 22.2. Bocian, .xlII. 38. Boczar, VI. 38, 70. Boczkowski, II. 315. Bodek" X 15. Bodnar Andrzej, 'bednarz, XoXXI. 36. Bodnar Piotr, bednalrz, XlXXI. 36. Bodnareńko, XII. 283. Bogacz, VI. 2'96. BQgdaczynka Małgorzata, XXVI 23, 24. Bogumiła z Poznania., XJXVI. 13. Boguta, XI. 270, f •• I' I' I) \ Bojański, XII. 283. Bojar, X. 15 Bojarkowa, czarow., XIXlI. 129, 132. Bojczuk, XII. 200; XIII. 119. Bojczuk Je'wdokia, p. Mitetiuk Jew_ dokia. XIII. 118. Bojkow, XII. 283. Bolibrzuch Jakób., XXXlI. 75, 76. Bolszewski, XII. 283. Bolbutt, XI. 213, 214. Bold, VI. 71. ' Boniar, XIV. 107. Borczyk. XIII. 38. Borek, I. 181. Borgon, lXII. 70. Borkała, III. 383. Boroń, III. 383; Xl. 276. Borowski, III. 197; IV. 47. Borowy, XIV. 160. Borski, III. 383. Borucina, Boruszyna. czar., XVI. 48-53. Boryczko, XII. 283. Borzęta, VIII. 397. Borzykowski, II. 3011. Bosan, bandyta, twórc,a języka "bosańskiego", gwary złodziejskiej, VII. 27'6. Bosypanko, (dok,)" :XiIII. 290. Boszylak Wasyli, XI. 179. Botecko Franek, VIII. 27, 28-35. Boyko Józef, VI. 271. Brandys, XiXI. 220. Brandysiak, XXXIiX. 43 Brandysiewicz Jan, Brandysiewiczowa, X,X,XI. 70. 71. Brauchitsch, II. 119. Brelka Zofia, VIII. 2'60. Brękus, XXI. 221, 222 Brodecki Mathia, (dok.), VII. 303. 310. 312, 3,18. Bronicz, VIII. 399. Browczuk, XII. 283. Brożek, XI 278. Brudno Maciej, Brudno Stan., X. 87. Bryła, XXXII, 76. Bryniarski, mal. lud., XXX. 152. Brzana: XIV. 160. Brzega, XVI. 402. Brzega Wojciech, X. 464, 467; XVI. 1'91., 294, 297, 3'92, 402; XVII. 97; XVIII. 227; XiXV. 98; XXXI. 149, 163; XXXIII. 148; XXXIV. 298. Brzeźniak., XXI. 224. Brzęk Michał, VII. 273. Brzoscyna Katarzyna,. (dok.), VII. 3,15. Brzoska, (dok.), VII. 315, Brzozowiccy, V. 243. Brzuch Krzysztof, XXXII. 68, 76. Brzuszkiewicz, XXiXII. 7<J. Brzyzkowy, XVI. 200. Buba, XIV. 160. Bubiak, XIV. 160. Buczek Jan, zbójnik tatrz., XX. 306-309. Buczyński., zbóju., V. 122 Buczyński, XII. 283. Buda, VI. 71, Budz, XVI. 93. Budzikowa, czar, XXVII. 104, 105. Bugaj gazda, XXXI. 140. Bujakowski, XXI. 220. Buj'anowicz Bolesław, XU. 321. Buk Tomasz, XXVI. 11, 14. Bula, X,XI. 220. Bulbak, I. 162. Bulczak, XX,XIX, 430 Bulka, XXVIII. 77, 87, 88. Buł.a, VI. 296. Burajciowa, czar. XXI. 128. Burak Agnieszka, XXX 202. Burian, III. 383. Burowski, III. 383. Bursztyniarczyk, XXXIX. 414. �\ \ \. '~ 823 822 Burś Gałajda Tomek, XXX. 201. Bury, III 3.83; XI. 70. Busłowa, czar., XXX. 203, 204, 206. Bycak, XIV. 160. Bykowski, XIII. 38. Bylica, XL 70 Bylica Marcin, XL 435. Bylina Stan., XXXI. 70. Byrski, XI 70. Byrtus Jakób. zbójn., XXXI. 90.. Bysiek Bogumiła, X. 85, 86. Bysiek Jan, X. 85, 86. Bystram, XXVIII. 2B. Bystrzycki Mathia (dok.), VII. 318. Bytkowska Małgorzata, czar., XXVI. 21. 22. I c Cabak, XI. 70. Cajka, XVI. 191, 404. Cajka Jędrek, XXX. 137. Capek, Capuś, XIV. 160. Caposki, XVI. 94. Carnota, XIV. 160. Carny, XIV. 161. Cedr, XIII. 62. Centyk, XIV. 399. Cepiel, XXI. 221, 222. Ceremuga, XIV. 160, 161. Cernik Jakó1b, XVI. 93. Cetnarowicz Łukasz, XXXII. 69, 70, 76. 'Cetnarowicz Łukasz, dok., XIII.250. Cempurski Jan, (dok.)., VII. 303, 312, 318. Chalebda., X. 47. Chamasko if'iotr, XIII, 288. Chełst, XVIII. 113. Cherzec Albert, (dok.), VII. 316. Chlebek, XXXIX. 430. Chłędowski, XI. 27'8. , Chmarnyk M., rozpęd zacz burz i chmur, JGXXIII. 125. Chmiel, XI, 70. Chmiel Jan, bursztyniarz, XXXIX. 402, 404. Chmiel Jędrysiek, II 139. Chmielowski Marcin, XXiXII.73, 76. Chmielowsk; Walenty, dok.), vn. 317-321. •• \ Chmura\ XI. 70. Chodkiewicze, III. 108 Choiński Witold, X~XIII. 77. Cholewka, XI. 7'0. Cholowka J.an, XXXI. !H. Choma, I. 162 Chomaszko, XIV. 290. Chomicza, XIV. 290. Chorążyna, XXIXIX. 399, 402. Chot, VIII. 3,97, 398 Chatko, VIII. 396, 3'98. Chowaniaczka, XX:VIII. 89. Chowaniak, XXVIII. 77, 80, 82, 87, 89, 92. Chowaniec, XIV. 99, 263; XVI 93; XiX,XIX. 430. Chowaniec Sobek, XIII. 307. Chowany, XIV. 160. Chowański Piotr, czarownik. X. 444, 445 Chrapek, XL 70. Chrapkiewicz, XI. 70. Chróściel, I. 129. Chudko, dok. XIII. 38 Chwaliibogowie, IV. 80. Chwała Bartłomiej. (dok.), X'. 257. Chwastek Stanis!., (dok.), X. m. Chwastkowa ZCYfi.a,(dok.), VII. 307. Chwesiuk Charyton., XXXI. 28. Chwistek Maciej, XlII. 255. Ciasnocha Zośka, XXXV. 51, 52. Ciba, IX. 67. Czahow Szymon, II. 197. Czapscy, x.xVIII 28. Czarlińscy.\ XXVIII. 28. Czarnkowski, ·III. 114. Czarnota, zbójnik, XiX. 307. Czarnota Marcin, XXXII, 68, 76 Cichota, II 195. Cichowski, X)XXII. 76. Ciechota, XIII. 6. Cieplichowicz, XiX-XII. 76. Cierniak, II. 311. Cieśla, XXI. 220. Cieślar Jura, II. 139. Cieszkowski, XIX. 3 Ciochoń, XI. 276. Ciołek Franek, XXIII. 133. Ciosłowski1 XII. 283. Citulska Paraszka" VI. 271. Citulski Fedor, VI. 271, 275. Ciuchaj Jarmoła Ochaniewicz, asceta ruski, XX. 70. Ciułacz, XiXI. 224. Ciupa, (dok,), X. 87. Corny" XIV. 160. Cosel, II. 194. Cukiernik, IX. 264. Cygan, VI. 296, Cympricz, WI. 283. Cyron, XXIII. 133. Czab Jakób, X1XVI. 6. Cza'bak, pieśniarz, XXXIII. 45\ 46 Czajka Jędrek,XXX. 137, 139. Czajkowski, XXXII. 7(\ 76. Czarnota-Czarnocieński Benedykt, XXiXII. 70, 7<6. Czarnota Majcher, XXXI. 91. Czechowicz, .x:. 137. Czemerys, XII 283. Czepiec, X. 324. Czernecki, XXXII. 7·6. Czerniakiewicz, XXXII. 76. Czerniatowicz, XII, 283. Czesław, X. 130, 136, 152. Czestław" iX. 130. Czestoch, IX;.'135. Czeterasi, II. 119. Czop Józef, IX. 31. Czordysz, czarownik, II. 165, 169, I'W. Czubata, XI. 70. Czuprej, XII. 283. Cwik, VI. 70; XXXIX. 430. Cwiklewicz Bazili, XIII. 296. D Dana J., XiXI. 218. Daniel Stanisław, XXXI. 71. Danielczyk, XXXIX. 430. Danyluk Nykoła, XXXV. 87. Dańcak, Dajcak, XIV. 161. Dąbrowa, I. 100: Dąbrowska Elżbieta, XXXII. 75, 76. Dąbrowska Maria, XXXII, 75, 76. Dąbrowski, XIII. 38; XXVIII 28. Dech Mikołaj, III. 46. .. . Demian Dmytro. 87, 100. XXiXV. 78, 80, 83, Demydow, XII. 283. Deruz, VI 296. Diorulin, XVII. 97. Dirseko, p. Dzierżko, (dok.), II. 284. Dmyterko, XII. 283 Dobańczyk P., XXXVII. 200, 204. Dobeschovsky, XIX. 17. Dobosz, rozbójnik, V.' 316; VI. 35235>4;LX'. 381-'383; X1I. 281; XIII. 34, 236; IXIX. 304. Dobrolka Jadwiga, XXXV. 54 Dobrowolski, XXXII. 76. �I I 824 Dobrzański, XIII. 38, 155. Dobrzyński Igna{;y; wydnankarz, art. ludowy, XXVI. 145 Dochoda Piotr, X. 215. Doliński, XiXlXII. 16. Dołowy, XJGXII. 76 Domalin, XXI. 222. Domasławski, ,XlIII. 38. Domasz, X 15. Dominiak Filip, VIII. 259. Donimirscy,X:XVIII. 28. Doreński Jan, III. 64. Dorota, kucharka, XXVI. 14 Dorota Sybilla, zielarka, II. 290. Dorula, XVI. 92. Dowhaluk, lirnik) XXVII. 17. Drabek, II 195. Drala, I. 162. Drąg, XI. 70; XX'XIV. 169. Dręgiewicz, XIII. 3'8. Drobiiic, II 183. Drobnicki Łukasz, VI. 275. Dr~bola Bartłomiej, X:X1XV:59. Droguta Karolina) XX.III. 133. Drozd, VI. 3,8 Drozdowicową (dok.), VII. 3'18, 319. Drozdowski, VI. n. Droździk Jakim, VI. 271 Dróżka Celka, XXXIV. 299. Drwięga, XIII. 38. Dryzno" I. 126. Duchała Jan, zbójnik, XXVIII 92. Dućko Mar.ysia, IV. 88, 92. Duda, 1.16:2; VI. 296; X. 15, 21. Dudek, II. 195; VI. 2,24. Dudek, zbójnik. XXXI. 88. Dudek Regina, XXXI. 89. Dukatowicz Anna, XIII. 331. Dudkowa Regina, (dok), VII. 306. Dudzina, p. Dudkowa Regina. Duraj, VI. 296. \ Durczyna Dorota, XVI. 21. Dusa) XXI. 221, 222. Duwirak, XII. 283. Dworaczek, II. 195. Dybał, XI. 70. Dyibała, XIV 232. Dybeł Jakób, IX. 67. Dybywilkowa Zofia, X,X'XI. 110. Dygończyk Walenty, X. 252. Dylągowa, II. 96 Dymkowicz) (dok.), XIII. 299. Dyrc, XIV. 161, Dyrdała Błażej, VIII. 258 DziE!ba, XIII. 241. I Dziedzic, X. 15; XI. 710. Dzielawa, XXI. 221, 223 Dzielczyk Jasiek" zbójnik, !XJX.308. Dzielski, XXI. 223. Dzielski Krzysztof i Jan, XX. 307,309. Dziema, V. 57. Dziergosz Ba;rtłomiej, zbójnik, ;X,X. 306" 310. Dzierźek Antoni, III. 369; XXXIX 358. Dzierźyński Wojciech, XXXII. 73. Dzięgiel, X. 15. Dzięgiel Maria, V. 225 Dzigoszek, p. Portasz Martyn, zbój., XXXI. 88, 89. Dzik"..:XI. 70. Dziobońka Jagnieszka, XXXI 70. Dziubak, XII. 283. DziUJban.,XIII. 38. Dziubek, wytwórca psiego sadła, XXXIII. 23. Dziura, XIII 38. Dziurzyński Grzegorz, (dok.), V.I'I. 310, 312. Dziwidzik, XXI. 220. Dziwlik, XXXI. 84 Dziwoniek. X. 15. 825· I F Florcak, XIV. 161. Florkowa, XXXI. 71, 73. Fludynowie, grajkowie 'wiejscy, II.. 2,64 Folfos, XVI. 193. Francak, XIV. 161. Franczuk Semen, III. 46. Fraś, XI 69. Frołow Sidor, II. 197. Frydmann, VII. 204. Fryg Grzegorz, XXVI. 19. Fudala. XXI. 220. Fudała, VI. 296. Fujak, XIV. 161. Fujak Mikołaj, zbójn., XXXI. 90.. Fulara, II. 313. Fura, VI. 353, 354. Falak, tka{;z kobierców" XXXV. 190. Fałdyna, XI. 162 Fediuk Iwan, XXXV. 152. Festor MaŁastowski, (dok.), XI. 179. Ficak, XII 2:83. Ficek XIV. 161; XIXVIII. 92. Ficek' Błażej, zbójn., XXXIV. 158. Fiedor, XJXI 223. Fiedor, p. Proćpak, XJXXV. 42-49. Figlowa Zofia, (dok.), VII. 312'-314. Filański, XXXIX. 430. Filip, X. 15. FHipczak J., XIII. 38. Figura" XXI. 220. Fit Kazimierz, garncarz, XXIX. 87. Flach, XIII. 41. Flak Iwan, III. 46 . /,,1 •• G Gaboński Tomasz, XIII. 330 . Ga'brysik Szymek. zbójn.; XXXIV. 164, 168. Gacek, IX. 358. Gadaj, I. 162. Gadeja, XX:XI. 163. Gadeja Tomasz, p. Tomek Jewiny, XVI 64-73, 191, 294. 395, 398. Gadowski Paweł, XXXIX. 408, 409. Gajczak, XI. 7'0. Gajda, III. 340. Galczak Bartek, zbójnik, XX 308. Galica, XVI. 92. Galiczak, zbójnik, XX. 308. Gallus, X. 127. Gałajda Iwan, X. 215. Gałdeniczka Hafija, wróżka, IX 383. Gałecki, VI. 296. Galysa Jan, VIII. 261. Galysina, VIII. 261. Gancarski, XVI. 93. Gar,bas Jakób, XXXV. 52. Gardała, X. 201. Gardjan, I. 162. Garncarz Wojtek, VI. 390. Garoszko, XUI. 2:90. Gasek, XIV. 161. Gasztołt !Piotr, III. 106. Gaszyniak. XIX. 22. Gaszyniak, Gaszyniok, Gaschiniok XIX,. 22. Gawełek, X. 15. Gawęda, X. 47; XI. 70. Gawiński, XXVIII. 28. Gawlik, IX. 358. Gawłowski Jakób, XIII. 246, 250; XXXII. 68, 76. Gawron, X'XI. 220. Gazda, V.I 70; IX. 264. Gąsienica, XI 52; XXXVII. 168.. Gąsienica, XXI. 224. Gąsienica Berdna Jan, X. 333.. �S2ó Gąsienica Jan, XXX. 197. Gąsienica Jędrzej, VII. 181. Gąsienica Krzyś, XVI 402. Gąsienica Michał, XI. 53. ·Gąsienica Szymon, XVI. 193,399,402. Gąsior, XXI. 224. Gąsior Stanisław, X. 253 Gąska, II. 312; XI. 120. ·GąSzcz. III. 381, 383. -Germak, XIII. 38 Gębała, VI. 296. 'Gibaczka, XX. 308. Gibasiczek, X·X. 308. Giela, XIII 38. Gierlach, VI. 70. 'Giertuga Bartłomiej, XXXIV, 159. 'Giertuga Piotr, XXXIV. 159. Giertuga Maciej, zbójn., XXXIV 159, 100. 'GH, XXJXII. 76. GHik;, (dok.)., IXiI1I.I. 2~90. "Gilo'wski, I 21. 'Giza, II. 315. Glińscy, XXVIII. 28. Gladys, VI. 296, -Gładysz, VI. 70, 296 Gląbscy, (kapela wiejska), II. 264. 'G~bek, X. 15. Głowacz, VI, 2'96. 'Cłowoc, XiXI 2,20. Głus{z)ek, VI. 296. 'Gober, XXI. 220. Godziszowski Franc., pustelnik. XXXI. 87 Gol, GaL, XXI. 22'],. 223. Golec, XXVIII. 92. Golec Antoni, X. 225. "Gołąb, IX 3,57, 359. 'Gołka Regina, X. 328. Gomółka, X. 15. Gonciarcyk, XXI. 224 'Gontko, XI. 70. 'Goral Wojciech, X. 253. 827 Gorb, XXI. 224. Gorecki, XII 283. Goriuk, XII. 283. Gorkos" II. 195. Gościński, XIII. 3S. Goszczyński, IX ~VI. 16. Góra, XI. 70. Góreczny, XXXII. 76. Górka, XI. 7·0. Górkiewicz, XI 70. Górska EI:żibieta, VII. 148. Górski, XX.XII. 76. Grab ... Tekla, poetka lud., XXXIII.77. Grabowiecki, XII. 283. Grabowski, III. 384 Graca, X,I. 70. Gradowski Seb., XXXII. 72, 76. Gralewscy, XXVIII. 28 Grapek, VII. 183. Grudziński, XX.XII, 7,6. Grega" V. 58. Grela, III 384; XXI. 220. Grelich Jan, XXVI. 19, 20, 22. Gretka, XI. 70. Grimm Jan, XVII. 00. Grochala Anna, opowiad ... IX 83. Grochowscy, V. 243. Grochowski, XI. 70. Gromada-Gromacki Benedykt, X;X.XII. 70, 76. Gromada Sebastian, (dok), XIII.246. Gromadzki Kornel, III. 370. Gronink Elż., czar., XXVI. 10, 14. Groń, XIV. 161. Groński Maciej, (dok.), XI. 306. Grónikowski-Bojok, XXV. 98. Gruszyński, XII, 283. Gry'bluk, XII. 283. Grygiel Primus, VII. 321. Gryz, X. 15. Grzegorczyk, VI. 70. Grzesiak, Grzesiakiewic:z;. XXXII. 70., 7,6. Grzyb. III. 341. Grzybek, VI, 2196. Grzywacz tkaczkobierców,X'XXV.190. Gubała, X!X.I. 224. Gumola. XXXV. 51. Gumoś, XI. 70. Gurak, I. 162. Gurgul, III. 343. Gut Izydor .. XVI. 93. Gutek-Gutkiewicz Ant., XXXII, 68, 70, 76. Gutek Wojciech, XIII. 246, 247 Guz, czarownik, XXX. 204. Guzik, XIII. 38; XIV. 161. Gwizdał, II. 229. Gwizdz, XXI. 224. Gwoździewicz, XI. 7'0. Gwoździk, (dok.), XIII. 290 Gwóźdź, (dok.), XIII. 290. Gwóźdź, I. 162. Gzik, X,X,XII 76. H , ~ I Habas .. XXI. 220. Habryło Maciej, III. 331. Hajda, X. 15. Hajdis Maciej, zbójn., X,XVIII 85. Hajec Józef, X. 257. Hajos, XXI. 220. Hajost, XI. 70. Hajseniuk Stefan, X 51-53. Halawa. XIXI. 220. Halka, czar., VI. 3,86-388. Hałajko Rózia, IV. 86-92. Hałyk, XII 283, Hamała Irzy, VI. 275. Hamioła Franciszek, IX. 358. Hanysek, XI. 107. Hapon, I, 162 Haraś Hnat, X. 215. Harbut, XXI. 224. Harendzki, XX.x. 198. Hardyś, XI 70. Harhara Stefan, VI. 272. Haryszczuk, XII. 283. Hawrylak Stefan, !pOeta lud., XXXIII. 79. Hawucziek Hnat, XXXV. 78. 153. Hawucziek Mychajło, XXXV. 78. Hebda Mikołaj, VIII. 262. Helbin, VI. 296. Herczykowa, wiedźma, IX. 390. Hermanowska Helena, poetka, XXXIII. 69. Herśla .. XVI. 192. Hirczaczka Anastazja, VI. 269. Hirczak, VI. 269-276. Hlibowicki WaSyI, XXXV. 76. Hładuniak, XII. 283. Hłyński, I. 162. Hnizdur, XIII. 290 Holewa, XXI. 220. Horyszko, lIII. 46. Hosanna, XXI. 221, 224. Hraca, X'XI 220. Hreczka Kostia, VI. 270. Hryczuh, XII. 283. Hrym, XIII. 2i90. Hrynaszko, XIII. 2,90 Hryńkow, XII. 283. Hubczuk Dmytro, XXXV. 78, 156. Huczowski, VI. 71. Hugowicze. II. 119. Hul, I. 162. Humiej, X. 15. Hundzuk vel Caryniuk - czarownik, VI. 2'60, 261. Hurkuła, XXXVII. 169. Hutrnanowy Wojtek, XVI. 192. Hydzik, XIII. 38. �829 82l:! I Iskra, II. 310. Iwaniuczka Sofija, wróżka, IX 384. Iwasiuk Nykoła, XJ2CXV.132. J Jabłonowscy, V. 243. Jaiblonowski Roch Michał, II. 236. Jach Woj,ciech, opowiad., V 300. Jachym, X. 47. Jachym Kasper, (dok.), VII. 308. Jaczmierski, XIII. 51 Jagi.lla, karczmarka, XX. 307. Jagustyn, X. 15. Jajcuch, IX. 264. Jakimas, III 307. Jakimowicz, XII. 283. Jakiwczuk, XII. 283. Jakliński Tab., zbójnik,~X. 305, 307, 30B. Jakubenko, XII 283. Jakubiak, XII. 2'83. Jakubieha, VI. 389. Jakubowicz, VI. 38, 70. Jamroz, X. 15 Jamróz, XJXXIII. 25. Janaskowa Regina" (dok.), VII. 306. Janawa, X. 16 Jancura Jakób, zbójn., XXXIV. 161, 164. Janczy Wojciech, IX. 303. Janda, V. 223 Jania S., XIXI. 214. Janiczak Stefan, opowiadacz, XVI. B9, 90, Janiec, XIV. 161 Janik Antoni, X'XXlI. 70. Janik Grzegorz, XXXII. 70. Janik Maria, XXXII. 75, 76. Janik Matjasz, XXXII 69, 76. Janik Wojciech, XI. 52; XVI. 342. Jankoś, II. 310. Jankowski, X,XI. 220. Janosik, zbójnik, III 269, 271-272; V. 122, 316; XI. 329-331; XVII. 12'7; )XVIII. 77; ,XiX. 30ł; XXIII. 28; XXV. 90; XXVIII 75, 220; XXIX. 111; XXx. 182; .x.xxrr. 91, 92, 146, 148; XXXIV. 157; XX,XVII. 342, 343 Janoszyk, p. Janosik, V. 122, 316. Jarczyk, VI. 296. Jaremijczuk Wasy!. XXXV 153. Jarema, VI. 258; XXiX. 136. Jarosz, XXXII. 76. Jarosz, dok., XIII 290. Jaroszowa Muszk.a, (dok.), XIII.28B. Jarotek, Xl. 276. Jaryczewski Bazyli, VI 390. Jar~ą;bkowiel XVI. 391, 392. Jarzynka-Jarzynkiewicz., XXXII. 70,76. Jasiołek Piotr, II. 34{). Jasionka, I. 181. Jasko, X 16. Jasnos, :X:X,XII.76. Jaszowski, XIV. 2'06, Jaworczak Sebast., XXXII. 74, 76 Jaworscy, XXXIX. 402. Jaworski, XII. 283. Jeleśniański Mkhał, XXXV 47. Jewdoszniak, XII. 283. Jewiny Tomek, p. Gadej,a Tomasz, XVI. 73. Jędroszak Tomasz., XXXI,. 69. Jędrych, X. 16. Jońca, XI. 70. J ończy., Xl. 70 Jordan, IX. 76, 78, 7'9. Jorek Szymon, XXXI. 74. Jórczak, XXXIX. 405 Józefczyk, VI. 71. Józefowicz, VI. 70. JuchaIski Szymon,' XJXX. 202-204 Judasik Wojciech, zbójn., XXXIV. 164. Juraszczuk, XII. 283. Jur:gajciowa, cza'f, XIXI. 128, 129, 131. Jurkowicz, VI. 296. Juszkiewkz Michał, X. 13. Juszkis, czarown'ik, IV. 380 Juściowa, XiXI. 129, Juśko Bartłomiej, XXJXII. 72, 76. Juziuk, XII. 283 K I t Kacmarcyk Jan, X:IV. 161. Kaczor, (dok.), XII1.20o. Kaczyński, XJXJXlIX.410. Kadlewicz, XU. 2'83. KadlJub, XiXI. 224. Kadłubiec Iwan, (dok), XIII. 288290. Kajsiowa J" XlXI. 128. Kalec, XiX!. 2,20. Kallas Aniela, Xl 413. Kałuża, IX. 264. Kałyna, czarownica, LX. 389, 390. Kamiński, XI. 7<0. Kania Jaszko, (dok,), XIII. 284, 288. Kania, VI. 296; XIII. 2'90. Kania Franciszek. ~X~X\Xln.6.8. .Kania Marcin, X. 46, M. Kański Paweł, XIII. 283, 285. Kapa, III. 331. Kapela, XI. 69. Kapica, X. 16. Kapionka, X:XJX.I.110. Kapł10n Bartłomiej, 2Jbójn., XXXI. 91. Karakarski Franc, XJXlXII., 69, 70, 7£. Karazinek, II. 195. Karchut Bazyli zaklinacz od ukąszenia żmij, 'X.XiXIII. 124, 125. Karczmarz" X. 16. Karczma'rczyk, XI. 70. Karczmarczyk Iwan, X. 214, 215. Kardaś, (dok.), XIV. 161. Karnas, XIII. 38. Karwala, X, 16. Karyczort, V. 3072. Ka'sela\ XIV. 161. Kasin Janek, kłusownik, III. 269. Kasynin A:braham, II, 197. Kaszycki, VI. 70. Kateryna Wiwczaruczka, IX. 388. Kawecki Karol, XJXJXII.75, 76. Kawulak, XIV. 161. Kącka Dorota, (dok.)" VR 306, 308. Kącka Teresa, (dok.), X. 255. Kenar, VI. 38, 7,0. Kendziora, VI. 296. Kereman, XIII. 290. Keremaneiow, XIII. 290. Kernoz, VII, 83. Kerpiee, zbójnik, XVI. 191-195. Kędzierski, VI. 38. Kiezor, XIII. 290. Kidaneeki, XII, 283. Kiełbąk, XXXIX. 409. Kiermak, XIII. 290. Kiernecek., XXXIX. 396. Kiernozek Stanisław, XJXiXl'X. 408, 410. Kierzkowski., XXXIX. 396. Kierznowski, XXXIX. 407. Kilanowicz Mateusz, XXXI. 74. KilanOwiczowa Mateuszowa, czar., XXlXI. 70, 71, 73, 74. Kilanowiezowa Wojeieehowa, XXXI. 70, 72, 73. Kinal, VI. 38, 70. Kiro, VI. 296. �830 Kisielow Florian, Kiszka, III. 108. 831 II. 197. Klepec Piotr, w. XVII, postać mityczna, XiXX. 213. Kleszka., XXVII. 70. Klim, XIII. 290. Klimek, II. 312. Klimkowicz, XIII. 290. Klimkowicz Demko, XIII. 289. Klisz BazYli, II. 96; XIII. 290. Klocek, II. 309. Kloron Janek, X. 450. Klusaczuk, XII. 283. Kluska .. XIII. 38. Kluza. Grzegorz, II. 2·63. Kłoda, III. 3'84. Kłymek, XXXV. 149. Kłymko, X'X!XV. 78, 116. Klysz, nazwa dziada, XIX. 90; XI. 120; XIX. 90. Kmieć, VIII. 24. Kmiecionkal VIII. 26-35. Kmiecik, VIII. 23, 25-27. Knap Grzegorz, XX. 310, Knapczyk Andrzej, pieśniarz, XXIX. 128. KnatpCzyk Bartosz., l'Joojnik, XX.308. Knapczyk Grzegorz, zbójnik, 306, 308. Knorowicz Joannes, (dok.), VII. 312, 318. Kobryniec Janusz, (dok.), X. 253. Kdbus, XXXIX. 450. Kocanda, XXI. 224. Kocemba.XI. 70. Kocieł Martino .., (dok.), VII. 303. KOciółek, X. 16. Kocuba, x.x:x:rX. 430. Kocur, (dok.), 'XiTV. 161. Koczera, II. 195. Kogutka, XXXI. 110. Kojs, XXI. 220. Kolasa Zofia, XXlXI. 109. Kolasa Mikołaj, XXXI. 74. Kolasa Walenty" XXXI. 109. Kolba, Xl. 69. Kol'bada, X. 16. Kolber, Xl. 69. KoIrkowski, zbójn., I. 179. Kolbusz, X. 135. Kolębiak, XXiXIX. 430. Kołodziej'ł XXXIX. 430. Kołodziej Wawrzyniec, XiXXV. 54. KOłodziejczyk, Xl.' 70. Kotowski, XIII. 38. Komorowski Mikołaj, III. 252; IV. 117, 235. Komorowscy., n. rod.,' VII. 74, 78; XXVIII. 73, 76; XXXI. 81. Komperda, XI. B1; XiXI. 224, 221. Konarscy, XXVIII. 2'8. . Konieczko, IXlIU. 318. Konopaccy, XXVIII. 28. Konował, XiXlXVII. 187. Kopeczowa Katarz., X1XVI. 13. Kopeć. XXXIX. 409. Kopytko, XXXIX. 400, 40'7. Koprzak, XIV. 161. Kopycki, X:XVnI. 2'B. Kopyto Wojciech, XXXII. 75, 76. Kopyciński, XIXlXII.. 7'6. Korczak, XI. 70. Korczażyńskij Bazyli; II. 7. Korczyński Kaz., zbójn. p. Pędzich, XXiXI. 91. Korol Ilko, II. 25S; XIII. 237, 239. Korpiel Maciek, zbójn., XVI. 295. Korycka, czarownica, XXVII. 104105. Kory tarka,., czar., V. 319. Korzan, XIII. 290. Kosel, II. 194. Kosiełka, VII. 183. Kosno Andrzej" VII. 147, 148. Kostka, XXVIII. 28. Kostka Napierski, XX. 303. T j Koszarski Kaz., X'XXIII. 151. Kosz, Koszewski, Koszko'wski, XIV. 23, 76. Koszakowic, garncarz w Pistyniu, :X:X:DX.155. Koszczuk Ignacy, garn., XXIX. 155. Koszczko Lawer, VI. 390. Kościelniak, VI. 295. Kościelnian, VI. 2,96. Kościńska, XIII. 331, 332. Kościołek Jan., XIII. 256. Kościołek Marcin, Kościelecki, XlXXII. 69, 70, 76. Kościółek Jędrzej, XXXII. 70, 76. Kotow, XII. 2B3. Kotowiat, (dok.)" XIII. 290. Kotowic (dok.), XIII. 290. KotuIski, (dok.), VII. 303, 312. Kotula Jan, X,XXII. 74, 76. Kowal, X. 15, 16. Kowal Walenty, (dok.), X. 87. Kowalcyk., XXI. 225. Kowalczuk, I. 162. Kowalczyk Jasiek, zbójnik" /X,Xl.307, 308. Kowalczyk Stefan, zbójn"ł XiX. 306, 309. Kowalczyk Jakób, 2Jbójn. XXXIV. 159, 161, 164. Kowalczyk Kazim., zbójn., XXXIV.' 159, 161, 164. Kowalski Mateusz, garncarz" XXIX. 154. Koziak, XII. 283. Kozieja, XXXII. 76. Kozieł, XI. 120. Kozieński, III. 337. Kozik, IV. 82. Kozina, XIV. 161. Kozioł Anna, IV. 203. Kozły, II. 194., 195. Kozmenko, OOII.283. Kozan, XXXIX. 396, 4lJlI. Kozubek, II. 195. Kozyra, I. 162. Kozy.ra Antoni, XXXV. 54. Kożmen.. XU. 283. Kraćpak p. Proćpak. Krakowski.,. X. 12. Kramarz, XI. 70. Krankszlówa, XXI. 129. Krawczenloo Mik., kobziarz, XVI. 170, 173. Krawczenko Platon, kdblziarz, XVI. 173. Krawczuk, I. 162. Krawczyk, VI. 296. Kreska, XI. 70. Kręcichwost Katarzyna, X. 97. Kroćpak, p. Proćpak, XXXV. 46, 4&. Kroman, (dok.)" ,XlIII. 288, 290. Król Szymon, (dok.), VII. 310, 312. K'ról; VII. 187. Królikowski, XXXII. 76. Królka, XIII. 3'28. Kruczyński, XXXII. 76. Krudynhop, zbój" XII. 326; XIII.3oi. Kruk, V'I. 296. " Kru~ar, VI. 70., 71. Krupiński, XlXXII. 76. Krygowsky Wojciech, X. 253. Krzak, XiXXI. 110. Krzeptowski, XVII. 97. Krzeptowski Wawrytko I, XXXVII. 14. Krzysica, XXI. 220. Krzystyniok., (ak.), XXl. 225. Krzyś, XVI. 402. Krzywda, (dok.), XIII. 332. Krzywda Kasper, XXXI. 71. Krzywdzina Anna, (dok.)" VII, 316. Kubica Filip, XXXV. 50. Kubowicz Marcin, XXXV. 57. Kucek, XXI. 220. Kuchta Szymon, XXI. 215. Kuchtowa F., XXI. 217. �832 Kumik Marcin, XXXII. 73, 76. Kuna, VI. 162 Kurasz Woje., VI. 390. Kuraś Ferdynand, poeta chł., XI.343. Kurek Marcjan, (dok), X. 252. Kurpiński, XXXI. 76. Kuryłowicz Maciej, XXXII. 70, 76. Kurzeniewski, X,XIV. 95. Kurzowska Elźb., (dok), X. 256. Ku'rzyk Wojciech, zbójn., XXXIV. 160. Kuscyn. X. 47. Kusinka, VIII. 25, 206-:-35. Kusznierz Franczyszek, (dok.), VII. 313. Kuszczak, XIII. 38. Kuzenko, XII. 283. Kuźniarski, XXXII. 76. Kwolkiewicz, XXXII. 76. Kuzyk. XII. 283. Kwak, X'XI. 22'6. Kwaśniuk, XII. 283. Kwaśny Bartłom., XXVI. 10. Kwiatek, X'lII. 51. Kwiecik, XIII 51. Kwiecisz, XIII. 51. Kyrpeć, II. 345. Kucia, XI. 70. Kucowa Katarzyna, V. 227. Kuczaj Wojciech, XX;XV. 54. Kuczek Wojciech, X. 256. Kulik Jak., X. 87~90. Kulmina .. X. 48, 49. Kuczieryn, XII. 283. Kudasik Aleks. i JÓz., XXXIII. 198. Kuczmenda, II. 125; V. 391. Kudła Leon, rzeźbiarz lud., ~X,XVII. 4'86. Kudłacikówna Marysia, IX. 188; :XI. 70. Kudzia, XIV. 161. Kuklak Tomek, XiX,XIV. 168. Kulas JÓzef." XiXXIX. 408 Kula"wiak, X,XI. 225, 221. Kulok, X,XI. 220. Kulczak Kasper, :ljooj., XXXIV. 158 Kulczycki, XIII. 38. Kulesza, XJXXII. 70. KuHczycha, czar "I VI 3·89: Kulik, czar., VI. 3·86. Kulik Janek, zbójn., XXVIII. 85. Kulpiński Józef, XJXXII 69, 76. KuŁacz-Kułaczkowski, XXXII.70, 76. Kumaniec Sobek, X. 48. L Labaniak Jakób, :ljbódn."XXXIV. 169. Labański, U. 195. Lachowicz, X. 137; X'XXIX. 430. Lach-Lachowicz, XXXII. 70, 71, 76. Lachendro Franc., I. 70, 194. Lachowskil XIII. 290. Lamelj: Wojtek, XVII. 97. Landowska, x,X'I. 225 Lasak, Zbójn., XXXIV. 161. Lasek, XIV. 161. Lechański, (dok.), XIII 290. Leder, XIV. 161. Leger" XVI. 161. Legień. XI. 69. Lenort, Lenart, XXI 221, 225. Leśniak, XI. 7'0. Lewicki, XII. 283. Lewińscy, X'XVIII. 2a. Lichoń Anna i Bernard, X. 444..,445 Ligas, X,XI. 225. Lipka, III. 384. Lipowski, XL 70. Lira Gabriel, lirnik, XXXIV 168. Liska, XX•. 2164;.xXI. 221,.225. Lisowski, XX'XII. 76. Listera Liszka, Litwin, Lizoń, Lojko, Lorek Ignacy, rzeźb. lud., X. 320, 425. Luber, .. X. 48 LUlbtaczyk, l'Jb6jn., XX. 308. Lulka Wasyl., III. 46. Luzarówna Józia, VIII 30. Józef., X. 45. VI. 296. VI. 71; XXXII. 76. X. 16. tkacz kobierc., XXXV. 190 ł.Lazarczyk, :ljoojn., XXVIII. 're; XXXIV. 169. Lazuka, XIII. 290. Łebińscy, XXVIII. 2H. Łochowiak, XII. 283. Łosajka Woj ciechowa , J0CXI. Ła:bęcki Stan., XXXII. 68, 69, 76. Łabęcki Wojciech, XXXII. 69, 76. Łabęcki Andrzej, XXXII. 69, 76. Lach, XXI. 22'1, 225. Ladykiewicz, XIII. 38. Ladyźyński. XIII. 38; XIV. 308. Lajczak, XXVIII. 91. Łakomy,. XXXIX 430. Łapy ta, XXI. 225. Lastówka .Marek, inform.,XXXII.23. Laszowa, J{J{I. 128. Łaszewski, XXVIII 28. Laś Szczepan, XXVIII. 141. Lata, XI. 'f0. Łata Bronisł,awa, hafciarka. XII.114, 73, 75. Łoprysionka Hanusia, VIII. 27-35. Łoś (Laś), XXI. 225. Łucak, XII. 283. Łukaszyk, XXXIX. 430. Łukomski. XXVIII. 78. Ł~scarcyk, XXI. 226. Łysoń, X220; XI. 70. Łysy Janek, p. Kasin Janek, II. 296. 118, 120. M M. W. R., znachor, Xx,xI II. 123 Macedyn Mikołaj, poeta lud., XiXXIII. 79. Macha Jędrzej, (dok), VII. 316. Machaj, XJGXII. 7·6. Machnyk Dmitro, V. 6&-73. Maciej ... zbój., I. 128. Maciejczyk, XI 70. Macowa Jadwiga, (dok.>, VD:. 303, 304, 303-311. Macowa Zofią (dok.), VIT. 304. Maćko, XII. 283 Madej" III. 337; IV. 414. Madej zbój., IV. 258; XIII. 34 Madej~, zbójnik, XXlXV. 49. Magdziarz Prokop, gęślarz, XJXXI.46. '53 Lud - Tom XL Magdziok, XXI 2026. Magiera, XI. 70. Maksymycha, XIII. 242. Mabgorzata z DziedZJic,(dok.>, XXVI. 2, 13. Małgorzata z Poznania, XVI. 17. Mabgorzata, rybaczka, XXVI. 23, 24. Majchrowic, XXI 220. Majdański, XII. 283. Majercyk Józef, XVI. 94. Makoś, XIV. 161. Maksonowa, X. 96 Maksymycha, XIII. 242. Malczewski Jak., opowiadacz, XVI. 91. Malik Wine., X 45. MaHk, XIV. 161. �834 Malinowscy, XXXVII. 168. Malinow~ki, XXXII. 76. Malisiewicz, II 283. Malowany, XIII. 290. Malastow~ki Festor., XI. 179. Malaszowski, XXXII. 76. Malecki .. XXXII. 76 Małek-Malkiewicz, XXXII. 70, 76. Małek Ignacy, XXXII. 71, 76. Małynowskij M. IV. 59, 176. Małysa Jan Kanty, lXIV. 162. Małyszow Barlaam, IJ:. 197. Maniecki, X. 96. Maniecki Romuald, VII. 179. Manyowicz, (dok.)., XIII. 290. Mańko, (dok.)" XIII. 290. Marancja, czarownica, XIX!. 101. Marcin, X. 16. Marcinowa czalI'ownica. V. 160, 161. Marduł.a Wojtek, górnik, ITI. 266. Marek z Cichego, zbójnik, .xx.. 3W -300. Marek,. X. 16. Marek Franciszek, XXI,. 216. MaI"iasz Antoni, garncarz, XXIX.154 Marmur, VI. 70. Marsałek, XIV. 162. Marsatek, XIV. 163. Marsolek, XXI 221. MartykaPiotr, II. 312; IX. 258. Maryna~czarownica, VIII. 269. Masarczyk Majcher, zbójn .. XXOCIV. 160, 1,69 Masel, X. 16. Maszko, (dok.), XIII. 290. Maślonka, XI. 70. Maśnica, X:XI. 226. Mataj, rozbójnik. XXX. 213. Matej,a, XVI. 402. Matejka, zarownica, V. 319. Maternowski, VI. 70. Matlak, XIII. 43. 835 Matocha, czarownica, XXXVII. 304. Matura. XI. 69, Matusik Józef, X. 27. Matwiejczuk Stepan, III. 46. Matyja, XXI. 221, 226. Mauczyna Regina, (dok), VII. 311, 316. Mazanowska Zophią (dok.), VII.3'19, Mazgaj, X. 12. Mazur, XUI. 288., 289; XIV. 163. Mazurek, XIII. 290; XX:XVII. 168. Mazuryk, XII. 283. Mącka Albert, (dok.), VII. 303. Mącka Stanislaw, (dok )" VII. 319. Mącka Wojciech, (dok.); 309. Mączka Mikołaj, (dok.)" VIl. 316. Mehedeniusz Marko, rzeźb. IX. 96. Melnyk, XII. 283. Mentel Piotr, zlotnik, XXXI. 00. Metlak Bronisława" XXIII 139. Mędrek, XXXII. 76. Mętelak Maciej, XXXIV. 160. Michajluk, XU. 283. Michalikówna Marysia, VIII. 417 Michalski Franc., XII. 24. Michalski Maciej, XX:XII. 71. Michalkiewicz, XXXII. 76 Michałek Jan, (dok.)" VII. 310. Michałkowa" (dok.), VII. 3'10, 311. Michna, VI 71. Michniak Jan, spi:nkarz, XXXI.. 6'1. Michniak Józef, spinkarz, XXXII. 67. Michnicz Andrzej, XXV. 17. Michnowa Katarzyna, (dok.), VII 307. 308. Michora, X. 16. Michowa, X. 16. Miczek Wojciech zlbójn" XXXI 83. Mida, X. 16. ' Miechorczyk Wawrzyn, XXXV. 54. Mielniczuk, I. 162. Mielnik, I 162. Miętus Klemens., zbój n., XX.I. 226. Migas, XIV, 163. Migas, XIV. 163. Migdałek. XI. 70 Milina Jakób, VII. 184. Mika, X. 16. Mikoś, XXI. 221. Mikora, XIII. 51. Mikosz, VI. 71. Mikulonka Antosia, VIII. 25, 2635. MikuliC., n. 183. Mikut, X'IV. 162, 163. Mirczuk, I. 162 Misiowska Zofia, XlXX1. 110. Mistrik Baltazar, II. 79. Miś, X. 16. Mitietiuk Jewdokia, znachorka, XIII 118. Mizera, XI. 70. Mizerka Anna" XXIV. 170. Miziak, XIV. 163'. Mizian, XIV. 162. Mleko Blasio, (dok.), VII 310, 312. Mlodzik, XI. 70. Młynarczyk Marcin, XXXI. 70. Młynarczyk, ~XIV. 169. Młynarz, VI 70. Młyński Wojciech, XXXIV. 162. Mniszek, XXX. 204. Mocarny, XVI. 402. Mochnacki, XIII. 38 Moczerniak, VII. 175, 176. Malek, XXI. 221. Moroń, XI. 276. Mosór, XIV 162., 163. Motal, XIV. 163. Motas, poeta lud., I. 63; IX. 311. Motruk, XII. 283. Motyl Józef, VII. 176. Mozołowski, XIII. 38. Możdźech Grzech, XIV. 28&, 290. Mroczek, X:XXII. 76. Mrowiec, XIV. 263. Mrowiec, zbójn., JCXVIII. 89. Mrozek, XXI. 226. Mróz S t.., dudziarz, .xxVII. 155; XXXIX. 128; XXXI. 146. Mrzygłód, XI. ~o M:ścisz, X:X:XII. 76. Mucha, IX. 3'58; XXXIV. 169. Mucha'r, 1. 336 Muschewitz, (dok.), II. 119. Musiał Szczepan, IV. 326; V. 274. Musor, zfbiójn., XXXIV. 162. Muszyński, 'XIII. 331. Mydlak, XI. 70. Myjak Jan, poeta, IX. 2M-256. Mykietyn, XII. 283. Mysiaczek Kunegunda, maI. lud., XII. 120. Mystek Jan, XI. 316, 317. Mysza Teofil,. XXXIII. 26, 27. Myszka, II. 309; X. 12. Myszkowsk,a Józefa, XXIII. 139. Myszyniec Jan, XXXIV. 162, 163. Myśko Wasyl, XXXIII. 79. Myśko MikoŁaj, XXXIII. 78. Mytetiuk Jewdokia, znach., XIII. 118. Mytluk, XII. 283. N o Nachajski Józef, X.XXII. 75, 76. Nagier Antoni, XXXII. 75, 76. Najbor, XI. 69. Najbuk, I. 162. 53· Nakonieczny Józef, X. 352 Nap Tomasz,g"lrncarz. XXIX. 155. NaWrocki Józef, (dok.), VII. 318. N.awrocki Wojciech, (dok.), X 255. �83? 836 Nazar, I. 162. Neoel Franc., garncarz, XXVIII. 104. Necel L., ,g,arnc., XXXVII 485. Neumann Dawid, II. 194. Nicałek Marcin, (dok.), XIII. 250; XX:XII. 69, 7,6 Nied:riałek, XXXII. 76. Niedzielski, XII. 283. Niedziołka, XI. 70. N.edźwiedź Wiselka, II 131. Niemczyk, VI. 296. N.iemkiewicz, XXX;II. 76. Nieroda, XIV. 62. Nitka Rozalia, IV. ao; VIII. 00. NiZiołek, VI. 70. Niźnik Wojciech, XXXIV. 169. Nosek, IX. 358. Nowaczyk Mikołaj i Łukasz, 2Jbójn, XX. 309. Nowak, X. 16. Nowak Andrzej, (dok.), VII. 310. Nowak Michał, XXXI 36. Nowobielski, XVI. 406. N<lworolnik Szymon, VIII. 259. Nowoświat Marcin, XXXII. 7-6. Nycz, VI. 38, '):0 Nyr, czarodziej złośliwy, XXV. 78, Nysz, XIII. 290. o Obrochta Bartek, XXXI. 146, 147,150. Obrochta Urban, XX. 306. Ociepka TeofiJ., mal. lud., XXXVIII. 254, 276; XXXIX. 318, 319. Oczkowic Jan, (dok.), VII. 310,312,318. Odźka egzorcysta, XX,XIV. 43. Okteba Józef, g,arncarz, V. 167. Olbrycht, VI. 71 Olechowski, XXXII. 76. Oleon, XVI.' 292. Oleksa, (doh.), XIII. 288. Oleksiewicz, VI. 296. Oleksiewicz Jan j; Justyna, X. 444, 445. Olelkowkze Słuccy, III. 104, 108 Oleski, XXVIII. 28. Oleksa, VI. 367. Oleksina, czarow., VI. 336-300 Olszyniak Józef, X. 94. Oreksiuk Petro, XXXV. 78. Osuch" X. 16 Ozorek Sebastian, X. 8-7. Ożga Stan., X. 257. Ondraszek, zbójnik, XVII. 121; XXV1II. 75; XXXV. 157. Onuf1ak" (dok.), XI. 17,9. Oprych JÓz., IX. 169. Oprych Marcin, IX. 259 Oraczewska Katarz .., X. 220. Orczykowski, XXXII. 76. Orlecki, mal. lud, xxx. 15,2. Orłowska ',Zuzanna, czar., XXVlL. 104. Orsulok, XXI. 226. Oskoła, XII. 315. Oskwalrek, (dok.)" XIV. 162. 163. Osuch, X. 16. Ośniakowa R., znachorka, VI. 18. Otremba, XXI. 226. Owczarczyk, XX;'XII. 7,6. Ozdonka iRegina, (dok.), VI:I. 320. p Paciak, IX. 264. Paceyko Ma,xitn., czar. (dok), XXX. 204, 205. Paciorek. X. 16. Pacyga, XIV. 163. Paczyzak Szymek, 2lbójnik, XXXIV 119, 170. Pająk, VI. 296; XIV. 162, 163; XVI.'405. Palac Szymon, XXXV. 54. Palacky, X 145. Paluch Józef, X;IV. 163; XXI. 221. Paluch Bartłomiej, zbójnik, XXXIV. 161. Paluchowa, XXXIV. 160. Paluszonka, XXXI. 170. Pałosz, XI. 70. Pałubieki, XXVIII. 28. Pampuszka, czar., V. 319. Panasiuk Mikołaj. I 162; III. 46. Pańczyk Wojciech, X.XXII. 69, 77. P,anek, I. 162; XI. 70.' Paniuś, I. 162. Pańko Makuch, X 215. Pannowa Anna., (dok')i, VU. 321. Papieszczyk Jan, zbój n.. XX. 306, 310. Papież Józef, XVI. 94 Pasieka, XIV. 162, 163. Paszkiewicz, XIII. 38. Paszkowa Katarzyna, cza'r., XXVI. 9 Paszkowic Błażej, (dok.). VII. 318, 319. Paterkowski XXXII. 77. Paterkowski' Jan, (dok), XIII. 251. Patra, IX. 358. Patrij Jerzy, XIII. 237. Paweł z Cichego, XX.309 Pawlak, XIV. 263. Pawli'ca., XI. 70. Pawlik, XI. 70; XXXVII. 211. Pawlikowscy, VI. 183, 184. Pawlikowski, XXI. 226. Pawluk, XU 283; XXX.. 136. Pawlusiński, XXVIII. 90. Pawluszkiewicz, XXXV, 46. Pawłoś, I. 162. Pawłowscy.. XXVIII. 28 Pawłowska, p. Twardowska, XXVIII. 127. Pawłowski, :XXXII. 77. Payszowa, XXI. 129. Pelczar, VI. 38 Pelka, Marian, mal. Iud., XXXVIII. 269. Pendrak Kazim, game ... (dok.), XIII. 247, 248. Pendrak Wincenty, XIV. 288. Peniak, XIV. 163. Perederuk, XII. 283. Petrycha, czarow, VI. 386, 387. Petryczuk Michajło" XXXV. 78. Petryszyk Jurko, XIII. 237. Peyrer K., I.. 147. Pędziisz, XI 27'6. Pęcak K., (dok.), XIII. 255. Pędrak, XX:XII. 77. Pędzich, :zJb6jn.,p Korczyński Kaz. XXIXI. 92. Pędzisz, r. 27<6. Pęgowska, (dok.), VII. 319 Pęgdwski Andrzej, (dok.), VII. 319. Pęksa, XXI. 226. Piarnak,. XIII 290. Piaseczny, XlV. 162, 163. Piasek, XIV. 162, 163: Piiast, X. 129, 134, 219. pią!kiewiCZ, XIII. 38 Piechnik .. X. 16. Piechowecki, VIII.23, 148. 'Plechowicz, IX. 265. Piekarczyk, VI 296; XI. 70. Piekarczykowa, (dok), VII. 31L Piekarz, X. 16. Piek.arz Matwin, VI. 390. Piela Wojc, IX. 208. Pielesik, VI. 291. Pieracki, XIV. 201. Pieron Jan, IX. 26. Pierzchała, II. 335, 375; IIJ. 91, 190. 2814-287, 385; IIV. 107, 236; VI. 296. Pierzchała Marcin, VIII. 259. Piesek, XI, 70 Pietrasin Joachim, XXVIII 91 �839 838 Pietraszek, XI 70. Pietruch, I. 162. Piestrzek, XVI. 295. Pihaniuk, lXiII. 283. !Pilch Jur, tkacz, II. 133. PiJipicha, czarown., VI 386-388. Piłacik Antoni, XXXII. 69, 71, 77. Piotrowski, XXXII. 77. Piórecki, IJX'.264. Pióro., XIII 38. Pindel Tomasz, zbójn., XXVIII. 92. 'Piprus, XVI. 397. Piskozub, VII 219. Pitoń, XXI. 221. Pityński Wincenty, XXXII 75 77. PLwowar Kazim .., XXXV. Piwowarczyk, 70. Pluta Andrzej, XX. 294. !Placek, X. 16. Płachta Stanislaw, VI. 365. Pławiccy, V. 246 Plaza, VI. 70; XIV. 64. Płonka, XIV. 64; XI. 70. Pniwczuk, XII .283. Pablocki, XXVIII. 28. 'Poborski Woje., (dok.), XIII. 330. Pocipajluk, XII. 283 PodgórsIci, XXIV. 95. Podgórski, X. 19. Podgórski Józef" (dok.~,. VI.!. 303, 310., 3i18 . Podhorodyński Hilko, III. 46. Podkowa Wojciech, X. 254. Podkówka Maciej, (dok.), X. 254. Pogaren, II 119. Pokrywka-Pokry'wczyński Ant. X!XXII. 69, 70, 71, 77. Pokusa Stasiek. XVI. 298. Polak, ~I. 70; XIV. 162; 'XJVI. 94. Polak Francisek, XX. 247. Polek, XI. 272. Pollak, XIII. 38 Pomietło, VIII. 261. xi 59. ' " Li Pończoszak, XII. 283. Popiel, X. 129, 219. Poplawski Woje .., XXI. 126. Popowicz, (dok.), XITI. 290. !Poprawa, II. 348, Porębski, XXXII. 77. Portasz, zbój , XXXV. 44. Portasz Martyn, zbój n., XXXI. 88. 89. Portasz Pawel, zbójn., X:XXI. 89, 90. Potocek, II. 309; VI 295. 'Pouch, XII. 283. Powalscy, XXVIII. 28. Prącik Franc .., XXXII. 75, 77 Prątki, XXXVII. 168. Pręciak, spinkarz, XXXI. 67. Prędota, Prandota, XIII. 37 If'roćpak, zbójnik, XXVIII. 71., 72, 78, 80-83, 85-87, 90; XXXI. 66, BS; XXXIV. 157; XXXV. 41, 42, 47., 48. Prokopiuk Anna, XXXV. 127 Prokopowicze, ,górnicy, III. 266-288, Proskornik, dok.), XIII.' 290. Prosterniak Jędrzej, XXXII. 75, 77. Prugar, VI. 38, 70 Pryjmak, XII. 283. If'rządziel, XXXIV. 160. Przedpełski XXXII 77 Przeklasa jan, MichaŁ' i 'Piotr, IX. 358; X. 86. Przemilski, XXXII. 77. Przeworscy, XXVIII. 28. Przybyła, II 236. If'rzybyłka, X. 18. Przybyło Feliks, X. 89. Przybyło Stanisław, X. 89. Przygoda, II. 195 , Przysucha Jak., XXXII. 68, 77. Pszczolarka, III. 331. Pszczołek Melchior, XXVII. 112 Ptasińskl. XX,XII. 77. . Pyka Ludwik, rzeźbiarz lud., XXXIV. 291. Pyrtek Wojtek, figura sowizdrzais., XXiXI. 140, 143. Pysno., X 16. Pytel, XI. 70. Pyter, VI. g8, 70. Ptaszek, XI. 7,0. Puchała, XI. 70. puchnowa, czarownica, XXX 207. Pucko, XXXII. 77. Pulikowski, XXXII. 77. Puliński Walenty, tkacz .. XXIX. 18. Puskarczyk, XXXII. 77 R Rabiaszka Justianna, (dok.), VI.I. 318-321. Rabszona, czarownica, XVI. 149. Rachciak.. (dok.), XIII. 290. Raczkowski, XIII. 38 Raczun Ad., XXXI. 171. Raczniczka Marunka, VI. 273. Radek, XI. 27:6 Radwan, XIV. 162, 163. Rad'wański, XIII. 38. Raisz Stanisław, (dok.).. VII. 303, 312, 318, 319 ... Rajchel, VI. 38. Rajda, XI. 69. Rak, II. 309. Ranica Józef, VI. 365 Rapsawicz, (dok.), lXIII. 200. Raragowskl Ołeksa ,inform" lXIII. 233, 234, 242. Raszka, czarow·, V. 319. Ratułowska, XXI. 226. Ratkovic., II. 183. Regiec L., VII. 177. Rembowscy, XXVIII. 28. Renda, XXXIII. 26. Reszko, XIII. 38. Ria'binin, śpiewak lud., XlI. Robak, V 43. RaIbIel, XIII. 38. Rodzyczka Katarz., Rogosz, X. 16 Rokowski, XI. 70. Rokserowicz Jan, sołtys, VIII. 263. Romaniuk Maksym., III. 46 Romańczyk, XI. 70. Rosół, czarownik, XXX. 204., 205. Rospark Błażej i Stanisław, (dok.), X 87, 90. Roszczyński, XII. 283. Roszka, V. 58. Rowenczuk, XII. 283. Rozonowski Józef.. opowiadacz, 341. (dok'>, X. 253. II. 64; VIII. 168, 169. Rozpara Błaźej, X. 90. Rozraźewski, XXVIII. 28. Rój Wojciech, XI. 52. RUlbin, XXlXI. 132 Ruczka, XIII. 3,8. Rumos Jasiek, XI. 317. Rup, X'XXII. 77. Rusin, XIV. 162, 163. Rusnak Maciej, XXXV. 58. nusnak Urban, XiX. 306. Ruściek, (dok.), XIII 290. Ryiba, X. 16. Rybczuk, XII. 283. Ry;bicka, XIII. 251. Rychwalski Szymek, XI 179, 180. RyczoW, XIII. 290. Ryczyn, X. 18. Rygiel, VI. 70. Rylski, XIII. 38 Rymbala Mikołaj, VI. 273, 274. �841 840 Rymsza XXIV. 95. Rysiak, Xl. 315. Rystyna -wróżka, IX 390. Rytek Wojciech, XXXI. 81. Rzepianka, IV. 81. Rzepiela-Rzepielski, X.XXII. 70, 71. Rzepiński Antek, II. 265, 266 Rzemnowic Jakób .. (dok.), VII. 318. s S. K." poeta ludowy" XX.xlU. 71. Sabała, XXI. 246; XiXX. 77, 79, 83; ,XXXV. M} Sabala Jan, VI. 411; XI. 102; XU.2174; JeIII. 149, 150, 152, 155; XV. 157; XVI. las; XXI. 2416;XXVIII. 7ti, 81" 198; XXX. 83, 87, 118; XXXVII. 8, 21. • Sadło, I. 162. Safar Fiedor, (dok.), XIII. 288. Safraniec, XIV. 163. Saguna, XVI. 94. Salanec, X!XXVII. 204. 8aluk, I 162. Sałecki J., XIII. 246, 248, 249. Sałlęga Grzech, ~xrI. 69, 77. Samalak Jasiek, zbójn., XX. 307 Samecki, XIII. 38. Samek Wojtek, IXiV,I.296. Samoch, Xl. 276 Samofa, XI. 27'6. . Samokieszyn. XII. 283. Samulak, I. 162. Sanczuk Onufry, VI 258. Sankowicz Aleks., 1. 62. Sankowski, XXIV. 95. Sapieha, XXVIII. 2B. Sarkowa Zuzanna, )GXXI 75 Sariej, XIV. 162, 163. Sarnecki, XiXI. 221. Sarniak, XXI. 226. Saroma Franc., XIV 280. Satanik Łukasz, zbójn., XX. 306. Sawczuk Iwan, czarownik, VI. 260, 2&1. Sawolczat. dok), XIII. 290. Sawoyka, .xIII. 290. Sawtyruk, XII. 283. Schabiński, XIII. 38. Schmyd, VI. 38. Scurek, XIV 162, 163. Scypta, X.XI. 221. Seliga, X'X:XI. 67. Semeniuk, J{II. 283. Sender, XIV. 162, 163 Serafin.x'. 16. Serafiński, XIII. 328. Sereda, I. 162; IX. 87 Seredniszczak, (dok.), 'XIII . .290. Ser.glowie Józef i Wojciech, zbójn .. X:XXIV, 169 Sępek Paweł, (dok.), XIII. 2,55. Siadubiec, XIII. 290. Siatka,X. 47 Siąkałek, X. 16.. Silbitka Józef, XiXXII. 73, 77. Siciarka Zofia. XIII. 330. Sidek, II 195. Siebidlio, XIII. 290. Siecka, X:x:I. 221. Sieczka, XXXII. 77. Siekierżyński, XIII. 38 Sienkowicz, XIII. 290. Sienkowicz Walenty, XXIXI. 74. Sieńkowicz, XIII. 290. Siepok" X:XI 221. Sieprawski Jan, (dok.), VII. 303, 310, 312. Sierdło, XIII. 290. Sierpowicz, II. 195. Siestrzewi!towski, XIV. 299 Sikońcyk, XIV. 163. Sikora. IX. 266; XIII. 38. Sikora Michał, XI. 306 Sikorczyk, XIV. 162. Siliwurka Prakseda, XXI. 145, Sip, VI. 71. Siracki Serafin, XIII 287. Sirman Hnat, XIII. 119: Sirwin, XI. 70. SitkQ, ,x,. 16. Siuta Andrzej, lIr. 242. Siwak, I. 162.. Skarbek, Xl. 276. Ski!ba, XIII. 290. Skibaczyk, zbój n." XXXIV. 164. Skoba, lirnik, XVI. 173. Skobel, XI. 80. Skoc. 1. 162. Skoczowa Dorota, cza'r., X'XVI 21. Skoczylas, XIX. 50; XiXXII. 77. Skolnik, XlV, 163. Skołyszyn Dmitro i Nykołac XIII: 116. Skomorowski Wasyl, VI. 272. Skora Antoni, I;X. 294. Skowron, XI. 70. Skowroński Walenty. VII 115. Skrypnyk, XIL 283. Skrzynecka Zofia, (dok.), VII. 303, 305, 309. Skrzypiec, XI. '70. Skuba, XXXVIII. 253. Skupień, XVI. 94; XXI. 226. Skuta. IV. 16\ SIecz Jan, XXVI. 19. Slufa, X. 16. Słodyczka Jędrżej, X:XXI. 146. Słodyczka Jędrzej z Zubsuchego, VII. 192. Słowiccy, garncarze, X'XI!X. 155. Słowik Wojciech Franciszek, VIII. 260. Słubycky Jak.: XliX. 121. Słuszka JÓzef,XXXI. 84. Słuszk1ewicz, XIII. 38. Sływczuk Wasyl, XXXV. 77, 100. Smalcowa Regina, (dok.), VII. 311314. Smarecki, VI. 70. Smaza, XI. 70. Smetaniuk: XII. 283. Smolec, Xl. 69. Smoleń, XXI. 214. Smolka Marek, VI. 365. Smołka Michał, zbójn., X:XXI. 90. Smorug, czarownik, IXVI'I. 114. Smółka, X 13. Smu'ryj Pilip, hutornik, XXI. 139. Smyrak., XlV. 163; XXVI]I. 139. Smyrak, zbójn., XXVIII. 80, 83, 85-87 Sobaniak, XIV. 163. Sobański, XIII. 5. Sobcak, VII. 183. Sobcok, p. Sobczak Sobczak, XXI. 221. 'Sobczuk, I. 162. Sobek, X. 81. Sobko Hryć, III 46. Sobolewski Tadeusz, VII. 178. Socha, I. 180; IX. 358; XIII. 290. Sojka, IX. 3'58 Sokieruk, XII. 283. . Sokieruk Iwan., XIII. 114. Sokołowski Wincenty, xx,xn. 71, 77. Sokołoszyn, XII 283. solenka Maciej, X. 2114, 215. Solon, XIII. 38. Sołczański Błażej, zbójn., XXVIII. 89 Solek Michał., XIV. 163. Sołtysik, VI. 296. Sołtyska Aleksina Marianna, czar., ~XIV. 17'0. Sonsiadka Stepan, III. 46 Sordyl, XI. 70. Soroka, (dok.), XII1.20o. Sowa, VI. 296; XI 70; XXXIV. 159. �842 Sowińska Jadw., (dok.~,.X:I.II. 332. Spil, X. 16. Sporniak, XIII 290. Sproch, XXI. 221. Spyrka, XIV. 163. Sroczyński Michal, VI. 390. Srogi, XIII. 290 Sroka, VI. 296; XI. 70. Srol, XOCI.221. Stachoń, X. 16; XI 276. Stadniccy, XXXVII. 176. Stafiera, XXI. 221, 227. Stalina Katarzyna, (dok.), VII. 313 Stama Krzysztof, XXXV. 58. Stańco BŁażej, XXJXV.·4'9. Stańczyk, IX. 264. Stanek, XXI. 227. Stankiewicz, XXI. 127-133, 135. Stankow]cz Piotr, X. 215. Stankówna Zofia, Ix.. 26. Stanowski, XXXII. 77. Stańdzionka, VIII. 29. Starak, XIII. 38. Starzyński, XII. 283. Stasica Maria. X. 40. Stasik, .xXI. 227. Staszek Krzysztof, XXJXV. 58. Stasziul, XiXI. 123. Stąporzanka Regina, XXXI. 00, 81. Stec, X,IV. 163. Stec Jan, XXJXII. 68. Stecko; XXI. 221. Stefaruk! XII. 283. Stelmach, IX. 266. Stempiński Stan., XX'XI. 71. Stepkowiczówna EliJb., czar., XXVlI. 59. Sterba, II. 195. .Sterniczuk Wasyl., III. 46. Stękała, XXI. 227. Stoch, XVI. 94; XXI. 227. Stojak, VI. 70. Stoklosa, VI. 2~6. 843 Stoklosa Wojciech, X. 255 Stopa, XIV. 163. Stopka, XVI. 392. Storetik Andrzej, X. 87. Stosbwicze, II. 119. Stosowie, II .. 119. Stoszko, III. 340. Strachowa., (dok.), VJiI. 307, 308. Strama, XXI 221. Stręczkowa Józefa, XXIII. 132. Strojek J., V. 200. Strok, XIII. 200. Stróż Maciej, 2Jbójn, XXXIV. 169. Strusiak, XXIII. 132. Strycharzowa, czar .., XXI. 128--131. Stuglik, XI. 69. Styslowicz Jan, (dok), XIII. 289. SubaŁa J., III.' 26,6, 271. Subik, XI. 276. Such, VI. 70. Suchorabski,. VIII. 91. Sudylo, XXXII. 77. Sudzicha, czarownica, XXX. 205, 200 Sufla, dziad, XIX. 50. SukieniJk, X. 16. Sukienniczka, (dok }.,.VII. 316-319. Sukiennik Rabiasz, (dok.), VII. 316. Suleja, XVI. 4105. Suleja-Tylko Andrzej, XXJX. 193. 196--199. Sulek, III 343. Sumaruk Hawrylo, X,X'XV. 78. Sumaruk Nykola, XXXV. 83. Sumera Wojtek, XVI. 88. Surleta, XIV. 163· Surma Franc., X. 94. Surowiec, zbójnik, V. 122. Surowy, XXVIII. 235. Surzyn, XIV. 163. Susiadczycha, III. 46. Sutor Antoni, }CX!XV.5,7. Suwaj, XIV. 163. Swajnosz Jan, Mjn., X:X. 300. Sybura Paweł, grajek, XV. 63-66. Sydo, Sydło, IX. 127. Sydoruk Hilko, III. 46. Symoniak Michal, spinkarz, XXXI. 67. Symęconka, VIII. 25c-35. Synuk, L 162. Sysak Jurko, X. 214. Szabelski JÓz., tkacz, XXIX. 86. Szaflar Jasiek, zbójn., XX. 308. Szafraniec zbój., XX. 99. Szafraniec' Krzysztof, XI. 3QO. Szafrański, VI. 38. Szafrański Jan, XXXII. 68, 77. Szaja Rubin ,kuferrri$, XXXIII. 141 Szajna, VI. 70. Szajwaj., XXXII. 77. Szalona Jadwiga, czar., XXVI. 11, 14 Szarek, VI 296. Szarek Kasper, zbójn., XX. 308. Szatkowski, VI. 70. Szczepanka Zofia, (dok.)., VII. 307 Szczepański JÓz., tkacz .•..XXIXi. 86. Szczotka Józef X,X:XV. 51. Szczotka Jurek, xxxv. 51. Szczotka Stanislaw, XXXV. 47. Szczotka Szymon, XXXI. 90. Szczuciński, X:X.XII. 77. Szczurek, VI 296. Szczwrowski, ])~. 293. Szczypta, J:X. 266. Szefc, X. 16. Szekieryk Petro, Xx",(V. 78 Sze1ążek-Szelążkiewicz SebastiJan, X:X:XU. 69, 77. Szepielewicz Domna, XX1XI. 70. Szepielewicz Fillip, XXXI. 70. . Szergiel Wojciech, zbójn., x.xXlv. 167. Szerglowiec Józef Wojciech, XXXIV. 169, 170. Szewcowa, (dok.), VII. 306. Szewcowa Zofia, (dok.), VII.309, 311. Szewczyk, X.X:XII. 77. Szewczyk Jędrzej., V. 225. Szkatulina Jadwiga, (dok.), VII. 308 Szkatulina Zofia, (dok.), VII. 307,311. SzkIa'rczyk Franc., XVI. 90 Szkotnicki Woje., XXXII. 71, 77. Szkryblakowie bracia, art. lud. XiXI 45. Szkutnikówna, X,XXI. 110. Szlody, XIII. 290. Szmaciarz Franc., p. OrkanWład., XXXIV. 271, 289. Szonko, XII. 283. Szopan, VI. 70. Szost Tomasz, (dok.)., XXVIII. 91. Szos taczka Agnieszka. XXXI. 110. Szott, X. 16. Szperka Thoma, (dok.), VII. 3'10 Sztaras, III. 305. Sztefurak Iw,an, XXXV 78. Szuchaj, XUI. 290. Szulc Ignacy., XX,.'(lI. 75, 77. Szum-iIas, X1XXII. 77. Szumowa K. J, czar., XXI. 128. Szuster, VI. 70. Szwed, IX. 266. Szydlowski, XXXII. 77. SzyguŁa, VI 296. Szykman Fedor, XXXV. 77.. 81, 122, 12'8. Szymała, VI. 296. Szymoniak Patia, inform. śpiewaczka, V. 74-7'8. Szypuła Andrzej, XXXV. 52. Szyszarko-Stawiecka Anna, III. 10~. Ścibor Śdborzyc, VI. 289, 290. Ślączka" XIII. 38. ŚUsz Boleslaw, IX. 258. Śliwa Jan, IX. 258. Śliwiński Józef, opowiadacz, XVI. 100. Ślusarczyk, zbój n., XXXIV. 164 Ślusarczyk Wawrzyniec, XXXII. 74. �Świerczek, VII. 92. Świerczyński, XIII. 38. Świentek, XXI. 221. Święch, XI. 276. Świętek, XI. 276. Świstak, VI 70. Świsulski Sebastian, VII. 318. Świszko, XIII. 290: Śmielowski, XX.XII. 77 Śmietana Jakób. XXiXI. 84. Spiewak, XXXIi. 77, .śpiewak, zb6jn, XXXIV. 169, 170. Śtaridecka, VIII 23, 148, Śtudra, X. 43. S'wiatówna, (dok.), VII. 306. Świderek Gregorio. (dok), VII, 312. XXX'!. 67. Tatara Jan,X. «. Tatarzyna Jadwiga, VII. 307, 312, 315. Tebliczka Hryć, XIII. 2'88. 310, Telesz, VI. 7'0. Telnicz de Katarzyna, czar., XIX. 127 Tempski. XIXVIII. 28. Terebecki, (dok), XIII. 290. Terentiuk, XII. 283. Thika, XIII. 290. Tkaczuk, XII. 283 11hlsty, II. 195. Toczko, X. 16. Toka,gazda, II. 203. v Valter Frae" szychtarz zakop, Vlas, żebrak, III. XXI. 139. 247. T Tabas, X. 17. Tabaszewski, X. 17. Tabernator Stan., (dok), XIII. 288. Taborek X. 16. Taborski, VI. 296. Tasicka, VII. 307. Tacik Grzegorz, XXiXI. 110. Tadrał.a, XI. 70. Tadziok, p. Bachleda Marcin, XVI 3·99. . Talaga, X. 47. Tanasijczuk Nykolia XXXV. 78 Tańcula Jan, XXXV. 54. Tarnica, XXXV. 7<8. Tatar Szymon, Symcio, XVII. 97,100; Twarożek Wojciech, zbójn., XXIX.IV. 161. Twaróg, II. 236. Tworzydło, XIII. 38. Tymofijczuk Własi:i, XX'XV. 78, 90. Tymoczko, XIII. 290 Twardosk~ Twardowski, VII. 2411. 241. Tokarski, XXXII. 77. Tomasny Tomasz, XIXVIII 91. Tomasz z Cichego, X~X 309. Tomkiewicz, VI. 38, 70. Tomczalik Janek, XXXI. 91. Tomlan, XIV. 263 Toporczycy, IV. 337. Torba. XIV. 163. Tramowa Agnieszka, X'XXV 54 Trembeccy, XiXVIII. 28 . Trewęnda, X. 13. Troszecz·ka Zuzanna, II. 137 Truchimczuk, XU. ~83. Truszka, XIII. 38. Trybulski Jan, VII. 318. Trygar" VI. 71. Trzaska, XI. 7'0. Trzebuniak, XIV. 163 'JIrzepaczonka Marysia, VIII. ·260, 261. Trzewiczek Antoni, IX. 178. Tuezmo, X 16. Tupa'k, I. 162. Turek .. X. 16; XI 70. Turkowski, XIII. 3B. Turowski, VI. 38. Tylka Tomasz, III. 248. Tylko" (dok.), XlIII. 200. Tymiński, XII. 283. Tymofijczuk KaSiunia, XX:XV. 78. 157, 161. u Uruski, X<X'IV.95 Usaczycha, znachorka, Ukrainiec, XII. 283. Uliński, XXXII. 77. Umiński, XXXII. 77 .. Urban, VI. 162. Urbańczyk, VI. 296. Ur.biański Jan, XXXI 90. Urbański Wojciech, X. 4'5. . UstarbowScY,X1XVIII Ustupski,XlXI. Ustupski Franek, III. 22, 23 28. 227. XVI. 94, 1Jstupski Jan. XVI. 94 w Wasylewicz, XIII 290. Wasyliew, XIII. 290. Wasyłyńczuk Hryć, XUI. 34. Wasyluk,. XII. 283 Wasyłyszyn, XII. 283. Wa,szczyło Józef, XXXII. 23. Watychowicz Jan, XXiXI 74. Waw..ro Andrzej, XXXV. 177. Wawro J., świątkarz, art. lud., XiXiXVII. 286. Wawro St., rzeź,b., XXXIV. 291. Wąchał.a Grzegorz, VIII 2,58. Wąti:oba, XXXVII. 168. Wcislo Piotr, XXXV. 54. Wciślak Józef, XIV. 295. Wciślok, XiXI. 227. Wdowcyk, XVI. 196. Weber Jan, VII. 17'9. Wełniak Jan, XXXV. 47. Weły'czka, I. 162. Wendzicki, XXXI. 70. 76, 77. Werkunka, wiedźma, VI. 389. Wacławowicz, VI. 296. Wajdek Tomasz, XXlXI. 88. Wajs, VI. 3B. Wakula Madej, Zibójn., XXXI. 90. Walc oki, XVI. 402. Walczak Wojciech, X1X1XI85. Walency, VII. 183. Waligóra Franc., XXXV. 50. Walkosz, zbój n.; XX. 308. Wała, zbójn., XXX. 19'1. Warchol, VI. 296. Warczuk,. XII 283. Warta, XIV. 163. Wartał.a, XIV. 232. Warzecha, IX. 358 Warzecha Mar.cin, (dok.), VITI. 259. Warzecha Regina" (dok.), VIII. 2,5'9. Warzecha Wojciech, (dok.), VII:I.2'59. 259. Warzycki, XiXXII. 77 Wasil-Wasilktewiez, XXXII. Wasilowski, XXXII. 'm. �846 847 Werwyeczka, (dok.), XIII. 290. Wetula Kajfasz, spinkarz, XXXI 67. Węgrzynek Jan. (dok.), X. 87. Węgrzynowicz, XIII. 38. Wiaz, Wiazula, XI. 52. Wicherkowa, XIV. 378 W1duch, XI. 276. Widzis, )eX( 227. Wiecheć, XIV 163. Wielkowicz Stanisław, XXXI. 74. Wielkowicz Szymon, XXXI. 92. Wielopolscy, II. 236; XXVIII 28. Wiercimak, XI. 70. Wieribicka Regina, czar., XVI. 46--49, 53 Więcek, XI. 276. Wiktorczyk, XI. 70. Wilchowie, XX. 306 Wilk .. XI. 273; XIV. 163. Wilkołek, nazwisko żebraka, XIX. 90 Wintoniak, XII 283. Wiszczuk, XII. 283. Witek, X. 16. Witek- Witkiewicz Jan, XXXII 69, 70, 7'7. Witek Wojciech, (dok), XIII. 246, 250. Witelon, X,XVIII. 127. Witkowski, XI. 70. Wlias, X,XI. 139. Włoch, VI 291. Włodarczyk Benedy;kt, X. 255. Włodek Fil'ip, IX. 258. Wnęk, VI. 38., 7.0. Wodzik, XI. 276. Wojciechowska Regina, VII. 311, 315. Wojdyla, XXI. 227. Wojewodzie, XI. 70. Woj tasz Józef, XXVIII. 91. Wojtowicz, XIII. 38. Woj tyczko, Wojtycko, XIV. 163. Wojtyga, XI. 70. Woj tylko, XIV. 372. Wojtyło Ludwik, XXiXII. 75, 77. Wolak, X. 1'5. Wolanin Jan, X~.XII. 75., 77. Wolczak, XI. 54. . Wolski Jędrzej, X!XXII. 7'5, 77. Wójcicka, VII. 307. Wójcik, XIII. 38; XIV. 163. Wójcik Błażej, XXXII. n, 77. Wójcik Regina, liX. 25>9. Wójt Piotr, VII. 310. Wójtowicz, XIII. 38. Wpotech Maciej, (dok.), X 87, 90. Wrona., I. 162; X. 16. Wronka, XIV. 163 Wróbel, XI. 70; XlX·I. 221. Wróbel-Wróblowski, XXXII. 70, 77. Wsół Jan, XX·XV. 59. Wszędobełka Anna, czar., XXIV. 170 Wydrych Wojciech, opowiad .. V. 230 Wydy1}, X. 16. Wygrywant, p. nazwisko żebraka XliX 90. WyHgalonka, VIII. 27, 2-8, 35. Wynnyk, XII. 283. Wyrobiel, VI. 296, Wysocki, XJXlX. 92. Wyspała, II. 195. Wytworówna Barbara, mal lud., XII. 120. Wyżykowskl, VI. 71. z Zabdyra Wine., X 94. zabłocki, XXIV. 93, 95. Zaborski, XXXII.77. zachara Jan, liX 184. Zagac,zoojn., IX. 375. Zahemski. XXI. 221. Zgórka-Zgórkiewicz Augustyn, XXXII. 71. Zgórka-Zgórkie\vicz Marcin, XXXII. 68, 70, 77. Zguda.) XIV. 163. Ziach, XIII. 290. Ziajko, XIII. 290. Zieliński, XII. 283; XIII. 38. Ziemski._ XXXII. 77. Zięba, XXXVII. 168. Zięba Marcin, XXIII. 134 Zięcina Piotr, X. 41. Zięć, X. 16. Ziętarczyk, XXIII. 133. Ziuberówna Rózia, XI. 411, 412. Złotniczka Regina" VII. 319. Zmarzljński. XIII. 38. Zmelty, XI. 7'0. Znak Maksym., czarownik, XXX. 202; XX:XIV. 300. Zrywa c Janek, XXIII. 123. Zuber, X. 47. Zubik, XIII. 290. Zurek, XIV. 163. Zwijac, V~I. 187. Zwtjac Anna., XVI. 95. Zwoleński Jan, XXXV. 58. Zychowiec, IX. 352. Zyszka nazwisko żebraka, XIX. 90. Zaj.ąc, III 289; VI. 71; XIV. 163; XXI. 227. Zajączkowski, XIII. 38. zajda, XIV. 163 Zajdel, VI 38. Zakrzewscy, XXVIII. 28. Zamartak, X. 47 zamerlak Aniela, VIII. 198. Zaremba, XI. 7'0. Zaręba.. XVI 94. Zarębionka, VIII. 25-27, 35. Zarębski, XXXII. 77. Zaręmbka Jędrzej, VII. 316. Zarembski, VII. 319. Zaskalsko, XXI. 227 zawada Franc., XXXV. 48. zawada Wojciech, XXXV. 47 zawadzki, VI. 292. zawała Błażej, X. 254. Zawarta Jadw, XXVI. 3. Zawarty Piotr, XXVI. 3. zawiSza, LX. 128; XIV. 64. Zą'becki Tomasz, XXXII. 7,5, 77. Zeljenin, czarownik, XXV. 16. Zęmlik, XIV. 163. Zezula Hrehory, XIII. 289. Zębowski, XI. 7,0. Zimlik, .XlIV.'163. ż żarnowski, XIII. 283. . Zarnowski Stanisław, (dok), VII. 318. Żebrowski, bursztyniarz, XXXIX.3'i8. Żelazny •. II. 311. Żeleński Wit., Ul. 331. Żeliźniak Fedio,r, opow. XIII. 242. Żeliźniak Teodor, XIII. 233, 242. Żmuda._.XXI. 266. Żmuda Marianna, X. 41. Żołądek JÓz., XXXII. 7'5, 77. Żołądek Tomasz, XXXII. 72, 77. Żołod Wasyl, XXXV. 77. Żuławińska Marysia, VIII. 1, 417. Żurek~ XIV. 163. Żydek, Xl. 70. Żydor, XIII. 290. Żyroch, XI. 276. Żytek, czarodziej, XXVIII 124; XXX. 13,5,206, 221, 223. Żyto.. mag. XiXX. 221. Żyzna, XI. 120. Żywcak Jan Kanty, XIV. 163. �849 INDEKS IMION A Adam, XI. 272. Aftanazy, im. dziecka nieś!., XVIII. 21'3. Agar, I. 1'55. Agata, XXXV. 57. Agnesia, VIII. 413. Agnieszka, XXXV. 57, 58. Akmi, XIII. 288. Albertus, VII. 31, 303. Alka, (Halka), VI. 387. Alojs, Alojzy. IXiVII. 217. Ambroży, XIII. 245. Anastazja, VI. 272, 275, 276. Anastazja,Anastazy, im. dziecka nieślub., XXXV. 56. Andrij, V. 50, 219; VI. 355. An<inł'ch, VI. 1270. Andrzej, X. 87; XXVI. 13, 15. Anna, VII. 316, 321, 322; XI. 70; XIII. 288; XIV. 182; XXXV. 58. Anna mieszczka, XXVI. 12. Anna z Włocławka, XXVI. 12, 13. Antoni, VI.271; XIV. 164; XXXV. 57,58. Apolonia, XI. 727. Apoloniu:sz, XI. 273. Aron, rX'. 161, 162, 164; XXVIII. 50. 52. Arwid, p. Dowmunt, III. 102. Berol, p. Karol, VIII. 404. Berosz, XIX.5. Biadacz, Biadak, XIX. 4. Bianas~, XIX. 3. Bieniada, XIX. 3. Bieniasz, XIX. 3. Bib iana , XXXV. 56. Biezdziad, XIV. 229. Błażej, XIV. 164; XIX. 6. Błażek w szopce, XXXI.5tl, 57. Błogomił, XIV~ 22'3. Błożej, Błażej, XIV. 223. Bogdanik, Bogusław, VIII. 401. Boguchwał, XIV. 129. Bogumił, XI. 270; XIV. 22'6, 229. Bogun, VIII. 397-399. Bogusław, VIII. 397-399; XIV. 223. Bogusza, VIII. 397---a99. Bohun, Bogun, XIV. 209. Bohuslav, Bogusław, XIX. 8. Bojan,.Bojesław, VIH. 4434; X. 1'36. Bojesław, VIII. 4\34. Bolech, p. Bolesław, X. 135. Bolesa, Bolesław, XIV. 222. Bolesław, X. 1Q9, 1-35;XIV. 222. B Bach, Bachor, Bartłomiej, XI. 275. Bal, p. Baltazar, XI. 273. Baltazar, XI. 273. Balwina, nI. 163. Banatura, p. Bonawentura, III. 163. Bartek, XI. 44, 377. Bartek, 'imię przybrane, III. 250. Bartłomiej, VIII. 403; X. 134; XIV. 182; XXXV. 59. Bartos, XIV. 182. Bartosz, II. 38, 200; lU. 351; VII. 91; XXXI. 56, 57. Bartun, Bartłomiej. YIn. 399. Baśka, XI. 39. Bazyli, VI. 1270,390. Beile, (j. żyd.), Biała, IV. 436. Belk, XIX. 3. Bełk, XIX. 3. Benanta, Xrx. 3. Benata, Benada, XIX. 3. Beneda, xrx. 3. Beran, XIX. 5. Berka, XIX. 5. Berzisz, XIX. 5. Beriko, XIX. 5. Berild, XIX. 5. Beris1av, XIX. 5. Berivoj, XIX. 5. Berko, XIX. 5. Beroje,xrx. .5. Bolesta, 'Bolesław, XIV. 22·2. Bolesz, Bolesław, VIII. 399. Bolko, XXVIII. 89. Bonata, Boneda, XIX. 3. Bonifacy, XXXI. 56, 57. Bor, Boron, Borysław, XI. 276; XIII. 96. Borislana, Borzislava, XIX. 7. Borislaus, Borzislav, Borzysław, XI'X.7. Borzysław, XI. 276; XIX. 7. Bożej, XIV. 22:3. Bożysław, XIX. 8. Bracisław, VIII. 434. Brasław, XIX. 5. Brazlavd, XIX. 5. Bregida, Brygida, III. 16'3. Brożek, Ambroży, XI. 272. Brygida, XXXV. 56. Brzej, XIV. 2Q3. Budiło, XIV. 33. Budzisz-Budzisław, VIII. 398, 433. Bulko, XXVIII. 80. c Cecylia, XXXV. 56. Chason, Jerzy, XIV. 207. Chocisław, VIII. 398; XIV. 229. Chador, Chod, p. Chodzirad, XI. 275. Chodos, XIV. 221. Chodosy, XIV. 219. Chodzirad, XI. 275. Chodzisław, XIV. 221. Chostek, Chwostek, 'Popiel, XXXIX. 295. Chościeszko, VIII. 403. Chwedko, I. 162. Ciech, Ciecha, Ciechan, Ciechanek, Ciechła, Ciechło, Ciechom, Cie54 Lud - Tom XL cheń, Ciechoła, Ciecher, Ciechost, Cieszymir, Ciechor, XI. 278; XIX.2. Ciech, Ciechoń, Cieszymir, XI. 276. Cie~h, Ciechor, Cieszymir, Ciechan, Ciechosław, XIX. XI. 27,5. Cechoslaus, 2. Ciecisław, VIII. 434; XIV. 2~9. Cieszek, XIX. 14. Cieszymir, XI. 276, 278; XIV. 229. Cieszymysł, VIII. 433. Cinxia, XXIII. 9. �850 851 Cyprian, XXXV. 56. Czech, Czachor, Czas ław, XI. 275. Czarne, Czarna, IV. 436. Czaromysł, XI. 272. Czaryga, XI. 272. Czasław, XI. 275. Czech, Czes~och, Cześcisław, VIII. 433. Czechowie, XIII. 153. Czesław, Czestsław, Cześcisław, XIV. 130; XIX. 2. Cześcisław, VIII. 434; XIV. 13" Drżis1av, XIX. 20. Dubis1avus, XIX. 17. Dyjonizy, VILI. 403. Dyrsykrayus, p. Dzierżykraj, XIX.20. Dywo, im. dziecka nieślub., XVIII. 213. D Dal, Dalbor, VIII. 433. Dalebor, VIII. 433. Daniło, l. 162. Darka, III. 46. Demian, V. 218. Demko, XIII. 289. Derslaus, Ders1aV'Us, Dil1slaus, Dzierżyław, XIX. 20. Dersław, Diersława, XIX. 20. Derżikraj, XIX. 20. Dziewiczej, XIV. 223. Dirsicragius, Dirsicray, XIX,. 20. Dirska, XIX. 20. Dirsco, Diflsek, Dirsico, Drosoco, DZierżek, XIX. 20. Dirzek, XIX. 20. Dmytyro, V. 66, 67-73; VII. 175; XXXV. 78. Dobek, Dobko, XIX. 17. Dobek, Dobesz,Dobes, Dobesta, Dobka" Dobeffia!rus" Dobemerus, Dobezleus, iDobeschaw, Dobeschow, IX-liX.17. Dobesiusz, p. Dobiesz. Dobiech, Dobiechna, X. 135. Dobiegniew, XIX. 17. Dobiemiar, XIX. 17. Dobiesław, Dobizlaus, XIX. 17. Dobiesz, XIX. 17. Dobima.rus, XIX. 17. Dobislav, nobis1ava, XIX. 17. Dobosz, Doboszhis, XIX. 17. Dobr, Dobruoch, Dobrogost, Dobromir, Dobrosław, Dobrosza, Dobrowit, VIII. 398; X. 135. Dobrazlav, XIX. 17. Dobromysł, VIII. 433. Dobroslav, Dobroslaus, p. Dobrosław, 'Dobrosav, XIX. 17. Dobrosław, X. 13,5; XIII. 6; XIX. 17. Dobrosz, Dobrosław, XIII. 6; XIX. 17. Dobmta, Dobrosław, XIII. 6. Dobrowit, XIII. 96. Dobrozlauą, XIX'.. 17. DobrY, Dobrosław, XIII. 6. Dobrzech, Dobrzegost, Dobrzemi.r, Dobrzesław, X. 135. Dolęga, XIX. 18. Dominik, XIV. 182. Dorka, XIII. 243. Dragalej, XIV. 223. Drischo, XIX. 20. Drisek, XIX 20. Drog, Drogon, Drogomir, XIII. 96. Drogomysl, VIII. 433. Drogosław, XIII. 5. Drogota, IX/ITI.20. Drsek, XIX. 20. Drs1av, XIX. 20. Drzichna, XIX. 20. Drzimir, XIX. 20. Drżało, XIX. 20. Drżek, XIX. 20. Drżena, XIX. 20. Drżimir, Drisimir, XIX. 20. Dziersław, XIX. 20. Dzierżek,XIX. 20. DzierżkQ, Dzierżek, II. 284. Dzierżysław, XIX. 20. Dzwon, Dzwonek, XI. 273. Dzwonisława, XI. 276. E Felek, VIII. 423. Fena, V. 336. Filajnion, XXIII. '3. Florian, XIIT. 51. Franciszek, VIII. 400; XI. 70; XIV. 164. Francysia., lI. 34l8. Franek, VIII. 4iG3; XXVIII. 231. Elźa, XIV. 3314,335. F Fedko, VI. 271, ,27'5. Fedor, VI. 270, 2'71; XIII. XXXV.77. 242; G Gabriel, VI. 27,6. Gairard, Gaerhart, Gerhard, Gerhart, Girard, Girart, Gerard, Gerald, XIX. 23. Gaszyn, XIX. 22. GaszylIliok, p. Gaszyn, XIX. 22. Gerwazy, XXXV. 56. Gniew, Gbuewan, Gniewomir, VIII. '397, 398; X 136; XI. 2712;XIX. 23. Gniewosz, Gnfewiesz, Gniewota, VIII. 397, 298; XIII. 6; XIX. 23. Gneua, Gneuata, XIX. 23. Gneuon, XIX. 23. Gnevomir, XIX. 23. Gnevosz, Gnevasz. GnevaszeV', XIX 23. •....•. Gnevota, XIX. 23. Gnevsa, XIX. 24. God, p. Godzisław, VIII. 433. Godzisław, VIII. 433. Gordiej, XlV. 223. Gosław, Gotsław, p. Gościsław, Gostek, Gość, XIX. 25. GostiJk, Gostic, p. Gost. XIX. 25. Gościch, X. 135. Gościez, Gosticius, p. Gost.· XIX 25. Gościsław, XIV. 229; XIX. 25. Grzech, Grzegorz, X 134, 233; XXXV. 56. Grzegorz, XIV. 245; XXVI. 2. Grze1a, LII. 68. Grześ, XXXI. '56, 57. Grzymek, p. Grzymisław, XI; 273. Grzymisław, XI. 2'13. Gwalbert, XXXV. 56. H Hala, VI. 165. Halka, czarownica, Hand:lJia, lIT. 46. Handzinia, I. 220. 54* VI. 386-'388. Hanicka, }GV. 268. Hanka, XIII. 243, 244; XXVIII. 81',86. Hanusia, lI. 242, 243, 247, 249; V. 196; XI. 1'52; XXVIII. 229, 230. �853 Hapka, 11'1.46. HawryłQ, XXXV. 78. Hawryszkó, VI. 387. Hilko, III. 46. Hnat, I. 162; XXXV. 78. Hevomir, p. Gnevomir, X!IX. 24. Hneva" Hnevata, Hnevisa, p. Gneua, Gneuata., Gnevsa. Hnevka, p. Gneuka, XIX. 24. Hni.evon, p. Gniewosz, Gneuon. Hodej, XIV, 223. Holsza, III. 102. Horpyna, V. 157. Host, Hostek, XIX. 25. Hostak, Hostik, XIX. 25. Hostej, XIV. 223. Hostisa, XIX. 25. Hrehory, XIII. 289; XIV. 354. Hryć, III. 46. Hrynko, VI. 275. I Ignacy, XXXI. 56, 57. !hna,tij, V. 207. Ilasz, VI. 270. liko, XIII. 237, 2139. Ilia, V. 218. Ino, XXIII. 3. Irzy, VI. 275, 276. Iwan, I. 162; III. 46; V. 60; VI. 355; VII. 174, 17; XIII. 288; XXXV. 78. Iwaś, VIII. 2,69, 2'70. J Jabrom, p. Abram, III 47. Jacek, VI. 386; XIII. 244; XIV. 152. .Tacek, imię przybrane, III. 250. .Tach~Jacha, XV. 2Q6. Jacko, (szopka), XXXI. 56, 57, (ryc.). XXXI. 56. Jaczymir:, Jaczmir, Jaczmienski, XlIII. 51. J.adach, p. Adam, XI. 272. Jadwiga, VII. 205, 303, 304, 307-309, 311, 312; XIII. '52. Jadźwiga, p. Jadwiga, VIllI. 205. Jaga, XIV. 182. Jagna, II. 3144. Jagnieszka, VIII. 404; XlIII. 244. Jagnieś, VIII. 404. Jagniska, XXXI[. 74. Jagniś, VIII. 404. Jakl, XIII. 51. Jakow, V.217; XIII. 31. Jakób, XIII. 1,57; XIV. 164, 186. Jak,sa, Ja:k.soń, Jakiesz, Jaksza, Ja!rota, .Takoieta,.Takta, XI.II. 51. Jaktor, XlII.5I. . Jamróz, p. Ambroży, VIII. 404; XIII. 245. Jan, Jech.,V. 306,367; VI. 390; X. 80, 87,136,138; XI. 70; XUI. 51; XIV. MO, 161, HM, 206, 277. Janek, XIII.244 XIX. 90; XXXI. 56, 57; XXXV. 57, 58. Janek, imię przybrane, mI. 250. Janicek, XIV. 263, 265, 269, 271, 274; XXXI. 147. Janiczek, XI. 104, 105. Janosik, XXXV. 48. Jantoni, XIV. 182. Janusz, X. 88. Jara, XIV.27. Jarach, p. Jaroch, IiI. 284. Jaracz, XIII. 51. Jarco, XXVIII. 77. Jarej, XIV. 223. Jarek, XIV. 27. Jarkon, XIV. 65. Jarocha, II. 284. Jarogniew, XIV.206, 229. Jarolub, XIV. 206, 229. Jaromir, XI. 276; XlII. 51, 96 9.7; XIV.206. Jaropełk, XIV. 26, 27. Jarosław, XI. '276; XIII. 51; XlIV.2M, 219, 367. Jarosz, XI. 276; XIV. 21. Jarota, p. Jaro.sław, Jaromir, Jaropełk, XI. 276.. Jarotek, p. Jarosław, Jaromir, Jaropelk, XII. 276. Jarowit, XIV, 176, 177, 207, 208, 210, 216, 217, 321. Jarygą XIV. 27. Jaryj, XIV. 27.. Jasieńko, III. 131, 132. Jasiek, LI. 68, 69, 243; XIV. 385. Jasinio, II. 342. Jasio, I. 56, 61,62, III. 42. Jasiunio, III. 17. Jasnowit, XIV. 25. Ja'sny, XIV. 24, 25. Jaś? Jaśko, II. 270,273, 284, 344, 357, 361; XIV. 181, 206. Jasz, XIV. 206. Jaszeńka, XIV. 206. Jaszko, Jaszon, p. Jaoowit,. XlIIl. 45, 288; XIV. 31. Jawnuta, III. 102. Jąnek, p. Janek, XIII. 244. Jech, Jecha, XlIV. 200. Jerena, im. dziecka nieślub., XIII. 98. Jermirus, XIV. 28. Jeromirus, XIV. 28. Jerzy, XXVItI. 82. Jesko, p. Jaśko, II. 284. Jeśko, XIV. 206. Jesza, p. Jarilo, XIV. 27. Jesza, p. Jarowit, XIV. 29, 31. Jeszko, XIV. 206. Jewa, XIII.244. Jewdocha, V. 214. Jewdokia, XIII. 118. Jewna, p. Ewa, mI. 102. Jęch, XUI. 51. Jęchor, XIII. 51. Jędras, .x. 27. Jędrek, XXx,r. 56, 57. Jędrek, imię przybrane, Ul. 250. Jędrzej, VII. 181; XIII. 51; XXXV. 57. Jędrzej, Vln. 404. Jicha, XIV. 206. Jignac, Ignacy, VIII. 404; XIV. 182. Joachim, XIX. 88. Joanna •.XI. 70. Joch, VIII. 310. JochaS'ia, XIII. 45. Johan, !p. Jan, XVIIl. 219. Jonek, XIV. 182. Jontek, XIII. 308. Jozasek, .Tózecek, XIV. 3'73, 391. Józef. VI. 3'90;XIII. 47, ~8 3108; XIV. 164, 186; XXXV. 57. Józek, VIII. 404; XIV. 266. Józek, imię przybrane, III. 2·50. Józko, XIV. 276. Juliana, III. 102. June:c, XXVIII. 229. Jura., XXXV. 78. JUirek, XXX'!. 184. Jurii,., V. 217. Jurko, XlI'I. 288. JuscynionkJ, XIV. 391. Justępna, p Justyna XIII. 2H. Justin,a, VII. 317, 321. Justyna, �854 855 K Kadunia, XXXV. 78. Kalina, VI. 387. Kałyna, im. dziecka nieślub., XrII.98. Kasia, Ill. 42, 46, 345, 458; VI. 131, 137-139, 151; XIV. 181. Kasieńka, IH. 37. Kasin,ia, !II. 359. Kasper, Xl. 162; XXXV. 56. Kaśka, II. 344, 358; HI. 28; XIII. 245; XIV. 182. Katarzyna, VII. 307, 313, 315; X. 197; XIII. 301; XXXV. 57-59. Kateryna, im. dziecka nieślub., XIII. 98. Kazimierz, X. 1'29. Kieryk, V. 218. Kieryło, im. dziecka nieślub. XVIlI. 213. Kieryna, im. dziecka nieślub. XVIII. 213. Kinga, XuIJ:. 00. Klemens, XlV. 161, 1£4. Ł Klimas, XXXI. 56, 5,7. Klimene, p. Klemens, III. 355, 356. Kłyn, im. dziecka nieślub. XVIII. 213 Kłymko, XXXV. 78. Koch, Kochan, XlV. 210. Konda, Kunegunda, VIII. 404. Kondrat, VI. 275. Kordelia, XXXV. 56. Kostia, VI. 270. Kot, Kotol', p.' Ketobor. XI. 275. Kotobor, Xl. 27,5. Koźma, V. 219. Kuba.. IH. 2'5Q; lXII. 377; XIII. 244; XIV. 182. Kuba, im. przybrane, ~II. 250. Kubas, Kubik". Kubuś. p. Jakub, .xlI. 272, Kunda, XIV. 182. Kunegunda, XXXV. 56. Kuźma., VIH. 184. Kwiatek, p. Florian, XIII. 51. Kwiecik, Kwiecisław, Kwieciesz, p. Florian, XIN. 51. L. Lach, Lasek, X. 137. Lad, Lada, Ladek, Ladislav, Lado, slav, X. 137. Lech, {Lęch), Ill. 84; IV. 43; X. 129, 130" 133, 400; XXiI. 2\37. LeściJk, Lestko, p. Leszek, X. 130. Lesko, V'I. 270-275. Leslav, p. Leścisław, Le&tislav, X. 135. Lesław Lestsław. Leś:isław, X. 130; XI. 27ł. Leszek, Leszko, X. 130; XIII. 64. Leścisław, X. 130. Lęch, .x:. 133, 134, 137; XI. 278. Lęch, Lęd, Lęda, Lędziech, Lędzian, p. Lędzisław, XI, 134-137. Lęd, Lędzic, X. 148. Lędzisław, X. 135, 148. Lidia, XXIII. 3. Lorda, Lorenka, VIII. 410. Lub, XII'I. 51. Luba'r,t, III. 98. Lubomir, XI IiI. 6, 51. Lubor, XIII. 6. Lubosław, XIII. 6. Lubota, XIII. £. Ludmiła. XIV. 229. Ludomił, :x::rV. 229. Ludowit, XIII. 96; XIV. 217. Ludwika, XIl'I. 48. Lutawor, III. 98. Lutosław, X. 151. Ładoś, XIV. 64, 65. Ładowit, XIV. 64. Ładyga, XI. 272; XIV. 65, 308. Łasz, Ła'sza, Łaszek, XlII. 95. Łukasz, VI., 275; XIII. 244. Łukien, im. dziecka nieślub. XII'I. 98. Łysota, 'II. 175. Łach, XI1I. 95. Łach, Łasz, Łasza, p. Ładomir, XIV. 23. Ład, Łada, Ładomir, XI. 272. Ładko, XIV. 220,221. Ładomir, XI. 272; ~I1I. 95; XIV. 64. Ładona, XIV. 65. Ładosław, XIV. 64. M Mach, p. Macisław, X. 134; XI. 277. Maciej, XIII. 34; XIV. 164; XXXV. 56. Maciek, II. 70; XIV. 178; XXXI. 56-58. Maciek, im. przybrane, ul. ~50. Macisław, X, 134; XI. 277. Maciuś, XII'!. 34. Magda, XIII. 244. Magdalena, V)lII. 404. Makryna, V. 218. Maksym, III. 46. Małaszka, I. 162. Marąna, p. Maryna·, XUI. 244. Marcin, XII[. 301, 308; XIV. 164; XXI.II. 114; XXXV. '57. Marek, II. 67; V. 217; VIII. 213; VIII. 404; XIV. 162. Maręna, p. Maryna, XlII. 244. Margośka, XXXV. 56. Maria, XlJII. 54; XIV. 2'33, 234. Marianna, XXXV. 57. Marta, I. 145; XIV. 182. Martyń, im. dziecka nieślub., XIII. 98. Marunka, VI. 272, 273. Marusia, V:I. 355. Maryjaska, XI. 314. Maryna, III. 28, 4£; VIiI. 306; VII. 404; XI. 337; XiIII. 244. XIV. 182. Marysia, II. 69, 343, 344; XI. 152,153, 413; XIV. 391. Maryś, XIV. 387. Marzanna, XITII. 94. Mateusz, III. 351; XI. 277; XXXV. 57. Matiasz, v.I. 275. Matij, XIII. 237. Matyjasz, XXVIII. 188. Matys, XIX. 49, 50. Melania, V. 212. Metodeusz, XIII. 349. Michał, VI. 390; VII. 214; VII II. 404; XIII. 244; XIV. 160, 161, 164. Michałek, XITV.161. Michau, p. Michał, XIII. 2444. Miech, MieszelC, Mieszko, Mieczysław, X. 129, 130, 136, 137; XI. 273. Mieczysław, XI. 273; XlV. 315. Miest, Mścigniew, Mścisz, Mściwój, M.stój, VLII. 398. Miestwa, Miestwin, Mścisz, Mszczuj, p. Mścisław, XI. 278. Mieszko, XIII. 51. Mikołaj, rm. 446; XIII. 51, 54, 244. Mikrop, p. Mikołaj, XI. 275. Mikol', p. Mikołaj" IXlI. 275. Milej, p. Mirosław, XliII. ~23. Mil, Miłosław, VIII. 397, 398; Xl. 272. �Miłosław, XIV. 2.23. Miłosz, VLII. 397, 398. Miłowit, XIII. 96. Mir, Mirosz, Mirosław, VIII. 398, 433; X.272. Mirla, Mil', IV. 436. Mirowit, XIII. 96. Mokra, im. dziecka n:ieślub., XV[lI. 213. Morach, Moroń, Morzył, Morzyłek, p. Morzysław, XI. 276. Morzysław, XI. 276. Msta, P. Mścisław. XI. 278. Mstej, XIV. 223. Mści.gniew, XIX. 24. Mścisław, [lI. 105; X. 136; XI. 276. Mutej, XIV. 223. Mychajło, XXXV. 78. N Neceslaus, Nachazlaw, Nacczchlaus, Na:ochlaus, Nachezlaw, Nachezlawas, Nacesslaus, p. Naczesław, X1X.29.' Naczas, Naczek, Naczesza, XIX. 29. Na'czehosł, Naczepluk, Naczerad, XIX.29. Naczesław, XIX. 29. Naszegnewus, XIX. 24. Niech, Niesz, Niesza, p. Niegosław, XIV. 23, 24, 3{). Niedźwiedź, X,IV. 129. Niegała, XIV. 80, 81. Niegos, p. Niegos!aw, XIV. 223. Niegosław, XIII. 6; XIV. 221. Niegota, XliII. 6. Niemir, VIII. 433. Niezamysł, VIII. ~33. Nikołaj, XlII. 51. NikOl., XIII. 51. Ninej, XIV. 223. Ninomysł, VIII. 433. Nykoła, XXXV. 77, 78. 221. o Ociesław, Odsław, XiIV. 2'29. Odryga, XI. 272. Odrzerad, XI. 272. Oleksa, VI. 276. Olg~, Ul. 102. Olgierd, JII, 98, 99, 101-103. Oleksa, XIII. 242. Ołenka. Onufrej, Onufry, Orsula, Orynka!, 213. OSip, I. XXXV. 78. XIII. 31. VI. 258; X,III. 240. XI. 39. ·im. dziecka nieślub. XVIII. 162. p Pałaszka, IJI. 46. Paraska, I. 162; VI. 270. Pasko" p. Paszko, U. 284. Paweł, XII[. 240; XIV. 164; 23; XXXI. 56, 57. Pawło, vf. ,271, Pazm, V. 74-78. XIX:. Pajto, XXIII. 3. Petro, VI. 270; XXXV. 78. Pędziech, Xl. 276. Pęk, Pękosław, Pękar, XIII. 51. Piast, III. ~69; VIII. 394, 395, 433; IX. 14'5; XJlII. 51, '52, 58, 59; XIV. 184, 199; XX. 160. piastoch, VIII. 349. Piastosza, VIII. 397. Piastula, VLII. 399. Piech, p. Pieszczan, VIII. 399. Pieracz, Pierke, Piero, :xrrV. 200. Pierucl1, XIV. 200. Piery.sz, XIV. 200. Pieścich-a, Pieściej-a, Pieścik, Piestu~ Pieszczou-a, p. !Piast, VIJ:I. 399. Pieścisław-a, Pieścisz, Piestek, Piest-kd, p.. Piast, VITI. 399, 400. Pieter, XiIV. 182. Pietras, X. 27. Pietrek, XIII. 245. P:orunek, Piorunko, lXlIV 200. Pioh', XIV. 164. Pistko, val. 400. Pisz, III. 156; VII[. 169. Pobraslav, XIX. 5. Polek!, p. Apoloniusz, XI. 273. Polka, p. Apolonia, XI. 272. popiel, XI. 278. pozdjej, XIV. 223. Prokop, I. 162; V. 218; XIII. 95. Prostej, XIV. 223. Prosz, XlII. 95. Przyb,Przybon, Przyby.sła"", XIII. 96. Przywit, XIII. 96; XIV. 210. Putno, XIV. 33. R Rach, Rasz, p. Radosław, XI. 271. Rach, Racza, XIII; 95. Rachel, I. 155. Raciej, XIV. 223. Rad, Radon, Radosław, XLII. 6, 95, 96; XIV. 223. Radek, p. Radosław, XI. 273. Radej, XIV. 223· Radiło, XIV. 33. Radosław, XI. 27·3. Radost Radosław, VIiII. '398. Rados;, Radosza, p. Radosław, VIII. 399. Radota, XIII. 6. Radzich, X. 13'5. Radziech, ,p. RadzisłavJ, VUI. 398; X. 137; xIv. 229. Radziej, p. Radosław, XIV. 223. Radzisław, XIV. 229. Rasz, Raszek, XIII. 95. Regina, ViII. 310, 311', 314, 315; XXXV. 57. 58. Regna, XXVIII. 91. Rejna, Regina, XIII. 245. Riczej, LII. 102. Riedegast, XIV. 218. Roch, XIV. 182. Radian, im. dziecka nieślub., V. 336. Rodka, im. od Rada, XIV. 62. Roman, XIII. 237. Rosła"", Rostsław, RoŚci.sław, XI. 271. Rościsław, VIII. 433; XI. 271. Rozalia, XIII. 245. Róźa, XlV. 355. Ryngold, III, 98, 99. Rzepicha, Rzepka, VIII. 403; IX. 145. s Sabina, XXXV. 56. Sam, XiIII. 6. Sambor, XI. 276; XIII. 6. Samach, XI. 276. Samota, XI. 276; XLII. 6. Sara, I. 155. Sawa, XII. 305. Sawka, Ul. 46. �859 858 Sebastian, XIII. 6. Semen, III. 46. Semowith, p. Ziemowit, XIV. 217. Seńka, im. dziecka nieślub. V. 336. Sędzimir, Sąd, X. 136. Sieciech, XIV. 223. Sieciej, XIV. 223. Siemek, Siemko, XIV. 217. Sienia, VI. 167. Sierpuj, III. 102. Siestrzewit, x.rV. 229. Siestrzymil, lXIV. 229. Siestrzysław, VIII. 434. Siewkielej, III. 10.2. Sirosław, VnI. 433. Siostroch, Siostrosz, lP. Siestrzysław. VIII. 434. Skarbimir, XI. 276. Skorej, XIV. 223. Skoromir, Skoros, XIV. 221. Skoro s, p. Skoromir, XlV. 2.21. Slawe, (j. żyd.), Słowianin IV. 436. Snowid, VIII. 433. ' Sob, VIII. 398, 404; XI!II. 9. Sob, Sobek, Sobiech, Sobiesz, Sobiesł<lw, Sobka, VIII. 3'93, 404. Soba, VillI. 398; X. 1'36; XIII. 9. Sobek, XIII. 6. Sobibor, XIII. 5, 30B. Sobiciech, Xln.5, 308. Sobierad, XIII. 6, 18. Sobiesław, X. 136; XIII. 5, 6, 18, 96. Sobiesz, V:III.398. Sobimir, XIII. 5, 308. Sobisław, XIII. 5, 308. Sobota, XlII. 9, 308. Sobótka, XIII. 9. 308. Sofron, im. dziecka nieślub. XIII.98; XVIII. 213. Stach, p. Stanisław, X. 77, 130, 136, 137; XIII. 95, 245; XIV. 177, 182. Stacha, X. 136; XIII. 245. Stachon" p. Stanisław, ,XJI.II.96. Stachor, p. Stanisław, XI. 275. Stanilo, XIV. 33. Stanisław, XIII. 95; XIV. 164, 177. Stasek, VIII. 404. Stasz, Staszko, Staszek, Stanek, Stanika, Stach, VIII. 398; XIII. 95. Staszek, Staszkd, X. 77, 130, 136, 137. Stefan, I. 162, 250; VI. 272. Stepan, III. 46. Stoigniew, Stojgniew, VHI. 433; XIX. 24. Su~,ik, Subisław., I)CI.276. Sulej, XIV. 223. SulimylSł, VI!II. 433. Sulirad, VIII. 433. Sulisław, VIII. 433; XlV. 223. Symek, Szymek, XI. 179, 372. Szymekl, IX. 175; XIII. 258; XXXI. 56, 57. Szymon, XI. 34; XlV. 161, 164. Światopołk, Światosław, X. 133. Święch, Świętek, Świętosław, X. 130, 133. 136, 137; XI. 276. Świętopełk, X. 133. Świętosław, X. 135; XI. 276. T Tadeus, p. Tadeusz, XIII. 245; XXIV. 97. Tatiana, 'I. 162. Tekla, I. 162; XXXV. 57. 5B. Teodozy, VIII. 404. Teresa, I. 162. Tereska, VUI. 401; XIII. 245. Teslallil, p. Ciechosław, XIX. 2. Tęgomir, VIII. 433. Tiesza, XIX. 2. Tiesza, Tjeh, XIX. 2. szik.. p. Tjeh. Twor, Tworek, Tworzan, p. Tworzymir, ~I. 51. Tworzan, XIII. 51. Tworzymir, XIłI. 51. Tymko, I. 162. Tymosz, VI. 275. Tjeszek, p. Cieszek, XIX. 14. Tomasz, XIV. 82, 164. Towciwil, III. 102. Trojnat, lU. 102. Trzebiemysł, VIII. 433. Tuhan, IV. 161. u Uciech, XIX. 2. U1isia, VEL 404. Ulka, XIII. 28-8.. Un, Unisław, XIII. 51. Unej, XIV. 223. Uniemysi, Unisław, VUI Uniewit, VIII;I. 433. Unimir, Xl. 277. Unor, Un, p. Unisław, XIII. 51; XIV. 223. UnOS'Z,V.III. 397. Urban, uteh, 433. Urbanek, VIII. 401. Utjeh, XiIX. 2. Utjeszen, Utjeszenovicz, utjeszny, p. Utjeh. XIX. 2. v Vit p. Wit, XIV. 210. Vitan, XIV. 33, 3'5, 211. Viton, XIV. 210. Vjekoslav, XI. 273. Vladislaw, Wladimir, Vilem, X. 133. Vteh, XtX'.273. Vuk, Vuko, X:I. 273. w Wach p. LaurentilllS, Wawrzyniec, X. 134; XI. 275; XlV. 183. Wacław, X. 134; XI. 2'(,6. Walek, VIII. 404; XIII. 152; XIV. 160. Walenty, III. 64; XIV. 1B2; XXXV. 58. Wanda, VII. 434; XliI. 51. Warsz, Wartosław, VIII. 398. Wasyl, III. 46; VI. 273, 274; VII. 17lr--173, XlI[. 242; XXXV. 77. Wawrzek, VIII. 404. Wawrzuś p. Wawrzyniec, XI. 3'14. Wawrzyniec, X. 134; :IX. 266; XIII. 44, 445; XIV. 160, 164. Wąz, XIV. 129. Wenda p. Wanda. Weronka, VIII. 405. Wędzisław, Vln. 43'5. Wiaczesław, Wiatko, X. 152. WiK:ąty p. Wincenty, XIII. 245. Wicek, VII[. 404. Wicuś, XI. 378. Widorad, XI. 276. Widota !p. Widorad, Widzislaw, Widzimir, XI. 276. Widuch p. Widorad, Widzisław, Widzimir, XI. 276. Widzimir, Xl. 276. Widziław, XI. 276. Wiechna p. Wiesława, XI. 276. Wiek, VII.!. 296; XI. 273. �861 860 WieI, VIII. 397. Wielgos, XIV. 221. Wielgus, XlV. 221. Wi€lisław, VIII. 401. Wieloch p. Wielisław, VLII. 401. Wieluń, Wielimir, VIII. 399. Wieslaw, IH. 354. Wiesław, Wiestslaw, Wieścisław. XI. 271. Wiesława, XI. 276. Więclaw, XI. 276. Wigand, HI. 103, Wikcia, Wiktusia,IX!III. 46. Wilczek, Wilczęta p. Wilk, VIlI. 39'8. Wilhelm, X. 133. Wilk, Wilkosz, WHkomir, VIn. 398; X. 151, 152; XIV. 129. Wincenty, XIV. 164. Wisław, XI. 271, 273. Wist, Wistek!, Wisz p. Wislaw, Xl 271. Wistisław,. Wistsław, XI. 271. WiściJ.sław, XI. 271. Wit, Witek, Ill. 382. Witan, XIV. '33. Witos law, XIll. 96. Wladysław, X. 136. Wladzislaw, X. 133. Własij, XIV. 403. WłaścisłaW, Włast, X. 136. Włodek p. Włodzimierz, VIII. 401. Włodyga p. Włodzimierz, XI. 272. Włodzimierz, X. 133; XIV. 223. Włost, Włostek, Włościsław, Włoszczok" VIII. 398, 433. Włościbór, VIII. 433. Wodzimir, XI. 276. Wojan p. WOjsł,aw, VIII. 136. 434; IX. Wojciech, VI. 390; XIV. 164; XXXV. 57, 58. Wojna, Ul. 102. Wojsław, VIII. 434. Wojtek, II. 68; VIII. 405; XlII. 245; XIV. 130, 183. Wojtuś, XIV. 383. Wojty:ga p. Wojciech, XI. 272. Wolan p. Wolisław, VillI. 401; X. 136. WOlislaw, VIII. 401; X. 136. Wrócisław, VIII. 433. Wrócisz p. Wrócisław, VIII. 43'3. Wszem ił, VllI. 4'33. Wszemir, VIII. 433. Wysz, Wyszomir, VIII. 397-8. Wyszek, XIV. 219. Wy:szenir, XlII. 5. Wyszeslaw, XIII. 6. Wy'szewit, XLII. 96. Wy.szola, XIII. 6. z Zamysł, VIII. 4-33. Zawist p. Zawisz, XI. 271. Zawisz, Zawisza, VIII. 398; XI. 271. Zbigniew, XIX. 24. Zechoslau.s p. Ciechosław, XIX. 2. Ziemia, Ziemian, Ziemiak, Z'iemięta, Ziemisz, XIV. 217. Ziemibor, Ziemigniew, 2jiem.isław, Zbroslaw, Zbrozlau~, IXILX:.5. Zdzich, ZdzilSław, VIII. 399. Ziemidrog, Ziem:irad, XIV. 217. Ziemomys1, VLII. 402; XIV.217 Zdzi€ch, .Zdziesław, 1'35, 137. Zdzisław, X. 137. Ziemowit, VIII. 403; XIII. 96; XlIV. 211, 217. VIII. 399; X. Zlate O. żyd.), Złota, IV. 436. Zofia I. 162; VII. 303-307-309-311 -313----'31~319; X. 77; XIV. 234; XXXV. 57. Zosia, H. 348. Zośka, XIII. 245. Zuzia XIII. 245. Zvorrfunir, XI. 273. Zwenysława p. Dzwonisława, XI.276. Zych p. Zygmunt, X. 134. Zygfryd, XX. 215. Zygmunt, III. 107; X. 134. Żyra, Żyro, Ży.rocH Żyron, Żyrosz, Zyrosław, VlII. 397, 398; XI. 272; XIII.5. Żyrota, XHI. 5. �863 CiISońka, XXI. 224. Ciulac, XXI. '224. Cudzich, XV:!. 93. Cymer, XXI. 226. INDEKS PRZEZWISK INDYWIDUALNYCH A Astronom, XVI. 93. Alyjzula, XXI. 224. B Babiarz, V. 63. Bach, XXI. 225. BaLocek, XXI. 222. Balocków, XXI. 222. Baran~ XXXIII. 148. Barański, XIV. 163. Biziom, XVI. 93. B1ajcok, XXI. 224. Blahut, XVI. 93. Błasiów, XIV. 162. Błazek uod Buby, XIV. 163. Bobok, XVI. 93. Boldon, XIV. 161. Bomba, XXI. 224. Borys, XIV. 163. Bozik, XVI. '93. Brękus, XXI. 223. Brząkac, XVI. 92. Brzezniocka, XXI. 224. Budz, XVI. 93. Bularz, XVI. 93. Buławski, XXI. 226. Burasek, XIV. 163. BurzokoWlO, XXI. 225. Bycak, XIV. 11>0. Byrdris, XVI. 93. Barąncan Pietrek, .xlIV. 162. Barcican Jasiek, XIV. 161, Bartków, XXI. 223. Bartunek, XIV. 160. Baruś, XIV. 160. Bascyn, XXI. 223. Bąbac, XVI. 94. Bączyński, XXXI. 92, 94. Bekas, I. 162. BenedyItl, l. 162. Beukot, XVI. 94. Bieda, XIV. 163; XVI. 94. Biydok, XXI. 222. Biyni.as, XXI. 224. Cyprjanów, XXI. 223. Cyrwony, XVI. 92. Czarny, XXI. 181; XXVI. 50. D Dorula Symków, XVI. 93. Dajcak, XIV. 161. Derma, XVI. 92. Dewaj, XVT. 93. Doktor, XIV. 162. Dominican, XIV. 162. Donajconowo, XXI. 225. Dorciolek, XIV. 163. Cędzimlik, XIV. 136; xrx.50. Chmynia, XVI. 93. Chały, XVI. 93. Chrupyta, }Q:V. 161. XVI. 93. Duugów - mierz., XVI. 93. Dyr,gaska, XXJ. 225. Dzierzęga, XVI. 93. Dziubas, XVI. 93. F Fujara, XXVI. 51. Furgielos, XIV. 162. 'Futrocków Ją:lJUŚ,XlV. 162. Fafuła, Tapuła, XXVILI. 141. Ferun, napastujący, XVIII. 218. Figus, XXI. 225. Flądra, VII. 203. G Gaciów, XXI. 225. Gać, XXI. 225. Gancarz, XVI. 93. Gawron, XVI. 92. do Gaska, XIV. 161. Gdówka, XVI. 94. Giercyri, XXI. 225. Gobrów, XXI. 223. Goj, XXVI. 52. Golus, XXI. 225. Gordanka, baba piszczkowa, 85. Gorgeo negro, czarne gardło, 182. Gościecina, XXIX. 82. Gowiednik (świnia), III. 140. Grobarz, XVI. 92. Gruch, XVIII. 218. Grusk6W, XXI. 227. ... Gryzidzban - postać dziada 50. Grzych, XVI. 94. Gura, XIV. 161. Guowaoki, XVI. 94. XIX. c Cakanek, XIV. 162. Capuś, XIV. 160. Drobniućki, H Chudziasek, XIV. 161. Chwalibóg, XVI. 94. Ciągniskóra., szewc, DX. 186. Cielusacek, XIV. 163. Cielusil'k, cieLny, cielna głowa, XIV. 163. HadU'kant (adwokat), XIV. 163. Hajdamaka, n. 203. Halcąn, XIV. 160. Hapel, XXI. 227. Hawryło, XXVI. 52. Herudek, XIV. 161. Hlebickula, XXI. 223. Hołomek, XXIX. 172. Hremyhrim, xXVI. Hruby,' XVI. 93. Hundo, XVI. 92. 53. XXI. XIX. �864 865 I 19nacków, XXI, 225. Indiuky, XXVI. 54. Iniak, XIV. 161. J Jadrąn (Jadryn), XIV. 163. Jagustyniok, XX'I. 225. Jajczak, VI. 44. Jajeśnica, XVI. 93. Janosicka, XIV. 162. Janów, XXI. 223. Jasica, XXI. 2.26. Jaisiców, XXI. 226. Jąndzia, Ją.nek, XIV. 160. Jaj cyk, XiIV. 161. Janek uod Buby, XIV. 162. Jelyniów, XXI. 227. Jełyń, XXI. 227. Jobek od Jobka, XIV. 163. Jumen, XVI. 93. Justynin, XXI. 223. K Kaca, XIV. 161. Kadelak, XIV. 1,62. Kania, XIV. 1'61. Kantek uod Małylse, XIV. 162. Kantuś uod u Orawców, XIV. 163. Kanbuś z Potoka, XIV. 162. Kapcan, XXVI .. 55. Kapuściany, XIV. 162. Kasia, XXI. 2'216. Kasickula, XXI. 225. Kasocek, XIV. 162. Kasycków Woj rek, XIV. 162. Kaźmirekl, XIV. 162. Klimasów, XXI. 223. Klimcątko, XIV. 161. Klimek, XXI. 225. Klin, XXI. 222. Klyse, XXI, 225. Knapek, XIV. 163. Kohut, XXI. 227. do Kołodzieja, XIV. 162. Kominek, XVI. 94. . Kopiec,ka, XIV. 161: Kosorek, XXI. 224. Kostogryz w "Peregr. Maćk." XXVHI. 206. Kosycek, XVI. 94. Kowal, XVI. 94. Kowal z brzysku, XVI. 94. Koziniak, XlV. 162. Kozio-brzoda, XVI. 93. Krakowiak, XIV. 161. Kręciacek, XVI. 94. Krócik, XXI. 222. Krześnicek, XIV. 161. Krzywo pazdor, XVI. 92. Kuba, Kubisko, XIV. 1'62. Kubajskiego Pietrek, XIV. 162. Kubciu, XVI. 93. Kubik, XVI. 94. Kubiscyn, XXI. 2.23. Kubocka, XXI. 227. Kucharz, XIV. 162. Ku1awia,k, XIV. 161. Kulawy, XIV. 162. Kulawy Wincek, XVI. 93. Kulawy zPabiski, XIV. 161. Kułaky, XXVI. 56. Kurka, XVI. 92. Kurniawa, XVI. 94. Kurnij, I. 162. Kusprylin, XXI. 225. Kuszpyl, I. 162. Kuwiaty, XVI, 94. Kwa'cek, XIV. 163. Kwaselnica, XIV. 162. Kwaśniok, XXI. 224. Kuros, XXI. 225. Kurpetowy syn, XXVIII. 187, 207. Kurzaj, palący papierosy, IX. 120. Kurzajka, XXI. 222. Kusicielka, XIV. 161. Kusper, XVI. 94. L Liziczop nazw. dziada, XIX. 50. Lizuś, XVI. 93. Ludwicka, XXI. 222. Lemieusek, XIV. 162. Leśnicki, XVI. 94. Leśny, XVl 94, l61, 162. Litwor, XXXI. 70. Ł Laba, XV:!. 92. Lapiguz, VI. 72. Łapikufel nazw. dziada, XIX. 50. Lapisiekirka, leśniczy, XIV. 113. Lapycino, XXI. 225. Łendjeł, XXVI. 57. Łukos6w, XXI. 226. Łysy, XVI. 94. M Maciąga, XXI. 2.23, 227. Maciek Florek uod Palucha, XIV. 1£1. Maciek z Krzywalni, XIV. 161. Maciosek, XIV. 160. Maciouski, XVI. 94. Maciuś, XIV. 163. Maćkowyj, XXI. 2'23. Maćków Michał, XIV. 161. Majcherek, X:IV. 161. Maj<:hrula, XXI. 225. Majęd, XIV. 162. Makacy, XII. 281. Makowiak, XIV. 161. MalaciJna, XVI. 94. Malarcyk, XIV. HiO. Malej, X:IV. 161. Małpa, XI. 313. Maran:in, XIV. 162. Marąniacon sąn, XIV. 162. 55 Lud - Tom XL Marduua, XVI. 94. Marecek, XIV. 161. Marec~ula, XXI. 222. Marsalecek!, XlV. 162. Maryścocka, XXI. 222. Maścibrzuch, XIV. 136, 139; XIX. 50. Matus, XIV. 162. Maukuch, XVI. 94. Michalica, XIV. 160. Michał Bubów, XIV. 160. MiętUiSianka, XXI. 293. Milijon, XVI. 94. Młynarz, XVI. 92. Moczygęba, pasterz w szopce, XIX. 50. Moczymorda, pasterz w szopce, XIX. 50. Mołek, XIV. 295. Mostowy, XVI. 93. Mostyn6w, XXI. 226. Mostyń, XXI. 226. �8lJ6 b67 Mrowieoków, XXI. 222. Mróz, XVI. 9:3. Mrugac, XIV. 162. Mulica, XXI. 222. MyS'ka, XXI. 223, 224. Myskow, XXI. 223. N Na·bytni, dziecko nieślub., Nacelnik. XIV. 163. Nejmet, XXiVI. ~9. XIV. 161. Nierobot, pasterz w szopce, XIX. 50. Nfziak, XIV. 162. Nyrcyn, XXI. 224. o Obidowiarika, XXI. 226. Ojkac, XVI. 92. Ola~, XVI, 94. Oleś, XVI. 162. Opal (opalony), XIV. 162. Orawców, XXI. 225. Orawiec, XV,I. 92. Organista, XVI. 94. Oś (Łoś), XVI. 94. p Pakuua, XVI. 93. Pałubowo, XXI. 222. Pałubów, XXI. 222. Pancąn chłop, XIV. 163. Panka, XIV. 1-63. Papok cyrwonY, XIV. 160. Parzychost, przezw. żebraków, XI. 1'20; XIX. 90. Paweł uod Carnego, XIV. 161. P{wiak, XIV. 162. Perel, XIV. 16'3. Piekarz, XVI. 94. Piergies, XIV. 1-60. Pietrek Woj,tycków, XIV. 163. Pędzich p. Korczyński Kazim. zbójn. XXXI. 91. Pędziwiatr, imię dziadowS'kie, XIX. Pięściasty, XVI. 92. Piętkulok, XXI. 223. Pikoraj, XXI. 227. Piontkowski, XXI. 226. Plascak, XIV. 100. Płoskonko, XXI. 1.i!26. PłoskonóW, XXI. 226. Poeta, XVI. 93. Polacek uod Francaka, XIV. 162. Polcyna, XXI. 224. Policka, XIV. 161. Pos!sor, XVI. 92. Przysięzny, XVI. 94. Psia dupa, XIV. 161. Puclń, XXI. 224. Pytlowocka, XXI. 227. Pytlowocyn, XXI. 227. Pytusiak, XIV. 1061. 90. R Rabiocko, XXI. 227. Rak, IX. 67. Rapocyn, XXI. 223. Rejscorzów, XXI. 225. Restaurator, XVI. 94. Rojeula, XXI. 226. Równiutka, XVI. 94. Rubiska, XXI. 225. Ruby, gruby, XIV. 161. Rzeźnik, XVI. 92. Rojculoków, XXI. 223. Rojków, XXI. 226. Rojkula, XXI. 226. Rosołów, XXI. 222. Rosół, XXI. 225. s Saflarzon, XVI. 92. Sarapata, XVI. 94. Sąmek Matusów, XIV. 162. Sąmun uod Carnego, XIV. 161. Sąmuś, Sąmusiów Jasiek, XIV. 161. Scepanka, XXI. 226. Sedziok, XXI. 225, 226. Sendrzak, XIV. 162. Sernecki, XIV. 92. Sewc, XVI. 94. Sewców, XXI. 227. Sidziniak, XIV. 162. Sikoń, XIV. 162. Sikończy.k. :XilV. 161. Sikora, XXI. 224. Siyniawon, XXI. 222. Skawion, XXI. 225. Skolocąn chłop, XIV. 160. do Skórki, .XIV. 162. Skrula, III. 48. Skuta, XIV. 161. Skwarzypec, pasterz w !szopce, XXV. 63, 65--68. Słomiok, XXI. 222. Smendów, XXI. 222. Smolocek, XXI. 226. Smyrak, XIV. 161. Sobcokowo, XXI, 224. Sobek p. Sobieski Jan, V. 362. Solcyn, XXI. 222. Sołtys, XlIV. 160. Sostak, XVI. 94. Spyrkowo, XXI. 224. Spyrkula, XXI. 224. Spytkowniak, XIV. 163. Stary kościelny, XVI. 93. Stary wójt, XIV. 161. Stasek uod Buby, XIV. 163. Statni gazda, XXVI. 63. Stec, XIV. 161. Stróż, XVI. 92. Subjekta, XIV. 163. Sumera, XIV. 160. Surzynek, XIV. 163. do Suwaj ki, XIV. 161. Symków, XVI. 93. Syn Pawłów, Pawełek, XIV. 163. Szwed, LX. 266. Sliwa, XXI. 223. Sliwinyj, XXI. 223. Slusarzów, XXI. 227. Smietanik, XVI. 94. Swider, XVI. 94. T Tafleta, XVI. 95. Tamta, XVI. 93. Talaga, XIV. 161. Tarlaga, XIV. 161. Teremulka, XVI. 92. Tfórz, XIV. 160. Topór z pode drogi, XVI. 94. Trombka, XXI. 224. Trzopek, XVI. 92. Turoń, XVI. 94. Tutoj-f.amoj, XVI. 94. Tutoń, XVI. 93. �868 869 u Ukascy'k (Lukascyk), XVI. 94. Urbaniocąn Jązuś, XIV. 162. Urbaniocąn Michał, XIV. 162. w Wala, XVI. 92. Walancine, XIV. 163. WaIency, VII. 183. Warciak, XlV. 161. Wawrzak, XIV. 160. Wdowców,.XXI. 222. Weronin, XXI. 2213. Wetoń, XIV. 163. Wiekciak, XIV. 163. Wilcosek, XXI. 224 WUkolek, XI. 210. WilkulilIl, XXI. 226. Włóczykij, XXVIII. 192. Wojak, XIV. 162. Wojciok, XXXI. 85 WOjtusi<lk, XIV. 161. Wolek, XI. 129. Wójt uod drogi, XIV. 160. Wróbelek, XIV. HU. Wybraniec, XXIX. 172. Wychyrnik, XVI. 93. Wygrywant, XII. 120. Wykrątorka, XIV. 161. Wyśni, XVI. 93. z . Zabielak, XIV. 162, Zastępca, XIV. 162. Zborno, XXI. 227. Zborny, XXI. ~27. Zbójnik, XXXI. 65. Zmud6w, XXI. 226. Zobok, XXI. 225. Zoremba, XXI. 224. Zośookowo, XXI. 224. Zuscarz, XVI. 92. Zraty, XIV. 162. PRZEZWISKA Beile Kozak, Kozaczka, IV. 436. BerI Kelbas, kielbaśnik, ,IV. 436. BerI Lepik, V. 236. Bigiel, V. 236. Blinde Sure, V.236. Broder Akstumer, V 237. Chana dy pys.megabyty, puszka, skarbonka, IV. 436. Cipke Wol1', V. 236. Dębene pyskies Ester, V. 236. Elle Pischer, V. 236. Gonsier Nussen, gąsior, IV. 4436. Hutele Szlojme, V. 236. ZYDOWSKIE Icie Lec, V. 236. Jankiele Ganef, V. 236. Jereslewer Jontew, V. 237.. Kiszkie, V.236. Kreplech, V. 236. K.mIkerer Naronem, V. 237. KI"llpnik, V. 236. Leibisch .die Kuh, V. 236. Lemberger Pipik, V. 237. Linsker Narunem, V. 237. Lume peirele, V. 236. Mojsi Oriel, V. 2:W. Peczkie, V. 236. Penzik, V. 236. Pidlo Szlojme, V. 236. Pijak Szifre, V. 236. Premesler Jauesch, V. 237. Reischer Fresser, V. 237. Reizele Kozak, V. 236. Rojte Leib, V. 236. Riwen pijok, pijak, IV. 436. Rotzer leek, V. 236. Samborer Ganuwem, V. 237. Selner Taube, V. 2:W. Siorek Ciejwe, V. 236. Srual: ko1ten, koŁtun, IV. 436. Stryjer Mojsief, V. 237. Szabza Parech, V. 236. Szustak, V. 236. Toiber Sime, V. 236. Turnewer Hoitik, V. 237. Wawrzyk, V. 236. Zurawner KarteI1lSZPieler, V. 237. �8'71 INDEKS PRZEZWISK GRUPOWYCH A AJboki, XXVI 46. Arcuhany, XiXVI. 46. Arhoty, X!XVI. 46. Arszyćki, XII. 281. B Babiji, XXVI. 46. Babiwszczany, X:XVI 46. Bajbaky .. XXVI. 46. Bakaji, XiXVI. 46. Bara'by, XXVI. 46. Baranczuky, XVI. 46. Barany, XiXVI 46. Baszuky, X'XVI. 47. Bat~uky, XXVI. 47. Bąki, XlXVI. 47. Bemanie, XiXVI. 47. Bemky ...XXVI 47. Berwinkowcy, :XIXlVI.47. Beztołkowi, XXVI. 47. Bidnaky, XlXVI. 47. Bidni,a, XXVI. 47. Biełoryżce, X'XVI. 47. Bilaky, XiXVI. 47 Biłobereżczieny XJXVI. 47. Blachy, XIXVI. '47. Blochy .. XXVI. 47. Bobyl, XIXVI. 47. Bodnarczany, X!XVI. 47. Bohatyri, XJXVI. 47. Bojary, XXVI. 48. Bojki, XlXVI. 48 Bołesmyki, XXVI. 48. Borsuky, X!XVI. 48. Bosiacy, XXVI. 48. Bouhari. mieszkańcy Iwanowie, XII.2Bl. Brechuny, XXVI. 48. BI'Iooiahy, XXVI. 48. Bruskieny, XXVI. 48. Bucy Kamienieckie, XXVI. 48 Bukowińcy, XXVI. 48. B~lcYki, XVI. 93. Bułasy, XXVI. 48. Burłaki, XlXVI. 48 . Bużanie XXVI. 48. Byczkołupnyki, XXVI. 48. B¥łaky, XXVI. 48. Chłystuny, XXVI. 49· Chochłatczyna, XXVI. 49. Chodaki, XVI. 49. Chomutećki honczary, XXVI. 49. Choptiaky, XXVI. 49 Chreplaky, X'XVI. 49. Chutorianie., XXVI. 49. Ciołki, Paczołtowie, pow. Chrzanów, VI. 249. Cotaky, xxvr 49. Curkały., XXVI. 49. C)"buliennyky. XXVI. 49. cygani€, XlXVI. 49. Czad, XXVI. 49. Czarpaji. X'XVI,50. p Czasowennyje, XXVI. 50. CZ!elad, X!XVI. 50. Czerepińky, XiXVI. 50. Czereplaky, XXVI. 50. Czerniwczany .. XlXVI. 50. Czerńce, XiXVI. 50. Czubaryki, XXVI. 50. Czuby, XXVI. 50. Czuchońce, XXVI. 50. Czumaky, XXVI. 50. Czyżynczuky, XXVI. 50. D Doiyniak, XXVI. 51. Dobyn~nie, XXVI. 51. Dowhopilci, XXVI. 51. Drij'baky, XXVI. 51. Dukaczi, XXVI. 51. Duky, X,XVI. 51. Dworaky, XXVI. 51. Dyczky, XiXYI. 51. Dżusy, XXVI. 51. Dechtiary, XiXVI. 50. Dochtiari, X:XVI. 50. Dolan. X'XVI. 50. Dolanin, X'XVI. 51. Dolińcy, XXVI. 51. Doliszni, XII. 281. Doliszniaki, X,XVI. 51. Doły, :XiXVI. 51. Dołynci, XXVI. 51. F Fyłypowane, Fedoriwczany, XXVI. 51. Fereskulcy, X.XVI. 51. XX:VI. 51. G Gerewjata, X:XVI. 52. Greki, XXVI. 52. Gbury,. IXIXJV'I.52. Gedzi, X,XVI, 52. c Cabany, mieszko Chrzanowa, Chrzanów, VI. 294. Cehlarnyki, XXVI. 48. Chachoł, .-{XVI 49. Czapki, Czatkowie, p. Chrzanów, VI. 294. Czarne Kbo'buki, XlXVI. 50. H Chamy, XXVI. 49. Chaneńki. XII. 281. Charcyzy, XXVI. 49. Cheruwymy, XXVI. 49. Hadiuga, XXVI. 52. Hadiuki XXVI. 52. Hajdam;ry,XXVI. 52. Hajowyky, XXVI. 52. Halkaji. XXVI. 52. Hałky, XXVI. 52. Hałuchy, X:,XVI. 52. Hałuszki, XXVI. 52. �872 87> Hałyczanie, X.XVI. 52. Hapany, XXVI. 52. Hapuny, XiXVI. 52. Harkany, XXVI. 52. Hesztaki, X:XVI. 52. Hirniaky.. XXVI. 53. Hłuchodołynci, X'XVI. 53. Hłuchokinci" XlXVI. 53. Hłytaji, :XOCVI.53. Hnydy, XlXVI. 53. Hołodiiany,XlXVI. 53. Hołopuziwci, XXVI. 53. Hołowcy, XiXVI. 53. Hołtl!by., XXII. UlI; XXVI. 53. Honczari, XXVI. 53. HorbaH, XVI. 53. Horbałiwczany, XXVI. 53. Horci, X'XVI. 53. Horiany, XiXVI. 53. Hmnci, X:XVI. 53. Horwat, XIXVI. 53. Horyniaki, XXVI. 53. Hremyhrim.. XXVI. 53. Hrycie, XXVI. 54. Hryniwcy, XiXVI. 54. Huniarki, XXVI. 54. J Jadamowlane, XlXVI. 54. Jahogiennyky, XXVI. 54. Jaseniwcy, XIXVI. 54. Jasinczyky, XiXVI. 54. Jordany, XXVI. 54. Jukawci. XiXVI. 54. K Kacaby, XiXVI. 54: Kacapy, XiXVI. 54. Kaftaniaki, X'XVI. 54. Kałaji, XXVI. 54. Kałakut, XiXVI. 54. Kałytky, XXVI. 54. Karm.asznyky, XXVI. 55. Karpielarze, VI. 294. Kartochy.. XJXVI. 55. Katołyky, XiXVI. 55. Kauky Siwecki, X;XVI. 55. Kawuny, XiXVI. 55. Kernyczany, XiXVI. 55. Ketlaky, XiXVI, 55. Kinczany, XXVI. 55. Kiszki, mieszk. Nowej Góry, p. .Chrzanów., VI. 2'94. Kizia hołowka, XXVI. 55. Klabusznyky, XXVI. 55. Klyse, Klise, Kliszczak przezw. mi!eszk., Gorców, XJXX. 193. Kłynci, XXVI. 55. KocuriH, )@(VI. 56. Koczuły." p. Hu<:uły, VI. 399. Kołtuny, XVI. 55. Kopacze, XXVI. 55. KOI1oibky,XiXVI. 55. Kosmaczieny, XXVI. 56. Kostryczieny, XiXVI. 56. Kotołupy, XXVI. 56. Kowalszczane, XXVI. 56. Krisaji, XXVI. 56. Krutyhołowci, XXVI. 56. Kryntieny, XXVI. 56. Krywczieny, XXVI. 56. Kryworiwci, XXVI. 56. Krywulaky, XXVI. 56. Krywulane, XX.VI. 56. Kurtaki, X.XVI. 56. Kutczieny, XXVI. 56. Kutiane, XiXVI. 56. Kuczerkownyky.. XXVI. 56. Kyszkojidy, XXVI. 56. L Lisnyky p. Rekszyn żany, XiXVI. 57. Lachy, XXVI. 56. Ladśki ludy, XXVI. 57. w pow, Brze- Ł Łapacani, XXVI. 57. . Łapaji, XXVI. 57. Łem.aky, X:XVI. 57. Łem.czaki, XiXVI. 57. Łerr1k:y.,XXVI. 57. Łupajszkabri, XiXVI. 57. Łupiji, XXVI. 57. Łynci, XXVI. 57. Łypowany, p. Pyłypony, XXVI. 57, 6L Łysz'aky, XXVI. 57. M Magurieny, XXVI. 57. Makohonczyky.) XXVI. 5,7. MałJorosy, XiXVI. 5'7. Mandiluky, XXVI. 518. Masowjany, XXVI. 58. Maślaky, X.XVI. 58; Matulniaky, XIXVI. 58. Matuzienyki, XII. 281. Maziari, XXVI. 58. Maznyci, XiXVI. 5'8. Mazurzy.. XXVI. 58. Marci, XiXVI. 58. Merzki, XXVI. 58. Meżywidci, XXVI. 58. Mieszczanie, XlXVI. 58. Milany, X,XVI. 58. Mi!eszczuchy, XXVI. 58. Miziwczany, XiXVI. 58. Modari, x.xVI. 55. Moskale XXVI. 58. Motuzienyki, XII. 281. Mułaki, XXVI. 58. N Nasuszcznyky.. XJXVI. 5 9. Newinczanci, XXVI. 59. N,iimci, XXVI. 59. Nowosilczuky, XXVI. 59. Nachatnyky, XXVI. 58. Naddniprianci, XiXVI. 59. Naddnistrianci, XXVI. 59. Namulaky, XXVI. 59. Namuliennyky, XXVI. 59. 1 o Opolanie, XXVI. 59. Oros., Oroszok, X:XVI. 59. Otczenasznyky, XXVI. 59. Obderyseło, XiXVI. 59. Obłupykobyła, XXVI. 59. Ołah, JCXVI. 59. p Pazuszany, XXVI. 59. Peczeni, XXVI. 59. Perewidnyky, XXVI. 60. Pidbijtabiwka, X:XVI. 60. Pidhoriany, XXVI. 60. Pidhorieny, XXVI. 60. �I ! :B74 Pidhornyky, XXVI. 60. Pidsosnyky, XXVI. 60. Pidsytnyky, XXIV[. 00. 'Płaj:Q;Wi,XXVI. 60. Podlasiacy, XXVI. 60. Podolanie, XXVI. 60. Pohorieny, XXVI. 60. Pojduny, XXVI. 60. Pokucianie, XXVI. 60. Polanianie, p. KościeHszczanie, 263. Polanicy, IX!X'VI. 00. 'Polancy, :>eXVI. 60. Polanyd, XiXVI, 60. Poleny, XiXVI. 60. Poliszczuky, p. Poleszucy .. XXVI. 60. Polszczaky, XXVI. 60. Poluchy, XXVI. 60. Połonińcy., XXVI. 60. Postolniki, XXVI. 61. Postołati, XXVI. 61. Probyjhołowy, XXVI. 61. ProdaJflojery., XXVI. 61. Pro:pańnawiky, XJXVI. 61. Prusaky, XXVI. 61. Pryhorodnyky, :X:XVI. 61. Pundyky, XIXVI. 61. ~łypony, Pyłypowany, XXVI. 61. Pyrarczuky, XJXVI. 61. PyŻYki. XXVI. 61. III. R .Ralwj,irly, XXVI. 61. Raky, XXVI. 61. Raskolnicy, XXVI. 61. Riszczieny, XXVI. 61. Riżkaczi, XXVI. 61. Riżnieny, XXVI. 61. Rohacz'i, XXVI. 61. if Rozbójniki. XXVI. 62. Roztoczieny, XXVI. 62. Rozulaki, XVI. 92. Rusint Rusnaki, ki, Rusnacy, Ruśniaki, Rusina- Steciowyky, XXVI. 63. Stobrechy, XIXVI. 63. Suhaky, XiXVI. 63. Susy, XXVI. 63. Sy.biriaky, XXVI. 63. Syhotnyky .. XXVI. 63. Symuniaki, XVI. 92. X,XVI. 63. Szkrumy, XXVI. 63. Szlachetczyna, XXVI. 63. Szlachta. XXVI. 63. p. Chrzanc')w T Tumczuky, XiXVI. 64. Tucholcy, XiXVI. 64. Turky, XXVI. 64. Ta'bacniki, XVI. 92. Takożnyki, XXVI. 64. Tamtobiczane, XXVI. 64. Tiudiwcy,. X.XVI. 64. u Ustiericzeny, Ukraińcy .. XXVI. 64. XIXVI. 64. w Wołochy, Werbołozy, XXVI. 64. Wetchiwci, X'x'VI, 64. Werchowińcy, XXVI. 64. Werhuczany, XXVI. 64. Werniaczanie, XXVI. 54. Wohliwci, XXVI. 64. _ Wołosi XXVI. 64. XiXVI. 64. Wołyniacy, ,XiXVI. 64. Wowky, XXVI. 64. Wuszyci, XJXVI. 65. z Zanesysokyra, XXVI. 65. Zaporożcy, XIXVI. 65. Zariczany, XIXVI. 65. Zariczieny..X!XVI. 65. za'rudkowcy, XXVI. 65. Zawitkaji, X,XVI. 65. Zawity, XJXVI. 65. Zawodnyky, ,XJXVI.65. Złodzieje, XXVI. 66. Zwarycze, XXVI. 66. Zwaryczi, XII. 281. Zabużaki, XXVI. 65. zachomyky, XXVI. 65. zadrychwosty, XXVI. 65. zadzielanie, XXVI. 65. Zahreblany, XXVI. 65. Zahu.bipodlwwa,. XXVI. 65. zakordońcy, XXVI. 65. załukiwczany, XXVI. 65. Zamieszańcy, XXVI. 65. Zamieszanyj narid, p. Zamieszańcy, ·XXVI. 65. Synii łatky, XXVI. 63. Szarana, Szarańcza, XiXVI. 63. Szkłrnyky, Szwaby, XiXVI. 63. Szwedy, mieszko Rudna VI. 294. Szic,taki, XXVI. 63. Sztryganiwśki, XII. 281. Szu ty, Szutyci, XXVI. 63. XXVI. 62. Ruśka newira, XXVI. 62. s Saliwszczany, X'XVI. 62. Sekały, XXVI. 62. Selieny, XXVI. 62. Seluky, XXVI. 62. Seły5czuky, XXVI. 62. Senyczieny, XXVI. 62. Słczowyky, XXVI. 62. Sidłaj-pes, XXVI. 62. Słowiaki, XXVI. 62. Sokoliwci, lX1xJvir. 62. Sotacy, XXVI. 62. Stari brykulii. XXVI. 62. Starooibriadcy, XXVI. 63. Stebniency, XXVI. 63. 8'2'5 ż Żiebaky XXVI. 66. Żiebiwc~. XXVI. 66. Żołubaji, XXVI. 66. Żywodery, XIXVI. 66. �8n INDEKS NAZWISK AUTOR6w ORGANIZATOR6w, CZŁONK6w TOWARZYSTWA I OSÓB, ZWIĄZANYCH Z ETNOGRAFIĄ A A K. pt. Kalina Antoni, T. 56,57" 219" 2,66; III. 188. A St. krypt. XX,XIII. 147. Aarne A" XVI. 112; X.XIX. 132; XXXVII. 4, 340. d' Abancourt de FranqueviJle Helena XIV. 345. A"bbaje, XXI. 201. Abbas Hilmi, XIV. 197. Abbot, XVIII. 94. Abdel1rahman Es-Safuri es-sza.faj, Alim szeych, XIII. 144. Abdullah Zinni, XXXI. 156. Abel Carl. VII. 97. A!bien-Verg Salomon, X. 370. Aberg N., XXI. 28. Abisyńczyk Jan Chrzciciel, XXXVIII 371. Abraham, muzykolog, XIIl 172. Abraham Wł.adys}aw, I. 144; X.XIII. 157, 164; XXVI. 85, 87, 89. 133; XXVII. 157; XXVIII. 98, 113, 114; XXXIX. 151, 17'9. Abstemius , XIX., 94. Abu Hanifa ad Dinawari, XVI. 283. Abu-Tammama poeta arabski, III. 216. Acernus p. Klonowicz Sebastian, XiX. 122. Achelis Th., X1XI. 92. Achmatowicz At, XXXI. 156. Achmatowicz Mustafa, XX,XI. 156. Achmet z Bagdadu, X,X~VIII. 2,71. Ackerman Ludiwik, III. 224; XIXXVr. 129. Ad. krypt., X,XI. 109. Adaiewska E, P. Schoultz-Adaiewska .. etnogr. muzyk,o.log, VIII. 324, 32,6. Adalberg samuel, I. 19, 21, 56, 116; VI. 27; VII. 29, 30, 98, 205, 207; VIII. 213; LX. 47, 96, 149,240,368; XIII. 149.., 156, 1519; XIV. 346; XVI. 214; XVIII. 133; XX. 302; .XJXI. 181, 182; XXIII. 50; XIXIV. 94, 95, 97, 99, 100, 102; XJXVIII. 196; XiXXVII. 339; XXXIX. 173. Adam Bremeński, XIV. 218. Adamczyk, inform., I:X. 259. Adamek K., II. 148.,150. Adametz, L., VIII. 38, 44. Adamska 2awistowicz Kazim., p. Zawistowicz Adamska. Adamski XXXI. 93. Adamski St., X'XVII. 162. Adamus Jan"XlXV. 124, 140; XXVII. 165; XlXVTII. 113-115; XXXIII. 147. Adamus St., XI. 103. Adamy Henryk, III. 361. Adelung J. K. , I. 96; IV. 370. Adenes, XV. 171, 178, 184. Adler Guido, I. 187; XIII. 172; XVI. 17:5; XXVI. 87. Adrian Karol.. XI. 211. Adrianowa W. P., X:XVII. 34. Afanasjew A, I. '9; IV. 48, 59, 154, 169, 171, 260.339, 386; V. 3·6, 183; VI. 1'94; VII. 11; IX. 382; lXIV.33, 34. 204; XVI. 44, 353; X:~V. 43; XXVII. 9, Z4.. 26; ,XXX. 119; XXXI. 16-18; XXXII. 82, 84, 86 ~B8" 90, 93,94, 110, 119, 120,123, 12~, 132-135, 138--140, 148, 149, 162; XXXIII. lI, 13, 30; XXXIX. 11 13 30; XXXDX. 2S. Afzel~us 'Arwid August, XIII. 171. Agarkow Mateusz, II. 197. Agazis, XXXIX. 424. Ago'bard, XillX. 11. Agricola, XVI: 359. Ahmed Bey Kawal XIV. 404. Aichel otto,X!xrx. 196. Ajschylos III. 281,. 2,83; VI. 202. AkajemO~, N. F., II. 89. Ak!ba'r Sułtan, III. 220. Akielewicz M., XXII. 3. Alamano Pietro i Giovanni, XIV. 342 Al Bekri,. II. 100; IV. 338. Albert Ignacy, XXXIV. 21, 82, 98. Albertrandy, VIII. 90. Albertus Magnus, Albert Wielki, ·XIIX. 126; X,XVI. 70; XiX:X. 210; XXXI'X. 407. Albin J., XIII. 157. A1bow, VII. 519.,61. Altirecht V. ks. bawarski, XIV. 342. Alcabitius z Toledo, astronom arabs~i, XXVII. 83. Alcobe S" XlXiXIV. 290. Aldrovandii Ulisses, XIX. 149, 150. Aleksander III W. Ks., III. 112. Aleksander z Tralles., XIXII. 44. Aleksiejew M. P., X'XXIII. 137, 138. Alelunas, III. 197. Aleksandrowicz L, XXXVII. 3363'38. AHbaba, IV. 414; V. 183. Alkifron, X,XIII. 3. Allerhand M., IV. 184, 238; V. 52.. 98, 133,.238; XXVR.152;XXXVI.5. Allison, XiXXVIII. 3'92. Alme Wanda, XXV,I. 76; XXVIII. 250. d'Almeras Henryk, IX'.. 127; IX:I.220. Alpatow M., XlXV. 125. Alpenbul1g, IV. 264. Alsso, XI. 430. Altbauer M. XXVII. 35, 36. Alt R. XI. 439; XIII. n. 74. de Alta-8ilva Jowannes, XV, 184. Altonen E., XXXVIII. 442. Alrvarez A. p. Ma,chado. d'Alviella Goblet" VR 198. Amalfi Gaetano, I. 55; XVI. 320. Ambo:rska Wiktoria, inform., IX. 260. Amborski J ....czł. T. L" I. 32. Ambrassat, III. 85, 87. Ambroziak J., XXVI. 140. Amelung W., XXXVII. 128, 132, 136. Ameiseno\\'a, Z.., XiXXIX. 576. . Amira Karol v., X,XIX. 182; XXXVII 400; XXXIX. 174. Ammon, XXI. 245; XXXIX. 424. Ampere A. M., XXI. 82. d'Ancona, XJV. 2'17; XVI. 37'1; !XI.X. 69; XXI. 178. Anczyc Władysław, XIII. 1; XIX. 37; XXXIX.584. �879 Andersen, VII. 33; XV. 46. Andersen Olaf" X!XlXV. 179. Andersson Otto, XVI. 160, 174. Anderson W~lter, XiX'XI. 151, 152; XXXIV. 272, 200 Andree Ryszard XI. 211, 342; XIII. 292; XV. 145; XVI. 41; XVII. 20, 26; XIX. 133; XX. 179, 206. Andress F., ,XIII. 6'9. Andrejew A. M., X'XXVIII. 207, 349. Andrejew L., XIII. 158. Andrejew N. P., XXVIII. 124; XXIX. 127. Andrić N. VIII. 91; IX 19'9. Andrusikiewicz Jan Kanty, III. 227, .228, 272; VII. 219. Andrzeykowiczówna Butowt Magdalena, zbieraczka, VI. 17H, 180. Anenkow J. S., XXIX. 74. Angelis. XXIXVII. 423. Angelov B., XIXXII. 11. Anger, XiXXVII. 99, 100. Angielski Kaz., czl. T. L., V. 200. AIlIiczkow, XiXI. 162, 163; XXV. 121. Ankermann B., XJXII. 19; XXXVIII. 9, 24, 25, 201, 223. Anonim, VII. 223; XVI. 218; XIX. 100. Anonim - P1"otestant, XiX. 91, 9,5. 100, 103, 128, 139, 148, 151. Anonymus Neveleti. XVI. 321. Ansgarius, XXXVIII. 271. Anskd, XXX. 235. Antagoras, XXXI. 138. Antoniewicz Wł., VI. 224; IX. 100; DCX/I.61, 63-66, 70,. 75, 253; :X:XN. 153-155, 157; XXIII. 15(); XXV. ,s. XI. 135; XXVI. 35, 37, 142; X)XVII. 159. 162, 168; XJXVIII. 24ill;XlXIiX. 124; XXX. 1, 3, 5, 9; XJXJXI. 66-69; XXXIII. 147; XiX.XVI. 20, Zl, 180, 341 342; XX'XVII. 472; XIXlXVIII. 450, 451, 453; XXXIX. 262, 356: 625. Antonowicz., IV. 84; VIII. 211; X.XII. 154; XXI. 270. Antoszka (pseudon.), p. Smiskowa z Geldów Antonina, I. 23. Antyfanes, XXIII. 3. Antypater Sydoński, XVI. 320. Anuczyn, Anuczin IV. 77; XX.XIX.7B: de Aparizio F. ,X1XIX:V'I'l.I. 470, 47'5. Apeldoorn L. L. v;; XXVIII. 97. Apollodor, V. 235; XV. 189. ApJloniusz z Rodosu, XV. 189; XXXVII. 131. Apoloniusz z Tiany XV. 190; XXIII. 6. Apollon Tyrski, król, XXVII. 2'2. Apostamba, autor ind., I. 132, 134, Appel, X. 461. Ąoppl K.. VII. 100. Apuchtin A., XlXiXVI. 56. Arany Jan, XiXIII. 168. Aranyi Laszlo, XiXXII. 19. AI1benz, XIII. 61. Arbo dr, IV. 67. d' Arbois de Jubainville, VH. 151. Archimandryta Leonid, II. 83. Arcichowsk,i A., XIX,XI,X. 30, 77. Arctowski H .• XlXI. 83; XXII. 16Z. Arens'1Jlerg Konrad, XXXVIII. 396. Arnaudo'w M. 120. Arndt, VIII. 303, 307, 310, 311, 314; XX:XVII. 358. Arim, 'XIX;.218. Arnold Si... XlXVIII. 149, 165, 168. de Arnsberg Gotfryd, XXXIX. 295. Arnz H., XXXVIII. 37. Arro Elmer, XXI'X. 203. Arseniew W. K., XX-XVIII. 394. Arałan-Bej, XiX'XI. 157. Artamanow P. M., XXXI'X. 81. ArlemidoL XXXVII. 127; XXXVIII. 271. . Artin pasza, XIV. 197, Arystofanes, XXI. 199; XXII. 43. Arystoteles, II. 97; VII. 339; XV. 27; XVI. 283; XXI. 4, 81; XXII. 41; X)()(lTI. 1~, 129, 136, 139, 310; XXXIX. 308. d'Ascolo Cecco, postać legend., XlXVIII. 139. Akslepios, VII. 3. Asmus F., V. 193. Asnyk Adam, XIII. 164. Assanowicz, X!XXI. 116. de AsS'ier Adolf, 'H. 1817. Assorodobraj N., XXXVIII. 338. Asvaghosa, poeta ind., XXVI. 115. 117. Atej król Scytów, XVII. 176. Attyla, I. 117, 234; XIV. 171; XXII. 145; XXXIX. 69, 87. AUlban-Mirotichy, XIX. 183. Aubeton, IV. 61. Aubin, XXXVIII. 201. Auer, XI. 366. Aufrecht, VII. 216. August III, XtXlXIX. 315, 397, 414. Augustin Franc., xXXV. 41. 42, 46. Augustyn Św., I. 227; VI. 21, 227,3:23; XIX. 111; XXIII. 12; XXXI. 13. Au1ard, XXXVI. 157. Aureliusz Cezar, XtXiXIiX.358. Azrelly Kazim., X. 44H; XXXIX. 589. Ausfeld A. XVI. 283. Avicenna., (Abu-Ali-i'bn-Sina), XlX. 150; X:X:XVII. 296; XXXIX. 353. Avril Ph., XXXIII. 137. Aylward M., XVII. 112. Azoulay, VII. 83. Aż-Tauke, chan, V. 107. B B. J. K., XI. 184. Babcock, XVIII. 229. Babelon Ernest, VII. 299. Babiak Mich., czl. T. L., V. 200. Babic L. , XtXtX,VII.434. Babirecki Jan, VII. 237. Babraj Jan, X. 448, 450. Bacciarelli M., XXI. 41. Bach A., XJXIXVII. 448. Bach Iv., X;X;XVII. 433. Bach Jan Sebastain, I. 141. Bachauer, XXI. 164. Bachmann Alfred, XIXVI. 89, 90, 102, 127, 130, 132, 140. 150; XXVII. 161, 168, 200, 201; X!XIX. 121, 154. 211; XlXlXI. 163; XXXII. 186, 188, 194; XXXIII. 147; XXXIV. 258, 291, 298;XtXXV. 172; XXIXVI. 74, 75, 78, 408;XX;XVIII. 217. Bachmann I., XV. 145; XXIII. 172, 173; XIXV. 135, 136, 140. Bachofen J. J., I. l4. 36, 37, 68, 145; II. 97; IV. 354; V. 84, 203; XIII. 56; XVII. 32; XXXVI. 355; XXXVIII. 10, 11, 15. Bacon Roger, alch., XXVI1.9O; XXXIII. 137. Badańczyk Ferd., czl. T. L. II. 96~ Badecki Kar.; XIX. 144; :XX. 314;: XXI. 27'1-276; XXXVI. 66, 75. Badeni J., II. 89, 186, 188. Badeni St., XX. 313; XXXV. 10.31;. .xXXVI.5. Badius J., VI. 359. Badura, XVI. 109. Badura Wine., VII. 111; VIII. 223,. 3'94; I'X. 89, 90, 93." 123, 189, 190, .197, 202, 280, 294--297, 299, 306,' 410, 418--420; X. 31, 352; XVII. 254; X!XJXV.40. Baechtold ...X'XI. 168. Bagiński M., XXXIX, 367. �Hi·------·-·-----·-------!! 880 Bagley, XiX'XVI. 187. .Bagnicka H., XXI. 117. Baidoff-Grossowa P" XXXV. 168. Bajza Józef, XXXII. 9. .Bakon Fr., XXI. 82. .Bal Stanisław, czl. T. L .., I. 32; III. 381; IV. 106, 107, 111, 114, 235, 236, 342; V. 89,. 90, 195, 287; VI. 218, 224, 313, 413; VII. 100, 103, 105, 107., 109, 23,3, 234. 338; VIII. 99, 220, 330; łX. 100, 425, 426; X. 115, 118, 234., 4169;XI. 93-95, 98, 272, 323, 417, 419, 42Q, 421. 424; 'XII. 98; ,XIII. 78, 7'9, 168 265, 351; XIX. 311, 313, 320; XXXVI. 5-1,53. .Balaban M., XIII. 67, 68. Balasits Aug .., czl. T. L., IV. 347. :Bałbin, XVII. 28. Baldassaroni organ., XXiXVII. 423. Balde Jakub, VII. 41. Balenovic V" XXXVI,I. 429. Bally, XXXVII. 315. Balflour H., XIXIII. 35. 'Baliekd, czl. T. L.., VIII. 33'5, 442; XIII. 119. Balicki Sto Wit., XCXJXIII. 147. Balińsroi, XXXIX. 368. Baliński K., XXVIII. 201. B alińsk i Mich., V. 25; VII. 115, 223; XIII. 154; XXVII. 104. Balogh L., XXXVIII. 3,61. Balowa,. XXXIX. S03. Baltazar z Opęcia, iXlXV. 47. Balzer Oswald, III. 3e9; IV. 336, 337, .350; VI. 223; -X. 130; X]1X. 73, 74; IXIX.2, 6, 156; XXV. 17. Bałalbian Józef. ezl. T. L., III. 96, 190; X1X1XV.10. Balaban Majer, XlXX. 23,3. .Bałakirew M., XVI. 1·63. .Bamberger S., rabin, XXV. 133. Bambergowa Fanny, XXXV. 172. :Banach Paweł , XXX. 153. 88t Banach T., IV. 114 117, 342; V. 98; VII. 234.; XlXVI. 140. BandorkoWlicz Jan, astrol., X.XVII. .87. Bandrowski E. czl. T. L., n. 2i88. Bandtkie J. S., XIII. 96; XIV. 27; XXVIII. 137; ·XXIX. 60-62; XXXI. 111. Bandura W" XlXI'X. 172. Banier, VII. 339. Banl1basz Stanisław.,. czl. T. L. X. 237, 463, 46'7; XiXI. 80; X,XVI. 114; XXVII. 68; XXVrII. 255; X!X.rX. W8;XXX. 244; XXXI. 149; XXXIV. 2'98. Baran Józef, naucz. czl. T. L., III. 385; IV. 114. de BarandialI'an, prof, X:XI. 2'69. BaraIl!iec~i~. dr, XlXI. 52, 53; XXIII. 148; IXIX1XN.Ui,. 2'9; xXXVI. 34 Baraniecki Adrian, dr, czl. T. L., XI. 320. Barankiewicz SZ" XJGX])X. 5-80. Baranowska Cel., czl. T. L., l~. 310. Baranowski, xxxnx:. 52'5, 625. Baranowski A., XXXVI. 35, 38. Bar.anowski B., 1.32.. 26,7; IV.342,34'5. Baranowski Boleslaw, XX. 311, 314, 320. Baranowski J., I. 224; XXVIII. 163. Baranowski M.; czl. T. L., I. 2.24. Barański A....II. 96; III. 86. Barącz Sadok, III. 209; IV. 154, 259, 268; IX. 427; X. 371; XXVII. 35; XXx.. 222; XXXI. 121, 124, 127, 13Q, 131; Barącz Stanislaw .. czl. T. L., VII.340. BaI1berini Raf., XXXIII. 138. Barbi, org., XXXVII. 402--404. Bardawelidze, etno gruz., XXXLX . 96. Bardei F., czł. T. L., VI. 224. Bardossy-Schmauck. VII. 199. Barewicz WiJtold, czl. T. L., II. 96. Barić H., X'X1V.125. Barjattarovic M., XiXlXVII. 436. Barkechli Mehdi, XIXXVIII. 475. Barlsch, IV. 284. Bernard, XV. 141. Barocelli !P.. XX,XVII. 360. Barons, XiX!JX. 164. Barszczewski J., XXVII. 156. Baszezewski S., IX:. 34'3. .Bartels Max., 1.53; IV.'96; XiXVIII.9. Bartha, XlXlXVII. 353. Barthel de Weydenthal, XiXI. 161, 162; X,XIII. 159; XXVII. 186. de Barthelem~, II. 108; XXII. 147. Bartholomeus. X!XVII. 60-62. Bartocha Rostislav, XXiXIX. 427. Bartold W" XVII. 2,66. Bartoli, XlXiXVII. 362. BaI"tosiński J., cz!. T. L., I. 268. Bartoszewicz J., XXXI. 111. Bartoszewicz Kazimierz, I. 187; IV. 392; iXl:lW'HJ. 186. Bartoszewicz Z .., I. 20. Bartos Franciszek, II. 32, 95; lV. 3~1; VII.97; VIII. 3216; X. 141; XI. 322; XVII. 23. Bartóky Józef, XXXV. 1719. Bartram N·., XVIII. 229. Bartsch Chr., IV. 390; VIII. 325. Bartynowski Władysław, III. 189. Bartys J., x.x...XVI. 299. Baruch Gustaw.. II. 358. Baruch M., !iX. 311, 419; XIV. 311; XVII. 72, 73. Barwański A., XIII. 17, 18, 94. Barwilński B., XXVI. 140; XXVII. 111; X2LX.IX. 179. Barycz Henryk. XXX'III. 147• Baryka Pi!otr, X. 333; XIII. 149, 150. BaseVli Camillo, XlXV. 141. BasHius Walentyn, alch., XXVII.91. 56 Lud - Tom XL Basiner O., XVI. 23. Basiński St., XlX. 155. Bassanowac dr .•.IV. 266. Basset R., V. 181, 183, 268, 273; XV . 143; XVI. 44. Bassin Bern, XXVII. 76. Bastian Adolf, l. 150; II. 110, 179; IX. 232; XI. 103; XV. 18; XX. 17,9; XXI. 84, 91; XXII. 19; XXVIII.226; XXIX.l2:2; XXXIII. 143; XXXVI. 118, 218, 3'54; XXXVIII. 201; XXXIX. 26. Bastrzykowski A., XXV.135; XXVI. 150; XIXVIII. 248; XXXIV. 147. Bas Franjo, organ., XXXVII. 426, 427. Batchelor J., XVIII. 90. Bateson Grz ....XXXVIII. 393. Bateson H., XXlX,IX. 45. Batko Walerian, XXXVIII. 661. Batko Z.,XlXVIII. 151. Batky Zy:gm., XJXV. 131, 132; XXVI. . 128; XXiXIV. 84, 115; XXXVI. 353. Bator B., czl. T. L"1 VIII. 335. Batowski Al., XiXVI. 92, 93. Batowski Henr., XXV. 105, 108; ;XiXIX.19'7;XXX.264, 266; XXXV. 179; XXIXIX. 442, 443 604. Bauda K., czl. T. L., V. 391. Baud-Bauvy D., XXIX. 207; . X,XXVIII. 477. BaudoUlin de Courtenay-Ehrenkreutzowa Cezaria, XiXI. 103; XXIII. 162; XXVII. 157, 161; XiXVIą 113, 114; XiXiX. 262; XXXI. 163; XXiXV. 172. Baud10uin de Courtenay Jan I. 29, 64, 187; III. 3, 283; IV. 338; XIV:. 48, 2122,534; V. 197, 289, 320; VI. 415; VII. 98, 237; VIII. 77, 78-83, 161, 222, 324, 432; IX. 9~, 316, �882 422; X. 462, 463; XI. 112, 321, 34{); XV. 150; XVI. 416; XXXVI. 35, 40, 46; XXXVII. 314. Bauer M., xxV. 126. Baum Otto, XXXVIII. 354. Bauman E., X'XXVIII. 469. Bauman O., XXXVI. 3:J7. Baumgarten A, XXXVI. 139. Baumgarten Johann (Pomarius). XVI. 360. Bauquier Ch., XV. 34, 3'5. Baur, XiXI. 243. Baworowski W., organ., XXVII. ~4, 99. Bayer, Xl. 111; XX. 2,52. Bayger Jan., czł. T. L., I. 2'68; VI.21, 200, 222; VII. 100, 103, 234, 338; VIII. 98, 220, 221, 330; IX. 100.. 425, 426; X. 118; XVI. 39; XXI. 132; XXII. 161; XXXIX. 2.51. Bazyli, autor staroż., X,XXI. 13. Ba·zylik Cyprian, druk., ·:tn. 109. XXJnx. 3'18. Bachtold ........: Staubli M., X:XVI. 96; XXVII. 142; XXVIII. ~5; XXIX. 121;XXX. 250; XXXI. 45, 144; XXXIII. 13'8; XXXIV. 279. Baker H., XXIXIII. 145. Bączek A, XXVII. 168. Bądzkiewicz A,.XXXVII. 158. Bąk st., XiXVII. 168;XXIX. 1; XXX. 259; XXXIV. 291; XXXV. 179. Bąkowa J .., czł. T. L., VI. 320. Bąkowska A, VIII. 111. Bąlrowski KI., VI. 319; VII. 238; IX. 311; XIII. 61; XXVIII. 134; XXXI. 107. Beach, XXXVIII. 64, 85. Beaddolf, VII. 61. Beals R., XXXVIII. 394. Beauplan, IX. 147; XVIII. 200; XX. 189. Beauquier. VII. 81, 84. Bebel Henryk, I. 20; XXXVI. 355. Bechmann Fr., XlXVI. 99. Bechstein, IX. 289<-291; XVI. 20. Beck H., XiXiXIV.2. Beck P., XVI. 111. Becker Ph. Aug., XV. 171; XX. 237, 238. Beckherrn C ... III. 189. Beddoe, XVIII. 230. Bedier Joseph, XV. 259; XX. 238; XiXVI. 101. Bednarik Rud., XXXVII. 351; X)QXVIII. 356; XXXIX.427-429; 430---435. Bednalt'ska Joanna, inform., V. 220. Bednarski Jan, in~orm., XXX. 199. Beech M. W. H .. XVII. 111. Beecher Stowe, X. 2:22. Beer AUr., czł. T. L., V. 200, 272, 289; VI. 316, 317. Beerowa M., czł. T. L..,. V. 290, 295. Beethoven L., XIII. 174. Behem Baltazar, XiXlXIX. 346. Beil Otto, XXIX. 127. Bekerman JÓz., X1.X1XI. 163. Bekker, VII. 80. Bel A, XIV. 311; XV. 142. Bel Maciej., VII. 7,5. Bela Vikar, VII. 83. Be1icer W. M., XXXIX. 98. Belie A, XiXV. 120. Beltz R., XXVI. 142. Bełcikowski A, IV. 262. Bełm Stanisław, I. 267. Bełza Witold, XiX. 317.., 319; x..XI. 271-273; x...XXVI. 66. Bełza Władysław, XIII.l49, 151, 154, 156, 158. Bełzka Zofia, XXXI. 163. Bembus Mateusz, .. astral., XXVI'I.87. Benedickt R., XXXVIII. 392, 395, 399. Benedykt, chirurg poznański, XXVI. 12. Benedykty, prof.. II. 4. Beneke Kar .., XVI. 114. Benet Edmund, XiXI;X. 85. Benfey Teodor, I. 12, 13, 110; VII. 4.(); XV. 20, 1950-197; XVI. 357; XXVI. 101; XiXVII. 2. Beniowski M. A., VIII. 98. Benis Artur, XI. 327; XIX. 112; :XXVII. 102. BenniQwa.,. X. 461. Bensdorf Józef, XV, 143. Bentke Maks, VII. 111. Bentkowski F., XVIII.130; X,XXVII. 157. Bequinot, XXXVII. 361. Ber Wikt!o.r, XXXIV. 154, 155. Berdiers, XiXXIX. 424. Berent Wł. XXXI. 126. I3ereś Eug., .XlXiXIV. 142. Beretta· H.,dr; XXIX. 205. Berg Gos'ta, XIXlXIV. 283; X,XXI.x. 132. Berger S., XXII. 140, 141. Bergk T., V. 178; XII. 163. Bergmann. XI. 366. Bergson H., XXlXVIII. 412. Berka Aleksander (Biskupski), VII. 97; XI. 91. Bernacki Ludwik, X. 334; XIII. 78, 168, 169, 265; XIV. 195.. 196. Bernadzikowski, czł. T. L. III. 100, 289. Bernard W., XI. 104. Bernardy A, XXIX. 207. Bernat'z Krakowa, astraL .. XXVII. 86. Berneker E., II. 188; XV.57, 58, 150; XVII. 220, .230; XXIII. 47; XXXIII. 29; XXXIV. 117. Bernstejn Ign., I. 185; VII. 236; XV. .143; XXIV. ~3. Bernstejn Mich., XIV. 402. Berson. XI. 203; XXX. 235. Berson Seweryn, VII. 224. Bertram H., XXV. 141. Berwiński Jan, XXXVII. 142. Berwiński Józef, XXXVII. 143. Berwińs'ki Ryszard, IV. 266, 268; XII. 169, 174; XIII. 294; XVII. 150-16; 21. 31; XIX. 126, 145, 147; XXIII. 167; xx.XVI. 8, 12; xx..XVII. 141-148, 150, 152, 154 -159; XXXVIII. 219; XXXIX. 626. Bethe Erich, XX. 216, 242. Betleja T., XXVI. 128. Bettmann, XXXVII. 336. Beyer Hermann, XV. 142. Beyer P., XXI. 168. Bezsonow P., XXXII. 89, 101. BezzenbergierA., IV. 170, 396; IX. 249. Bel Matyas, p. Bel Maciej .. VI. 278, 200, 366; VII. 75. Bębynek W., XXXVII. 170. Białek Władz., XXXIII. 147; XXXIV. 298. Białkowski Leon, XXVI. 140; XXXVII. 4.75. Białobrzeski M., XIX. 117, 153. Biasutti R ....XXXIII. 144. Bidermann, VI. 27'8, 27:9; VII. 197: Biechański W., czł. T. L., VI. 224. Biedermann H., XI. 366; XXXIII. 819, 104. Biedrzycki Stefan, XVIII. 121. Biegele.isen Henryk,. I. 29, 30, 32, 222; II. 92, 93; III. 92, 93; IV. 48, 50, 55, 518,59, 158 264, 4{)0;V. 28, 33, 39; XI. 321; XV. 44, 249, 250, 252; XiX. 154; XiXVI. 109, 150; XXVI1.153, 154.,168; X.XIX. 164. 199; XXIXI. 163; XXXIII. 147; XXXIV. 295; XXXV. 64 66, 67, �~84 69, 184; XXXVI. 35; XXXVIII. 217, 218; XXXIX. 619. Biegeleisen L., XXlXIX. 5:96. Biegunowski M., XX;XIV. 298. Biela Jan, VII. 225, 340; XVI. 235; 0mCIX. 17'9. Bielawski Marian,astroL., X'XVII. a7. Bielawski T., X)X1XVII.289; XiXXVIII. 257. Bielecki Jan, VII. 235. Bielecki Szczepan, XIII. 246-249 .. Biel€cki Wł., czł. T. L., VIII. 224. Bielenstejn A, III. 85; XXXVI. 200. Bieleś Jan.. VIII. 334, 442; IX. 20a; OC. 93. Bielewicz Ant., czł. T. L., VIII. 112, 331. Bielicki Stan., XXXII. 49. Bieliński, xxxrx. 28, 418. Bielowski Aug., V. 371;, XII. 95; XIV. 2&:29, 36, 37, 4()-42, 51, 53, 66; XVI. 258; XVIII. 131, 132; ~VII. 145. Bielska Elzbieta, czł. T. L., II. 96. Bielski- Joachim, XI. 300. Bielski Marcin, VII. 30, 94, 115; lXVI. 412; XtX. 132; XiX. 12-14 23, 39, 87, 91, 110, 119, 120, 129, 132, 154, 193, 196; XXXVII. 280, 281, 284, 300; XXXVIII. 253, 283; XXXIX. 295, 3'()2, 3.w, 341. Bień A., XXVII. 168. Bieńklo.wski J .., V. 190; VII. 23'1; VIII. 92. Bieńkowski Kazimierz, czl. T. L., VII. 111. Bieńkowski P., XXVI. 142. Bi€rmann, XIII. 61. Biernacki, czl. T. L., I. 64. Biernat z Lublina, XDX. 81,. 82, 94, 100; ~X. 91, 150; XXIV. 96; XXXI. 124-126. ',. '( l· ;1 ~85 Bieroński J., czL T. L., VI. 219, 224, 314; VII. 110, 235; VIII. 109, 221. Bieroński W., czL T. L., I. 64; VII. 110. Bierska Franc., inform., XVII. 60. Bilbo, XXXIX. 425. Bilińska Agnieszka, inform. VIII. 417. Biliński F., IV. 231; VI. 224. Biliński T., XXVII. 168. Binarow.a, XXX. 244. Binkiewicz E. R., XXXIX. 422. Birdwood George, XXIII. 176. Birecki Tad., XXiXI. 167. Birk SixL, XVI. 360. Birkenmayer J" XXXIV. 291. Birkenmayer L., XXVII. 81. Birk€t~Smith, XXIX. 135, 136, 13B; XXXI. 153; XXXIX. 92, 93, Birtinger, XVI. 15. Bi'skupski L.., p. Berka Aleks., V. 32:();VII. 97; XVI. 2·35, 416. Bitner Z" VII. 94; VIII. 809, 219, 220. Bivont K., V. 179. Bjelokosic, V. 2'80. Blach Samuel, XlXV. 134. Blackmann B. A .., XVII, 112, Blade, VII. 83. Blahy A, XXXVIII. 357. Blajda Cz., XXXVIII. 222. Blanc G. A, XXXVIiI. 360, 3·62. Blanchet A, XlXII., 60., 61. Blatt Gerson, II. 7'4, 188; VII. 111. Blau Józef, XI. 212; XII. 339; XVI. 115. Bleck D. F., XXXVII. 89. Bl€ichsteiner, dr.) XJXVII. 150. Blemont, VII, 83, 84. Bleurer, XiXIII. 54. Blicharzowna W., XXXIV. 291. BlinJo.w A J., XXXIX. 56. B1iziński JÓz.. XIII. 152. ł Bloch Adolf, IV. 327. Bloch Mojżesz, IV. 184. Bloete, XV. 183. Blow Samuel, XXX VIII. 86. Blumberg Maria, X. 368: Blume E., XXI. 28; XXV. s. II, BlumenJbach IV. 61; XiXI. 82. Blumenfeld, inform. leśniczy, III. 226, 228, 242, 250, 2~1. 272. Blumenfeld Ch., X1XiXI.163. Blum-IKwiatkowski, XXXIV. 290. Blumówna Helena: X1XiXVIII. 335. Bliich€r, XUI. 7~. Bliimml E. K., XV. 47, 144; XVI. 335, 411. Blachowski Stef., X;XIX.269. Blachut Augustyn, XI. 196. 3U. Błażewski M., VII. 30; XXXI. 126. Blażowski Marc. XIV. 86; XXXIX. 32'9. Błoń·ski I., XXXVIII. 462. Boas F., XXXII. 101, 112, 121., 123, 126, 144; XXXVI. 113. Babek Wład., XlXV. 141. Boberówna J., rys ..' VIII. 335; X. 178-180, 185; XJXiXV.13. Bobiatyński Ignacy, XlXJXI. 29, 30; XXXVII. 289. Botlkowski Ad., XIXIXI.163;X,XXIII. 147. Bobowski M,. XlIX. 'l()5; X.X. 70.. 154. Bobrowicz Łukasz, ezl. T. L., I. 32. Bobrzyńska Bron., czl. T. L., I. 224. Bobrzyńska M., czl. T. L .., VIII. 335. Bobrzyński, XIII. 61; XlX. 41, 42, 156. Babrzyński Mich., X1XJXV.8, 179. Boccacio. X. 366. Bocaric Sp., XXXVII. 430. Bochenek Adam, X. 127, 472. Bocheński Zbign., XXXIII. 147. Bock, XV. 251. Bockhill W. W., V. 293. Bocza·równa B.. XXXVI. 84. Boczarski, XXIV. 95. Boczkbwski P., ofiar., XXI. 42. Boder-Sauer Dorota, XXXIX. 508. Bodin J., XXX,XVI. 185. Bodinus, XIX. 144. BodjanskL XXI. 162. Bodowski, alch., XXVII. 93. Bodrero Emil, XXIX. 201, 206. Bodzanta, II. 313. Boege W., X.XXIX. 269, 270. Boehm Fr., XXXVIII. 194, 202. Boer R. C., XX. 225, 245. Boermann Wil., XXXV. 1719. Boettischer Ad\oolf. I. 221; II. 189; III. 86. Bogajewskij, XXXIX. 67, 70. Bogatyński Wlad" XVIII. 58; X:XVIII. 163, 165, 168; XXXI.l63. Bogatyrew Piotr, X!XV. 121: XXVI. 126; XXI'X. 1()7; XX:XIV. 296; XXXV. 129; XXXVII. 3'50; XXXVIII. 3'52; XXXIX. 27. 28.. Bogdanow Anatol, XXI.98; XXXI·X. 3r 78. Bogdanowicz A. E., IV. 392; V. 45; XVII. 39. Bogdanow~czówna, XV. 71. Bogiszic Baltazar, V. 280; XVII. 106; XIXliX. 112; XXXIX. 163. Bogomiłow B., XXXIX. 13. Bogo,raz-Tan W. G.., XVII. 51, 265; XXV.2; XX'XVII. 100; XXXVIII. 346; XXXIX. 3. Bogucki M., czl. T. L" V. 295; VI. 316. Bogusławski, XXIV. 87. Bogusławski E., VIII. 111; IX. 196; X. 12'6; XVI. 335. Bogusławski W., VII. 237; XXXIX. 5'73, 603. Bogusz Adam. X:XI. 56. Bogusz Michał, czł. T. L., II. 288. �886 Bohdanowicz, II. 210, 211, 217; III. 384; IV. 370; VI. 18, 19" 26, 231. Bohm Jarosław, XXXIX. 427. Bohomolec Jakób, XIII. 232, 255; Xlxv. 78; XXiXVII. 304-306; XlXXVIII. 264; XXXIX. 304. Bohusz, XII. 171. Bohuślan, XXX. 229. du Bois Cora, XXXVIII. 3M. Boisacq E., XXXIV. 4. Bojanowski, E., IV. 59. Bojeczko M., inform., XXVII. 31. Bojko Jakob, IX. 88, 89., 259; X;XiXIX. ą03. Bodrini M., XXXVI1.30o. BolesŁaw. II, ks. Śląski, XXVIII. 123, 127. Bolesław II. XIII. 37. Bolesław Chrobry, p. BolesŁaw Wielki, II. 116; VI. 282; XIII. 53, 55; XIV. 315; XIX. 75; XX. 215; .xJXV. 105. Bolesł.aw Długi, II. 116. Bolesław Krzywousty, II. 116; VII. 162, 163; X.XXIX. 3S0. Bolesław Ły'sy, XIX. 127. BolesŁaw Śląski. XIII. 61. BolesŁaw Śmiały, IV. 52. Bolesław Wi'elki p. Bolesław Chrobry, II. 78, 139; V. 299. Bolesław Wstydliwy, VIII. 262; XIII. 59; XIX. 145. Bolesławiusz K., XXJXVII. 286. Bolko, II. 195. Bolklo Cieszyński. II. 124.. Bolko Opolski, II. 124. Bolinder Gustav, XXVII. 155, 168; XXVIII. 249, -?50. Boloszjel T., IV. 95. Bolte J •.. XV. 144; XVI. 321, 356; •XlXlr. 209; XXVII 2 26, 30; XlX'VoIrrI. 194; xxx.' 83, 104; XXXI. 23, 125, 12& 134; XXXII. 2., 149. v. Bolz Rufach p. Rufach v. Bolz, XXX. 171. Bolsunowsk,i K., czl. T. L., II. 189; V. 89. 100, 293, 294; VI. 222, 306; VII. 238; IX. 195; XI. 417; XVI. 335. Bombadilla, XXXI. 128. Bonaid, IV. 356. Bonarek st., XXVI. 140. Boncherie N., XXXVII. 576. Boniec!{i, X'XI. 130. Bonvensin de la Riva, XXII. 71. Boomans Danis, XXVII. 153. Bopp Fr.,.. I. 98, 100, 101; XXXVII. 310-312. Borawski Aleks., XXI. 246. Borbiro, V. XXXVIII. 470. Borchardt JÓz., XIV. W7. Bordier, XXX. 11, 12. Borelli J., VII. 64, 65. Borenstejn bursztyniarz, XXXIX. 403. Boreux Kaml, XIV. 193. Borkowski- woj ew. poznański, XXVIII. 125. Borkowski Ad., XX.XIX. 291. Borkowski JÓz., XIII. 152, 159;. XIV. 243. Borkowski Stan., XXXV. 172. Bornemann S. V. O., XXXVII, 38.. 68. Bornstejn J., VIII. 89. de Boron Rob" ·XVI. 218. Borowiecka T., VI. 219... 224, 314; Borowiecka, czl. T. L., VIII. 331. VH.235, 238; VoIU.221; X.235, 237. Borowy Biotr,X1XXV. 11. ' Borowy Wacł., XXHI.1.2.3;XXXVI.22 Borucki Aleks., XXVIII. 142. Borucki K., XXXVI. 394. Borysiewicz B., czl. T. L., I. 64. B()rzemski Antoni, XI. 112. Borzyhady, I. 183. Borzyk Hugo, II. 189. Borzywojowicz, XVII. 25. Bosanquet, XV. 141. Bosman, VI. 339; VII. 2. Bossert H. Th., XXV. 106.. 107; XXVI. ISO; XXXIV. 88, 90, 132; XXXV[:I. 289.. Bostel F., XXVIII. 161. Boskov:ie S. P., XXIX. 198, 201. Both .. XXXVI. 149. Botto Jul., V. 303, 30'7. BougainV'ille, podróżnik, XXXVIII. 278. BiQugerte, II. 98. BougIe C., X:XXVI. 146. Bourbon de stefan, XXX. 91. Boure Henri. XXIX. 134. Bourke J. G., XVII. 3. Bouron Etienne, III. 171. Bourton, VII. 80. Bouthors, II. 108. . Boven, V. 293. Boyd W., XlXXVIII. 400. Bockel O., XV. 144.. 145; XVI. 417; XiX.!. 167. Bockenhoff, XV. 144. Bohm Fr., X\XII. 36; XX'XIV. 17.. Bohme E .., x:xrx. 151; XXlXIII. 45, 47. Bohme Magnus, I. 184; Ill. 171, 172. BOhtling K. O" XIII. 162; XIV. 243; XXXVII. 109. BOlsehe Wilhelm, X. 432. Brachvogel A. L., XXXIX. 3,10. Bracia Joannes et Olaus Magni, . XXXIX. 350. Bracman, XXXIX. 278. 282. Brae V., IV. 265. Brailoil C., .xXXVIII. 47'5; XXXIX. 499. Brajersk.i Tad., XXXVII. 372, 448, 450. Brarnberger J., XVI. 232. Brandes K .., IV. 356; XVI. 320. Brands<:h Gottlieb, XVI. 111, 114. Brandt Ad., XXXIII. 137. Brandt B., XIXIII. 148. Brandt J., IX. 299; XI. 353; XXVIII, 180, 182; XXXVIII. 369. Bransford J. F., V. 293. Brant •.XIII. 157. Le Boos G., XXXVI. 154-155., 157. Bratanic B. XXXVII. 427. Brauta Br., XXVI. ISO. Braun, I. 92. Braun A" XX-'V'I,])I.163. Braun Charles, XX'XV. 179. Braun Radcliffe A. R .. XXXVI. 111, 117. Le Braze Anatol, V. 269; X. 221. Breal€ M., V. 178. Brebent, ViI'I. 7, 23. Brehm, II. 104; XV. 182. Breitmeier Miecz., XXXIII. ]47. Bremeński Adam, XXXIX. 350. Brennekówna Miecz., XXXIII. 147. Brenner O. dr, IV. 1,17, 279. Brensztejn, III. 190. Brensztein Michal, VII. 337; VIII. 88; I,X. 301; XI. 203; XIII. 344; XVI. 318, 319. Brentano, V. 370; XX. 218. Breonio Veron, XV. 142. Brettschneider H. G., XXXVIII.290. Breughel Piotr, mal., XXXIX. 32.7. Breuil H., XXVI. 33; XXXVIII. 30. Brew J. O., XXXVIII. 397. Breza Krystyna, XXXIV. 298. Brezgo Bolesław, XXV. 52; XXVI. 127, 142. Brgi.c L., XXXVII. 434. v. Brie L., XXXIX. 154. �888 Brinton G. Dan., VI. 216; X:X:I. 84; XXXVIII. 13, 15. Bri?Con S., XXXVIII. 47,6. Broca P.,' I. 225; IV. 61, 66; XVII. 242; XVIII. 232; XXI. 4, 5, 8, 16, 98; X:XlJ. 14'3; XXXVI. 71; XXXIX. 78. Brockhaus, XXXII. 103. Brockhausen Elsa, XVI. 114. Brodackli, czl. T. L., V. 28-9. Brodnicki, XII. 139. Brodziński Kaz., III. 354; IV. 32.; 33, 37, 47; VIII. 209; I'X. 31; X. 195, 237; XII. 17,1; XVrII. 130; XXII. 1319;XXIXVII. 308; XXXIX. 303, 428, 578, 581. Bnomowicz J., czl. T. L .. VII. 338. Bronicz S., XXXVIII. 451, 457. , Broniewski And., czl. T. L., I. 32. Broniikows~i Kazimierz, czl. T. L., I. 32. Bronisch Gotthelf .. 111. 86; V. 180; IX. 91. Brooks, XXXVIII. 344. Brooms F. iR., X;X:XVil'II.387, 3'99. Bros Chanoine, XlXI. 269. Le Brosses, VII. 33i9. Brossig Alf., XXVII. 165, 168; . ,XlX:XV. 17'9. Brossman WI•. czl. T. L., VIII. 112. Broszek, XX. 273. Brown A., XX:XVIII. 8. Bli(}wn Mason I, VI. 23. Browne Wade, podróżn. ang., III. 235. Broz J., XXV. 95. Brożek Jan, astroL. XXVII. 87; XXIXI. 163. Brożek Ludwik, XXXV. 172; XXXVI. 396. Bruchmann, XX. 207. Bruchnalski Ą, XXXIV. 265. Bruchnalski K., I. 30, 32, 61. 62. 889Bruchnalski Wilhelm, czl. T. L., red. "LUDU" IV. 394; VI. 218, 313, 314, 413; VII. 30,100, 150, 218, 338; VIII. 218; IX. 100; X. 375, 376, 460; XI. 92, 93, 95, 295, 296, 321-324, 340, 418, 419, 423; XII. 95, 98, 193, 225, 347, 348; XIII. 75, 78, 164-168, 265, 351; XIV. 195; XV. 46, 158; XVI. 217, 360; XVII. 289; XIX. 37, 8Q, 92, 94, 103, 108, 115; XJ(. 20, 153 297, 311, 314; XlXI. 71, 75, 153; XXIII. 152; XJ(X. 9ll; XXXVI. 11, 40, 53" 60, 62, 66, 67, 69,7G-75. Brudzewski A. :XXXVII. 150. Brues Al., X,XXVIII. 400. Brugger, iX'XXIX. 486. Brugmann, I. 106; IV. 57, 265; X'X!XVII. 311. Brugsch H., XII. 333. Bruinser, XiXI. 17'8. Brun W" :XXI, 70. BruneI J., XXiXVII. 133, 134. Brunhes J.• XXXVIII. 202. Brunner H., XXVI. 8. Brunner K .., \XlVI. 112. Brunnetiere M.,X. 370. Brunon z Lukki, XV. 182. Brunot L., XiXiXIV. 91. Brunow N., XXV. 125. Bruston Charles, XXII. 38, 61. BrUckner Aleks., I. 23, 56.,.223, 224; II. 86-87; III. 85, 368; V, 382; VI. 408" ~09; VIT. 39, 1,65,236" 237, 337; VIII. 94, Ul, 219, 394., 395, 400, 427; IX. 88, 197, 244 413, 415.,. 428; X. 110, Ill, 114, 35L 462; XI. 99, 280, 352; XII. 323; XIII. 13, 49, 3~9; XIV, 35. 65, 158, 315, 319, 350, 352; XV. 143, 150, 222, 249" 250, 251, 253; XVI. 33, 36, 111, 155, 185, 216, 217. 231, ~37, 326. 372, 416; XVII. 22, 2B, 34, 73 115, 124, 164, 181. .i8i; XVIII. 93: 113, 114. 22·6; XIX. G6,' 75, 77-79, 89, 91, 105, 108, 112. ~16, ,118, 125, 130. 144; XX. 11, 71, 89, 126, 153, 164, 189, 200; XXI. 162, 163; XXII. 2~ 3-7, ID, 11, 21; XXIII. 51, 147, 160, 166; XXIV. 81, 93, 102; XXV. 47, 78, 120-122 124, 126, 141; XXVI. 16, 132..,140, 142; XXVII. 3, 5, 7, 5:9, 108" 120, 121, 143, 152, 162. 168;. XXVIII. IlU, 187, 207, 210; XXIX. 171, 176; XXX. 213, 216; XXXI. 13, 83; X!XXII. 4-6, 177, 17e; XJXXIII. 11, 12, H7; XXXIV. 51, 57-159, 173, 174. 17;9, 18-0, 291; XXXV. 64, 65, 69, 71, 72, 74; XlXIXVII. n, 337. Bry de Teodi:Jr, :XXXI. 128. Bryant, VII. 33'9. Bryce James, VI. 218. Brychówna, XXXV. 180. Bryk J., VI. 224; XXV. s. XI.; XXVI. 131; XXVII. 88, 189, 200; XXX. 187; XXXIV. 2'66. BryI Jan. II. 189. Bryniarska Elżb., inform., XXX. 198 Brzeska W" XJXXVII. 455. Brzęczkowski St., XiXVII. 163; XXXV. 180. Brzostyński Adam, etno muz., X!XXV. 14. Brzozowska St., VIII. 220. Brzozowska Ur., ,XIXlI.19. Brzozowska Fr., III. 85. Brzozowski K. M., IV. 389--392. Brzozowski Kar... XX.I. 79. BrzozQ,wski Karol, I. 32, 194; IV. 58, 156, 160. Brzozowski Stanisław:, czł. T. L., I. 32. Buber Salomon, I. 187. BUlbicz J., XXXIII. 148. Buchanan Je:'zy, II. 98; XXXI. 129., Buchberger, XII. 339. Bucher, XIII. 61. Buchner Eberhardt, X.XVI. 70. Buchner M., I. 153; XiXIII. 34. Buchowiecki J •. XXV. 129. Buchtela, XXVI. 30. Buck P: H., :X::XXVII. 376; XXXIX .. 87. Buckle, I. 10; VI. 208. Buczański W., VIII. 00. Buczek K., XXXIX. 603. Buczyńska M., X:XVI. 128. Buddingh, xXxnr. 11. Budge Wal., !XJVI. 284. Budny XiX. 126. Budz~owski, czl. T. L., I. 64. Budzyński Alf., XXV. s. V Buffon, XlXI. 4. Bug Kaz., XlXV.. 123; XXXIV. 50, 64.. Bugiel WL IV. 46, 59; VII. 79, 83, 88; ViU. 212; X. 35'1; XV. 39; X:Xll. 1~; XXV. 141; XXVl!. 3•. 5; XXIX. 164; X'XXJ:I. 3, ~. Bujak Fr., V. 3'91; VII. 3,31; VIII.. 111, 168, 317; liX. 253; X. 92, 332,. 366, 47,2; XI. 181, 224, 418; XIII. 61; XVI. 56" 5'8, 59; xVn. 124, 206, 211; XX. 15·6; ,:X;XI. 49, 71; XlXII. 162, 163; XX.UI. 150, 160; XlXV. 2,9, .. 32, 33, 99; XXVI. 140, 143; X.XVII. 87, 149, 175; XXIX. 125; XXx. 242; XXXII. 1; XXXIII. 148; XXXIV. 291; X0{IXV. 30, 31; XXXVI. 74, 78, 223 225 226. 228, 242, 2~ 50, 378; XJX~VIII. 451, 45·7; :X;XXIX. 595·, 596. Bujak Marcin, IX. 293. Bujak S., X.XV.I. 143. Bujnicki Kazimierz, VII. 207,. 229. �891 890 ~-: Bukowiński Wł., VII. 37. Bukowski Jan, mal.,' X. 106; XV. 37tl; ,x)GXV. 30, 37. Bulat P. K., XXV. 121. Bulanda Edm., XXXIV. 279; XXXV. .180; XXXVI.32 .. 107, 368; XXXVII. 32, 360, 380, 410; XXXVIII. 28, 214, 222, 367, 451,.. 452. Bularda J., XXXVI. 394. Bulas K., XXVII. 165.. 168. van Bulek G., X1XXVI. 112, 120; XXXVII. 38, 68. Bulmerinck, X. 245. BuŁawski R., X:XVI. 143. Bulhakow.. XXXIX. 61. Bułhakows'kij, XVII. 25. Bułkowicki, IV. 341. Bunak, XXIXIX. 96. Bunikiewicz Witold, XXXIII. 148. Burchard z Wormacji, X'VII. 37; XIX, 137. Burchard z Wurzburga, XXVIII. 100. Burchardt, II. 216; XXIV. 10. Burchenal El., XXX:VI'II. 478. Burdach K., XVI. 218. Burgemeister, XVII. 2. Burghalter, XXXIX. 507. Burene, XXI. 86. Buronzo Vince21o, XXIX. 205. Bursa Stanisław .. II. 96. Burton, <podróżn., VI. 2'4, 25. Busch, XIXIII. 167. Buschan, XXIII. 45, 46; XXV. 5, 126; XXXII. 9U, 100; XX:XIV. 186; XXXVII. 119, 120. Busłajew lingw., I. 19; II. 114; III. 288; XX,X:rX. Z8. Bussler L., VIII. 327. Buszek J.,czł T. L., V. 391. Butinow N. A., XXXVIII. 351, 354; XXXIX.45. Buttler Woo.XXXIX. 258. Buttmann, VII. 339. Butwiłł Daniel, inform., XIXIX, 57. Buzek JÓz., XI. 426; XVII. 252-254. Buzuk P., XXV. 123. Bużek And., XiX:XIV. 291, 298. Bucher K •. VI. 213, 214; XXI, 168. Buchner, I. 40; 43; IV. 97. Buhler A., XXXl1X. 485,487, 507, 5{)8. Buhler Ch., XXVII. 146; XXVIII. 102. Hillin Stan., XXXV. 180. Buller .. X:XXVII. 315. Bullner Mansfeld, VII. 297, 298. Burger, IV. 34, 45; V. 27, 28, 29; VII. .231; XIX. 69. Bychowski G., XXX. 11. Byhan A ... XXIX. 135; X'XX. 240; ,x,XXVII. 126. Bykowski L. J., XlXI. 132; XXIX. 141. Bykowski S. N., Y..Y..XliI.181. Bylica Marcin, astrol., XXVII. 8r. Byron J., X!XXVII. 377. Bystramowa A., org. ,XXXV. 31. Bystroń Jan Stan., I. UlG; II. 126; V. 292; VII. 30" 3'4, 36, 225; OC:VI. 235; XV:U. 106; XVII'I. 92; lXiX'. 296; XXI. 71, 7'5,93, 162" 173177, 17;9; XXII. 7, 9,63., 159, 160, .163; XXIII. 51, 89, 112, 115, 147, 150, 156, 157, 15~, 161, 187, 188; ;XXIV. 85, 93; X!XV. 99, 103, 104, 121., 123, 136, 141; XXVI. 47-54, 56, 61-63, 66, 89, 12'5, 130, 134; 150, 151; X!XVII. 6, 9, 11, 22, 24, 110, 148, 152, 154, 157, 169; XXVIII 107, 184, 226, 228, 235; XXIX. 120; XXX. 76; 97, 106, 184, 245; XXXI. 83, 161, 163; XXXII. 40, 148, 174; XXXIII. 112, 140, 148; XXXIV. 156, 288" 289, 291; XXXV. 34, 35, 51, 172., 180; XXXVI. 52, 72, 83, .88, 175, 342,408; XXXVII. 339, 418, 449; XXXVIII. 20Z.. 207, 216, 218, 221, 336, 338, 451; X'XXIX. l703, 17<9 ...599, 603, 604. Bystrzycki, VI. 71. c C. Z. p. Z. C., 1. 144, Caesarius z HeiJsterbachu" XIX. 119; XXXI. 129. Cagliostro B., lXXXVIII. 271. Caillemer, II. 298. Callegari M. XJX:XVII. 361. Callier Edmund I. 23. Calmann L. XXV. 125. Cała M., X1XVI. 140, 143. Cambaue P., XXXIII. 17. CameraJrius R. J., .xXI. 229. Camper, IV. 61. Candela P. B., XXXVIII. 400. CantiJpratano Tomasz, XXXI. 17. Canzius, XX:XIIX. 350. Capot-Rey R., XXXIX. 132. car, XIII. 61. Ca:ram.an Petru, XXXIV. 291, 298; XXXV. 172, 180. Carava.glios, XXIX. 20'7; lXXX. 249. Candanus Hier., XXVII. 77; XXXVIII 2'39, 27'1. Carie Ant ... V. 284. Carleton Allen Kemp, XXXIX. 154. Carlon J., V. 81, 274. Carner, IX. 232. Carnoy H., VII. 80; XXI. 269, Caro Jechesk,iel, rabin, czł. T. L...I. 32. Carosi I. F., XXXVIII. 289. Carpini !Plano, XXXIII. 138. de Carpini J., x.X.XVI. 351. Carpzov, X. 251. Carteret, XXXVII. 377. Cartiez. I. XXXVII. 367. Carusi Evaristo, XXIX. 151, 152; XXXIX. 167. Casmann O., XXI. 82. CaS'sel, V. 370; XVI. 15; XXI. 231. Cassirer, X:x.xVEI. 312. Castalli, XXXVII. 3,60. Castren, VI. 244, 322; VII. 28; XVII. 10. Castrin, XXXVII. 103. Castro de Franc., 'XXXI. 152. Cathrein W" XXXVII. 395. Catlin, VI. 230. Cavanna Jan, cm. T. L., I. 32, II. 374. Cavazza F., XXXVII. 385. Cayles, XXII. 61. Cegielski, VII. 227; XIX. 107. Cehak Aug., XXXIV. 291. Cehakówna Helena, XXVII. 192; ~XXIX. 2158. Cekrops ustawod., H. 103. Celicho~ski Z., I. 64, 266; IV. 116, 237; VI. 223; VII. 30, 31; XIX. 8S, 89; XX. 152; XXVII. 108, 110. Celtis, XIX. 124; X!XVII. 77. Cemino C" Xx.:X. 175. Cenar Edward, czł. T. L., II. 288. Cennini, XXX. 171. Cenova Fllor.ian, Ceynowa, I. ZO; V. 321; VI. 310; VII. 97; VIII. 314; XVI. 416; XXII.64; XXIII. 118, 121; XXVIII. 30, 31. Cercha Stanisław, II. 189, 220, 373; VII. 222, 224; XIV. 167; XXIII. 152; XXIX. 102; XXXIV. 266; X,XXIX. ,5IS7,588. Ceremuga Jan, czł. T. L., VII. 110. Ceriton Odo de, XXX. 91. Cerulli E, XXXVII. 360. Cesariusz z ArIeS', XXVIII. 100. �893 892 Cezanne p" XXXVIII. 334, C€zar, I. 151. Cezar Juliusz, VII. 150, 151, 157; XI. 35'2. Cętnikowa St., XXXIX. 367. Chabas, XII. 333. Chadwick Mu.nro H., XX. 216, 231. Chajes J., IV. 346; XXx. 270, 271. ,Chajewsk'i W" p. ChleboradzkiAnt., XXXIX. 413. Chalati.an Bag'rat, XVI. 113. Chalański M., VII. 233. Chalasiński I., XXXVIII. 33, 338; XXXIX. 597. ChalUJbiński Tytus, dr, VII. 225; XV. 157; XVI. 62;XXIII. 148; XXX. 76; XXXI. H6, 148, 149; XXXIX. 315. Chamard E., XVI. 15. Chamber, XIX. 69. Chamberlein, I. 184; XXXII. 154, 1~5; XXtXIX. 424. Chamblis Ch. E., XXXVIII. 405. Chamiec Ksawery, VII. 336; VIII. 321; XVII. 71. Chaminade, VII. 88. Champion E., XXXVI. 135. Champolion, XlII. 332. Chandlerówna Helena, czł. T. L., V. 295. Chantepie de la Saussaye-BerthletLehman, XXXII. 170; XXXIV.2. Chapple E. D., ,XXXVIII. 315, 384; XXXIX. 45, 50, 62. Charcot. VI. 3,99. Charles S. I., XXI. 270. de Charencey, VII. 87. Charpentier I., XXXIV. 65. Charszewski Ign., XI. 30..'1. Chassinet, XIV. 197. Chattopadyay, XXXVIII, 47'6. Charu7.in, Charuzina W., XVIII. 227, 229; XXVIII. 10; XXx. 9; XXXIX 89. Chavannes, XXI. 4. Chełchowski K, XXI. 80. CheIchowski D., dr, III. 325; IV. 49, 159, 167; V. 43, 182, 184; VI. 20; VII. 226, 233; XVI. -350. Chel'bulier A. E., XX,XIX. 499, Cherbnrg Herbert, XXXIX. 176. Cherry Fran!;ois, XXXIII. 137. Chętnik Adam, Ch. A, VI. 116; XXIII. 151, 153, 172, 17(3; XXVI. 127, 151; XXVII. 169, 200; XXX. 242; XXXI. 163, 174; XXXIII. 141; XXXIV. 265, 2'66,291, 298; XXXV. 172, 1l~0;XXXVII. 412; XXXVIII. 215, 230, 440; X,X,XIX. 35'5. Child J., VII. 233; XXIII. 113. Childe V" XXXVIII. 385, 3'97. ChildeLert II, dekret o czarach, XXV.9. Chleboradzki Anton i, p. Chajrewski W. Chelb')\Vsk~ Vin 146; lXV. 250. Chlel:hwski A., XXIII. 154. Chlebowski Br., VII. 237; VIII. 223; IX, 111, 427; X. 239; XI. 419; XXVII. 123. Chlebov's~i Karol, V. 227; VI. 319; IX. ::10, 311. ChleboV\ski P., VII. 42. Chlingp.nsperg-Berg, XlI. 339. Chłedowski, I. 20. Chłopk0wna J., XXVI. 143. Chmar;-yński G., XXXVI. 395. Chmiel Ad., IX. 422; XXIV. 105; XXVII. 161. Chmielewski K., XXXIX. 357, 359. Chmielewski Tadeusz, czł. T. L., IV. 117, 235; V. 198. Chmieliń~ka Aniela, XXV. 141; XXVIII. 28; XXIX. 15'8, 163;., XXXIII. 80, 143, 148,157; XXXIV. 298; XXXV. 172; XXXIX. 619. Chmielnicki st., x..XI. 164. Chmielowska Zofia, czł. T. L., II, 96. Chmielowski B., II. 20; IV. 325; iX:rU. 294; XXI. 231; X,XII. 150; XXUI. .r-67; XXVIi. 123; XiXX. 2oo; XXXVII. 288, 290, 2,91,~, 297, 300, 304-306; XXXVIII. 247, 252, 253, 264, 2.66, 273; XXXIX. 300, 306, 3~. Chmielowski Piotr, IV. 32, 40, 253; V. 23, 28; X. 3'94; XI. 293-2195; 302; XVIII. 122, 123, 125; XIX. 89, 107; XXXI. 12. Chociszewski J., I. 210; II. 12,5;,IX. 293; XIX. 37; XXXV. 12; XXXIX. .57'6. Chodakowski Zori.an Dołęga, .p. Czar_ nocki Adam, II. 94, 95; III. 93, 94; IV. 35, 237; VI. 402; VII. 223; VIII. 426; XV. 137; ,XVI. 269; XIX. 74; XX. 192; XrXII. 154; XXIX. 17'9; XXXVI. 8, 12, 89, 92-94;96>-106; XXXVII. 145, 146, 3'40 ChDrdo~iecki Daniel, malarz tj'lpów lud., XX,XIII. 151;X,XXVIII. 267. Chodynicki K, XXVI, 134; X:XVII. 169. Chodzidło Teofil, XX,XVII. 98; .xxXVIII. 410; XXXIX. 486. Chodźko A, XI.II. 15'1; XIV. 403. Chodźko Dominik, II. 94. 95; IV. 40, 150 251; V. 2B, 39; VIII. 209. Chodźko Dominik, II. 94, 95; IV. 40, 150, 251; V. 28, 39; VIII. 209. Chodźko Ig., XXI. 151; XJXIII. 123. Chodźko Leonard, XX,XIX. 580-582. Chlojnowski, zbiory, XXII. 155. Chojnowski Józef, III. 87. Cholewa M., IX. 132; X:XXVI. 225, 250, 256. Cholnoky E., XXXV. 180. Chomiński, XXIII. 153. Chomiński O., XXX. 258. Chopin Fryderyk, I. 193; III. 122; XIII. 174; XXI. 33,35; X,XIX. 130. , ChoroWoiczowa A, XXI. 165; XXIII. 161. Chotek K, XXVII. 152,200; XXVIII. 240. Christ, XVI. 320. Chro:boczek Eweryk, XXXIV. 291. Chrobot Stan., XX,XUI. 148. Chrzanowska Paulina, XXXIX. 444. Chrzan!owski, p. Chodakowski Zorjan" II. 94. Chrzanowski E., XXJXIII. 8, 18. Chrzanowski Ign., XII. 327; XIX. 75, 81 96 100 103' XX. 154; X,XIV. 96'; X.XVI.' 132,' 133; XXVII. 125. Chudi.akow I., IV. '57; V. 183. Chud7Jiński A, VII. 94; X. 350. Ghudziński Teofil, VIII. 321. Churchill, dr, XXVIII. 8. Chwali:bóg Witold, XII. 189. Chwistek Leon, XXiX. 10; XXXVI. 173, 174; X.XXVIII. 275. Chwojka, VII. 334; X,XIII. 47. ChYbiński Adolf, XIII. 171, 262; XVI. 178; XXI. 29, 71, 75, 00; XXIII. 156, 161; XXV. 141;XiXVI. 125, 143, 1'51; XXVII. 149, 163, 169; XX.IX. 150, 195, 196; XXXI. 146; XXXIV. 291, 298; XXXV. 172; XiXXVI. 74, 7'5, 78, 102; X.X.XVII. 466 467, 469; XXX,VIII. 241, 618. Ciasto~iówna Z., cził. T. L., VII. 335. Cicero Marcus Tullius, pt. Cyceron, .XX. 40. CichaIski W.• XXXVI. 396. �81)4 Ckhocka-Petrażycka ZoNa, XXXV. 172. Cichocki Wł., IX. 208, 427. Cichowiczowa Helena, org., XXX. 268; XXXI. 164; XXXIV. 200. Cichl::>.wiczówna Wiesława, XXIX. 111, 176, 177; XXXIV. 266. Cichowski Mik., XVII. 58. Cicimir,ski, XXXiI. 164. Ciechanowska E., X. 75. Ciekliński P., VII. 30; XX. 37, 109, 151, 209. Ciembroniewicz J., XXVIII. 142. C~emniewski J., IV. 238; XXIV. 95. Cieplik JÓz., IX. 426; X. 280; XII. 276; XIX. 36. Ciemiak Jędrzej, XXVI. 125, 143; XXVII. 168, 169, 200; XX.IX. 126, 207; XXXIII. 148; XXXIV. 291; XXXV. 31; XXXVI. 5; XXXVIII. 615. Ciesielski Teoei, czł. T. L., I. 32; V. 294. Cieśla R., XXVII. 2.00; XXVIII. 47. Ciętak Zdz., X,XXI. 164. Cinciała Andrzej, I. 20; IV. 49, 100; V. 42; VII. 233; IX. 149; XXXIII. 140, 148; XXXIV. 298. Cincjus W I., XXXVIII. 353. Ciochówna M.,. XXI'X. 162. Ciołek Gerard, XXXVIII. 446, 451; XXXIX. 228, 530. Ciołek Kaz., XXIII. IW, Cipriani, XXXVII. 362. Cisek M., II. 199; V. 37, 44, 295; XIV. 171. Cislo R., czł. T. L., VI. 224; VII. 220 Ciszewski Stanisław, I. 1819;IV.,46, 49, 153, 154, 167, 259, 266, 268. 396; V. 42, 143, 146, 181-185... 294; VI. 319., 397. 398; VI.I. 65, 91, 95, 98, 99, 110,168; VIII. 100, 111; .X. 242, 244; XI. 226, 436; XIII. 895 56, 57; XV. 217. 219; XVI. 34, 107. 229, 281, 282, 331-332, 351; XVII. 19, 42, 47, 55--57, 130, 135, 137; 242, 261, 264, 27,0; XVIII. 115, 140, 162, 166; XX. 302, 311; XXI. 70 75; XXII. 152; XXIII. 51, 148, 153· 163,164,166, 174; XXV. 141; xxvI: 49, 00, 89, 140, 143, 151; XiXVII. 143, 183; XXVIII;. 127, 128, 132, 140, 254; XXIX, 104, 162, 174, 176; XXX. 86,2W, 223, 259, 382; XXXI. 107, 108, 143. 164; XXXII. 96, 106, 140; XXXIII. 112,117, 148; XXXIV 266; XXXV. 17; X!XXVI. 12, 5860; XXXVII. 15; XXXVIII. 210, 214,219, 220; XXXIX. 589, 627. Ciuk Fr. J., XXXlX:. 4217. Clark Graham, XXXVIII. 397. Clark W. E., XXXVIII. 399. Clarke, VI. 114; VII. 89. Classen K. H., XXXIV. 266. Clausetti Carlo,. XXIX. 204. Claverts Hans, XXVIII. 195, 196. Cladd, XI'X. 160. ClouS'ton W. A, III. 176; XXX. 89. Cocchiara G., XXXVII. 421, 422. Cach, VI. 367, 372. Codrigan, XII. 15, 16. Coelho, XVI. 3'515;XXXIV. 17. Oo<hn F., XI. 335. Coleobrauck Henry Thom., I. 98. da Colla Francesco, XXXIII.137, 138. Colvin, XXXVI. 187. Comte August, I. 227, 243; IV. 336; VI. 236; VII. 4; XiXI. 82; XXXVI. 140, 185, 354. Condorcet, XXI. 82. Condrigton, XVIII. 25. Conghey I. I., XXXVIII. 400. Conrad, VII. 226. Conrady A., VII. 151. Contenau G., XXXIII. 145, CoJk, podróżnik, II. 99; X'X;XVII. 377. Coon C. S., XXXVIII. 384; 394, 399; XJX!XIX. 45, 50, 62, 425, Cooper Col., XXXVIII. 391. Cooper H., XXXVIII. 129. Cooper J., X,XXVII. 358. Cope Edw., V: 293. Cosquin E., III. 17'9; XVI. 355, 356. Coronini-Croniberg, I. 28. Corso Raphaelle, X;XVI. 100; XXIX. 162, 203, 207; XX,XVIII. 360, 362, 423 476; XXXIX. 161. Corter" XVII!. 106, 107. Cortreius A, XXXIV. 282. Costa Joaquime, XXXIX. 160, 162, 172. Costamagna Jakób, VII. 326, Costenoble Herman, X. 126. Coudry E. W., XXXVIII. 400. Cou};in Aleks., XXV. 11, 12. Couper W., 'X!XI. 4. Courtenay Ehrenkreutz, p. Baugouin de Courtenay. Coussemaker O., XIII. 172; XVI. 15; XIX.69. Coxe Wiliam, I. 147; XXXVIII. 289; XXXIX. 572. . Cranc Walter, XIII. 2 64. Crane Th. F., XXX. 96. Cranz, VI. 115, 229; VII. 58. Cranzius J. Canzius? XXXVIII. 239; XXXIX.350. Crawley F., XVI. 107. Creizenach Wilhelm, II. 89; VIII. 148; XIX. 69. Crescentyn p.iotr, Crescentius p. Krescentyn, XIX. 131; x;x:XV. 65, 68, 72; XXXVII. 283, 284, 289,298, 301; XXXVIII. 233, 234, 237, 240, 244, 245, 2,62; XiXXIX. 294, 296, 300, 336. Creutzer, I. 9. 1 Croce, XXXVII. 315. Crociani Gib,vanni, XXXV. 180. Crooke W., XXXIV. 2. Crot du Charmer, XXXVI. 199. Crowfort, XXXVII. 360. Cruet I., XXXIX. 149. Crusius M., VI. 321. Crustus O., XVII. 101. Csaplovis J., VI. 280. Csorba T., XX·XVII. 357. Cukermann, XXXIX. 34. Cuno J. G., I. 111. Curcie V., XJX1XVII. 430, 431. Curr, XVII. 7, 8. Curtin J., XXXII. 100, 110, 137. Curyłówna,mal., XII. 116, 120, 1Z!. Cvijic Jovan, 'XiXIX. 198. Cybulski'Napoleon, II. 127, 184-180\. 288, 355; VII. 227. Cy'bu};ski Stefan, XX'XV. 100. Cycero n. M. T., VI. 21; Xl" 123; XJXIII. 13; Cicero, XXXI. 126; XXlXIX. 150. Cygaló'wna, lXiXIX. 163.· Cygański Mat., X1XIII. 166; XXXI. .26, 29; XlXXVIII. 245; XXXIX.30t Czacki Tadeusz, II. 45, 114; III. 86, 94; IV.32, 357; V. 79; VIII. 90; X. 242; XI. 171; XVIII. 122, 125127, 131; XIX. 126; XiX. l, 156, XXI. 127; XiXVII. 104; XXXVI. 101. Czaja Stanisław, VIII. 224; X. 348. 367,434; XI. 17, 130, 199,200,224; 435; XII. 35, 122; XIX. 37; XXXI. 60-62; XXXIX. 589. Czajewski Wiktor, I. 221; U. 189. Czajkowski Antoni, X. 388--392, 395; XXXVII. 157. Czajkbwski Michał, XIII. 151;XXiXL 12.6. Czajkowski Stanisław, I. 96; VII. 2()9. 216. �897' .896 Czak i J., XXI. 42. Czako E., XXiXVII. 353. Czambel, XXVI. 94., 110. Czapczyński T., inform." ]X. 408. Czapkowicz B., XXII. 157. Czapla Andrzej, XXXIII. 148. Czapla Fra.nc., XXXI. 164. 'Czaplicka M. A., XVIII. 231; XXlII. 162; XXXII. 149; XXXVII. 211, 212. 'Czarkowski Ludwik, II. 373; VII. 221; XIV. 4tl2; XVII. 256, 257. Czarnecki J., XXXI. 164. Czarnecki T., X'XII. 1£1. Czarnecki W., XNII. 271. Czarniecki Stan., XXVI. 109. Czarniecki Wl., XiX;XIII. 4. Czarnik Br., VI. 223; V. 39. 'Czarnocka, XII. 171. Czarnocki Adam, p. Chodakowski Zorian Dolęga, IV. 33, 34; VIII. 90; 'XiXiXVI. 89; XIXXVIII. 218, 219. :zarnocki Jan, XXVII. l4!9; XXXVI. 89, 90. Czarnocki Napoleon, XXVI. 69. Czarnotulski, XIX. 130. Czarnowska Maria, IV. 32; VI. 203; X:XVII. 156. 'Czarnlowski J., XV. 15 1; XXII. 15,9, 160. 'CzarnowskJi St. VIII. 210, 439; IX. 301; XXVI. 143. Czartoryski Adam, II. 95, 189, 1,92; XIII. 159; XXXVI. 93. 'Czartoryski Aleksander, Ul. 116. Czartoryski J., czł. T. L., I. 191; II, 96. Czartoryski W, organ., XJXI. 2003. 'Czartoryski Zygmunt, czl. T. L., II. 180 .czeboksarew M. N., XiXXVIII. 35,1, 353, 354; XXJX:IX. 31, 56, 63, 70,79. 1 Czebulski Wojciech, Xxx,IX. .340. Czech Henr., astrol., XXVII. 80. Czech Świętopełk, II. 89. Czeczot Jan, III. 104; IV. 42; V. 28, Czechowie, XX. 126, 127, 153. Czecho'wska H., VII. 222; X'XVII.157. Czeczeli Adam, XVII[. 115'. Czechol Sędz~woj, XXV. 47. .44; VI. 4tl1; XII. 186; XXI. 15,1; XXVII. 1.:)6;XXIXII. 21. Czekalski E., XXiXVII. 158. Czekaiski J., XXXVIII. 192, 202. Czekanowski Ja.n. XX. 312, 314-318, 320; XXI. 3, 89, 71, 75, 815, 90; 92" '97, 160, 164; IX1XlH.20. 25, 32, 160, 163; XiXIII. 149, 151, 162, 169, 181; X!XV. ,99,100, 141; XXVI. 37, 8~94, 1219,130, 132, 143; 151; XXVII. 41, 54, 165, 185-192; X1X1VIU. 108; XXIX. 1410, 14,1. .143, 144, 152, 196, 200; XXiX. 246, 253. 200, 261, 271; XXXIII. 144; XiXXIV. 46,51-53, 56, 57, 59, 63; 65, 25'6, 200; XIXlXV. 64, 180; XXIXVI. 9, 20, 3:3, 66, 68, 75. 7'8. 82, 367, 382; XiXXVII. 471, 475; XXXVIII. 150, 202..,210-214, 220224, 313, 319, 320, 361, 451, 452; XXIXIX. iw 175, 426, 438-440, 520, 610, 611. Czelak'owsk}, Czelakowsky, II. 32; VII. 42; IX. 32. Czempiński Pawel, VIII. 128; XXVII. 12:1. Czeplelowski E •..czl. T. L., I. 268. Czerkawski Włodz~ierz, III. 273, 274,27£, 27,9...280; IV. 232; IX. 190; X. 339; Xl. 432. Czermak Klim. I. 192. Czermak W., X. 242; XiXXV. 30, Czermiński M, II. 89; III. 94; VI. 4115; VII. 237; VIII. 223, 319. Czernecow W. N.., XiXXIX. 77, 94. Czernicki Leon, czl. T. L .. VII. 111. Czerny Adolf, p. Cerny, I. 187; VI. 410; VII. 24tl, 336; VIII. 88; X. 461.. 470; XI. 97, 312, 418; XIII. 166; . XVI. 347; XX'X. 246. Czerny Anna, XXXVIII. 462. Czernyszewskij., XiXXI'X. 28, 46. Czerska-Mączyńska Maria, XXXV. 172. Czerski Jan, x.X!XV. 33. Czerski St., IV. 451, 452; V. 99...290292; VI. 318; VIII. 333. Czerwiński Ign, IV. 32; VI. 203; XII. 171. Czerwiński M., XXVI. 1'51. Cziczerow W".' XXXIX. 22, 32. Czikobawa A, XXiXIX. 36. Czindle Mac., XjXXIII. 137. Czitaj, XXXIX. 96. Człuchow, X'XXVII. 27~. Czołowski., I. 222; II. 288; IV. 59, 235, 341; V. 196; XIII. 61. Czomow Iw., X!X!XIX. 100. Cwrtkower,lXlXVI. 130; IX\X.VU.192; X'XXI. 157. Czortk6wna Franc., XjXXV. 180. Cz6rnig,czł. T. 1.." 1. 92. Czubek J., VII. 30; XII. 323; XIX. 100,101; XXI. 78; XiX,V.27; X!XIX 110; XXjX. 98. Czubińskij P., IV. So.. 57, 84, 168, 171, 2£0. 339, 398; V. 36, 38, 44, 182. 184; IV. 192; XXII. 66; XiXIII. 117; XXVII. 12, 13...25; X!XXIII. 10. Czubryński Ant., XXII. 4; XXIII. 1£0; .xXVII. 119; XXX. 217, 221, 223, 224; ,XXjXIII. 148. Czuma Ign ..~XXX. 241. Czuprykows~i St., VIII. 220. Czyjewski W., XXiXIX. 368. Czyński Edward, I. 256; XVII. 257. Czystiakow, Xx,I. 153. Czyżewski. XXjXVII. 388. Czyżewski Mich., ,XjXjXIII. 148. Czyżewski Piotr, X:XiXI. 112, 113. Czyżewski St., VII. 111; VIII. 87; IX. 18'5; XI. 72. Cvijic Jovan, X:XII. 162. Cwieciński. XII. 186; XIXI. 147. Cwikiel Józef, XVI. 17'9. Cwikliński L., I. 62. Cwikowsl~i Jan, XI. 55. Cwirk6wna Wiktusia, inf.orm., OCI.213 214. Cajkanowic W., XjXVIII. 240. Cech Vaclav, IV. 117. CeLakowskij F.. IV. 31. Cernik Józef .. xXIX. 119. Cernohorski K., XXVII. 200. Cerny Ad., p. Czerny Adolf, III. 374, 383, 386; V.36; VI. 223; VIII. 435. Cerny p. Cerny,. XiXVII. 154. Cervinka, X;XVI. 3rO .. Cizmar I., V. 308. Crnek F., XXVII. 165. D D. J. krypton. p. Dembińs'ka Jad.wiga,X!XjXVII. 300, 3,67"375, 386. Dabengotz, XXIX. 169. Dachler A, XV. 144. Dachner A .. XVI. 114. 115. Da'Chnowski, XXIV. ~8. Dadloff W., XXXIX. 95. 57 Lud - Tom XL Dal W., VIII. 300; XVII. 23; XXV. 3; X;XiX.I. 1£, 17; XXXII. ss.. 84; XXi)CIII. 27. Dałbor, XXXVII. 463. van Dale, ~XIXI.185. Da1imil, ~ronikarz:.' X. 131-133. Dalton, XV. 249. �898 Darnhouder, XXV. 15. Damroth Konstantin, p. Lubiński Czesław., III. 86, 378. Damse, XIII. 190. Dan, D., V. 37. Daniczyć J., XVII. 137. Daniec Wład." o:f)iar., XXI. 79. Danilczuk Włodzimierz, XXXIII. ]48. DaniUowicz (Latopisiec), III. 102.104. Daniłow, IV. 31. Daniłow Kirsza, XXXI. 152. DaniłowJcz Ig" VIII. 131; XXXVIII. 263. Daniłowicz-Strzelbicki, III. 371, IV. 48. Dankiewicz, I. 20. Dannenberg Herrman, VII. 297, 298. Danner, II. 9,8. Danon A,XV. 146. Danes Jerzy, XiXIX. 198. Danos E., XXXVII. 355. Dante AUghieri, X. 366; XIII. 259. Danysz-Fleszarowa R. XXVII. 149, 169. Danzel Th., XXUI. 177, 181, 182. Dańc6wna Hel., xxxv. 18Q. Dargun L., I. 36, 68, 70, 71, 74, 76, 145. 153; IV. 336.,354; XIII. 57, 349. Darnowski Bogusł., XXXI. 79. Darowski, I. 20, 21; VII. 38, 211; XIII: 15'6; XXIV. 94~96. Darowsk·i Weryha, IX. 314. Dart R. A, XXXVII. 70, 76. DaTwin Karol. I. 10, 42, 45; III. 219, 220; XVIII. 231; .X,XVI. 30; XXXVI. 186, 354; XXXVIII. 10; XXXIX. 424. Daszkiewicz, proof.Uniw. Kij., III.94. Daszkiewicz N. P., VII. 233. Daszyńska-Golińska Zofia, III. 371, 374; IV. 231-233. 235, 237; VI. 224; 899 VIII. 77, 101, 126; IX. 102; XI. 97, 418; XIII. 60; XXX. 242. Daukszta Jan, czł. T. L., I. 32. Daur Al., XiĄL.. 176. ' Davenport C. B., XXXIII. 144. Davis A, XXXVIII. 392, 396. Davy G., XXXIX. 174, 179. Da'wid-Neel Aleks •., X,XXI. 164. Dawidenkow S. N., XXXIX. 61. Dawiids Rhys T., XVIII. 240. Dawidson, VII. 80; XXI. 164. Dawson, XVII. 8, 15. Dahnhardt O" XV. 205; XVI. 3538.. 39, 110, 347, 417; XVII. HH, 276; XXV. 39, 40, 42, 44, 51; XX,IX. 132; XX;XII. SB, 90, 94, 104, 106, 108, 112, 123, 126. Dąbczańska Hel., ofiar., XXI. 48., 50, 126; X;XXV. 31, 35. Dąbkowski Przern., XVI. 216; XXIII. 164; XXV. 7; XXVII. 166; X;XVIII. 110; XJXXVI. 78; XXXIX. 179. Dąbrowa Eug., maL, XI. 108. Dąbrowski D~osz J6z. czł. T. L., V.295. Dąbrowski D., czl. T. L., V. 295. Dąbrowski J., XXVI. 133. Dąbrows~i M., inform., K.."<:XIX.367. Dąbrowski st.,. XXVI. 143; XXVIII. 167, 17'9; XXIX. 187, 190; XXJm. 164; XXXIII. 1418; XXXIV. 287" 299. Dąbrlowski Sz., cz!. T. L., V. 200. Dąbrowski T., czł. T. L •. VI. 224. Dąbrowski Tad" XVI. 337. Dąbrowski Tomasz, XVI. 337. Dąbski Bronisław, X. 343. Debec F. P. XXXIX. 7'9, 419, 420. Dechelette, XXIII. 35. Dedina Vac, XXVI. 128; XXXV. 180. Dee dr, XXVII. 90, 92. Deeche W" XXII. 57.. 58. Deedes C. N., XXXIII. 145. Deeters G., XiXXV. 199. Defontaines lp., XXXIX. 132. Degh L., XXXVIII. 361. Deignau H. G. XXXVIII. 412, 413, Dekowski J., XXVII. 169; XXXI. 164; XXXIII. 148; XXXIV. 291; XXXVI. 393, 401; XXXVII. 451. Delachaux, XX,XIX. 486. Delafosse Maurycy, XIV. 193; XV. ,142. Delaveaux H., XXVIII. 72; XXXV. 42",48; XX:XIX. 333. Dełbriick, I. 106; X,XJXVII. 311. Delehyae, XXI. 114. Delekta J., XXXIX. 280, 283. Delimat Tadeusz" XXXVI. 84, 381; XXXVII, 448, 450, 476, 481; XX'XVIII. 451 459, 460; XXXIX. 467" 5i54. Delisle, II. 113; IV. 3, 56. Delrio Marcin, XXVII, 111. Dembińska J., patr:ZJD. J.; XXXVII. 407, 412, 415. Demboweckij A, XXVII. 156, Dem'bowscy, or,gan" VI. 173, 179, 180. Dembowska MaI'ia, organ., VI. 187; VII. 111. Dembowski Bronisław, autor Slownika gwary podhalańskiej, III. 261; VII. 29" 30, 225, 226; XVII. 80; XVIII. 77; XIX. 74. Demby Stefan, X. 462, 463, Demestre, IV. 356. Deemter Dan, XI. 211. Demetrykiewj,cz Wł•., VIn. 321; ,IX. 301; XI. 201.. 202, 418; XVI. 414; XVII. 59, 69, 73, 74; XXIII. 187; XXV. s. V, XII; XXIX. 193, 194. Demianowski Adrian.. XXVII. 187. Demianowsk,i Stan., czł. T. L., V. 295. Demidowicz P., XX.xUI. 9. Demokrates, XIV. 217. 57* Demokryt, lXV. 1.90;tX,x.'X'I.120, 127, 135. Demostenes,. VI. 202; (}{lXI. 18'9. Denes p. Króliński Kazim., XI. 99. Deniker J., VIII. 168; XV. 10; XXI. 98; X,XIII. 179, 180. Densmore Fr.,. XiXXVII. 372. Densusianu, X!XXVII. 359. Deotyma, XXXIX. 411. Depowsk'i I., V. 222; VIII. 335, Depping Wilhelm, X. 240. Derc K .....XXXIII. 157. Derda Marcin, nakł., XXXI. 174. DerdowS'ki Hieronim, XiX:XI. 164. Derdowski Jarosz, III, 387; VI. 310; VII. 97; XVIII. 135. Derek Karol, XXIXIII. 148. Derewińska A" VIII. 89, Dereżyńska M., XXXVIII. 462. Descartes, VI. 114. Deslongchamps, XVI, 321. Desnoyers, .x...XU. 62. Desrouseau, VII. 80. Dessaurer" XXXVII. 338. Destee Jules, XXiXV. 180. Deszczka Wład., XXVI.l~; XXXIII. . 148. De Terra, X;X:XVIII. 623. De Torra Helm, XXXVIII, 623. DębIicki I,gnacy, III. 86. ~bickli Stan ..., XIII. 263, 264; XV. 52. Dębicki U" VIII. 130. Dębowski B., XVI. 235. Diamond I., XXXVII. 367. Dickens Karol, III. 2. Dicker J., XJXVII. 165; XX,XIX.179. Diderot XXXVIII. 278. Didrou M., VII. 298, 299. Diefenbach, IV. 97. Diels Henr., XXI. 192, 193. Dienstl XIX. 37, Diepgan, XXIX. 152. �900 901 Dieterich A, Xl. 193; XXII. 148. Dieterich Karl, XII. 36; XVI. 25, 41, 107. Diether XXXIX. 172. Dietl, XXXI. 173. Dietl JÓz., XXXIX. 315. D:etr>ichson, XVI. 287. Dietschy, p. Ditsche? XXXIX. 486. Dietz Ludwik, czł. T. L.. I. 64. Diez, XVI. 321. Diodor, II. 97. Deoklecjan, XJXI. 110, 118. Dtonizos Trak.,. X,XXVII. 310. Diucz, VIII. 325. Distche, II. 105. Ditmar, kronikarz, X.145; XXV.121. Dittrich P., I. 184; XIII. 16l. DiJxon. XXXIV. 275. DjlJrdjevic T., X,XXVII. 429, 430, 432. Długopolski, X,X.3Q9; XXI.78; XXV. 109,30,. 32, 33; XJXIX. 110. Długosz Jan, II. 124; IV. 49, 50; VII. 74; IX 138, 328; XI. 341; XIII. 13, 94-9'6; XIV. 19,. 22, 25, 29, 30, 37, 41, 42... 64-66, 71, 74, 75 7'9, 80~82, 84, 88, 89, 200, 206, 20,7, 209, 212, 2,33, 234, 310,. 313, 314, 316, 320, 333--'336. 340; XVI. 181--87; XIX. 78.. 84, 112, 127; XIX. 191, 209, 2011,305; XOXI.162, 163, 267; XXII. 4; XJXIII. 160; XXV. 32; X:XJVII. 90; XXIX. 63; XlXXVI. 213; XiXXVII. 172; XiXXrX. 331,. 349, 350. Dluska H., ofiar., XlXI. 7'9. Dłuska Br., ofiar., XiXI. 79. Dłużewski J., XXXVI. 392. Dmochowska M... ~XX. 270, 27l. Dmochows~i Fr., V. 81. Dmochowski Zbigniew, XXXV. 180. Dobbin A, XXJXIII. 137. Dobosiewicz Stan., XXXV. 172, 181. Dobrjański Kalistrat .. XXXIII. 117, 126. Dobrolubiaw, XXXIX. 28, 418. Dobromilski Herburt, X. 204. Dobrotworski, XVIII. 88. Dobrovits A., XXXVIII. 361. Dobrovsky J.,. XIV. 60. Dobrowolska Agn., XXIX. 30; XXXIII.. 148; XoXXVII. 349; XXXVIII. 21'9, 451; XIXiXIX. 608. Dobrowolska D., XXXVII. 166, 191, 217. 223; .XiX;X~IX.600. DkJlbirowolska M., X~XVI. 144; XXXIV. 291. Dobrowolska W., XXVII. 165, 169; XXXIV. 291. Ddbrowolski A., XXVIII. 170. Dobrowolski J., XIII. 246.. 248; XJXIX. 197. Dobrowolski Kaz., XXIII. 159, 187; XXV. 19, 32, 37; XXVI. 144; XXiXI. 69. 162; XXXIII. 148; XXXV. 20, 58, 172; XXXVI. 82; XXXVII. 166, 172, 173, 175 179, 180, 226, 227. 229, 232, 475, 476; XXXVIII. 221, 222, 225, 457; XXXIX. 102 599, 625. Dobrowolski Nałęcz M., XXIII. 156. Dobrawla'lski St. I., I. 256; IV. 334. Dobrowolski Tad., XIII. 154; XXV. 141; XXVII. 161; XXIX. 113, 115, 129; XiX:X·I.67, 115; XXXIII.149; XXXIV. 266, 291; XXXV. 173; XXXVI. 164-167, 172; ~XXVIII. 331, 440. Dobrowolski Włodz., VII. 238; XXV. 52. Dobrowolskij W., XVI. 136;XXVII. 156. Dobrskiczł. T. L., VII. 102. Dobrzańskii Stefan, czł. T. L., I. 64.. Dobrzycka A, XXVII. 163. Dobrzycka El., czł. T. L., VIII. 224; XI. 69. Dobrzycki D. IX. 94. Do;brzycki J., XXVI. 140; XXVII. 163; XXiXV. 173. Dobrzycki Stan., VII. 237, 328; VIII. 94; XI. 113, 116, 2,93; XIII. 299; XVI. 426; XIX. 104-107; XX. 154; XXIII. 150, 161; XXIX. 115, 116; J:[XXIII. 149. Dobrzyński, XV. 203. Doleżan W., czł. T. L., V. 290, 295; X.240. Dolina Jan, XXV. 111; XXXV. 40.. Dołgich B. e.,. X'XXI'X. 32, 90, 94, 422. Dobszyńsk'i P., XVIII. 138. D01:JjsiJnsky,XXVI. 110. Dobzhańsky Th., XXXVIII. 400. Doke, XXiXVIII. 64. Dolard I., XX:XVIII. 392. Dornagalska K.: czł.T. L., IV. 238; VIII. 335. Domagaiska M., X. 95. Domaniewska Z., XiX'XVIII. 451, 457. Dornaniewski J.,x,xVI. 144. Domanowsky I., XiXXVII. 355. Domański Ant.. czł. T. L., VIII. 335. D:Jmejko Ignacy, IV. 41,. 151; V. 40. Domluvil E. , XI. 212. Donaj Herman, XXV. 109, 110. 142; XiXXV.40. Donder Jan, XXXIII. 149. Donogh Me., XVII. 12-14. Dorotiejew, IV. 339. Dorohostajski Monivid I. 23. Doroszewski W., XXIX. 197. Dorsey G. A., XiXI. 16; XXXII. 112, 120, 121, 143,. 145, 163. Doubek Fr., .XiX,XIII. 149. Dougal M. Wi!., X-XXIII. 149. de Dourdan, ,XlVI. 218. D~wgird T.,. XI. 253; XXXI. 66. Dowmut, syn Mendoga, III. 102. Downar-Zapolskij M., II. 187; IV. 340, 341; VI. 231; XXVII. 156. Dowojna Sylwestrowicz M., IV. 393; V. 24, 182; XVII. 50, 51; XXXII. 102. Dorler A, XV. 145; XVI. 347. Drangendorff, XXII. 152; XXXIV. 7,9, 133. Dragomanow, Drahomanow, IV. 84, 156" 168, 265, 386; V.JI. 80; VIII. 111; XV. 30; X!XVII. 9-12, 1517,25; XX:X. 90,99, 10'1, 102.. 107, 116, 130, i32. Dragosla'w, XXX. 116. 119. Drake Jan, xxxrx. 579. Draper G., XXXVIII. 400. Drechsler P., XVI. 155; XVIII. 97; XXV.84. Drend M., XXXVII. 276. Dressel Adol~. XXIiX. 127, Drewko JÓz., czł. T. L., VII. 111. Drewklo M., XlXI. 66; XXII. 157. Drews P., XXXVI. 152. Drexel A, XXI. 289. Dreziński Kar." czł, T. L., VII. 112. Drobnick,i Luk., VI. 275. Drobnjakovic B., XXIX. 198, 200; XXiXIV. 87; XXXVII. 431, 437. Dropiowski, czł. T. L., I. 32. Dropiowsk'i P. W" VII. 236; VIII.B9, 90, 208; XVUI. 12,3, 129,. 131. Drozd F. Ą.., XIII. 3B. Drtina, XiXIII. 164. Drujanow A, X1XXIII. 142. Drżażctżyński Stanisław,. 11.173, 192; III.87; XVI:I.189; XIX. l; X:XIII. 153. Dubieckoi Mar., XVUI. 128. Dubiel Gabryel, czł, T. L., VII. 238. Dubiel L., X:XXIX. 600. Dubois de Montp{!rent, VII. 56" 57. Dubówna Q .• czł. T. L., V. 101, 295. Dubravius Joannes, XXX. 221. �903 902 Dubrowin M" VII. 56, 57, 58. Du Cange, I. 118; XX. 179; XXV.14. Duchanssois P" XXXIV. 291. Duchowicz Br., czł. T. L., V. 101. Duda JÓz., X. 230. Dudek Ignacy" VII. 235; VIII. 109; IX. 2'59. Dudrewicz Leon, IV. 62; XXI. 42. Dudzińska Franc., XXXV. 181. DudzińskJi Adam, XXIII. 151; XXV. .142; XlX!X. 261. Duglas H., XXXVI. 204. Dukat V, XXXVII. 43'3, 497. Dulaure, XX. 2,96; XiXH'I. 175. Duller E., XVI. 15. Dumaire WIad., czł. T. L. I. 144. DumezH G., XX:XIV. 45. ' Dumka Nikita, XXXV. 181. Dumolard Henryk, X. 240. DumJollltier G., V. 178; VII. 80; XX. 295. Dunikowska .I., XXXIX. 604. Dunikowski Juliusz, V. 200; XX.I.71. Dunin Borkowski Józef. XUI. 149, 155. Dunker, I. 267. Dunlop J., I. 12; XXX. 88, 102; XXXI.22. Dunlop Wilson, XXXI. 122. Dunn L. C., XXXVIII. 400. Duńczewski Stanisbaw .., V. 319. Dupertuis C. W., XXXVlU. 400. Dupierreux, XXIX. 201, 202, 206. Dupin, II. 108. Duplessis George., XXVIII. 168. Dupont de Nemours, IX. 289. Duramus mag., XXVII. 105. Durkheim E., VII. 152; XVII. 48; XVIII. 40; xtX. 154, 169; XXII. 10, 18,..24; Xix.xvI.l53; XXXVIII. 336; XXXIIX. 23. Duschak, IV. 182; V. 132. Dussaud Rene, XV. 143; XXII. 159. Duszan W" XVII. 27. Dutkiewicz J. XXJXVI' 394. Dutoit .. XVI. 38. . buval Iobbe E., XXXIX. 159, 166. DworakowskJi Stan., XlXXV. 181. Dworzański J., XXI. 60. DY'ba Cz., XXV,I. 151. Dybczyński T. XVII. 169. DY'boski R., XXXVI. 88. DY'bowska Helena_ organ. czł. T. L., .r. 63; IV. 116, 238; XIV. 301. Dybowski Benedykt" T. 3i); II. 91. 92, 187, 100, 374; III. 89, 91, 284, 285; IV. 62, 235, 398, 450; V. 89, 90,.,. 98, 287; VI. 4, 401; VIII. 98, 101; XI. 321; XVI. 364; XXI. 53; XXVI,I. 157; XXXIV. 266; XiXXV. 33; XXXVI. 40, 76. Dybowski W., XXVII. 172. Dydyński, 1. 219. Dy,gulski, czł. T. L., VI. 224. Dyjonizy, VIII. 403. Dyk Walter, XXVlII. 394. Dykarew M., VII. 335; XXiX. 129, 131. Dylewski E., VII. 33·5; XXiX.129...13L Dylewski E., X:XiXIV. 2,66. Dylik Jan, XXIXV. 173. Dymiński, XXX. 81, 125. Dymnycz Nazar .. XiXXIII. 149; XIXXIV. 292; XXXV. IlU. Dyneley prince, XV. 126. . Dynowska Maria, XXVII. 165, 169; XXXV.31. Dynowski Witold, XXXII.7; XX:XU·I. 141; XiXXV. 181; XXXVIII. 215. Dyrenkowa, XXXVIII. 355. Dytmar Merseburski. p. Ditmar, IX. 328; XIV. 362. Dziadecki L., IX. 112. Dziadowicz Kaz., XiXX. 270. DZJiadowicz M., XXX. 269, 270. Dziadulewicz, XX!, 156, 157. Dziewulski E., III. 227. Dziewulski St., XVII. 255. Dzikowski-Chamski, czł. T. L., I.32. Dziwiński Placyd, c~ł. T. L., IV. 114,117 Dzwonkowski, XIX. 144. Dzszafar Gebel', alch., XXVII. 90. Dżakardżal10w Ius .., XXXVIIII. 347. Dzanaszwili M.•..VII. 518,59, 61. Dżawachiszwilli, XXXDC. 70. Dżeng-iskhan, Dżyngishan, Czyngischan, I. 236; XXXVII. 90; XX'XI.X. 91. Działyński, III. 112. Dziama Leszek, czł. T. L., I. 32. Dzieduszyck·i Maurycy .. czl. T. L., VII. 194, 195. Dzieduszycki Tadeusz, 1. 418. Dzieduszycki Włodz" organ., II.91. 95; IiX. 185; VII. 331; XVI. 259; XiXI. 43, 45-46; XXXVI. 34, 50. D7Jiedzicki L ....czt T. L., I. 32, 267. Dziekoński I. B., XXVII. 30, 92, 94. Dziekoński T., X'X:XVI. 377. Dzierzwa, kronikarz, XVI. 283. E E. K." kryptonim, I. 207. Eastwick, XVI. 321. Ebbo, kronik .., XlIV. 37. Eberfeld, XXVIII. 35. Eberhardt Friedm... XXVIII. 98. Eberhardt W., XXXVIII. 43. Ebert, x:x.V. 126; XXXV. 196. Ebert M., XXVIII. 45; XXX. 190. Ebert W., XXXVII. 175,. 186. Eckhardt, XXVIII. 97. Eckart v. Sydow, XXXV. 199. Eckert v. R., VIII. 440. Ecsedi Stefan, Je.XV. 132. Edelstein R., XVI. 320. Eder Rob., XIII. 68. Edison, XlXI. 34. Edlibach, kronik. XXX.LX. 298. Edmont, XXXVIII. 158. Edwards W. F., XXXVI. 185, 186,354. XXXI. 1, 6, 10, 165; XXXIII.l49; XXXIV. 266; XXXVIII. 218. Ehrenreich, XXI. 87. Ehrlich.. XXXVII. 42,6. Ehrlich B., XXI. 270; XiXVI. 144. Ehrlich Eigen, XXX,IX. 148, 151,153 -~57. Ehrmann Th. Er .. XXXVIII. 292, Eickstedt E., XXXIII. 144;XXXIV.290. Einhorn Paweł, XX, 186. Einstein , XXXłX. 60. EiSen M., XXXII. 103. 117-119, 122, 124-159, 162. Eisenbach Józef cz!. T. L., VII. 112. Eisęnbart dr, XXVIII. 205. Eisenstein. XXXV. 181. Eisler R. XXXV! 149. Eisner P" XXV. 108; x.XVI.l44, 151. Eitram S., XXtfir.. 14J8. Eismond J .. XXVI. 144, 151; XXVII. Efimenko, XVIII. 139. 169. Efron, XXXII. 103. Ekblom M., XXV. 124. Egidius ma·g.. XXVII. 105. d'Ekert, x:w:r. 251. Ehrenberg H., XXVII. 60. Ekkert Józef, XIV. 326. Ehrenkreutzowa C. p. Baudoin de Elian, Aelian. Ellin, XV. 27-31; Courtenay:, XXI. 70, 7'5; XXIT.26; XXXIX. 306,308. XXIII. 149, 159-161; XXVI. 125,. E1iasz Walery p. Radzikowski Wa127, 130, 144, 151; XXVIII. 254; lery Eliasz, II. 84; III. 259; V. XXIX. 158. 206; XXX. 272; �904 905 247; VII. IDO, 10~, 183, 219, 234, 338; XUI. 70, 7'8; XXVIII. 168. Eligiusz z NYlon, XXVIII. 100. Elisejew, XXVII. 200; XXIX. 204. Eller; XIV. 330. EIs, XIV. 330. Elsner, XIII. 190. Elworthy, X'~XII. 101. Embrees I., ){lXXVIII. 394, 395 397. Empiryk Marceli, XXUI. 21, 29. Enarjarvi-Haavio E., XXXVIII. 381. Endzelin. XXX:r;X. 81. Eneasz, XV. 186; XXI. 147-149, 187, 191. Erk, etnogr. muz., I. 184; XIII. 172; XVI. 15. Erk-Bohme XXII. 69. Erman A,. VII. 62-64; XII. 333. Ernesti, I. 20. Erney Józef, XXIII. 168. Ernoni, XV. 142. Erzepki Boles~aw, I. 62, 187, 264; II. 288; III. 84, 86, 288; XVI. 108; XXI. 211. Erzepki R., IX. 195. . Eschenbach v. Wolfram, XVI. 218, 219. Esperson, XXXIX. 417. Essen'wein, XIII. 61. Engels Fryderyk, I. 36, 227. 242; IV. Estreicher Karol, bi.1:>liio;gra f, II. 198; 3'36; XXXVI. 3,55; XX'XVIII. 10, VLI. 234 338; X. 240; XI. 17, 24, 11, 213, 346; XXXIX. 15-20 29, . 35; XV. &-8; XXIX. 62, 64, 68 54, 56, 5,8, 627. 134; .XXXVII. 151, 168. ' Engelien A" XVI. 15. Estreicher Stanisław, I. 64; II. 198; X. 241; XI. 181; XXVI. 133; Enlart C., XXII. 60. 2CXVII. 95; XXXV. 30,. 1M; Ens Gaspar, XXXI. 1209. X/2CXVIII. 282; XIXXTX. 179, Epaulard A, XIII. 29>2. Estreicher Tadeusz, XI. 327. Epikur, lU. 2'81, 2'83; VI. 202; Estreicher Z., XXXVIII. 213; XXXVII. :no. XXXI'X. 589. Erazm z Czerwonej Grobili p. Erazm Eterlin, XVI. 321. z Rotterdamu XIX. 94. Etiopczyk P., X/X'XVIU. 370. Erazm z Rotterdamu, I. 20. Euhemeros, fil. greckL. I. 8; VII.339. Erben Karol Ja:romir" zbiel' plesm Eukrates, filoz., XU. 93. lud" II. 32; IX. 332; XV. 194; Eurypides, XVI. 25; XXXVII. 128, XXV. 142. 129, 132, 136,' Eckert, XXv. s. IV. V. Eutychios, XVI. 2,21; XXXI. 102. Erdel,ianowic J ovan, XXIX. 131; Evans John, VI. 2116;XV. 141; XXXVI,I. 429 430, 432. XVII:I. 230; XXXIV. 127. Erdelyi K., I. 267. Evans Pritchard E. E., XXXVIII. 392. Erich W. R., XXXVIII. 381. Eymeryk, XXVI. 4. 5. Erixon E., XXX'IV. 286; XXXVIII. Ezop, XIII. 153; XlIX.9 3, 107; XXXI. 202. 126; XXXVII, 11. 1 F Fabian W., XIXVI. 128; XiXIX. 200. Fabiański Henryk czł. T. L., VII. 112. Fabri Ernesti, XVII. 125; XXXIII. 112, 117. de Fabrie Mel~h:or, ,XVI. 11. Fabricius-Harless, XXII. 54. Fabryceusz IX. 19. Fahne A, XVI. 15, Fahnej J., XXIII. 13. Fajgel Fr., II. 95. Falb, wydawca kalendarza V. 348, Falejewa W" XXX VIII. 349. Falibogowski K., XXVIII. 210. Falimirz St., XXX VII. 288. 290, 296, 2197;XXX,IX. 324, 325, 330. Falkiewicz Karol, czl. T. L...I. 120, 223, 224; III. 87. Falkowski Jan, XV. 129, 110; X,XVI. 130; XXIX. 16!! 173; XXX. 227, 233 239, 254; XXXI. 155, 240; x:X:XII. 50; X.XXIII. 19; 78, 145; X.XiX,IV. 92 125, 142, 183, 246, 265 266 268' 290,291,298; XXX V. 16Z' 178: 181'; XXXVI. 4, 7, 9, 78, 409; XXXVII. 162; XXXVIII. 217, 349. Fals Ewald, V. 150. Fandarys Tomasz, III. 289. Farag Mahmud, inform. XIII. 144, 145. Farb M., czł, T. L." V. 391. Farina XXXVII. 361. Farnik' Ernest, liX. 423, 427; Xl. 109. Farny Józef, czl. T. L., I. 144. Farquharson AI.. X,XXV. 181; .xXIX'IX. 228, 251. Faust XI. 435; XX. 215; XiXV. 50; xXVI. 69; XXVII. 96, 101, 124, 133; XXIX. 62; XXX. 219, 221, 223; XY..KI. 105. Faust Jerzy Jan dr, XXVII. 168; XXIX. 62. Fawcette, XXXV. 181. Fą.fara Julian, czl. T. L" I. 224. Fedorowicz Władysław, czl. T. L., I. 29, 64; IV. 96. Federlowski Michał, IV. 49, 57, 115, 170 171, 260, 265, 396; V. 36-38; VI. 203; VII. 232, 233; VIII. 211, 212; IX. 311, 316; X,227, 239,233; 212; I,X.. 311, 316; X, 227., 239, 461; ,XIII. 295, 297; XIV. 192; ,X:V. 72; XVI. 353; XV!'I. 31; XXI. 70; XXIII. 51, 174; XXVII. 157 XXX. 15; XXXV, 71, 74; XXXVIII. 206, 219. Fedkowicz, XXX. 76, 8& 108, 113, 140~ 207, 208, 210. Fedorigo., XiX,XVII. 187. Fedrus, XIII. 153. Fehr Hans, XiXV. 96; XXVI. 6, 99; XXXIX. 140, 174. Feicht H., XXXVII. 468, 469. Feicht K. dr, XXIX. 195. Feilberg dr, 1.184; VII.80; XXXIII.2. Feis O., ~XIII. 17. Feist, XV. 171 178. Feist S,, XXXIX. 125, 127, 132. Fejcer Jędrzej, inform." VIII. 424. Fejer, VII. 197, 199, 200. Fejtalik Jul., VI. 194; XIX. 67. Fekete St" XXXVH. 357, 358. Fel E., XXXVII. 3:57. Feld Izaak, czl. T. L., IV. 238. Feldman W., XXX.IX. 5M. Felis F., XXVI. 151. Felsztyński Henryk" VII. 276. Ferdynand Katolick,i, II. 111. Fergusson, VIol. 300. Ferkówna M., XXiX,I. 165. Ferrand Gabriel, XITV. 193. Ferrari A, XXXVII. 360. Festus~ XIX. 300, Fetter Daniel, III. 95. Feydeau E., XII. 1-51,152. Fayerabend, XXII. 139. Feuerbach, I. 10. Fiala K.. ~XV. 128. Fiałek, XIX.33; Xx. 165, 169; XXVI. 133. Fiałkówna E., VIII. 335. �906 Fichte, XXI. 4. Fick August, I. 102. 111. Ficker, I. 92. Fiedko ks. Ostrogs~i, 111. 105. Fiedler Ark., XXXIV. 299. Fiedorowicz Wacław, VI. 305--307. Fiedźko Konst ....organ., XXII. 129. F,iedzko Konst., organ., XXII. 129. Field H. XXXVIII. 389, 399. Fierla Adolf, X;XXIII. 149; XXXIV. 292. Fil J" XXVI. 144. Filarski Al'bert, czł. T. L., I. 144. F'ilewicz, XXI. 160; XXXIV. 48. Filin, XXXIX. 34. Filińska K., czl. T. L., V. 101. Fil]QIIl, XXII. 60. FHip II, XXXVII. 387. Filip J., XXXIX. 426. Filip Macedoński, XVII. 174.. 176. Fmpczak I, XXXI. 155. Filipow J., XVI. 163. Filipowie S. i M., XXXVII. 430, 432, 437. Filostra~, XV. 3C, 3'l., 189, 190, 195. Filodemos, xXI.n. 3. Finch Richard, XXXIII. 137. Finck F". lingw., I. 187. Finkel Ludwik, I. 32, 9()-..93; VII. 162, 236; XXIII. 147; XXXIX.603. F,inot J., XXIX. 139. Firduzzi Kasim, Firdousi" VI. 282, 283. Fdrla, c.zl. T. L., I. 223, 224; V. 88. F·irmenisch J." XVI. 354. Firth Raymond, XXXVII. 393; .XXX'IX. 435--437. Fischer Adam pt. f. A. iFl., red. "LUDU" XV. 36, 143, 146, 248260; XVI. 33, 115, 221, 230, 237, 246, 248, 285, 321; 347--357, 364, 418; XVIII. 123, 129, 232, 234; XIX. 31, 37, 172; XX. 311,312,314, 90'7 317-319; XXI. 75, 76, 81, 243, 244, 268, 270, 274, 275; XXII. 25, 150, 161, 163; XXIII. 49, 148, 149, 151, 157-159, 161, 163, 169; XXV. 100, 109, 124, 125, 138-140, 142; XXVI. 84, 87-89, 94, 96-98, 104-106, 110, 111, 114, 119, 125, 127, 130134, 140, 144, 151, 152; XXVII. 34, 120, 136--138, 142, 143, 153-160, 163, 169, 170,182, 191, 197, 199-201; XiXVIII. 33, 103-107, 247; X:XIIX.. 70, 100,. 111, 113, 115-117, 120, .124, 126--129, 132, 134, 135" 145, 155--158, 161. 162, 164, 177, 190, 196, 197, 200, 201, 203... 206, 208; XiXX'. 7, 9, 71, ~6, 192, 213,217, 226, 23Q, 240--242-244, 247, 254, 25 5, 2'72; XXXI. 7'5.,86, 101, 145, 146, 148. 151, 159, 160--162, 165; XXXII. 177, 183, 185--189; XXXlII. 6, 13, 14". 17', 27, 140144, 14'9, 150; XXXIV. 46, 4&, 265, 266, 268, 2&1,. 28!1-2·92, 298; XiX,XV. 23, 60, 76, 173.. 181; '83, 2()0, 2,Q2---'204';XXXVI. 6--18, 37., 41, 56--61, 63-'66, 68-70., 73-7'5, 77 78 83---'85"89, 381, 402, 408; .XXxVU.l40, 449, 49,1; XXXVIIL 202, 216--220,. 289, 452, 477; XXXIX. 526, 600. Fischer E., XXI. 16, 53, 17'2. F,ischer G ..•XX!X.. 77. Fischer H., XX. 244. Fischer Stan., VII. 238. Fischer Willi., XIII. 252; XXXVII. 451, 614. Fischler Wolf, VII. 112. Fison,., IV. 358. Fison Lorimer, V. 203; VII. l, 3.. Fitak F., czl. T. L., VI. 224. Fitzke I., XXXDX. 263" 266. Flach M., VIII. 3315;XVI. 320. Flaczyński Wł., XIX. 55. 1 Fay W., XXI. &.7, 88; X\XH. 193; XXXVI. 129. Forster Max., XXV. 123, 126. F'l'aenkiel E., XXV. 126. Fraenkiel S, XVI. 282~284, 417. Franczak Jan, XXXIV. 292, 298. Frank Franciszek, X. 368. Frank Józef, lek., XXXIX. 315. Frank L" x..'X:XIX. 427. Frank M., VII. 87. Frank Seb., XVIII. 100; XX. 183. Franke G. XXXVII. 72. Franke Ja~ Nep., XXVII. 87. Frankel Z., IV. 181,. 184. Frankiewicz Al., czl. T. L., IX. 112. Franko Iwan, I. 16, 29" 30-32, 61, 119, 144, 152, 192; II. 8~, 88, 92, 93, 9'5, 277" 305, 306, 374; III. Ill, 92, 191; IV. 349, 350, 353; XI. 320. 321. 419; XVI. 33, 36, 39" 337, 338; XVII. 44; XVIJI. 237; XXVI. 118; XXVIII. 113, 206; XXX. 7, SI, 130; XXXVI. 3~, 38, 40. Franko Olga, czoł.T. L., I. 32. Frank.owska Mar:ia,XiXXVI. 316; 213. Folgar" .XI. 363. XXX,VII.406, 407.. 47'6; XXXVIII. Fo1tin, Fo1tyn, druk., XXXIX. 351. 147, 4:61; XXXIX. 60 8, 625. Fonferko, czl. T. L., I. 223" 224. Frankowska Marta z Rzewuskich, Fontan astrol., XVI. 54; XXVII. 85. XXVII. 188. Foras dr, IV. 3'56. Frankowski Eugeniusz, V. 98; XIX,I. Third C. H., XXXVIII. 3'94. 40,. 73, '1'5; XXI1. 83, 163, 164; Forde Daryll C,. XXiXV. 195. JCXIII. 50, 51, 150, 152, 156, 162; 'Forrer R., X:XXVI. 181; XXXVIII. XXV. 1()~. 1'06, 108, 142; XlXVI. 46, 47, 49. 125, 127, i2B, 130, 152; XXVII. Forster J., XXXVI. 352, 353,. 358. 150- 151,\ 170; XXVIII. 46; XXIX. Forster Wilhelm, I. 185. 160: 187, 200, 206; XXX. 4, ~, 7, Fortis Abat, IX. 46. 229; XXXI. 18, 165; XXXIII. 143" Fortunat Venantius, XiXI. 10~. 111. 150, 152; XXXV.173, 181; XXXVI. .Foss, VII. 33.9. 7,5, 180; XXXVII. 309, 340, 409, Foucart M., XXXVII, 395. 463, 474--476; XXXVIII. 02, 215, Fouillee Alfred, XVIII. 240. 217" 462, 461, 615; XXX.IX. l, 37, Fox N~, XX,X,VIII. 202. 100, 530. Fox,ius Marcin. astrol., XXXVII.85. Flajschhaus, Flajszhaus, V. VIII. 222; XXXII. 17£. . Flasiński Adolf. czl. T. L., III. 385. 388. Flasza Henryk, czl. T. L., IX. 310. Flavius Josephus, X. 264, 265. Fleming K. XXXVI. 95. Fletscher Gilles, XXXIII. 137. Fletscher R., VII-I. 207, Fleure H. S., XXiXVIII. 480. Flig-ier dr, IV. 7,6 78. F1izak Sebast., XXXUI. 21; XXXIV. 269; XXXV. 55. Flora Jan, XIII, 152. Florczak J., VIII. 335; XlIV. 164. FEo,rek JOl XXXVII. 448. Florek st, czl. T. L., VII. 112. Florian, Florianowa, druk'o·XXXVII. 289, 3ln; XiXiXVIU. 237. Florinsk-ij, VII. 98. Focillon H" X;XXVI. 180; XXXVIII. 614. Foerster F. W., XXXIX. 155. Foky1ides z Miletu', XXI. 210, 212, 1 �909 908 Francur W. A, XVII. 255. Franzos , IV. 97. Frasseti F., XXXVII. 360. Frauenstadt, X. 242. Frazer I. G,. X. 468; XII. 271, 272; XIV, 193; XV. 10;. XVI. 107; XVII. 6, 7, 9, 31, 32-56, 111; XVIII. 14-16-35-57,., 98,)0010'2, IDS; XIX. 153-171; XXII. 24, 148, 159; XXVI. 100, 101; XXVIII. 11; X.XIX.134; XXXIII. 10, 11. 18; XXXV. 198; XXXVI. 8, 148-150; XXXVII. 131-133, 135, 138; XXXVIII. 15, 277. 279, 283; xx..~IX. 60, 17,9, 335. Frąckiewicz M., I. 192. Frączkiewicz K,., czł. T. L., VI. 224. Fredro Aleksander, I. 20; XIII. 11; ·XX. 6; x,Y.lV. 97. Fredro J. M., XXXIX. 172. Frei K., XXXIX. 494. Frejlach Jozef, IV. 117. Freneil A, XXX. 246. Frenklowa Giza XXV. 135; XiXVI. 109, 121, 130; XX'I'X. 208; XXX. 237; XXXI. 160; XXXlU. 143; XXXIV. 266; XXXVII. 405, <¥.l'5; XXXVIII. 451. Frensdorf, XXXIx' 174. Frenzel, XXX. 246. F'reud Z. XVIII. 23,5; XX. 22'7, 228; XXIII. 54, 1715; XXx. 9. Freudensprung, XI. 366. Friderici, XXXVI. 355. Friedberg Ernest, V. 198, 200; XI. . 322. Friedlander M.. XXX VI. 336. Friedman, III. 200, 203, 211, 296, 300, 305, 306; IV. 5, 6, 15, 21, 27, 29; 120; 130, 137. Friedrich Ernst, I. 23. Friedrich Henryk, rX1XIX'V.181. Friedrichs, I. 68, 71, 76. Fries" XXI. 4. Frieschbier H., VIi. 95; X,XV. 68,69. Fritsch, I. 91. Fritsche Julia, of,jar., VIII. 112. Fritze" Xl'!. 340. FritzeI' K., XJXV. 124. Frobenius E., XXXVI.355; XXXVIII. 24, 202, 243; XXXIX. 92. Froissart Jehan, II. 120, Frohlich K., XVUI. 98; XXXIX.140, a6, 175. Frug Stanisł,aw, czł. T, L., II. 96. Frycz Karol, ofiar., XI. 32'7. FrycZi Modrzewski p. Modrzewski Frycz,. XliX. 87. Fryderyk I, XXXVI. 63. Fryderyk pruskd, XXXV. 16. Fryderyk Wielki, X:X:XVII. 267; XXXIX. 371. Fryderyk Wilhelm, XXXVII.. 141. Frydrychowicz Romuald, I. 221. Fuchs, XXXIX. 149. Fuchs K., III. 263; XXV. 5. Fularski M., XXXI. 165. Fulg1olZa,XIX. 94. Fu1iński, XXII. 162. Fundament S.,XXJXVIII. 45,1. Furdzik J., VoJI.2'24; :Xl.2'37, Furtwaengler A, XXXIV. 70, 74,94. Fustel de Culange, XXiX;IX. 176. Ftillbier Al., IV. 117,. 179, 23'7; V.l99. G G .. ' krY'i>t. I. 23. Gaal G., XVI. 356. Gabel F., XXXIII. 138. Gabel H., czł. T. L., IV. 238. Gabryczewski Ant.. ezł. T. L., VII. 112. Gabryl Fr., XXXV. 30. Gabus Jean, X;XXVI1I.464, 465, 469; XXXIX. 484, 498" 499. Gacki Józef, U. 199; XX<X,LX.170. Gadomski A, XXVII, 170. Gadomski K., ezl. T. L., VI. 224. Gaertner H" XXVII. 108; XXX.261; XXXI. 116; XXXVii. 74. Gaesacus, XXX,I. 129. Gaetano XXXVI'I. 377. Gafferb~l'ger E. W., XXXVIII. 351. Gagacki, XXVII. 61, 65. GaidaI' H" VII. 326; X. 369, 461. Gajek Józef, J. G., red. "LUDU", XXVI. 130, 131; XXVII. 192; XXIX. 184, 187; XXXI. 166; XXXIV. 266; XXXV. 173, 181; XXXVI. 13, 80-82, 84, 373, 404, 412; XXXVII. 335, 340, 448, 450, 471, 475, 476, 478; XXXVIII. 154, 202, 216, 223, 226" 289, 319; 319, 321, 329, 340, 341, 446,. 451, 452, 459, 460; XXXIX. 175, 531, 6oB, 611, 625. Gajkcwa Olga, O. G., XXXiV. 265; XXXVIII. 451; XXXIX. 532,625. Gajewska M., XXXIV. 298. Galante A•. XV. 146. Galas P. XXVII. 170. Galasiewicz I. K., XIX. 41; XXXIX. 587. Galatiną, VI,. 396. Gall, Gallus, kronikarz.., II. al; III. 84; VII. 163, 167; rx. 133, 339; X. 130, 247; XUI. 55; XIV. 217; ..xVI. 287; XIIX. 75; XX. 153; X;XV. 122. Gallas I. H., IV. 31. Galticz A, XVIII. 94. Galton Francis, XVIII. 230; XXIXIX. 424, 425. Galęzowska J., XXVII. 171. Gałowacki, IV. 5Q..159, 261. Gam, XV. 141. Gamelli, XXI. 270. Gamilscheg E., X!XV. 126. Gand Ferdyn., XV. 142. Gandefroy-Demobynes" XV. 142. Ganszyniee Ryszard, XXI. 183, 232, 245; XXII. 33, 147, Ha. 150, 153; XXIII. 1, 32, 35, 149.. 158, 159, 168 175, 17"1.,182, 184; XXiXIV. 125: 27:9, 2192; XX,XV. 181, 182; XXXVII. 136. Gans'zyniec Zofia., XXXVII. 127. Garay Narcyz, XXIX.204; X,XX.255. Garbaczyńska C" czł. T. L., VIII. 334, 33'5, 442; IX. 208; X. 238. 471; XI. 96. Garćević M., XXXVlI. 433. Gardeezka W., VIII. 224. GardeI' B. XIXXVIII. 396. Gardner P.' XX,XII. 95; XXXVUI. 396. Gaordziel Michał, e~ł. T. L., II. 9u. Gargas Zygm., I. 92; VI. 215; VII. 2,2,1,227 334, 340; VIII. 99, 220" 221 318' 33,0 421, 436; IX, 100, 425: 426; X. 117, 469; XI 72, 93. 3,24 345 41&-420 422; XII. 347. 34S'; XI{I. 75, 78. 168, 351; XIV. 195; XX. 155; XXXVI.42, 53. Galflieki T., .xx.. 14:5, 146, 154. Garstag, XV. 141. Gartner T., XXVII. 44. Garueci., VII. 2·99. Gassner A., XV. 145 Gaster 90. Gaster' M., XVI. 218. Gaszyński K., XXXI 126; XXXIX . x.~. 531. Gates R., XXXVIII. 400. Gatlik Feliks .. czl. T. L., X 470. Gatzka Pawe~, XXV. 110. Gaug,in, mal., X."'CXVIII. 278. Gaule I, XXXVIII. 386. Gaume, VI. 323. �910 Gaussin" I. 237, Gautsch v. Frankenhurn, czl. T. L., I. 28. Gavazzi Milovan, XJCII. 141; XJXV. 122; XXIX. 131, 132. 198, 200; XX,X. 248; XXXI. 166; XXXIII. 150; XXXIV. 87, 292, 298; XiXXVII. 428".438; XXXVIII. 26, 318, 361, 363, 366. Gawarecki H...XXXIX. 363, 337, 372. Gawełek Franc., X. 155; XIII. 144, 324; XIV. 156, 300; XV. 71.., 91, 152; XVI. 335, 336, 429; XVII. 15, 21, 30'1 31, 110, 112-115, 274; XLX. 37, 50, 51;X,X. 103, 155; XXI. 54; XXIII. 51,. 147, 157; XXV. 78; XXVIII l, 3, 4, 6; iX'XlrIX.120; XXX\. 77; X.XXI. 61, 62; x:x:xvr;r. 334; X.xXJVIII. 215, 216; Ixxxmx. 162, f:J77, 590, 603. Gawik Tom, I'X. 303. Gawiński.. IV. 42. Gawlik, IXiXlxirrK.163. Gawt10ński Antoni, Franciszek Rawita, I. 23, 30, 32, 62; II. 92, 93; III. 87, 91- 93, 190, 200: 287; IV 33, 814,235-7, 444, 450; V. 65, 89, 90, 177, 287, 294; VI. 97,. 224, 307, 402, 404; XI. 193, 206, 245, 321, 323, 417, 41fl.. 422; XlX. 68; XXI. 71, 75, 163; IXlIlI. 15i9; :XXVI. 115, 117; XXIX'. 179; XXXVI. 40, 74 75. GaździlCk,i Jan, XXXI. 166. Gavadas, XX-XVIII. 129. Gądzikiewiez Witold, XXV. 139; XXVI. 144. Gąsioro'wsld H" X.XVI. 127, 144; XXXV. 173. Gąsiorowski S. J., XXXIV. 273-279. Gbur Włodz. infor., XXXIII. 126. Gebauer Jan, X 137 138; XIII. 55. Gebel', P. Dzszafar alch., XXVII. 91. 911 Gebhard XXXIII, 11. Gee Mc, VIII. 207. Geib K., IV. 160. Geier, XXI. 229. Geiger K., czl. T. L, I. 111. Geiger Paul, XXX. 241; :X;XXI. 44, 148; XXXVII. 474; x:xxvm:. 151, 155. 187,. 198, 202, 468, 469; XXXIX. 485, :>03. Geigy R., XXXIX. 486. Geisler, XXXVII. 272, .274" 276. Geist O., XXJCVIII. 398. Gelb L, XXVII. 171. Gelin H., VII. 84. Gelling, XXXIV 130. Gener P., XXXII. 131. Geniusz Miecz., XIII. 145., 271, 277. Genna G., XXXVII. 360--362 Gennep Arnold van, XV. 142; XVI. 107; XVII. 48,. 112, 288; XXII. 159, 160; XXVII. 200; XX-X[. 159, 160; XXXV. 202, 200; XXXVIII. 158" 200, 471, 476; XXXIiX. 498. Gent Janus, XXXIX. 424. Georgi~,. I. 154. Georgius de Cracovia alch., XVII 96 Gerarnb Victor von, XXV. 124. Gerant V. von XXV. 124. Gerbert, papież, pakt z diabłem, XXVIII. 13,9. . GerbiJng L, XV. 144. Gerhard, VII. 298. Gerhoh z Reichsbergu, XIX. 32, 33. Gerland, I. 92. Gernard Fr., VII. 112 Gerson Wojciech, maI. typ. lud., XVI. 272; XXXIX. 590, 591. Gerus El, czł. T. L.,. III. 9'l, 96. Gervaniusz z FUbury, IV. 262. Gerzetic Nik •.. I. 221. Gesemann, XXIX. 112, 200; XXXIII. 143. Gessler E A., XXXIX. 494. Gessner K., IV. 37; XXXVIII. 240. Gębarbwicz, XXX. 6. Gębarski Stefan, II. 187. Gęrnbicki Jaehij, XXXI. 112. Giedzińskt Mik., XIV. 86. Giegużyński H., XXX. 84. Giejsztor Jakub, walczył o zniesienie poddaństwa, III. 120, Gierdz·iejewski .. maI typ. lud., XVI. 2'j10. Gieorgiewskij S., XVII. 24. Gierke O., XXXIX. 149, 1:>4. Gierstadt E., XXXIV. 69i, 95, 98, 106, ~7. . Giertowski JÓz., czł. T. L., VII. 112. Gierymski Ant, maI. typ. lud", XXXI:X. 592. GigU, VII. 00. Gillen F. I., XVII. 37-39., 42, 46, 49, 50. Gillieron J., XXXVI. 84... 408. Gil1iWrey I. Mac., .xVII. 6-8. Gi!I1czow, XVII. 28. GinZJburg W. W•. XXXIX. 7:9, 420 Gippius E., XXXIX. 28. Giraud-Teulon, I. 36, 39" 145; V, 84, 20\3; XIII 56. Giulini, XIX. 33. Ciżanka Barbara, XXVII. 104, 105. Giżycki, .xII. 171. Glapa Adam, Xx.x.IX. 524, 608. Glasenapp H v.~ XXXIV. 2. Glaser Karol, III. 387. Glatz Ludwik, I. 62. GI~ddon, XXXIX. 424. Gliksman Jerzy;, XXXIII. 150. G1iński A. I., IV. 156, 168, 169; V. 43,.. 182, 183; VI. 223; IX. 327; X. 379, 396~398; XI. 238; XXIII. 146; XXXII. 99, 101. Gliwiczowie, XXXIII. 157. Gloger Zygmunt, IV. 47, 49, 50, 154; V. 42, 378--380; VI. 27, 305, 319; VII. 96., 233, 237; VIII, 111, 211, 213, 220, 223, 336.., 439; IX. 138; 142, 225, 233; X. 127, 240, 451; .XII. 40, 136; XIII. 171, 173, 261; XIV. 192, 220, 316, 317; XV. 3945, 50,51, 288; XVI. 217, 229, 241-245; .xvrr. 2,. 15, 17'9;lXVIII. 104, 226; XIX. 143; .xx. 172, 173, 176,. 182, 196, 301; XXI. 130, 246, 258; XXII. 69, 114; XiXIII. 51; XXV. 2, 4; X:XVI. 102, 109; .x:XVII. 152; XXVIII. 27. 29; XX:IXl. 154; .xXXII. 32; .xxXIII. 11, 14; XXXIV. 268; XiXXV 17, 65, 69, 71, 74; X,XXVI. 9, 12; 23; XXcX.VIII. 215, 218; XXXIX. 589, 5:00.\603. Glukmann, XIXXVIII. 344. GluziiJ.ski Józef dr, czł. T L., I. 20; IV. 56, 260, 384.. 395--397, 399; V. 37, 38; XII. 156; XIII. 295.. 29'7; XXVI. 152; XiXXVIII. 451. Gluck G, czł. T. L., V. 198.,200. Gluck Leopold, I. 57. Gluck O., ,XXI. 242. Gładysz Bronisław, XXXV. 186. Gładysz Miecz., XXXIV 287, 298; XXXVI. 166-170. 288, 396, 405; XXXVII. 443, 446, 447, 476; XXXVIII. 217 440, 451. Gładyszowa M., XXXVII. 444, 445, 476; XiXXVIII. 451 Głago! S., XVIII. 229. GŁąbiński StaniS'~w, I. 32, 188; XX,XVI. 5. Głęblacki Kazimierz, ezl. T L., II. 96 Głogowczyk Jan, chirom., XXVII. 89 łogowski J, maI. tyP. lud., XVI. 268 Głogowski J., maI. typ, lud., XVI. 269. �912 Glowacki Michal, pseud. ŚWiętoGlowacki Stan. inform, XIV. 294. Głowacz J., czł. T. L•.. IV. 454. Gnatowski J., czl. T. L., I. 30... 32. Gnatowski Zygm. organ., VI. 182. 187. Gniedowskij I. 258. Gniewosz Wł., czl, T. L., V. 391. Gobinęau J. A,. ){,XIX. 139, 141, 142; XXXVI 353, 354; JGX:XIX. 425. Gbbllet d' Alviella, IX. 420, 421; XVI. 107, Goddard, XVH. 9. Godet Marce~, XXVIII. 15. Godlowski Tad., XXXIII. 150. Goedcke K., XVI. 321. Goethe Wolfg.ang Jan Amadeusz, I. 174; III 224; VII. 41; XII. 94; XVII. 58; XXI. 150; XXII. 38. Gogol M., XXXVI. 101. Golczewski K., czl. T. L., V. 200. Goldenweiser ... XIX. 169. Goldfmnk E, X:XXVIII. 3'96. Goldmann Em., XXVI. 00. Goldstein H., VIII. 223; IX, 29. 381. Goldstein Max, XXX. 23'5. Goldziher" XIX. 146. Goleniszczew Waldemar, XII. 333; XIII. 259. GbHub H., XXVI. 145. GoIther, X'x.'X.IT. 104', 111,.,119, 131, 141, 142, 149. Gołąbek J., XXVI. 128; XXIX. 166, 197; XXXI. 166; XXXII1.15O. GolębiowskiHieroni<nJ;, czł, T. L. II. 96, 151, 168; XXVIII. 38. Goliębiowsk,i Łukasz, III. 171" 350, 358, 362; IV. 159, 268; V. 143, 146; VII. 115; IX. 147, 210, 225, 229, 342; XlI. 169" 2,81, 285; XIV. 192; XV. 71, 72; !XlVH. 3'1, 36; XIX. 58, 113; XX'. 199; XXI. 181; XXVIII. 913 19" 21, 27; X:XIX. 65, 67, 69, 154; XXXIII. 11, 107; XXXV-I. 8, 93; XXXVIII. 238, 265; XXXIX. 329, 331" 340, 348, '574, 5'78, 581, 593. Golębiowsk~T. XXXVIII. 338. Goldwin, XI. 431,.',432. Golyszyn, XVIII. 140. Gombosz Z., XXXIV. 180. Gomme A. B." X;XXIII. 4, 17. Giamme G. L., VIII. 100, 426; X. 234; XI. 283; XIII. 119; XVIII. 231, 237; XXI. 92.; 125, 132. Gonnet Szymon, II. 62, 235, 331,.334; III. 77 8'1, 140, 142, 155; IV. 114, 117; V. 168; VI.3Q7, 3,20, 415; VII. 224; IX. 31, 189,. 208, 293, 408; X. 23, 220, 338; XI. 70, 195; XIII. 43, 44, 297; XIV. 297" 302, 368; ,XVI. 86, 304; XIX. 62; XX. 246; XXIII. 161; XIV. 98; XXXI 107; XXXIX. 5819. Gonzenbach, V. 181. Gopalrajm Henryk, XXXI. 166. Gordon, VII. 37. Gorecka Maria, IV. 40. Gorecki Stan., XIX. 127. Gerer G.,. XXXVII. 3,93. Gorkij Maksim., XXXVIII. 348, 352; XXXIX. 10, 11" 48, 5'7. Gorochow, XXXVII. 101, 116, 118. Gorodcew, XXXIX. 10. Gor1ani M." XX,Xv:rr:. 4125. Gorovei Artur, XXX. 249. Gorowiew A., IV. 94, 9~. 117. Gorzeńska Ad., czl. T. L. IX, 112. Gorzkowski Marian" IV. 2317 Gorzuchowski Stan., XXXIX. 251. -Gorzycki K. J., dr, II. 32,,92,93, 177, 178, 186, 244;, 286, 373, 374; III 83, 84, ~; 91, 92, 95, 176, 190, 284-286, 288, 376" 385; IV. 79, 106, 114, 115, 235., 236, 338, 341, 348350, 450; V. 88, 89. 90, 98, 195, • 196, 287; VI. 699; VII. 101; VIII. 111; liX. 86; XVIII. 237; ,XIX;. 1, 156; XXXVI. 53. GosJeniecki Wiktor, X. 464, 467; XXI. 80; XXXI. 166. Goski Kasper, XXV;I~I. 8'5. Goslawski M., IV 236; VIII. 209; X. 4Q5. Gostomski A., ,x:..XX,I.24; XXx:r.x. 354. Gostomski Walery,; X~ 416; XX, 153. Goszczyński Stefan, III. 264; IV. 44; V. 129, 194, 196; VI. 174; VJ[I. 209; X. 259, 4Q5; XI. 296" 302, 404; XII. 171, 174; XIII. 164; XVI. 21; XXV. 80; X;XXI. 67, 69, 147; XXXIX. 324, 345, 346, 583, 626. Gotkiewicz Mar., XXXIX. 427, 433. Gottfried Kaz., X,XXVI. 3193;XXXIX. 448. Gottheil Rysz., XV. 142. Gottland K. A•. XX.XIV. 284; XXXVI 314. Gottschalk, .xXXVII. 392. Gottwald, czł. T. L. I. 64 Goyski Maks., infQrm. XIV 183, 302" sf3'96,400; XXxIv. 268';X:X'x:rx. 588. Gouda, XXI. 231 Gozdawa M •• VI. 408; IX. 298. Gónnyey S., XXXVIII. 363. Góral E., XIII. 165, 166. Górecki Tad .., XXXV. 173. Górka' Jak., V. 391. Górnicki Łukasz, IV. '262; IX 286; X. 250, 252; .xI. 114, 2,99; .x.x. 116; XXVII, 98, 101" 100, 113, 115; XiXVIII. IW; XXiXI. 122; XXXIX. 304. Górski Ant., IV. 117; X. 224; XXI. ~1, 75; XiXVII. 149; XXiXV. 182. Górski J., XXXI 166. Garres Józef, XVI. 2'82; XiX. 2 18, 219" 223. Gathe p. Goethe Wolfang, IV, 45. 1 58 Lud - J '.'. ,,. '1 Tom XL Gatz Józef,. XVI. 161, 167, 168 Gatze A., XXI. 170, 176. Grabda Eug., XiXXIX. 461. Graber G •. XXV 128. Grabowiecki, XIX. 101; XX. 128, 132, 151. Grabowski Amb-roży, l. 20; UT. 259, 260, 384; VII. 236; VIII.264; XIII 61, 258; XXVIIII. 32, 133, 216; XXIX. 99,~ 100; XXX. 107; XXXV. 51; XX.XIX. 575, 577, 583, 590, 604. Grabowski Andrz. maI. typ. lud. .xVI. 2/70. Grabowsk,i Bronislaw, IV. 56; VII. 238~240; IX. 259; XIX. 108; XXVII. 18;XiXXIX. 4'62 Grabowski J" XiXXVII. 462. Grabowski M., VII. 22, 300; XVII, 245-248 Grahowski Tad~., VII. 238; XV. 243, 250, 253; XIX. 89; XiX. 59, 154, 17,5; .x.x:xVltI. 451. Graiblski A., XlIII56. Grabsk,i St.,. VIII. 111, 322. Graebner F., XXI. 16, 87, 92; XXXIV, 155; Xix:x.VI. 13, 112, 117-120, 129, 218, 348, 35i5, 356, 366; ,XiX:XVII 38, 43, 44, 58, 66; XXiXVIII.9, 24, 203, 223; XXXIX. 24., 92. Graesse Th., XXVII 28; XXXII. 4. Graewe Stanisław, ofiar. XI. 203; XXII. 117. Graf A., XJXVII. ~,99, 101; XXVIII. 131; XXXI 102. Gra-j)f V., de, XXI,X. 20'7, Graffenauer I. XXXVII. 435. Graffi B., XXXVII. 3160. Grajnert J6zet, 1. 168, 170; V. 36, 37; X. 40()....-405;.xVI. 37, 39-41, 258; XVII. 36; XXXI. 47, 48, 51" 107. Gralewski M., IV.- 383. �914 Grammont .. XX. 299, 3'00; XXXVII. 311, 313. Le Grand" XX. 89. Grant, XXXIX. 424. Grappin H., XXVII. 152. de la Grasserie, VII. 7:9. Gratian,XlXXVI. a6. Graul H., ,X1XXVII. 174, 175" 179, 1816. Le Graz Anat., VI. 204. Graziosi p.• XiXXVII. 360, 362. Grażyńska Stanis!." rys . .x...x:xV. 13. Grdanitschky...namaskin, XXV. 122. Gregor Cenek, II. 148' Gregor J., XI. 224, 343; XXXV. 4Q. Greglorovius, XiXI. 105. Gregory E., XXiXVII 376. Gr·ekow, XXiXIX. 10. Gre~owicz-Hammerowa M., XXX'I'IiI. 150. Gressmann, XXXIV. 129, 130. Greśniewski, XI. 366. Gretter B.• x:x:x.VlI. '}!)7. Greulich W. W., XXXVIII. 400. Grevenitz F. A" XX. 1'56. Grey O., XXXVI. 208. Grierson, XXiXIx" 132. Griesebach H., XXIII. 148, 154; XXXIX. ZSL Griffith, XII. 333. Gngoriew, XXX;XIV. 183. Gr,imm bracia, I. 9, 18; II. 376; III. 94, 3n; X. 242; XIV 49,54,61,66, 73, &1, 82, 85, 129, 177, 204, XV. 183, 184. 194; XVI. 3,5, 40, 110, 321, 354; XVII. 57; XIX. 137; XX. 207, 220, 244; XXVI. 100; XXVII. 2, 30; XXVIII. 120; XXX. 83; XXXI. 125, 128, 134, 151; XXXII. 88, 94,95, 112; XXXIX. 82, 177. Gr·imm Emil, XXJXI. 166; XXXIV. 292. 915 Grimm Jakub, I. 101, 155; li. 110; IV. 157. 168, 169, 260, 265; V. 36, 182, 271; VI. 298; VII. 119, 232; VIII. 14; IX. 282; X. 267; XI. 283; XII 167, 168; XIV. 403; XV. 27, 34; XVI. 110; XVII. 217, 220; XX. 218" 219, 242; XXI. 201, 23:9;XXII. 6, 3'3,. 148; XXUI. 30; :31, 36, 44, 48; .xXXVII. 297" 3U. Grim R., X. 249. Griimm Wilh. XX. 218-220, 223, 245; XXII 6, 14&. Gl1inkowa N. P., XXXIX. 34, 99.. Groblicki Błażej, czl. T. L. VII. 238 Grochowska Helena, X. 50. Grochowski,czl. T. L. I. 32; IX. 186, 292; XIX. 103. Grochowski M" XXI. 112; XX'X. 190. Grochowski Stan, XIX. 103; XX. 152. Grodecki Jan, XXXV. 47. Grodecki R., XXVI. 133, 145; XXXVI. 88. Grodwin, XII. 33. Grod~icki J., IX. 112. Grodzicki L., XXVI. 128. Grodziński Z., XXVII 163. Groffe, IX. 233. Grohmann. XVII, 36;XXXII. 133. Grohne E., XXXIII. 19; XXXIV. 67, 72-76, 98, 9~, 104, 129, 131, 132. Groicki Bartbom., XXXIX. 2196, 298. Groos K .•. X'I. 283; XXXIII. 3. Gross Feliks, XJXXV 173, 182; XXXVIII. 214, 277. Grosser H., XXXVII. 99. Gross.i Carmella, XXXIX. 167. Grote, VI. 240 Groth P., XXVII. 269, 270. Griotowska Helena, XXXI. 166; XXXIII. 150. Groto'wski A•. XIX 101. Grotowski Jan, XX. 92, 151. Grottanelli, XXXVII. 360, 362. Grottger Artur) maI. XVI. 272. Groza Aleks., X. 405. Grożkonow I., XXXVI. 62. Gro'ber G., XV. 174, 184; XVI. 321; .xVII. 275. Grober Karl .• XXVIII. 147. Grassl .Fr., XXIII. 19. Grube A. W., IV. 279. Grudzieńska Z., czl. T. L. XXII. 1.61. Grudzińsk.i St., V!. 27. Grunau, kronik, XXII. 1; XXXIX. 357. Grundmann G., XXV. 112. Gruntvig Swen., XVI. 177; XX. 223, 226, 245. Grundwald MO) XXV. 133, 134; XXX. 236. Gruppe O, XXXVII. 134. Gruszecki Artur" IV. 159; VI. 224; XVII. 21; XXIII. 54. Gruszewski Mi'ch., cz!. T. L, I. 32. Grunbaum, XVI. 32; XXXI. 22. Grunberg J., ezl, T L., IV. 238. Gruner S€lbast., VIII. 223; XXIII.19. Griinhagen, XIII. 61. Gruningen B, XXXIX. 492. Gryglaszewska M" XXVI. 129, 130; XXVII. 183; XXI,X. 140. Grynberg Zofia, II. 22, 288; III. 135; IV. 290, 2191; XII 142; XXVI. 156. . Grządziel Ign., czl. T. L., V. 295. Grzeb<ieniak, .xVI. 370 Grzegorz VI., XXVI1.10o. Grzeg101rzPaweł, XX. 12a, 127. Grzegorz z Nazianzu, XXI. 245. Grzegorz z Tours, .xVI 39; XXV. 7. Grzegorz z żarnowca, XX. 117. Grzegorzewicz W." VIII. 29, 30, 225; XVI. 235. Grzegorzewska S., x,xxI,X. 594 Grzegorzewski Jan, I. 53; IV. 345; VI. 99, 314; VII. 110, 112.. 234; 58" VIII. 99, 101; IX. 301; XX 293'; XXI. 270; JmaII. 151; XXXV. 182; XiXXVII. 164. Grzepski Stan., astrol,. XXVII. 86. Grzębski, X.xV. 22, 34-36. Grzybowski Józef, XXXI. 166. GrzY'bowski Konstanty, XXVII. 175. Grzybowski Stefan tX1X'Vn. 175. Grzymała Genow., .inform., XXI.1ZO. Gr,zymułtowski Krzysztof, XIII. 333. Guagnin P. Gwagnin Guarini, XIX. 49; XXII. 61. Gubernatig A., VII. 88; XV. 10; XVI. 355; ,XXV 51; XXiXJII. 83, 94, 95, 100, 102. . GubrYll/OWicz Broni'sł.aw, czł. T. L., I. 32; XX. 312" 314; XlXXVI. 66, Gubrynow:icz Wł.ad., CXX.313. Guczkow, ,XXXIX. 416. Gudmundsohn, XiII. 340. Gudziej N., XiXVII. 12; XXXI. 49. Gueranger, XXI. 112. Guhl, XI. 288. Guidonis Bernard, XXVI. 5. Gui,gnebert Ch., XXII. 159. Gukowskij., I. 258; Ul. 135, 212, 302, 305'; IV. 10, 12, 132, 133, 137, 145, . 148. Gulgowska Teodora" XXVIII. 3335, 37, 3,8. Gulgowski Ernst, XVIJ. 184, 185. Gulgowski Izyd., XXIII. 151; XXV . 142; XXVI. 152; XXVIII. 20, 22, 30, 34, 3~, 104; XXXIV. 268; XXiXV. 64, 69, 7.I" 74, 75. Gumowski M., XXXI. 166. Gumplowiez Ludwik, I. 36" 68, 227, 242; V. 293, 295, 391; VI. 223, 372, 4106; IX. 311; XVII. 265; XXI. 264; XXII. 145. Gum'Plowicz M., 277; VII. 78" 204, 237; VIII. 167, 220, 264, 330; IX. 311; X. 117. �. 9łi~"" 916 Gumlplowiez Wł. X:XVI, 152; XXXJII. 156. Gunckel Herman. X,X. 216. Gunda B., XlX,XVII. 351, 355-357; X.XXVIII. 361, 362. Gunin, :1'I.8. Guń~iewiez BoI •. V. 100, 291, 292. Guńkiewiez MaksymiliJan, ezl. T. L., IV. 451, 454; VIII. 333, 334 442; IX. 2Q7,208, 310; X. 11B. 119, 186, 187, 2311, 4176 471; XI. 96, 199; XX;XV.14. Guradze Fr., XX. 156. Guratowska Wanda, ezł. T. L.. IV. 114, 117, 342, 343. Gurgula Irena, XXV,I. 131; ,XXX!. 166. Gurowski, I. 195. Gurwicz I. S., XX.XVIII. 350. Gustawiez Bronisław, I. 120, 267; II. 20; IV. 47., 154, 454; V. 37, 195, 197; VI. 37, 80, 8'7, 157, 221" 257, 296; 200; 313-315, 318, 350; VII. ,fil" 103, 110, 111, 146, 234; 235; 237, 256; 285, 325, 338, 339; VIII, 21, 99--101, 109, 110, 221" 265; 331; 332; 335; 368; 3;92; IX 102, 103, 246; X.235-238, 259, 469, 470; XI. 320, 322; XII. 3, 4, 232, 276; XlIV. 346; XVI l-Hi ..133152, 242; XlVII. 22, 3:8; XIX. 52, 150; XX. 313, 320; XXV. 92; XXXII. 00, 93;· XXXV. 32; .xXXVI. 181; XXXIX. 611. Habura F., :pIictf •. V 289, 290, 295; VI. 316, 317, 318; IX. 262; XXXVI, 43. Hacquet B. podróżn., I 147; III. 267; X.X.XVIII. 290. Hadaezek KaroL. IX. 301; X. 126, 368; XII, 98, 193; XVI, 322; XIXV s. XrI; XXXIIi .. 148; XXXIV. IDO. Haddon A. C, V. 272; XVIII. 17, 19; XIX. 160,169; XXiXII I, 17. Hadźi Szapsza~. XiX:XI, 156. Haeekel E., VIII 96; XXXIX. 424. Ha,gen, kronik., I. 24. Hagen B., XXI. 16. Hagen P, XVI. 218. Hager G. D. dr, XIV. 340, 341, 344; :X1X. 69. Hahn Ed., XVI, 111; XXIII 43.. 48 419. Hahn J., XVII. 28, 90. Hahn Konrad, XXXV. 190. Hahn T.,. XXXVII. 89. Hahn Whktor, XIX. 154; X.xVIII, 15. Haile B, X.XXVII. 359. Haimendol"f Chr. V., XiXlXVIII. 222. Hajduk St.,X.XVI. 152. Hajek;, kronik, XIX. 206. Hajno Jordan,. XXVIII. 105. Haj'ota, V. 132. Hajus, inform., IX. 259. Halama Rich" X.XXIII. 150. Halaiia A., V. 308. Habel, II. 2. Hal'ban Leon, XXXVI. 79, 81, 82. 135; XX.XVII.402, 475; XXXVIII. 374 377, 453, 459, 460, 478, 613, 618; XXXIX. 148. Haleeki Oskar, XXVI. 123. Hallowell A. oI, lXI, 283; XXXVIII. 392. Haltr1ch Jos., II. 16. H Haario M., XXiXVIII 377. Haas A,. X.VIII. 235. Haas otto, dr, IV. 116. Haase K. E., I 136, 182. Haavio Martą XJX:XIV. 283. Haavis E.,XXiXlVII. 440. Haavis M., XXIXVII 440. Habdank Adam, XXX'!. 166. L XXVII. 124, 162; XXVIII. 215; :x.x.x. 36, 163; XXXI 108; XXXV. 13; XXXVI. 34, 4!}-47, 226, 242;XXX.IX. 589. Gustawicz Ma:rLa. ezł. T. L., VIII 335'. Gusic M., XXXVII. 437. Gutsehmidt Ar., I,X 132. Guttman B., III. 87; X.VIII. 229; XXXIII. 17. Gutzeit W., lingw., I 187. Guzik Kaz., XXXI. 166. Guzowska Angelina, XXXV. 182. Gunther H., X'XVII 35;. 60, 63-72; XXIX. 138-141, 143, 145, 146, 149, 152.. 153;XXlXIX. 174. Gunther Mayerow.a A., XX.XVI.369; XX.X:VII. 351. Gwagnin, Guagnin Aleks, mal~, IV. 25; LX. 413; X. 136; XVII. 260; XXII. 1; XXXVIII. 236; XXXIX. 294, 308--310, 314. 32~. 331, 342, 349, 354. Gwiżdż Feliks, XVIII 227; XXVI. 125. Gworek G. ezl. T. L., VIII. 335. Gyarffy Stef., XXV 132. Gy6mery, XXXVII. 353. Gy6rffy I., XXXVII. 337, 353-355. Gy6rgy L., XX!XVII. 3,55 Gysin F., XiXXI;X. 494. Gyulola Vargha, XXXII. 19, 20. Haberland Micha~) I. 24, 28, 92, 191, 223,224; IV. 440; VI. 392; X,I211; XII. 276; XIII. 68, 69; XVI. 115; XlX.. 189; XXII, 38; XXIII. 169172; XXV 121, 128, 129; XXVI. 152; XXX. 3 5, 80, 17~ 174, 181; Haltsonen Sulo, XX.xVII. 440.. 443;' X XJXVIII. 377, 378. HałuszezyńsM M., ezl. T. L., VI.224. Hambly W,. XXXVIII. 394. Hamerska-Kamieńska H., XXXV. 173. HamiOła Fr., IX. 358. Hamiseh E., XXVII. 152. Hammer Klem., XIII 164. Hammura!b:i XXXIX. 46, 56. Haneow V, XXV. 126. Handelsmann Ma.reeli, X. 472; XXIII. 1,64; XXVI 133. Handschin H., XXXIX. 500. Hanenko Maria, I. 147. Hanka Wacław;, II. 1, 5, 32 Hankiewiez prof., XI. 320; XXXVI. 35. Hannay 1. B., X.XIII 175, 17'6. Hansen, IV. fYl. Hansen J •. XIX. 118, 119, 132, 138, XXIII. 167; .XiXV 4, 6. Hanusch, Hanus, l. XIII. 70, 71,. 87, 88, 94,. 95; XIV. 3'1; XV. 212; XVI. 235, 416; .xVIII. 16, 20, 35 -37; XX. 1~5, 190 Hanusz Jan, VII. 97, 99; XII. 167. Han-Y,i-Feng, X:X,XVIII. 476. Hanwl~ .. XIX. 92. HapeHus, XXXI 12,6. Haraehinow J .• VIII. 109. Harasymezuk Roman, XXXIV. 142; XXXV.76. Har.asymowfez,. ezl. T. L, V. 196. Hardt E., XXXIII. 150. Hardtland S., XXXVII. 135. Hardung Siegf'ried, XXXIV. 281~ 283. Hardy E .., XXX,IV. 2. Hargaś M., V. 312, 317. Hargon, XIX. 154, Harhala WIad.. XXXIV. 292. HarEez:ek-Borowski, 1. 18-5. ?'\ "tr'(J ..~ / /" �918 ii ;. " ; -': Harmjanz Heinrich, XXXV. 203; XJXlXVIII, 203. Harnack, XXI. 107., 108. Harou A,VII. 80; X. 294. Harpe Jean, XXXV. 182. Harrach J., organ., II. 147, 148. Harsdorfer, XVI. ~21. Hartknoch K'fist, I. 121, 198; XIV. 32., 208; XXX.IX. 320, 323, 327. Hartleb Kaz., XXVII 84; XXXIX. 529. Hartmann, I. 55; VII. 238; XIX. 69. Hartung O., XVII. 261. Harva U., XXXVII. 439, 441. Hasden.. V. 369, 370; VII. 324. Hassencamp, XXVII. 63-70 Hassinger, XXJXVIII. 469. Hassr:ik R. B., XXIXVIII. 396. Hastings. XXXII. 95, 119; XXXVIII 212. Hatt, XXXIX. 92. Hatton, biskup, XXXI.x. 295. 295. HaudridOJUrt A G, XXXI,X. 110132. Hauffen Ad., III. 367; IV. 117; XV.47, Haug" XIII. 259. Haupt, XV. 204. Hauptmann G., V. 179; XX. 230, Haur I. K" II. 198; XII. 147; XiXVII. 57, 104; XXx. 209; XXXV. 63, 65. 67, 75; XXXVII. 292; XXXViIII. 2,33, 234,. 237, 240, 241, 246, 247, 251, 253, 257, 263" 268; XXXIX. 291, 294" 303, 307, 308, 337, 341, 342 354. Hausen I., XX 86, 155. Hauser Fr., XXXVII. 128. Hautala. Jusko, XXXVII. 440, 442; XXXVIII. 3717-380, 390. Hau1Jborn H, XXXVIII. 396. 919 Haxthausen, I, 150. Hiiberlin K., XVI. 112. Hiimiilainen A.,., XXXVII. 338, 34{), 341. Hiiusler A, I. 147, 151. Heath Cl., XXXVIII. 400. Heck K. J., V. 274; XIX. 128; XX. 154. Heck Walerian" III. 87, 95. Heckenbach, XXI. 194; XXII. 36; XXIII. 32; XXV. 00. Heckenwelder, XVII. 2, 11 Heczko Bogusław, czł. T. L.,' III. 100... 295. HeczIm Jan, czł. T. L, II. 96. Hefftner P., XlVII. 185. Hegel, I. 10; XXXVII. 141. Hegl Ro, VII, 154. Hehn Vi-ctor" 1. 111. Heiekel, IV. 447; XXXVIII. 360. Heideleck Fr., XX,XVII. 271, 276. Heidenstein, IX. 86. Heierli I. dr, XII. 268; XXXVI. 26. Heilig O. X.VI. 113. HeiJn Wilhelm, I. 130; IV 440. Heinzel R., XVI. 218. Hejnosz Wojciech, XXXV. 173; XXXVIII. 451. Helbig, XXI. 192. Held Fr., III. 87; XVII. 274. Helfert Józe!;, w1ceprez. Verein fUr Osterreichische Volkskunde, I. 28; VI.3'1'0 Heller B., XXX.VII. 248. Hellpach Willy, xx.XV. 2{)2. Hellwald, I. 36, 4(}" 44, 67, 154; IV. 97; XIII 292, 293; XXI.B7. Hellwing A., X. 243, 244; XXXIX. 297. Helm" XXXV. 196. Helm., .XVI. 15. Helm Karl, XV. 146; X,XV. 130. - Helm R., XXXVIII. 203. Helmhold, XIV 42" 4e--51, 54, 63, 188, 218; .x:vrr. 19~, 203; XIx. 190. He1molt, Xx.I. 87. Helmuth T., XXXVII. 289. Helvetius E A,. X!XX,VI. 144; XX!XIX. 153. Hempl Antoni, III. 176, 176. Hempler Franz., XJXlX, 243. Hemplówna Mada, X;I. 100-102 Heneken H., XXXVIII. 398. Hendryk N., XX-XVIL!. 68. Henaf Ie A, XXXIX. 155. Heinicke dr, I. 184. Hennenberger Kasper, III. 198; XJXXI'X. 350. Henninger J., X:XX,IX. 485 Henoch Aleks" XXXV. 13'. Henry W. E,. XXXVIII. 396. Hen,ryk Śląski., XIII. 59. Henryk Brodaty, II. 117, 120, 123; XIII 62; XXXJIX. 298. Henryk !Pooożny;, p. Henryk Bl'~~' daty, II. 121. Henryk sołtys, VIII. 2163. Hensel Antoni, I, 187 Hensel Witold, XXXVI. 374,. 377; X;XXIX. 282, 625. Henzel Tadeusz,XXVI. 130; XXVII, 192; XXXIV. 266. Herbelet B d', XXXVIII. 371. Herben, II. 33., 183. HeI'lberger" x.x,xI. 23. Herberstein Sig., XX'XIII. 137. Herbert Meyer, P. Meyer, XXVIII 97. Herbest. .xx. 163. Herbot, XIV. 37. Herburt, X. 206; XXXIX. 310, Herder J., IV. 31; liX. 32; XX. 217; XXI. 8~, 166; X;XIV. 91; XXXVI 89, 352. 353, 358. Herkely Józef, V. 254. Herlicus David astrol., XXVII. 87. Herrady de Landsberg, XIX. 4&, 49, Herrglotz Ant. inform., VII. 338, Hrmani VII. 339. Hermans C," XXXVIII 397. Herrnant Paul, XXVII. 153. Hermes Gert., XXXVIII. 4(}" 42, 43. Hermes Trismegistos, X.~IL 54 Herodot, I. 62; II. 97, 99, 105v 110, 321; IX. 285; X. 224, 339; XII. 334; XV. 27, 28; XVI 114; XVII. in, 172, 177, 183; XLX. 134; X;XII. 41; XXIV. 82, 84; XXV. ')\8 122' .X.X;VII. 127; XXXVIII. 50: 3150;'XXXliX 66, 30'6, 357. HeroU Jan, XXIX. 91. Herskovits M. S., XXXVIII. 351, 396, 47,9. Hertel I.,XVI. 114. Hertz Al., XXVI. 152; XXiXI. 166; XlXJXIII. 150; XXXIV. 2,92; XiXlXV. l'łS, 182. Hertz Amelia, XXXV. 173. Hertz R., XVI. 107. Hertz Wilh., XX. 241. Herves, VII. 339. Hervet, I. 62. Herzog, I. 183; XXXVIII. 85 Hesi~ Fr., XXX. 213. Hes,iodes, Hesnod, XXI. 188, 189; XXVIII. 187; x...X,XVII 138. Hetzer Hild, XXVII. 14&-148. Hausler Andre~. XX. 229, 231, 236, 240, 244. Hevitt I., XXXII. 106, 108, 109, 118, 119, 12ą, 121" 123, 124, 125 Heydrich M., X'XV. 126. Heydzianka-Pilatowa J., XXX. 9; XXXV. 173. Heyne H, XXXVII. 139, 140. Heyne M•. IV. 32. Hibben Frank, XXXVIII. 623. �921 920 Hickel WŁad., XII. 114, 115, 118--121, 443. Hielmsler L.. XiX'XVII. 315. Hieremias żywiec~i, kronikarz, XXXI. So--84, 86-88. Hieronim z Pragi, I:X. 413. HHariusz, I. 118. HHdebrand R •. V. 271, 272; XVII. 1; XXI. 167; .xXV. 130. Hildebrandt G., X!XiXVII 174. Hilferding, V. 321-330; VI. 82, 90, 98; VII. 97; lIX. 91; X:IT. 341; XXIII. 151; XXIV 99. Hillebrandt Alfred, I. 27; XJXXIV. 2. Hiller Bernard,. XXV. 131. Hilscher, III. 190 Himmelheber, XXXVII. 465. Hinzel, XXI. 167. Hipokrates, VIII. 98; XXVII. 100. Hirschbeng Al., VI. 223; XXXIX. 595 HJrschberg J., XJXiXV. 174; XXXVIII 25. Hirochler Mieczysław, czL T. L., III. 285, 290; IV. 34'2; XI. 322; ,XXV. 162; XXXVI 43. Hirt M.., XXViII. 415. His Rud" XXVIII. 250, 252. Hizke, II. 110. Hlohovac, II. 182, 183. Hlyński., I. 1'62. HŁaw1czka K., XXXVI 402. Hłynka Rom.. XIII. 233-235, 337. Hnatiuk Włodzimierz, I. 63, 143; II. 55, 64; III. 71, 75; IV 157; V. 42; VI. 413; VII. ~2, 277" 335; VIII. 168; X. 360--363; XII. 342; XIII. 296; XVI. 291; XXI. 213; XXVI. 94, 117-119; XXVII. 11, 24, 30; XXX. 82, 1~ 107, 126, 140" 143; XiXiXVI. 12. Hoaton XXXIX. 425. Hobbes T., II. 98; X,XXVI. 185; XXXIX. 176. Hock Stefan., XIII. 292, 294, 299; XiV. 42. Hockenbeck" XiXVII. 71 Hodel Fr., XXXVIII. 465. Hodge WeIJb Frederick, XXVIII. 11. Hodały Cz., czl. T. L., VI. 224. Hodur Jakub, czl T. L., X,. 470. Hodża M. M., VI. 280; VII. 204. Hoebel E. A., XXIXVIII. 393. Hoober K., XiXI 174. Hoelther G., XXXVII. 358. Hoenberg P .. VI. 320. Hoernes M" IV. 440; VIII. 96; XXI. 17, 18', 20; XlX:X'IV. 94. Hoesick Fr., XJXiX. 7,6, 79. Hoff BogumH. n. 128, 131, 13'9; XI. 110; X;XX.vIII. 299-308. Hoff F., XXI. 47. Hoffman, VII. 300; VIII. 223; XiXiX. 250; ~I. 144 Hoffman K., VII. 93; XV. 175; XIX. 55; XX. 241. Hoffman-Krayer E, XVI. 115; XXV. 140; XXVI. 88, 96; XXVII. 133" 142; XXIX. 12,1; XXXiI. 45; XXiXIV. 138, 279; XXXV. 200202; XXiXVII. 290; XXXVIII. 468, 469; XXXIX. 347, 488, 503" 505, 583. HoffIn.ann Jak., XXXIII. 150; .xXXIV. 266. HoffmaIllowa K VII. 214; XXXIII.' ~. Hoffory" III. 187. Hofman Rud., XVI. 38; XXV. 132. Hohenheim v Theoprastus Bombastus alch., XXVII. 90. Hojak cz. T. L., I. 64 Holbach., XXXIX. 176. Hołbein H., .xxXVIII 235. Hollberg. XXVI. 7,6. Holender Al., XXXI. 166. Holsten R., XXXVII. 276. Holtker, XXXIX. 486. Holtz Rud., XXXIX. 487. Holtzmann R., XXV, 125. Holuby J., V. 241, 242, 247, 253, 303, 308, 312, 313. HlOll.zmanKrescencja, I. 56. Ho~owackij J., 195; III, 287, 288; VIII. 210; XII. 342; XXVI. 94; XXVII. 1~. 15; XXXIII. 13. Hołowacz I, XXXVII. 214. Hołowiński, XX:X. 76, 98, 133, 135. Hołowkiewkzcz. T. L" I. 63. Hołub-Pacewiczowa Zofia, XXXIII. 150; XXXIV. 292, 293. Hołutow~cz lu VI. 416. Homant B., XXXIX. 69 Homer, IV. 331; VI. 21..202; V'lI. 232; XI. 429; XV. W6; XXI. 196; XXII 147; XXIII. l; XXXIV. 10. Homme Stan., czl. T. L., III 285. Hommel E., XXXII. 104, 105.,119..153. Hcmolacz, III. 260. Homolle T., x:x:n. 159. Honigsheim, XXXVIII. 11. Hon,ik T., XXX. 270. Hoops J, VII. 326. Hooton E. A., XXXVIII. 390. Hopfner' T., XXXVII. 133. Hoppkins E. W. XX'XII. 2,. 20; XXXIV. 110. Horacy,. XIII. 51; XXIII. 13. Horak J., XXVI. 128; xx..,XVII. 158, 352. Horna Rysz., XXXIX. 133. Hornbostel E., XIII. 172; XV. 145; X'VI. 160, 162 167, 174, 176; XXXVIII. 85 Hornig Ant., XXXVIII. 231. Horbszkiewicz, XXVIII. 170. Horos~kiewicz Jul., czl T. L., I. 144; VII. 237. Horowski Jan,. XXXV. 174 Horwath B., XXXIX'. 150. Horvarh Pal, XXXVII. 3'57. Hovorka O., XXXVII. 2&>. Hostinskid .Otokar, II. 147, 151; XIII. 172,. 188, 190, 196, 261, 262; XVI. 116, 160, 162, 165-168, 176. Hotteroth Fr, XXVIII. 172. Houton E. A,. XXXlVIII. 398, 400. Hovelacque, IV. 79. Hovels W. W, XXXVIII. 398. Hlowitt, IV. 358; V. 203; VII. 1, 3; XVII. 49; XXXVIII. 277. Hoyer E. prof., XXH. 160; XXVIII. 97 Hozeas2',. XIX. 91. Hofer A., I. 111. Hoffding H., XXXVI. 146 Hofler M., XIII. 20, 69; XVI. 111. Hormann KosIa, V. 137. Hornik Mich •. XXVIII. 105; XXX. 246. Hraban Maur., XXVIII. 100 Hrabec Ste.f., ~XXV. 44, 122. Hradecka Stanisł., czl. T. L., VII. 23,8; I!X. 68; X. 94; XI. 73; X.X!Xl~ 589. Hradski JÓz•. V. 242~244, 246. Hrdlicka A., XXXVII. 365. Hrebeniak, XXX. 190. Hrimm J. J, XIV. 48. Hrinczenko, XXXIV. 27, 29. Hrozincik I.. X'XX'VlII. 356. Hrozny, XXXVIII. 47. Hruby Max., XVI. 23. Hruschk K. A., IV. 335. Bruszewskij M., II. 187; VI. 401, 402; ~III. 61; XVII. 74-76,. 90; X1XiXIV. 30. Hryncenko, V. 182-184. Hryncewicz Talko Jul., P. TalkoHryncewicz, II, 187; IV. 62, 74, 116, 180, 453; VI. 402; VIII. 111, 162; IX. 298; XV. 151; XVII. n. �923 922 189, 267; ~VIII. 91, 231, 232; XXI. 65; XXII. 144, 145 153, 154. Hryniewiecki A, XXV. 3; Y.XXV. 66 Hryniewiecki BoI., XXVII. 149. Hryniewska Tekla, XXXIV. 292. Huber Eug., x..XXIX. 163. Hubert H., XXIII. 160; XXXVI. 158. Hubert ii Mauss, XVIII. 4{). Hubert stan., XXVI. 12. Hudek, Chudek JÓz., x..~XV. 174. Hufnagel F., XXX:I'X. 277. Hulsbus'ch, XII. 327. Humboldt, I. 243; XXXVII. 310312. d'Humiac Mlchaud, X. 127, 365. Hundrich, XXXVIII. 327. Hundt M., XII. 339; XXI. 4. 81. Hunfalvy, V 315; VI. 27<9;XXXIX. 87. . Hunt I., XXXVIII. 392. Huntington, XXXIX. 425. Hunyady Jan, XXV. 132 HuIJka Stan., XVIII. 1, 2217;XXXV. 19,,36; XXXIX. 2111,596.' Huppen, I. 20 Hura I., XXXVII. 204. Hurkiewicz, XXXI. 155. Hurwic~. II. 296 Hurynowic~ A, IV. 50; XXVII. 15,7. Hus Jan, II. 282. Husarski !{,ar., XXXIV. 293. HusaTski Wacław, XXXV. 182; X:X:XIX. 599. Husek Jan, XXVJ. 94-96.; 127; XiXVII. 1(12,199, 200; XXIX. 00. Huska M, XXXVII. 352. F!ussowczyk, XIX. 82; XX. 78,. 81, 82, 105, 114, 141, 150. Hussowianus Milklołaj.,IX. 6. Hussowski Mik., IX. 6; XIX. 126, 136, 146, 147, 150. Hutschinson R. W., XX;XIX. 288. Huverlin !p., XXJXIX. 179. Huxley, XXIII. 178. HUbental, XXI. 147. Hubner A, x..XJXVIII. 200. Hiippe S., III. 116; XX. 156. Hyros Stefan Mikołaj, VII. 74. I I. H. krypt., XXXIV. 293. L L. dr, V. 191 I. L., patrz L. I., I,X. 206. I. P. dr, V. 254" 301. Ibn Fadhan., Xx. 209. Ibn Rusty, XXXIX. Ibrahim 112. iljjn Jakub, IX. 212, 213" 217; XXVI. 85. Ickstatt, XXXVI. 145. Ides Isbrandt, XXXIII. 137. thnatowkz Jan, czł T. L,. II. 288; IV. 107, 23.5, 236, 450; V. 89, 90, 98; VI 313, 314; VII. 10. .Ilesic Franc., XXX. 265, XXXIV. 293; XXXV. 182. Bg Berta, XVI. 112. Ilić, V. 280. Ilinskiij G., XiXV. 122; XXVI. XXiX!II 150; XXXIV. 293, XXXV. 182. Illiak,. XXI. 204. !lwof Fr., V. 180. Imbelloni, XXXVII. 362. Imiela E., XXXI. 166. Incewicz L. A, IV. 165, 390. Indt I. M., LX. 110. Inglot S, XXVII. 171; XXXVI. XXXVII. 170; XXXIX. 595. 266; 145; 298; 378; Istomin, VIII. 325. Ivekovic F., XJXV. 95. Iwan Gf1otiny, III. 116. Iwanek Jan, .x.X}(i'lXl333. Iwanicki prof, XXII. 161. Iwanow S. W., XXXIX. 421, 422. Iwanowski Jerzy, XIX. 50, 51. Iwanowskij, XiXI. 242. Iwaszkow Michał, XXV. 96, 117" 120, 123, 162; XXVI. 114. Iwon, XJX,XI. 15. Ingram, III. 37,1; VII. 340. Inocenty III, XIX. 3'3; XXXVI. 146. Institoris Heinrich, XIX. 111; Xx,'I. 133. Ipolyi Arnold, XXIII. 168. Isaczenko Al., XXiXVIII. 358. Ischarkov,. iXX\VI. 128. Iselin L.. Em., XVI. 217, 218, 220; XXXIX. 488. Iseppi Ant., IV. 457; V. 197. Isodirus. XXXVIII. 246. J Jagic V., II. 83, 85; IV. 440; VII. J. B. p. B. J.,XtXIX. 195. 231,276" 2'7 7; X1V. 52, 53,226, 314; J D., XXVI. 140, 152. XVI. 416; XX. 158; x..XI. 121..162, J. J., XXVI. 150. 163; XXiII. 144, 145; XXV. 121. J. Z., VI. 367, 370 Jagiełło WŁadysŁaw, III. 106, 107, Ja:berg K., X!XXVIII. 158, 203; 111, 113; V. 102" 362; XIII. 117; XlXiXIIX.115, 132. XiX!. 228; ~XV. 132; XlXXVI. 4, Jabłoczyński J, XXVII. 69. 7, 78; X:XXVII. 1{)9. Jabłonow~kj" XXIV. 94. ,Jagła M., J:C.X;XVII.349. Jabłonowski A, badacz dziejów Jagódka inform., X:KIXIII. 25. . RusI, III. 368; IV. 448; XX. 156. Jahoda S. J., XXXI. 129 Jabłonowski Grzymała" XXX 181. Jahn, VIII. 3,15. Jabłoński Henryk, X. 394. Jahn M., X:XJXIX. W2 Jabłoński M., VII. 221. Jahn O., X:XII. 47. Jabłoński P" XXXIV. 2'93 Jahn Uk., XVIII. 93, 94-98" 100Jahlloińsl~i Wł., czł T. L., V. 200. 105 Jachimecki Zdzisław" XXLX. 131; Jakimow ~. W., XtXXVIII. 351. XXXVI. 88; XXXVII. 468. Jakimowkz Roman, XiXI.65, 70., 75; XXII. 156, 15'7; XXIII. 157; Jacob G. prof., I. 23. XXVII. 149; XXXV. 182; XXXIX. Jacobini E, X'XXVI. 398. Jacques de Vitry, p. de Vi1ry 264, 280. Jakimowski M., cz!. T. L•. I. 268. Jacques, III. 177. Jakowlew, XXXIX. 87. Jacyszyn Wasyl inform., XIII. Jakób Patriarcha 'I. 155. 233-~Q. 242. Jakób z Iłżyastrol., XXVII. 82, 83. Jaczewski Fr., XX. 274; XXVII. 149; Jakóbiec J., V. 101, 197, 286, 289, 367; XiXXIV. 299. VII. 92, 259, 323; VIII. 84, 424; Jadryncew, IV. 447. IX. 253, 254; XXXVI. 223, 226, Jadwiga Królowa, III. 106, 107. 242, 244, 2.46. Jadwiga Śląska, II. 121. i �924 JakU'\:;jz Kalinówki, XX. 126. Jakubowicz Abraham, XVII. 180. Jakubowski czł T L., I. 63. JakuJjowski J., XX,X. 260; XXXI. 126. Jakubowski Stan., XXXV. 14, 31. Jakubowski Z, XXXVI. 78. Jakubski Antoni,. XXIII. 157. Jakubski Leon, XXXIV. 265, 566. Jakuszkin, II. 101; XVI. 163. Jałowicz, XX,XVIl 204. JamblichQs. aut. star,. XVI. 320. Jamka Rudolf, XXJXLX. 270. Jan, biskup wrocławs~i, germanofil, II. 122. Jan X!X. XiXVII. 100. Jan XXII, papież, krucjata przeciw Litwie, III. 99. Jan Kazimierz, III. 104, 270; VIII. 171; XI. 402. Jan III Sobieski,. III. 107, 155. Jan z Bolesławia, p. Jan Nepomucen, V.356. Jan z Czarnkowa, IV. 42; XX. 210 Jan z Głogowa, astrol., XXVII. 81. Jan z Kolna. XI. 250. Jan z Klcszyczek, XXVII 6. Jan z Rybna, XIX. 121. Janacek, XVI. 167. Janczuk Mikoałj, XIX. 37; XXXI. 61. Janicki A, IV. 114. 117, 342; V. 99. Janicki Br .., cz. T. L., VI 320; X. 237. Janicki J., XXVII52. Jani.cki Klemens, XiX. 116; XXI. 189. Janiczek Wine,. mu~yk Iud., XIV. 373 Janiewicz Orest M., XVI. 320, 326, 413; XVII. 102. Janik Adam, XXXIII. 150. Janik Mich., VII 112; X. 4; XI. 95. 249, 323, 418, 422, 425; XII. 9496. 98, 99, 177, 190, 193, 336, 338, 342, 344, 347-8; XIII. 56, 58, 75, 925 xv: 76, 165--169, 253, 265, 266 347' XIV. 7, 19~, 195, 290, 3'10; 149, 224-228; XVI. 1719;XX. 57; XXVU 108; XXXII. 66; XXXIV. 200; XXXV. 174; XXXVI. 5,3"54; XXXVII. 159. Janikowski Leopold, XXI. 41, 42; X,XIX. 178; XXXVIII. 211; Janiszewski, VII. 237. Janiszewski J., XXXI. 166. Janiszewski Mat., XXX.III. 25 Janiszewski T,. XIII. 73. Janiszewski Andrzej, VII. 34. Janko J, XXI. 162, 163; XXXIV. 17'7. Jankovic M., XXXVII. 431. Jankowski czł. T. L., VII. 234; VIII. 330; IX. 100; X. 115. Jankowski" XIX 107. Jankowsk~ Cz, VI. 223, 410; XIIr. 149, 152. Jankowski E., XI. 106. Jankowski stan., XX. 155. Jankowski W., XXVII. 161" 171. Jankowski Wł., IV. 117, 235; VIII. 99, 141, 220; X. 472. Janota, XIV. 46. Janota Edmund, VI 36, 73, 75; VII. 325; XII. 136; XIII. 89, 90, 161; XVII. 21; XXXVI. 226, 242; XXXVII. 173; XXXIX. 339. Janow Jan, XXV 117, 118" 120; XXVI. 54, 60, 145; XXVII. 127; XXIX. 197; XXX. 76; XXXI. 12; :XXXIV. 293,. 299; XXXVI. 7'8. Janowicz Aleksander pr,. 1. 144; 'XVI. 416. JanlOlWski Al, VIII. 423; IX 299; XXI. 70, 75; XIXII. 117; XXVI 125, 128; XXVII. 149, 171 Janowski Benon. X. 350. Janowski M,. VIII. 220. Jantzen H, XV. 145. Jastrzębowski Wojciech, XXIX. 178. Janusz Bohdan XVII. 57, 178; XXV. s. XUI. XiXVI. 145; XXVII 137, Jastrzębski O., XXXVIII. 440. Jaszczurzyńsk,i Ch., III. 61; IV. 159; 16,1, 166, 171;XXIX. 181; XXX. V. 190 190. Jaszowskj, St., VII. 205. Janusz Fr .. XXVII. 163 Jaśkowski J. N., X 3~6--388, 395 Janusz Ignacy, XXVII. 110. Jaworczak Aleks., X,XXI. 53; Januszkiewicz A., XXXVII. 212. X\X'XIV. 300; XXXVII. 476; Janzen, XXXVII. 459 XXXIiX. 549. Jaqo.bi, XVI. 283. Japołł-Assanka Mich., X:XXI. 166, Jaworczak F., XXXVIII. 451. Jaworek I •. Xx...X, 258. 167. Jaworek P, czł. T. L., VI 416 Jaraczewska, XXXVII. 142. Jaworska Sabina, VII. 238; XXX. JarchQ A J., XXXIX. 79. 124, 125, 142. Jareck,i Henryk ez!. T. L., I. 224. Javorska ZJ::ifia, XXXV. 174. Jarecki Wład., XI, 351; X1X,. 125; Jaworski Ign., czL T. L" VII. 112. XIX 125; XXXIX. 589. Jaworski Jan, XiX. 313. Jarnuszkiewrcz St., czł. T. L., VI Jaworski Kornel, czł. T. L., II. 288; 416. III. 287, 384. Jarnuszkiewiczowa M., ofiar., XI 79. Jaworski Wład., XXXIII 151, Jaroch A., XXXVIII. 35'5. Jaworski Zygmunt czł. T. L., V. 296; Jarochowski, I. 168. VIII. 48 J.arocki St,. VIII. 43'9. Jaworskij Julian. IV. 116, 346, 453: Jarosiński Ant., XXXIII. 150. V 38'1; VI. 222; VII. 221, 281; J.arosz T., XXVI. 145. Jaroszewiez Flor,ian, III. 101" 105, VIII. 90, 91, 111, 210, 223; XXVII. 107, 109, 112., 117; V 79; XI. 402. 11, 2'3, 35; XXX 81. Jaroszewicz J .• XVII. 2157. Jażdżewsk~ K.. XXXIX. 254-256, JaIiQlszyńska M., czł. T. L., III. 290 2,60 2'69, 2,86. J.asensky Em., V. 303, 306. Jeans~n I. A., XXXIV. 71, 96 Jas1eńczyk XXVII In Jed1icz, VI. 316; XVIII. 227. Jasieński Feliks, X. 359, 460. Jedliński st, X!XVI. 152. Jasieński Henr., XX:XUI. 150: Jefimienkowa Aleks., IV. 4. Jasiński J., czł T. L., VI. 320. Jeleńska Emma,. I. 18; IV. 164, 396; Jaskłowski W., XXXIX. 586. VII. 230. Jaskólskoi J. XXVI. 145 JeUnek Edward, II. 5, 00, Hl, 89, 192; Ja skólsk i XXXVIII. 283. III. 192; IV. 59; VI. 2; VII. 95; Jastrebow W N., II. 18; X,XVI. 55, X. 340; XXI,X. 74. ijg.........{j3, 66. Jastrzębowski Szczęsny, V. 42, 2'94; Jelinek Fr, IX. 110. Jellinek Jerzy, XXXI'X. 149. VI. 411; VIII. 89; X. 240, 350; Jelski Aleksander VII. 230. XI. 201; XIX 37; XX. 193; XXIX. Jenc I. M., III. 374. 177, 178; XXX. 83· 84, 116; Jenicek V. V., VIII. 320. X XiXI. 60. T: L. �926 927 Jenike, VII. 2,27. Jenks A E., XXXVIII 399. Jennings, XXXVIII. 398. Jenny, XXXVII. 337. Jeremiasz prorok, XXXI. 46. Jerlicz Joachim. VI. 3Q7. Jerzmanowski JÓz., XlV. 398. Jesperson, X.XXVII. 79. Jezuppe, XVII. 265. Jezienicki Michał, X. 3'68. Jezierski A., cz!. T. L., IV. 114, 117. Jezierskil Michal, X. 38G-300 Jeż Teodor, p Milikbwski, XlII. 152. Jeżowski, V. 28. JędrzejewLczowa Cez., p. Ehrenkreutzowa de Baudouin, XXXIV. 265. Jędrzejewski 317 Jirasek J.~ czł. T. L ., V I. 316, Aleks, II. 35 JireC!ek H., X. 247', XVII. 27, 28; XX. 187; XlXII. 144. Job, XIX. 110. J()Ibbe-Duval, XXIX. 149, 150. Jochelson W., XXV. 2; XXXVII. 99-103, 108, 109., 113, 114, 120, 122, 126; XXXVIII. 346. Jodkowski JÓz.,.. .x.:x.r.x. 1'32; XXX. 210; :X;XXIV. 300; XXXV 191. Jodłowski K., czł, T. L., IV 4'54; VH. 338; I 2{)8. Jodłowski, Stan,; XXXI. 47; XXXIV. 300. Johansen K. F., XXI. 252; XXXV 196. Jlohn A., XV. 145 Johnson Johnson Johnson Johnston Jolly J., A" .xXXVIII. 279. Fr., XXXVIII. 397. John dr, VI. 23; XVII. 12. Harry, XXXIV 92, 125. I. 92; XVII. 262. Jones William, I. 98; XVI. 234 Joniesk T., IV. 94. Jonkówna Fr., XXXIV 300. Jonow, XXXVII. 125. Jonson dr, p. Jiohnson, II. 212, 291. Jonval Michel, XXIX. 1~, 164. Jordanes, VIrriI. 4341;lXJ. 267. Jorknice, II. 98. Jornandes, IX. 285; XIV. 64. Joseph Al., XXXVIII. 393. Jost Al., XXXI. 150 Jougan dr, IX. 1-99. Jouker O., XVI. 115. Józef II, XIII. 68; XXXVII. 267, 268. Józef W., XI. 197. Józef z nad Wiszenki, V. 346; VI. 198. Jucewkz Al., p. Ludwik z Pokiewa" I 168; VIII. 377, 445; IX. 151, 249; X. 110; XVII. 2,2, 36; XXVII. 61, 66; XXX. 220. Jud J., XXXVIII. 100; XXXIX. 115, 132. Ju1iuS'Z Cezar, II. 107; XVIII. 100. Jundziłł, :m. 20-22. Jungbauer,. XXXVII. 132, 133; XXXVIII. 203. Junge J •. XXXIV. 290. Jungschultz Joannes, XXIX. 56. Jungst, III. 379. Junior Jan, XXX 91. Jurkowie DUSan, XlII. 69. Jurkowski Bł., III. 91, 96; XlII. 258; XiX. 317. Jurowsky Ant., XXXIX. 427. Justyn Apologeta, II. 105. Juszczyk E, XXVI. 152. Juszkiewlcz Antoni, .In. 200, 206... 288; V. 79; VII. 236; VIII. 324. Juszyński Hieronim, XII. 405; XVI. 338. Juvenalis, VI. 114; XIX. 123. K K. C., XI 319. Kagarow Eugen, XXiXU. 180, 181; ·XXX~U. 138; XXXVII. 351; K. J., XXXIX. 333. )cxxVIII. 356. K K." XXIX. 182 Kahle Bern, XVI. 428. K. W., XI. 211. Kaindl R. ,Fryd." I. 23; II. 192,,"'07, Kabat Wł, XXXVI. 392; XXXIX. 210, 373, 376; III. 289; IV. 47, 59, 448. 95, 96, 99, 1~ .. 237; V. 36, 39, 185, Kacanowa D" .x:.xxVI. 407. 196; VI. 2; VII. 22'1, 237; VIII. Kacz Edward, I. 185. >43i6,437~Xr.II, ·~1.61,~OO~XlIV. 300; Kacz Franc" czł. 'P. T. L., I. 185. XV. 143', 145; )(."ill. 68. 92; XX:L"<:. Kaczanowska-Sągajło, XXXVII. 444; ;132; XXXIV. 268; xxxrx. 166. XXXVIII. 217. K.ajda, X,I, 317. KacZJkows~i Z., VII. 31, 35, 36, 38, 41, 42" 206, 209, 210, 213, 214; ,Kajka M., XXVII. 166. Kajzer Stan., XXXI. 16'7. IX. 149. Kalas Józ, XIII. H9. Kaczmarczyk, czł P. T. L., VII. 238. Kaleta Józef, X.XJJ{III. 151. Kaczmarczyk Jan, czł. P. T. L., VII. Kaletka A, ::l{IXlXIII.151. 340. Kaczmarczyk Kazimierz, VII. 235,. Kalina Antoni, red. "LUDU"" 1. 29 -32, 58; 61, 62, 144, 222; II. 75, 23-8,322, 339; VIII. 199; X. 9, 40; 85, 88, 00, 90, 92-94, 175, 282, XI. 418; XIII. 332; XIV. 181,253, 284, 235, 287, 374, 375; III. 64, 88, 254, 294; XV. 71; XVI. 50, 53; 91, Is&. 190, :t88; IV.101, -106-il.08, XiXiX. 220; XXXIX. 5>89. 114, 230, 235, 236, 341, 346, 353, Kaczmarczyk Wojciech, inform., V. 450; V. 42, 00., 90, 196,; 199, 276, 22>6. 2,87, 320, 370. VI. 6, 97, 218, 313, Kaczmarczyk Zdzrslaw, XJXJXV.174. 3HI" 385, 4113,414; VII. 97, 100, Kademus Aloisis, X:XXIX. 341. 102, 104, 106, 108, 110, 233, 338; Kadlec K., VI. 320; XIV. 84, 85, 87; VIII. 83, ~, 109, 220, 22'1, 330, XXVIII. 17'7; X:XXIV. 176, 177 427; IX. 91, 100, 103, 207, 302, 303, Kadłubek Wincenty, II. 81; III. 84; 3~ 319, 42.1, 426--428; X, 115TJ{. 12~, 132, 135, 136, 140, 209, 118, 120, 122, 126, 234, 461, 469; 212, 321, 329, 330, 34U, 344, 346; XI. 85, 32~, 323, 340, 417, 440; X Ill, 130" 131; XIII 137; XIV. IXU. HY7-1'12, 34!7; Xl1I. 69, 49, 215; XVI. 281" 232, 284; XVII. 78; XIV. 165; XIX. 89; XiXIII. 32; XX. 202, 203; XXXVI. 216; 174; XXVII. 4, 180; XXXII. 4; XXXVII. 303; XXXVIII. 38, 247; XXXVI. 10 33--42, 44-46, 48, 49. XXXIX. 295, 307, 314, 317. 51-55, 58, 60, 66, 6'7" 69, 71, 410 Kadyi Henryk, prof. czł P. T. L" I. Kalina Maria, V. 295. 144; XX. 313. Kalinka Joach., XXXr.X. 429. Kagan I., :X;XXVIII 356. Kalinowicz Wł., XJ{V 97. Kaganek Anton., IX. 2'59, n. wł. inf. �------_. ---------.-_._-, 928 Kalinowski KIJnstanty,. ~XI. 151. XII. 186; Kalita Józef, XXXI. 167. Kalityński Mieczysl, XVII. 109, 112. Kallenbach Józef, red. ,;LUDU", VI. 201, 204; VII. 112; VIII. 208; X. 461; XI. 95, 323, 325, 417, 419, 422-424; XII. 95, 96-99, 101, 103, 193, 347; XIU. 75-79, 81, 83, 168, 169, 265, 266, 351, 353, 355; XIV. 19-196; XVI. 109, 110, 234, 237, 326, 358; XIX. 75; XX. 154, 311, 314; XXIII. 175; XXXVI. 11, 37, 52-55, 57, 60, 66, 67, 88. Kallimach, XXVII. 77. Kalwin, XI. 213; XXXVI. 148. Kal,atalin, IV. 31 Kałusowski, V. 23. Kalużniack~ E., VI. 319; VII. 204; XIII 61; XIV. 403, 404; XiXI. 121. Kalwa Piott; XXXIX 180. Kamaryt Józef, II. 32. Kamenskaja M., ~'{XVIII. 349 Kamińska Helena, organ.,. XXI. 7'(}, 75, 42; XXVII. 18,0, 181; XXVIII. 91,. 92, 139, 142, H3 Kamiński, VIII. 209; XXVII. 157. Kamiński J. M., organ., XXI 41; XXIX. 178. Kamiński Ł...:XXXV:U. 451. Kaminski1j Wia,czesł.aw, XXVI. 106; XXVII. 152. Kamocki .J., XXX,VIII. 461 Kamockj S., XXV-I. 145. Kaudeter Fr. VI 36, 70. Kanitz F., IV. 96; XX. 187. Kanne, XX 219. Kant Emanuel, I. 3'9; XXI. 4; XXJXVII. 313. Kantak Kamil, XXXV. 174. Kantecki A, XX. 155. Kantor Józef, XIII. 164, 165; XVII. 80; XVIII. 68; XXI. 7'8; XXIII. 158, 161; XXIV. 108; XXVI 101; XXIX. 110; XXXIII. 7; XXXIV. 268. Kantor Mich., XXV. 132. Kantor-Milrski M., XXVII. 171; XXXI. 167. Kantorowicz Herm., X:X. 217. Kanzow Tomasz, XXVIII. 30. Kańs:ki W., czl. P. T. L., IX. 103. Kapała A, XXVI. 145. KapHński L" maI. typ. lud., III.28B; 'XVI. 270. Kappe M., czl. P. T. L., VIII. 335. Kappstein Thed., XX. 216. Kaprocki Wl, XXVII. 192. Kapuściński M., czl. P. T. L., 2Jhier. pieśnr Iud., I 144; II. ~. 340, 363, 365; III. 166; V. 64, 197; X.X.XIX. 589. Karadzic V. St.,.III 94; IV. 31,34; V. 36, 182, 183, 2~0; VI. 319; VIII. 218, 427; IX.32, 33, 45, 283; XVII. 103, 201; XVIII. 138. Karakulskr" czł. P. T. L., IX. 112. Karamsin, XVII. 3,6. Karanovic M., XXXVII. 430. Karaś B., inform" II. 354; IX:. 169. Karasek A, II. 182-184, 192; XXVII. 171; XXXIV. 293; X~VII. 253, 257-260, 2,62-264,. 268, 278. Karbowiak A, VII. 236; XIII. 61; X1XlXV.46. Karczewski Jul., mal. typ. lud., XVI. 2'69. Karczewski Wit., XIX. 90, 122 123, 136. Kar.czmar:czyk, XXVII. 62-72. Kardiner Abraham, XXXVIII. 354, 394. Kardos Arpad, XXV. 132. Karecka Zofią. inform., IX. 168, 258. Kargel A, XXII. 135. Karger W., XXXIV. 293, 300. Karlhlski L., czl. P. T. L., VII. 238. Karłowicz Jan, I. 19,. 29, 31, 63, 131, 195; II. 17, 90, 91, 95, 182, 201; III. 3" 86, 192; IV. 117, 170, 260, 2'66, 453; V. 43,.,181, 190" 3W, 370, 37!7; VI. 2, l3~, 223, 32'4"393; Vil. lI, 38, 79, 50, 92, 94,. 95, 97, 99, . 206, 231, 236, 324, 3'36; VIII. 212, 217, 219, 323, 395, 425, 426., 436; IX. 91, 198, 206, 311-319, 417, 428; X. 107, 127, 359, 368, 3~9, 37-1 3'82, 392, 398, 461-4!63; XI. 99,211, 32'1-323, 389, 340; XII. 272, 274, 323; XIII. 57, 58; XIV. 106,. 167, 294, 298, 3r18, 320, 359, 3,68, 400; XV. 48, 137, 138, 150, 209, 212; XVI. 63, 416; XVII. 16, 34, 35, 72, 101, 164, 178,. 217; XVIII. 112; XIX. 51, 90, 120,. 142; XX. 155, 200, 201, 295; XXII. 9; XXnI. 51, 112, 113,. 147, 174; XXIV. 97, 103; X;XV. 100; XXVI. 94; XlXVII. 9, 12, 25, 153, 178; XXVIII. 226; XlX]X. 17 8; XXX. 11" 77, 81, 82, 1'18, 135; X:XXI.76; XXXIII. 27, 29; XXXIV. 268; XXXV17, 71, 83, 65, 7'5; XXXVI. 35, 36, 38,. 44, 51, 52, 64; XXXVII. 155; XXX;I:X. 17,9, 360, 593, 627. Karmanowski 01brycht, XIII. 299, 300,. 301; XXIII. 113. Karniejew A., Xv. 28. Karnowski Jan, XXX,I. 167. Karol Wielki, V. 24'7; XVI 186; XVI. '. 42; XiXV. 10. Karolides X~II. 152. Ka~Oling~wie, XV. 186; X!XXIX. 56. KaroWS'ki del. Mal Sląsk, I. 191, .222.,224. Karpiniec Rudolf, XXVII. 17'5. Karpińska A., XXXIX. 27'8, 280. 0 1 - . .......JI ..... : 59 Lud - Tom XL Karpińsk;i Franc, IV. 37; VIII. 227; XXIII. 125. Karpiński Izydor, czl. P. T. L., III. 1,92, 286. Karpiński Platon,. czl. P. T. L., II. 376. Karpee S., V 269. Karre W., XJXV. 125. Karski E., XXVI. 97, 127. Karski, F., V. 300. Karski Stan., VI. 386----389. Karskilj E., X. 2140;XXVII. 156-158. Karsten, XVIII. 229. Karwowski Stanisław, dr, II. 125; 1912; XI. Ill; XJXVII. 50, 64. Kasich A, IV. 31. Kasparek Teodor, czł. P. T. L., III. 1,90, 2,90. Kasper, bakałarz, XlXVI. 18. Kasper de Gdana nekromanta, .X1XVII.95. Kasperberowicz, aIch., XXVII. 89, 92 Kasperowicz H., IV. 117, 235, 340, 341, 445, 450; V. 84, 195. Kasprowic21 Jan, poeta, ·czl. P. T. L, VII. 236; XiI. 104; XII. 54, 164, 263, 264; XXVI. 145; XXXVII 349. Kasprzy<:ka-Strauchowa, XXXVII. 159. Kasprzyk, inform., V. 226. XlV"II Kirejewski, . ~ .. 341', XX'I. 152, 153. Kato, XXXI. 13. K,atona Ludwik., XVI. 428. Katra T XXXVII. 443, 445 Kaufman K., XV. 150; XXI. 105108; XXX. 235. Kaufmann H. E., XXXVIII. 465. Kaukonen V. J., XXXV·II. 440, 442. Kau'Sch Józef, XVIII. 7; XXXIX. 57'2. �931 930 " Kautsky Kar, I. 34, 36, 65, 73, 75, 145, 227; II. 367, 372; IV. 449; IX. 303. Kauziński H., XXXVII. aB. Kavuliak Andrzej, XXXlX429, 430. Kawczyńsk,i M., IX. 300, 428; X.126; XI. 436; XX. 154, 165. Kawecka Zofia, XXV. 142. Kawecki Wł., XXXIII. 151. Kaye W. I., XXXIV. 75 Kayser, ,aut. Lexikonu, XIII. 73. Kazimierz II, II. 1419;XIII., 59. Kazimierz Jagiel., III. 112, 113, 115; XIII. 66; XlIX. 76; XXXiI:X. 170.. 37-1. Kazimierz Sprawiedliwy, IX. 129134, 209, 32'1; XIII. 61; XIX. 127. Kazimierz Wielki, IV. 333; V. 87, 363; VIII. 156, 173; IX. 86; XII 57; XUI. 64, 65; XXIV. 108; XXVIII. 125" 132; XXXIX. 170. Kazlouscyk, XXXIII. 151. Kazwini zachariasz, el, XXX. 106. KądZJi'ela TeoLil, XX;XUI. 151. Keane A. M., XXI. 83. Kebrle V., X. 138. Keesink F. M, XXXVII'I. 396. Ke.ffermiiller J., V. 99, 101. Kehre'~n I •. XVI. 15. Kehring Th, XXI. 4. Keiter F., XXXoIV. 290. Keith Art. XXXVIII. 399. Ke~br, IV. 339 Kelemina Jakób, XXX'. 212, 213. Keler Krzysztof, XVII. 137. Kelle Alb" X:VJ:II. 235; XXiv. 115; XXXI.45. Keller O.,. VII. 213, 220; XiX. 300. Kelley, alch., XXVII1.9O, 92. Kellner, XXI. 104, 105, 109, 110 Kelse. XXXoVII. 36B. Kempner L., ofiarod., VIII. 109. Kenarowa H XXXVI. 395. Kencho-Suyematsu, .xV. 146. Kennedy D., XXIX'. 207. Kennedy R, XXXVIII. 395 Keramopolus, .xXIII. 14~ 147. Kerden, von podróżnik, II. 105. Kern, XXXIV. 2. Kerner A., wytwórca zabawek glin., II. 2'18; V. 247. Ketlicz M., VIII. 58. Keuprulian-Wójcikowa Br." XXIX. 150; :xx.XoVIII. 21B. Keyha Z., XXVI. 128. Keyser Erich, XlXV. 142. Keyser K., XXIXVIII. 203. Kędzierski, XXXVIII. 297. Kędziora W., XXVI. 145. Kempini Szymon, druk., XXoVII. 104. Kętrzyński Wojciech, czl. P. T. L., I. 32; IV. 5'7; VIII. 321, 400, 432, . 434" 435; IX. 147; X. 134, 136; XII. 2,76; XlIII. 37, 38; XV. 209; XJXJI. 64; X1XXVIU. 339. K~ba Fr., inform., XXXVIII.127, 128. KiJbort I., IV. 100, 380, 390; VI. 412; VII. 93., 94; VEl. 88; X. 351. K,idd Benjamin, IV .. 448; XVIII. 229; XXXJ!II. 17; XXXIX. 424. Kidder, XXiXVIII. 398. K~ebzak Robert, czł. P. T. L., r. 32. Kiej.stut, Ill. 99, 102, 103; X:XVI. 72. Kickebusch A. XXXIX. 264. Kielar, VI. 70. Kielar, Vol. 70. Kielisiński Kajet.,> maI. tyP. lud., XVI. 270; XXXVI. 371.. 372; XXXVIl1. 242; XXX'IX. 5176,604. Kielski,czl. P. T. L." V. 289".296. Kiełczewska M., XXXoIV. 293; XXXV. 182. Kiepert H, I. 111; XI. 343. Kierasiński K., inform." XXXIV. 2165. Kierdej Jan, inform., XXXI. 113. Kiernik Fr., czl. P. Muz. Etnogr., XXXI.30. Kiersz Miecz.", czl. P. T. L., XIII 7'9. Kiesewetter C., XXVII. 101; XXX. 219; XX'X:! 1'03. Kieslinger A" XXV. 128. Kietlicz Henr., XIX. 33. Kietlicz M., IX. 170; V. B2.: 16,7. Kietlicz-'Rayski, mal." vn:I. 88; XXI. 80; XXVIII. 4; XXX. 14'5, 171. Kijeński Tad" XXX!. 167. Kikebosch Maciej, XXVI. 17. Kikiewiczowa M." czl. p. T. L., V. 101. n, "~. .<~ -<.,. J ;.;g.. ,~ KimbaU S.T., XXXVIItI 3'9'6. Kimelówna A.,.. XXXIV. 266. Kinch K. F., XXXIV. 77, 7~, 106108. King C. W., XXII. 57. Kinga księżna" VEL 263, 264. Kipa Emil, XI. 307; XVI. 179; XVII. 116. Kipling R, XXIX, 135. Kirchbach Wolfgang, I. 117. Kirchho~, T. 91. Kirchmann.,. XXII. 33'. Kirchnerowa Maria, XXXIV. 302. Kiriłow N., XVI.!. 267; XVILI. 8B. Kirkor A. H., XVII. 59,,62. 70, BO, 85, 86, 92; XXI. 257; XXH. 1'54; X)XN'.s. XlI. Kirschner KaroL. VII. 2'35. Kisa Anton.. XXXIV. 81, 114. Kiselew S. W., XXXIX. 77. Kisiel n. czl. P. T. L., XXX. 270. Kislakow M. A... XXXV!IU 351; XXXL'X. 96. Kiss Ludwig, XXv. 132. Kistiakowskij" IV. 23, 24;9. Kitowicz And., X'II. 40; iXlIV. 345; .-XIX'. 56",57,60; Xlx. 167, 170" 181; XX1V. 113; XXV. 17; XXVIII. 59" 170; X.XXI. 62; XXXIX. 315, 332, 573. Klaatsch K., IX: 196; XXI. 245; XXXVII. 72 Kla~ko', XX.VI.1 27. Klapper l." X1VI.417; XXII. 153; XXV. 142. Klaproth. 1. 108. Klaric J., V. 280. Klatecki I., XXXVIII. 219. Klaus'tin R, XXIX. 191. Klawe Janiną. XXII. 13'-2'5; XXIII. 149" 156'. Klebs E., lXV. 24, 25. Kleczkowski A., XXIX. 191]. Kleczyński, XXI. 80; XXXI. 14~, 148. Klein F. Ro, XXXIX. 149. Klei'1 Franciszek, inform. autor pamiętn., .TlI. 225'-228" ,2'4:3,245, 246, 2'50" 2'58, 2'~263" 264, 267; 200, 269" 271, 2:72, 273; XXX,. 7; XXXI. 149, 100. Klein W.,.,VII. 299 Kleiner Jul., XlIV. 204; XXXVI. 413, 41-7. Klemens Aleksandr., n. 105. Klemens V., XXVII. 100. Klemensiewicz JÓz<. VIII. 99, 112, 22Q; l'x. 100; X. 115, 121, 123, 249, 469; XI. 92.~. '94" 95, 422, 424; XII. 95. Klemm, XXII. 87. Klich E., Ill. 335; XXII'I. 153; XXVII. 23, 15ó7;XXX, 255, 258; XXXV1.21l. Klimaszewska Jadwigą, X.XXa:V 293; XXXV. 182; XXXVI. 241, 408" 400; XXXVII. 443-447, 476; XXXVIII. 2'17, 451,.,458; ~.xXIX. 454, 500" 600, 625. Klimaszewski inform .., IX. 185. Klimecki Z., XXXVI. 396. Klimek JÓz., XXXVI. 154. �I' 932 Klimek Stan,. XXVI. 129, 13L 132; XJ)WII. 183, 189, 190.,192; XXlX:. 138, ao" 143 149, 153, 161, 197; XXX. 254, 256; XXI~V: 182; XXXVIII. 150, 213, 214. Klinger Witold, IX. 310; XI. 436; XIII. 163; XV. 20, 188; XVI. 44, 112, 326; XVII. 24, 28, 101, 181 1\84,275; XXI. ~1, 121, 228; XXII. 13, 21, 25; XXIII. 160; XXVI. 141, 145; XXVII. 161, 163, 166, 171; Xi~X. 193, 237, 238; XXXI. 100, 167; XXXII. 101; XXXIV. 29\1,.300; XXXV. 174, 182; XXXVII. 2,21, 453; XXXIX. 610. Kniersa Isl'wan, XXXV. 182. Klonowicz: Sebastian, VI. 411; VI1I. 13,2; X. 4; ~I. 300; XVI. 180; XVIII. 133; XIX. 82, 84, 97, 100, 107. 100, 123, 124, 134-136, 143, 146; XX. 17~31, 33, 36, 39, 41, 53, 55, 63-6~ 74c-77, 81-83, 88, 89, 91, 93, 95, 100, 105--107" 110, Ill, 114, 11~ 125--132, 138, 13'9, 142, 143, 145, 146, 151, 15~ 177, 20.1, 204, 20~. 206, 208,209; XXVI. 88; XXXI. 1'33; XXXVII. 15; XXXVIII. 263; XXXlX. 312, 3'23, 354. Klonowiecki W" XXX .. 242. Klonowski St., czl. P. T. L., VI. 416. KIDden K., X'VI. 1.5. Kluckhorn C. XXXVIII. 383, 393, 395, 397. Kluczborski Wl., czł. p. T. L., VI. 416. Kluge Fr., XIV. 35; XVII. 220, 228. Kluger F., XV. 144. Kluger Wacl., XVII. 29. Klugmann rz .. czl. P. T. L., IX. 208. Kluk Krzysztof, III. 86; XXXV. 72, ~5; XX,X,VI. 210; XXXVIII. 45, 257; XXXIX. 292, 293, 312, 326. 933 Klus, XXXVII. 10. Klapkowski, czl. P. T. L., V. 196. Klobukowski Stanisław, czl. P. T. L., I. 321. Kłos Juljusz, XXVI. 125. Klosowsk,i JÓz. N., XXX·I. 167; XXXVI. 82. Klos" Ludwik, czl. P. T. L., I. 144. Kłl:\śnik Z" X. 240; XI. 340. Kmet Andrzej, II. 7'9, 80; V. 240, 241, 246; XVII. 19. Kmit I., XXXI. 155. Kmita B., XXXIX. 172. Kmita J. A, VII. 209; XIX. 101; X,X. 128. Knapiusz, XXXIX. 359. Knapowska W., XXXVII. 159. Knapp, Xx. 156. Knapski Grzegorz, I. 20; VII. 34; XIV. 317; XN.57" 58; XX. 195; XXIV. 97; XXXV. 60. Knaust H., XVI. 360. Kniazilołucki Zygmunt, VII. 147. Kniażyński A, XXXI. 155. Kniaźnin Fr., VIII. 127, 128, 129, 130, 131, 133, 141; XiXVII. 120, 1'21; XXXI. 126. Knight G. A F., XXXIII. 17. Knight Payne, XXIII. 175. Knoll M., XXXVI. 3'95. Knoop Otto, I. 183, 189; IV. 116, 117, 153". 154, 156, 171, 38.5; V. 100, 193, 195; VnI. 223; I~. 110, 244; XH. 232; XIII. 5,6; iX1VI.34" 35; XVII. 39; XXVIII. 125; X;XiXI. 95, 96, 100;XXXVII. 254, 258, 260, 264, 265, 267, 270. Knortz K., XXI. 92. Knosinger, XI. 366. Knot A, XXX,VII. 456. Knust, XXII. 71. Koat Gr., IV. 94. Koberstein A, XV. 47. Kobiela L., XX'VII. 166, 171; XXXI. 167; XXXIII. 151. Kobiielnik W. XXXI. 155. Koblar Ant., V. 85. Koch, :X;VIII. 229. Koch AI., IV. 185, 443. Koch G., XXV. 130. Koch H., XXXIV. 290. Koch Władysław, III. 385, 388; IV. 451; V. 99, 100, 291; VI. 318; IX. 422. Kochanowska Anna, XV. 145. Kochanowski Cyryl, czl. T. L., V. 101, 177. Kochanowski Jan. VII. 39; VIII. 227; IX. 199, X. 194, 200, 201, 204, 206; XI. 292, 29~ 296, 298, 299. 303-305, 34.2; XIII. 49, 299; XIV. 23, 2111; XIX. 64, 99, 100, 107. 115; XX. 15, 39, 48, 4~ 55, 64, 93, 99, 100, 102, 107, lOa 115, 116, 136, 140, 142, 14~ 150, 191-193; XXIII. 3, 114; XlXIV. 95; XXXIII. 8. Kochanowski Piotr, XIII. 54. Kochol W., XXXVIII. 356. KochiJ,wski Wes,pazian, X. 20a. 210, 211; XIV. 23, 210. Kociubiński, XXVI. 94. Kocka W., XXXVI. 374, 375, 377. Kocyan, VII .. 225. Kocyłowski A. czl. P. T. L., VII. 238. Koczorawska, XXXVIII. 445. Koczwara Jan, XVII. 60, 71, 233; X'VIII. 222; XXII. 162, 163; XX,XV. 64. Koczy Leon, XXXIV. 300; XXXVI. 375. Kodaly, XXXVII. 35:; 355. Koebert Józef, inform., VII. 303. Koebernick, XXXVII. 253, 254. Koegel P., XX. 238, Z3g 244. K'Jenigswald, XXXVIII. 357. Koehler Józef, dr, II. 189, 192, 376; III. 187; IV. Ile. 325; XI. 322. Koehler Klemens, czl. P. T. L., I. 63, 145, 219, 221; II. 39, 95; III. 191; V. 199, 370; VI. 222; VII. 236. 340; X'I. 322. Koehler R., XXXI. 128, 134. Koenne E., XXXVII. 241. Koffski Wine., alch., XXVII. 89~ 94. Kohl Fryd., XVI. 335, 411. Kohl J. G. XVII'. 15. Kohn, XliX. 46. Kahn F., XXXVII. 100. Koim Jan, inform., IX. 262. Koinyt, poeta gilacki XVII. 105. Kojalowicz, HI. 119, 198; XXI. 130. Kolago W., XXX,VIII. 451. Ko~berg Oskar, I. 2, 17, lIl, 20, 139, 156, 159, 163, 165, 167, 169, 188, 189, ,2017,2,12, 215 252; II. 16, 36, 7'6, 199; HI. 171, 348, 362; IV. 46, 49, 516,58, 153, 158-160, 167, 169, 265, 266, 2,68, 335, 341, 385, 386, 3~9...3,91, 3,96-401, 453; V. 21, 32, 36, 37, 42-44, 143, 181, 183, 184, 369; VI. 37:!, 402; VII. 82, 98, 2:33; VIII. 134-140, 23,5, 324, 328, 3.29, 445; rx. 138, 144, 151. 223, 224, 225, 230, 234,2'36 39, 246, 313, 331, 332; X. 197, 354 368, 372, 373, 382, 396, 403, 404 408, 419; XI. 98" 102, 104, 298. 4'29; XII. 45, 46, 136, 13'9,146" 147, 156-156, 166-168, 17'6, 17'9, 182 20~210, 225, 232, 27'5, 342; XUI. 2, 18 89, 90, 156, 171, 189 190, 197, 199, 200, 201, 261, 2 95, 296 300, 302; XIV. 70, 171, 192, 314-319 321; XV. 10, 38, 41, 44-46, 51 52, 7173, 136, 202 204, 2017 209, 212; XVI. 166, 250, 251, 253, 327 338, 1 �93'> 934 410; XVII. 4, 28, 29, 31, 33, 42, 47. 419,54; 55, 178; XVIII. 98, 100, lOB, 134; XIX. 37, 51, 52. 56-5B, 62, 105, 113; }Q)Q,. 170--172, 174, 182, 183; XXI. 29--31, 33, 36, 38, 95, 96, 125; XXII. 63, 64, 104; ~III. 51, 90, 110, 115, 117, 121, 123, 150, 174; XXIV. 9.7, 99, 10L 103, UD, Ul, 115,. U6; XXV. 39, 43, 45, 4B, 78, 80, 84, 88, U2; XXVI. U, 14, 16, 2ł, 23, 24, 26, 34; XXVIII. 22, 30, 124, 12,5, 132 -134,. 136, 137, 140, 142, 143, 173, 177, 178, 22'6, 227, ,2133;XXIX. 31, 59,65--70, 73,. 7'5, 76, 100--102, 105, 100, 150, 1514;XXX. 85, 86, 132, 134; XXXI. 12, 14, 15, 61, 93, 106, 108; XX.~II. 14" 410,41, 101" 100; .xXXIII. l, 7, 158; XXXIV. 268; XXXV. 12, 17, 20, 22, 67, 69, 71, 73, 75; XXXVI. 8, 9, 12, 402; 'XXXVII. 20, 21, 303, 340, 458, 41>'7,477; XXXVIII. 206, 215, 244, 24:8, 255. 270, 276, 299--308; XXXIX'. 17,9, 293, 300, 308, 317-319, 324, 343, 348, 349, 354, 3'6'9, 413,583,585,586,587, 591,593,607. Kolbuszewski E., I. 22, 29,. 30, 32, 61, 222; II. 92, 93, 163, 187, 287, 375, 3-74;III. 91,2'85,38'5; IV. 107; XI. 320, 321; XXXI. 13; XXXVI. 35; XXXIX. 443. Kolemann Jul., XXXIX'. 487. Kolessa Aleksander pr., I. 32, 63; III. 91, 94, 190, 286-28\8; IV. 107, 162,. 163, 235, 291, 392. 450, 453; V. 28, 196; VI. 218, 416; VII. 101, 227; VIII. 208; XVI. 160" 168, 169, 173; X!XVI. 128; XXVII. 200; XXXVI. 40. Kolessa Filaret, XXIX. 206, 207; XXXIV. 300; XXXV. 182; XXXVII. 445. . Koliński M., XXXVIII. 213. Kollaff K, XVI. 347. Kollar Jan, I. 195; II. l, 5, 32; IX. 3c:!;XVI. 232, 352. Koller J., XII. 98, 193, 348; XIII. 17'8, 17'9, 184--1'86, 265, 351; XIV. 195, 196; XVII. 289; XX. 314, 320; XX,XiVI. 66. Kio~mann, XVIII. 23'2. Kolski JÓz., VIII. 439. Kolumb Krzysztof, I. U; VI. 339; XXXVII. 200. Kołaczkowska J., XII. 190; XXVII. 161 Kołłątaj Hugo, III. 94; IV. 31; XII. 171; XVIII. 122--132; XXXIX. 586, 626. Kołodziej J., XXI. 216-218. Kołodziejczyk Edm.,. X'V. 107; XVI. 86, 109; XVII. 258; XX. 313, 3,20; XXVII. 157; ,XXXIX. 162. Kołodziej.czyk January, XXXI. 167; XXXIV.300. Kołodzińs~i W., XXVI. 145. Kołomyj P~~tr, XXXIV. 293. Kołowski Fl., VIII. 161, 335. Kołtatow S.. XXXVII. 444,445. Kołudówna, XXIX. 162. Komasówna Katarz." XXV'I. 110. Komeńsk~ J. Am., VIII. 222; XXVII. 156. Komoniecki, wójt żywiecki, II. 198. Komoniecki Andrzej, VII. 325; XXX'V. 44; XXXIX. 297, 3QS.343. Komornic~i . Stefan, IV. 117, 235; VIII. 218. Komorlo'wska Halina, XXX'IV. 300. Komowska N., XXXIX. 28. Konarski Kazim., XXXI. 167. Koncek WI., V. 318. Kondracki. XXXI. 150. Kondratowlcz Ludwik -- Syrokomla Wład., III. 92, 120; XU. 205, 206; XX·.103. I!i:'" , •:'",~,' .j l ;1",1 '., 'ł f Kaner, XI. 288, Kon-fu-ce, p. Konfuncjusz, XI. 337. Konfuncjusz, VI. 335; XI. 432; XiX:XVIII. 371, 373. Klonkz Tad., mal. typ.lud.,XVI, 267. Konieczny Feliks, III. 369; IX. 422; XXXI. 167; XXXVI. 5" 78. Koniś~ij Aleks., IV. 328. Konopka, czl. T. L., I. 194; VII 233; IX. 223, 224. Konopacki L., 'XXiII. 147; XX,IV. 95; XXXI. U5, U6. Konopka J., II. 198; XlIX. 35, 52; XXXV.12. Konopka T., maI. typ. lud., XXXIX. 579, 592. Konopnic~ Maria, IX. 102; XI. 104; XlI. 133-182" 198--211; XUI. '54; XXXVII. 330. Kontler, XXV. 122., Kontny Piotr, XXXI. 160; XXXIV. 260, 293; XXXV. 00. Kopacz Z., czl. P. T. L., VIII. 335. Kopczyńska B., XXXVII. 451 Kloipczyńsk~ Stan., XXXIII. 151. Kopeć Z., XXXVIII. 2'69. KOipf W., XXXIX. 596. Kopera Feliks, III. 189; XIII. 6'1; X:~nI. 187; X.x:XIV. 81; XXXV. 29. -Kopernicki Izydor, III. 266; IV. 62, 68, 74, 719,169, 1~0, 403, 406; VI. 373, 402; VIII. 218, 324; XI. 101, 102, 3,20; XV. 205; XlVII. 60, 63---'65, 68, 7,0, 711,80--82, 84, 85; XiVIII. 122, 134; XlX,!.97, 247, 248,257; XXII. 154, 155; XlXVI. 141;XXX'II. 101; XXXIII. 105; XX'XV. 64, 69, 72,.74, 75; XXX'VI. 34, 52; XXXVIiI. 161, 34(); XXXVIII. 301, 3M. Kopernik M., X'I. 435; XXI. 244; XXVII. 81; XXX'VII. 419. Kqpers~, inf.,. XXXIII. 4. Kopers~i F., XXXVI. 88. Kopitar Jemy, XXII. 144. Koppers Wilhelm, Coppers, XXI. 2,69; }{;X'X.254; XXXI. 152, 154; x,xxVII. 358; XXXVIII. 25, 37; ,XXXLX.. 485. 486. Korab Józef, XI. 428, 430. KoraJbiński, VI. 366, 370, 372. Koranyi Karol, XXIII. 169; XXV. 7, 97, 114--116, 142; XXVI. 1, 100, 103, 127, 131; XXVII. 57, 101, 111 112, 137, 143, 145. 146, 166, 171, 1,92; XXVIII. 99, 95, 101, 113, 254; XXIX. 150, 152, 159161, 171; XXX. 218, 220; XXXI. 44, 104; XXXIV. 200, 300; ~XVIlr. 249, 264, 451, 462; XXIXIX. 179, 529. KoraM, V. 303. Korbe A. A., XXXIX. 423. Klorbel, mieszko inform., IX. 259; X'I. 69. KOl1but, XXXI. 13. Korczak Chodorowski, XXII. 122. Korczak Paweł, XIV. 37'1. Korczak St.,. X,I. 3,40. Korczewski A., czl. P. T. L., VII. 238. Korczewski Wit., XX 73, 77, 79, 82, 94, 102, 107, 108, 111, 113, 114, 116, 117, 13,2, 150; XXV. 88. Korczyńs~i L., XXX.VII. 336. Kordek Ant. XXXlU. 151. Kordulba M.,' II. 37,6;VI. 404; XXXI. 151. Koriakow, XXXI. 153. Kornilatowski. XXI. 204. Korobka N." XXXIII. 93, 94. Korolenko Włod2J., VII. 237. Koropczewskij, XXVI. M. Korosteńska St., ofiarod., V. 294. Korosteński, czł. P. T. L., I. 32. �936 Korotyński Br., IX. 196. Korotyński Ludwik, VII. 93, 228, 22·9. Kio'rotyński Witold, p. Itajnold, XVI. 373. Korotyńsk,i WI.. XVI. 373. Korsak Jul., IV. 257. Korsch, XXIV. 818;XXXIV. 58, 178. Korsz Th., XiXI. 162; XXXIV. 173, 175--177. Korngutówna Sab., czL P. T. L., IX,. 200. Korumahn. XXXVII. 262. Kor)'lbutiak Z., XXVI. 145, 152; XX'VII. 171; XXX.2'72. Korytko, Zib'ieracz pieśni" IV. 444. KO'rzeniewicz Włodz., czl. T. L. I. 61 64. Korzeniowska Jadwiga XXX1V. 174. Korzen~owski Józef VI: 398; VII. 31. 2i12; VIII. 437; XIII. 151. Korzon Tadeusz, X. 461, 462; XIX. 15'6. Kofistka Karol, I. 53. Kos Fr., X•. 126. Kosack H. P., XXXVIII. 203. Koschowa, Koschówna, ofiarod .. XX'I. 79. Koscher W., XXV. 39. Kosela R., XXXV. 176. Kosiba Al., XXXV. 174. Kosiba Wawrzyniec, IV. 454; X. 219. Ki:JiSibowicz Ed., XXV. 142; XXVI. 152.. 159, 160. Kosinna G., XX:I. 18, 19, 28 2£2; XXIV. 83; X:XV. I-XVIrI; XXVI. 3'1 32,93; XXIX. 13'9; XXXv. 195; XXXVII. 325. Kosiński K., XXX. 139. Kosiński WI. pr .. IV. 268, 3097,3099; V. 37, 296; VI. 315,316, 414, 415; VII. 22;5, 235; VIII. 335; IX. 64; X. 126, 127, 463; XI. 107 210, 93't 340; XIII. 161, 48; XIV. 168; XV. 2i()3; XVI. 95, 101, 255, 304, 374; XVII. 26; XlIX. 67; XX. 301; XXIII. 153; XXIV. 102; XXVIII. 141. 140; XXX'. 220, 223; XXXI. 60, 108; XXXVI. 224; XXXVII. 27, 303; XXXIX. 589. Kosiński Z., XXXVI. 394. Kosko Felicja,czL P. T. L., XI. 202.. Kosko Jadwiga, czl., P. T. L. I. 32. Koskowski Bronisław, czł. P. T. L., III. 191, 192, 329; IV. 450; V. 89; VI. 223; VIII. 436; XXXVI. 40. Kosmak V., IX. 110. 427; ,X. 126. Kosmowska 11'., X1XV. 142; XXVI. 141; XXXI. 167; XXXIII. 151. Kosmowski I. W., XX.XIV. 293. Kossak Jul., maI. typ. lud." XVI. 271; XIXlXVII. 308; XXXIX. 523. Kbssowkz K., XiXI. 153. Kossowska Stefania, czł. T. L. I. 32. Kossowska J., czl. T. L., VI. 224. Kossowski St., czł. T. L., VI. 224; VII. 116; I'X. 31. Kostecki B., XXXIII. 151. Kostiala J., XIII. 68. Kostic L. M.,. XiXVI. 12·9. Kostkiewicz K., czl. T. L., VI. 224. Kostoiny Kolom., VI. 370. Kostomarow, IV. 159; XXVII. 9; x'XXiIII. 13. Ki:Jstórkiewicz Tad., XX'X.V. 74. Kostren, XXXI'X. 70. Kostrow, XXXVII. 101. 114, 116. Kostrzewski B., XXXVI. 377. Kostrzewski Fr., XVI. 272; XVII. 35. Kostrzewski Józef, III. 190; XVI. 272; XXI. 28, 64, 65, 71 253-255; XXII. 157, 165-167; XXIII. 160; XtXV. s. I, II-XVIII.; XXVI. 27, 29, 34 94, 145; XXXIII. 151; XXXly. 52; XXXVI. 280, 293298, 301, 374, 376, 377 382; XXXVII. 303, 331, 334, 337; XXXVIII. 313 314, 319; XXXIX. 254, 260, 261, 264, 267, 270, 272, 277-283. Koswen M. O. XXXVIII. 351, 355; XX;XIX. 30-3, 55. Kosztyla Ant., czl. T. L., V. 296. Koszuticz, X. 461. Koszysko Miecz., XXXIX. 295. Kościński Konstanty, XVIII. 135. Kościuszko Tadeusz w pieśni, II. 139; IV. 334; XXIV. 97 106; X,XXVI. 89. Kośmider Tom., czl. T. L., VIII. 112. KJolśmiński Pawel, XiV. 7. Kostal I" IX. 92; X. 2,32. Kostial I., XXXIV. 293. Kot Julian p. Ziółkowski Wiktor, XX!VI. 145. Kothe Julian, I. 221; III. 87. Kotiers F., czł. T. L., VI. 224. Kotiers Zdz., czl. T. L., V. 200. Kotkowska L., XXiXIII. 25. KotIarewski S.. XVII. 26·5. Kotlarewskij A, III. 288. Kotliński Ad., XXXI. 167. Kotnik Fr., XXXVII. 435, 436. Kotowski Florian, czl. T. L., XI. 96. KlOltsis Aleks.. mal. tyP. lud., XVI. 272; XIXX'I. 149. Kotula Franc., XXXVI. 393; X"XJXVII. 418, 419; XXXVIII. 451; XXXIX. 447, 524, 608. Kotula Rudolf, XXVIII. 16. Kotus Jan, X,XXIII. 151. Kotwicz WL XXV. 142; XXVI. 141, 145; XXXIV. 17'9, 180, 182; X!X:XVIII. 2'12. Kotwicz-'Samojłowicz, XXXIV. 182. Koudelka Florian, IX'. 418. Koula prof., II. 35. Kovacevicova-Zuffowa, XXXVIII. 356 357. Kwacs L. K." XXXVIII. 355, 357. Kovacs ·W., XXXVII. 358. :K'avalcik I., V. 303, 306, 318. Kovar Em. I. 223; II. 147. Kovats An., VI. 192; x.xXU. 17. Kowalczyk J., czl. T. L., VI. 224. Kowalczyk J., czł. T. L., XXXVI. 84; XXXVI!. 448; XXXVIII. 451. Kowalewska Zofia, V. 132; VIII. 218 Kowalewski .prof .. IV. 354-356. Kowalewski J., XXXVIII. 212. Kowalewski M., VII. 505, 57, 151, 168. Kowalewski Sylwester, XX,XV. 187.. Kowalewskij II. 102, 111; IV. 4; V. 82, 83, 84. Kowalewsky Max., XXXIX. 159. Kowaliszyn St., XXI. 65. Kowalska A, XXXVIII. 409, 458; XXXIX,. 530. Kowalski A., XXXVU. 417. Kowalsk,i Ihl., czl. T. L., VII. 112. Kowalski Fr., X. 37:7-380. Kowalski J., czl., T. L., V. 200; VI.. 224; XXI. 79; XXXVIII. 656. Kowalski aKr." XXVII. 175; XXXIV .. 300. Kowalski Tad., XXI. 70; XXIII. 162, 187; X:XVII. 137; XXX. 2'41; XXXIV. 173, 174, 181, 182; XXXV. 182, 187; XXXVII. 338; XXXVIII. 269. Kowalski W.. oHarod., X.XI. 79. Kowatsch Artur, czl. T. L., VII. 112. Kowerska Z., VI. 223, 411; VII. 93, 337; VIII. 220. Kownacki Józef, czł. T. L. III. 385,. 388; IV. 451; IX. 253. Kownacki Mieczyslaw, VI. 320; VIII. 333; Xi. 95, 451. Kowol A, XXXIV. 300. Koza Marian, XXXV. 183. Kozakiewicz Adam, XXX. 203. �939 ()38 Kozanecki Michał, czł. T. L., III. 85. KOlzarski J., inform., IX. 259. Koziarz St., czł. T. L., VI. 222. Kozierowski St., VI. 411; XXIII. 153; XXV. 142; XXVI. 89, 146; XXViI. 171; .xXXI. 167; XXXIII. 151; XXXIV. 64, 293; XXXV. 174. Kozioł Aleks" czł. T. L., IX. 208. K021iorowski Fr., czł. T. L., VII. 238. Kozłow A., XXXI. 168. Kozłow P., XXXIX. 34, 35. Kozłowska A, XXVI. 141; XXIX. 163. Kozłowska-Budkowa Z., XXXI. 162. K/ozłowski, IX. 2'10, 223. Koz~owski Edw., VI. 316,320. Kozłowski K." IV. 419, 153.. 16,6, 400; V. 36, 42'; X. 372. KozlowS'ki Leon. pr. dr, XXI. 66, 71, 75, 8'3, 255, Z66; XXII. 72, 157. 163-168; XXIII. 149; XX'V. s. XVIII.; XXVI. 26, 36, 92, 112. 130, 131, 141, 146; XXVII. 152, 191. 192; XXXIV. 51, 275; XXXVI. 5, 74, 7,5, 7B, 2,91, 2,9'4, 297, 382; XXXVIII. 319; XXXIX. 258,273. Kozłowski W" VII. 9i6; XXI. 83; XXVIII. 159. Koźma, Kosmas, Kozm.as z 'Pragi, kron., II. 100; V. 83; VII.. 162, 164; IX. 215, 326; XIII. 88; XVII. 3'6; XX'V. 122; XXXIII. 13. Koźmian Wł., IX. 299; XXIX. 187. Kożar, V. 308. Kohler, XXX'VII. 12. Kohler Carl, XXVIII. 168. Kohler G., XXVII. 25. Kohler R., VII. 41; XI. 418; XVI. 33, 34, 321. 356, 31'1, 372. Konig Edw., XV. 151. Korzschke R., XXXVII. 175. Kra·czkiewiczówna inofrm., XXI. 120. Kraeber, XXVIII. 4, 5. ~raft I., XXV. 129. Krahelska M., XXVII. 161. Krajewska Anna, XXXIV. 142. Krajewska Janina, XXXVI. 393, 399; XiXXVII. 451, 475, 476; XXXVIII. 451. Krajewsk,i, XI. 63. Krajewski Adam, ezł. T. L" II.. 376. Krajewski Marcin, XII. 41; XIX.lI5. Krajna-Wielatowski, XXiXI. 168. Kral, XXIX. 197; XXX. B. Kral I., VIII. 426, 430; XXXV. 183. Kralicek Ant., III. 376, 378. Kralik v. Richard, I. 24. Krall, XII. 333. Kramaren~o' A, II. 88. Kramsztyk Z., IX. 199. Krańska ZOfiJa, XXXIV. 142. KraS'ickr Ign., VII. 207; XIII. 50; XXXI. 133; XXIXlIX. 3511,412. ~r,asiński, XX. 153. Krasiński Ad. ofiarod., VI. 180, 187. Krasiński Franc., alch. i astrol., XXIX. 64-68, 119, 120. Krasiński Zygm .. XIII. 50, 54; XXI. 106; XXXI. 12,6,. Krasnucha E. M., XX!X'VIII. 351. Kraszeninnikow, XXXIX. 67. Kraszewsk,i J.. I., I. 20; III. 100; IV. 173, 257, 3'90, 396; VII. 33, 34, 42, 94, 210, 337; Xl. 110; XI. 164, 404; ·XIX. 33, 71, 72, 74, 88, 107, 134, 144; XX. 19, 145; XXI. 79, 127, 151; XXII. 2; XXVII. 99; XXVIII. 189; XXX. 255; XXXI. 12, 13, 14, 16, 20. 126; XXXVI. 9, 12; X.x:,XVII. 330; XXXIX. 393. Kraszewski Kajetan, II. 187. KrateS', XXIII. 6. Kratter Fr., XXXVIII. 289. Kraushar Aleks., X. 2'25; XXIII. 158; XXVII. 92. Krescentyn Piotr, p. Crescentyn, Krauss Friedrich S., I. 83, 183-185; IV. 180, 399; V. 39, 5Q, 190, 280; X.270. Kretschmer Al., XXVIII. 19; VII. 326; X. 461; XI. 13; XV. 33; XVI. 359; XVIII. 96, 104, 108; XXXVII. 29~; XXXVIII. 47, 48, 389. XIX. 133; XXX. 118; XXXII. 100. Kreutzer Fr., VII. 339. Kirawcow M. I., XXXVIII. 348. Kreutzwald Loewe, XXII. 54. Krawczyk Stan., XXXIII. 136. Kres, XIII. 97. Krayer E., VIII. 223. Krickenberg, XXXII. 100; Krayer H., p. Hoffman Krayer, XXXVIII. 25. XXX. 250; XXXI. 144. Kr.istiansen M., XX. 223. Krcek Franciszek, p. Krezek Fr., Kristic A, XXXVII. 42B. I. 32; III. 91, 94, 190, 2'84-286, 37:5; IV. 95, 107, 114, 115. 186, 2'35, Kriźan E. L., V. 303. Kriźko Paweł, V 241, 242, 251, 254, 236, 308, 327, 339, 341. 342, 346, 300.. 302, 313, 317, 318. 450, 453, 491; V. 82, 89-91, 98, Krman Daniel, XI. 307. 180, 189, 193, 195, 196, 269-274, Kroeber A L., XJXiXII. 100; 286, 287, 375, 378. 381, 385, 387; XXXVIII. 3,90, 391, 393. VI. 3, 4, 36, 96, 97, 195, 196, 218. Ę:rofey Szymon, V.327; XXX. 262. 219, Z68, 301, 305, 309, 313, 314, Krio\gman W. M., XXXVIII. 398. 3719, 395, 413; VII. 43, 100-103, 217.• 220, 233, 234, 338; VIII. 20B, Krogulski, czł. T. L.. VII. 112. Krohn Else, XXIX. 133, 213, 330; IX. 2!J3, 412; XI. 317Krohn Kaale, XXXVI. 315. 3210, 418; XUI. 160, 162; XlIV. Krohn kar., V. 181, 183; VII. 80; 300, 355; XV. 150, 153; XVI. 62, XII. 172, 181-183, 186; XXXII. 63. 112, 191, 257, 2193,294, 392; XVII. 26, 32, 97; XIX. 49; XX. 137. 7,0, 302, 313, 320; XXIII. 159; KrohnS' K" XXXVIII. 479. Kroll W., XX. 216; XXXVII. 124, XXIV. 93; XXX. 5; XXXVI. 35, 132-134, 136, 138. 3B; XXiXIX. 588, 589. Kroimus, II. 200. Krcekowa Aleks.. XI. 3118. Kromer Marcin, XIV. 23, 65.. 69, 86, Kremery St., XXXVIII. 357. 70, 72, 317; XIX. 113. 119; XIX. Krebs G., XXH. 140. ,92, 93, 108, 135; XXlXVII. 419; Krechowicz Józef, czl. P. T. L., I. 32; XXIXIX. 65, 329, 331, 358, 359. IV 107; V. 98; VII. 103, 107, 234; Krones, VII. 194. 196, 198, 200, 202. VIII. 99, 220; X. 234; XI. 93. 94, 323, 424; XII. 98, 193; XIV. 195. Kron E., XXX. 240. Krons I., XXXVIII. 479. Krechowiecki, III. 375. Kropaczek W., XXX. 260. Krehbil H. E., XVI. 164. Kropiński gen., XXXIX". 93. Krejczi, I. 92. Kropotkin P" XXXVIII. 282. Krek Grzegorz, XIV. 27. 42, 46, 48, 52,63,76, n, 82, 83, 199..226,227; Król W., XXXIV. 294. Królikiewicz L. XXXIX. 580. XX. 205, 209; XXX. 213; XXXIII. Królikowska Helena, XXXVI. 394. 11. �941 940 Króliki:Jlwska Stanisława, IX. 31, 32. Kryński. M. Z., XXX. 261. Królikowski O., XXX VIII. 86. Krysiński A, XXVII. 171. Króliński Kazim., P. Denes, XI. 94; Krystasiak St., XXVI 146. XIV. 3,97; XV. 67; XXXIV. 268. Kryster Arnold, XXV. 113. Królowa Z., XX VII. 171. Kryże WI., XXII. 155. Kr6lówna Magd .. XXlXIV. 300. Krzanowska M., czl. T. L., VIII. 335. Kruckner H., X~XIX. 496. Krzekotowski: S., XXX VII. 141 Krzemiński St., XVIII. 123. Kruczlldewicz B., XIX. 99, 146. Kruczkówna Stanislawa, XI. 186. Krzepela I., XXVI. 153,. Krukowski St., XXI. 65, 66, 248. 250, Krzycki, XIX. 82, 127; XXXI. 125. 252, 255; XXII. 157, 164, 167. Krzykała Stan.. XXXI. 168. Krzysiek J., czl. T. L., VII. 338; X. Krumbacher XXI. 107, 114. Krupa. II. 195; XIII. 157. 235. Krupińska Kl., czl. P. T. L., VI. 320. Krzyszkowski Wacław" czl. T. L., Krupsk,i Jan, X. 126, 127, 224; XI. VII. 112. . S •. czł. T. L., V. 391. 17; XlII. 149; XIV. 345; XIX. 37; . Krzysztalowicz XXVIII. 141; XXXVIII. 2'43; Krzysztof-Alchemik, XXiIX. 103; XXXVIII. 247, X'XXIX. 5'89, 590. Krzysztof J .. XXVI. 146. Kruse, XXrX. 143. Kruszka Wacław, XI. 25{); lXII. 18'7; Krzywicki Ludwik, I. 9, 225, 230, 234, 235\ 241; III. 175, 371. 373; 190. Kruszyński T., XXVI. 140; XXX. IV. 60, 62, 63, 64, 67-70. 76-78, 172; XXXI. 168. 114, 115, 117, 337 352, 3M, 448: VI. 9, 198; VII. 3, 336; VIII. 223; Kruzen Stern, XXXIX, 76. ;x'VlI. 1-18, 45, 112, 116; iXiXT. Krycińska M., XXVII. 163. Kryczewski E. L, XXXIX. 68. 13, 16, 70, 75; XXIII. 150, 155; XIXVI. 119, 133; XXIX,. 175; Kryczyński Bron., V. 164, 200; VI. X!X:X. 200; XXXVIII. 210. 213, 172; XlIV. 345; XIX. 36. Kryczyński J., XXXI. 60, 62, 157. 2'14, 222, 336, 33'8; XXXIX. 21:1, Kryczyński Leon, XXXI. 111, 113,114. 597, 627. Kryczyński Olgierd, p. N-ajman Krzyżanowski A, czl. T. L., VI. 224. Mirza, XIX'XI. 156. Krzyżanowski E. czl. T. L., V. 200. Krzyżanowski Julian, XXVII. 6, 7, Kryczyński Stan., XXXI. 109; 22; XXVIII. 186; XX:X. 217: XXXIV. 266. 300; XXXV. 174; XXXI. 118, 143, 152; XXXIV. XIX!XVIII. 453. 294, 300; XXXV. 174, 183; Krynick,i K., VII. 93. Kryński Al. Ant., VII. 98, 99, 100, XXXVII. 3 340; XXXVIII. 206, 218, 336,453; XXXIX. 609. 236; X. 127, 461, 462; XIII. 165; Krzyżanowski Stan., X. 242, 250, X'IV. 106; XV. 138 150, 152; XVI. 256 107, 234, 235, 237, 409; XVII. 72, 106; XlX. 311; XXIII. 51; XXIX. Kseni:Jil'ont, Xenofon, II. 297 298; 1.'7'8;XXXVI. 11, 37, 55 57, 59. VII. 339. Kserkses, XIII. 272. 62, 67. Książek Izyd., XXIII. 146. Kser Józ ,XXXIX. 42'7. KUlbala Ludwik, III. 330; XX. 303. Kuba Ludwik, XVI. 168; XXV. 105; XXVII. 200; XXIX. n, 203, 246. Kubary Jan, VII 63; XXVIII. 211, 453. Kubicki Marian, XXXIII. 152. Kubiczek A, XXXI. 168. Kubiak F., XXV'I. 146. Kubijowicz Wlodz., XV. 142; XXVI. 129, 146. 152; XXVII. 172; XXXI. 168; XXXVII. 189, 202 KU!b~n Józef, XXIII. 173, 174; XXV. 88. Kubiniski R, XXJX. 260. Kubisz Jan, czl. T. L., If. 96. Kubla Jan, XXXIII 152. Kuc Jan, czl. T. L. Kucharska I., XXXIX. 449" Kucharski Andrzej, II. 1, 5; IX. 259. Kucharski Eugen., XiXVI. 133; XXVII. 171; XXX 244; XXXIV. 152, 294. Kucharzewski F., wyd .. VII. 31. Kuehnel P., III. 86. Kuchta J., XXIII. 175; X!XV. 38; XXIVII. 7, 5, 124, 149;· x.,XVIII. 1J02r,103" 123, 134, 136, 142; X.XIX, 55, 59,67, 110, 111; X'X.X. 217, 219, 224; X'XX!I. 100, 168; X'XXIV 300; XXXVII. ;'02. Kucz M., VII. 224; VIII. 88, 218, 220; X'LX. 52; XXVII. 157. Kuczerówna M., czl. T, L., VIII. 335. Kuczkowski. XXXI. 166. Kuczyński Hieron, XXX. 203. Kuczyński Józef., X. 411, 412. Kuczyński Stefan, XXXUI. 152. Kudelka T., czl. T. L, V. 100. Kudla L., XXXVII. 480. Kuffner, .xXIV. 81. Kuftin B. A, XXXIX. 3, 99. Kuhacz Franc., XXIX. 75. Kuhac T., XXXVII. 427. Kuhn Adolf, I. 61, 64; VII. 326, 339; XiX. 296. Kuhn E., II. 95; VIII. 312; XXII, 18. Kuhn Fr., XVI. 15, 16. Kuhn M, V. 183. Kuhn W., XXVII. 172; XX!X. 251, 25,2. Ku-Hu Ming, XXVII. 166. Kukla Jan, X')CXUI. 152. Kula W., XXXVIII. 338. Kulbakin, XVI. 23;5. Kulczyck,i Romuald, Cj1;l.T. L., I. 32; II. 92; III. 91; IV. 108; XIII. 38. Kulczycki WI., X;XXI. 168. Kulczyńska J., XXXVI. 94. Kulczyński I, XXXVI. 94. Kulczyński S., XXII. 72; XXXIII. 18; :XXXV. 7'5. Kulda B. M .. II. 15 3'3; V. 184. Kulerski W., III. 387. Kulesza E., XXVII. 172. Kuligowski Mateusz Jan, XXiXI. 118 120, 124, 125-127, 129. 133, 135137, 139. Kulikowski B., czl. T. L .. VI. 224, 414, 415, KuHkowski G., X;XVIII. 9. Kulisz, P. Kulis, IV. 168; XV. 203. Kuliszer A. J .. III. 370; XXI. 93. Kulis P, V. 182. Kulke E., I. 184, 185. Kulwa Aibraham, reformacja, III. 108 Kułaczkowski, czl. T. L., I. 64. Kulakowski H., cd. T. L, V. 200. Kuncew~cz Iz., czl. T. L., II. 288 Kunicki L., XXIX. 154. Kuno~, XXXIX. 4 Kuntze Ed., czl. T. L., V. 200. Kunze E., XXXII 441. Kunzek R, czl. T. L., VI. 224. �94} 942 Kupka R., XXXIV. 74, 98 Kuraszkiewicz H., XXIX. 197; XXX. 242; XXXVI. 386, 388; XXXVII. 319; XXXVIII. 319 Kurczabiński Konst., czl. T. L., VII. 112. Kurdowski Leop:Jld, czl. T L., X. 470 Kurella, III. 371. Kurikka H., XXXIV. 300; XXXVII. 442. Kurka Antoni, III. 80, 86; VII 237, 276. Kurnatowski I., XXVI. 146. Kurne P., XXXVII. 351. Kuryłło Edw, XXXIII. 152. Kuryłowicz Ant., XIII. 246, 250. Kuryłowllcz Jerzy, XXVI. 117; XXVIII. 45, 53; XXIX. 197; XX-XIV. {H-65; XXXVI. 74,. 78 Kurzątkowski 1., XXXVII. 484. Kus-Nikolajew, XXIX. 200. Kuserer, V. 52 Kustosz, XVII. 16. Kuszelew-Bezborodko, XXXI. 18. Kuszelewski, XXXIII. 138. Kuszner P. I, XXXVIII. 203, 352; XXXIX. 42~. Kutrzeba stan., XIII. 61; XX. 156; XXXiV. 30; .xXXIX. 594 Kutrzebianka Anna, XXXI. 168; XXXIV. 294; XXXV. 36; XXXVI. 239, 378; XXXVII. 225, 444, 445, 476; XXXVIII. 216, 339, 451, 453" 457, 45e; X):XIX. 251, 232, 602. Kuzeba Z., XIII. 296. Kuzyk Andrzej, czl. T. L., VII. 112. Kuźmicz Bol., XXXVII. 475; XXXIX. 529, 537~540, 625. Kuźnicz Wiktor, XV. 151. Kuźniecow N., XXXIX. 12. Kużdubówna M., XXXIV. 294. Kuhn E., IV. 153. Kuhn Henryk, I. 224. Kiln Kaz., XXXVII. 412, Kunsberg Eberhardt, XXV. 114; XX'VI. 99; XXVII. 144-146; XXXIX. 140, 158, 159, 161, 166, 173, 175-17'1. Kwapi! Jar., II. 147. KwiatkJo,wska Mirosława, czl. P. T. L., XXX'VI. 451. Kw~eciński K., XXIII. 150; XXVI. a9. Kw,ieciński Z. M., XIXVII. 172. Kwiet Bolemir, VII. 239. Kwietniewski, A. J." XXV. 142. Kwitka, XXVI. 128. Kwiłko-Osnawienko G., XXXiI. 18. Kyriakides St., XXXVIII. 476 KyrIe G., XXXtIV 268. L L. L. L. L L. La Adam, XXXV. 199, 200. I. patrz I. L., IX 206. M., III. 142. SL XXXI. 168. W.• XXXIII. 153. Baume, XXV. 141; XXIV. 141; XVI. 146; XXXIX. 270. Labeo Notker, lXt. 132. Labuda Gerard, XXXIX. 115, 132. Lacau Piotr, XIV. 197. Lach St,. XX'VI. 146. Lach Szymon inform., XX,I. 214216. Lach Szyrma, p. Szyrma Lach, III. 94. Lachmann Karol, XiX. 220, 235, 245. Lachmudus, XXI. 229. Lacki pr., XXVII. 200. Lacroix, XX. 189. Lacny L., V. 254, 297, 303. Ladenberger Tad, XiXJXUI. 152. Laedrach Wilh ... XXXIX. 512. Laetus Jan, VII. 146-149. Laetus Jul. Pomponius, XXXIII. 137 La FaI'gue Oliver, I. 227; XXXVIII. 396. Lafferiere, II. 109. Lafiteau J. W., II. 97; XXI. g'2; XlXlXVI. 352, 3'53; XXXIX. 66. Lafontaine, II. 2; V. 374; XXXIX. 315. Lagenverantz Stuve, X1,XIXV .. 183. Lagreuse, II. 109. Lagrere, IV. 356. Lahn W., XVI. 1,5. Laibol (Somonsouris), XXXVII. 441. Laith/a L., XXXVII. 354. 355. Lajos A., XXXVII. 3,55. Lajta Laszlo, XXIX. 204. Lam, XIII. 53. Lam St., XX!III. 150; XXVIII. 18. Lam Wł, XXXV. 183. Lampe Franciszek, I. 62. Lamprecht K., XXI. 87. Land Eug., XX,XIII. 1512. Land Euz, XXXIV. 300. Landau Alfr., V. 293, 369; VII. 324; VIII. 445; XXVI. 120. Landau M., I. 136. Landau Wład .. XXXIII. 152. Landsfeld H., XXXVI. 369. Lang, XXXI. 124, 12'5; XXXVII. 253. Lang Andrew, I. 15, 16; III. 369, 371; VI. 15; VII. 340; VIII. 436; XIV. 193; XVII. 16, 48, 111. Lang C. N., XXI. 223. Lange Antoni, VII. 236; XIII. 149, 155, 156. Lange Józef, VII. 33. Langer A., XXI. 86, 92; XXIII. 149; XXX.7. Langer Joach.,. IV. 117, 235; V. 99. Langier, VI. 316. Langmann Jerzy, XXIX. 129; ·XXXVII. 444; XXXVI1144O .. Lankau Jan, XXVI. 125. Lano St., XXXVII. 355. Lao TSlChe,XXXVIII. 373. La Perouse, II 99; VIII. 98. Lapouge, III. 370; XXXI,X. 139; Larousse, I. 39. Larson, XiXXVIII. 387. Lasch R., XXXI 45, 46. Laskowski, XXI. 163; XXII. 6, 7, 10'.. Laskowski Kaz., X.1I3, 400; XII198; XIII. 158. Laskowski W. S., XXVII. 172; X,X!XL. 168. Lasocki Zygm., ·XiXIII. 152. Laszczka, XXX. 221. Latham R. G., I. 109, 110. Latos Jan, astrolog, XXVII. 86;. Latte K., XXXVII. 130. Lattermann A., XXXVII. 272, 276: Lau!be G. T., IX. 111. Laubert M., XXVII. 172. Laufer, XXIII. 45; XXX!IX 421. Lauferowski A, .X,XXIII. 322'-'324 .. Launis Arm., XlVI. 160. Laur E., XXXIX. 519. Lautenlbach I., XV. 146 Lauterer, X. 472. Laveley, I. 146. Lazarus M., I. 513;XXI 84, 91. Lawnsky Wł., II. 14'7, 151. Llimmerhirt, XXII. 15:2. Llimmle Ang., XXIX 127. Lebedewa N. I., XiXXVIII. 360; X'XXIX. 99. Le Bon, I. 150. Le Braz, III. 175. Leciej-ewski Jan, ezl. T. L., IV. 114" 117, 236, 341, 346, 445, 446, 452; V. 98, 195, 196, 284, 287; VI. :H8, �945 '944 313. 319, 413; "II. 100, 103, 233, 234, 236, 329, 331; "III. 93, 94, 99, 210, 220, 320, 330, 331, 440, 441; I}C. 92, 93, 100, 102, 202, 409; }C. 115, 118, 232, 233, 352, 469; }CI. 93; }ClI. 112; }C". 5, 159; }C"1. 184, 187, 235, 237, 415; }c}C"II. 180; }c}c}cVI. 51. Leclerq H, XXII. 33. Leeg L., czl. T. L., II. 173; III. 385; N.114. Leeuw van der, }cXXi\TI. 140. Lefebvre de Noettes, }cXXIX. 118, 126. Lefevre R, }C}C}c"II. 359. }CIXIX"III. 3,67, 368. .Lefflerowa, ". 132. Leginowa Wanda, czl. T. L., }C. 235. Lehman Alfred, X. 23'!; XXXVI. 158. 'Lehmann-Fi1hes M.. I. 56; X"" 144; }c"I. 111, 114. 359. Lehmann-Nitsche K, XXI. 16; XXX"I. 359. 'Lehmann O., XXIX. 201; XX}c"III. 615. Lehr I., X'XiXiIII. 48 'Lehr-SpŁawiński Tad", XXII. 162, 163; XX". 99; XiXIX. '197; }CX}C.262; XXJX:I". 46, 53-'55.. 65; XX}c" 183; XX}C"I. 74, 303, 318, 319, 325, 3,28, 378.. 381, 382; XXX"III. 203, 316-320, 353; XX~XIX. 81, 436-440. Le:/bni.z, 1.98; X"I. 11. 'Leichter K., XXXI". 286. Leichfried Franciszek, "II. 110, 112. Leighton D, X XX"I II. 393. Leinbock F., XX:VII. 200; XXL}C. 191:XXXI. 168; XXXI". 300; XXX"III. 203. Leitgeber, XXXI. 93. Leitner St., "TlI. 112. LekszylCki Ant., ". 296. Lelewel Joachim. L 168; II. 94; "II. 228, 2219,297-299; IX. 132, 339; }C. 237; XiI. 357; XI". 213; XVII 36; }C"III. 129; }cTX. 77; XiX. l; XXII. 2, 3; XX}CI}C.5Q11, 626. LeHgdowicz M., ". 391. Lempertówna G., XXIII. 179, 186; XX"I. 12'9; XX"II 189; XXIX. 149. Lenartowicz Teofil, I. 186; X. 405; XII. 171; XiIII. 154; }c"I. 258; XIX. 84; XX,X"II 145. Lencewicz Stan., XXXIII. 152; XXXVIII. 3120;X}C}CI}C.251. Lenczowski A., ". 2'96 Lenik W., drukarz, III. 156. Lenin Wł. n., XXXVIII. 286; xxxnx 2B, 2:9. 43-64, 425. Lenkiewicz W., }cXXIU. 152. Lenkowski St., ezł. T. L., XXVI. 131; }CXX". 174, 183. Lenoire R., XXXIX. 174. Lenormande, XXXI}C. 351. Lenter. XXIII. 9. Lenz dr, XX'I. 243- 245. Leńczyk Gabr., I1}C.112; X}cXIV. 300. Leo Jut PriOl£', XXX". 30. Leonard z Dobczyc, astrol., XL 434; XXVII.84. Leontowicz, "II. 56, 57. LeopoliJta 1.. XXXVIII. 273, 275. Lepaveova E., XXX"I. 407. Lepecki M. B, XX'VII. 166; X~XI. 168. Leppelmann Wilh., XX"II. 102; XX}C. 22:2, 223. Lepsz,y Leonard, III. 190; XlIX. 33; ,XiXIII 156; XXIX. 141, 163, 168. 172, 175, 207. Leroi-Gourhan A., }C}CX"III. 479. Lerouge R., XX,,!. 141. Leroy-Beaulieu, I. 1416,150; IV. 448. Lescarbot, "I. 229. .< Leser, }cXX. 227, 229, 230-232-233; XXXI". 183. Lesiecki Józef, y.xx:I. 67. Lesiecki Rud, XXX". 13.· Lesińska Jan., X}c}cIII. 152. Leski L, XXI. 43. Leski€n A., I. 104, 106; III 85; IV. 265; XVII. 103-106. Leskier. X}cXVII. 311. Lesman H., XXXII. 137, 151, 160. Lessa W. A., XXXi"III. 400. Leszcz, Xx}cV. 174. Leszezycki Stan, XiXXI. 149; XJXi}ClV. 294, 301; XXX\'. 174, 175, 183; X}c}c"I. 239, }c}c}c"II. 161, 162, 190, 444; }C}C}c"III. 203; }C}CXI}C. 251, 596. Leszczyński Jan, czl. T. L., III. 285, 290. Leszczyński Konstanty, "II. 238. Leszczyński Stanisław, król, I. 21. Leszek Biały, XIII. 62. Leszek Czarny, "II. 117; XIII. 59; XiXiXJVII.283. Leszek Krakowski, X!XXIX. 170. Leszków Pr., II. 114. Leśniak R, XXiX"I. 3'93. Leśniakowska Jó~efa, czl. T. L. ofiar. VII. 235. Leśniakowski Józef, czl. T. L., "II. VII. 235. Letki M., czl. T. L .. XXX"I. 82; Letourneau, I 150, 154, 155, 228; II. 99; III, 213, 217. 219, 221, 223. Lettner, 1. 63; I". 23'8. Leuman E., "II. 236. Leuman M., V. 84; "I. 7; "II. l; X"II. 31. Leunan T., XXX"I. 185. Leuzinger E., XXXIX. 493. Levee Fr., III. 387. Levellin K. M, XXlX"III. 393. Levy L., XiXX"II. 132. 60 Lud - Tom XL Levy P., XXI. 165; XXX 115. 116. Levy Bruhl, XXlIII. 54, 181; X}c"III. 10'1; XXXIX. 213,24, 37, 60. Lew I., ks. baHcki, X}C}CIII. 126. Lewandowski A., }CXXVII. 455. Lewi A., XXXIX. 161, 162. Lewi.cka Anna, czl. T. L., I. 32 Lewicki, czł. T. L., III. 91; VIII. 99. Lewicki B, czl. T. L., III. 287; I". 107, 108; ". 98, 296; VII. 103, 107; }C. 123; XII. 98,100; XIII. 79, 80, 352; XXXIX·. 575. Lewicki Kaz., }CX. 155. Lewicki Marian, XXXIV. 171. Lewicki Włodz., XXXI". 142. Lewin M. G ... XX}cVIII. 351, 354; X')GXI,X.2.6, 30, 7'9, 419, 420, 424 Lewina-Brzozowski, XXOCI.5. Lewis I., XXX:"III. 399. Lewis O., XXXVIII. 3196. Ley Leonard, czl. T L., 1.32. Leyen v. der F., XXVII. 2. Ley\{ I., XXXI". 265. L{~ger, I. 148; XXI. 162. Libelt K., X,)fX"II. 150, 157. Librecht F .. II. 110; X"I. 39. Licht de Franc., XXXI. 126, 127, 129. Lichtenberg I. M, XXXVIII. 352. Lichtenstein Alek,s., czl. T. L., "II. 112, 205 LLchwark Alfr., XXX". 29. Lichstern, II. 289, 2190. Lilcki B. A, H. 187, ~67~369, 371, 3~. LidZ'barski M., ". 181. 183. Lie'benov W., III. 87. Lieberman, XX". 13. Lieberman F., }C}CX'fI. ~96. Lielbirecht, I. 12; ". 370; X. 247, 249. Lie'brett .. II. 95. Liebrewski St., czl. T. L., II. 288. Li€stol K., X}C}C.253. �947 946 Linton R.. XXXVIII. 354, 392, 393, Ligęza J., XXVII. 172; XXXIV. 294; 396. XXXVI. 405; XXXVII. 444, 445; Lipiński Bronisław, czł. T L., III. XXXVIII. 440, 451. 286, 2:90. Ligęza Jul., XXIX. 192. Lipiński F., I. 20, 201,194. Ligęza Przecław, X\XV. 62. Ligoń St., XXVII. 172; XXXI. 168; Lipiński H., XXXIX. 592. Lipiński I., IV. 49; V 21; VII. 211, XXXIII. 157; XXXV. 183. 233; VIII. 445; XI. 298; XXI. 95; Likowski, I. 166; X XtIX. 176. XXtII. 121; X.XIV. 97, 9 9, 101. Likurg, II. 297. Lippert J., I. 36, 67, 68, 74, 153, 156, Liliencron Roch V., XXI. 167. 159; III. 371; VI. 7; IX. 232; XX. Liliencron, XiIII. 171, 172. 207; XXI. 194. Liliental Regina, VII. 337; VIII. 112, Liprecht, IV. 356. 218, 220, 353; lX.. 168; X. 368; XV. Liipska H, XXXIXi.592. 153; XVII. 220; ~I. 2319, 240; Liptak Fr., czł. T. L., VII. 112. XXII. 122, 123; XiXiIII. 152, 160; Lisauer. A., XXVIII. 9. XXV. 38; XXVI. 106, 119-121; Lisiewicz Edw., XXV. 142. XXVII. 155 166; JCiXVIII. 48, 49, 51; XX!X. 235; XXXII. 164, 16'7; Lisikiewicz I., XXXIX. 251. Liske K, XVII. 124; XXXIx' 2,99. XXXIII 152; XXXIX. 2'95. Lisowski Al., V. 200, 3'91. Lilka Em., V. 280, 281, 284. Limanowski Bolesław, III. 100, 105. Lisowsk.i Miecz ... XXXV. 183. Lissa Z" "'XXVII. 462: Limanowski Miecz .. XXII. 72; XXVI. Liszke Józefa, czł. T. L., III. 91, 96. 151; XXIX. 125. Littre E., VI. 399. Linas Ch. de, XXII 56. Litwinowa P., VII. 3,35. Li!neke dr, IV. 116. Lityński Leop .. czł. T. L, I. 32; XIII. Lindberg C., XXXVII. 442.. 78. Lind:blum A., XXXVI. 325. Livi 1., X.XXVII. 360. Linde Bogumił, I. 17; II. 198; III. 85.. Livret, XXVI. 153. 26'7; VI. 2,98; VII. 96, 27u; VIII. Liwiusz, XXXIII. 153. 217; l1Xi 136; XI. 279; XIII. 11; Ljackij E., XXVI1.156. XIV. 59, 71, 318; XV. 6, 56, 58; Ljubic S., XVII. 27 XVI. 286; XVIII. 133; XIX. 73; Ljubic T., XXXVII. 435. XX. 177; XXI. 719;XXIV 95, 97, Lloyd S., XXXVIII. 398. 100; .XXVIII. 160; XXXII. 97, 139; Lobech, VII. 339. XXXIII. 27; XXX'V. 63, 66, 69, Lobsinger-Dellenbach M,. XXXIX. 71, 74, 75; XXXVII. 304; XXXIX. 499. 299. Locher Jac. Phil., XIX, 85, 86; XX. Lindworsky, XXI. 270. 150. Linew Eug., XVI. 160-165. Locke AI., X;XXVIII. 396; XXXIX. Linneusz, XXI 4. 176. Loewenburg W., VII. 238, Linnowe A., XXXVII. 442. Logan Josias XXXIII. 137. Lintilhac, XIX. 69. i Lohmann, inform., V. 321. Lohmeyer K, XVI. 112. Loiodice E., XXXiVII. 424. Loiseleur~Deslongchamps, I. 12 Lombardini A., V.311, 313, Lombroso. III. 371. Lompa Józef, VII. 229, 2310; XVII. 128. Lonczar D, VIII. 440. Londzin I., VI. 319; VIII. 444; IX. 111; XI. 109.. 110; XXiVIII. 110; XXXI. 151, 168; XXXIII 15Q; XXXIV. 2094,300; XXXV. 40, 172. UongiChamps Wanda, III. 175. Looritz O., XXIX. 132; XXXIV. 272, 2813,2 86, 301; XXIXV. 175. Lopasova, XII. 88. Loram C. F., XXXVIII 396. Lorentowicz Jan. X. 12'8. Lorentz Fr., V. 32!5,326; VI. 89, 90; IX. 91; XXII1.153; XiXV. 143; X'XVI. 97, 146; XXX. 261, 262; XXXIV. 183; X!XiXVI. 6 30, 265, 276. Loria, XiXXVII. 423. Losch R, VII. 220. Loskiel, VII. 13, 21. Lossius Lucas, XlVI. 360. Loth Edw_. XXI. 8, 16; XXII. 163; XXXiI 168; XXXUI. 15-2. Loti Pierre, X. 346. Lovi~ R., XXXVI. 113; XXXVII. 36, 68; XXXVIII. 391. Loyas, XXXVII 377. Loyko, X'XJX.VII. 190. Lowr R .. XXXVII. 434, 436. Loschke, VII. 325. Lowinger Adolf, XXV. 13~. Lubbock J., I. 15, 17, 36. 3'7, 45, 66, 145; II. 97, 117, 195; XIII. 57; XVIII. 230; XIX,. 160. Lubecka Z., organ., XXXVI. 20. Lubelczyk Jakób. XX,VII. 108. 1 -..f. 60' Lubertowicz Z., XXXI. 150. Lubicz Raf., zob. Łopaciński Hiero'nim, IV 396; V. 377; VI. 27; VII. 99. Lubiński Czesław, p. Damroth, III. 378. Lubomirow, XXV. 126. Lubomirski, And., V, 269; XXXV 5. Lwbomirski T_, XX. 156. Luboradzki, I. 62. Lubowicz, XX. 1213,155. Lubrichówna Klara, XXXIII. 152. Lucas Karl, X;XIX. 127. Lucek Kwrt, XXXIV. 293; x..,'\.XV. 175. Lu~jan z Samosaty, III. 137. Ludkiewicz dr, V. 206. Ludkiewicz Z.. XXXIX. 251. . Ludwik z Pokiewia p. Jucewicz ks., III. 117; IV. 47, 158, 165, 168.,389, 391, 392, 396" 3'99; V. 36, 317,43; VIII. 3rT7,445; LX 286. Ludwin, ]X. 264. Lugossy E., XXXVIII. 362. Lukasova L., XXI. 164. Lukjan, VI. 202, 2,27; XiII. 92, 94; iX"V. 31; XVI. 18, 19, 27; XXII. 43; XXIII. 3; XXVI. 72. Luknin M.., XXlXJrx. 357. Lullier H., XiX. 2. Lullus Rajmon alchem, X'XVII. 90, 91. " Lund T." I. 19. Lundberg H., XX.XVIII. 62i3. Lupiesek M., IV. 94, 95. Luquet G. H., XXVII. 200. Lurdege, III. 102. Luschan F., XVIII 229. 240; XXVII. 55; XXIX'. 174; XXXVII. 350. Lusel, IV. 264; VII. 83; X. 370; XV. 38. �949 948 Luter Marcin, III. 108, 117; V. 271; XIX. 111; XJXlXVI.148; XXXVIII. 273, 275. Lutosław z Chruścielowa .. XIX. 75. Lux, VII. 208. Lubkers Fr., XlIII 92. Lubner XI. 288. Luck, Xx",{VII. 254, 260, 262., 264,275. Ludtke G., XIXXVIII. 263 Luko G., XiXXVII. 354. Lyall A. C., XiXII. 158. Lyon O., V. 271. Lynd H. M., XXJXVI. 154. Lynd R. S., XXXVI. 154. Ł Ła·baj Jan, I. 23 Ła'bęcki H., VII. 212; XXXIII. 260. Łabęcki R., cz]:. T. L., V. 2{}0. Łabędzki, III. 86. Łacki Teodor, astrol., XXVII. 94. Ładyżenski<j, XXXIX 3. Łaguna S., VII. 54, 150; XXXV. 63, 65, 6:6, 69, 71, 74, 75. Łakomy Ludwik, XXXIII. 153. Łańcucka M., XXXI. 168. Łapczyń~k,i, V'Ll. 225. Łasicki Jan, IV. 25, 35; IX. 413; X. 110, 113; XXII. 10. Łaski, XIX. 140; XXV. 47. Łaski alch., XXVII. 89, 92, 94. Łaski Jan, czl T. L., VIII. 334, 335; IX. 208; X. 118, 23 8, 450., 471; XI. 96. Łaski Ludwik, X. 85. Łaskówna Br, czl. T. L., IX. 208; X. 168. 238, 450; XI. 81. Łaszczyński St., XXXV. 42. Łatkiewicz M., XXVII. 163. Łatyszew, XXXIII. 137. Ławrow P. A., IX. 422;XXXIX. 421 Ławrowski!, II. 95; lU. 2,88 Łazarska Stef., ofiar., XXXV. 35. Łazarski Z, XXIII. 1516. Łazęga R., VIII. 426. Łącznowolski Jak6b, XXVIII. 21. Łągwa Ant., XXXIV. 294. Łebiński Władysław, czl. T. L •. II. 95, 276; XI. 322. 1 Łempicki St., XVII.113, 114; XX.215. Łempicki Zygmunt, XXI. 166; XXIII 160; XXXV. 175. Łepkowski L, czl. T. L, II. 218, 334; XIV. 398; XVI. 212, 285; XVII. 29; XXI 50; XXVIII. 132; XXIX. 99, 101; XXXV. 2:9; XXXVI1.155, 164, 170; XXXVIII. 584. Łęczy;canin Sebas1:., XXXII. 5. Łęczyńska A", XXXVI. :ro5. Łęga Wł., XXVI. 146; XXXI. 168; x..,"CXIV.294; XXXV. 17·5;XXXIX. 283. Łęgowski JÓz., XXVI 146; XXIX. 180. Łęgowsk,i-Nadmorski, XXVI. 141; XXX. 262. Łęgwa A., XXXI. 168 ŁO'baczewska Stefania, XXIX. 131. 15L ŁcYbiodaA M., VI. 416; XXVII. 2,9. Łokietek Władyslaw, II. 12,2; III. 99; VII.113, 114; XIII. 64. Łomnicki A, XXVII. 166. Łomnicki Jan, IX. 186. Łomnicki Jarosl., prof., XXII. 162. Łomnicki Marian, czl. T. L., I. 267; II. 96. Łomanosow, II. 2. 306. Łoniewski, XXX. 2'18. Łopaciński! Hier101l1im, p. LU'bicz Raf., II. 282, 283; IV. 300, 453; V. 189; vr. 411, 413; VII. 92, 94, 96, 99, 327; VIII. 220; IX. 196, 228, 299; X. 461, 462, 464; XI. 112, 280, 341, 418; XII. 331, 347; XIII. 58, 78; XVI. 235, 338; XVII. 162-164; XVIII. 113-139; XIX. 85, 107, 132; XX. 301; XXVII. 9, 25, 126; XXVIII. 214; XXX. 86; XXXI. 13, 92; XXXVI. 402; XXXIX. 179, 589. Łopatin, XXXIX. 421. Łosik, Józ, czl. T. L., V. 200; VI. 414, 415. Łoś I. L., VII. 111, 112; X. 462, 463; XI. 99, 340, 389; XIV 192; XVI. 235; XXVII. 137.17'7., 178; XXXV. 30. Łowmiańska Maria, XXXIII. 153. Łowmiański H, XXXI. 168; XXXIII. 153; XXXVI. 381. Łoziński Br., dr., II. 373. Łoziński E., cz. T. L., V'l. 224. Łoziński Wal., VII. 32. Łoziński Władyslaw, czl. T. L, II. 93,96; Ul. 287; VII. 32, :1,10,212; VIII. 445; X. 472; XX 313; XXI. 48; XXII. 113; XXVIII. 22, 27; XXXIII. 153; XXXV. 40 Łuckiewicz Ant., XXXV. 175. Łuciów Mikołaj., inform., XIX 42. Łuczkaj, II. 4; III. 2.87. Łuczyński Witold, XXVII. 183. Łuka R, XXXI. 155. Łukan R., XXXI. 155. Łukasiewicz Jan, czl. T. L .. V. 101; VI. 400. Łukasiewicz K, XXXVI. 376. Łukasiewicz WIad., czl. T, L., VII. 112. Łukaszewicz J., III. 107; XIX. 38. Łukaszewicz, XXXI. 168; XXXIX. 582 Łukomski Winc., XXXV. 41, 42, 43. Łukowski L., XXVI. 141. Łumiński Ernest, X 459. Łuskina Ewa, XXXI. 168, 169. Łuszczkiewicz Wład. czł, T. L., I 188, 219, 2,22. Łużan, III. 374 Łychowska S., XXXVI. 395. Łyp Fr. F., XXXIII 1513. Łysik st. XXVI. 146. Łyskowski Ign., czl. T. L., IX. 208. M Mackensen L., XXV. 116; XXXVII. M. XXXIV. 294. 236, 248-251, 253--265, 2US,271M. D.,.v 189. 276; XXXVIII ZOO. M. W. Marian Wawrzeniecki, XJX.l52.. Maarschalkerwerd P., XJXJXVIII 368. Mach Hem •. XJX:xr. 165; XXXIII. 153; X'XXIV. 301. Maas A, XXXII. 135, 172. Machado J., (Alvarez A), XiXI. 00. Maavo M., IX1XlXlVII. 438. Machal M., IX. 311. Mac Lennan I. F. I. IS, 37, 45, 145; MachaIski Er., X:xlX. 103, IV. 3316,354; XVII. 31. Mac Ritsche D., XiXIII. 48; XJXiXII. Machay Ferd., XXIII. 157; XXXV. 11; XXXIX. 428 103, 12:8, 159. Machczyńska Anna, czl. T. L .., I. 32. Macalister R. A S., XiXXIV. 73. Macaulay Hutscheson Gosnet, III. 2,13 Machiavelli, XXXIV. 284. Maciaszek Jan, inform., V. 228. Macdonnel A A.,. XiXJXIV.2. Maciągowski W., XXiXVIII. 269. Maciejczyk St., XXVIII. 136. �95f 950 Madej z Miechowa, Miechowita. Magierska Małgorzata, XiII. 330. kronikarz, II. 101; XI. 435; XIX. M,"gnickij W. K., XVII. 136. 112; XXVII. 7 9, 82, 83; XXXIII. Magnino C" XXXVII. 360. 137; XXXIX. 329. Magnus Adolf, XIX. 6. Maciej z Raciąża, Kaz., XIX. 76, 78 Magnus Albert, p. Albert Magnus, Maciejowski Marian, czł. T. L., III. XIlX. 144. 2815;IV 116, 3,96. Magnuszewski Dominik, XUI. 154. Maciejowski Wacław, A historyk., I. Magr A, XXVII. 152. 20, 168; II. 100, 114; VII. 75, 229; Ma'grys Franc .., XXX. 242. Maiden, XVII. 16. IX. 331; XVI. 22; XVII 100; ~IX. 34, 74, 119; XX. l, 153, 167, 190; Maier I., XXXVIII. 469. XiXI. 163; x;xrx. 103, 172; XXXI. Maine, II. 97, 98; III. 216. 103, 104; XXXVI 102. Maine Henryk, Sumner, I. 14, 145; Maciesza Al., XlXII. 142, 144; XXVI. II. 97, 98. 140; ~XVII. 172, 184. Maj J., księgarz krak., XVIII 122, Maciszewski M., X'VII 115; XXXIX. 128. 59'3, Majcher Kazim., XiXI,X. 89. Ma cka i" XXXVII. 136, 138. Majchrowicz W,o czł. T. L., VI. 220, Mackiewlczówna I., X!XXV. 183; 224. ;xxxrx 251. Majer Józef, antropolog, III. 188; IV. Macoszek A, X. 125.,126. 62, 68, 74, 7 &, ~8, 403, 406; XVII. Maczewski Przemysław, XV. 21t. 63, 68; ~XiI. 97. Maczobius, ·xXXVII. 128 Majer, XXV. 11. Madarasy Wład., XIXIII. 168. Maj era nowski Fr., XXIX. 60., 62: Madejski K., czł. T. p".' I'X. 112. Majersk'i, czl. T. L., XI 99, 343. MadernJo., rzeźb., XlXI. 112, 123. Majewski Erazm, I. 23; IV. 116, 447; Madey Jan, czł. T, L., VIII. 238. VI. 223; VII. 95, 96, 237, 337; Madlówna Nimfa, X. 438; XI. '3'12. VIII. 87-89, 111,210 ..217,2119,320 Macpherson, VI. 322. 321, 425, 42~, 439; IX. 196, 228; Maget M, XXXVIII. 476. X-. 12'3, 350, 461.,462; XI. 350, 417; Magier J., V. 289,. 296; VI. 292, 315, XVI. 20, 28, 155, 347, 351; XIX. 130; XXI. 5, 6, 65, .228, 251-253; 316, 414, 415; VIII. 110, 219, 220, 405; IX. 427; XIII. 24'3; XXXIX. XXII. 153, 164, 166; XX.vr. 111; XXVIII. 1, 2, 3, 6; XXXVII. ~03. 588. Majewski Alojzy, XlXiXI. 169; Magiera Waw., VII. 238. Magiera W" XXXVIII, 461. XiXOCIII.1513. Magi'erowski Leon, II. 257; III. 146, Majewski, XXXI. 93. 188, 189, 191; IV. 50, 116. 117, 195, Majewski K., XXXIV. 68 69,114, 129; 307,398,453; V. 176, 293; VI. 222; XXXV. 199. VII, 224; VIII. 62, 89, 183, 424. Majewski K. J., V. 289. Majewski M., inform., XXIX. 155. 425; lX. 89. Magierowski Ludwik, I. 192,264,268; Majewski WoO_ XXXVI. m. Majkow, XiXiXVII. 100. II. 156. 1 1 Malicki Longin, XXXIV. 268, 288; Majkowski dr, XV. 154; XVI. 415. XXlXVI. 3195;XXXVIII. 440, 443, Majkowski A red. Gryfu, XJXJ:II.148 444. Majkowski Edm., XXI:X. 57 Malinowski Bronisław, XVIII. 14; Majmonides Mojżesz, uczony .. II 296, XIX. 153-171; XXIII. 51, 158; 302. XXVI. 71, 110; XXX. 8; XXXVI. Major Jakób, inform., IX-. 259. 20, 110, 117, 125; XXXVII. 21, 42, Mak W., XXX. 240; XXXVIII. 328. 445; XXXVIII. 3--8, 210, 221-Ma,karczyk Janusz, XXXI. 169. 213, 277--288, 336, 337, 343, 344, Makarewicz J., IV. 446. 384, 305, 396, 453; XXXIX. 223. Maklakiewicz J'r XXX. 245. MałLnowski E., XXVII. 166. Makosińska J., XXXIV. 294. Malinowski Lucjan, 1. 64; II. 126,373; Makowiecka B.., XXX. 27'1. III, 3,; IV. 118,453; V. 189; VI. 27; Makowiecki L., ofi.arod., XiX!. 79. VII. 95, 98, 99, 222, 224; VIII. 48, Makowiecki R., czl. T L., V. WI. 166..214; IX'. 301, 30:2;XI. 110;XVI. Makowski, organ., XXXV.76, BG, 149. 3,6, 103, 106,. 235; XXV. 47, 111; Makowski Bol., XXXUI. 153. XXVII. 23,24; XXVIII. 71; XXX. Makowsk,i W, VIII. 218; XXIII. 158. 134,256; XXXI. 48,50.51; XXXIII Maksimow A., XVII. 265. 112; XXXV. 46. Maksimowicz Bożydar, XXIX. 198. Malinowski Wacław, XiXV .143; Maksymowicz. fiilolog, III 288. XXX. 259. Maksymowicz M., XXXVI. 97, 100, Malinowski Z, V. 292; XX'XIII. 153. 101. Makuch M., czl. T L .. VI. 219, 3.14, Malińsll'i J. czl. T. L., V. 101. 224; VII. 110, 235, 338; VIn. 221, Malisz Michal, czl. T L., X. 470. Maliszak St., czl. T. L., VIII. 112. 3'31; I'X. 103; X 237., 470. Maliszewsk'j, E, XXIII. 151; XXVI. Malarz Maciej, czl. T. L., I. 144. 141; XXX, 260. Malczewski, XlIIr.. 50 Mally Frietzi, X,XlXVII. 247, 276. Malecki, p. Sandecki. Malten I., XXXVII. 400. Maleczyński K., XXVI. 147. Marte Brun, XXXIX.· sao Malej Jakób, .II. 33. MaIz Dawid, czł. T. L.. IV. 238, 346. Malew.ic1J S., XiXU 137; XlXIII. 161; Małiachijew-Mirowicz, XVIII. 22,9. OCXVII. 157. Małachowsll'i-Łempicki St., X;XVI. Malewska Aniela, czl. T. L., VIII. 335. 147; XXXI. 169. Malewska Zofia, czl. P T. L.,X~'xlX .. Malecki Ant., Ul. 83, 84; VI 302; 325, 355, 3ro, 451, 459; Xx:x.rx. 64, VII. 237; VIII. 394; X'. 131, 141; lal., 418, 424, 426, 529. XXII. 10. Malewsk'ii Bronisław, XI. 202, 344; Małecki K, XXVI. 141; XXVII. 166, XVII. 31, 56, 74, 124; XXVIII. 13, 17'2; XXIX. 197. 169, 173, 175, 179. Małeck'i, Miecz., XiXX 257, 256-260; M.alewski Fr., V. 28; XXXVI. 94. XXXIII. 153; XXXIV. 294; XJXXV. Malicki Adam., XXXIII.153; XXXV. 72, 183; XXXVII. 444; XXXVIII. 1715;XXXVI. 82. 203. Malina I., XXXVI. 244. �952 Małkowski St., organ., XiX:I. 70; XlXVII. 149. Małys L .., czł. T. L., IX:. 103; X 470 Manavy D. I., XXXVIII. 3198 Mandybur Tym., czł. T. L., I. 32. Manes Józef, I. 2W. Manga I., XXXVII. 3[)7. Mankowski Herrmann, XVI. 111 114. Mannerhiem l. G. XXXVII. 442. Mannhardt W, I. 9, 131; IX. 15'3; X. 468; XUI. 164; XVI. 16; XVII. 19; XVIII. 95, 98, 102-107, 109; XXII. 2, 3; XXXiIII. 11, 18; XXXIV. 130. Mannheimer., IV. 181. Manninen I., XJXXVI. 374; XXXVIII. 203. Mannipg, XXVI. 128. Manouvrie L., XXI. 16 Mansikka I., XXiV. 121; XXXVII. 438; XXXVIII. 665. Manteuffel G., VI. 400; VII. 229; XVI. 233. Mantuana Bapty5'ta, XVI. 359, 360. Manugiewicz Żołna Jan, XXX. 238; X!XlXIII. 153; XXXIV. 265, 294, 301; XXXVI. 82; XXXVII. 412, 475, 476; XXXVIII. 214, 225, 451, 452; XXXIX. 530. MaIrialra J. J., II. 17; IV. 339; V. 184. Mańkowski B., czl, T. L., 1. 3·2. Mańkowski, XXXIX. 592. Mańk~ski. Alfons, XXIII. 153; XXV. 143; XXXIV. 294. Mańkowski Tad., XXXIV. 182i 301; XXXV. 17·5,195. Marburg, XV. 171. M:ar~ellus Ernp.iricus, XXII. 44, 45. Marchewka Z., XXXVII. 241. Marchocka Teresa, XI. 402, 404, 405. Marci, odkrywca katakumb, XXI.112. Marci F., XXX~X. 161, 162. Marcin z Bracara, XIXVIII. 100. 953 Marcin z Urzędowa, X. 273. 274; Xl. 299, 303, 304; XXXI. 98; XXXV. 65, 72; XXXVII. 298; XXXVIII. 262; XXXIX. 300, 304, 349. Marcin z Żurawnicy, XXVII. 81. Marcinkiewicz Wincenty, XU. 186; XiXI. 151. Marcinkowski Ant. p. Nowosielski XVI. 352. Marcinkowski K., XXXVII. 142. Marco Polo, podróżnik, II. 110; VI. 25; XiXXiIII. 137, 138; XXXVII. 287. Marconi Władysła.w, II. 189. Marczak Michał, XXIX. 110; XXXI. 164. Marczewski B, VI. 3,19. Marek Aureliu5z, VII. 8. Marek Wojdech .. ofia·rod., X. 325. Marek z Gdańska, astrol., ~VII. ag. Maresch Q, V. 101; XVI. 115. Maret P. P., XVII'I. 231. Maretic, XXIX .. 174. Marewicz, I. 20. Margraff, XIII. 61. Margulies, XXX. 262; XXXI. 100. Mariański Al., czł. T.L., rXi. 426. Marillier, VII. 79, 83, 84, 85. Mavin LolUis, XXVIII. 5. Maringer I•. XXXVII. 393, 394, 39'1, 399, 4(){)-402. Marinus Mbert, XX'LX. 204; XIXX. 249, 240; XXXVIII. 203, 374, 475. 47·2, 478, 616. Mark Juliusz XXXIV. 2'86. Markianowicz Stan., XII. 186; XXI. 147. Markielowska Mada, XXXV. 184. Markin P S., XXXVIII. 397. Markiewicz, IX. 4:2:5. Markiewicz J., XXVI·I. 172. Markleberg. XXII. 74. Markowkz Maria, XXVII. 19. Markowski M., czł. T. L., IV. 114, 118, 342. Markowski Stan. IX. 258. Marków Włodzim., XXVI. 66. Marks, XVI. 320. Marks A., XV. 198; XVII. 101. Marks Karol, 1. 10, 227; XXXVIII. 10" 11, 336; XjXXIX. 15, 16, 29, 52, 54, 56, 416, 627. Marks M., pamiętn., II. 18<3;XXI. 136, 141; XXIII. 152. Marlinengo Cesaresco, VII. 80. Marolt Fr~ XXJXVII. 426. Marot K., XiX,XVIII. 361. Marr N. I.; XXXVIII. 3158;XXXIX 14, 34-3.7, 40, 42, 81. Marreco B-F., XVUI. 230. Marrene Waleria.. X:X:VIII. 252 Marriot Al., XXXVIII. 3'94. Marschall A., XXXIX. 155. Marschall F. H., Xxn. 33, 48, 49; Marsh Anton, XJXlXiIII.137. Marsówna A., X:XJXIV.294. Martin E., X'VI. 218. Martin F. R, XXV. 1. Martin R E., XXXVI. 26; XXiXVIII. 21; XlXiXIX. 351, 494. Martin L. T., XVII. 16, 244; XXI. 8, 13, 16. MartiniJ, VII. 00. Martius· VII. 24. Martonne E. de., :X:XiXVII.225; . x:xiXIx'. 604. Maruszewski, XXVIII. 226, 227. Marzec Franc., XlXlXV. 10. Masaryk T. G., IV. 117, Mascagni Piotr, kompoz., XiXiIX. 201. Masenius. X:XXI. 129, 130, 137; XXXVII. 296. Masł<xwa G. S., XXXIX. 422. Masłowski R., XXXIV. 265. Masłowski St, XXVI. 153. Masovita, III. 86. Maspero Gaston, III. 177, 17,9; VII. 64, 65; XII. 332., 335; XiIII. 259; XlIV. 1907. Massari G , XXXVII. 3,60. Massalaka Helena, XXXVII. 174. Massalski Edm., XXXVII. 4170.. Massalski Wł., XXVI. 15~·. Massa Izaak, XXXIII. 137. Massaryk T. G., XXXIX. 427. Massonius M., X. 462, 463; XXX,. 270. Masudi, IX. 131. Maszkowski Karol, XiI. 100; XXVII. 166. Maślanka L., czl. T. L., VII. 112 Mataphrastes Simeon, XX[. 111, 114, 1211. Matejko Jan, VII. 117; XXI 5,5; XXIV. 106, 123; XXVIII. 19, 167; XXXIX. 591. Matejko Katarz. org., XXXIII. 142 Matiegka Indrich, XXI. 97-100. Matijesek N., IV. 94. Matlakowski Władysław, II 76, 77, 285; V. 265; VI. 175, 180, 182, 18t7, 305, 313, 384; VII. 29, 31, 100-1012, 2,2i5,2.26,1237,YIn. 111,219; X. 100; XlI. W3, 204; XII. 272, 274; XIII. 151, 164; XV. 1317;XVI. 349, 392; XVII. 1; XX. 16, 21, 38, 73, 193; X,XiI. 56, 57; XlXiII. 104, 106; XXIII 154; XXIV. 12; X;x,VI. 82; XXVIII, a, 109; X:X:X'. 4; XXXIV 268; XXXVI. 239; XXXVIII. 215; xx.xTXI. 251. Matow dr, 1. 192 Matusiak Szymon, red. "LUDU", V. 197; VI. 107; VIII. 217, 324, 403, 435; X. 129, 219; XI. 97, 270, 419, 420; XII. 95, 98, 348; XIII. 1, 35, 55, 74, 76, 78, 168, 265; XIV. 1, 6, 89, 130, 178, 194-196, 201, 235, 295, 299, 309, 310, 325, 337, 399, 403, �954 404, 407; XIV. 7, 53, 137, 150, 155; XVI. 109, 112, 181, 186,214,235,337, 285, 291; XX. 311, 314; XXI. 266268; XXIII. 159; XXIX. 1; XXXVI 11, 45, 5B, 66; XXXI'X. 593. Matuszewicz, XIII. 346. Matuszewski Ignacy, II 5, 187; VI. 223, 311, 3,13; XlIX. 47; XXVIII 133, 139; XXx. 219. Matuszewski W., XIII. 149, 153, 154. Matuszewski Zygm.. XXiX!III. 153 Matuszkówn.a Stanisl., XXX. 243; XXXIV.294. Matyas Karol, Matias Karol, I. 52, 61, 63, 6'! 129, 130, 186, 192; II. 90, 186, 257, 308; III. 330, 383; IV. 154, 167; VI. 3, 412; VII. 29, 31, 3'1l, 350; X. 11, 127, 228 229, 239; 'XI. 112, 27'4, 418; XlXJXcrX.589. Ma tynia L, X:XVI. 141. Matyskówna E•. XXVI. 147. Maurer G. L., XXXiIiX. 159, 160. Maurer Henr., XXXV 184. Maurer K., VII. 153, 154. Mauss I., XlX.XIX. 579. Mauss M. XXXVI 158. Maudzzio Adam, X. 318, 319; XXiIII. 155; XXVI. 89, 127, 147; XXVII. 172; XXXIV. 268; XXXV. 64, 66, 67, 75; X:XXVI. 66 68; XXXVIII 214, 405. Maurelle Ie Maire, XXXVII. 377 Mayer A, II. 103, 297. Mayer F., XI. 350. Mayer John, XIXXIX!. 503. Mayer Zygmunt· ezl. T. L., I. 224. Mayerowa - Giintherowa, XXXVIII. 357. Maykowski Edm., XXXV. 35. Maykowski Stan., XII. 138, 198. MayI' J, V. 296. Mazanek W., czl. T. L., IX. 112. Mazanowski Al. czl. T. L, I. 32. 955 Mazanowski Jozaia,t, III. 200. Mazona Andre, XX-V. 124. Mazowiecki Bron., XXXI. 169. Mazurowski, Z., XXVI. 153. Mazzini G., XXXVI. 148; XXXVII.358 Mazur Józef, IV. 118, 235, 453; V. 99, 197, 288, 294, 391; VI. 96, 99; VIII. 244; IX. 188; X. 23'9; XXXVI 43. Mączyński XXXV. 12, 22 Mączyski arch., XJXiXV. 34. Mąezyński J., XXIX. 5'9,101; XXXIX. 575, 5:83, 584. Mączyński Przemyslaw, VI 186; X. 460; XVII. 112; XXIV. 106. Mądrzyk And., inform.. I:X'. 166. Malzl, XXJI. 36 Machal H., VII. 231; XIV. 27; XXV. 43, 4'6. Machal Jan, XIV. 3'3, 39, 68, 70, 72, 73, 82, 83, 222, 13,2., 405, 407; IX. 199; xvrr 61; XIX. 112; X,XXII. 120, 144; XXXIII. 13, 17. Me Covn, XXXVIII. 399. Me. Curdy, XXXVIII. 398. Me. Gregor, XXXVIII. 3'96. Meat M ... XXXVIII. 393, 395. Meeherzyński, XI,x.. 108. Medaković, V. 280 Medveckij A K., V. 308. Medwecki W" XXXVIII. 45'1. Mediński A, czl. T. L., VI. 224; VIII. 96.. 101; VIII. a20, 438. Meertens P. I., XXXVIII. 476. Megenberg C., XXXVII. 2.90 Mehoffer I., XXXVI. 222. Mehring G., XVI. 110. Meier E, II. 16; V. 183, 184; VII. 39. Meier J .• XXI. 165, 168, 169; XXIX. 127. Meillet, XiXV. 120; XXVII: 45; XXXIV. 44, 45, 56, 65; XXXVII. 311, 312, 315 Meingard L. F,. XXXVIII. 54, 55. Meinhof C., XX'X!VII. 75, 89; XXXVlI'I. 54, 55, 113. Meiners, XXXVI 352, 353, 356. Meisinger O., XV. 146. Meissen Karl, XXIX. 127; XXXVI. 153. Meissner Fr., XXVIII. 104 Meissner R, XXV. 13. Meitzen J., VI. 4~5; XXV. 22. Mejzner J. VII. 42. Melanehton, XVI. 110, 3,5Q;XIX. 112; XXV 119. Melchior, balakarz, XVII. 89. Melgunow .J., VI. 163. Melieh J., XiXV. 124. Melicher . Th, XXXIX. 154. Melichercik A, XXXVIII. 356, 357, 471; XXXIX. 3'52, 427. Melik Ant., XXIX. 131; XXX. 247. Melioranskij P, XXXIV. UH,. 182. Mellerowa Z., XIX. 3fT. Melnyk S., XXXIV. 266. Memphitieus Jos. Barbatus, X,XU. 57 MEmdana, XXXVII. 377. Mendel, XXVI. 30. Mendel G., XXI. 244. Mendol T., XXXVIII. 361. Menecius Jan, XIX, 203, 205, 200. Menedez Pidal Rom., XV. 146. Menger Ant., XXXIx.. 149, 163 Menghin, XXI. 270. Meng-Tschke, XXXVIII. 372. MenkeS Bert., ezl. T L., VI. 224. Mensik J., IV. 265. Menze~ XVI. 359. Mercator Gerhard, XXIXIII. 137. Merck, XJXXVIl'I. 347. du Merille E., XXXVIII. 247. Mer,inger R" IV 44(); X!I. 212; XII. 272, 273; XIII. 69; XVI. 324. Merk W., XXXIX. 175. Mersmann, XXI Xi. 203 Merunowicz Teofil, czl. T. L. I. 266. Mervyn W. H., XVII 111. Merwart, XXXIx.. 3. Mesko Absolon, V. 316. Metafrast, Metaphrastus; XXXI. 49, 50. Metelka Jindrfch, IV. 117. Metelski Aleks., XXXIV. 294. Metoga Jan, czl. T. L., VIII. 112. Metraux A, XXXVI'!. 3,80. Metrodor, VII. 33,9. Meulen, XIV. 202. Meuli K., XXXIX. 485. Mey" XIX. 69. Meyer, V. 370; VII. 32, 99; VIII. 9396, 98 Meyer C., XVII. 27. Meyer E., XX. 184, 188, 235, 300; XXI. 87; XXXIV; 130. X:X'XVII. 129. Meyer Elard Hugo, XXXIx.. 166~ Meyer G., XJXVlI. 25. Meyer Herbert, XXVIII. 97; XXX. 262; XXXVII. 359; XXXIX. 140, 17i9. Meyer K. XXXIV. 294. Meyer Paul, XV. 143, 144. Meyer R, XVI. 113, 114. Meynen E., XX~IV. 268. Meyrac A, XXXIII. 6, 8. Mezer Józef.. II. 114. Mękieki Rud., ozl. T. L., XJXII. 16'1. Mely de, XiXlB. 59 Miarka Karol XI. 328, 344; XXXI. . ' 167, 169. Miarten I. XXXVII .~ 351; XXXVIII. 357. lVłi-askCIWskiKasper, liX. 210, 211; X. 196; XJrX. 51, 103; XX. 58, 129. 143, 152, 167, 170, 172, 180, 188, 194, 198. Miehajlowski, XXXI Xi. 44, 62. �957 956 Micha,lka Jan, czł. T. L., VII. 112. Michalski, XXXIX 44l. Michalski J., XXVI. 153. Michalski Stanisław czl. T. L., VII. 340; XXI. 70; XXXVI. 69, 72. Michał Gliński, III. 105. Michał z Janowca, kazn., XVII. 29. Michał z Królina, XXx.rx. 313. Michał z .Wrocław:a, XXVII. 82. Michałowski P., maI. typ. lud .. XVI. 270. Michałowski P., XXVII. W5, 120. Michejda Adam XXXV. 184. Mi,chejda Jerzy, czl. T. L., II. 96. Michelet, X. 249. Michna E., czł. P. T. L., XXXVIII.456 Michoj;ljeska S....IV. 95. Michon A., V. 293. Mickiewicz Adam, I. 4, 168 171, 192. 14, 202, 207; III. 77, 347; IV. 31, 32, 39--58, 60, 141, 256--274, l Wo-l54, 173, 181, 401; V. 21-45. 190; VI. 174, 202--204, 400. 401; VII. 87, 227, 230; VIII. 1 129, 209; lX. 90, 98, 290, 295; X. 3'75-377, 472; XI. 99, 214, 2:.25; XiII. 171; XIII. 39, 50, 514, 154; XIV. 224, 348; XVI. 251; XXiI. 126, 136, 151, 267; XXIII. 125, 159, 175; XXVIII. 139, 140; XX,X. 2~, 200, 268; XXXI. 125; XXXV. 11, 179, 100; XXXVI. 97; X'XXVIII. 142, 157, 158, 336. Mickiewicz Wład .. I'X. 90. Miczan Vlad., XXV. 106. MiczyńsM Seb., V. 200; XXV. 17. Midtun G., XXX. 253. Miechowita,. p. Maciej z Miechowa. Mieczyński T., XXX. 242. Mielczarska Wład., XXXIV. 294. Mielczarski W•. XXXVIII. 203, 218. Mielert F., XXVI. 147. . Mielke, XXIII. 43, 44. Mielżyńscy org,. XXIX. 177. Mierczyński Stan., XXXI. 146, 148, 149; XXXIII. 154; XXXIV. 30'1. Mieroszewski.' III. 86. Mierzyński Antoni, I. 19; II. 187; IV. 154; XI. 110; X,III. 164, 3,59; XX. 155; XXI. 2, 3, 6, 11. Mierzyński. E., IV. 3,5. Mieses Mat., XXV. 134. Mieszczaninow,. XXXIX. 34. Migacz J., XXVI. 153. Mitliński, IX. 426.. Mike Emil, XXXV. 184. Miketta Janusz, XXXV. 184. Mikkola Joas dr, II. 188; VI. 91; V. 323, 324,. 326; XVI. 416; XXXIV. 181. Miklavec P., VIII. 349; IX. 102. Miklosich Fr. R., MakIosic Fr., III. 380; V. 315; VII. 204, 330; VIII. 166; IDe 302; x.. 7'5, 140.. 141, 153; XI'll. 5, 51, 88, 96; XIV. 3(}, 32. 3·a. 61, 62, 66, 72, 75, 76, 79-81; 187, 191, 201, 203, 204, 210, 2ła, 222.. 224, 2:116,229-232, 2B6, 331, 334, 349, 362, 367, 401; XV. 150; XVI. 290; XVII. 106, 195, 208, 222, 2123, 2'62; X]X. 25; XJXII. 144; XXIII. HM; XOCIIX.112; XXX. 263; XXXIX. 1'80. Mikłucho Makłaj M., I. 6; .xXXVIII. 211, 351; XXXIX. 6, 7, 27. Mikołaj z Błonia, XX. 178. Mikołaj z Polsk,i, XiXJI.230; XXiII. 54, 59. Mikołaj z Poznania, XIX. 54, 77. Mikołaj -- sołtys, VIII. 263. Mikołaj z Szadka, astrol., XXVII. 82. Mikołaj z Tuliszewa, astrol., XXVII. 82. Mikołajenko. VI. 27·5. Mikołajevic, XXIX. 201. Mikstein Ant., czl. T. L., VIII. 334, 335, 442; IX. 208; X. 238; XiI. 96. Miksiiczek M., II. 33. Mikulski J., XXXIV. 294. Mikulski Tad., XXVII. 172; XXXV. 175. MiladinoviC, XXV. 43. Milewska Jadwiga, IX. 200; X. 400. Milewski, XXXVII. 304. Milewski A., XXXIX. 578. Milewski Ka,rql, XXVII. 59. Milewski Tad., XXVlI. 59, 60, 64-72; XXIIX. 197; XXXIII. 154; XXXIV. 294; XXXVII. 309--319; XXXVIII. 214, 381, 454, 453; XXXIX.' 524. Mi,licz' Jan, VIII. 444. Miliczević, V. 28.0. Miller prof., II. 29·7 Miller O. F., VII. 233. Miller Orest, XII. 341; XIII. 55, Miller Wsewołod, II. 103; XVII. :1165, 266; XXIX. 181. Milligan dr., VI. 321, 334. Milne pr., XV. 141. Milski B., III. 387. Milutinovic, XXX. 266. Miloradowicz W., V. 190'. Minasowicz, XXJx.I. 126. Minch, XXXVIII. 368, 371, 3'72. Młner H., XXXlVIII. 3'94. Minkowska Eug., XXVII. 188; XXIX. 141. Minnicki Miecz., czł. T. L., VII. 112. MinosoWlicz, XXXII. 126. Minticz J., czł. T. L., V. 101. Minzloff R, lU. 189. Miodoński M., czł. T. L., VI. 224; XIX. 313 Mirabeau H., XXX,VI. 141. Mirek Franc., XXXIII.l54; XXXVIII. 405. Mirek Kar., XXXI. 169. Mis~ewicz J., czł. T. L., V. 200. Misiórs~i zacheusz, XXXI. 169; XXXIV. 295. Miśkowiec Jan, inform., XXI. 216. Miilik Szczepan, V. 241--244, 25,1,254, 255, 297, 303, 304, 311. MitrowIcZ C., XXIX!. 198. Mitternzet'l dr., XI. 300. Mittermeier Anna, XXVIII. 36. Mizerski Ludw., XXVII. 120. Mladenov St., XXV. 124; XXXIV. 173, 177. Mlcoch Jan, czł. T. L., VII. 112. Mleczko Teofil, czl. T. L., III. 340; VI. 224; VIII. 56; XI. 94; 95, 318; XXIII. 131; XXIXI. 169; XXXIX. 589. Młodnicka W., ofiarod. V. 2'95. Młodnicki, K., maI. typ. lud. XVI. 272. Młodzianowski Czesł., XXVI 125. Młodzianowski T., IX. 199. Młynek Ludwik, III 91, !n, 96, 170, 171, 2'73, 284, 347, 384, 385; IV. 107, 115, 289, 335, 342--344, 4319., 452; V. 71, 91. 98, 9:9, 101, 104, 195, 280, 288, 29,1; VI. 3, 206, 224, 316--318.. 382, 416; VII. 180, 218, 2128;VIII. 35, 86, 89, 9,9, 155, 1~8, 159, 161, 168, 2-02, 219, 43.Q; IX. 1000,102.. 169, 263, 406, 42\3, 425, 42·7; XII. 322; XII. 67, ~; XlII. 34; XIV. 252; XVII.32; .x.x.xV. 27; XXXVI. 49; XXXIX, 588, 589. Młynek K. S., XXXVI. 43, 44, 47, 223, 242--244, 246, 248. Młynkowa Anna, czł, T. L, III. 286, 290; V. 290. Mober Iwan, XXXV. 184. Mochnacki M, IX. 155; XXXIX,S2l. Moczarski, xxx. 269. Moczulski, inform., IV. 26. Modelska M., cz!. T L., I. 224. �959 '958 ModEński J" czl, T. L" VI 224, Modrzewski Frycz, Andrzej, III.109. 110; X!X. 117, 118, 124, 153, 154 Mogileński N. M. XVIII. 137; XiXlXi. 200. Mogiła P, XXXI. 50. Mogk E., dr, IV. 117; XX. 222, 223, 245; XXIX. 169. Mohammed ibn Togluka, XXXIV.38 Mohylczenko M•. VI. 403. Mojżesz, IV. 290; VI. 17; IX. 71, 161, 162, 164; XI. 218; XX. 215; XXVIII. 50, 52; XXX. 102-107, 113; XXXI. 82. Mokłowski Kaz ... X. 127, 234, 353; XI 97, 2 03, 204, 32'3, 422; XII. 272-274; XUI. 3 4'2,343; XV. 137; XVI. 286, 288, 289; XVII. 1, 5, 11, .34, 171J; XVIII. 2, 8; XXXI. 68 Mokłowski Tad., XUI. 342. Mole M., XXXIX 000. Mole-Truffi.er, VII. SB. Molendzińska- Wernerowa L.. XXVII. 161. Molitor, XIX 144. Molitor Ulryk, XXVII. 97. Molnar I., XXX:VIII. 3,62. Mondalski W., IX 310; XXVII. 166. Monc, XIX. 69; XXi. 2n9, 219. Monmerque-Michel, XIX. 69. Moniuszko Stanisław;III 122;X. 405. Monseur Eugene, III. 387; IV. 453; V. 190, 284; VII. 84, 85, 88. Montandon G., XXXIV. 273. Montaigne XXI. 166. de Montaivan Juan Pereza, VII. 215. Montana Marcin, XII. 87. Montanus Jan dr, II 2'90; X,XXI. 23. Monllbaćh, XXVI. 8. Montelius Oskar pr., VIII. 440; IX. 298; XVI. 413; XXI 17. 20, 21; 64; XXV.s.VI; XXVI.27; XXXIV. 74; XXXIX. 19. 1 1 Montesqieux C. L., Monteskiusz, XXXVI. 141; XXXIX. 176. Mooney James, I 184. Moore George, VII. 297; XVII. 2. Moraczewski, XVII. 178. Morawski, XIX. 127; XXII 160; XXXI. 126. Morawski Fr .. VIII. 209, 264; X.378 Morawski K., XXVII. 80, 87, 95. Mocawski Mar~an, XXlXV 10. Morawski Szczęsny, VII.7·5, 198.. 199, 203; XiIII. 61; XXVII. 58, 59. Morawski Z., III. 86; IV 300; V. 3'7, 39,44. Morcinek Gustaw;, XXIX. 172; XXlXI. 169; XXXIV.294; XXXV. 175. Mordkowicz Aleks., XXXI. 154. Mordock G P., XJXXVIII. 391,392,395. Morelowska Z., czl. T. L., VI. 320 Morelowski Marian, XXXV. 34, 184, 191 Moret A., XXXIX. 174, 179. Morgan Levis H., I. 14, 36, 37-39,. 45 65, 67, 7'5, 92, 145, 227; II. 27, 286; IV 33'6, 351; V. 84, 186; XIV. 71, 94; XVI. 185, 355; XVIII. 51; XXXVIII.5, 10, 11, 15, 224, 346; XXXIX. 15-19, 21, 24. 422, 627. Morgenthaler ,XXXIX. 509. Mortini. XXXI. 134. Moroń Bog, XiXXIII. 1M. Morosi G., XVI. 356. Morozewiczowa Hel., XI. 327; XXVIII. 170; XXIX 79. Morozow, XIX. 50. Morozowa A. S., XXXIX. 422 Mors'elli E•. XXI. 16. Morsztyn Andrzej Michal, VII 116; X. 193, 203-205, 210; XXVII.105, 120. 236, 244, 272, 314, 318--324, 452, 453, 457, 618; XXXIX. 111-113, 118, 121, 123, 126, 127, 132, 439, 454, 599, 606, 610, 611, 625. Mościcki Aleks., XXXV. 175. Mousquet, XV. In, 184. Moller Ant., XXVIII. 26. Moller H, XIX. 94; XiX. 155. Moser I., XXXVIII. 298. Motefind H., XXI. 28, Mroczko Ksawery, Franc., III. 91, 92, 96, 375, 376; IV. 396. Mrongowiusz, V. 3 21" 329; VII. 96, 97; XXX.2'62. Mrowjan, III. 374. MrQlZówna .E., XXX. 257; XXXIV 295,. Mróz Kazim., XXXIII. 154. Mściwojewski, czl T. L., I. 32. 329. MuchlińskiJ A., XXXI. 112~114. Moszczeńska lza, X. 472. Muck Fr., IV. 3'36, 447; XXIV. 121 Moszkow W. A., VII. 94, 233. Moszyńska Józefa, IV. 168; VII.3o.2; Mucke R., II. 286. Muczkowski Józ, VII. 198; XXVII. XV. 205; XVI. 351. 79, 83; XXIX. 6'1"63. Moszyński A., IX. 2'86. Moszyński Edm, czł. T. L., III. 28'5, Muennich Aleks., XXXV. 184. lVIuka Ernest, III. 374, 387; IV 116, 290. 117; VI. 309; VII. 89; IX. 97, 110; Moszyński Kazimierz.. XXII. 164; X. 219; XII. 3318; XVI 185; XXIII. 38, 51, 152-154; XXIV. XXVIII. 105, 106; XiXX. 246. 83; X~. 4, 123, 143; XXVI. 125, Murkbech G., VIII 289. 127, 132, 153; JCJCVII. 4'1, 44, 52, Mulkowski, XXXJ1X. 582. 56, 138, 140, 141, 149--152, 172; XXVIII. 107; XiXiIX. 126.. 171, Muniz M. A., VIII. 204-208 191; XXX. 216, 229, 247; XJGXI. Munkacsy Bernart dr, IV. 117; XXIVII. 137. 32, 169; XXXII. 38; XXXIII. 18, M; XXXIV. 1, 46, 51,. 154, 172Murdoch, XXV. 3. Murko Mathj.as.. II. 75; III. 95; XII. 174, 177-1719, 183, 258, 26'3.. 273, 272; XVI. 326; XIX,. 112, 197, 199; 295, 301; XXXV. 17, 34. 64, 65, XXXt 158. 71, 72, 74, 75, 184; XXXIVI. 19, Murray Malg., XV. 141. 82, 84, 150, 151, 153, 158, 285, 288; Musans J. A., XXIII. 28. 303-306, 318, 382, 408, 409; Musiał P., XXIX. 172. XXXVII. 222, 227, 303, 333, 443 --449, 475, 476; XXXVIII. 150, Musiałówna J. czl. T. L., IX. 310. Musianowicz K., XXXiIX. 172. 168, 203, 204, 206, 210, 216-225. Morsztyn Jan, VII. 116. Morsztyn Jarosz, X'. 204; XXXI 133. Mcrrtensen J., XIX. 69. Mortęzka Magd., XI. 402 Mortiez, XXIX. 207. de Mortillet Adrian, VII. 84, 85, 355. Mortillet G, XXIX. 207. Motrkowicz Hanna, XXVI. 153; XXXI. 295. Morton, XXXIX, 424. Morwitz Z., XXXVI, 4. Mosal Małgorzata, XXVI. 23. Moser K., XV. 145; XVI. 114. Moses H., XXIII. W. Moskan A, XXXVI. 355. Moskorzewski, III. 99. MoskOjrzewski alch., .XXVII. 75, 94. Mostrrik Michał, alias Pontanus, V. 1 �961 Musiol L., XlX)cIV. 301 Muskata Jan, bp. krak., V. 245. Musonius Jan, astrol, XVII. 86. Mussafia. XXII. 7'0. Mustaffa Pasza Fehni, XIV, 197. MUJSzkowskiJan, XXVIlI. 15. Muszyński Henr, XXXIV. 142. Mucke, VII. 325. Muller Frauenreuth, XXVIII. 190. Muhlmann W. E., XXVIII. 2, 366; XXXIII. 144; XXXV. 199; XXXVI. 111, 112, 117, 118, 120, 127, 343. 359, 362, 363, 365-368. Muldner A, XXI. 53. Mullenhoff Karol, II. 11, 14, 115; XVI. 4, 359; XX. 221-2123., 230, 2'31, 234, 245; XXXIV. 48. Muller Franc., I 105; III. 186; IV. 282; XXI. 83. Muller, I. 92. Muller Court, XVI. 111 Muller-Bergstrom, XOOXI'X.178. Muller I., IX. 304. Muller K O., VII. 339. Muller Max, I. 36, 102; V. 374; VI. 12"l; VII. 7, 8, 21, 339; X. 114; XiI. 212; XV 10; XVI. 320; XXII. 18; XiXVI. lO!. Muller S., XXV. s. VIII, XI, XXJ{V 196. Muller W., XX. 221, 2122,245 Muller Georg, XXV. 126. MUnster Seb., XXXIX. 3114 Mycieiski Jerzy, XXXIV. 295. Mycieiski Józef, VII. 2,36, Mydlarski Jan, XXVI. 129; X,XVII. 149, 187; XXXVI. 82; XXXVIII. 1'50; XXXIX. 442. Myves I. L., XV. 141; XVIII. 230. Mysar Wład., czł T. L., VII. 112; XIII. 160. Myszka Tad, XXXI. 169. N N. W., XXVI. 141. Naborowski, 'XXlIl. 122. Nadeżdin, XXI. 160; X,X1IV.48. Dadeżdin, XXI. 160; XXIV. 48. Nadmorski dr, Łęgowski, III. 387; V. 320; VI. 81, 83, 84, 85-95; IX. 91, 296; XVII. 217; XXIX. 180. Nagel Bron., X.XOCV184. Nagełberg Akiba, I. 1S3; III. 190, 290. Nagłowski, IXi. 98. Nagórski Z)"gmunt, X 472. Najman Jakób, astrol,) XXVII. 87. Najman Mirza Kryczyński Olgierd, XXiXI. 156. Naliwkin, XXVII. 125 Nałęcz Dobrowolski M. p. Dobrowolski Nałęcz M., XXII1.156; Xxx. 82 Nałkowski Wacław, I. 2'67; VI. 412; VII. 93, 337; VIII. 811, 111, 219; XIII. 158; XVI. 427. N~myslowsk~ Bolesław, XlXVI. 141, 147; XXVII. 166; XXXIII. 154. Na.nde Gabriel, XVII. 7'6 Nandris Gr., XXXV. 175, 184. Nanke'i mal. lud., XXX 15Q. Nansen Fritiof, V. 132. Napierski Kostka, XXXI. 147. Napoleon Bonaparte, II. 94, 171, 173. w pieśni: 1I..l71; XXI.60; XXIII. 1813; XXV. 98; XXXVI. 91; XXXVII. 157, 2·68 Naprstek Vojtą .. twórca muzeum etnogr. w 'Pradze, I. 220; II. 34, 35. Naramowski A, XJ{VIII 126; XXIX. 56, 57, 59, 63. Narbut Teodor, II. 101; III. 103,106, 114, 115; IV. 25, 35, 357; V. 78, 79; VI. 200, W3; VIII. 13'1; X.ll0; XIII. 89, 90; XXII. 2; XXIII 164; xx;rx. 65, 00, 69. Naratowski Wacław, XIX, 71; XX 1-138; XXIII. 159. Naruszewicz Adam, III. 108; VII. 114; X 393; XIII. 20, 50, 96; X'IV. 51; XVIII. 127. Nasredin Chodja, I. 55; XXVII. 126. Nasyrow K., XVII. 25. Nasz Adolf, IX:X'2tVIII. 341, 342; XXXIX, 289. Natali G., XXXVII. 360. Natanson J, czl. T. L., VII. 102. Nauman H., IX. 2'89, 290; XX'V. 130. Naumienko, XXXVI. 101. Nawalany Julian, XIV 378. Nawojowski P" XXXVII. 170. Nawrat St., czl. T. L, VIII. 442. Nawra,til A, I. 266. Nawrocki S, XXXVIII. 451, Necham B. Al., IV. 262. Negelein, X:X, 206,. 214. Nehring Władysł,aw, czl T. L., I. 26, 28, 223, 224; II. 174" 373; III. 8'5, 300; VIII. 94; X. 472; XiII. 340, 342; XIII. 53,' 55, 56; XIV 75; XV. 1-5, 158; XIX. 33,.,. 78, 06; XIX. 99, 155, 165. Nenko FeLiks, V. 221 NepLach, kron., XVII. 28. Neschelówna A •..XXVI. 130 Nesselmann, IV. 57, 159, 160, 390; V.42. NesterolWskij, XXIV. 50, 66 Nestor" kron., I. 62, 146, 148, 149; II. 100; III. 84; V. 83; VI 281, 203; VIII. 200; IX. 86, 148, 215; X'. 136, 139, 1450-149; XIII 96; XI". 31, 51, 207, 208, 222, 224; 61 Lud - Tom XL XVII. 36, 177; 179; XXI. 163; XX". 122; XXXVI, 96. Netolitzky F., XXXVI. 300 Nettesheim v H. Agrippa, alch, X'X'VII. 90. NeuJbJauer I 'l IV. 3'99. Neuburger A, XXVI. 94. Neumann Anna, VII, 237. Neumann Ed., czl, T. L., V. 200. Neumannowa, IV., 448; VI. ,223. Neuzil, VI. 178..:191. Newberry, X'V. Hl. Neweklowski E., XXV. 128 Newermann H., XXX'V. 200. Neyman Jerzy, XXXV 175, Neymann S., IV. 260. Nemcowa Bo:ilena" II. 33; IV. 265; XI, 111; XXX 119. Niceforo, XXVI. 101. Nickel, XVI. 216. Nicolaides, VII. 80 Nider Jan, XIX, 111, 116, 118. 144; X!XVII. 97. Niebrzydowski Wład., XXVII. 149 Niebuhr B. G., XXXII. 104, 111, 141; XXXIV. 173. Ni,ećko J., XlXVI. 153 ,Nidecki St., czl. T. L, V. 290, 296. N!iederhoffer. XVI. 3121. Niederle Lubor, I. 191, 220, 223, 22l4; II 35, 36, 79-"80, 147, 186; III. 95, 179, 100, 289; V, 317; VIII. 91, 321, 440; IX. 1196,198, 199, 311, 421, 427; 'XVIII. 223~ 226; XXI. 28, 98, 160, 162; XXII 144, 162; x,xIV. 81--84, 87, 88, 90; XXV. 94., 99, 120-123; XXVI. 30, 94; x,x"II. 41, 143, 162, 177; XXIX'. 163; XXX 46, 213, 245.; XXXlV. 4'8" 51, 58, 59, 17-1, 173, 176, 177; XXXVI, 102, 362; XXXVIII. 663; XXXIX. 53, 78. Niederstet, XXI 229. �963 962 \. Niedojadło Wine., X. 450. Niedźwiecki Wł., VII. 236; XIV.106; X 138; XVII. 16, 21, 31, 72; XXIII. 5l. Niekrasow, XXV. 53. Niemcewicz Julian Ursyn, II. 366; VIII. 209; XiIII. 50; XIV. 348; XJ:X. 129, 131; XiXVII. 104; XXvm. 161. Niemcorwa Anna, VIII. 260. Niemcowa Bożena, XVIII. 138. Niemcówna St., XIXllII. 150; XXXI. 169. Niemiec Aleksander, czł. T. L., 1.30 -32, 61, 64. N.iemiec Jan, czł. T. L., I. 92; III. 91, 92; IV. 107, 108; VI. 218; VII. 101; IX. 100; XI. 321. Niemiec B, V. 98. Niemilowicz Wł. dr, czł. T. L., I. 222, 268; II. 92, 93" 374; IX. 100; XI. 320; XXXViI. ~5, 38. Nieminen Eino, XXX. 261; XXXIII. 154. Niemirycz, XXXI. 126. Niemojewski Andrzej;" VI>!. 237; .•... 418, 419, 422;XIIII. 149, 152, 154; XX. 127; XXIV. 95. Niemojewski L., XXVII. 149. Ni,e-Owidyus, VII. 39. Niesiecki. XIXVII. 122, 12,3. Niesiol:owski Feliks, II. 236; X. 472. Niesiołowski .J., XXXVI. 91. Niiesłan'ik Fr, XXXII1.153. Nietyksa Jan, czł. T. L., X. 460. Nietschke F., XXXVI. 146. Niewenhuu's .. XVIII. 229. Niewiadomski Stan., czł. T. L, I. 96; XXVI. 147. Niewiadomski M., czł T. L., VIII. 335. Niewolak Fr., czl. T.L., V 296. Ni.ezabitowski L. E., czł. ':':'. L., XXXVI. 377. Niezbrzycki, XXXIX. 251. Niezgoda Fr, czł. T. L., VII. 112. Nigra M., VI 395, 3 96; XXXVII.403. Nikiel Eman, XVI. 103, 104, 107"235. N,ikander G., XXXVII. 403. Nikiforow A J., XXVI. 87, 88. Nikiforowskij N., XXVII. 156, 157. Nikorowicz Ign., czł. T. L., I 32. Nikosiewicz Kaj., 32,6; XV'll. 32 Nikulin, II. 307. Nimets Akdes,. X'XXIV. 183. Nind, XVII. 7. Nirvi N., XXXVII. 442; XXXVIII. 378. Nisard Oh., XIX. 69. Niss1m rabi, XiXX. 76, 88, 104., 108, 113. Niścirata, XVI. 127. Niśpajn, poeta gilacki, XVII lOa. Nitabe InazQ, X'. 472. Nitsch Kaz .• IX. 91, 204; XI. 112, 419; XIV. 310, 336; XVI. 215, 235, 416; XVII. 162" 164, 2'57; VIII. 114; xx. 312-3~0; XiXI. 70, 90; XXII. 152, 153; XiXV. 94, 143; XXVI.91-94, 130,141, 153; XXVII. 5, 45, 172; XX.IX. 197; XXX. 77, 81, 8~, 25i6, 257, 259-262; XXXI. 170; XXXIII. 1514; XXiXIV. 57, 60, 295; X:XXV. 72., 174, 182; XlX:XVI. 55, 62, 64-70, 82, 378, 409; XXXVII. 17" 443, 476, 4811 XXXVIII. 16, 150, 203, 204, 220; XXXIX. 128, 129, 132., 175. Nittman K J., III. 87; XXVII. 152. Niziński, XXXI. 17,0. Noak K., XXV. 129. No<łzeński st., XXVIII 163" 166, 172, 173; XXXI. 170. NoelO. Fr., XXXVIII. 372 Nogmow Sz., XXXVIII. 349. 1 Noll Kar, XVI. 112. Nowakowski St., XXXIV 295. Nominchanow G. D., XXXIX. 90. Nowakówna Elźb., XXXIV. 154. Nopes Fr., XXIII. 168; XXV 128. Nowicka-Gajzlerowa, XXXVIII.451. Nowicki, XX. 156. Norblin Jan Piotr.. maI. typ. lud., Nowicki F., XXXVI. 5. XVI. 268; XXXV 36, 174, 180; Nowicki Fr., czł. T. L, III. 91, 96; XXXIX. 574, 604. Nordenskjold, XXXVIII. 25. V. 197,289. Noreen A, IV. 282. Nowicki M. E, XXXVIII. 451. Norwid K. C., XV. 140; XXXI. 126; Nowodworski, M." VI. 2'3'5. XlXJXVI. :n. Nowodworski W., IX. 422 Nosek Stefan, XXXVI. 229, 377; Nowosielski A, I. 168; III. 137; IV. X:XlXV1II.329,334, 476; XXXVIII. 159, 39~; VI 202; XXXlU. 13. 314, 451, 457, 460; XXXIX. 253, Norwotarski Wł., czł. T. L., II. 96. 266, 530, 625. NtOwotna A, XXXI. 170. Noskowski 'Jan, astrol, XXVII. 83. de Noze Alfred, XVIII. 93, 100, 106, Noskowski Z., VIII. 324, 328; IX. Noldeke, XVI. 283, 284. 1'36, 2'2~. . Numelin R, XXXVTI. 442 Nosowicz L., XXVII. IW Nussbaum Józef, czł. T. L., I. 63. Nott, XXXIX'. 424. Nussbaum M., VIII. 112 Novak Jan, V. 254. Nutt Alfr., XVI. 218, 428; XX. 230. Novak Kar, XVI. 23l. Nuzikowska Helena., XV 69; XVI. Nowaczyński Ad., XXXI. 12. 190. Nowak P., VIII. 335. Niirerrberg, VII. 237. Nowak R, IV. lI8, 235; VI. 70. Nyavy Alb., XX![I. 169. NowakowsM Kaz., XXXV. 184. Nyczka J B., III. 374. NQwakowski Julian, czł. T. L., N.ystrom, XXVI. 69. 223, 224; V. 200. o Oberhummer R., XXXII. 171. Obmiński.; XVII. 2 Oborski W., IX. 208. Obręb$ki Józef, X:XX.14, 59; XXXI. 170; XXXII. 154; XXXIV. 155; 156, 295; XXXV. 184; XXXVI. 82; XXXVII. 443...:.-445; XXXVIII. 204, 223, 336, 337. Obstowa St., czł. T. L., IX. 112. Obuchowsk·i I., X'XXVII. 409. Ocheńkowski, prof. XI 426. Oehler, XXXVII. 337. Ochrymowicz Wl., VI. 402; VII. 87 61" Ocapowski Jan, XXXIX. 315 . Oczykowski R., VIn 219; XIX'. 317; XXXI. 50, 6l. Oderic z Pordenone. XXXVI. 361. Odrzywolski S., X. 460. Odyniec A. E., V. 21, 27, 28; VIII. 209; XXX. 139. Odziemski, XXIV. 95. Oesterley H., XXVII. 4 21; XXXI. 23 Oetteking, XXIV. 290. Ogonowski L., czł. T. L., VII.38. Ogclńczyk St., VI. 222; XII 273. �964 Ohnefalsch Richter, XXXIV. 680..72, 98, 101, 102, 105, 107, 128., 133. Ojerzyńska Maria, XXXI. 170. Okładnikow A. P .. XXXVIII. 3,99; XXXIX. 7lt 95, -ł20. Okolski" XXVII. 122. Okrzyc A, X. 472. Olbrich Kar., II. 187. Oldenberg, XXXIV. 2, 4. Oldenburg-Siergejew, XXXVII. 101. Olderogge D. A •.. XXXVIII. 351; XXXIX. 26, 55. Oldfield, VI. 322. Oldradus de Ponte Laudensis, XXVI. 5. Olearius Ad., XXXIII. 137. Olechowicz Wł., ,I. 23, 187; III. 97; IV. 62 77; VIII 320, 42,6; IX. 298, 300; XVIII. 231. Olechowski Gustaw, XI. 334, 335, 338. Oleksin Edw., XXVI 130, 132, 153; XXVJI. 191. Oleś. organ., XXXV. 11. Oleśnicki Zbigniew, XXXVI 172. OłLzarowski T. A, XII. 139, 174; XIII. 296. Olrik Axel, XVI. 177; XX. 223-226, 234, 243-245. Olsvanger Immanuel, XXXIII. 142. Olszak Rafał, XXXV. 17'5, 184. Olszewicz B., XXVI. 153. Olszewicz W., XXVII. 173. Olszewski M., czł. T. L., VI. 416. Oltenau P., XXXVIII. 356. Ołpiński K., XXXVI. 371, 372 Ołtuszewski, III. 86. Onacewicz pr •. IV. 158 Ondruś J., V. 307. Opaliński Łukasz, XX. 6, 131 OpIel' M., XXX'VIII. 3193,395. Opolski dr, XXII. 162. Oppert G. XXXU. 171. 965 Optołowicz Janusz, czl. P. T. L., XXXVII 448; XiXlXVIII. 451; XXXIX. 526. Opuchows~i Łukasz, III. 114. Orańska L, XXXVI. 395. Oroelli I, XXXIX. 34. Orbok A., XXXVII. 355. OrchowicL';. XXXVII. 138. Orel B., XXXVII. 436, 437. Orelli C. v., XXII. 158. Od-gines, VI 121, 330; XXXI. 13 Orkan Wład., VII. 236; VIII. 166; XIII. 1511 164; XVIII. ~27; XXIX. 193; XiXXI. 147, 148, 150; XXXIV. 271, 200. Orlik Filip, II. 19'5; V. 176, 177. Orłoś J., czł. T. L'l IX. 112. Orłow S. P., XXIX 163; X.XXIII. 2, 17. Orłąwicz Miecz., XXIX. 121. Orłowski Aleks., maI. tyP. lud., XVI. 268. Orłowski Bolesław;. XVH. 287, 288. Orm'icki Witold, XX.XI. 170; XXXIV. 301; XXXV. 184; XXXIX 246, 251. Or-Ot, Artur Oppman, VII. 237. Oroszówna Janina, XXXIII. 154. Orsini-Rosenberg Stan., XXXIII.154. Orszański L.., XVIII. 229. Ort J, or·g·an., II. 147. Ortegay G., ,XXXVIII. 22. Ortitay (Ortutay), J., XXXVII. 354. 355; XXXVIII. 362 Orygenes, Origenes, XXXVIII. 365. Orynżyna Janina, XXV. 143; XXV:I. 125, 153; XXXI. 165...170; XXXV 185; XXXVII. 463. Orzechowski, III. 101, 110; IV. 114, 118, 342; V. 99; XIX. 87; XX. 117, 118. Orzechows~i K., XXXIII. 154. Orzechowski St., XXXIX. 338. Orzelski, XIX. 129, 130. Orzelsk~ Świętosław z Bożejowic, XXVII. 105. Orzeszkowa El., IV. 170; V. 42; XVI. 233,; XIX. 47; XXX. 20'7-211. Oriewski inform, xx.."CI. 31. Osenbruggen E. X. 242, 246, 249, 250; XVII. 321. Osika JÓz., XXXIII. 154. osińska, Maria inform., II, 9. Osińska K., XXX. 11. Osiporwicz, VII. 95; XXIV. 95. Osnawienko-Kwitko G., P. KwitkoOsnawienko, XXXI. 18. Osowiecki S, XXXVI. 22. Ossian, IV. 311. Ossoliński J. M., XXVII. 93. Ossowski A, XXXVlU. 33·8. Ossowski Fel., XXXV. 36. Ossowski Gotfryd, I. 18'7; VIL1. 321; XI.2OZ; XVII 59, 62.. 67, 69, 70; XXI. 257; XXII. 154. Ossowski Stan., XXXV. 184. O.taszewski-Barański K., czł. T. L., n 200. Ostaszewski K., czl. T. L., I. 31-32. OsWić T. IX. 199. Ostroróg Jan, XXXI. 24. Ostrowska Anna, XXXV. 175. Ostrowski Janusz, XXXIII. 154. Ostrowski T, XXI. 127. Ostrowski Witclld organ., XXXV. 34, 35. Ostrowski Włodz ... XXXIV. 142. Ostrowskij W, XXVI. 147. Ostrożyński Wł., czł. T. L., I. 32. Osuchowski, czł. T. L., V. 200. Oswald Richard, II. 77. Oszanin L. W., XXXIX. 79. Otrębski J" XXIX. 197. Otte H., XXII. 61. Otto dr, I. 267. Otton bamber ski, kronik., x;rV. 29, 37, 2,16, 308, 300. Otwinowski, X!XXI. 22. Ovary Zoltan, XXIII. 168. Ovidius Naso, p, Owidiusz, III. 185. Owen, XXXII. 123, 144, 162, 171. Owidiusz Nasqn, p. Ovidius, XI. 2'96, 302; XIV. 57, 72; XVI. 22; XXI 119, 197; XXnI. 11; XXVIII. 3. Ożga W., czl. T. L., IV. 451, 452; V.296. Ożakowicz, czl. T. L.. JX. 112. Ożana Jan, czł. T. L., III. 96. p P. H., II. 78. Paasonen H., XXXVII 440. Pa<:ewiczowa Zofia, p. Hołub-Pacewict:owa }Q{VI. 129, 130, 153; XXVII. 173. Pachman, IV. 23, 249 Paciorek T., czl. T. L., VB. 238 Pa<:zowskyj Mychajło, X. 231; XX 155, 200. Padalica Tad. XXVIII. 136. Padechowicz M., XXVII. 173; XXXI. 170. Padellaro N., XXIX. 205. Paderewski Igna<:y, .I1II. 122; XXXI. 150. Pagaczewski Jul., XIV. 345; XIX. 34; XXVI. 125; XXXI. 170. Pajączkowski Franc., XXXV. 185. Paj.ąk Al., czl. T. L., V. 101, 19!7; VI. 200. Pająk Jan, czt T. L, VII. 238. Pajek Joseph, VUI. 349; XXV. 40, 43'; XXXIII. 10. �967 966 Pajgert J K., XIII. 149\ 150, 152, 154, 155, 157, 160. Palaeky F., IV. 344-346; VII. 239. Pal'iardi J., XVII. 73 Palingeniusz, XX. 84. Palkij S., XXI. 216 Pallan S., XXXV. 10. Pa1kowiez, II. l. Palmgvist E, XXXIII. 137. Palotay G., XXXVII. 354; XXXVJII. 336. Pałezyko,w, XVI. 163. Pałkowska Po" ezl. T. L., VIII. 335. Paukówna P., ezl. P. T. L., ;XXXIX. 526. Paminik J., XXI 215. Pampil Opat, n. 101. Panfil I., XXVI. 143, 147. Panfusow" XV. 142 Pankiewiez J., XXVI. 128. Pankowski L, IX. 2'94. Pankrates EgilpC., XII. 94. PanzerFriedrich, XX. 225-227,,230, 236, 2:42,245. Papaehażi P., IV. 94. Papierm.ann M, XIXVII. 164. PapierkowlSki St., Xx.x~I. 170; XX!XIII. 155; XXXVIII. 365. Papierkowski Z" X,X.xVU. 475. Papini G., XXXVI. 357. Pappenheim, VII. 155; XXXIX. 174 Pappee Fr., I. 146; IV. 157; XIII. 61; XV. 5'3; XX. 156. Pappee Stefan, XXXV. 175. Pappuseh O., XV. 144. Paproeka Maria, VU. 94. Paproeki! Bartosz, L 117; X. 447; XIII. 149-151; .XIV. 22 9; XXVII. 122; XXXI. 126, 127; XXXVIII. 238, ~'50, 256, 257; XXXIX. 306, 316, 3'17, 330. Paprzyc.a H., DX. 98; XIX. 119, Papuziński St., ezł. T. L., VIII. 22~. 1 Paraeelsus, fil. alch., XXVII. 90; XXXVIII 274. Paradowski Józef, XXXV. 185. Paravieini E., XXXIX 488, 491. Parehomenko Vlad., X!XV. 123. Parezewska Melania, X. 351; XIII. 166; XIX 36. Parezewski A. J., V. 322, 323, 326, 3.57, 358; VI. 309, 379, 416; VII. 89, 90, 236,. 237, 329, 331; VIII. 89; TX 91, 311; XIV. 401; XVII. 251; XVIII. 136. Parenti R., XXXVII. 360. Parfanowiez W., ezl. T. L., V. 198. 200; XXXVI. 48. de Paris Gaston, XI. Ill; XV. 171174, 17B, 180, IBl, 184, 187; XVI. 43; X!X. 235; XXI. 167; X:XX. 89, 102-106, 115; XXXI. 20. Pads Pierre, XXXIII. 146. Parkinson John, XVII. Ill, 250, 263. Parkinson R, VII. 62, 00.. Parnell, XXX. 89. Parthey G., :X;X[. 185 Partseh J., L 267; ,ul. 85; XI. 343. Parylak, XIV. 310. Pasek J. Chryz., X. 137, 196, 203, 205; XXXVII. 3U. P.assarge Z., XXXVIII. 5. Pasternak I. dr, XXXIV. 68, 86; XXXiI,X. 288. Pasteur, XXXVII. 337. Pasth, ]X. 145. Pastor I., XJQCVII. 360. Pastrnek F., III. 290; VIII. 91; IX. 196, 199, 421. Pastuszkówna H., XXX. 259. Pastwa J., XXVI 129. Paszkiewicz G., VIII. 89. Paszkiewiez T., XXI. 80 Paszkowiez Ad., XXXIV. 301. Patera, XIX. 66 Paterek, p. Jan z Szamotuł, XXV.46. Pawlikowski Jan Gwalbert, III. 264; Pathe, XXI. 34. XXXI. 150; XXXVI. 74, 75 Patkowski Aleks., XXVII 149; Pawłow L, X!XXVI. 188, 190. XXIX. 182; XXXIV. 301; XXXV. Pawlowiez Bła'żej, El. 374; IV. 49; 185. VII 222; XXIXIX. 587. Patoek Jan, XXXV. 175. Pawłowski, III. 287. Patzelt E .. XXV. 129. Pawłowski B., XX.X!II. 18; XXXV. Paul, IV.312 282; XXXVII. 311,281, 75. Paul H., X!XI. 90. Pawłowski Stan. dr, ezł T. L., .xx. Paulaharjus, XXXVI. 314; XXXVII. 3121 314, 316, 3017; XXIII. 151; 442. X1XVI. 153; XX'X. 261; XXXV. Pauli Jan, I. 117; V. 88; XXXI. 20. 185; XiXXVI. 66; XX'X]X. 2218,251 Pauli Józef, III. 260; VII. 219. Payer Hugo, V 315; XEI. 73. Pauli Żegota, iI. 198, 199, 288; II. 23, 193-196; III. 259, 348; IV. 159, Pa2Jdr-clZ., 387; VI. 2~, 22'4, 27:6,413; VII. 100, 103, 2·36; VIII. 99. 261,400; V. 42, 120, 243, 269; VI Panini, VII. 40; XXXV111. 310. 304; VII. 218, 219; VIII. 136, 445; Pata JÓz., XXX. 246. IX. 2/J:7, 3ill; X. 25'1; XII. 342; Peabody, VII. 287. XV 46; XVI. 2157; XIX. 52; Pearson K., łX]X(l 16; XXVII. 47, 186; XXIII. 150; XXIV. 101; XXVI. XlXiXIX. 425. 14, 15; X'XVII. 125; XXX. 91, 96; Peate I. C., XXXVIIII. 476 XXXI. 76; XXXV 42, 178. Peck Ed .., II. 33. Paulin Jan, XXI. 229. Peeekel, XXX1I 9, 143. Paulidni Paweł, p. Paweł z Pragi. Peet S., VIII. 97; XV. 142. astr., XlXIX. 62. Peez Aleks., I. 62 Paulisz Zygmunt, ezl. T. L., I. 64 Peisker I., XXIII. 164; XXIV. 88; Pauly- Wissowa, XIXI. 106. XXXIV. 46, 17:2-175-, 178 Pausanias, XVI 41. Pekarskij, x.XXVII. 100, 105. Pavic, XX'LX. 174. Pelayo I., XV. 146. Paweł Diakon, XX.XIX. 347. Pelbart, xXX 91, 96, 98. Paweł z Krosna, XIX. 8:2. Pelcza,rski Józef, ezl. T. L., XI. 323, Paweł z Pragi, Paulirin;' Paweł, 423, 424; XII. 95, 96, 96, 101, lOa, X:Xr:X 61-63<. 143, 347, 348; XIII. 75, 78, 79, 81, Pa,weł z Przem.ankowa, VII. 114. 83,'85, 168, 2165,351, 353, 355; XIV Paweł z Pyszkowic. X.XV. 47. 195, 196; XVI. 2'317;XX. 311. Pawełek M., XXXVII. 487, 488. Pelliot, XXXIV. 171. Pawiński A., XXXVII. 170. Pełenskyj Iw., XXXIV 295. Pawiński Ad., ezl T. L., L 24; Ul. Pentianen I., XX:XVTI. 440. 369; V. 2m; XlX. 8, 156; XXVIII. Pepłowski Ant., ezl. T L.. II. 288. 254. Perdti,zet P., XXII. 54. Pawlic.a F., ofiar, XXI. 79. Peregryn, XIX. IW Pawlik M., czl. T. L., I. 32; XXXI.13. Peretiatkowiez Ja'nina, XXXV. 185. Pawlik S, XXI. 57-60, n, 200; Peretz V., XXV. 126. XXIII. 155; XXXIX. 596. �969 Perger, XV. 205. Pergoli B., X!X!XVII.424. Perkowski JÓz., XXIII. 156; XXXV. 175. Perls Henryk, dr, XXVII.192; XXX. 99, 240; XXXVI. 5, 7; XXXVIII. 217. Persowski F. R, XXVI. 101, 153; XXVU. 131. 133; XXXIX. 251. Perszyc A J .• XXXIX. 56 Peschel Oskar, I. 19; XVI. 130; XXI. 83; XiX!XIX. 357, 611. Pessler W., XII. 340; X!XVII. 93; XXVII. 15,1, 200; XX·IX. 207; XXX. 252, 272; XXXVI. 64; X!X!xvrrr. 16, 147, 150, 151, 153, 194, 04; X!XIXJ]X.176. Peszczanskyj W., X!XV. 143. Pes2Jczerowa M. E., XIX!XVIII. 351; )cxXIOC. 422. Peszke Józef, VII. 92', 101, 102; XIX. 36; X!XJX!I.60-62. Petak· Arthur, X. 367; XI. 212; XJXIXV.40. Petazzoni R, X:XViII. 164; XXXVII. 360. Petenz Ign., czł. T. L., II. 200. Peter I, cz1. T. L.. VIU. 335. Peters Stan., X!OCXV.18'5. Petersen, X:XII. 58. Petersen Ern .. XXXI. 170; XXXVI. 295; XXlX1IiX271, 272. Peterson P., V. 373-375. Petewa E., XXIX 207. Petit de Julleville, XIX. 69. Petkovi~ W., X,XiIIX.00. Petneki I.. XXXVII. 355. Petranov~ B., IV. 59, 170; V. 280. Petrarka, X. 366; XXWI. 100 Petri, XVI. 130. Petrie, XV. 141. Petrie FI, XXXII. 119. Pełrikowich J .. V. 2M. Petroniusz, VII. 8; XVI. 12. Petrovic M, XXXVII. 430. Petrovic Peter, X,X!XIV.295. Petrow V. 21, 42; XXXIX. 34. Petrow A, IV. 49, 1~, 168, 169, 392, 400; VII. 23<3;XIV. 349; XV. 209; XVI. 348; X:XVI. 94; XXXIII 8. Petrow N., XXVII. 9. Petrus de Monte Nioris, XXVII95. Petruszewicz K., XXI. 48; XXXI. 170. Petrycy Se::>.,III. 110; X'X 118. Petzner dr, V. 31233-25. Peuckert W. E., XVII 173; XX!XWII. 327. Peyrony, X:XXVIII. 31. Pfaler K A, XXXVI. 314. Pfeiffer L., XXXIV. 2-69. Pfeipfer kronik., XX. 180. Pfimlin A. XXXIX. 155. Pflandler, JL"'{I.164. Pherekydes, XXXVII. 131. PhiladelphulS Egipc., XXX~II. 271 Philomates Wacłiaw, VII. m. Phi egon z Tralles, XXlI. 38. Piaget I, ~XXVI. 165. PiaseckiE., XXIII. 162; XXXIII. l. Piasecki P., XVII. 24, Piasecki Z., XXXVIII. 218. Pi.aścik Franc., XXXv. 1715;XXXIX. 251. Piiątek Jan, czł. T. L., ViII. 238 PiątkQ\Wka Ign., IV. 164.. 170, 260, 435;· VI 119; VII. 95, 126; VIII. 202; XVlII. 104; XIX. 37; XXVII. 156; XXXIII. 157. Piątkowski I., XXVI 129. Piątkowski K., XXIII. 151. Picard Max., XXX. 152 Pictet Ad., I. 104, 108, 109, 111, 184, 187; XXXVIII. 26. Piczeta W. J., XXXVIII. 353. Pic, XXI. 18, 211;XXVI. 30, 32. Piechaczek Domin., XXXV. 185. Piechocka M, XII. 85. Piechówna Magda!., XXXIV. 295. Pieciukiewicz M., X'X!X. 272. Piekarski A, XX'XVI. 20. Piekarski Edw., XXV. 143; XXXI. 170; X.x'XVIIJI. 212. Piekosiński Fr., II. 189; III. 83, 84, 189, 190; V. 245; VII. 100; X. 217; XUI. 61; XVII. 259; XIX 145; X,X. 156, 160; XlXI. 130; XXIV. 105; X!XV. 23; XXXVII. 283. Piela Paweł, czł. T. L., IX. 208. Pieniążek JÓz. XXXIV. 295; XXXV. 185. Pieniążek S., czł. T. L., IX. 112 Piepes Jan, czł. T L., III. 285, 290. Pieradzka K., XXXVII. 162. 170, 172 Pieskówna L., XXXI. 170. Pietkiewicz Cz., XXVI. 147; XXVII. 138, 141, 173; XXX. 14; XXXI. 170; X,X!XJIII.155; XXXIV. 269, 295,. 301; XLXXVI. 3~7. Pietk1iew.icz Ka-zim XXXVI. 397; 412, 484, 486, 49(); XXXVIII. 451; XXXIX. 550-1$62, 568. Pietkiewicz M., XXV. 126 Pietkiewicz Zenon, X. 472. Pietraszewski J., XXI. 65; XXVI. 154. Pietrow A. L., I.X. 422; XVII 29 Pietruszyńska Jadw., X'XiXV. 185. Pietryko!Wski Tad, x,XVI. 147; XXx,I. 171. Pietrzykowski J., VII. 235, 23&. 338; VIII. 222; X. 23"1,470. Piette Ed., V. 293. Piękoś Dominik, inform., XIV. 171. Piętka czł. T. L., VI. 414, 415. Pigoń Stan, XX]X. 16'1, 162; ~X!XVI:I 329, 334; XXXVIII. 4'58. Pigorini, XXXVII. 423. xxxvtr. PikuIski Piotr, czł. T. L, 1.224. Pilat R, IV. 48, 154; XIX. 94; XX. 154 Pilawska Fr., XXXIV. 301. Pilchowski Dawiid, XXXI. 30. Pilchówna Maria" XXXV. 176 Pilk I., Ul. 374. Pilna cek, XXXIX. 426. Pinard, XXI. 269. Pinard de la Boulaye H., XXXVI. 138.. 148, 153; XXXVII. 38, 66, 3'98, 400. Pinches, XV. 141. Pinda'r, XXXVIII 127, 136-138. Pineau P" VII. 79. Pineau Leon, VII. 84, 85, 37. PiniJ Tad., IV. 238; V. 101; XI. 323. Pinkowska A, XXXV. 176 Pinoczi Hieronim (PoHarca Micigna) XXVII. 93, 94. Piosik, XXXI. ln. Piotr, IX. 58. Piotr Wielki, XXXIV.182; XXXIX.7. PtQtr z Rybna, Xr:X 12:2. Piotrowicz Stan., XIII. 129, 232, 255, 263. Piotrowska Maria, z1bier., XI. 421. Piotrowska Zofia. XXXv. 13. Piotrowski A, XlI. 1M, 205, 329. Piotrowski Jan, II. 276; VIII. 335; IX. 286. Piotrowski M., XXVII. 173. Piprek J.. XXI. 93', 94, 96; XXlU. 89, 184, 185; XXVHI.95; XXXIII. 155; XXXVII. 276. Pirchegger S, XXV. 125. Pirquet, XXI. 164. Pischel R., XXXIV. 2. Pisiewicz Teodor, VII. Ill; VIII. 224. Piskorska H., XXXVI LI. 452. Piskorski S.• XXIX. 91; XXXI. 49. Piskowski H., XIII. 155. Pisz J., wyd., XXXV. 10. �970 971 Pisz W., XXXVII"!. 266. Pit Riv., XVIII 230; XXI. 92. Pitagoras, VI. 114; XVI. 320; XXlI. 35. Pitolówna M., XXXIV 301. Pitre Giuseppe, VII. 82, 88; XVI. 355; XXI. 178; XXXIII. 17; XXXIV. 88, 117; XXXVII 422, 423. Pittard Eug., XXXVIII. 471; XXXIX. 484, 486, 49,9, 500. P1warski A., XXXVII. 371, 372 PiwQcki Ksawery, XXIX. 1, 191; XXX. l; XXXIV. 295; XXXV. 185; XXXVI 164, 165, 167, 172175, 179. 180; XXXVII. 463. Piwkowski A, ofiarod., V. 391. Piacjukevic Marian, XXXV 176. Plachtowicz, II. 2. Planżanka, XXXV. 185. Platon, m. 97; IV. 3\31; V 274; VI. 114; X]1X. 123; XXII. 40, 147; XXIII. 4; xxxvm. 3,10 Platter6wna Emilia, XII. 183-186; XX,I. 136, 147. Plautu,s, VU. 207, 208, 212, 213; XXI. 1 97; X,x.u. 6. Plechanow G., XXXIX. 2. Plenzat K, XXIX. 1217. Pleszczyńsk;. Ad., I. 188; IV: 260; V. 43; VI. 411; XII. 268; XV. 71; XVII. 33; XXIV. 99; XXXIV. 269; XXXV. 66--7:2, 74, 75 Pleszczyński K. H., VII. 94. PIes N., )QL~vn. 4135. PIewińska Zofia, XVI. 229. Plich6wna Maria, XXXV. 185. Pliniusz, Plinius, X. 263; XV 29; XVI. 17; XIX, 125, 148; XXI. 190, 196; X.XII. 35, 37-3~, 47; XXVI. 70; XXXViII 282, 290; XXXVIII. 233, 2'39, 246, 247; XXXIX. 308, 324, 300, 357. Plischke H. XXXVI. 351. 1 Ploix, VII. 83. Ploss H., I. 152; IV. 180; V. 51; ViI. 202, 227; VII. 63; XIII. 57 Plucińs'ki, XXXVII. 213. Plutarch, II. 298; III. 214; IV. 180; V. 51; VI. 2'02, 227; XVI. 320; XXIII. 13; XXXI1.10o, Plutyńsk1 Ant., czl. T L, V. 200. Płachetko, I. 63. PIatkowski J" XX,XI. 171. Plochocki M., czl. T. L., l. 32. Plug Adam, X. 395'-397, 399, 440. Pniewski Wład, XXx,. 260; XXXI. , . .C , ln. Pobło~cki G., V. 320; VI. 33, 84; VII. 96, 97; XVI. 416; XX 29 5; XXXII. 96. Poczęto wsk a J., czl. T. L., XXI. 71, 75. Podbereski, IV. 46, 383; V. 36, 190 Podczaszyński, XXXI:X. 580. Podenzana G•. XXXVII. 424 Podgóreczny I., X:XXVIU. 462. Podgórska Mar., XXXI\II. 155. Podgórski I., czl. T. L., VIII. 335. Podhorski K., X:XI. 42. Podkowińska Zofia, XXII. 155. Podlacha W., IV. 23,8; XXVI. 125; XXXIV. 277. PodhosJcl. JÓze(. :x.x.VI. 1215. p.o'dtatrańsky-Uram G., V_o242, 248, 25,2, 254, 297, 303, 3~.. 306. Podwórzecki Jan, astrol., X,XVII 60, 85, 86-00. Podżorski. Andr., XXXI'll. 155; XXXV. 176. Pogats'Cher H, XXI. 228, 229. Pogodin A., .III. 288; VIII. 223; XXI. 152; x:~X. 215; XXXIV. 48, 58; XXXVI 99, 100; XXXVIII. 349. Pogonowski J., XXXIX. 147.426,427, 443. Poitou, VII. 87. 1 , ' , ,, ", PokIateck'i Stan., XIX 111; XXVII. 78, 86, 9}, 96; XX!XVIII. 264, 271. Pokornowa W., .x;.X:XiVI.395. P,Q'korny R, XXX,VI. 384. Pokrowskij E. A., XXXIII. 11. Pokrzywnicki, inform., XXII. 118. Pol Wincenty, I. 62; III. 379; VII. 203; XI. 46; XlII 1711;XVI. 262, 269; XVIII. 134; Xx,. 293, 302; XXIII. 150; XXX. 193; XXXV. 2·2;XXXViI 22,3,,226,250; XXXVII 161; XXXVIII 306; x.."CXIX. 368, 584. Polaczek St., I. 188, 224; III. 289; IV. 346; V. 3'7" 182, 184, 197, 288:. 289; VI 219, 2:21, 314; VII. 110, 111. 234, 235, 338; VIII. 109, 110, 221, 331, 333, 390; IX, 103" 87; X. 235, 2:37,238, 470; XtXIiII. 152; XlXV. 48" 88; XXXV. 64, 74, 75; XXiXVI 47; XXXIX. 586, 589. Polaczek T., VII. 33.a. Polaczkówna H, XXII. 162; XXVI. 4 Polakiewicz M., XXXVIIII. 432, 45'1, 462, Polaszek Maria,XiXIX 163. Polek" I. 154 Polek Jak., czł. T. L., I 32 Polek Johan, XII. 336, Polewoj M·, XXXVI 97, 99. Polgar, wódz Cyganów" XXXVIII. 263. P~Ubjusz, II. 107. PoliJkowski I., XXlXVII 459,*170 Polikrates, XXI. 196; XXII. 41, 42. Poliszk<iewicz Wiktoria, XXXV 185 Polites,. XXIH. 14. Poliwka Jerzy" II. 9, 31, 95; nr. 288, 289; IV 115, 23'7, 346; V 88, 100. 185, 193; VI. 2, 223, 277, 320.,365, 368, 369, 370, 372., 412; VII.92, 93, 2118, 235, 237; VIU. 91" 212. 330, 444; IX 198, 199, 3'1l. 417, 421, 42'7; X 228,232, 239, 364, 461; )CI. 110, 322, 417, 43~, 437, 439; XII. 87; XVI. 113, 114; XXIII. 173-175; XXV. 88, 120, 122; XXVI. 110; XXVII. 2, 26, 30, 124, 194-197; XXVIII. 187, 207; XXIX. 126, 127, 132; X)cX. 83, 109, 128, 260; XXXI. 20. Polkowski Franc" XVI, 318-320; XXV:III. 175. Pollak Hans, XVI. 160, 162. Pollak Ludw, XX. 48 Pollak Michał, XXXV. 34. Pollak Roman, XXXV. 176. Pollaschek Kirchnerowa Maria, J{."CXV.14, Pollek Stan., XiXtXV. 13. Balluks, V, 17'9 Polonec A, XXXVII. 35:1; XXXVIII. 31'16,357. Polony Tad., czl. T. L., V. 200. Poloszynowicz, czl. T. L.,. IV. 118, 23:5. Połotnicki Tadeusz, czl. T. L., VII. 238. Połujański Al., XXXI. 114; XXXIX. 362, 365, 366, 37~, 37:8,385. Pommer Józef, XVI. 160, 161, 410; XXl. 36, 165" 168-<9. PommeroI dr, XiX. 225. Pomorski, XXVI. 141. Poniatowsk'l; Józef, II. 266; XXI. 140; 'XXXVI. 92. Poniatowski Stan., prof., XXI.16, 70, ~86, 912;XXIII. 19, 20, 25,' 27, 32, 413, 113, 149, 1517, 178, 180; }CXV. l, 143; XXlVI. 125" 1219,154; XXIX. 129,200; XXX. 238; XXXiI. 145; XXXIII. 155; XlXXIV. 269, 27g; X.XXV! 5, 19------23', 29, 32, 35. 107, 108, 115; XtXXVII. ~2, 4J..,42, 68; XXXVTII, 28, 204, 214, 216, ~l. 223, 452; XXXIX. 180,526, 600. �Ponikło Z., czł. T L., VIII. 335. Ponornarew, XXX. 90, 115 Pontanus Michał, V. 322, 329. Poole Stanley Zane, VII. 297 Popiel J., XXXIX. 594. Popiel Leon, XXXIV. 142, 154, 187; XXXVI. 7, 409; XXXVIII 217; XXXIX. 454. Popiesek S., IV. 94. Popiołek Franc, XXXIV. 295; XXXVIT. 2,26. Popiołek G. M. K, XJXIX. 172 Popiołek L., XXXVIII. :17 P::l'pliński I., XXXVII. 143. Popławski, xx: 305. Poplawski M. St., XX!I. 148, 150; XXXIV. 301 Popow A I., XXXVIII. 353. Popow M" IV. 31; IX. 283; XXXI. 170; XXIXVII. 3'51. Poratyński J., czł. T. L, XXI. 272276; XXXVI. 5, 66, 75. Porazińska Janina, X,XVI 110; XXXV. 11, 185. Porernbski G•. czł. T. L V. 101, 197. Porębowicz Ed., czł. T L., VII. 238; IX. 300. Porfirogeneta Konst., X. 132, 147150; XXXIV. 174. Porfiryusz,. XV. 190. PosejdO'nios, XXXV1.35O, 351. Posnansky, XVIII. 233, 234; XXX.9. Posner S...XI, 340. Posnet, IIii'. 213, 214. Pospech J., V. 308. Pospiszil Frant., XVII. 115; XXVI. 128; XXXI. 162; XXXIII. 155. Possel Joach •. lek. nadw. Zygm. III., XXVII. 105, 115, 121; XXVIII. 134, 135; XX]~. 58, 59. Post A H,,; I. 36, 39, 182; V. 84; xxxrx. 159. Postel Paw., XnI. 98. Postuła J., XXVI. 154. Pościorz Kazimierz, inform., IX. 258. Pośpiech AIL XXXV. 185. Potapow L. P., XXXIX. 90. Po'tebnia A, XVII. 2,1;XX. 187. Potechin I. I., XXXVllII. 343, 345; XlX:XI'X. 13, 26, 416, 417. Potkański Karol, red. "LUDU", II. 81, 83, 102, 374; III. 370, 387; IV. 336, 337; V. 239, 243, 296; VI. 130, 302; VIII. 172, 168, 394, 432, 434; IX. 253, 298; X. 3, 115, 131, 135-137, 142, 146, 218, 344, 447; XI. 51, 92, 195, 316, 317, 322, 440; XII. 97: XIII. 348, 349; XVI. 217, 281, 392; XVIII. 65, 224; XX. 156; XXIII. 150, 152, 160; XXV. 19, 20, 26-34, 39; XXVIII. 163; XXX. 9; XXXI. 85; XXXV. 11, 37; XXXVI. 40, 41,45,46, 53; XXXIX. 170, 595. Potken I., x/XiXVIII. 370. Potocki, I. 21; VII. 39. Potocki Adam, I. 195. Potocki Jan, TlI. 94; VIII. 211, 444. Potocki Wacław, I. 117; V. 39; VI. 325; IX. 145; XI. 280; XV. 59; XVI.42; XX.86, 177; XXIV.9496, 103; X;XXI. 121-126-127, 134; XiX/XIX. 3~9. Potratz, XXXVlIiL 38, 42, 43. Pottier E., X'XU. 100. Potworowskil. XXXVII. 157. de P~let, III. 119. Poulsen Fr., XXIlI. 47. Povell I. W., V. .293; VIII. 205; XVII.6. Powdermaker H., XlX:XVnI. 397. Powodowski Hier., XJX. 117; XXXI. 13, 20, 21. Poznański S" XIXVII. 137. Poznański Zygm., czł. T. L •. I. 32. Późniak Włodz., XXlXV. 185. ,.0;; . ...•..•... Pracki Witold, VII. 96, 224; XII. 275, 2?6; X.IV. 90, 201, 221, 306; XVI. 235; XViII. 1~1-13~; XVIII. 139. Pracz Iwan, XVI. 163. Pradel Fritz., XV. 144. Praetorius, XXII. 6. Pra,głowski Robert, XlIII. 263. Prahov, XX:IX. 199. Prasek V., VII. 98. Prato Stan., V. 369; VII. 80, 85, 3.24. Prawdzie Celestyn Aureli, XIII. 153. PraZak V., XXVI. 127; XOCVII. 199; X;XJIX.200; XXXVI. 369; XXXVII 351, 352; XXXVIII. 356. Preen H., V. 178; XV. 145; XXIII. 19. Prek Ksawery, maI. typ. lud., XXXI. 66, 70; XXXiVI. 371, 37.2; XXXIX. 576, 004. Prel du, XIV. 202. PrelleI', XXXIV. 13'1. Prenn H"l XX. 294. Preobrażeńskij, XXXIX. 3. Preston I. P., ~XX!I'X. 288. Presern, XXx. 265. PrettenhtO'fer E., XiXiV. 1209. Preuss K Th., X'XII. 149; XCXXV. 199, 200. BI1ęgowsk'i P., czł. T. L., V. 101. Pribula Jan, XXXV. 185. PriklonskiL XXXVII. 101. Princep James, VIII. 2'98. Pripuzów, XXXVI'I. 125. Priscian Teod., x...XIII. 12. Pritcha,rd E. E., XXXIX. 184. Proboszczowicz Piotr, astrol., XXVII. 84. Procajłowicz E., Xi. 324; XVII. 419. ProhaS'ka, III. 100; XIII. 61. Prokopius, VIII 343; IX. 285; XIII. 93; XIV. 63. Prokunin. XVI. 163. Prokwi,t M., XXXVII. 181. Propp W., XXXIX. 28. Proudhcn, XXXVIn. 10. Prousek, II. 76. Prohle, V. 182, 183. Prahle H., II. 11, Hi. Prus przezw. Janiszewski Mateusz, XXx.rn. 25. Prus Konst. .. XJXV. 112; XIXXI. 171; XXXIV. 301. Prusek W., czł. T. L., VIII. 335 Prusiewicz A, XXXI. 171. Prusik B., XIII. 158. Pruskówna M., rysown., IX. 207; XI. 171, 188; XII. 99; XXXV. 13. Pruszczyk F., XXVII. 147. Priifferowa-Znamierowska Maria, p. Znamierowska Priifferowa, .xXXVIl. 455, 456, 474-477; XXXVIII. 230, 464; XXXIX. 464, 53,1, 625. Pryhoda M., XiX,I,X. 163. Pryłucki, XXX. 235. Przestrzelska Zygmunta, XIII. 343. Przewalski. I. 6. Przeworski St., XXiVI. 127; XXXI. 17,1; XXXV. 185. Przeździecki A, X. 218; XIII. 14; XIV. 20, 64. Przyborowski JÓz., I. 219; V. 364; X1XJI.258; XXXIX. 413. Przyboś Jul., XXXI. 171. PrzY'byls}{liJacek, XXIX. 60, 61. Przybyła Jan, XXX,I. 171. Przybyłowski W" X. 421. Przybysławski Wł.;.. r. 63; II. 92, 93; III. 91; XIII. 262, 263; XVII. 70, 84. Przybyszewski st., VI. 399. Przyjemski F., XXXVIII. 4501. Przyłuski Jakub, III. 110; XX. 117; XXXIV. 4, 18. Przypkowski Jan, XX" 59, 127. PszczółkowS'ka Jadw., X. 352. �974 975 Ptaszycki st., VII. 30i IX. 422; X. 351; XIX. 92, 110; XiXVII. 3, 6. ptaś JÓz., XXX. 193. ptaśnik Jan, V. 365, 391; VII. 235, 236; VIII. 110; XIII. 61; XXIV. 105-6; XXVI. 141; XXIX. 178, 179. Ptolemeusz, 1. 112; lU. 376--378; XXIV. a2; XXVII. 83. Ptuj,., .XXX. 236. Pucci-oni, XXXVII. 362. Puczyński P., XiXV. 143. Pudłowski Stoka, XX. '128, 151, 163. Pufendorf S. von, XXXVI. 185. Pulido Angelo, XV. 146. Pulikowski Jul., XXXII. 196; XX-XV. 176. Puławski Fr., IX. 19'5. Pulawski Kaz., XiXVIII. 228. Pumierus A, I. 20. Puppe WI., XiX!. 42. Purkyne Cyryl, XXII. 162; XXXVII. 145, Pursglove Wiliam, XXXIII. 137. Puryszkiewicz, XJXXłX. 46. Pusborg, kronik., X. 111. Pusch Gotlieb, Pusz Jerzy, III. 264. PusS!rumn Krzysztof, XVI. 39; XVII. 191, Puszet Ludwik, X. 127; Xl. 203, 204, 327; XVI. .287; XVIII. 4; XXXVIII. 217. Puszet Z., X. 126. Puszkin Al., XXXVI. 101; :XXXVIII. 349. Puteo Paris de, XXV. 15. Puzynina G., XEI, 150. 156. Pużylow, Ill. 284. Py,pin A., I. 195; IV. 33; VI, 319; XXXiVI. 100. Pyrek I., VII.!. 335; XI. 197; XII. 249. Q Quatrefages, IV. 60; VI. 2 17; VIII. 9'5-97; Xx...'X,lX. 79, Querat Fr., XiI. 2'83. Quezon M., XXX.VII. 387. Quetelet L. A, IV. 67; XXXVI. 354. QUinet, VII. 80. Quiting Ar., XVI. 360. Quitzmann. XII. 3'39. Quizos, XXXViII. 377. 1 R Raabe Henryk, XXXVII. 475. Rabczańs'ki Włod., czl. T. L., VIT. 112. Rabelais, V. 373. Rabiej Zofia, ,X1XXIV. 301. Ra'binowicz M., XXXVIII. 204. Rabowski, Ferdyn., XXX. 201. Racan, XIX. 49. Raciborski Aleks. czl. T. L., I. 32. Raciborski Jan, czl. T. L., V. 200. Raciborski Ludw.,. czl. T. L., I. 144. Raciborski Marian, X. 458; XXI, 50. 51; XXXV. 33. Racki Fr., Ul. 378. Raczyńska Róża, org., VI. 180. Raczyński Edw., org., ,XXXVII. 142. Raczyński Jerzy, XXXIII. 155. Radczenkowa Z., XVII. 23; XXVII. 15.6. Rademacher, I. 184; XVI. 20. Radie Ant., III. 367; IV. 349, 445; XXXVII. 434. Radimsky I., XXXIX. 427, Radin, XXXVII. 3'8, 68. Radiszczew, XXXlX. 49. Radlicz Halina, XXXV. 185. Rad1ińska Helena, XX:~X. 125. Radliński I., IV. 447; VII. 336; VIII. RadlowW., IV. 447; XVII. 260; XXV. 4. Radolińscy, XXVIII. 2B. Radomski B., czl. P. T. L., XXXVIII. 451. Radomyska S., XXXIV. 302. Radon, VIII. 397, Radonic I., IX. 199. Radonovic V., XXXVII. 431. Radulesco Andr., XXXIX. 159. Radvanwic ' V., XXXVII. 437. Radwańska L., czl. T. L., VI. 224, 314, Radwański A., VII. 20. Radwański Jan, VII. 325. Radwański P., XXXIX, 580. Radymiński M., astrol., XXVII. 80. Radzikowski Eljasz, Walery, Stanisław, I. 53; II. 77, BO, 81, 84, 9tl, 122; III. 190, 288, 381, 384; IV. 235, 442; V. 89, 98, 179, 196, 255, 287, 288, 320; VI. 3, 96, 193, 196, 197, 198, 218, 219, 222, 314, 413, 277, 303; VIII. 99, 111, 161, 218. 220, 322, 32·3, 3.30; I,X,. 100; XII. 195, 196, 325" 327, 346; XV. 214; XVII. 20, 112; XVIII. 70; XXIV. 108; X,XV. 79; XXIX. 157; XXXI. 91, 149, 150; XXXV. 14; XXXVI. 2.23; xtX..'XiIX,590, 5191. Radzimińskj, J., XXXI. 171. Radziszews~i B., XXXVI. 76. Radziwiłł, XXXVII, 264. Radziwiłł Al., Stan., IV. 262, 264. Radziwiłł Albrecht, XXXI. 104. Radziwiłł Karol, XXXIX. 317. Radziwiłł Jerzy, XIX. 127. Radziwiłł Mikołaj Czarny, III. lOB, 109. 116. Rafaez Józef, XX. 303, 3-10; XXI. 78; XXIX. 110; XXXIX. 170, 596. Ragie A, XXXVIII. 3,64. Ragin T. XXXVIII. 395. Rainey Fr., XXXVIII, 39B. Rajaczye, IX. 233. Rajewski W" X!x:.XVI. 395. Rajewski Z. A., XXXVI. 376. Rajn, XV. 174. Reinold W. pseud. Korotyński W., XNI. 373, Rak, II. 309. Rakowiecki I., XXXVI. 102. Rakowski dr, XI, 187. Rakowski K., XX. 156. Ralston, VII. 83. Rampol1, XiXI. 106, Ramstedt 1. G., XXXVII. 442. Ramult Stef., I, 29, 30, 32, 61, 222, 2:23; fI. 89, 90, 182, 200, 287, 374; III. 89-92, 190, 38,5; IV. 106, 235; V. 199, 325; VI. 84, 95, 97, 310, 311; VII. 97, 3ero; IX. 9'1; XI. 321; XVI. 235~ 416; XIX. 313; XoXIX. 161; XXX. 2518; XXXIII, 155; Q{.,"OCV1. 35. Ramultowa Maria, czl. T. L., 1. 32. Ranft, XIII. 2,9:2. Rank otto, XVIII. 234; XX, 228, 22:9. Ranke Fr., XXXIX. 485. Ranke K., XXXVII. 4. Rantasalo V. A, x:."CXVII. 438, 441. Ra-packi1 I, 62. Rappaport Samuel, XXXI, 160. Rappold, XVI. 20. Raschke G., XXXIX. 282~ Rasmussen Knut, XXIX. 136. Raszi, XXI. 201. Raizel Friedrioch, XI. 34B; XV. 10, XJXI. 84, 91; XXIX,. 174; XXXII. 157; XXXVI. Ill, 218" 355, 356; �9?'l .'1 ", XiXXVII. 301; XXXVIII. 13, 14, 16, 17, 24, 2Q4; XXXIX. 2, 335. Ratzki Tcmasz, XIXVII. 93. Rau Charles, V. 293. Rau P'o XXIV. 130. Rautenstrauchowa Lucja, III. 260. Rawdon'i!kas W. I., XXXI.X. 51, 59, 60. Rawicz Witanowski, p. Wltanowski Rawicz, XIII. 263. Rawita Gawroński Franc., p. Gawroński Rawita, II. 94, 95; III. 61, 138, 149; VII. W3, 233; XI. 95. Rayski KietHcz Konst., mal. p. Kietlicz Rayski, XV. 71; XXX. 180; XXXVII. 222, 224, 230, 235: XXXIX. 589. Rebczyński Wł., czl. T. L., I. 82, II. 92, 93, 287, 374; III. 89, 90, 190, 284-286, 385; IV. 107, 114, 235, 341; V. 90, 196; VII. 234; XX. 313. Rechowicz Kazirn., XVII. 1. Redfield Robert, XXXVIII. 394. Regner, H. XXIX. 207. Rehman A., czl. T. L., I. 24, 30, 32, 61.. 2122; II. 91, 92; III. 91, 284, 385; IV. 2,3·5;VIII. 438; XI. 340: XiX. 313; XXI. 53; XXXVI. 4,0. Rehor, I. 223, 224; II. 146; XXIX. 109. Rehsener Marie, I. 56. Reichan J., maI. typ. lud., XVI. 267. Reichel Franc., rx. 2'6. ReicheI'M., XXX. 269. Re'i'chmanówna, czł. T. L.. II. 2Sl!. Reimann F., XVII. 19. Rein, I. 154. Rejnach A. J., XV. 142. Reinach Sdl., XVI. 159; XXI. 196; XXII. 41, 42; XXXII. 107, 108, UR., 128, 139, 158, 167, 172. Reinert, XXVI. 37. Reinferd, XV. 187. Reinfuss Roman, XXXIII. 82; XXXIV. 152; XXXV. 176, 185; XXXVI. 82, 222, 370; XXXVII . 160, 162, 172, 195, 225, 228, 348, 444, 445, 458, 475, 476; XXXVIII. 217, 331, 340, 342, 431, 451, 453, 458; XXXIX. 251, 524, 570, 600, 625. Reinhold J., XV. 169, 170, 171, 174; XVI. 215; XXIII. 157. Reinhold M., XXXVI. 315. Reinkens J., XVI. 16. Rein.nann F.o XVI. 16. Reinsberg-Dtiringsfeld, II. 201; VII. 325; XVI. 16. Reiske, XXI. 229. Reiter J., XVI. 335, 441. Reiter M., VI. 4116. ReLter P., XXX'VIII. 397. Reiterer Karl, XVI. U5. Reiterowski W., czł. T. L., V. 200. Reitzenstein R., XV. 29;' XVI. 26, 156. Reizes J., XXVIII. 53. Rej M. Rey, IV. 44; VII. 32, 36, 93, 146, 147; X. 200; XI. 16, 127, 128, 304, 305; XII. 327, 328; XIV. 7, 347; XIII. 10; XVII. 22, XIX. 54, 58, 91-96, 98, UO, '115; XX. 6, 10, 11-13, 14, 20, 38, 48, 60, 87, 88, 70, 92, 93, 100, 107, 109, 114, 116, 117, 119, 130, 132, 135, 140, 143, 150, 163, 169, 177, 188, 189, 193, 196; XXVII. 108, 110, 124, 127; XXX. 88, 91, 95-98; XXXI. 12, 13, 124, 126, 127; XXXVIII. 235; XXXIX. 309, 331. Rek I. S., II. 79. Reklewski, IV. 37. Reljkovic I., XXXVIII. 365. Rellini U., XXXVII. 360. Rembacz, czl. T. L., IV. 451, 452; V. 99, 100, 290-292; VI. 221, 318; VII. 238. Rembowski Jan, XXX. 162, 166. Remer I., XXXVIII. 440. Renan Ernest, I. 235. Renel Ch., XXXII. 107. Reszetucka Wł., XXXIII. 155. Rettinger" I. 62. Retzius A., XXI. 98. Reumann, I. 41; XXXI. 26. Reuschel Karl, x:...X. 216. Reuss A. L., V. 24!2,245. Reuter Fryder., XIII. 157. Rewakowicz - ofiarod., VII. 328. Reychman Jan, X:XX]!I. 154; XXIXlIV. 296; XXXVIII. 350,. 357, 300; XXXVIII. 3'57, 451. Reyman T" XXXNIL 47·6. Reymont Wł., L 18:6; XXX,I. 167; XXXV. 70; XXXVIII. 14. Ręgorowicz Ludw., XXXV. 176, 185.' Reville ALbert, XXLI. 158; XXV. 38. Rhamm K., XVII. 1~181; XXIV. 87. Rhamnik K., XVI. U5. Rhode I. G., I. 108; XXXV:I.I. 299. Rhys T. W., XXXIV. 2. RiabiniJn Jan, XXVII. lU. Richards A. I., XXXIIX,. 212. Richardson I., X:X:XVI:Il. 393. Richling, II. 1818. Richter, VI. 300. Richthofen B., XXXVI. 351; . XXXVII. 362. Rieder O., I. 131. Rieger L., Ul. 88. R'iegl Alois, I. 2'4, Riegler Ri'chard,xXV. 51. Riehl, I. 40. Ries I., XXXVII. 314. Riess Clara Ern., X:XIII. 3, Rietsch H., x...'X:I.178. Rieux-Pont A., X. 341. RiJmskij-Korsak()w;, XVI. 162, 163. Rinczen, XXXVUf. 3'W. Rindfleisch J., II. 283. 62 Lud - Tom XL Ringerblum E., XXXV. 185. Rink, XXI}G. 137. Ripley, XI. 84, 98. Riquet Mich., XXX!X,. 155. Ristelhlliber, VII. 80. Riitlich" I. 258. Ritter R." XX XVII. 129. Ritterhaus Ad., XVI. 3fi,9. Rivers, XVIII. 22-24, 231; XIX. 161, 169; XXI. 92. Riviere G. H., XXXVIII. 470, 471; .xXX'IX. 483. Rizner, II. 80; V. 315-317. Rizzi O. M.,.,XXXVIU.3n. Robak Tomasz, IX. 258. Robak'idze A. I., XXXVI'II. 349; ,XXXIX.96. Robert Mnich, XV. 181. Robertson Smith, XL'C. 169. Roberts W. E., XXXiVIII. 401. Roberts Frank Jun. XXXVHr. 624. Robespierre M., XXXVI. 141. Robinso)m I., I. 183. Rocco Alfred, XXIX. 201. Rochholz .. II. 100; V. 31711;XII. 339. Rodakowski H;, maI. typ. lud., XVI. 270. Rodenburg J., XVI. 359. Rodoczenko, IV. 341. Rodysowa Maria, X. 127. Rodowsky BaWOl', XXVI. UO. Rodziewicz E., XXVI. 147. RQediger E., XVI. U4. Roediger M" XV. 144. Roehl E., I. 266. Roepel, XlII. 61. Rogalius, astr., XXVII. 86. Rogala Fr., XXIII. 162. Rogalski L., IV. 35. Roger Jul., V. 21, 42; VI'!. 233; XI. 110; XVI. 103; XXiV. IlQ, Ul; XXXII. 4!1; XXXIII. 140. Roggevenn, XXXVII. 377. �978 Roginski!j I. I., XXXVIII. 354; 'XXXI-X. 424. Rogowski J., VII. 328; XXVI. 90, 147. Rogozmski I., zbiory, XXI. 53. Rohde E., XV. 21; XVI. 24; XVII. 101; XX. 207. Rohde O., XXX. 89,,:96. Rohrbacher, XXI. 111: Riahrer E., XXXIX. 496. Rohrer Józef, XXXVIII. 289, 290, 296. Rohsener Mar1ia, XVI. Ill. Rokicki! Jan, mal. Iud.., XXX. 152, 204; XX~~VI. 395. Rokossowska Z., V. 43, 44; VII. 223, 232; XX'XIrI. 28. Rolland E., VII. 82; XXXIII. 17. Rolle Karol, czl. T. L., II. 288. Rolle Michał, ezł. T. L." II. 96; X. 1:28. Rolny, ezł. T. L." VI!'!. 99. Rolny M., czł. T. L., I. 32. Rolny W., czl. T. L., V. 385; X'XI. 2'111- 17ti; XXXVI. 66."75 Romanes, IH. 220. Romaniszyn" XXXI. 150. Romankówna M., XiX'XVIII. 458; XXX]X. 412, 590. Romanaw E., IV. 33'9; V. 88; X. 37'5---376; XXVII. 157. Romano~icz, III. 198. Romanowska E., XXXVII. 455. Romanowska Maria, XOOXIV. 302; XXXV. 176. Romansky, XXVI. 127; Romaszkan, czł. T. L., l. M. Romer E., gr, IV. 235, 237, 238; V. 199, 286; VII. 95; XXII. 162, 163; XXIII.150, 151; XXVI. 96; XXVII. 185; XXIX. 198, 199; XXX. 261; XXXIV. 194; XXXVI. 40, 69. Ronge Emanuel de, II. 332. 9'79 Ronsard, X:lX. 114. Ropelewski T., organ., XXIX. 183. Rosacjus Adam" XILI. 150. Roschner, XXX:II. 119, 138, 145, 151. RosOQe I., XVIII. 44, 45. Rose Jul." XVIII. 234. Rosen, XXX. 106. Rosenbaum A., XV. 146. Rosenberżanka Anna, XlIV. 195. Rosenblatt J., XXVII.' 61, 67. Rosenmuller, XXI. 172. Rosenvinger KolderUJPP. XXXIX. ln. Rosmski BOlesł., XXVIT.!Y5,( 18'3" 187, 190; XXXlVI. 7,8; XXXVIII. 480. Roskoff, XIX. Ill. Ross E. A, XXXVI. 147. Rosseger, X. 2,79. Roshandler Salomon, ezł. T. L., X. 470. Rossi J. B., VII. 298; XXI. 105----108, 110-112. Rossieres R., VII. 85; XXII. 140. Rosso G., XXXVII. 358. Rossowski Stan, ezł. T. L., IV. 114, 118 Rostafińsk~ JÓz., I. 187; VI. 222, 320; VII. 31, 38; XI. 320; XIV. 225; XVI. 290; XVII. 19;XIX. lIS, 147; XXVI. 147; 'XXX. 207-210; XXXI. 93; XXXIV. 46, s.7 58; XXXV. 63, 00, 66, 70, 71, 72. 75; XXXVI. 34, 3'82; XXXVII. ISS, 282., 298; XXXVIII. MO, 318, 3-19. Rostowski Dymitr, XXXI. 50. Rostworowski A. 1l. V., .I'lL 189; XXII. 137; XXVIII. 214, 223; XXXiI. 66. Roszko Emanuel, XXXI. 171. Roth Walter E.,XIV. 311; XVII. 45. RiCltter, ezł. T. L., V. 195,\ Rotterdamezyk" P. Erazm z Rotterdamu, I. 20. or I Rouse Irw., XXXVIII. 396. Rousseau H., XXXVIII. 333. Rousseau Jean Jacques, rII. 185. 281, 283; X:IV. 187; XXI. 82, 166; XXX:VI. 89 141, 185, ~2; XXXIX. 153. Rousselot, V. 177. Rowid Henryk, XXIX. 109, 110; XXX. 245. Rowiński D., XXXI. 17. ,Royzjusz P., XIX:. 99, 146; XX. 90. 91, 1317, 15-1, 100, 189--191, 194, 195, 212. Rozdolski J., ezł. T.' L., I. 144; II. 88. Rozdzieński Walenty, XXXVII. 28, 29; XXXVIII. 40, 59, 261; XXXIX 319. Rozgon, astro!., XXVII. 81. Rozmarynawa K., czł. T. L.) V. 198. Rozmarynowicz Teof., czł. T. L., 1.64. Rozov Vladimir, XXV. 122. RozrażewskiJ (kodeks), XIV. 71,72. RozwadowskJi J., VI. 416; VIII. 99, 110; IX. 302; XlIV. 336; XV. 150; XVIU. 113, 114; XXI. 7Q; XXVI. 147; XXXIV. 46-50, 53-56, 5961, 64, 66; XXXVI. 382; XXXVIII. 70 . Różańska Janina, XI. 416. Różański Jakub, XXX. 193. Różniecki S., VIII. 88. Różycki W.,czł. T. L., IV. 454. Różycki Jerzy, XXXI. 171. Rohr Erich, XXJ>:V. 203, 204. xx:xyrrr. 155, 206. Rohrensehef St., ezł. T. L., VIII. 335. Rohrer I., XXXVI. 8. ROmer K., XVI. 281; XXVI. 111, 112. Rubi Chr., XXXIX. 512, 513. Rubrue G., XXXIII. 137. Rudański, XXVII. 26. Rudezenko, IV. 168; V. 18Q. 62· Rudenko S. I., XVIII. 13'7; XlXX:I1X. 3, 96. Ruding R., VII. 298. Rudnicki Mik., XXV. 143; xxvr. H8; XXVLI. 114, 173; 262; XXXI. 171; XiXXIII. 155, 1'56; XXXIV. 46, 54, 55, 2.96; XXXV. 186; XXXVI. 382; XXXVII. 337. Rudniew G., XlViII!. 137. Rudolphi, XX. 4. Rudomański, XXiI. 131. Rufa,ch v. Bolz, XXX. 171. Ruffer I., ezł. T. L., V. 200. Ruf In Akwil., XXXVII. 288. RU'isbrock, XXXVI. 351. Ru~z Aloj'zy, VII. 32,6. RuliJk,awski E., IV. 153, 266; V. 36, 39; XV. 184. Rummlówna A!., IX. 299; XXlIII. 152. Rumełówna A., x" 3'52. Rumszewicz St., XXXIV. 296. Rundo M., X. 370. Ruoppil V., XXXVII. 442. Rus Joze, XXXV. 186. Rusiajikina S. P., XXXIX. 422. Rusie Br., XXXVII. 311, 314. Ruskin John, VI. 185; XXXV. 29. Rusnak Jędrzej, XXXIII. 26, 27. Russel Frank, XV. 142 Russoeki Mich., astrol., :X:XVU. 88. Rusten Jan, maI. typ. lud., XVI. 268. Rutar S., m.387. Rutebeuf, truhad., X!XIl. 71. Rutimayer, XXXIX. 4eB. Rutkowski Jan, XXXV. 186; XXXIX 252. Rutkowski K., XXV-I. 154. Rutkowski L., VIII. 426, 439; X. 351, 368; XVIII. 2311; XXI. 65, 181; XXII. 144; XXXIX. 594. Rutkowski W., X. 460. xxx. �980 981 Rydzewska Stan., inform. ofiar. XXVI. 84. Rygiel" Michał, ezł. T. L., ~II. 276. Rylski St., ezl. T. L., I. 144. Ryma'I"kiewicz, XI. 293., 297; XI'X. 107; XXXVII. 144. Ryma'równa Z., xXXI. 165. Ryniewiez A, XV. 44. Rypińsk!i A, IV. 173, 396; V. 40; XXVI,I. 156. Rysiewicz Zygm., X,XXIV. ~. 171. Rysiński S., I. 21; XUI. 1~6; XXIV. 97, 98; XXVII~ 27; XXXIX. 172. Rysówna, XXXIII. 4. Ryszezewski, VII. 1,98. Ryszkiewiez J., XI. 331. Rytarowska M.. XXX. 262. Rytk6nnen A., XXXVII. 442. Rzączyński, XII. 293; XXXVI. 211; XXXIX. 3~. Rzechorz Fr., VI. 2. Rzeezniowski, XXXIX,. 368. Rzepeeki Stan., ezl. T. L., III. 96. RzeSi,ński I. K.,.' IV. 35. Rzeszewski Ign., ,IX. 258. Rzeszowski Leon. VII. 219,3 1, 225; XV.145. Rzeszowski Leon, ezł. T. L., V1.224; Rzeszódko St., ezł. T. L., VI. 224; VII. 335, 338; VUI. 221; X. 235, 237, 47(). Rzewuski, V. 23; VII. 40, 42. Rzewuski Paweł, 111. 4. Ruckert H., XVI. 16. Rudiger, I. 24. Rus, VH. 7. Rvacovsky, XX. 174. Ry1backi E,. ezł. T. L., VI. 220, 224; VI[. 111. Rybakow, XXXIX. 77. Ry.blarski F., VII. 146. Rybczyński Julian, ezl. T. L., VII. 200. Rybiński, X,IIX. 101; XiX. 101, 128, 158. Rybn:ilkow, XII. 341; XJXXI. 152; XXXII. 89, 138, 160, 172. Ry1bowSki Mik ezł. T. L., I. 2 9, 30, 32, 144, 222; II. 92; V. 195; VI. 196, 197, 3Q4; IV. 346; VII. 31, 103" 107, 208; VIU. 2.9, 220; DX. 100, 425, 426; X. 115, 116, 469; XI. 92, 95., 321, 323, 419, 4'24; XIII. 95, 98, 193, 232; XIII. 75, 168, 178"2 65; XIV. 195; XV. 159; XIX. 113; XX. 320; XXXVI. 35, 1 1 38, 51. Ryehlak J., II. 374; III. 184, 186, 281. 1 Rychlewski Jul." ezl. P. T. L., V,rr. 112. Ryehliillski St., 'XXXI.V. 302; X}d{vm. 336, 338. Rydel Lu~jan, X. 41&--4.18,453, 472; ·x,r. ·99; XXVI'll. 139; XXXV. 16; XXXIX. 592. s Saad Zaglul pasza, XIV. 197. Saadi. XXX,I. 2Q. Saavedra, XXXVII. 377. Sabatier, VII. 298. Sabatowski J., ezl. T. L., III. 91, 96, 190. Sabin-us Jerzy:: Xr:X,. 134. Sacchetti A, xXXVIII. 360. Sacchetti F., XX'X,I. 122. Saehanev V., XXVII. 199. Sachs Filip, medyk, II. 2190. Sachs Hans, XV'I. 300; XX. 183; XXVIII. 204; XXX. 83, 91; XXXI. 23. Sadero Gemi, XXIX. 204. Sadkowski J., X. 352; XXXVII. 291. Sadowników, IV. 339. Sadowski B., ezł. T. L., ViI. 224; ViII. 7 5. Sadowski J., Xl. 7'6, 171; XXVI. 154; XXXIX. 586. Sadyk Pasza p. Michał Czajkowski, XXXVII. 157. Sadziak J., XXXIII. 156. safo, iIII. 222. saint-FaLx, VI. 125. Sajdak, prof., lXIX. 3'17. Sakowski, VII. 95. Sala W., IV. 94. Salminen W., XX'XVII. 438, 440, Salmonowiez Ant., XXXIV. 296. Sa1cl,mon, XlrII. 272. Salomon z Bassory, XVI. 221. Sal'oni Aleksander" . VII. 94, 336; \TFII. 88; IX. 112, 200, 307, 310; XII 61; X\T. 152; XIX. 62; XXIII. 152; XXVIiI. 30; XXX. 200. Salvini Luigi, XXXII. l, 15; XXXII. 14J3; XXXV. 17!6; XXXVII. 352. Sal!ZIIIlanSandor, XXX. W2,. 182. Samlicki M., org., XlliI. 307. Samokwasow, XVI. 413; XVII. 167, 168, 178. Samsonowic~; XXII. 154. Sam ter, XXII. 193. Samuely, XIII. 67. SanJbra Kahany, ezl, T. L., IX. 112. 8,anda Fr., XX,I. 270. Sandeeki J., p. Malecki. XXV<II.7,8. Sandeezanin Jan, XXXV. 10. Sanders, XXXVI'I. 459. 8an<Mus, XV. 251. Sande, XXX. 180. Sandłowski Ed., ezl, T. L... IX. 112. Sandwik O. M., XXx" 253. 1 Sanguinetto Dalla Torre de P., XXXVLIr. 368. Sandkowski J.,. ezł. T. L., IX. 1L2. Santandrea S., XXXVII. 359. Santoli X:X:XVoJI.4Q2, 403. Sapieha, II. 188; XII. 171. Sapieha Kaz., Nestor, XV. 138. Saipieha Leon, XXXIII. 156. Sapieha Wład., XV. 136. Sapir E., XXXI. 153. SllIPOtówna, XXIX. 17'3·. Saraja SzapS'za~) X-XXVLI. 26. Sarasin Paul i Fritz, XVII. 9; XxXIX. 487, 488, 491. Sarallqwicz Janina, XXXIII. 156; XXXV. 186. sarmatiuk Konst., czl. T. L., UI.289. Sarna Władysław, I. 61, 64; II. 281, 339; Ul. 7'2, 157; IV. IW, 4J5i3;V. 8:;-.00; XIV.245, 348, 35(); XXVII. 1~8; XXXV. 63, 69, 75. Sarnecka· M., VI. 224; X. 240. Sarnicki Klem., ezl. T. L., 1. 32. Sarnicki, kron., XLII. 93; XIX. 58. Sarnowska H., VIol. 912;VIII. 220. Sarnowski K., IV. 167. Sartori P .., I. 136; XV. 143; XIX. 116; XX. 88, 155, 2017,208; XXV. 184. Sas-Zubrzyeki J., XXXI. 167. Sasinek Fr., II. 78; V. 241, 254., 299, 300, 303, 306. Saternus J., XXVoI. 148. Satke Wł. U. 280, 200; lU. 88. Saturski Mikoła1. ezl. T. L., VII.23'8. de la Saussey Chantop, XXII. 158. de Saussure F., XXXVII. 3313, 315; XXXVIII. 380. Sauter R., XXXIX. 499. sauwe, VI,I. 83. Sauve L. F., XXXIX. 172. Savage Landler,. X'VUI. 88. Savigny, XXXIX. 154. v... �982 sawaryn Grzegorz, XXXIII. 126. sawczyński H., I. 90. sawicka r., Xx'!. 253; XXVI. 154. sawicki Aleks., XX. 313. sawicki Jan Nep., II. 25. Sawicki Ludomir, XViI. 425; XXI. 62, 63, 65, 70, 2501; XXII. 154157, 164, 1661 167; XXIII. 149; X}GVII. 176;xxrX. 198. sawicki Ludwik, XXV. Ul, 112, 129; XXXI. 171; XXXV. 16; XXXVII. 226, 444sawilcki Piotr. XXXV. 186. Sawiński W" V. 2Q0. saxon Gramatyk, saxo Grammaticus, I. U7; ~IV. 36, 50, 88, 214; ,XVII. 202-205; Xx:. 23; X:XXVUI. 23>9. sayce A H., VI. 218; X,v. 14,1. sayse M. W., XXXV1JI·r. 476. Saizonowa M. W., XXXIX. 422. Sąsiedzk,i A., V. 2194. Sągajło M., XXXVLI. 446; XXXIX. '590. SChafer dr, XXII. 160. Schaffer Fr., I. 223. Schall J., XVI. 114. SChambach-Muller, XXIII. 3'1. Scharf, XXXVoIII. 337, Schayer St., XXXV. 186. Schebesta P. p. Szebesta, XXXVIII. 12. Scheftelo;witz J.) XX. 296. Scheffler, XX,I. 167. SCheible J., XX1LI. 19, 168. Schelling, VI,I. 339. Schemann, XXIX. 143, Scherer W., XXI. 167. Schermann L.. I. 136; V. 193. Scherr J., XX. 155. SCheuer, XXXVII. 3'94. Scheve H., XXI. 172. Schieffner, XVII. 17. 983 Schier B., XXXVI·I. 276, 3e1. Schiff Fr., XXXVIII. 400. Schiller, L 77; IV. 45; Ul. 185, 283; XIXI, 41; XXII. 41. Schiller K., XXVI. 16. Schiller L., XXX. 245. Schiltberger, XXXHI. 137. Schinkel Wilh., XU. 340. Schlager B., XX}GII1. 156. SchIaginhaufen O" XX!. 16. Schlegel Aug. Wilh., XX. 219, 238, 244, 245. Schlegel Fr., I. 98,. 99; IV. 44; VII. 339. Schlekher ·Aug., I. 101-103, 106; IV. 390; IX, 302; XVI. 416; XXVII. 45; x:x:x.vn. 3U, 312. Schleiermacher F. E. D., XXXVI. 156. Schlenger H., XXVIII. 155,; 177,178, 205, Schlesinger, XXiI, 164. Schleyen A, IV. 114, U8. Schlimmann Henryk, VII. 286, 297" 298; XV. 18; XXXIV. 69, 94, 98, 100, 101. Schliz, XXIII. 47. Schlosser A'l III. 349; IV. 279. Schlitter, XXVII. 129. SChmanck, V. 242. SChmederer Max., ~bier., X,IV. 339. Schmeller Ch" x...'{. 296. Schmeller J., V. 370; XVI. 234. Schmid H. F ... XXV, 124, 125. Schmidt B., VI. 153~155, 162. Schmidt E., Xx.I. 16. SChmidt H., XXXIV. 72, 98. Schmidt Joh., I. 63, 103, 1M, 106; II. 100, UO; XX}GVIJ:I. 15. Schmidt Karol, IV. 357. Schmidt M. G., XXXIII. 145. Schmidt Max., XVIII. 233. Schmidt p., XXXIV. 180. ';;' ,'J . I r , 'j Schmidt W., XIX. Hrol; XXI. 16, 92, 269; XXVI. 135; XXVII. 159; X'XX. 255; XXXVI. 112, U3, Uli, 129, 217, 356, 363, 366, 3'67; XXXVII. 3'8, 43.. 44, 72, 313, 3,57, 394, 448; XXXVIII. 3-9, U, 15, 19, 25, 2~3~, 302,35-49, 205, 22'5, 228, 365, 468; XXXIX. 24, 62, 485., 4861.,505. Schmidt Wł., V. 182,391; X. 122; XU. 00, 100; XIII. 719, 80, 352; XXI. 13'3; XXII. 19; XXIII. 32, 44, 48, 178. Schmitt Henr., XVIII. 122. Schmoller Gust., XiXiXI~X.148. Schnaider JÓz., IV. 23'8, 453; V. 154, 195, 198, 2194.. 345, 395; VI. 160, 224, 267,3'61; XII. 27rt; ~III. 211, 3'6, 98, 2Q.2"243, 341; XVI·I. 138; XVIII. 141. Schneeberger A, XXXVIII. 24{). Schneeweiss E., XXV. 126; XXVI. 127, 128; XXVIH. 240; XXXIX. 240; XX,{x. 200; XXX. 224; :XXXIV. 200, 290. Schneider H., XX. 2'31. Schneider Józef, VII. 7,3, 176, 238, 272; VIII. 100, 112, 187; )C. 239; )CI. 418; )cVII. 138, 161. Scholten, XXXVII. 377. Schoneus Andr., XX. 213. Schopenhauer, XXXLV. 10. Schorr M., XXVI. 148, SChott, V. 183; XV. 203. Schottky" XU. 340, Schoułtz-Adajewska E., VIlI. 324, 326. Schomer Rosa, XXV. 128. SchOn F., XVI. 113. Schonbach, XXX. 89. Schonbach A. E., XV. 144. Schonwerth F" XU. 167. Schnopf, V. 370. Schrader O., I. 109, 111, U3-ll5; XII. 340; XVI. 113; XVIlI. 225; XXI. 200; XXIII.. 47; XXV. 138; XXVIII. 113; .. XXXHI. 13, 18; }G}GXNII.26; XXXIX; 82. Schrameck Józef, XI. 211. Schrammówna Helena, X1X'VI. 125, 148, 154; XlXVH. 1&7,173; XXI)C. 1,91; XXXI. 171; XXXIII. 156; XXXV. 186. SchranH, XXIX. 200. Schrei'ber M., XlX. 69. Schreiber WitoLd, IX. 303. Schreiner Fl!'itz, XV. 18. Schrenk L., XVI·I. 10; XVIII. 86; XXIII. 33', 34. Schneider M., XX~V. 199. Schneider St., IV. 2'38; VII. 234; XV. Schreuer H., XXXVII. 93. i217----J220; XVI. 17, 153--'1519; Schrijner, X:XI. 270. XVII. 106; X:X. 3:20; XXI. 228., Schr.o'eder, I. 95; XVIII. 225; XXXII. 2129;XXI.!. 4; xxrn. 158. 140, 150, 157. Schneidewin, XVI. ~20. SChroeter,. XIX. 108. Schneller, XI. 364. Schroller Fr., II. 188. SchnippeI Emil, XVI. Ul; XXXIV. SchrOder Edw., XX. 23,1, 300; }G}GXVIl.491; XXXVI,II. 3'&7,300, 2169. SChnurr BaIt., XVI. 360, 373. Schrutz dr, V. ~78. SChnu!l"-Pepłowski, VII. 237. Schubert,. X. 203. Scholensack O., VIlt. 97. SChuchall'dt K.. XXI. 20; XXIII. 35; Scholiasta.; XXIII. 12. XXV. 121, 125; XXXIV, 131. Schoeppsius K. G., XVII. 21. �985 Schuh Emil, III. 192, 285. Schulenburg, I. 18; IV. 171,266,391; XX. 174; XXIII. 29. Schulien M., XXXVII. 359, 360, 362; XXXVIII. 3'68. Schullerus A, IV. 117. Schulten, XXXLU. 144. Schultke, XVIII. 229. SchuHz A, VII. 39, 287; XlX. 183, 213; XXIII. 148. Schultz-Ewerth E" XXXIII. 144. SChultz R.. XXXVII. 240. Schultze-Galler, XXV. 126. Schultz A, XVII. 136. Schumacher Gn" XXVI. 32; XXXIV. 7'3. Schumacher P., XXXVII. 358. SChumann C., I. 1B4. Schumann Hugo, III. 189; XXI. 254. Schurz H., XXI. 84. SChutte O,) XVI. 114. Schutze H., XXVI. 142. Schrveda V., XXXVII. 27:1, 275. SChvindt T., XXXVI'I. 4140. SChwalbE., VII. 7,6. Schwalb H., XXXVIII. 469. Schwalbe G., XXI. 16. Sohwartz Er •.., XXV. 1'24, 125; XXXIV. 290. Schwartz H., XXXIX. 494. ."schwartz W., I. 92; III. 167; XV. 34; X,XIII, 2. Schwederle, XXVI. 93. Schwegler A, XXXVII. 135. Schiweinfurt, podróżnik, I. 6. SChwerdfeger, IV. 3i4tl. Schwerin Klaud •.. XXV. 116; XXVI. 99; XX]X. 1'51; XXXIX. 140. Schwidetzky J., XXXIII. 144. Schunemann H. K., X'X·XIIX. 69. SCialoja Wiktor, XXXIX. 161. SCialoja Antoni, XXXI'X:. 160. Scioano T., XXXVIII. 370. SCoolcraft, I. 14. Scotus Michał, alch. X,XVII. 90. Selberym, LI. 3. Sebestyen Jul., VII. 83, 85. Sedlaczkówna Janina, XXXV. 10. Seehansen, XXX. 180. Seeland dr, IV. 65. Seemann B.\ XVI. 16. Segel B. W., III. 49; X'XVIU. 48, 54. Seger H., XXXI. 196; XXXIX:. 258, 259. Seigndle Claude, XXXV. 203. Seingdle Jacques, XXXV. 203. Seignobos C" XXXVI. 156.. Seiler Fr., I. 266; XXIV. 93; XXXVI,I. 339. Seklucjan Andrzej Samuel, XXVII.7. Seklucjan Jan, V. 3 80; XXVII. 7. Seklucjan O., VU. 31. Sekułówna Pel., XXXIV. 296. Se~bor, czł. T. L., LI. 96. Seler Cecylią, XVI. 113. Seligman C. G., XVI. 413; XVII. 11.1; XVrI:I. 20; XXI. 161; 229; 245; XXII. 33; XXXIX. 179. Seliszczew A., XXx:. 246. 8elnecer N., XVI. 360. Semayer, XVII. 26. Semiblritzki, VIII. 95. Sem:brzycki Jan, VrI. 96; XV. 71; 1 XXXVlLI. 339. Semenovic A, IV. 260. Semkowicz Władysbaw" V. 101; VI. '391; VIn. 220; X. 154; XIV. 131, 158, 100; XIX. 311, 50; XX. 160; XXIII. 153, 158; XXVI. 129, 142; XXVIlI. 65, 167; XXiX. 271; XXXIV. 296; XXXV. 34, IW; XXXVI. 88; XXXIX. 43Q, 502, 589, 603. Seneka, 119; XXXI. 13. Senkal Ludwika, XV. 220. Sepet M.. XIX. 69. .xxI. '''1 Sera G. L., XXXVII. 360. Serapion, XXXVII. 296. Serawej M" XXV. 122. Sengi Giuseppe., XVIoII. 240. Sergi S., XXXVI1.36O. Sergiusz-Armeńczyk, r. 117, 118. Serner Arvid, XXXV. 195-199. Servius, XXI. 191; XXXVII. 132. Serwatowska J., czl. T. L., VflI.33'5. SetiHii E., XXlX,I. 157; XXXVI. 3'15. Seton, alch., XXVII. ~3. Severin Mlodszy, XXVI. 109. Serverin Paweł z Kapihory, XXVI. 109. Seweryn Tadeusz, red. "LUDU", XXIII. 155, 156, XXV. 143, 144; XXVI. 89, 142, 148; XXVII. 158, 161, 164, 167, 173, 193; XXVIII. 17, 226; XiXIX. 116, 117, 154, 155, 192, 208; XXX. 145, 148, 153, 172, 179, 182, 193, 267; XXXI. 24, 162, 171, 172; XXXIII. 156; XXXIV. 296,302; XXXV.29, 34, 36,176,186; X,XXVI. 170, 172, 231l,~370, 393, 402; XXVII. 23,4, 27'7, 33-8, 350, 360, 463. 465, 475, 476; XXXVIII. 229, 244, 3:311""-:3316, 440, 451, 457, 45&, 618; X:XXIX. 291, 3~32,502, 524, 531, 5198,599, 608, 625. Seyfarth C., XXI. 229; XXII. 57, 62. Sędzicki Fr'l XXXIII. 156. Sędziwój, alch., XXVII. 89, 92-94. Sęk, XXXIV. 200; XXXV. 176. SebillQt P., LI. 9; V. 269; VIII. BO,81, 8,\, 85, 87; XV. 143, 144; XVII. 93, 95, lm, 105-107, 109; XXI. 167; XXII. 140. Shapiro L., XXXVl'II. 398, 400. Sheldon W. H., XXXVIII. 389, 401. Shelley. III. 223, 224. Shirokogorow, SZirokogQl'ow, XXXVI. 3'65. ShoO'k, XXXVrII. 398. Sh<>rt, II. 106. Shorte, II. 303. Shaway Jol., XX. 293. Siacke Ern., XiXV. 413. Siarczyński Fr.\ XV. 71; XXVII.108. 112, 115; XXVIrI. 134; XXIX. 59 -61, 69. Siarkowski WI IV. 160, 159, 260, 392; V. 42; VII. 29, 3.1, 225, 2'32; XJ. 104; X,IV. 166; XVII. 124; X'!X. 89, 90; XXVII. 60, 63, 65; XXlXU. 90; XXXIX, 313,6,587589. Sichel'. XXXLX. 326. Siciński, V. 23'-"2Q1276; XII. 255. Siczynskyj Wołod., XXV. 144; X'lXVII. 200. Sieeke, XXXII. 119, 141-143, 156. Siedlak, II. 354. Siedlecka MariJa, XXXV. 11. Siedlecki Franc., XX:Xi[.l,I. 156. Siedlecki M., XX.XVI. 88. Siegerland, XXX. 228. Siemieński J., czl. T. L., I. 64; V. 40. Siemieński L., IV. 47,518, 2'60,,,265, 2'66, 2168,390, 3,91; V. 3'6, 154---'15,6,. 166, 171, 1716;VIII. 2109;XV. 38, 4U.. 41, 202; X,VI. 258; XXV. 45, 49; XXVIII. 134; XXIX. 59; XXIXVII. 155. Siemiradzki J., I. 144; IJII. 175; XXIII 163; XXVII. 192; XXXVI. 40; XXXVI'!. 213. Sienicki Ant., czl. T. L., II. 96; IV. 114, 235, 236, 400. Sieniewiez M., ezl. T. L., V. 296. Sienkiewicz fl., II 177; XIII. 50; XXX. 7'6, 77, 719,80, 84, 87~ 116, 139; XXXIV. 293; XXXV. 11; XXX'VlIl. 168. Sienkiewicz Jadw., ofiarod., XXI.79. Sienkiewicz Kar 'l XXXVI. 93. Sieńkowiez, XIII. 290. �986 o, J; Siergiejew M. A, XXXVIII. 351. Siennicki, czl. T. L., III. 91, 94, 100, 284-287. Siennik Marcin, I. 123; X. 273; XXVII. 104. Sieroszewski S., VI. 26, 193, 328, 331, 1334; XIII. 154; XV. 142. .Sieroszewski Wacl. V. 98; VI'I. 1, 2, 2Ą, 79, 237; VIn. 4'3'9; XVII. 15; XVIII. 9,1; XX!I. 7~; xxnI. 150; XXXVII.. 101---'12'5; XXXVIII. 212. Sierpiński Z. S., X!lX. 3'8. Sierzputowski A K, X\~III. 137; XXVII. 157. Sievers E., IV. 282; Xx. 231. Siewiński Aleks., VI'!!. 180. Siewiński Antoni, czł. L., II. 62, 96, 171, 256, 274; I'I!. 142, 152, 289; IV. 306; V. 199, 274, 375; VI. 224, 397; VII. 238; IX. 85; X. 59; XII. 263; XIV. 220. Sikora F., XJXiVII. 17'3. Sikora Ant., XiXI. 80. Sikora Jan, X:XJXI. 172. Siko'ra W., V. 101, 1917,229, 289. Sikorski M., XlXIX!VlI. 43. Sikorski Nar., czł. T. L., I. 64; VI. 316, 3'17, 383. Sikorzanka, XlXiI'X. 173. Silentiarios Paw., XXIII. 3. Silva Taroneca, II. 148. Sirnche Z., XJX.VI'I.l7'3; XXXIII. 15t>. Simel Fr., IV. 33u, 449. Simko Wojdech, II. 2. Simmel G., IV. 449. Simoni P. K., VII. 276. Simonicz Er., X. 239. Simonides z Amorgos, XXI. 210. Simonis Men., XV. 224. Simon6wna Alicja,. XVI. 113. Simons L., XXXVIII. 395.· 987 Simonsuri, XXXVILI. 379, 300. Simrock K., XVI. 16; XXXVIII. 275. Singer S., XXV. 121. Sinko T., XV. 250; XX. 154; X!XI. 210; XVII. 126; XXIX. 55, 60-62, 172. Sippko G., XXXI. 302. Sirelius U. T., XXXIV. 82. Sitnik, x.xrX. 155. Sitowsk~ Jan, X'XIV. 97. Sittono G., XXXVII. 424. Siwak Micha~. czł. T. L., I. 162; IX. 100, 112, 425, 426; X. 115, 2'34, 469; XI. 92, 94, 95, 324, 417, 419, 423; ,XII. 95, 96, 98, 193, 340,347" 348; XIII. 57, 68, 6~ 75, 78, 168, 263. Siwy Fr., XXVII. 167. Skalska, XXX. 196, 197. Skałkowski Adam, czł T. L., III. 285" 290. Skałkowski Bron., zbier., ~I. 274. Skarga PiJotr, XlII. 50; XIV. 171, 213; XV. 2205;XIX. 58; XX. 117, 153; XXI. 105, no, 111, 115, 116, 121; XXVII. 34; XXXI. 4'8, 50. Skihiński J., Ill. 200. Skierkowski W., XXVII. 174; XXVUl. 104; XXIX. 195; XXXV. 1716,186. Skinner, XXXII. 126. Sklarczyk Aleks., czł. T. L., II. 96. Skłodowski J., ofiarod., XX'I. 79. Skoczylas Wł., mal., XXI. 80; XXXV. 176. Skolarska W" XXV1.154. Skop Jan, zwany Tłuk, XXIX. 172. SkO'piiJlski Wilhelm,. IV. 3!26. Skopowski Cz., XXXVUr. 463. Skorski Aleks., czł. T. L., I. 32.. Skorupiński B., XXVI. 148, 150. Skorupski H., XXXVI. 394. Skoryk M., XXXI. 155. .:1: Skoryna Franc., III. 104. Skowroński J., czł. T. L., V. 196, 197, 200. Skodl Hannes, XXV. 123. Skrochowski Kazimierz, organ., XXXV. lI. Skrzencki A, I. 136. Skrzynecki Ant., XIX. 37. Skrzyńska K., IV. 260; XVI. 43. Skulski Jul., XXXI. 172; XXXIII. 156. Skurpski H., XXXVII. 415, 42'1; XXX'VlII. 339, 444. SkufiI, XXXIX. 426. Skwirut6wna, XXXIX. 5'88. Slama Fr., n. 126. Slaski B., XXX. 262; XXXVII. 457, 475. Slepcow, XXXVII. 125. Slizowski Stan., ~I. 148. Slaiboń P., XXVII. 154. Słapa Al.,XXIII. 161; XXXI. 147. Sł:awiczek J'l XXVII. 174; XXXV. 17'6. Sławkowski, pr., LI. 4. Sł:awutiński, J1H. 198. Słobo!dówna, III. 91, 96. Słomka Jan, XXIV. 112, 113; XXXIX. 3221 597. Słotwiński Eug., czł. T. L., X. 235. Słowacki J., XUI. 50, 54; XIV. 224; XVI. 29, 118, 153; XVII. 106, 107. Słupeck~. XXV. 17. Słupski, XIX. 102. Słuszkiewicz Eug., XXVII. 174; XXXI. 172; XXXIII. 156; XXXIV. l, 65. Słuszkiewicz Wł., czl. T. L., V. 101. Służewski W., IV. 93, 114, 118. Smal-Stocki S., XXVII. 44. Smirnow A P., XXXIX;, 97. Smirnow-Boyr, XVIII. 110. Smirnow S. R., XXXIX. 56. Smith C., XXII. 48. Smith Parcy., XXXIX. 87. Smokowski, maI. typ. lud., XVI. 269. Smoleński Jerzy, XXVI. 127, 148; XXXV. 34, 176. Smoleński Tad., XII. 272, 335; XIII. 149, 259, 260; XlIV. 193, 198, 295, 311, 405; XV. 140, 142, 143, 150; XVI. 107, 115\ 1'16; XVI.II. 122, 130; XIX. 143. Smoleński Wł., Xx:. 155, 156. Smoler I. A, XXX. 2146. Smolik Przecław, XXV. 144. Smolka F,r., VII. 35; XIX. 74. Smolka St... XXXIx. 596. Smolski Grz., VIII. 112, 218; XII. 323, 355, 417, 419, 420; XIII. 66; XVI. 229; XVII. 77, 277; XVIII!. 226. SmO'lwchowski M., XXI. Hi. Smołka I., V. 290-292, 29'6; VII. 327. XVI. 268. Smulikowska Jadw., XXXV. 186. Smuts S'I\XXXV]!II. 344; XXXIX.25. Snakenburg Antoni, kron., XVI. 10. Sdbczak Jan., XXXIII. 1516. Sobierański W., czl. T. L., IV. 114, 118; I,X. 100. Sobieska J:, XXiXVII. 466. 467. Sobieski Jan, IV. 3314,44'5; V. 362; VI. 406; VIII. 22'0; XlI. 258; XlXNII. 120; XXXI. 131, 158. Sobieski Marian, XXXVII. 462, 466, 467" 470; XXXVIrI. 462. Sobieszczański, XI. 63. Sobolewski, XXVI. 94; XXXIV. 58; .xxxIX. 81, 82. Sobolewskij A J., IX. 422; XXV. 125. SobO'lski Konst., XXV!'I. 183, 188; XX1'X. 14'1. Socha Szcz., XXVII. 169; XXXI. 172; XXXIV. 296. �988 Sochaniewicz Kaz,. XVHI. 131, 227, 239, 240; XX. 271, 318; XXUI. 151, 159; XXV. Hl, 23, 35, 3,6; XXVI. 80; XXVIII. 14'5, 158; XXIX. 181; XXX. 242; XXXI. 172; XXXVI. 68. Sochan Paweł, V. 241, 246, 312, 316, 317; XU. 88; X1XJX1VII.351. Soerensen A., II. 188. Soergel, XX;II. 7-3. Sofokles, HI. 217; VII. 200; XIV. 72; XVI. 2,5, 27. Sokalski, czł. T. L., I. 32; III. 91; V. 96, 195; VI. 21a. 228 Sokalski B., X1X1I,II.51; X:XVI. 47, 48, 86; X1xr~. 178. Sokalskij P.; X. 128. Sokolik A, V. 241. Sokolow Borys, XXIX. 181. Sokolow Matwij, XXI'X. 18L Sokołowicz, XXXIX. 433. Sokołowski J., maI. typ. lud., VI. 268. Sokołowski Marian. VI. 184; VII. 195; X:II. 274; XIII. 61; XVI. 287; XXXV. 64, 66. SokołowsMj, IV. 4. Sokrates, VLI. 3'3,9; XXII. 147; XXXI. 1,3"125. Solarz I., XXVI. 148; XX!IJC. 125. Solarzowa Z., XXXIII. 157. Soldan-Heppe N. G., XIX. 137, 138; XJXVII. 89; XXXVI'I. 154. So'leski Jan, czł. T. L., III. 96, 190; V. 98,. 195; VI. 219, 413; VU. 100, 103, 2134;VIIilI. 99; IX. 100. Sollas, XXXVIIiI. 29. Solan, IT. 298; X,IV. 189. Solymo!~sy Alek., XXIII. 168; XXV. 131; XX'VlIII. 253. Sołowiew, VII. 80; X. 462; XXVII.12 Sołtykow, Ul. 93. Sołtykowicz Józef, XiXVII. 81" 8Q. 84, 85. 989 Sołtys, prof., V. 195. Sołtys Mieczysław, czł. T. L., 'I. 32, 126, 1421 222; III. 284, 286, 287, 385; IV. 107, 114, 235, 236; VI. 3; VII. 100, 234; VIII. 99; IX. 100, 425, 426; X. 469; X:X;XVI. 40. Sołtys Henryk" II. 120, 92, 93, 375. Sombart Serner, X. 22,2. Sondheimer Z., XIX. 69. Sonnaburg-Hclbenstreit Hanna, XXXV. 14. Soński Wiktor, Dl. 192, 283; V. 294. Sorel G., XXJXVI. 147. Sosenko Ksen, X1XV. 116; X1XVI. 113. Sosnowski Kaz.,., XJXLII. 151. Sosnowski O., XlXVI. 134; XX,XiIX. 252. Sotain, XXXVIII. 308. Soucek J., Im. 387. Soukoup Jan, VITI. 440. Soureka K., XXIXVI. 3'68. Sowiński, VII. 205. Sowiński JÓz., maI. lud •., XXlX. 153. Sowiński Leonard, Zdanowicz, IV. 33,49. Sowmski M., X:XXIX. 596. Sozański Antoni, XXVLI. 81. Sozonowicz, V. 29; VI. 223; VII. 231-233. SOderblom" XXXVI. 149. Spammer A, XXIXVI. 181. Spann O., XXXVI. 150. Spanner A., XXV. 1OO. Spausta Wł., XXJCV. 66. Speiser F., XXXVLII. 468; XXXIX. 485-488, 491. Spektorskij E., XXLX. 198. Spence L.• XXXII. 139. Spencer Baldwin, XV. 10. Spencer Herbert, I. 15, 3'5. 36, 45, 66, 70. 73, 145, 156, 227; rr. 104, 106, 286, 3W; Ul. 376; IV. 336, ł ! ·1 A I 337, 354; VI. 7, 9, 10-12, 14, 15; VII. 339; r:x.. 304, 313; XI. 283; XIII. 293; XVII. 37-39, 42, 43, 46" 49, 50; XIlX'. 160; XXII. 13, 14, 16-20, 25; XXX. 12; XXXVI. 140; XXXVIII. 10, 277; XXXIX. 26. Spengler H., XXXV'III. 3,28. Sperenskij, XII. 333; XXI. 162. Spesz A, XXXVILI. 2'57. Spett J.,. XVU:. 2'54; X1X1XVnI. 235. Spicyn, XXI. 64. Sp;iczyński H., XIiX. 115; XXXVI,I. 284, 200, 290, 296-298; XXXVII·I. 240, 252, 2713; XXXIX. 304.. 305, 311. Spiegel Fr., VII. 61. Spier L., XXXV!IU. 392. Spiess Karl, XXVIII. 45. Spietzer, X.x.XVII. 315. &pitzer-Willerowa Olga" XXI. 67; XOCLX.186. Spławiński Lehr Tadeusz, p. Lehr 'Spławj,ński Tadeusz. Sprecher M., IV. 23'8. Sprenger Jak., XlIX. Ill, 144; XXI. 13'3; XXVII. 97, 101, 103. Spychalski Jan, XXXI. 1712. SpytkowS'ki I., XXXVIII.. 457, 458. Srebrny St., XXXIV. 2'9'6. Srezniewski, III. 288; XIV. 223. Sroczyński M., czł. T. L., VIII. 335; XXX. 163. Sroka M., XXI. 214, 215. Srokowski Stan., XXXI. 172. Stach z N.aściszo.wy..pseud., III. 387. Stachiewicz, XXX. 77, 83. Stachowicz M., maI. typ. lud., XVI. 268; XXIV. 113; XX.'>aIX. 574. Stade dr, I. 235. Staden Henr., XXXIII. 137. Stadnikiewicz Alfred, czł, T. L.., VII. 112. Staff Leop., XXXIX. 306. Stahl, I. XXX. 157, 163, 164. Staich Wład., XXVII. 174. Stalin J. W.,' XXXI,X. &' 11, 14, 15, 1'8, 20, 28, 29, 34-45, 49- 54, 57, 63, 64 67 7 3" 416---418. Stallewski J., czł. T. L., II. 288. Stamler W., XXXIX. 174. Stamm E., XXVII. 166; XXXV. 187. Stammler R, XXXnc, 155. Stampach Franc., XJXiX. 226.. 235, 238, 2139,255. Standmeier, XXTII. 182. Standlin, XXXVI. 156. Standt Ad., IV. 238. Staniewicz ,Emeryk, IV. 35. Staniewicz Wit., XXXI. 172. Stanisław z Rawy, astrol" XX VII. 86 Stanisław August, nI. 263; X.IX. 25; XXIV.97. ,Stanisław ze Szczodkowic, XIX. 89; x,'X. 213. Stanisławski Karol, czł. T. L., II. 3'16 Staniszewska Zofia, Lx.. 299; XVI. 373; XVI'H. 108. StaniS'zewski W" XX. 2'27. Stankiewicz A, XXVI. 14'8. Sllankiewicz Zofia, XVI. 61. Stanuchowski Karol, II. 3'3,5. Stapilńska Aniela, XXXV. 177; .XIXiXiVII.4:65. Starcke, I. 145. Starcke C. N., :x)UI. 57. Starczewski Feliks, X. 462,. 463. Starczuk Jan, XXX!UI. 147; XiXiXIV. 2'96; XXXV. 177. Starka Józef, czł. T. L., VII. 112. Starkar, XV. 253. Starkel Jul., org., I. 32; XXXI. 172. Stanlścik L., XVI. 103. Starowolski, IX. 199; XiI. 403; XIII. 54; XX. 6. Starr, VII. 2'87. 1 �990 Staruchowski Kar., ezl. T. L.., I. 32. Starzeński Edm., XIII. 263. Starzewski Leopold, ezl. T. L., VII. 238. Starzyński F., ~XXVIII. 291. Stasow, XIII. 55; XV.III. 139; XXX. 108. Staszel WaL, ezl. T. L., II. 288; XI. 212; )Q{:I 80. Staszewsk~ Kaz., XXXI. 172. Staszic St., I. 162, 163; I'EI. 253; IX. H9; XlI. 17'1; XUI. 164; X,X:I. 263; )CX1XrvL8, 89. Staszkiewicz I., ezl. T. L., V. 198. 200. Statius, XXXVII. 130. Stattlerówna Helena, IX. 299; XX.XIX. 588. StauffIer, XXXVliI. 3137. Stawarzówna, inform., XIV. 182"183. Stawirej, X,XXIliL 4. Stawowezykówna, XIV. 297. Stawoż, inf., X. 94. Stąezek A, ezl. T. L .•, VII. 112, 235, 338, 339. Steckin Konst., XI!]I. 29,5; XXI. 70; XXIII. 156; XXX. 146, 152, 162, 163, 164,\166, 168, 162, 180, 181. Stede W., XXXIV. 2. Steensby, XXI!X. 137; XXXI. 153. Steere Edward, VII. 221. Stefanic V., XXXVII. 434. Stefanowski, inform., ofiarQd.. III. 289. Stefański H., XXXVII. 410. Stefański S., XXXVI. 393. Stefczyk Fr., IV. 52. Steffen A, XXXVII. 4014. Steffen Aug., XXXIV. 296; XXXV. 187. Stegensek A, XV. 145. Stegger da Morris, XXXV1II. 400. Stein, X:XIH. 153; XXXV. 16. 991 Steinborn, XXiXVIII. 435. Steiner, Xx:..XU. 120, 142, 143, 160. SteineweI, XIII. 157, 158. Steinmann Alf., XXXV1IlI. 468; XXXIX. 493. Steinmetz S.R., I. 183; X. 244; XIII. 56; XXXVlH. 13, 14. Stei!nitz W., XXXVIlI. 205. Stein, LV. 339. Stelczyk Kazim., ezl. T. L., VII 238. Steller. XXXIX. (;7. Stelmachowska Bożena, xx.VIJ:. 174; XXXI.16o-16~, 172; XXXIII.152, 1'56; XXXV. 64, 7',1,714,177, 1817; XXXVI. 82; XXXVII. 236" 454, 455; XXXVHI. 218, 451, 462; XXXIX. 3 3'9,540, 62'5. Stemler J., XXXI. 172. Stempowski St., XXXVIII. 338. SteIlib I., XI. 366. Stenz E.• xxxvtI. 337. Stenzel, lI. 119, 120, 122; III. 379; XIII. 61. Stephan L., XXII. 48. Stepovic A I., XXIX'. 74. StercuIa Eug., XXiI. BO. Sterez Johannes, astroL, XXVII. 81. Sterling, lU. 325. Stern B. I., XXXVII. 40. Sternal TotIn., ezl. T. L., I. 32. tern bach, XIV. 246. Sternberg Leo, XXXV. 187; XXXIX. 421. Sternberg L. J., Szternberg, VII. 105, 226; XVIII. 86, 228; ..XXXIX. 3, 50, 421. Steuer Feliks, XXXV. 187. Stevens S. S., XXXVIII. 401. Stewart I., XXXVIII. 3'91, 3,95. Stewart Karolina,. XX. 179. Sterzenbach Th., 218. Stępień Józef, ezl. T. L., LX. 310; XX. 313. r 1 .:f • I 1 I Stępień Maria, ezl. T. L., IX. 310. Stiebel, WI. 80. .. Stieber Z., XXVII. 166; X'xx. 257, 258; XXXIII. 15'7; XXXVII. 162. Stiedy, I. 91. Stiefel A L., XV. 144. Stieler, VII. 80. Stiepanow I., XVLI. 22. Stigelius JÓz., XVI. 359. Stocki Smal St., JCX'V. 123. Stoczek J.~ XVII. 20. Stoeber A" XXXl:I[. 11. Stoilow A P., VII. 340; VIII. 22,3; iX. 467, 468; XX. 155; X,XVI. 128; XXViII. 181; XXXI. 165. Stojanowski Kar., XX:III. 127; XXV. 135; XXVIII. 187-1'8~; XXXVIII. 4152. Stojeński Piotr Statorius, XIX. 100; :XX'. 132, 151. Stoken Whitley, II. 102. Stoklosa I., V. 296; VI. 295; xrn. 313; XIV. .:?>5Z,263, 355; XVI. 291-293; XXIII. 155; XXVI. 125, 142; XXXVII. 2112. Stolarczyk Zygm., X. 53; XXX. 76; )ill{XI. 85. Stolarski Blażej" XXVI. 142; XXXVIII. 269. Stoll O" XXXVI. 26; X:XXVIU. 469; XXX[X.494. Stolz Fr., XlI. 339. Stolyhwo Kazim'j;erz, llX. 427; X. 126, 2J4O; X,VI. 347; XVII. 268; XXJ. 252, 255; X:XI1. 163, 164; x:x:rV. 179, 180; XXVI. 148; lXXXVI. 26" 217,W, 32; XXXVIII. 361, 351, 452, 480. Stołyhwo E., XXXVIII. 451, 457. Stołyhwowa, XXVI. 129; X.XX. 242. Stopa Roman, XXXV. 35; XXXVII. 69,) 79, 89; XXXVIII. 50, 5'8,59, 61; XXXIX. 530. Stopka Andrzej, V. l(H, 197, 288, 289; VI. 314-.316, 414; VII. 223; LX. 293; XII. 27~; XIII. 149, 150,)164; XVII. 115; XXX. 77-80, 87; XXXVII. 13. Storch, XXI'Ll. 54. Storożenko And., VI. 410. Strabo, Straibon, II. 97, 99, 105; XVIiI. 173. Stralllberg, XXIX. 1313,2<J.7. Strańska DrahO'Inira, XXV. 123; XXVI. 127; XXVLI. 200; XXIX. 200; XXX. 24'6, 247; X1XX'IV. 302; XXXVIiII. 459. Straskircher J. J." XXI. 229. Strassburger Edward, VII. 3'36. Stratanowiez G. G., XXXIX. 423. Strauch Ph., XXI. 17'8. Strausz, XX. lB7. Straża J., XXVII. 169. Sb!Wiewiez, XXX. 208. Streeke C. N., XIII. 57. Stredowsky J. G'l XIII. 96; XIV. 206, 207. Streng, XV. 247. Strehlow C., .xVII. 317-.39. Strelnikow, XXXII. 113" 148, 149, 153",155, 156. Stricker J., XlV. 1701;XVI. 360. Strimmer H., XX. 155. StrohaI, XXX. 118. Stronczyński K., VII. 298, 299; ,XXXIX. 299. Stroner Wlad,- ezl. T. L., XI. 95; XXXI.68. Strumieński O., VII. 31; XIX. 105. Strunz, XXI. 184. Struś Józef, lekarz, XVII. 84. Struwe P., XXXIX. 46, 55, 62. Stryjeńska Zofia, maI. XXXI. 173; XXXVII. 348; XXXVIDr. 286. Stryjeński Tad., XXXI. 173. Stryjkowski, II. 3'66; IV. 154-156, �992 993 396; IX. 413; X. 110; XIII. 89, 90; XIV. 22, 6~: 6'5, 317; XX. 205; XXIT. l, 3. Strzelecki A., I. 22, 29, 30, 32, 53, 62, 63, 78... 93, 131, 138, 144, 157, 185, 188, 189, 192, 196, 220; II. -38,. 89, 93, 97'1175-017'7, 180, 186, 222, 2·n, 287 305, 319, 375; III. 91, 95, 191" 285; IV. 101, 350-353; VI. 410; VII, 92, 007; VIII. 88; XI. 321; XVI'II. 236-233; XXIII. 147; XXVII'!. 113, 115. Strzelecki Henr., I. 3'1, 32, 56, 63, Strzetelska Grynberg, p. Grynbergowa, V. 13'6, 372; VI. 199, 222, 39,7. Strzonk Michał, czł. T. L., VII. 112. Strzygowski J., XXV. 1212, 128; XiXX. 3; XXXI. 17'3; XXXVI. 180; XXXVII. 257, 2160,264, 275. Strzyżowski Wł,., XXVI. 148. Stuart R., XXXVIII. 392. Stuchrath Otto, 127. StudniCka Am., V. 296. Studnicki WI., czł. T. L., VI. 316, 3120. Studyński K., VII. 277; XXXVI 40. Stur J .. XXV. 25. Studziński Cyryl dr, czl. T. L., IX. 100, 112, 425, 426; X'. 155, 234; XI. 92, 95; XII. 95; XXIX. 197. Stut7,. XXVIII. 95. Stwosz Wit., stosz Wert, II. 365; XX:XVILI. 23'5, 265. Stylites JO'zue, XVI. 221. Styś W., XXXVIl'I. 309, 311, 3,13. Suboczowa Marią, XXXVI. 405; 'XXXVI. 443, 445, 476; XXXVIII. 3129,451; XXXIX. 532. Suchten, aIch., XXVII. 89. Suchystaw, XIII. 67, 68. Suidas, XIII. 10; XVI. 320. Sujkowski Wł., XXVII. 174. Suk V., XXI. 246-248. xxrx. Sukertowa-Biedrawina E., XXVI. 148, 151; XX'VII. 174; XXXV. 266, 302; XXXVIII. 332. Sulatycki Paweł, XXXUl. 157. Sulkiewicz Al., XXXI. 157. Sulimirski Tad., XXVI. 101, 130, 131, XXIXI. 35; XXXIV. 296, 302; XXXV. 177, 187; XXX'VI. 291; XXXVIII. 480; XXXIX. 261, 273, 286. Sulisz Józef, XII. 57, 309, 33'6; XlII. 28-2; XIV. 171Q, 182, 27·7; X'XIlI. 12'7. Sumców N., III. 61, 137; IV. 116, 154, 159; VI. 223, 404; VII. 233; Xi. 46'1; XI. 342; XVI. 413; XXV. 42; XXVI. 4,9, 53, 56, 6:1, 66; XXVII. 27, 29; XXXII. 138; XXXIII. 27, 3'0; XXX. 4, 90. Sunthemiu8', XV. 17'8. Surowiecki Ant., I. 144. Surowieck] Lorenz,. :nI. 17,9. Surowiecki W., IV. 314; XII. 171; ~XXVI. 8, 12; XXXIX. 357. Surzycka J., ofiar., XXI. 79. Surzycki Stefan, XXx.rX. 596. Suski, XXI:V. 95. Suszil F., II. 32,133; XVI. 2'57. Sutermeister, V. 1m. Suwada K., of~rod., XXXV. 31. Siitterli L., XX. 299. Svatopluk Jazek, XXXV. 177. Svenson Sigfried, XXXIV. 2'86; XXXVIJI. 36'0. SverdruPl XXXV. lo96. Svjencickij H., XXV. 95. Svoboda, XXIX. 197. Svoboda Karol, 'LII. 387. Swaczyna Eug., XXXV. 187. Swan I. G., V. 293. Swanton I., XXXVlU. 391, 40l· 403. Swedenborg J., XVI. 2,9. Switlic J., XVIII. 139. i ,ł " l l , ! I J Sworacki, XXIV. 95. Sworakowslq Wit., X:X!XV.187. Sydenham, XXXVII. 337. Sydow, III. 227,.258,2159,263.2166,270. Sydow Marian, XXXI. 173; XXXV. 187. Sydow von Alb., VI. 3'66. Sygański, X. 242; XXVII. 59, 69. Sylwan, XXXV. 69" 71, 72; X{X1XVLl. 289; XXXIX. 3'68. Sylwester H. astrol., XXV1I. 89. Sylwestrowicz Dowojna, IV. 154, 170, 401. Symfoziusz, XV. 27. Symons B., XX. 242. Synowiec K .. XXVI. 149. Syrenjusz Szymon, Syreński, Sirenius, I. 123; X. 264, 278, 274; XIX. 115; XXXV. 65; XXXVII. 298; XXXVLII. 233, 262, 360; XXxrx. 300, 304" 338. Syrokomla, p. Kondratowmcz Ludwik, XLI. 171, 268; X1.X. 80; XX. 17; XXXI. 167. Syrowski-Gal1bner Mik., III. 3,69. Syfiste Fr., XXVI. 127. Sytniansky, VI. 280. . Szablowski I., VI. 314; XlXlXIV. 302. Szabó Kalmfm, XXI!II. 168. Szachmatow A., IX. 4l22; XLII. 137; XXI. 160, 162; XXV. 120; XXXII. 97; XXXIV. 50, 59, 64, 177; XXiXVI. 3'82; X.XXIX. 81. Smchówna Maria, XXXIII. 157. SzafarkiewIc~, XXXI. 93. Szafarzik I. P., Szafa,rzyk, II. 4, 3'2; III. 179, 3'118;IV. 3'1, 153; VI. 278; IX. 3Q, 1~'2, 3GI. 3157;X. 148; XV. 40; XVII. 251; XXIV. 92; ~V. 48; XXXVI. 101, 102; XiX:XVII. 145; XXXIX. 66. Szafer Wł., X.XII. 7,2; XXVI. 142; XXXIII. 12, 18; XXXIV. 57; 63 Lud - Tom XL xy..xV. 34, 63, 6~6, 69, 71, 72, 74, 7'5; XXXVII. 76. Szaferowa I.• XXVI. 149. Szaflarski J., XXXIV. 29'7. Szafran Tad., XXILI. 155; XXX. 150. Szajnocha, l. 268; II. 120. Szajnok inż., czł. T. L., XI. 427. Szaliński Tad., XXX. 241. Szamed Izyd., czł. T. L., IV. 118, 2G5. Szandor, II. 4. Szaniawski Br., V. 293. Szapil'ówna L., 270. Szapszał Hadżi Saraja, p. Saraja Szapszał Hadżi, XXXV. 187; XXXVII.26. Szarajewska B., XXXIX. 31, 32. Szaraniewicz Iz., I. 62; IiII. 190; XIII. , 61; XVII. 90. Szarffenberger, druk., XXXVII. 302, 303; X:XX~I. 229, 275; XXXIX. 3146. Szarzyński, XIII. 149, 150. Smrzyński Sęp, xrX. 103; XX. 128, 152. Szaszkiewicz, l. 195. Szczepanowski St., XXXIX. 594. Szczepańska Maria, XXXV. 177. Szczepański, XXXVIIII. 338. S~czepański org., XIII. 330. Szczepański Alfred" X:r:x:.37. Szczepański J., X:XXIX. 6'03, 6M. Szczepański Ludwik, X. 458. Szczepańsk,~ W., XX'I. 70. Szczepka Henr., ezl. T. L., VII 112. Szczerbakiwskij V., XXVII. 200; XlXlIlX.20111207. Szczerbiński Jan, czł. T. L., VII. 112. Szczęśniak Ambroży Józef ,inform. X.292. Szczodrkowic Stanisław, XX. 12, 62, 132, 150. xxx. �9Y4 Szczotka Stanislaw, XXXIV. 157; 157; XXXV. 41; XXXVIII. 89, 457. Szczudlo, IX. 262. Szczudlo Jan, XXXV. 187. Szczukin, XXXVII. 101, 116. Szczurkiewicz Tad., X'XXVIII. 336. Szczygielski T., XXX:IX. 266. Szeffer P. N" IX. 199. Szejn P. W., XXIII. 119; XXIV. 102; X!XVII. 156; XXXIII. 6. SzekfU G., XXXVII. 355. Szeląg P., XIXVI. 154. Szelągawski Ad., VI. 405; IX. 155; XVIII. 14; XX. 157, 160; XXIII. 159. Szeliga Z., XI. 69, 42'9; XIII. 61. Szeligowski T., XXXVI. 417. Szelutta Marcin, XXVII. 105, 119; XXIX. 67, 68. Szembera, XV. 137; XVll. 20. Szemłej JÓz., XXXUl. 27; XXXVII. Hi2. Szendrey Zygm., XXIII. 168, 169; XXV. 132. Szenkwicowa K, XXVI. 142. Szeptycki org. X;X'I. 48. Szewc B., XXIII. 157. Szewczenko Taras, n. 88; IV. 162; liX. 426; XXI. 48, 214. Szi1ling E., XXXIX. 31, 3'2. Szinagel Radwański, XXXVIII. 479. Szipot Comeral, II. 200. Sziszkow St., XVI. 415. Sziszmanow D. J .. VII. 231; 27~. Szkaradek R., XXXVI. 394. SzkoPQwski, XXXI. 17,3. Szkultety A. H., XVIII. 138. Szlachtowsk'i: Jan, XXXVII. 169; XXXlX. 173. Szlanga, XXXIII. 15'7. Szlebinger J., IX. 199. Szlemkiewicz, ofiarod" lII. 289. 995 Szlichting Jerzy, XIII. 299, 302; ~XnI. 113. Szklarczyk Józef, XIV. 372, 376. Szmit Z., XXI. 63, 253; XXII. 155. Szmotolocha G... XXXIV. 265, 266. Szoner St., IX. 2918; XXIIX. 197. Szostkowski R, XX~I. 173. Szrajberówna Wanda, XXX'I. 173; XXXIII. 157; XXXIV. 2·94. Szramek K, XX.VII., 174; XXXIII. 140. Szromba JÓz., czl. T. L.• VI. 416. Sztech V. V., XXXVI. 369. Sztychowski Woje., XIX. 62. Szty'rmer N., XiIII. 263. Szu:bert dr, 'II. 37,38, 146, 147, 150. 151. Szuchiewicz Wlodzim., I. 63; VJ:I. ,,334; VUI. 43'6; IX'. 94, 9~'1415417; X. 458, 472; XI. 421; XIII. 25·; XVIU. 100, 103; XX. 208; XlX1. 45; X\XlI. 68, 104, 106; XV. 5; XiXVI. 54, 56-66, 82. XXVII. 11:19,25,29; XJX!IX.154; XXX. 5; XXX:IlI. 1316; XXXIV. 00, 151, 152, 269. Szujski J., IV. 2,57; XIlI. 61; Xl~X. 313, 7'6; XlXiX:I,X.593. Szukiewicz Maciej, X. 414. Szukiewicz T., .xXV'I. 154. Szukiewicz Wandalin, V. 2'88; VI. 218, 3Q7; VEl. 211, 32{), 439; IX. 195; 259, 352; XI. 283; XV. 151; XVI. 232; XVIII. 96, 103, 139; XiX'XV. 31. Szula, Jexr£lI. 161. X. Szul~'1 XV. 2112. Szulc K., XVII. 16, 36; XX.xVII.155. Szulc Rogozirński, podróżnik, pt. Rogoziński, XXXV. 33. Szulc Stefan, XVII. 40, 58. Szulczewski J. W,. XXXI. 93, 96, 99; XXXIV. 302. Szulewski Pawel, XX::X. 202. Szulcówna M., XIII. 277, 278. Szuman Stef., XXV. 144; XXVI. 148, 162, 174, 200; XXVIII. }Ol, 102; XXIX. 124 ,125; XXX. 5; XXXI. 166, 173. Szwaibi, XXII. 148. Szwajcar St., XXVI. 154. Szwejkowski, XXX. 260. Szwernicki K, XXXVIII. 212. Szwjela Bogum., III. 374. SzydelskJi S., XXVII. 174. Szydlowski Józef, czl. T. L., VII.101. 112; XlXVII. 1516. Szydlowski Tad., XXXIV. 294; XXXIX, 434. Szygowski Juliusz •. XXXV. 177. Szyjkowski M. XXIII. IW; XXIX. 197. Szylko Edward, XXXV. 176. SzyBer Stet, XXIII. 154. Szymanowski, VIII. 134. Szymanowski I., XV. 243. Szymanowski Karol, XXV. 144; X,XXI. 150, }7;3; XXXV. 3{). Szymanowski Wac!., XIV. 345. Szymański A.; XlII.15,9; XXXVII.8. Szymański Wł., czl. T. L., I. 224. Szymczenko, II. Ba. Szyrtlko'Wicz Tembruk, XXXI. 156. Szymon Mag., XXX. 218. Szymon z Gindburga, astrol., XXVII. 84. Szymon z Łowicza. XXXlX. 3'43. Szymon z Łowicz.a, astrol., XXVII. 89. Szymanowicz J., czl. T. L., I. 63. Szymcnowicz Szymon, IV. 3,7, 42; IX. 209, 222. 2·27,2317;X. 137, 194, 195; XIII. 54; XIX. 100. 103, 120, 127, 129-13Q; XX. 42, '55, 74,. 85, 63' 86, 93, 96, 97, 99, 104, 129, 131, 132, 139, 140, 144, 143, 152, 154, 194, 197, 199; XXI. 189; XXiXV. 72. Szymu]ewiczówna J .. XXVI. 154. Szynkiewicz J., X:X'X'I. 156. Szyperski Alfons, XXXIII. 157. Szyrma Lach Kr" IV. 34, 35, 37; V. 27, 32, :H; VIII. 90, 209; XXVII. 89. Szyrwid, III. 200. Szyszkowski Wł., XIX::. 104; XX.161; XXIII. 159. Szyt1er J.an, XXXI. 30. Ściborowski WI., III. 188. Ścislowski J'l III. 210, 285; IV. 342. Ślaski R., XVI. UH, 214; XXIII.1515. Ślązak St., XIXVI. 142. Śli!rz JÓz., XXXIV. 302. Śliwa A., XXXVIII. 339. Śliwick~ XIX. ~ .. Śliwina Wanda, XXVII. 154, 174. Śliwiński Józef, infor., III.273; V.99. Ślusarczyk S" XXVI. 154. Śmialkowski, XXI. 219. Śmierniak K., XXXiVmI. 4H2. Śmieszek Ant., XXV.144; XXXIV. lO. Śmiglecki, X,X. 153. Śmiszko Marc., XXXIV.67, 261, 266. Śmiszko O" XXVI. 130; XXVII. 192. Śmfszkowa z Geldów Antonina p. Antoszka. Śniadeck'i Franciszek, VI.!. 94. Śniadecki Jan, IV. 37, 38; XIII. 159; XIV. 401; XVIII. 126; XXXVII. 336. Śniadecki Śniegocka Śniegocka Śnitko J., Śreniowski Jędrzej, XXXIX. 315. Cec., ofiarod." XXXV. 31. K., XXI. 50. VLrI. 222. St., XXXIX. 594. �996 Świaniewicz Olga, XXX.272; XXXI.7. Świątkowska Chełmińska Jadw., ~XXVr. 22, 32; :x.XXVII. 451, 454; XXXIX. 455, 54·±' ŚwiątkowskJ± Wad., XX:XI. 173Świba K., czł. T. L., IV. 454; VIII. 333, 3,34,442; IX. 208; X. 118, 119 238, 470, 47'6; XI. 96. Świ'bówna Ernest., XXXI. 173; XXXIV. 302; XXXV. 177, 187. Św±der Andrzej, XXXIV. 296. ŚwiderS'ka, czł. T. L., III. 286, 290. Świderska H., ~X!X. 251l. ŚwiderskJi Bron., ~XVIII. 103. Świderski Zdzisław, II. 126; XI. 110. Świdnicki Br., I. 64; II. 280; III. 154.. 289; V. 170; VI.3'97. ŚwiechowskJi M., :x.XIII. 151. Świer.czyński T., VIII. 336; X. 95. Świerkosz AUr., ~XXI. 173; XXXV. 177, 187; xx:xnI. 157. Świerz L., I. 53. Świerz St., X:XiVII. 167; XX'XI. 67. Świerzbińskli, XVII. 16. Świey}m'Wski Emanuel, X. 101; XIV. 345. Świeżawski Ernest, 'IV. 262; IiX. 87, 148, 24{),349; XVII. 100; X'XVIII. 126. Świeży Janusz, XXXIV. 287; XXkVI. 32, 3,70; XXXVIII. 451, 457, 460; XXXIX. 529. Święcitcki J. A, XIII. 259, 260; XX. 118, 100; XXI. 4:8; X:XVI. 125, :128; nvn. 1~7, 15ill"199. Święcki Tomasz, XXVII. 119. Świętek. Jan, 1.64; II. 195, 373; III. 171, 273,348, 3~a., 362; IV. 46, 49, 57, 115, 260, 3'29, 330, 33'3, 335; V. 37, 39, 104, 144, 146, 197, 258, 280, 288, 289, 360, 367; VI. 107, 315. 316, 320, 325, 33"\, 317,6,411, 414; 997 VII. 222, 223, 228, 235, 33lt 339; VIII. 99, 110, 257; X. 126, 128; XI. 202,. 273, 322, 323, 371, 419; XIII. 88, 90, 96, 161, 297, 345; XIV. 48,63, 77" 171, 172, 177, 220; XV. 7.2; XVII. 28, 31, 38; XX:II. 65; XiXIII. 120; XXIV. 101; XXV. 8, 84, 88; ~XVI. 117; XXVII. 26, 155; XXXI 152; XXXII. 61; ~IV. 269; XXXVI. 45" 47, 49; XXlX.VIII. 215; XXX:IX. 587. Świętkówna, XXXIII. 15,7. Świętochowski Aleksander, VII.228; XXXIX. ~94. Świętopełk pseud. Pauliego Józefa, VII. 2'18, 219. Świstek J., XXXVI. 322. Świtkowski WI., XXVI. 149, 1'511,154. Świtniewski S., X:XXVrII. 4,:n. Sarekelji K., III. 387; IV. 444; X. 293. Sauwowa lza, XX.iX. 191. Sebestova A, VIII. Ill. Sejn, V. 181. Sembera, II. 183; VI. 272, 358; VII. 3'61, 3'67, 368, 370, 317:2; X. 141. Siehara Fr., V. 199. Siilmcik A, XXX:VIII. 3'16. Sipka Samo. V. 242. Sirola B. XXIX. 200; XXX. 248; X'XXVLI. 427, 428, 433. Sismanow J. D., XXVI. 127. Skultety Józef, II. 3'f6; IV. 312, 314, 315; XXx,r. 165. Stefanicz Józe~, V. 254. Stepanek Jaroslav, XXXV. 187, Stepan I., XXXIII. 11. Subert F., I. 2.20,223. Sujanskij Fr., V. 313, 3,17"3,18. Sulek Samuel, ks., II. 2. Svam:bera W., XXII. 162; XXIX.198. T Tabeau Ferd., ezl. T. L" II. 200. Tabeau L, ezl. T. L. V. 296; VI. 320. Tabeński Stan., ofiargd" XXXV.36; XXXIX. 251. Tabor WiJhelm, XXiX:IV. 142; XXXV. 76. Tacyt, I. 107, 112; III. 363; V, 237; VIn. 435; X. 110, 267; XVII. 222; XXI. 200; XXIV. 83. Taczanowski W., X. 462, Taganyi Kar., XIX:IH. 187. Tagliavani G., XXXVH. 360, 362. Tagore Rabintlranath, XXV. 44; XXVI. 117. Taine Henryk, IV. 61. Tais-cher, IV. 33'5. Tajnowskij. V. 3'12. Talko. Hryncewicz J" II. 373; VII, 95; X. 128; Xl. 201; XXI. 49, 97, 243, 245. 246; XXIII. 87, 156; ~XVI. 149; XXXI. 137; XXXV. 30. 33" 69, 7;1, 7-2, 74, 75. Tallgren A. N" XXV. 1. Talmgren, XXI. 64, Talowski, VI. 186. Talvic, IX, 32. Talvj, IV. 260, Tampere H., XXXIV. 2'86. Tan p. Bogora7" XX!XlX. 2, 63. Tański, XXiV. 95. Taraszkiewicz J., XXXI. 17'3. Tarczyński Fr., VIII. 320, 440, 459. TarezyńS'ki W., XXI. 253. Tarde. IV. 336. Tarkiamen V., XXXVII. 441. Tarnaeki JÓz., XXXV. 177. Tarnowska M., ofiarod., XXI. 79. Tarnowski, II. 176, 177, 17H; XIX.75; XX. 154; XXXVII. 410. Tarnowski Iz. III. 289. Tarnowski Stan., I. 24, 186. Tarnowycz, XXXVII. 169. Taroni FeL, ezł. T. L., IV. 454; V. 291; VIII. 333, 3'34, 442; IX. 207. 208; X. 118, 119, 176, 177, 181,238, 452, 470, 471; XI. 9ą 97-164, 273; XXXV. 14, 30, 32. Taroniowa Helena, XI. 316. Tasman, XXXVII. 377. Tasso Torquatto, IV. 161. Taszycki W., XXVI. 149; XXVII. 164, 166; XXX. 260, 262; XXXI. 162; XXXV. 71, 187. Tatiszczew, II. 114. Tatomir, L 63,; XJXIXI,X.593. Taubenschlag R, XXXVIII. 287. Tawenson, IX. 46. Taylor Isa.ak. I. 260. Taylor R, XXX'lI. 172. Tchirkel W., XlII. 68. Tchórznicki J., II. 374; XX. 3>13. Te Rangi Hirva, p. Buck p, H .• XXXVII. 376. Teogenes, fil.' gr" VII. 339. Techmer,\ L 106. TeiJchmeier, XIXI. 4. Teisseyra, X:XII. 162, 163. TeliS'zewski, czł. T. L., IV. 114, 118. Temesvary R, XXIII. 21. Temper K., XXXVIII.52, 58, 85, 87, 98. Teodoryk kl'. Ostrogotów, XXVI. 3. Teofil z Samosaty, IX'. 131. Teofrast, X. 263; 38. Teokryt, XLX. 12'9-131; XX. 85, 13,9. Teolin, V. M. Teophilus, XX. 295. Tepa Franc.. mal. typ. lud., XVI. 259-280. Tepcow, VII. 58. Ter W., :x.XXIH. 157. Terezjasz, XV. 190. Terlecki T., XXXVII. 159. xxn. �991; Terlik Paweł, czł. T. L., II. 96. Terra Helmut de, XXXVIII. 398 3911. TertuHan, VI. 203, 33<0; XXIII. 11, 17. Tesdorpf, I. 222. Tetmajer Kazirn., XI. 329; XUI. 149 150, 151, 164; ~VI. 222--,224, 399; ,XVIII. 227; XIXI'X. 110; XXX.198; XXXI. 150. Tetmajer Włodz., czł. T. L., VI. 3'16,. 391; VII. 224; X. 324; XVI. 419; .xXIX. 110; XXXV. 30, 31; :XXXVIII. 286; XXXIX. 588, 591, '592, 594. Tetzner E., VI. 88, 90-92; VIII. 219; XVII. 184. . Teyseur Jul., organ., XJXXV. 10, II. Thalbitzer, XX liX. 137. Theen-Soby H., I. 182. Theodoretus, .xIII. 88. Thevet A.. XXXIII. 13łl. 'rhiele I. M., XVI. 3'59. Thilenius G., XiXI. 92. Thime A:dolf, XVII. 5:8; XXVIII.235. Thiersot Jul., XUI. 172; XVI. 174; ,XXI. 167, 17'8; XXIX. 151, 204. Thietmar,. II, 115; XH'I. 7, 8; XIV. 42, 48, 66, 218; XVII. 194, 202. Thomas Hel'b., X:XXVIIII. 400. Thomas N. W., VII. 83; XVIII. 98, r02. l Thome,X. 269. Thompson, xxxvn. 4, 10, 340. Thoms W. L, XXI. 85. Thomsen, IV. 447. Thugutówna, X,XIX. 13'1. Thuissen, XXI. 112. Thuven Hjalmar, XVI. 160, 174, 177. Thurnwald R., XXXV. 173, 199.200; XiX:XVI. 127; XXXVIII. 8, 27, 453. Ticinensis Johann ,alch., XXVII.90. Tichonrawow, XXVIT, 17. 999 Tichy Karol, XXVI. 125; XXII. 199. Tiele K. P., XXXVI. 149. Tilbiury Gerw., XXII. 22. Tilke M., XXVI. 149. TiU Stan., XXXV. 15. Tille A, XXII. 57. Tille W. dr., XI. 97, 417; XVI. 43; XXV. 106, 122. Tischendorf, XVI. 36. Titow, XXVI. 87. Tkalcic, VI. XXII. 141. Tlemsen, XVI. 3<11. Tłuk p. Skop Jan, astrol. To'bler A, XX. 185; XXXI. 20; XXXIX. 488. Todorowa R., X,XXVI. 407. Toeppen W., V. 184; IX. 144, 230; XIII. 297; XVII. 56; XIX. 134; .'XXXVIII. 339. Tokarew S. A, XXXIX. 31, 32, 65, 00, 9~, 610. Tokarski, II. 316. Tokarz Petro, VI. 274. Tokarz W., XXVIII. 122, 130. Toldo Pietro, XVI. 417. Tołstoj L., III. 368; VII. 94; XXX. 76, 87, 88, 90, 116, 137-140, 142; XXXI. 12, 14, 15. Tołstow S. P., XXXVIII. 343, 352; XXXIX. 8, 15, 17, 2(),\25, 29-32, 36, 41, 43, 82, 9()" 610. Tomanek L., XXVIII. 167, 174; ~XI. 151, 17~. Tomasz z Akwinu XIX.138; XXVII. 101, 90; XXXVIII. 271. Tomasz z Piotrkowa, astrol., XXVII. 86. Tomasz ze Szczytnego. VIII. 441. Tomaszewski A, XXVII. 166; XXX. 257, 258; XXXIII. 157; XXXIV. 302; XJX'XV. 187. Tomaszewski M., XXVI. 155. Tomasziwskij., XXVI. 94. Tomcsanyi Janos, XJx:xv. 186. Tomerle Zofia, org., XXXIX. 550. Tomicki, XXIV. 82. Tomkiewicz, VI.70. Tomkiewicz Wład., XX,XV. 177, 188. Tomkowicz Stan.) XI. 4'14; XIII. 61; XXXV. 39. Tompson Laura, XXXVIII. 393, 396. Toncic, XXXVII. 433. Topinard Paul, I. 92, 232; IV. 63, 67, 79,) 404, 406; XV. 10; XVIII. 232; XXI. 8, 16; XXXIX. 78. Topolecka L., czł. T. L., VI. 219, 224; VII. HO. Topolnicka J., czł. T. L., VIII. 336. Topolski, XII. 183; iXXI. 145-147. Toschi, XXXVII. 3'60. Toppen M., IV. 1M, 169; X. 3<71. Toth-Pauliny Z., V. 30'3, 300. Tracz F., XXVII. 154. Trail H. D., VI. 209. Trajan, VIII. 171. Tramper W., VI. 224. Tranczyńska Helena, czł, T. L., VII. 112. Tranda W" ofiar., XXI. 79. Trankfurt, XXI. 229. Trapellas. VII. 80. T,raugmann R., XXVI. 97. Trautmann, XXX. 213; XXXIV. 61. Trąba Mikołaj, XIX. 140; 141. Treblin M., XXXVIII. 328. Treichel, I. 183, 184; XXXV. 64, 69, 75. Trembecki Stanisław. VII.223; XIII. 50; XXIII. 122; XX,IV. 99; XXXIX. 573, Trentowski, XXIV. 94; XXXVII.145. Tretiak J., IV. 162, 163, 168, 171, 263, 27'6,.387; V. 45; VI. 406; XVI. 248, 256; XXX. 223. Tretiakow P. N., XXXIX. 00, 99. Treter Mieczysław, czł. T. L., XI. 85. 93,\ 95, 3<23,324, 325, 343; XII. 86, '905-98, 112, 193, 270, 274, 3'25,347; XIII. 75, 7'9, 168, 264, 343-347, 301; XIV. 195, 345; XV. 151; XVI. 226, 22:7,233, 259, 290, 32(), 3,23, 411, 414; XVII. 110; .XiX. 311; XXI. 248; XXVI. 125; XXVIII. l, 3" 4, 6; XXXI. 172; XXXVI. 11; X,XiXIX. 434. Trębacz, XXXVII. 168. Trifo'now, XXlXVIII. 349. Tr~gault O. N., XXXVIII. 371. Trithemius Joh., alch., XXVII. 90, 100. Troelsch E., XXXVI. 153. Troickaja A. L., XXXVIII. 347.' Trofimowa P. A, XXXIX. 79. Trojak, XI. 70. Trojanowicz Sim., XU. 273. Trojanowski Edw., XI. 108. Trojanowski W., XXIII. 157, 160. Trojnar JÓz., czł. T. L.,. XII. 98, 193; XIII. 75, 7,9. Tromatore Ant., V. 190. Trom:batti, XXXVII. 74. Troszczanskyj, XXXVII. 100-105, 108-111, 117" 118, 122, 123, 126. Tro'Yes Chretien de, XVI. 218. Trubecki, XXXVII. 3014. Trubn Ibn Foszlan, IX. 321. Tru<:hlarz, XIII. 153, 158. Truchly Stefan, II. 79. Truhelka C., XXXIV. 71, 94, 126. Truhlava Ant., VII. 207. Trutowskij, XVI. 163. Tryplin, XXVII. 50, 61, 66-72. Tryszczyła Franc. J" XIV. 246. Trzcieniecki r., XXVI. 149. Trzepaczówna M., XXXVII. 160,191, 192, 2'23; XXXVIII. 451, 458. Tscheraz Minas, VII. 85. Tschich K •. XII. 340. �1000 Tschinkel W., XI. 211; XV. 145; XXIII. 18. Tschiswitz L., XVI. 16. Tschudi F., xxxrx. 4186. Tschumi D., XXJ1X. 152; XXXIX. 496. Tsigara-Samureas M., XVII. 200. Tuci G., XXXVII. 3'60, 362. Tuczyński Ksaw .. XXVIII. 142. Tudebodus, XV. 181. TudecliJus S. A, XX,I. 229. Tuhan Baranowski, XXXI. 111. Tumy J., XV. 145. Turajew, x.x:..XII. 104, 121, 122. 123, 125, 126, 142, 143, 144" 146, 153, 172. Turchi N,., XXXVII. 360. Turczański ofiarod., III. 28'9; XI. 32~. Turczynowicz M., XXXVII. 466, 467; XXXVIII. 299. Turcin R., XXVI. 127. Turjański K., XXXI. 155. Tu,rkowski L., XXX. 2~'1, 292; XXXI. 7. Turnau I., XXXVIII. 33~. Turner, XVIII. 29. Turnsk M", XXXVII. 435. Turowiczówna Jadw., XXXIII. 15'7; XXXV. 177. Turowskil VI. 38, 70; XIX. 84, 103, 123, 150. Turowski K.. VIII. 445; XIII. 150. Tuszkówna Janina, XXXIV. 26:5, Tuszkó\vna Bron., XXVIII. 33, 34. Tuwanówna Janina, XXXIV. 265, 266; X'XXVIII. 480; XXXIX. 467'---483, 605. Tuwim Jul., XXIII. 159, 166; XXV. 78; X'X'VI.149; XXVII.104; XXXV. 188; XXXVII. 291 309. TwardOWSki dr, VIII. 99, 224. 1001 Twardowski Ant., czl. T. L., VII. 112. Twardowsk;i Kacper, IX. 138, 4115; XXI. 91; XXVII. 12'2. Twardowski Kaz., prof. XXII. 26; :X:XVII. 124. Twardowski Samuel XXVII. 106, 121, 124. Twardowski Wawrz., XXVII. 123. Twarecki Tad., XXXIV. 142; XXXVI. 7. Tworzymir, IV. 111, 272. Tyczyński St., IV. 118, 235. Tymeus4, II. 107. Tylor E. B., I. 15" 92; III. 85; IV. 3'36, 337, 396; V. 2{n~204; VI. 7, 1315, 16-18, 20" 22, 24, 113-124, 225, 227, 245, 32,1, 340; VII. 1--28, 94; XI. 283". 284, 285, 291; XIII. 56, 57, 164; XVI. 27; XVIII. 230, . 231; XIX. 154; XX. 190, 213; XXI. 4, 13, 83" 182; XXII. 13--20" 25, 27, 158; XXVI. 101; XX,x. 8; XXXIV. 4:1; XXXVI. 18~. 354, 3'55; XXXVII. 3'8, 68, 69, 165; XXXVIII. 15, 224, 283; XXXIX. 661. Tymieniecki K., XXVI. 133, 149; XXVII. 143, 174; XXXV. 188; XXXVIII. 3'9'2. Tyne BaL, IV. 451, 454; V. 99, 100, 291; VI. 318; VIE. 333, 442; XI. 2,12, 2,20. Tyne St., XXIIX. 166. Tyndar.. XXXVI. 181. Tyrszowa Renata, organ., II. 34, 3'5; XXVH.200. Tysowicz Maria, XXXIV. 142. Tyszkiewic7J E., organ., V. 205, 206; XXVII. 156. Tyszyński VII. 227. Tyzenhaus, XXXV. 181. Tzsehope, II. 120, 122; III. 379. u Uchtomskij, XlVIII. 137. Udalcow A D., XXXIX. 72, 82-'84. Udziela sew., red. "LUDU", I. 61, 64, 188, 192; II. 373; III. 285, 289; IV. 59, 83, 100, 299, 344, 345, 348, 451, 452; V. 36, 42-44, 91, 99, 100, 147, 235, 266, 276, 277, 278, 280, 290, 292, 294, 369; VI. 4, 112, 221, 315, 318, 319, 324, 326, 336, 384, 412; VII. 95, 208, 227, 233, 237, 275, 323, 336--338; VIII. 89, 100, 110, 144, 157, 170, 198, ~19--224, 262, 333, 334, 432, 443, 445; IX. 94, 102, 178, 197, 207, 301, 310; XI. 17, 96, 98, 100, 110, 200,214, 306, 312, 320, 327, 341, 342, 389, 394, 410, 418, 419, 422; 424, 440; XII. 42, 97, 190, 219, 220, 232, 268, 275; XIII. 43, 44; XVI. 222, 328, 347, 422; XVII. 128, 267; XIX. 148; XX. 298; XXII. 122; XXIII. 51, 115, 116, 124, 126, 146, 151-·156; XXIV. 116; XXV. 49, 60, 110, 111, 113, 144; XXVIII. 58, 136, 215; XXIX. 157, 192, 193, 208; XXX. 10, 36, 249, 267, 268; XXVII. 155, 156, 160, 169, 174; XXXI. 68, 86, 173; XXXIII. 95, 140,151; XXXIV. 265, 297; XXXV. 5'---41.)66, 69, 71, 7'2,74, 75, 168, 177, 188; XXXVI. 12, 34, 40, 41, 414--47, 53, 2123--226,242, 2'43, 250, 402; }(}CXVII. 161, 284, 303, 340; XXXVIII. 215, 304; XXXIX. 316. 587, 588, fj89. Udziela Sew., junior, XXXVU. 445, 446. Udziela Helena, organ... XXXV. 14. Udziela M., VI. 410; IX. 417, 427. Udziela Zofia, organ., XXXV. 14. Uhland I., XVI. 16; X'X. 220, 245; XXI. 166; XXII. 148. Uhlemann. XXXVI'I. 253. Uhlenbeck, XXXVIII. 46, 49. Uhma Rom., Xx. 155. Uhorczak F. prof., XXXIV. 302; XXXVII. 476. Uhowiee J., V. 85. Ujazdowski Tad., XVI. 252, 254. Ujejski Kornel, XXXIX. 355. Ulanowsrot B., X. 136; XIII. 60; XIX. 121., 141; Xx.. 156, 164, 197, 199; XXII1.158; XXVI. 5, 8; XX:VU. 101, 145; XXXVIII. 200, 2'1'1. Ulanowska Stet, I. 19, 187; IV. 46, 153 156; V. 22, 43; VII. 3U, 226, 23~; XU. 79; XVI. 350; XVII. 32; XV,mI. 108; XXXIX. 586, 589. Ulbrich-Kudelska 11'., XXVII. 189. Uldall Kaz., XXXIV. 283. Ulenieeki JÓz., ezł. T. L., I. 96. Ullmann, XXII. 6. Ulpian, XXXIX. 1'50. Ułaszyn H., III. 385, 300,; IV. 114; V. 289; VI. 4414, 415; VII. 100, 224, 2:26, 240; 336, 3138,339; VIII. 90, 92, 94, 210, 211, 214, 22'2, 2,23, 424, 440; IX. 190, 19 9" 422; X. 240, 352, 374; XI. 4<39;XU. 196, 3'3'8, 345; XIII. 70-74, 166" 167; XXXIII. 157. Ungar dr, I. 63. Ungarelli G., X.XXlIII. 17. Ungler F. druk., XXXIX. 324. Unterforseher, XI. 366. Urbańczyk Fr., ezl. T. L ... VI. 224. Usener Henryk, X. 114; XVI. 41; XX. 230; XXII. 2, 3, lO, 11. Usuąrd, XX,I. 109. Uwarow., XXI. 64. Uzdowski M., XXVI. 155. Uziembbo Henryk, X. 352. Uznański J., ofiar. XXI. 79. 1 �1002 Vaclawik Antoni, V. 183, XXVII. Venedykova V., XXXVI. 407. 199; XXIX 118, 200; XXx. 182; Venillot Ludw., II. 108; IV. 356. XXXVI. 369; XXXVII. 350; Ventzel H., XXI. 17'6. X,x,x,VIn. 3'57. Vergilius Maro, p. Wergiliusz. WirVache de Lapouge, XXXIX. 424. 'giliusz, XXXVII. 129, 130, 132, Vaihinger H., XXI. 184; XXXVI. 359. 1M., 136. Vaillant I., XXXVIII. Vernala Ken., XVI. 354. Vainov, XXVUI. 20. Vernean, I. 91, 240. Vaikai A., XXXVIII. 361. Verniet Ruiz, Jean, XXXIX. 483. Vakarelski Krist., XXX. 249; X'XXVI. Vers<:hner O. V..,X.XXIII. 145. 406, 407; XXXVII. 4<37. Veselowskij N. p. Wesełowskij N., Val Fontanalba. XXX. :'29. 'XXXIV. 182. Valentini G., 'X. 2712; XIV. 403; Vespu<:jusz, XXXIX. 34(J.. XX:XVIrI. 359. Vico G., XXXVI. 185, 352. Vallee-BO'Ussin de la, XXXIV. 2. Vidal de la Blanche, XX.XVIII. 205. Vambery H., VII. 55; XXIII. 46. Vidossi R... XXXVII. 362. Van der Ven, XXX. 252. Viellemarque, VB. 83. Vandal, XXXVI~iII.239. Vierkandt Alfred, VII. 220; XiXII I. Vanel, VI. 365. 182. Vanicelli L., XXXVII. 360, 362. Victor N. druk., X,XIXIX. 346. Vulkasovic T., XXXVII. 436. Vikśr Bela, VI. H~8. Vaphio, XXXVII. 289. Vilkuna Kustaa, XXXIV. 283, 285; Va'ragnac A., XXXVIII. 205. XiXiXVI,I.438, 441. Varigny dr, II. 99. Villard de Monneret, XXXVIII. 3u7, Varon Terene, XXXVII. 12,9. 368. Varro, XXI. 191. Villiere de Lille Adam XVII. 23. Vasmer M., XXV. 1,23-126'; XXVI. Vinson, VII. 85. 97, 1312,149; XX'X'IV. 46, 50, 56, Virchov Rudolf, I. 91; VIII. 321,440; IX, 2.98; XlXVIIrI. 9. 67, 60.. 62, 63, 177, 296; X:X1XVI. 3,81;.ixxvu. 82; XXXVIII. 319. Viski Kar., X!XiXIV. 297; XXXVII. Vasil: Alojzy, x X.XIX. 427. 3'55,3'54. Viterbo Gottfryd, XV. 178. Vavrousek Bohumil, XXIX. 165, • 6. Vaisanen O., XXXVII. 438, 441.. Vitiazewskij S., XX.XIII. 158. Vaananen L XX.XVII. 441. Vitry de Jacques, XXVII. 125; XXX. Veckenstedt E., IV. 59, 391; XV. 27. 91, 108, 113; XXXI. 17 142. ViV'iJanmistrz, XXVIII. 205. Vedel Valdemar, XX. 233, 236" Vedr, XXXVIII. 52. 68, 98. Vlachovic Mitar, XXiIX. 132; XXX. Veegtius, XXXVII. 138, 140. 248. Veleva M., XXXVI. 407. Vlastan B., XXXVIII. 357. Yen van der, XXIX. 134 203, 204, Vlislocki H. von, V. 37. 207. Vodicka K. St .., VII. 238. 1003 Vornander, XXXIX 87. Voges Th., I. 186. Vosler, XlXXVII. 315. Vogt Fr., XIB. 56; XI·X. 69. . Voyt F'l I. 25, 27. Voigt, VII. 210. Vries Jean de, XXXVUl. 149, 205. Vojenskij I., IX. 110. Vdatsky, V. 254, 303, 307, 317. Volf J., V. 314, 3,18. Volksmann., I. 184. Vrtel S", XVI. 2'32, 417; XiX. 314. Vollgrat K •• XXI. 83. Vrtel-Wierczyński, ~X;X. 82. Vuk, X'XX'III. 11. Vollschwitz J., XX'I. 172. Vuk St. K., IV. 59. ValneY,XJXII. 147. Vukasovic T., XXXVII. 436. Voltaire, p. WoIter, I. 55; XXX. 141; Vukasovic V. V., XXXIV. 124. X'XXVI'II. 3~1. Vulpesco Miichel, XXV. 138. VoItel', XXXIX'. 17:6. Vu1pius Chr., XXII. 168. Vołkov P. M. XXV. 123. Vurnik Stanko, X.Xx. 248; XXXV. Voragine de Jakób, XV. 22; XXVI'I. 17'3. ,lO, 11. Vutelic- Vukasovic, VII. 83. Vordemfelde Hans, XXVIII. ioo. Voretsch, XV. 174; XX'. 235-240. Vyskow, II. 150. w Wacław z Oleska, p. Zaleski Wacław .. I. 194; III. 128; IV. 49, 57; 394;' VII. 134-140; IX. 144, 223; XI. 293; XII. 342; XV.208; XXXI. 129; XXXVIII. 206. Wach I., XXXVI. 153. WachC'lz Leon, X. 225. W.achowski K., XXIII. 160. Wackernagel H. G., IX. 132; XVI. 321; X'ViII. 13'6; XXXIV. 131; XXlXVI.. 311; XXXVIII. 469; ·XJXXIIX'.485. Wackernell, XXI. 167. Wacławski, XliX'. 37. Wad deI L. A., XXXIV. 2. Wadowita Marcm, XliX. BO. Wadowski S., V. 3,91. Waffen'tlach., XlXVI. 5. Wagilewicz, I. 195; II. 280; III. 287; VI. 304. Wagner, XliX. 69. Wagner P., VII. 77, 194, 195, 199-203; XVI. 174. Wahle E., XXXHI. 145. Wahlenberg J., Hr. 267; X'II. 4. Wahylewicz D. J'l XVII. 162. Waitz Theod .• I. 154; II. 107, 110; IV. 3'56; VI. 24, 2~8, 24'3, 244; VII. 24; XV. 10; XXI. 83. Waizer R., XVI. 156. Wajs, VI. 38. Wajs Mikol. astr., XXVII. 86. Wakar Wł., xXrn. 150. Wakarelski Chr., XXVI. 128; XXVII. 182; XXXI. 173; XXXIV. 83, 297; XXXVIII. 205. Walczyński S, I. 64; V. 289; X.XXVI. 43. Walde A., XXI.119; XXII. 6; XXXVI. 3'84. Waldis B., XVI. 321. Waldstein Ch., XXII. 48. Walentyn Basilius, alch., XXVII. 90, 91. Walewska Cecylia, X. 127, 364. Walewska Maria, XXXIX. 525. �1004 Walewski.; III. 210. Walicki A., I'X. 314. Walicki Mich., xrxVI. 155; XXXI. 172,173; X.XXIV. 297, 303. WalLgórski Andrzej, XXXVIII. 211; XXXIX. 181..4'3'9,625. Wallace, I. 74. Wallas AItwood, XXXV. 179. Waller E.. XXXVIII. 468. Walles, II. 99. Wallis, podróżnik i odkrywca, XXXVII. 377. Wallis Ł.. XX'II. 64; X;XHI. 118; XXV. Hl; XXXIII. 140. Wallis St., XXVII. 174; XXX. 241; XXXI. 173; XXXIII. 158; XX'XVIII. 440. Wal1i:sch H., XXXlII. 158. Walters H, B., XXXIV. 69, 95, 120. Wałach Mich., czł. T. L., I. 268; V. 197, 288, 289; VI. 315; XX. 311. Wałecki A., XXXVI. 198. Wałęga Leon. I. aD, 63; XI. 321; XJXIXVI.40. Wałtari.a-Woślieanski Jan, III. 387. Waniek Gustaw. VII. 97. Wanke Ant., inform., XIXJXIII. 5. Wansowa T., V. 381. Wańtuła Andrz., XXXV. 177, 188. Wańtuła Jan, X,XX:IV. 300. Warchał Józef, infor., VII. 178. Warchałowska Helena organ., XXXV. 13. Warchałowski Jerzy, IX. 299; X. 98, 103, 231, 324. 368; XI. 108, 20a, 321, 418; XVI. 419; XX. 31; XJXI. 54; XXVI. 125. Warchoł St., czl. T. L., XXII. 161 Wargocki" X:III. 11. Wargowski M., XXVII. 166; XXXI. 174; XXXIII. 158. Warmiński I., XV. 249; XXVII. 7, 62, 68. 1005 Warmski M., czl. T. L., II. 28a. Warner L., X:XJXVIII. 397. Warschauer, X'iXVI. 4. Warsicki I., XXVI. 149. Warski, IV. 448. Warszewicki, III. 110; XX. 117. Wasiewicz Z., ofiar., XXI. 7.9. Wasilewski Edm., X. 383-386, 406. Wasilewski Leon, III. 189; VII. 223; VIII. 199, 200., 218; XVII. 251; XXV. 144; XIXVI. 155; XXVII. 157, 164, 166, 174; XXIXV. 177. Wasilewski Tad., XIiII. 155. Wasilewski ZygmUJnt, I. 152 188; IV. 49, 169; VI. 20; VII. 96; XI. 95, 320; XIV. 3·67, 3,68; XVI. 3i5; XVIII. 108, 136; XllX. 3'5; XXIII. 51; XiXIV. 99; XXIXVI. 35; XXXIX. 587. Wasilij Al., IV. 94. Wasilkowski Eustachy, XXI. .270; XXVI.83; XXXI.174; XXXIV.303. Wasiutyński B., XlXI'X. 148; XXXIII. 158. Wasylewski Edm., XXXIX. 578. Wasylewski Stan., XIII. 2,91; XIV. 195, 1.96; XVI. 110, 236,' 237,. 247, 3518, 371; XX. 31; XXIII. 168; XXXI. 127; XXXVI. 37, 54. Wassan Girej Dżalbagi, XXX'I. 156. Wasser Oz". IV. 238. Wasserschleben F. H., XXXI. 46. Wast Teod., XXV. 111. Wasung M., dr czl. T. L., VIII. 112, 221; XII, 98. Waszyn H.. X. 3'51. Watzinger C., XXXIV. 133. Wawrzeniecki Marian, VII. 94, 337; VIIT. 88, 89, 320, 439; IX. 299..301; X. 240. 351; XI. 20i, 202, '418; XVI. 3,36,412, 414; XVII. 29; XlXI. 43, 70; XXII. 1M, 113; XiXIII. 51, 158, 159, 187; XiXIV. 112, 116; XXV. 6; XXVI. 7{}-73..84; XXVII 62, 65; XXIX. 1B?-; XJXXI. 174; XXXVI. 5; XXXVIII. 269; XXXIX. 587-589, 591. Wawrzewski, II. 195. Wazowa E.,XXVII. 2'00. Wąs Stefan, XXV. 1~. Wąsowicz Dunin, VI. 224. Wąsowicz J.", XXVI. 96, 129, 149, 155; XX-X. '260; XXXIII. 156; XXXV. 177, 188; XXXVIII. 325, 326. Wąsowicz-Sopoćko M. mal., XXXVIII. 451. Wątor Michał, XU. 2'19. Waber Johann, XXXIX. 496. Wdowin I. S., XXXVlU. 346. Webb C. J., XXXVI. 148. Weber, I. 95. Weber A, VH. 40, 3126;XV. 197. Weber M., XXXVI. 145. Webiger A, XXV. 129. Webster H., XVI. 107. WecherHn" etnogr. muzyk, XIII. 172. Weddansi, I. 70. Wedderk,o'Pf Th., XV. 47. Weddingen, XXI. 167. Wedte Jan inform., VIII. 3'12. Weege F., XXXVH. 130. Weegli O., XXXIX. 496. Wehrhan Kad, XV. 257, 259; XVI. Ul; XiX. 216; XXrx. 127. Wehrli H. J., XXXIX. 494, Weidig, XLX. 69. Weier, XliX. 144. Weigel T., VI. 320. Weinhold Karol, II. 110; IV. 96; VII. 152--<154, 3'216; X. 24'5; XVII. 128. 261. Weinreich D., XX,XVII. 133. Weisbach, XJXI. 242. Weiser, XXVIII. 142. Weiss Rich., XlXlXVIII. 151, 15~, 187, 198, 202, 205, 468, 469; XXXIX. 48~l 503. Weisenberg S., XXIII. 33. Weissmann, IV. 448. Weitzel Aug., XXiXV. 188. Weliehowski J, ezl. T. L., I. 63; V. 195; VrI, 2134. Welcker G. F.., XVI. 320; X':X!II.47. Weller I. Th., XXXI. 18. Wellman I., XXXVIII. 361. Wells C., XXXVI. 210. Wells Jan' z Poznania, wychow. synów Kaz. Jagiell., XiXI:X. 62, 63. WeItzel, II. 193. Wełyczka Samuel, I. 162;X:XVII. 120, 121. Wendlinger E., XVI. 115. Wengrzenowski S." V. 189. Wenjaminow I., VII. 15~. Wenker, VI. 3,719. Wenker G., XXXVIII 15. Wenlersse G., X. 128. Wepnikówna W., XXXVIII. 461. Werchratski., XXVIl 16, 27; XJX.X. 117, 126, 127; XXXVIII. 165. Werczewic Wuk., XVIII. l3s---,g. Werdum Ludw., XXXIX. 572. Werdum M., XXXIX. 2'99. Werdum Ulryk, XXVI. 71. Wereńko F., II. 373, 374, 374;V. 37; VII. 222; XXVII. 157. Wereszczyński Jak, XXVII. 119; X!XTX. 64-66, 68; XXXI. 127. Weretelnyk' Andrzej, VII. 335. Wergili, Wergiliusz, p. Wirgiliusz, Vergilius Maro, XIX. 130, 133; XX. 85; XXI. 187; XXVI1.10o; 129, 130, 132, 134, 136. Werner A, XIV. 311; XV. 249. Weryha, VIII. 212; IX. 293. Weryha Wład., II. 17; IV. 50; V. 81. Weryho W., XXVII. 15'7. �1006 1007 Wesełowski A. N., XVI. 218; XX. 178; XXVII. 24; XXX. 115, 116; XiXXIV. 182; XXXVII. 7; X,X'XVIII. 352; XXXIX. 22, 28. Wesley, VI. 114. Weslowsky E., XV. 145. Wesselofsky, V. 369. Wessels E., XXX. 166. Wesselski A., XXVII. 2, 24, 35; :XlX,x, 83,; 95, 128, 141; XXXI. 17, 20-22. WeS'Sely A., XVI. 16. Westermann D., XXXV. 2'0. Westermarck E., I. 36, 40, 43. 68, 7'4-77, 145, 150, 151, 154; IV.336, 357-359; !lX. 304; :X:III. 57; XV. 27; XIX. 154-155; X,XIX. 134; XX.XVIU: 64, 277. Westrup C. W., XXVIII. 97. Weule, XVIII. 226. Wewiórski J., III. 91, 96; IX. 178. Wexówna M. rys., IX. 207. Weym.ann, XVI. 283. Weyssenhoff, II. 373. Węclewsk1'; XLX. 103, 128" 131, 151. Wędkiewicz S., X~XI.70; XXXIV. ID. Węgierski Albert, VII. 149. Węgierski Andrzej, VII. 146. Węgrzynowicz J •., VII. 37. Węgrzynowicz L., XXI. 70, 246; XXVI. 142; .XXVII. 174, 193; XXX. 184; XXXI. 174; XXXIII. 158; XXXIV. 2,97; XXXV. 16, 31; XIXXVI. 82, 327; X:XXVII. 475. 47,6; X.xXVIII. 162, 451, 457; XXXIX'. 600. White L. A., XXXVIII. 3.74,369. Whitting I., XX:XVIII. 393. Withe K, XVII. 260. Wiąz<l'wski K,X,."XVI. 129. Wiekram, XII. 3<28;XXVII. XXXI. 23. 125; Widajewicz JÓz., XXV. 144; XXVI. 155; XiXXI. 174; X!XXV. 178, 186. Widder,. X. 24'5. Widekind, X. 145, 150. Widmann K, VII. 3'5; XVI. 110; XIX. 124. Widżaja, V. 285. Wieczorowski T.ad., XXXVI. 376. Wiedemann kron ..., I. 116, 13'6, 184; :xX. 183. Wielhorski Wł., XXVI. 149. Wielkowiczowa-Motyczkowa, inform. XXX.2oo. Wielkowski, II. 195. Wielog~owS'ki Walery, XIX,XIX. 004, 585. Wielopolska Marianna de la Grange, VIII. 323. Wiener A.,' XXXVIII. 400. Wiener Leo, IV. 346; XV. 146. Wiener M., X. 3l7'0. Wiercieński Henryk, VI, 410; VBI. 111; X. 461; XVII. 255; XXVIII. 168. Wierczyński Wrtel Stef., XXVIII. 15; XXXVI. 66,.7,5. Wierusz-Kowalski Alfr., XXXIX. 592. Wieruszewski A., XX:VI. 149. Wierzbicki, X'XEX. 154. Wierzbicki D., XIII. 161. Wierzbicki Ludwik, czł. T. L., IV. 107< 235; V. 196; XX. 3'13. Wierzbowski, X.193, 199; XIJX. 98, 10Q, 105, 132. . Wier~bowski Erazm.; XXVIII. 176. Wierztbk>wskiTeodor, X. 240; XXIII. 114; XXv. 31; XXVII. 82-88, 89. Wierzchowski Zygm., I. 63, 64; IV. 393; V. '3,7; I,X. 302. Wiese, XXXVII. 40. Wieseman. XXI. 168. Wiesłowski El., IV. 94. Wiesner, XXXVIII. 38, 40, 42, 43. Wietor druk. p. Vietor,. XIX. 8,1, XXXI;X. 346. Wiewiórski Jan, III. 190. Więckowski M., XXiXIII. 158, Wiggers J., X:XXVI. 156. Wihtol Józef, XXXV. 178. Wijk N. van, XXV. 123. Wikman Rob. XXx. 253. Wiktor Jan, XXIII. 156; XX!X. 145, 147, 162; XXXIV. 297; XXXV. 188; XXXVI. 347. Wiktorowicz inform., IV. 376. Wilamowitz U., XV. 2,1; X:X. 220. Wildegahs., II. 291. Wilhelm Fryd., XII. 339; XV. 145. Wilhelm z Holandii, xrx~ 126. Wilk Bal., XXXV. 188. Wilke G., XX'!. 28; XIXXV. 195, 198. Wilken E., XIX. 69, 160. Wilkocki, X1\X. 130, 1413. Wllman-Grabowski, XXXV. 188. Willsein, XIV. 335. Wllmotte, XIX. 69. Wilson Th., VU. 2.87; XV. 10 Wincenty z Beuvais, XIX. 119. Wincenty z Szamotuł, XUI. 349. Windakiewicz St., VII. 30; VIII. 417, 431, 448; J{. 128, 193; XIII. 61; 'XVI. 254; XIlX. 50, 55-, 70, 80, 105; XOC.7.'1,154; XJXIU. 113-"114, 117, 1~; XXVIIi!. 108, 110; XXXIII. 158. Windakiewiczowa Helena, VII. 94, 340; VIII. 4; 3129,4117;IIX. 97~102; X. 211; XIII. 299;XV. 152; XLX. 105; XXII. 66, 7(Y, XXIII. 113; XXVII. 110; XXIX. 1~1, H)(), 1511; XXXV. 178, 188; XXX'!tX. 589. Windisch E•• XIX. 301, Winiarz Alojzy, I. 186; III. 87; VII.31. Winkowsk'i Franc.; nI. 192, 285; V. 284. Winogradow, XXVI. 87; XXXVII. 3'15; XiX:XIX. 36. Winter M., XVII. 261; XXX. 252. Winter Zy.gm., XVIU. 23'9. Wintera Wawrzyniec, J{'l. 317. Winternitz M., I. 93; XXI. 84, 92. Winzer Joh.) XVI. 3>58. Wińcza Henryk, XI. 418. Wirgiliusz, p. Wergiliusz, VergiHusWergili, II. 2; XIII. 92; XV. 42; XIX. 130, 133; X.x. 85; XXVII. 100. Wirtz) Paul, XXXVI'll. 465; X~X.:r~. 486) 491. Wiseman, XXI. 119. Wisk owa tyj Kon., X!XiXI. 158. Wislocki H., XlII. 161, 162; XXII. 4(} Wisłocki WIad., III. 228, 254; VII. 30, 31, 219; XVI. 42; XIX. 99, 160; XIXVII. 79, 89, 95, 96; XXXIX. 611. Wissler Cl., XXIX.138; J{J{XVIII.17. Wissowa, P. Pauly- Wi'ssowa. W:szniewski M., IV. 1:14 118; V. 43; X. 204; XIiX. 74, 102; XX. 15e; X,XVII. 84, 85, 91. Wiślicki J., VU. 112; XXXIX. 583. Wiśniiak I., XXJ{IV. 265. Wiśniewska, XXXI. 174. Wiśniewska Felicja,. czł. T. L'., liX. 208. WiśniowS'!ti Tad., czł. T. L., VIII. 336. Witenes, LII. 98, 106 Witanowski Rawicz Michał, czł. T. L., IV. 153, 260; V. 42, 293; VI. 198, 411; VII. 337; VIII. 88, 219, 440; IJ{. 294, 310; X 472; Xl. .,340; J{III. 337; XVI. 250, 414; XXVIII. 249; XXXI. 152, 156; XXXIX. 586.. Witaszewski'j, XXXVI1.10o. �l00~ 1009 Witek Jan, V. 50; IX. 303; X-XlXIX. 569. Witkney W. D., I. 110. Witkiewi'cz Ign., XXIX. UO. Witkiew~cz K., XXIII. 1:Ni; XIXVI. 12'5, 155; XXXV. 34; XXXVI. 394. Witkiewicz Stanisław, III. 626; IV. 279; VI. 17.5~1719,192, 183, 185, 319; VE. 191; X. 109, 240, 324, 460, 4.'63, 464, 4167; XII. 203, 204. 3127;XII. a3; x.rmI. 164; XVI. 62, 392; XVII. 1; XVIII. 70; XXI. 80; ,XXX. 7'6, 7'7, 81., 82, 98, 135-140; XXXI. 85, 150; XXXIV. 271; XXXVIII. 286. . Witkiew~cz. Stan., syn (Witkacy), XlXiXVIU. 285. Witkowski, VII. 2'34. Witkowski L., XXXVII!I. 46. Witkowski St." x:x.. 152 XXV. 144; XiX:VI. 1402, 149, 15·5; XXXIII. 100; XiXXV. 173. Wi:tlitz, U. 119. Witold W. Ks., LU. 99---,101,103, 100, 107; X'X. 278, 279. Witort Jan, I. 223, 224, 2162,26B; II. 9, 46, 97, 186, 1'97, 2017,277, 304, 13108365, 37'6; III. 6, 127, 13,7.,1711, 172: 181, 213, 224, 3'13', 3'70, 374; IV. 30, n6, 150, 2:56,3100.,3 81,449, 4513; V. 20, 25, 719, 100, 120, 18'5, 11819, 2104,208; VI. 26, 120, 213, 245, 340-, 410; 'VLT. 29, 94, 337; VIII. 21, 84, 100, 408; IX. 86, 174, 303; iXlI. 93, 95, 323; XVI. 217; XIX. 146; XXVII. 157; XXVIII. 113; 1 XXX. U. Witoszyński, V. 295. Witowt W., X. 352; XII. 268; XVI. 96; XVII. 74. Witryol Ar., IV 238. Witschel Leo, XXV. 144. Witsen Nicol., XXXIII. 137. Witte Hans, XXV. 125; XIXVI. 150. Wittyg W., wyd., XIX. 96, 117. Witwicki Stefan, VIII. 209; XVI 258; XlX1X.88, 91, 98. Witzig E., XXXIX. 519. WiJzel Adam, VI. 400. Wjela Rad. Jan, IX. 96; XII. 338. Wlis'locki H., I. 1317; IV. 200; XXXVII. 293. Władimirow, XXXI. 50. Władyczanka Maria, XXXIX. 600. Władysław leI, X,III. 59" 61. Władysław IV, III. 263" 266. Władysław król, II. 11'6. Władysław Łokietek, Xl'll. 59. Władysław Warn., HI. 112, U5; XIXV. 46; XXiX:I. 158. Własnowolsk,a Anna infor., VII. 177. Włodek L., X. 462, 4163. Włoideński Błażej, 1,1.218. Wodeckjj Hip., I. 64, 131. Wodzicki st., XlVII. 21; XX!I'X. 100. Wodziczko Feliks, cu. T. L., VU. 112. Wodzinowski Wine., mal. typ. lud., organ., X~V. 30; XXXIX. 592. WoelffHn H., Xxx. 9. Wohleb JÓz., XXIX. 127. Woilt Jacobus, XXIX. 56. Woj:ciech z Brudzewa, XI. 435. Wojciechowski, I. 2128; III. 369; V. 255. WQj~iech.owski F., VJI. 155, 161, 162, 164--166; VI'I:I. 2U. Wojciechowski Kar., XIII. 151. Wojciechowsmt T., XVI. 286. Wojciechowski Z., XXVII. 166, 175; XXXVIIiI. 300; XXXIX. 594. Wojdyła W., V. 200., 280. Wojewódzki B., XXVI. 150. Wojkowski A., XXXVII. 147, 159. Wojnar Kasper, I. 144. Wojnarowska J., V. 391. Wojniakowski Kaz.o maI. typ. lud., XVI. 267; XXVlU. 169. Wojnicz, I. 1218. WojnowskojjStan., X. 23 5. Wojtarowicz Ludwika, XXXV. 188. Wojtecki A., XXVI. 155. Wojtyga Franc., XXXV. 1'88. Wokroj Franc., XXXIV. 142; XXXVIII.309. Wolan, XX. 117, 153. Wolanowski Igna·cy, VI. 411; IX. 299; XLx.. 36, .w; Xx...x.I. 61. 1 Wolf G., IV. 181; XXI. 2,29. Wolf J" Xi£. 349. Wolff Fr. A., XX. 235. Wolfgang Wesely,' IV. 182. Wolfram z Eschenbach, XV. 184. Wolfsgruber, XILI. 69. Wolhaupter E., XXXIX. 160. Wollner W., VII. 231; Xx. :?i3O. Wolniewicz, VI. 224. Wolnik, I. 181. Wolny Wł., V. 101, 197, 289; VI. 315, 316, 414, 4115;VII. 23'5, 3i38, 339. Wolska M., IV. 107, 118, 235; V. 90, 195; vm, 2318;XXX VI. 40. Wolski Milk. aIch., XXVII. 94. Wolski Włodz." XI. 405, 4017;XII. 174. Wolski Z., ~xxvrl[. 299. Wolter A., p. Voltaire, VI. 415; VUI. 111; XVIII. 97. Wolter E., XXXII.103. Wolters P., XXII. 36. Woltmann, XXIX. 1503. Woltner., XXV. 124. Wołkow T. K., I. 96, 149, 183; II. 6, , 7, 8; VI. 400, <W3; VII. 81, 87; XVII:I. 13,7;XXI. 247. Wołłosowicz S., XXVI:. 142. WołłQ'Wicz I., XXXVII. 155. Wołos'zczuk JÓz., XXIX. 154. 64 Lud - Tom XL Womela Stan., czł. T. L., I. 63. Wondaś A., czł. T. L., V. 200. Woodbridge Wavis, VI. 217. Worbs J. G., II. 115. Wordsworth, VII. 7. Wormacki' Burchard. p. Burchard z WormacjL Worms E., XxXVII. 353, 359. Worobiew E. I., XXXIX. 96, 97. Worringer W., XXX. 8. Wosińsky M., XXXIV. WosIicański-Wabtaria Jan. p. Wołtaria- Woslieanski Jan, Ill. 387. Wotwiński, XIX. 273. Wowk Chwedor, VII. 334. Woynarowski St., czł. T. L., II. 288. Wozaczyńska Antonina, XXXVII. n. 47;Q Wozaczyńska Maria, czł. P. T. L., XXX:VUI. 451. Woźniak, XiXIX. '155. WoźniakowskiiI M.• XXVII. 175. Woźnowski M., XXVI. 155; XXXIII. 15:8. Woźnowski St., czł. T. L., VII. HO; X.470. Wójcicki K. W., I. 20..\ 21, 123, 168, 194, 195; IV. 4B, 49, 57, 93, 157,. 159, 171, 262-2·70, 300, 388, 396; V. 36, 37, 39, 40, 43; VI. 35; VII. 23'3; VIiIoI. 141, 223" 33'1; X. 193, 242, 252, 257, 289, 337, 372, 376, 3092;XI. 210, 300., 404; XlilI. 152, 153, 156, 157, 2164,295, 296 298; XIV. 342; XVI. 40, 45, 50, 51, n, 202, 208, 209; X:VII. 36; XVIII. 99; XIX. 47, 55 m, 59, 61, 63, 145; XX. 198; X:XIII,: 3'1, 174; XXIV. 101; XXV. 49; XXVII. 15, 66, 105.,' U9; XXVIII, 131-133, 137, 140, 142; XXIX. 64, 68-71. 109; XXX. �1010 1011 217, 220, 221; XXXI. 101, 102; XXXII. 94, 100, 1712;XXXIII. 13, 14, 158; XXXV. 69, 74, 76; XXXVI. 210; XXXVII. 145, 146; XXXVIII. 243; XXXIX. 17'3,.329, 1344,383, :ł85, 575,583. Wójcik A, XXXVI. 370, 37:2, 373. Wójcik KeurpruHan p. KeupruHan Wójcik Br., XX'DX. 130, 100, 154; XXXIV.3I03; XXXV. 188. Wójcikowski K. W., XXXVI. 97. Wrczevic, V. 280. Wright A R., XVI. 2184;XXrx. 134, 207; XXX. 96; XXXI. 21. Wr·ona WŁad., czł, T. L., VIII. 336. Wroński Ad., czł. T. L" I. 64; X. 234. Wroński M., czł.T. L., V. 101; VI. 320; VII. 100, 110; IX. 425, 426. Wroża L., XXXIV. 2,97. Wróbel Jan, czł. T. L., DX. 208. Wróbel ZdzisŁaw, XXVLI. 17'5; XXIX. 110; XXXI. 174; XXXV. 1!88. Wróblewski, Wróblewski XX'I. 79. Wróblewski Wróblewski Wujek Jak. ks., III. 200; X. 279; XX 117; XXXIX. 305. Wundt, IX. 291; XI. 283; XVII. 182, 183, 287--288; XX. 216, 217, 243; XXI. 91, 168; XXII. 21; XXX. 11, 12; XXXII. 102, 172; XXXVII. 312. Wurrn M., X. 369. Wutte M., XV. 145. Wuttke, I. 18; V. 3~1;XVII'I. 93-95, 98, 100, 103. Wunsch R., Y.XU. 36. Wiinsche A.., X VI. 32; XXII. 54; 'X~I:II. 32. WurZ'bach Konst., .XXXVnI. 29,1; XXXIX.1'/13. Wybranowski A, XXXIX, 594. WyhliJdal Jan, X. 240. Wyleżyńska Aurelia, XXXVII. 158. Wyrembek Anna, XXXV. 100, 188. Wyrolbek Em., XXVII. 16'2, 165, 167; XXX!. 17'4. Wyrobek P' XXXVLrI. 4511. Wyrostek K., XXXlrI. 158. Wysłouch Ant., VI. 4101. Wysłouch BoI., T. L., I. 64; XXX'VI. 75. Wysb)uch Sew", XXX. 27 1; XXXII'!. 158; XXXIV.303. Wysłouchowa Maria, I. 64; II. 14'1, '3'7'5; IIiI. 89, 95; IV. 116; VII. 100; XI. 103, 110; XV. 137. Wysocki Alf., XXXV. 188. Wyspw.ński Stanisław, XI. ~7; XIII. 165; XXX VII. 158, 159; XXXIX. 592, 604. Wyżyoki Gerald J., n. 21; VII. 148. j czł. T. L., 1. 64. J., czł. T. L., lX. Kaz., X. 126; XIII. T., XXX VIII. 461. 112; 78. 1 Wrz,es'iński Juliusz, czł. T. L., VII. 112. Wrześniowski Ay.gust, ViI. 225. Wrzosek Ad., XXI. 50, 7.8; XXXI. 85; XXXV. 35, 178; XXXVI. 73. Wszak, XX. 236. Wszelaczyński Wł., czł. T. L., I. 64. Wścieklica Wład .. IV. 4102,403, 404. y Yang M., XXXVIII. 394. YShrant Ides, X'XX'III. 13'7. Yule, XXVII. 44. z Z. C., I. 144. Zabagło JÓz., XVI. 224. Zabłocki Fr., XIX. 55; XXXI. 126. zabłocki J., XXXVIII. 462. zabłocki Lada Tad., XlI. 186; X1H. '50, 151, 152, 154., 157; 'XIXI. 147. zabłotny, XXIV. 94. Z<l'borowski M., IX. 298. zaiborski, II. 186, 187; III. 85; IV. 347--3518; VI. 411.6. Zaborski Bogdan, XXV. 144; XXVI. 100; XXVII. 128, 175; XXXV. 183; XXXVII. 225; XXXIX. 252. Z<l'brocki LudWik, .XXXV. 188; XXXV]!. 474. za'ch J., czł. T. L., VII. 238. Zacharia Theod., XV. 144; XVI. 111, 417. zachariewicz I., V. 195; XVII. 1. zacharow A, Vii. 62. zachemski A. inform., XXI. 219; XXIX. 95; XJL"<III. 157. zacher K., pr., IX. 4127. zachorowski, XXXVII. 173. za'czek dr" V. 321. zagórska El., czł. T. L;, VIII. 313.6. Zagórski W~odzmerz, X. 412-.....4i14. Zagrodzki, czł. T. L., I. 224. zahn, XlIiI. l n, laD. ZahO'rski Wład .• XIV. 402; XVI. 347; X!X:V.144. zahradnik I., XXIX. 172; XXXIII. 158; XXXIV. 29'7. zaj.ączkowska Hel., czł. T. L., organ. IX. 207, 208; XI. 99; XiXlXV.13, 98 Zajączkowska M., czł. T. L., organ., VII. 238; VITI. 334, 336, 442. zajączkowska Marcelina" organ., XXXV.13. 'Zajączkowski Ananiasz, XXXIV. 303; XXXV. 188. 64· za·jączkowski Włodzimierz, XXIXVI'I. 338. zajczyk Szymon, XXXI. 174. zakrzewska MilrosŁawa, XXXVIII. 459; XXXIX. 525. zakrzewski A., II. 317,3;IV. 62, 406409; XXXI. 174; XXXVI. 64. zakrzewski S., VIIJI. 4'3'2; XIII. 351; XX. 3Q5, 314; XXXVI. 66; XXXIX. 596.. zakrzewski Z., X'XI. 66; XXII. 157; XXXV. 178. Zaleński J., XXXI. 17'4. zaleski Bohdan, I. 1 95; IV. 41, 235; V. 411;VII. 227; VIII. 209; IX. 31, 291; X. 405; XII. r~l, 198. Zaleski Jul., czł. T. L., XX. 3U. Zaleski K., VI. 4112;XIX. 62. zaleski Stefan, VIII. 196; XlXJIlI. 150. Zaleski Wacław, p. Wacław z Oleską, rx. 2;2{j. zaleskij W. F., IX. 111. Zaleski dr, III. 288 ,300; X:XX:rX. 582. zaleski A, V.200, 2194;VIII. 204. zaleski Bron., XXXVIII. 212. zaleski K., XXIV. 98. Zallinger, XXVIII. 97. Zaloczecky W. R, XXVI. 150. zaŁatuchin, VIlli. 21. załęska H., XXXVI. 394. załęski Witold, VII. 226, 236, 237. załuski.> XIII. 150, 155, 158; XIV. 247. zamarski R., IV. 393. zambrini, XVI. 320. zamenhof L., III. 289; XVIII. 240. Zamorowski H., czł.P.T.L.,XXXVVII. 47'5; XXXVIII. 456. zan Tomasz, IV. 4!2. 256; V. 28; VIII. 209. i �1013 1012 Zanazw Giggi, XIII. 347. zanderew J., ViII. 238. zan'iJbal R•• XXXIV. 2917,303. Zarewicz dr, czl. T. L., XX. 3'18. Zaremba A, XXXlV. 297, 303. Zaremba Jan, A, XX.XI. 140, 150. zaręba WI., XXXIV. 297. Zariezny Mich., XXVII. 36. zarych Miron, XXXV. 188. Zarzy.cki 1., XXVII. 175. zarzycki Wiesław, .xXX. 163. zathey Al .• ofiar., czl. T. L .. I. 268; V.294. zatureckjJ A. P., V. 309; IX. 96. zaucha Jan, czl. T. L., V. 101, 197. zawacki T., VII. 31; XIX. 102. Zawada Paw., XXXIV. 2'69, 297, 303. zawadzka Maria, XXXV. 178. zawadzki Stan., XXVIl. 87. zawadzki Teodor, XXXIX. 330. Zawierucha Ja,cek, XXXV. 189. za wieysk i Jerzy, XXIX. 206, 207. żawilliJński Rom., I. 62, 64; II. 284, 288, 373; IV. 115, 171, 399, 454; V. 4tl, 2'64; V·I. 2:2.3,303, 3'15, 378, 379; VII. 222, 232; VIII. 89, 161, 214; IX. 301; XlI. H2. 202; XIV. 3110;XVI. 22i2,235, 35:1; XVII.80, 127, 251, 2'54; XVIIiI. 136; XI:X. 51, 87; xx;rU. 51, 1M; XXVHI. 6; XXXIV. 297, 300; XXXVI. 46. zawistowicz Kazim., p. ZawistowiczAdamska, Zawistowicz-Kintopfowa, XJXV1. 155; XXVII. 175; XXVIII. 94; XXJcr. 174, 175; XiXXIII. 158, 159; XXXIV. 297, 298; XXXV. 178, 189; XXXVI. 22, 82; XXXIX. 600, 610, 625. Zawisza J. z Kroczow.a, VII. 31; XlII. 346, 347; XXI. 2517. Zawisza Oskar, XXXIV. 303. Ząbiński, XIX 12:2. Ząbkowic, XliX. 111, 116; XXI. 133. Zbinden Hans XXXIX. 502. Zborowski Juliusz, XXI. 31, 60, 71, 75, 203, 204; XXII. 138; XXIII. 153, 155; XXV. 98; XXVII. 175; XXVIII. 106, 214; XXlX.98, 121, 128; XXX. 76, 200, 201; XXXI. 65, 145, 15il, 175; XXXIII. 159; XXXIV. 2.98,303; XXXV. 41, 42, 48, 178, 189; XXXVI. 82, 399, 403; XXXVII. 288, 458, 475; XXXVIII. 4'40. Zborowski M., IX. 00. Zbrożek Aleks., XII. 100; XiXl. 147. Zbyl'iitowski Andrzej, XIX. 102; XX. 38, 54, 55, 91, IZB, 139, 142, 143; 151; XXXIX. 309. Zbylitowski Piotr, XIX 102; XX. 38--411,11'3,128, 132, 13'9, 151, 177; XXVIII. Ul. Zdziarski Stanisław, II. 263; IV. 173, 236, 274; V. 45,-00, 12l, 190, 195, 196, 233, 2710,27'5" 287, 305, 309, 373, 377; VI. 3, 97·, 200.. 201, 311, 313, 314, 3119,37'5" 398, 401, 413, 414; VIiI. 100, 102, 110, 21&.,230'237, 33'8; VIII. 95, 99, .Ill.. 161, 200, 208, 209, 213., 214, 221, 330, 385, 4!2i7,432, 43'6".<M4; rx. 97, 100-10'3, 110, 198, 200., 207, 299, 300, 302, 3,06, 3U,. 3118,415, 417, 423, 425--4Z8; X. 110, 1140-118, 1261 2'28, 229, 234, 2,39, 352, 363, 364, 379, <122, 4'69; XI. 93, Ill, 432; XlI. 142, 175,; 268; XV. 44, lJ1, 248; XVI. 2'2, 24'8; XVIU. 123; XXVII. 179; XX.XVI. 53, 403. Zdziebłowski, nakładca, III. 156. Zed1er, XXI. 2'32. Zedzianowski Jęd., astro!., XXVII. 87. Zeeland dr, XVIII. 86. Zeiss'berg, IX. 146, 347; XVIII. 130. Zejszner Ludwik, I. 17, 194; II. 219, 262, 265; VI. 367, 372; V. 122; VI. 262, 265; IV. 367, 372; V. 122; VI. 76, 149. ZelenLn Dym., XVrIl1. 136; XXV. 123-125; XXVI. 97, 98; XXVII. 141; XXVIII. 240; XXIX. 108; XXX. 213; XXXIII. 28, 159; XXXIV. 89, 112" 114, 258; !XXXVIII. 351, 354, 378; XXXIX. 3,7,60. Zełga B., XXXIV. 265, 266. Zemrich, XIII. 69. Zenobius, XVI. 321. Zenze informat., I. 56. Zeumer J., XXV. 11-13. Zeuss, XXXIV. 48. ZiarkiewiJc.z W.. cz!. T. L., III. 285, 290. Ziarnko I., XXXVII. 304-306; XXXVIII. 2418,249, 264. Ztbrt Cenek, I. 191, 223; II. 33, 36" .200; ITI.. 95, 191; V. 100, 191, 1,92, 378; X. 462; XII. 27,6;XIII. 18-20, 87---89, 93; XIV. 221, 222; XVI. 230; XVII. 19., 23, 27, 3-7; XX. 116, 175, 183, 203, 204, 206; XXVI. 109, 110, 150; XXVIII. 152, 15'5; 156; XXVIII. 100. Zkhy K, XXVII. 200. Ziegler, I. 145. Zieleniewski, I. 123. Zielińska E., XXXV. 13. Zieliński E., XXVI. 150. ZieN,ński G •. IV. 257; V'IiI. 94; VI'll. 88, 2:19. Zieliilski K., XX.. 298; XXVI. 150. Zieliński L., XXXIX. 500. ZieHński O., XVII. lOa.. Zieliński R., czł. T. L., V. 290-292. 296; VI. 318, 411. Zieliński Tad., XV. 21; XXII. 147, 148, 159; XXXI. 175; XXXIV. 277. Zielonka Bonifacy, XXXVIII. 462. Ziemba J. S., I. 64; VI. 27; VII. 34, 96. Ziembicki Witold, XXXV. 1811. ZiemkiewiJcz R., XXVI. 125. Ziemiwwicz, XXXIX. 582. Ziemnowicz Mieczysław, czl. P.T.L., XXXVII. 475; XXXVIII. 453, 457. XXXIX. 529. Zienkiewicz Flora, XXVIII. 1. Zienkiewicz Roman, ViI. 416; XU. 186; XV. 46; XXI. 147. Zierhoffer A, XXII. 162. Zięba Jan, cz!. T. L., VII. 112. Ziębowicz Z., XXXIV. 266. ~lilmann Fr., XXI. 172. Ziłynskyj, XXXVII. 160, 164, 165. 173. Zimmer, VII. 207; XXXII. 104, 105, 153.,172. Zimmerowa N., II. 373; VII. 222. Z'imorowicz Szym .. IV. 37, 42; IX. 136, 137, l4'1, 2:22.;327, 3'30; X. 205; XI])II.54; XXIV. 95. Zingerle Oswald V., XII. 3'39; XV. 145; XVI. 19. Zink L., XXXV. 195. Zi!nkiewicz Włodz., XXXV. 179. Ziółkowska Wanda in£.. XXXV. 10. Ziółkowski Wiktor, pseud. Kot Julian, XXXVI. 82, 3,92. Zirkler Alb., XXIX. 127. Złotnik Iszaje, XXXIII. 159. Złoza Jan, VII. 225. Zmorski Rom"j I.. 168; IX. 31, 293; X. 332, 405. Znamierowska-Priifferowa Maria, p, Priifferowa-Znamierowska M., XXIX. 126; XXX. 270-272; XXXI. 1, 6, 10, ·175; XXXII. 21; XXXIII. 159; XXXIV. 156. 266, 303; XXXV. 179, 189; XXXVI. 373; XXXVI1.455, 465, 4740-478; �1015 1014 XXXVIII. 336, &'l8, 34(), 432, 437, 4>39, 450-452, 462; XXXIX. 455. ~. . Znaniecki F., XXXVEl. 40; XXXVIII. 336. Zniński Zenon, XXVI. 125. Zoch Stan., V. 300. Zoder Rajm., XV. 144. Zograf, IV. 68, 77 Zoller I., XXV. 134. Zołotarew A. M., XXXIX, 3, 71, 94. Zołotn:ik:kij, VII. SS. Zontak Wlad., ezł. T. L .., I. 96. Zautek Adolf, czł. T. L., X. 2135,237. Zollner, XXXIX.572. Zubaty J. prof., VIII. 91; IX. 198, 199; XXIX. 197. Zuber, XXII. 162. Zak6wna Mira, XXXIII. 159. Zardecki B., czł. T. L., IX. 112. Zarnowski J., XXVI. 155. ~bikowski Ant..~ XXXlII. 159. Zdanko T. A, XXXIX. 422. Zdanow A, XXXVl'II. 343; XXXIX. ~16. . Zubrzycki Jan Sas, XXVrL. 175; XXVIII. 132; XX.IX. 55. Zubrzycki Michał; VI. 186; VII. 335. Zwierzycki J., XXVI. 142. Zwinger Józef, I. 64. Zwolakiewi!cz H" XXV1II, 175; XXXI. 175; XXXIII. 157; XXXVII. 475. Zwongow A, IV. 156. Zyblikiewicz Józef, XXXIII. 126. Zych Franc., czł. T. L., lU. 285, 200; IV. 218, 342, '34l6;V. 99, 197, 2f75, Zygmunt !'III, król, III. 252; XXXIX. 358. Zygmunt August, III. 112, 114; VII. U5; XIX. ~9, 127, 129; XXVI. 70; lXXVII. 104, 113; XXIX. 58. Zygmunt Stary, Ul. 2.63', 266. Żernicki Emi!lian Szeliga, XXVII. 123. Zeromski Stefan, XIII. 55; XV. 201; XV'I. 258; XXXVIT. 29. Żganec V", XXXVII. 437. Zirmunskij W. M., XXXNII. 315; XXXIX. 51. Zebrowski Sl1częsny, XXVII. 719,817. Zmigrodzki Michał, I. 36, 92, 144, 190, 191; n. 176,321; IV. 2.60,3.98; Zegiestowski K, czł. T. L., VII. V. 3,6, 252; VI. 222, 3,06, 384; VII. 112. 89, 286, 3Q2; IX. 3'10.. 420; XIV. Zeg1llcki, I. 20. 185>---187,191; XV. 9, 19; XVIII.. Zegocki Krzysztof ofiar., III. 191. 225; XX. 1'97, 198; XX VII. 153; Zegota Pauli, p. Pauli Zegota, III. X!X;VfII. 96; XXXVIII. 218. 190; XlI. 298; XXXI. 66, 80; Zołna-Manugiewicz p. ManugiewiczXiXJXIVI.38; XXXIX. 582. Zołna J., XXXVI. 82. Zelichowski, . II . .20. Zółtaszek J., XXVII. 175. Zeleński Boy Tad., XXIV. 102; Zółtowska Halina, XXXIV. 298, 303. XXXVIII. 285. Zukowski O. M., IV. 100; V. 185. Zełechiwskyj, XXXIII. 27, 29. Zukowskij I., V. 21, 2B, 30, 31, 34; Zemela Demko, infOTm., II. 157. XXXIX. 2,52. Zera, XXXI. 124, 126. Zuławski J., XXXVIII. 285, 286. Zuławslq W., x.xxVII. 469. Zuławski Z., XXX\7lIlI. 285.• 286. Zunkowicz, XXIV. 81. Zupanic N., XXI. 240-242; xxn. 144, 145; XXXVII. 4126,346. Zurawski K, XXXV. 30; XXXVI,I. 410. Zurek J .., XXXV,I. 377. Zurowski JÓz., XXI. 65, 66, 70, 75, 252; X,\X.II. 157; XXIII. 137. Zurowski K, XXXIV. 266. Zyranik Bogdan, XXXII. 82; XXXIV. 303; XXXV. 179. Zywirska M., XXXVIII. 451. �1017 - INDEKS AUTORÓW "LUDU" Z ZEST AWIENIEM BIBLIOGRAFICZNYM - A recenzja, zawistowicz-Kintopfowa K"I Zawarcie małżeństwa prze~ kupno w polskich . obrzędach weselnych ze szczególnym uwzględnieniem roli orszaku pana młodego. Kraków 19129,Prace Komisj1i etnograficznej Nr 10. Lud XlX,vr:II., s. 94-98. AHerhand M.r Przysięga kobiety ciężarnej u Żydów. Lud IV., s. 180-184. - zapiski ludoznawcze z życia Żydów. (Wiara w znaczenie imion). Abraham Wi" Lud V., 23&--238. s. 50-52, 131-133, ALme Wanda, Święto "lata" w Skandynawii. Lud XXVI. 73-76. - recenzja, BoUnder G., N'iezwykłe ludy środkowej Europy. Stokhoilm 1928. Lud XJX,vII'I. 249-250. Auerbach W., recenzja, Danzel Th. W., Kultur und Religion des primiti'Ven Menschen. Stuttgart 1924. Lud x:x:rII.~ s. 177-178: AureHy Kazimierz, Powracanie zmarłych. Lud X, s. 44!8. - - - B. J., Siede)lldziesięciolecie prof. Wł. Demetrykiewicza. Lud XXIX. s. 193. B. J. K. z Gniezna, Wzm1lanki o zabobonach w książce ks. Marcina Krajewskiego "Nabożeństwo parafialne" z 1800 r. Lud XI, s. 63-66. - Używanie cymbałów w muzyce i piosntn< białoruskich na dwo. rach polskich w 17:~0r. Lud Xl, s. 181-182. . - Odczynianie uroków w 17:92 r. Lud XlI, s. 182. - Sobótki w mieście Wałczu w XVII wieku. Lud Xil, s. 183. - Wzmianka o "Monumenta historica dioceseos Vladislaviensis". Lud XI, s. 1'84. - "Latawiec" w XVII wieku. X:I, s. 402-405. B .braj z Lipnicy, Lud X, s. 448. Konie w dzień Lud X, s. 450. Bachmann - - Jan, Św. Szymon legenda. - Lud św. A. (Bachman Szczepana. A.), Biblio- grafia Ludoznawcza za rok 192'5. Lud XXV, s. 140--144. Bibliografia Ludoznawcza za lata 1925-1927. - Lud XlXVI.. s. 140. - Bibliografia Ludoznawcza za lata 1925-1928. Lud XJXrv;LI,s. 161203. Bibliografia Ludoznawcza za rok 1929. Lud X1XlX.163~175. Bibliografia Ludoznawcza za r·ok 1930. Lud XIXOCIII. 1417-159. Bibliografia Ludoznawcza za la ta 19311-1932. LudXiX~IV. 291-303. BubJ.iografia Ludoznawcza za lata 193J--..1934. Lud XJXJXV.172"-189. II zjazd Słowiańskich Geografów i Etnografów w Polsce w r. 1927. Lud XJXVI. 126. I Międzynar. Kongres sztuki ludowej w r. 192,8.Lud XJX'VliI.198. recenzja, Halberlandń M., EinfUhrung in die Volkskunde. Wie_ deń 1924. Volkstilmliche Biicherei. Herausgegeben vom Verein fUr Volkskunde in W]en. l Band. Lud XJXlIII, s. 1~172. recenzja, Chętnik A., Kurpie. Biblioteczka geograficzna "Orbis" seria HI, t. 4. K,raków 1924. Lud 'XJXiUI, s. 172-17(3recenzja. Ethnologischer Anzeiger, Jahresbrbliographie und Berkht tiber die volkerkundliche Literatur. t. I, z. l i 2. Stuttgart 1006. Lud X1XlV,s. 126---'128. recenzja, Bastrzykowski Aleksander, Monogra,fia historyczna parafii' Jankowilce Kościelne Sandomierskie. Nakładem autora. Warszawa 1927. Lud .XXV, s. 13'5. recenzja, Stojanowski Karol, Rasowe podstawy eugeniki. Nakładem Księgarni M. Areta. Poznań 1927. Lud xxv, s. 135-6. recenzja, Udziela Seweryn, Z podań i dziejów Ziemi bieckiej. Nakładem Księgarni geograficz- nej "Orbis", Kraków 1926. Lud XXVI, s. 89. - recenzja, Seweryn Tadeusz, Chrystusie frasobliwym. Nakładem Księgarni "Orbis". Kraków 1926. Lud XlXVI, s. 8!J.---.90. - recenzja, Rogowski Jan, Mazurzy Pruscy. Wydawnictwo zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Lwów - Warszawa - Kraków 192u. Lud XXVI, s. 90. - recenzja, Persowski Fr., Osady na prawie ruskiem, p:J'lskiem, niemieckiem i wołoskiem w ziemi lwowskiej. Studium z dziejów osadnictwa. Lwów 1927. Lud XXVI, s. 101. - recenzja, Bystroń J. S., B~bliografia etnografii polskiej I. Biblioteka "Ludu Słowiańskiego" nr 1. Kraków 1929. Lud XXIX, s. 120-121. _ recenzja, Materiały do monografii przemysłu i sztuki ludowej w Polsce. Warszawa H~30. Lud .xXIX, s. 153~154. Badura Wincenty, Naśladowanie gł,osu zwierząt. Lud VnI, s. 393- ° 394. Husów, wieś powiatu łańcuckiego, zarys etnograficzny. Lud IX,. s. 1-18, 113--123, 268--280, 360 . -368; X. s. 31. - Życzenie zdrowia przy napoju. Lud L}G,s. 89. _ Dni feralne. Lud I'X. s. 89. _ Łamanie się opłatkiem. Lud rx, s. 89. - Błogosławienie wina w dzień św. Jana Ewang. Lud LX, s .90. - "Czterdzieści i cztery". Lud I:X, s.90. - Pisanki. Lud LX, s. 189. _ �1018 - Dyngus. Lud IX, s. '100. Jasełka. Lud IX, s. 189. CelLbat księży. Lud IX', s. 190. Błogosławienie ziół w dzień Wniebowzięcia NMP. Lud IX. s. 295. - Błogosławienie owsa w święto św. Szczepana Męczennika. Lud LX, s. 294. - Potrójna procesya w czasie rezurekcyi. Lud IX, s. 2195. - Świteź. Lud EX, s. 2195. - Kola{:ya. Lud IX, s. 296. - Wiejscy lekarze. Lud lXI s. 296. - Leczenie wścieklizny. Lud' IX. s. 296, 4i09. - Chleb św. Agaty. Lud IX, s. 410. - W Śródpoście. Lud IX, s. 410. - Obchody i strojenie grobów wielkopiątkowych. Lud IX, s. 410. - recenzja, Udziela St., Topograficzno-etnograficzny opis wsi polskich w Galicji. Lud IX, s. 197. - recenzja, Saloni A., Lud łańcucki. Lud IX) s. 200. - recenzja, Udziela M., Z ludowej weterynaryi w Bośni. Lud IX, s. 417. - recenzja, Kondelka Flori.an, Lidove le~eni dobytku. Lud IX, s. 4,18. - recenzja. Baruch Maksymilian, PaJbianice, Rzgów i wsie okoliczne. Lud IX, s. 419. - recenzja, Młynek L., "Konik", "Turoń", "Mi.ś") "Koza", "Bokkus". Lud iiX', s. 42;3. Barowa Irena, Bibliografia etnografii polskiej za rok 1947. Lud XX'XVIII, s. ~83-609. Batowski Henryk, Siedemdziesięciolecie Prof. Macieja Murki, Lud XXX, s. 263-,2,65. 1019 - Sześćdziesięciolecie Prof. Franciszka Hesicia. Lud XXX, s. 265 - recenzja, Miczan Vladimir, Obrazky z Horni a Dolni Lużice. Lud XXV, s. 108. - recenzja, Kuba Ludwik, Czteni o Luźici. Lud. XXV, s. 105. Bąk Stani~ław, Chata wiejska w okolicy Tarnobrzegu. Lud XXIX, s. 1~54. Biedrzycki Stefan, Kijanki. Lud XVIII, s. 115--121. Bieleś J., Zwyczaj chodzenia "po Grzegorzu" w Jordanowie i oko'licy. Lud X, s. 93. Blumówna Helena, recenzja, Seweryn Taideusz, Sztuka ludowa w Polsce - Malarstwo - rzeźbagrafika. Lud XXXVIII, s. 3'31. Błachut Augustyn, Zwyczaje dawniej'sze w Kamieniu powiat krakowski. Lud Xl, s. 196. 92. - Uroczystość poświęcenia pól w Kamieniu. Lud XiI, s. 196. Bogatyński Władysław, Nowotarszczyzna. Lud XV'III, s. 58--78. Bojko Jakób, Starodawna modlitwa wie{:zorna. Lud IX, s. 88. - Nie zginęŁo "czędo". Lud IX, s. 88 Brajerski Tadeusz, recenzja, Diamond Jennes, Canada's Indian problems. Lud XXXVII, s. 367310m. Breżgo Bolesław, Zwierzęta w wierzeniach Białorusinów guberni smoleńskiej. Lud XXV, s. 52-60. Bruchnalski Wilhelm, Dyabeł w Okszy 1649 roku. Lud VII, s. 146-150. - Pióro jako ozdoba wojaków i junaków i tzw. prośba o pióro. Lud Xl, s. 225--242. - Emilia Platerówna jako folklorystka. Lud XlI1 s. 183-186. - Z "Pamiętnika" M. Marksa, Witebszczanina. Lud XXI, s. 136153. - Jeden z niezapisanych przesądów myśliwskich ,i rybackich. Lud XXIV, s. 41-43. BrUckner Aleksander, Starożytności słowiańskie. Lud XXIV, s. 81-184. - i Matusiak S., recenzja. Berneker Erich, Slavisches ethymologisches WorteI1buch. Lud XV, s. 150, 362----264. recenzja, Czasopismo "Rocznik slawistyczny", tom I-II. Lud XV, s. 3m-----362. - recenzja, W sprawie rocznika slawistycznego. Lud XV, s. 361362. - recenzja, Rozprawy Akademii Umiejętności Wydz. BioI. t. 46. Lud XVI, s. 215. ,.. recenzja, Dąbkowski - - - - - P.rzemysław, Prawo prywatne polskie. Lud XVI, s. 216. recen2Jja, Rhamm K., Ethnographische Beitrage zur germanischslavischen Altertumskunde, II. 2. Lud XVII, s. 178. recenzja, KUnger W., Ziwo1moje w anti{:znom sowremiennom sUjewierii. Lud ~VII, s. 181. recenzja, Seefried-Gulgowski Ernst, Von einem unibekannten Volke in Deutschland. Lud XVII, s. 184. recen~a, Niederle Lubor, Slovanske Starozitnosti. Dil Kulturni. Lud XVIII, s. 223. recenzja., Szelągowski Adam, Wici i topory. Lud X.X, s. 157. - recenzja, Ciszewski Stanislaw, Prace etnologiczne t. 1. Lud ,X!XJ:U,s. 163-166. - recenzja, Moszyński Kazimierz, Kultura' ludowa Słowian., część I. Kultur.a materialna. Lud XOOX, s. 213-216. recenzja, Bystroń J. St., Przysłowia polskie. Lud XXXII, s. 174. recenzja, Fischer A., Etnografia słowiańska. III. Lud XJXfX'II, s. 177. Bryk Jan, Scytyjski kurhan w Kaczanów{:e. Lud XiXiX, s. 187-202. Brynerówna Halina, Pieśni łódzkich pracownic, z tekstami, Lud OCX:X;UI, s. 38-.....64. Brzega Wojciech, Materyały do poznania górali tatrzańskich. Lud ,X,VI" s. 62, 191, 294, 3192. - Materyały do poznania górali tatrzańskich. IV. Symcio Tatar. Lud XVII, s. 97-100. Bujak Franciszek, Przyczynek do kwes,tii "Lachów": i "GÓral'i". Lud VIII, s. 161-168. - Materyały historycz:ne. Lud X, s. 8'7-32'8. - "Odpowiedź" czyli "wrażda" u ludu w XVII w. Lud XI, 179-184. - Dwa świadectwa o zmuszaniu woźny{:h do zjadania pozwów. Lud XII, s. 82-84. - Śledzenie złoczyńców za pomocą czarów. Lud XVI, s. 54-56. - Przesuszanie się pieniędzy. Lud ,x,V'I, s. 516--58. - sty,pa doroczna, Lud XVI, s. 5859. - Kołtun. Lud XVI, s. 59. - Dwa bóstwa prusko-litewskie "Kurche" "Okopirnus". Lud XXU, s. 1-12. �1020 1021 - Wymuszanie urodzaju na drzewach owocowych. Lud XVIU, s. 92-111. - Okręcanie się obrzędowe. Lud XiXI, s. 93-96. - Czarność obcych. LudXX,I, s. 1719-182. - Pieśń o dziewczynie i prze.woźniku. Lud XlXn, s. 63-71. - Obcy jako ludożercy. Lud XlXII, s. 138--J.40. - Międzynarodowy Zjazd historyków religii. Lud XXII, s. 15&-160. - Wpływy pieśni szlacheckich w poezji ludowej. Lud XXIII, s. 112 -126. - List do RedakcJi "Lud" we Lwo_ wie. Lud XXIII, s. 187-188. - Kilkanaście. przyslowi. Lud XX,IV, s. 93-103. - Pieśń o spo'tkaniu się rodzeństwa (z tekstami). Lud XX.XJliI,s. 40--47 - O psie, kfórego uczono mówić. Lud IXXX'I'I, s. 48--50. -- recenzja, Barthel de Weydenthal Maria, Uroczne oczy. Lud XXI, s. 16'1-162. - recenzja, Fischer A,. Nazwiska polskie. Lud XXV, s. 13~138. Edward, Pamięci wybitnego etnologa polskiego prof. dr Stanisława Poniatowskiego. Lud XXXVI, s. 19-32. - Wykaz ważniejszych prac etnograficznych Sto Poniatowskiego. Lud XXXVI, s. 28~29. - Sprawozdanie z roczników "Annales lateranensi" za lata 1939~ 1946. Lud XXXVII, s. 357-'360. - recenzja, Gąsiorowski S. J., Le probleme de la classification ergologique et la relation de Fart a la culture materielle. Lud XXXJIV, s. 27,3.-279. - recenzja, Wilh. Miihlmann; Methodik der VOlkerkunde. Lud XXXVI, s. 34&-368. - recenzja, Hiroa Te Rangi - Buch P. H., An Introduction to Polynesian Anthropology. Lud 'XXXV.Il, s. 376-380. - recenzja, Schmidt Wilhelm. Rassen und V,(jlker in Vorgeschichte und Geschichte des Abendlandes. Lud XXXVIII, s. 365. Bystroń Jan, Gaiczek śląski. Lud X,VI, s. 98. Bulanda c C. Stefan, Nazwy topog'raficme. Lud :XiI, s. 190--.192. Cercha Stanislaw, Dzwonki gliniane i siekierki drewniane z kiermaszów krakowskich. Lud II, s. 217 --1220. Ch., Materiały do etnografii Żydów polskich. Lud IV; s. 436. Ch. A., p. Chybiński Adolf, Ottokar Hostinsky, nekrolog. Lud XVI, s. 116. Z lecznictwa ludowego w Łowickim. Lud X.X.XIII, s. 80-82. Chodzidlo Teofil, Mieszkanie u Jakutów. (8 jednobarwnych rycin). Lud XX XVII, s. 97-126. - Etnografia i etnologia w SZJWajChmieLińska Aniela, carii w latach 193~1947. Lud XXXVIII, s. 464. Cholewa M. Cz., Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej. Rozwój stroju lu- dowego i jego zasięgi terytorialne Lud, XXX VI, s. 2'56--17'8. Chorowiczowa Anna, Problemy i me_ tody badań nad pieśnią ludową. Lud XXI, s. 16~178. Chybiński Adolf, O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych. Cz. I z 2 tablicami .Lud XIII, s. 111-,201. - Etnografia muzyoU1a na III międzynarodowym kongresie muzycznym w Wiedniu. Lud XVI. s. 160-178. - O organizację pracy nad melodiami ludowymi. Lud XXI. s. 29-39. - recenzja. O. Hostinsky, Ceskii svetskii pisen lidova. Lud XIII, s. 261. Chrzanowska Paulina, Muzeum w Tarnowie. Lud .xxxtr.X:, s. 444. Ciechanowska E., Pieśni ludowe ze wsi Wierzbicy w pow. miechowskim, gub. kieleckiej. Lud 'X. s. 7·5. Cieplik Józef, Boże Narodzenie w Rabce i w okolicy w powiecie myślenickim. LuCI X, s. 280. Ciolek Gerard, Wpływ środowiska geo.graficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce Lud XXXIX, s. 2213--252. Cislo R., Pochodzenie głazu na szczycie Jaworzyny. Lud VII, s. 22{). Ciszewski StanisŁaw, O atałykacie. Lud VII, s. 54-65., 150-168. - Grób królowej polskiej na cmentarzu żydowskim w Pradze Czeskiej. Lud VII, s. 91. - Czaszki ludzkie z kłódkami. Lud XVII, s. 19-30. - - - Anonimowa zapiska etnograficzna o góralach beskidowych z r. 1786. Lud X.VII. s. 125. W sprawie spuścizny naukowej po J. Lampie. Lud XVII, s. 128. Coby robił chłop, gdyby został królem. Lud XVII, s. 13'3. "Polski most". Lud XVII, s. 135. Przyczynek do słownika gwary mazowieckiej. Lud XVII; s. 161. Trepanowanie i skrobanie w celach leczniczych czaszek na Kaukazie. Lud XVI,I, s. 242~250. Samur. Lud xvn, s. 259. 270. "Sin po grijehu". Lud XVII, s. 261. Do bulli gnieźnieńskiej. Lud .xVIII, s. 112-114. Masło maślane. Lud XVIII, s. 138-140. Anonimowa zapiska o Górnoślązakach z 1783 r. Lud XXXIII, s. 112-117. Czaja Sta.nislaw, Wiara u ludu. Lud - iX, s. 434. Szopka krakowska. Lud XI, s. 17.,-5Q, 130~163. Święty Stanisław Szczepano'Wski. _ Lud XI, s. 83, 198, 317. Pierwszy grzmot. Lud XI _ 199, 317, 318. Krcek Fr. i K. C., Maj, gaik, Lud _ - - s. 84, XI, S, M, 199, 3UI, 319. zapusty. Lud XlI, s. 36-56, 122137. recenzja, D'Humiac L. Michaud, Wielkie legendy ludzkości. Lud X, s. 3164. recenzja, Henryk d'Almera5', Małżeństwo u różnych narodów. Warszawa 1004 r. Lud XI, s. 220------.224. �102> 1022 - "Ognisko" 190213. Lud X, s. 222, 3139. - recenzja, "Ognisko'.... Warszawa 1903/4 r. Lud XI, s. 428. CzapHcka M. A., recenzja, Myres J. L., B. F. Marreco i inni, Notes and Queries on Anthropology. Lud XiVHI\ s. 231. Czarnocki Napoleon, Betlejak (szopka). Lud X1XVI, s. 66-69. Czekanowski Jan, Antropologia, etnologia, prehistoria. Lud XXI, s. 3-16. - Jindrich Matiegka. Lud XXI. s. 97-102. - W sprawie artykułu P. Kazimierza Stołyhwy: W sprawie metod prof. Jana Czekanowskiego oraz recenzji j€go z odczytu Stanisława Poniatowskiego pt.: "Podłoże rasowe kultur zasadniczych. Lud XXIV. 46--49. - - - - - Metoda analizy typów antropolo_ gicznych p. Kazimierza Stołyhwy w świetle kryterium niezależności. Lud XXIV, s. 49-74. Sprawozdanie z działalności naukowej zakładu AntropologicznoEtnograficznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie za rok szkolny 1'92M5.Lud ~:XIV, s. 190 ~193. W odpowiedzi p. K. Stołyhwie i Dr st. Poniatowskiemu. Lud 'XXIV. s. 22S-2e8. Na marginesie recenzji p. Moszyńskiego o książce: "Wstęp do historii Słowian". Lud XXVII. s.41-56. Z działalności zakładu Antropologicznol..etnologicznego U. J. K. - we Lwowie 1914/1928.Lud XXVII, s. 183. - Półwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego". Lud xDcXVI, s. 33-88. - recenzja, Spitzer- Willerowa Olga, Przyczynek do badań antropologicznych dziewczynek krakowskich. Lud XIX!, s. 67-69. - - - recenzja, Niederle L., Pocathy karpatske Rusi. Lud XXI, s. 160. recenzja, Lukasova L., Vliv vślky na tiHesny vyvoj prazkych ucnu. Lud XXII, s. 164. recenzja, Suk V", Prispevky k anthtropologii podkarpatskych Huculu. Lud XXI, s. 246- 248. recenzja, Poniatowski S., Podłoże rasowe kultur zasadniczych. Lud XX:III, s. 118-181. - recenzja" Wincenty styś: "Drogi postępu gospodarczego wsi". studium szczegółowe na przykładzie zbiorowości próbnej wsi Husowa. Lud XXXVIII, s. 30~113'. Czerkawski Włodzimierz, Ludność Galicj1i wschodniej według wyznania i narodowości 1000 r. Lud DX, s. 190. Czortkower S., recenzja, Rocznik Tatarski, I. Lud XXXI, s. 155-157. Czubryński Antoni, Podania domu "Krzysztofory" na rynku krakow_ skim. Lud XXIX .. s. 99. Czyżewicz Stanisław, Trzy formuły - zamawiania. Do wierzeń s. 184. Lud VIII, s. 86. ludowych. Lud IX, zabawa we wójta w Sterkowcu. Lud XI, s. 72. Wiązanka wierzeń i przesądów ludu z okolic Buczkowo-Okulic, tudzież Mokrzysk - Bucza. Lud XIII, s. 324-330. Cwikowski Jan, Stroje ludowe w pa_ rafii Łącko w powiecie Nowo- sądeckim. Lud XI, s. 5~2. D • D. J., p. Dembińska Jadwiga, cenzja, Whiting Biskop Carl, Beginnings of Civilization in stern Asia. Lud XXXVII. s. -365. - recenzja, Hrdlicka reThe Ea362 Ales, The Es- kimochild. Lud XXXVII, s. 3653,67. - recenzja, Densmore Frances, The Study of Indian Music. Lud XXXVII. s. 37'2<-.375. - recenzja, Mebraux Alfred, Easter Island. Lud XXXVII. s. 380-386. - recenzja, Krieger Herbert W., Peoples of the PhiUipines. Lud XXXVII, s. 386- 393. D. M., recenzja, Witort Jan, Prawo pierwotne. Warszawa 1899. Nakl. Redakcji "Głosu". Lud V, s. 185189. D. T., p. Detimat Tadeusz. Indeks nazwisk, miejscowości, rzeczowy. Lud XXXVI. s. 471-493. - Wyciąg ze sprawozdania. z konferencji naukowej P. T'. L. w sprawie Polskiego Atlasu Etnograficznego. Lud XXXVII. s. 476 --481. - Wyciąg z protokołu z XXIII Walnego Zgromadzenia P. T. L. Lud XXXVIII, s. 451 Dąbrowski Stanisław, Czapka i kapelusz w Lubelskim. Lud XXVIII, s. 167-185. - Wystawa regionalna w Piotrkowie. Obchód Wniebowstąpienia na Krzaczkach. Wesele piotrkowskie. Lud XXIX, s. 187. Dąbrowski Tadeusz, Z dziejów poezji ludowej, I. Lud XVI, s. 337346. Delimat Tadeusz, Sprawozdanie z XXI Walnego Zebrania T. L. Lud XfXiXVI, S.. 413--417. - Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnografii i Etnologii Uniwersytetu im. M. C.-Skłodowskiej w Lublinie, za rok akad. 1946/47. Lud X:X1XVII,s. 4i48--450. - Muzeum Morskie w Szczecinie. Lud JCXlX'IX.s. 461---46'7. - recenzja, KutrzE!bianka Anna, Etnografia polskich grup ludnościowych na zachodzie (Prusy i Kaszuby). Lud XJXIX'VI,s. 379381 Dekowski Piotr J., Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowieckim. Lud XJXlXVI,s. 4'00-401. Dembińska J., recenzja, Chamblis Ch. E., The Botany and History of Zizania Aquatica L. Lud XIXJXVUr, s. 405. - recenzja, Kennedy Raymond, Contour of Culture in Indonesia. Lud XJXJXVIII, s. 409. - recenzja, Deignan H. G., Siam Land of free Men. Lud XXXVIII, s. 412. �1025 i024 Dobrjański Kalist71at, w Samborskiem. s. 117-126. Humor i dowcip w Polsce X VI wieku. Lud }CI, s. 1-16, 113-129. .- Ludność w Soootce Kochanowskiego. Lud XI, s. 292-305. Domagalska Maria, Chrzestnik. Lud 'X, s. 94. Drozd F. A., Zagadka o św. Stanisławie Biskupie. Lud XiIII: s. 36-38. Drzażdżyński Stanislaw, Słowiańskie nazwy rniej:scowości na Śląsku pruskim. Lud XIX, s. 1~30. - recenzja, Hefftner P., Ursprung der Ortsnamen im Stadt- und Landkreise Breslau. Lud XVII. s. lS5. Dybowski Benedykt, Komety meteory, areolity. Lud XV, s. 290294. - recenzja.: Radli;ński J. M., Przeszłość w teraźniejszości, tom I. Lud YIU, s. 95-98. Znachorstwo Lud XXXIII, Dobrzycki - Bractwo kawalerskie im. Św. Mikołaja w Starym Samborze. Lud XXXHI, s. 126-136. Dobrowolska Agnieszka, recenzja, Seweryn T. i Stryjeńska T., Polish Peasants Costumes. Lud XXXVII, s. 348-349. A., Lud hrubieszowski. Lud I, s. 157-1{)7, 207-218, 244- Dobrowolski 256 Kazimierz, Seweryn Udziela, jako badacz kultury spo- Dobrowolski łecznej ludu mało'polskięgo. XXXV, s . .20-28. Lud - Zderzenie kultur. Streszczenie. Lud XXXIX. s. 102-109. Dobrzycka Eleonora, Maj. Lud XI, s. 67. Stanislaw, E E. St., Najdawniej1sze ślady złodziejskiej s. 257. Józef, Wę.gierskie melodie w naszej pieśni ludowej. Lud XIV, s. 326-32'9. Erich Robert W., recenzja, Nowe kierunki antropologii kulturalnej.: archeologiii i antropologii fizycznej. Lud xxxvm, s. 381. Estreicher Stanislaw, Wypraszanie od kary śmierci w obyczaju naszego ludu. Lud X.. s. 241. - Do Mstoryi drzewka Bożego Narodzenia. Lud XI, s. 69. gwary Ekkert w Polsce. Lud XIII, Cezaria, Święta Cecylia. (Przyczynek do genezy apokrY'fów). Lud XXI, s. 103-124. Materiał naukowy ,i przedmiot etnologii. Lud XXII, s. 26-32. Ehrenkreutz - Ludwik, Kronika etnologiczna (ś. p. Paweł Vinogradoff). Lud XXIV, s. 189--190, Ehrlich J F f. p. Fischer Adam. recenzja, Vlachović S. M. Lużicki Srbi i njichova domovina. Lud XXIX, s. 132. - recenzja, Jodkowski ludowy J., Przemysł w pow. sokólskim. Lud - recenzja, Gavazzi M. Jadvanska "Lira" i "Lirica". Lud XXIX, s. 132. - recenzja, Calvaruso M. G., 'U baccagghiu. Lud XXIX, s. 133. - recenzja, Corso-R., Tradizioni popolari meridionali relative luoghi e paesaggi carattel"istici. Lud XXIX, s. 162. F(ischer-Adam), K,atedra etnologii w uniwersytecie lwowskim. Lud XVI,s 331. - Powiat Swiętochłowicki. Lud XXX, s. 2411. - recenzja., Matuszkówna S., Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego. Lud XXX, s. 243. - recenzja, Kucharski E., Pani Pana zabiła. Lud XXX, s.. 244. - recenzja, L. Schiller i Maklakiewicz J., Pastorałka. Lud XXX. s.245. - recenzja, Bystroń J. St., Socjologia. Lud XXX, s. 24'5. - recenzja, Czekano'Wski. J., RóiJllicowanie się dialektów prasłowiańSKich w świetle kryterium ilościowego. Lud XXX, s. 246. - recenzja: Sirola B. -·GavazZ!i M., Muzi!kolosklirad etnografskog Museja u zagrebu. Lud X)X!X, s. 248, - recenzja, Vlahovic M., Sredacka zupa. Lud XXX, s. 248. - recenzja, Djoudjeff S., Rythme et mesure dansla musique populaire bulga.ire. Lud XX:x, s, 249. - recenzja, Marinus A., Le neofolklorisme. Lud Xxx., s; 249. - recenzja, Vakareleszky K., BO'lgar ekevasak es csoroszlyak. Lud XlXJX1 S. 249. - recenzja, D. J. Van der Ven, Le jeu du drapeau. Lud XXX, s. 252. XXIX, s. 132. 65 Lud - Tom XL - recenzja, K. Rob. V. Wikman. JaruI. Acta Academiae Aboensis Humaniora VII, Anno 1931, s. 34. Lud XXX.\ s. 253. - recenzja, Klich Edward, Cygańszczyzna w "Chacie za wsilą" Kraszewskiego. Lud XXx., s. 255. - 'recenzja, IOimek Stanisław, Contributo all' analiSi raziale della seriIe craniologica dei Samoied.i. Lud XXX, s. 256. - recenzja, Frankowskii Eugeniusz, A caba~. Lud XXXIII, s. 143. - recenzja, Chmielińska A., Z życia Księżaków. Lud }cXXIII, s. 143. - recenzja, Salvini L., La Polonia nei canti popolari magiari. Lud XXXIII, s. 143. A. F., p. Fischer Adam, Latviesu Folkloras Kra tuves , Teiikas par Dievu. Lud XXix, s. 132. - Stanisław Ciszewski. Lud XXIX, s. 174. - Helena Cichowiczowa. Lud XXIX, s. 116. - Jan Ptaśnik. Lud }c}cIX, s. 178. - II Międzynarodowy Kongres Sztuki Ludowej. Lud XXIX, s. 2{)6. - recenzja, Sochaniewdcz K., Terminologia czerwonoruskich miar nasypnych (zbożowych) w XV i XVI wieku. LudXJXIV, ~. 188. - recenzja.. Tablice metrolo~icznonumizmatyczne. Lud XXIV, s. 1818. recenzja, Kultura wsii. Biuletyn XIII Konferencji Oświatowej poświęconej zagadnieniom kultury wiejskiej 'w Polsce. Lud XJXlX, s. 125. �1026 Adam, recenzja, Roy·aume de Jougoslavie. Aper~u geographique et etnographique. Lud XXIX, s. 131. - recenzja, Straubergs K. Le1tische Trachten. Lud X:XIIX, s. 133. - recenzja, Krohn E, Die Eheschliessung bei den Rumanen. Lud XXIX, s. 133. - recenzja, Pigoń S., Do źródeł Dziadów kowieńsko-litewskich. Lud XuCJIX"s. 161. - recenzja, Ramul:t S., Gwara ślemieńska I. Lud XXIX, s. 161. - recenzja, Dzwon, Pilsmo uczennic Państwowego Seminarium Naucz. Żeńsko im. A. Asnyka we Lwowie. Lud XXIX, s. 162. - recer zja, Orłow P. S., Hry a pisne deli slovanskych. Lud XXIX, s. 163. - recenzja, Udziela S., Polskie hafty ludowe. Lud XXIX, s. 163. - recenzja, Vavrousek B., Kostel na dedine a v mestecku. Lud XXIX., s. 165. - recenzja, Gorovei A. Descfmtecele IRomanilor. Lud XXX, s. 249. - Kalendarz Ilustrowanego Kuriera Codziennego na rok 193:3.Lud XXXI, s. 162. - Gennep van Arne'ld, Le Folklol'e de la Flandre et du Hainaut Fran~ais. Lud XXXV, s. 202. - recenzja, Hel1pach Willy, EinfUhrung in di~ Volkerpsychologie. Lud XXXV, s.\202. - recenzja, Seignolle Claude et Jacques, Le Folklore du Hurepoix. Lud XXXV, s. 203. Falkowski Jan, Gliniane paleniska i naczynia piecyk owa te. Lud X.X'XII., s. 5~66. A. F., Fischer 102'7 - Dziesięciolecie zakładu Etnologicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (1924--1934); Lud XXXII, s. 183. - Przyczynek do zagadnienia naczyń pierścieniowatych. Lud XXXJI:II, s. 19--21. - Inkluz-Diabełek. O sposobie uzy_ skii'wania dj'<l!bełka z jaja. Lud XXXIII, s. 78-7.9. - Ze wschodniego pogranicza huculskiego. Lud XXXIV, s. 42-156. - Przyczynki do mniej znanych narzędzi rolniczych. Lud XXXIV, s. 100-1>86. - O wewnętrznym ukłiadzie prac etnograticznych. Lud XXXV, s. 162--168. -recenzj·a, Wiener Zeitschrift fur yolkskunde. T. XXXI. Lud XIXV, s. 1218-12'9. -. re.cenzja, Hessische Blatter fur Volkskunde. T. XXIITI. Lud XXV, s. 1219--131. - recenzja, F,rankowski Eugeniusz, Sochy, radła, płużyce i pługi w Polsce. Lud XXIX, s. 1616. - recenzja, Zaran!ile śląskie, kwartalnik, rok ViI, zesz. 2. Lud 'XXIX, s. 17'2. - recenzja, Stampach Fr., Hejcedlo, studie o rozSireni primitivni keWbky. Lud XXX, s. 226--22'7. _ recenzjoa, Leser P., Entstehung und Verbre'iItung des Pfluges. Lud XXX, s. 227--.233. _ recenzja, Stampach Fr.) Zakłady narodopisu cikanu v CSR. Lud xxx., s. 2'38--239. - recenzja, Fischer A., Etnografia słowiańska. Lud X.XX, s.' 239. - recenzja, Litopys Bojkiwszczyny. Lud XXXI .. s. 154--155. _. Zei'tschrift f. Rassenkunde und ihre Nachbargebiete. Lud XXXIII, s. 144; XXXIV, s. 290. Fischer Adam, Ludowy p:osennik Ed·warda Porębowicza. Lud XV, s. 3&-5'2. - Wątek odkwitającej gałęzi. Lud XV, s. 200-210. - Pieśn'i o żołnierzu tułaczu. Lud XV, s. 24·7-248., 355--356. _. Uzupełnienie Dahnhardta. Lud XV, s. 32.0-3319. - Do wątku odkwitającej gałęzi. Lud X.VI, s. 3'3--34. - Zygmunta Glogera nekrolog. L~d XVI, s. 241-246. -' Basń o Krakusie. Lud X'VI, s. 281-285. - Bajka o kozie obdartej. Lud XVI, s. 347-3'57. . . Wątek nierównych dzieci E~. Lud XVI., s. 358-364. _. Jeszcze piLeśńo żołnierzu tułaczu. Lud XVI, s. 31711-373. - Polskie widowiska ludowe. Lud XIX, s. 31-~0. -. Znaczenie etnologii dla innych nauk. Lud XXI, s. 8l-m!. - Szymon Matusiak, nekrolo-g. Lud XXI, s. 266_268. Dziesięciolecie ludoznawstwa poL sldeg-o 1914-1924. Lud XXIII, s. 147-163. - Opowieści o czarownicach z doliny nowotarskiej. Lud XXV. s. 78-94. - Upiór, strzygoń czy wieszczy? Lud XXVI, s. 84. - Hnatiuk Włodzimierz, nekrolog, Lud XXVI, s. 117. - SWiętek Jan, nekrolog. Lud XXVI, s. 117. __ o 65' - - -. -. - - - -. - - Antoni P. Stoiłow. Lud XXVII, s. 181. Siedemdziesięciolecie prof. Jerzego Polivki. Lud XXVII, s. 194. Siedemdziesięciolecie prof. Ernesta Muki. Lud XXVIII, s. 105106. III Zjazd Słowiańskich Geografów i Etnologów w Jugosławii w 1930 r. Lud XXIX, s. 198. Międzynarodowa Konferencja Kom~sji Sztuki Ludowej. Lud XXIX, s. 201. Kiilka wyjaśniei'l w odpowiedzi na uwagi krytyczne prof. Kazimierza Moszyńskiego współredaktura "Ludu Slowiańskiego". Lud XXXI, dodatek, s. 4. Zasługi S. UdzieH na polu badań nad kulturą duchową. Lud XXXV. s. 23-28. S. Udziela lako współpracownik "Ludu". Lud XXXV, s. 37-41. Drzewa w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego. Lud XXXV, s. 60-76. Zorian Dołęga Chodakowski. Lud XXXVI, s 89~106. Ryszard Wincenty Berwiński (1819-187<0). Lud XXXVII, s. 14>1 -1159. Prace etnograficzne Józefa Rohrera. Lud XXXVlI'I, s. 289--298. recenzja, Romania. 37-e annee (1908). Lud XV" s. 143. recenzja, Czasopismo "Zeitschrift des Vereins fi.ir Volkskunde 18 Jahrgang 1908. Heft IV". Lud XV, s.143-144. recenzja, Czasopismo ,,~tudien zur vergleichenden Literaturgeschichte, t. 8-~. J. 1908-1909". -Lud XV, s. 145-146. �1029 Adam, recenzja, Czas.: "Zeitderer Rucksicht auf T;huanacu. schrift fUr romanisohe Philologie", Lud XVIII, s. 233. 1908,XXXII Band. Lud XV, s. 146. recenzja, Rose Julien, Die deutrecenzja, Euphorion, Jahrgang schen Volkstrachten zu Beginn 1909. Heft I". Lud XV, s. 146. des 20 Jahl'hunderts. Lud XVIII. recenzja, Czas.: "Literaturbiatt s. 234. fur germanische und romanische -recenzja, Hartland Edwin Sidney, • Philologie XXX Jahrgang 1909. Primitive Paternity, the Myth of Nr 2". Lud XV, s. 146. supernatural Birth in -Relation to recenzja, Wehrhan Karl, Die the History of the Family. Lud sage. Lud XV, s. 25,7-260. XVIII, s. 234. recenzja, Zeitschrift des Vereins recenzja, Rank Otto, Der Mythus fUr Volkskunde 19 Jahrgang von der GeiJ:lurt des HeIden. Lud 1909, z. 2, 3, 4. Lud XVI, s. 110XVIII, s. 235. 114. ~. recenzja, Haas A., Pommel'sche recenzja, Zeitschriit fUr ostersagen. Lud XVl1II, s. 235. reichische Volkskunde XV Jahr-. recenzj.a, Keller Albrecht, Die gang I-II. Lud XVI, s. 114-115. Handwerker. im Volkshumctr. recenzja, Iselin L. E., Der morLud XVIII, s.' 235. genUindische Ursprung der Gralrecenzja, Eisner Paul, Volkslielegende. Lud XVI, s. 217. der der Slaven. Lud XXV, recenzja, Ziemia 1910, Nr 1-26. s. 108-109. Lud XVI, s. 2127. . -- recenzja, Bystroń J. St., Nazwiska 'recenzja, Janiewicz Dr., objapolskie. Lud XXV ,s. 136-138. sOlenia legendy o "Ibikowych - recenzja, Vulpesco Michel, Les żurawiach". Lud XVI, s. 320. Cou tumes Roum,alina3 P,eri<r recenzja, Worter und sachen. diques. Lud XXV'l s. 138-139. Band II, z. 1. Lud XVI, s. 32,3. -. recem;ja, Gądzikiewicz Witold, recenzja, Blummel ,E. K.. - Kohl Strój górali podhalańskich pod Franz Fr. Reiter Josef, Die względem higienicznym. Lud Volksliedbewegung in DeutschXXV, s. 13'9-14'0. osterreich. Wien 1910. Lud XVI, ~ recenzja, Volkskundł1che Biblios. 411. graph'ie fUr das JaM 1920. Lud recenzja, Studien zur vergleichenXXV, s. 140. den Literaturgeschichte, 9 Band, - recenzja,AJbraham WładysŁaw, 1909 z. II, rH, IV. Lud XVI, zawarcie małżeństwa w pierwoL s. 417. \ nym prawie polskoim. Studia nad recenzja, Hryncewicz Talko J., historią prawa polskilego IX. Szlachta litewska. Lud XVIII, s. 231. Lwów U~5. Lud XXVI, s. 85. - recenzja, Nikiiorow A. L, Etnorecenzja, Posnansky Arthur, Das grafia w szkole. Moskwłl-LeninTreppenzeichen in den Amerikanischen Ideographien, mit besongrad 19~. GOs'udarstwiennoje Fischer - - ~ - - _ - - - - Izdatielstwo. 88. Lud XXVI, s. 87- Adam, recenzja, Volkskundliche Btbliographie 1921-19~2. Berlin-Lipsk 1927. Wyd. E. Hoffmann-Krayer. Lud XXVI, s. 88. - recenzja, Czekanowski Jan. Wstęp do historii Słowian. Lwów l'!ló27. Nakład K. S. Jakub:}wskiego~ Lud XXVI, s. 9~94. recenzja, Husek Jan, Narodopisna hrenice mezi Slovaky a Karpatorusy Bratislava 1925. Lud XXVI, s. 94-96. recenzja, Hoffmann-Krayer E. Bachtold-Stau'bli H., Handworterbuch des deu tschen Aberglau_ bens. Berlin-<Lei>pZiigH~2'7. Lud XXVI, s. 96-97; :;~XVII. 133136. recenzja; Zelenm Dmitrij, Russische (Ostslavische) Volkskunde. Berlin~Leipzig 1927. Lud XXVI, s. 97-99. recenzja, Zibrt Cenek" Staroceske umeni kuchafske. Praha 1927. Nakł. "Stare gardy mistru kuchafu ". Lud XXVI, s. lO9. -. recenzja, Polivka Jifi, Vybor ludovych rozpravok. V Turcianskom Sv. Martine 1927. Lud XXVI, s. 110. recenzj.a, Porazińska Janina, Wesele Małgorzatki, w Wojtusiowej izbie Pastereczka. Warszawa. Lud XXVI, s. 110. _ recenzja, Bajr:aba'sz St., 'Sztuka ludowa na Podhalu. Cz. I-II. Spisz i Orawa. Lwów-Warszawa 1928. Książnica Atlas. Lud XXVI, s. 114. recenzja, Koranyi Karol, Ze studiów nad wierzeniami w historii Fischer prawa karnego. LJd XXVII, s. 1'37. - recenzja, Janusz Bohdan, Karaici w Polsce. Lud XXVII, s. 137. recenzja, Moszyński Kazimierz, Polesie Wschodnie. Piletkiewicz Czesław, Polesie rzeczyckie. Lud XXVII, s. 138-142. _. recenzja, Muzea regionalne, ich cele i zadania. Lud XXVII, s. 149. - recenzja, Biegeleisen Henryk, Wesele. Lud XXVII, s. 153. recenzja, Hermant P. Boa•... mans D., La medecine populaire. Lud XXVII, s. 153. -. recenzja, Sliwina W. J. F. Tracz, Ziemia Lubartowska. Lud XXVII, S, 1514. - recenzja, Bolinder Gustaw, Underliga Folk Europas mitt. Lud XXVII, s. 155. recenzja, Zi!brt Cenek, Ohlas obfadnich pisni vel'iikonocnieh o lidovem podani. Lud XXVII. s. 155. - recenzja, Karskij E., Geschichte der weissrussischen Volksdichtung und Literatur. Lud XXVII, s. 156-158. recenzja, Seweryn Tadeusz, Krakowskie skrzynie malowane. Lud XXVII, s. 158. -. recenzja.) Kosiobowicz Ed., Pro •... blem ludów pigmej'sk'ich. Lud XXVII, s. 1~9. recenzja, Antoniewicz Włod., Metalowe spinki góralskie. Lud XXVII, s. 159. _. recenzja, Świdersroi Bronisław, Ilustrowany opis Leszna i Ziemi Leszczyńskiej. Lud XXVIII. s. 103 �1030 - - - - - -' - - - 1031 recenzja, Pomorska sztuka ludowa zesz. l. Ceramika kaszubska. Lud XXVIII, s. 103-104. recenzja, Skderkowski Władysław, Puszcza Kurpiowska w pieśni. Lud XXV'III, s. 104-105. recenzja, Ehrenkreutzowa Cezaria" Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego. Lud XXVIII, s. 254-'255. recenzja, Baralbasz St., Sztuka ludoNV'a na Podhalu. III. Lud XXVI:IJI, s. 255. recenzja, Bogatyrew P., Actes magiques., rites et croyances en Rus'sie s4bcarpathique. Paryż 19219.Travaux publies par l'Institut d'etudes slaves Xl. Lud XXIX, s. 107-109. recenzja, Ckhowiczówna Wiesława, K,rótkd: zarys historii koronkarstwa, Lud XXIX, s. 111. recenzja, Murko M., La poesie populaire epique en Jougoslavie au debut du XX s'iecIe. Paris 192:9. Travaux pubłies par l'Institut d'etudes slaves X. Lud XXIX, s. 112-113, recenzja, Dobrowolski T., Śląska rzeźba ludowa w drzewie. Katowice 1930. Wydawnictwo Muzeum Śląskiego vi Katowicach ,dz. I, t. I. Lud XlXDX, s. 113-115. recenzja, Dobrzyck'i st., Kolędy polskie a czes.kie, ich wzajemny stosunek. Poznań 1930. \ Odbitka z IV t, Prac Komisji Ftl.ologicznej Poznańsk'iego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Lud XiXIX, s. 115-116. recenzja, Seweryn rzenice góralskie. Tadeusz, PaKraków 1930, - - - - - Nakładem Muzeum Etnografi'Cznego. Lud XXIX, s. 116-117. recenzją. Vaclavik A, Luhaeovske Zalesi. 1930. Nakł. Musejni Spolecnosti v Luhacovicich. Lud XXIX, s. 118-120. recenzj.a, Antoniewłcz W., Archeologia Po~ski. Warszawa 1928. Trzaska, Ewert i M'ichalski, Lud XXIX, s. 124. recenzja; Szuman S., Dawne kilimy w Polsce oj na Ukrainie. Poznań 192,9. Lud X;X:IiX, s. 124. recenzja, Polivka J,,) Supis slovenskych rozpravok. Lud XiXlIiX, s, 12:6-127, recenzja, Znamierowska - Priifferowa M., Rybołówstwo jezior trockich. Wilno 1930. Rozprawy i materiały Wydziału I Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. III, z. 2. Lud XXIX, s. 126. recenzja; Me'ier J., Lehrproben zur deutschen Volkskunde, Lud XXIX, s. 127. - recenzja, Hoffmann-Krayer E. Bachtold-Staubli H., Handworterbuch des deutschen Aberglaubens. Lud XXIX, s. 121; XXX, s. 249; XXXI, s. 144-145; XXXII, s. 182; XXXIII, s, 139-140; XXXIV, s. 279-281; XXXV, s. 200. - recenzja, Z!blorowski J., Moda i wieś góralska. Lud XXIX, s. )28. - recenzja, Batky Z., Pasztor ivópoharak. Lud XXIX, s. 12.8. - recenzja, Poniatowski S., Geneza łuku tryumfalnego. Lud XXIX, s. 129, - recenzja, DobrowolskJi T.. Działalność Muzeum Śląskiego w Katowicach, Lud XXIX, s. 129. Adam, recenzja, Gavazzi M., Kulturna analiza etnografji Hrvata. Lud XXIX, s. 131. recenzja, Wdght R. A", English Folklore, Lud xxtx, s. '134. recenzja, D. J. Van der Ven, Heemschut, Volkskunst en de drooglegging der Zuiderzee. Lud XXIX. s. 134. recenzja, Byhan A., Europa. Lud Fischer - XXI~ s.135. recenzja, Czekanowski Jan, zarys antropologii Polski, Lud XXIX, s. 1413. T., Pokucka recenzja, Seweryn Lud XXIX, majolika ludowa. - s. 154, _ _ _ _ _ _ - - - recenzja, Vurnik S., Slcxvenska panjske koncniice. Lud XXIX, s. 15'5. recenzja, Vurnik S., Kmecka hisa Slovencev na juznovzhodnem pobocju Alp. Lud XXIX, s, 1-56. recenzja, Udzii€la Seweryn, Ludowe stroje krakowskie ich krój. Lud XXIX, s. 157. recenzja, W,ilno i ziemia W'itleńska. zarys monograficzny. Lud XXTX, s. 1518. recenzja, Chmiełińska A" Księżacy i ich strój. Lud XXIX, s. 158. recenzja, KQranY'i K., Podstawy średniowiecznego prawa spadko·W€go. Lud XXIX, s. 159, ['ecenzja, Corso R., Sopra i motivi ornamentali de'i tessuti popolarl italiani. Lud lXXIX, s. 162. recenzja, Jonval M" Les chansons mythologiques lettonneSi. Lud XXIX, s. 163. recenzją, Biegeleilsen H., Lecznictwo ludu polskiego. Lud ,x,XitX, s. 164. - recenzja, Tync S. i Gołąbek J,; BeSkid zachodni i Podhale. Lud XXIX, s. 168. - recenzja, SchneeweLs E.,j Feste und Volksbrauche der Lausitzer Wenden. Lud XXX, s. 224-226. - recenzj,a, Marilnus A., Folklore hrstorique et folklore sociologique. Lud XXX, s. 240. - recenzja", Byhan A. - Kron E .. Europa, Lud .xxX, s. ,24O--,24l. - recenzja, P. Geiger, Volkskundliche Bi'bliographie fUr die Jahre 1925-1926. Lud XXX, s. 24l. _ recenzja, Ignacy Czuma, Monografia statystyczno - gOlspodarcza woj, lubelskiego. Lud ,xXX, s. 24:1-J2'42. ~ recenzja, Kutrzebianka A., Budownictwo ludowe w zawoL Lud XXX, s. 242. _ recenzja, Franciszek Magryś, Żywot chłopa działacza. Lud XXX, s.242. recenzja, Chętnik A., Z kurpiowskich borów. Lud XXX, s, 24'3. _ recenzja, Hempler Fr .. Bsychologie des Volksglaubens insbesondere der VolksllimHchen Natur- und Heilkunde des Weichsellandes. Lud XXx, s. 12'43. _ recenzja, Barabasz Stanisław, Sztuka ludowa na Podhalu. Lud _ _ XXX, s. 2M, recenzja, Rowid H., Szkoła twór- cza. Lud XXX, s. 2~. recenzja, Pata J<l Krótki pfehlad łużiskoserbskeho narodopisneho dźeła. Lud XXX, s. 246. _ recenzja, Niederle L., Rukovet slovańske archeologie. Lud XXX, s. 245-246. _ �1032 103J Adam, recenzja, Melik A., Kozolec na Slovenskem. Lud XXX, s. 247. recenzja, Stranska D., Lidove abyteje hospodiirske. Zvyky pfi seti. Lud XXX, s. 24'6-247. Fischer - - - recenzja. Vurnik S'" Studija o glasbeni folklori na Belokranjskem, Lud XXX. s. 248. - recenzja, Seliszczew M. A., Sławjanskoje nasjeljenije w Albaniji. Lud XIX1X,s, 248-2ł9. - recenzja, Caravaglios C", Voci e Igridi dri venditori in Napoli. Lud XXX, s. 2"1!9. - recenzja, Kuhn W., Die jungen deutschen Sprachinseln in GaliZ'ien. Lud XXX, s. 2'5Il-252. - recenzja, Pess.Jer W., Niedersach_ sische Volkstrachten. Lud XiXX, s. 2:>2. - - recenzja, Pessler W"" KuIturkreis und Kernland Niedersachsen. ihre Bedeutung und Erforschung. Lud XXX, s. 252. recenzja, Sandvik M. O., Forening for norsk Folkekunst. Lud X:X,X, s.253. recenzjąl Czekanowski Jan, Rasy i ludy. Lud XXX, s. 253-254. - recenzja, Falkowski Jan, Narzędzia rolnicze typu ,rylcowego. Lud 'XJxtX, s. 254. recenzja, Koppers W., Die Frage eventueller aIter KuIturbeziehungen zwischen dem siidlłchsten Siidamerika und Siidostaustralien. Lud XXX, s. 254-255. - recenzja, Stampach Fr., Kulturni primitivismus a civilisace. Lud XXX, s. 255. - - - - - - - - - - - recenzja, Geiger Paul, Volkskundliche Bibliographie rur das Jahr 1927. Lud XXXI. s. ł48-149. recenzja, Londzin Józef, Kościoły drewniane na Śląsku Cieszyńskilm Lud XXXI, s. 151. ' recenzja, Wiskowatyj Konstanty, Pogłosy historii polskiej w epoce jugosłowiańskiej. Lud :X1xxr, s, 158-159. recenzja, van Gennep Arnold, Le fo1kloTe du Dauphine (Ilsere). Lud XXXI, s. 159-160. recenzja, Stelmachowska Bożena, "Podkoziołek" w obrzędowośeoi zapustnej Polski Zachodniej. Lud XXXI, s, 16~161. recenzja, Bystroń Jan, Przysłowia polslde. Lud XXXI, s. 161-162. recenzja, Pospisil Franciszek, Etnologicke mateI'i-alie z jihOlZapadu USA. LudXXXr, s. 162. recenzja, Stelmachowska Bożena, Rok obrzędowy na Pomorzu. Lud XXXI, s. 162. recenzja, Bystroń J. St., Pieśni ludowe z Polskiego Śląska. Lud XXXIII, s. 140. recenzja, Chętnik Adam, Spław na Narwi. Lud XXXIII, s, 141. recenzja, Dynowski W., Barwne kufry chłopskie z okolic Wileń,.. szczyzny ·i Polesia. Lud XXX:IrII, s, 141-142. recenzja, Gesemann G., Der montenegrinische Mensch. Lud XXXIII, S. 143. recenzja, Gładysz M., Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku. Lud XXXIV, s. 287. recenzja, Dąbrowski H., Pisanki lubelskie. Lud XXXIV. 287-288. Frankowska Maria, Regionalne murecenzja. Malicki L., zarys kultury materialnej górali śląskich. zea ludoznawcze w Polsce. Lud XXXVI, s. 3:I&---J47. Lud XXXIV, s. 288. - recenzja, Bystroń J. St., Kultura - Problemy atlasu etnograficznego. ludowa, Lud XXXIV., s. 288-283. Lud XXXVI'll. s. 147-205. FrankOWSki Eugeniusz, Zbiory etno- recenzja, Schneewe'iJs E., Grundgraficzne w Polsce. Lud XXI, riss des Volksglaubens und Volks_ s. 4()......J56. brauchs der Serbokroaten. Lud Kronika Polskiego Towa.rzystwó XXXIV, s. 289-290. Etnologicznego. Lud XXI, s. 70- recenzja, Preuss K. Th., Lehrbuch 77. der VOlkerkunde. Lud XXXV, - Wycinanki i ich przeobrażenia. s. 199. Lud XXI:I, s. 182-12'8. - recenz]a', Hal1mjanz Heinrich i - zabieg! magiczne przy pc>życzaniu. R6hr Erich, Atlas der deutschen kupnie i sprzedaży li ludu polVolkskunde zesz. 1-4. Lud skiego, Lud XXIII,S. 50-111. XXXV, s. 203. Sprawozdanie Oddziału poznańFlizak Sebastian, N·otatki etnograskiego P. T. L. Lud XXXVIII, fiezne z okolic Mszany Dolnej. s. 4tH. Lud Xx...XlII. s. 21-27. - Etnografia radziecka. L:.Id XXXIX - Ekspansja podhalańskiej kultury s. i-4i2. ludowej. Lud XXXIV, s. 269- recenzja, Bystroń J. St., Wstęp 2711. do ludoznawstwa polskiego. Lud - Dziadowskie obiady. Lud XXXV, XXV, s. 99-105. s, 513~55. - recenzja, Tilke Max" Osteuropa'- Moda w nadawaniru imion chrzestische Volkstrachten in Schnitt nych u górali pod Gorcami. Lud und Farbe. Lud XXV, s. 106. XXXV, s. 55'-59. recenzja, Bossert H. Th., VolksNekrolog ks. Władysława Makunst in Europa. Lud XXV, giery . Lud XXXVII, s. 534-535. s. 106-108. - Sprawozdanie Oddziału P. T. L. Friinklowa Giza, (Frenklowa G., w Mszanie Dolnej. Lud XXXVIII, Fraenklowa G.), Lilientalowa Re-· s.460. gina. Lud XXVI, s. 119. Franko Iwan, Najnowsze ,prądy w _ Wycinanka żydowska w Polsce. ludoznawstwie. Lud I. s. 4-16. Lud XXV·IU, s. 40-57. - "PsiJakrew" i "psi,a wiara". Lud - Muzea etn~graficzne we WłoI, S. 115-119 . szech. Lud XXXVII, s. 421- 425. _ recenzj.a, Mitteilungen zur jiidi- recenzja, Potkański K., Postrzyschen Volkskunde, t. 29. Wiedeń żyny u Słowian i Germanów. 1926. Wyd. dr M. Grunwald. Lud Kraków 1895. Rozprawy Wydz. histor.-filozof. Akademii Umiej. XXV s. 132-135. LHientalowa Regina, w Krakowie, t. XXXII. Lud IT, - recenzja, Dziecko żydowskie. Kraków 1927. s. 81---83. - �1034 1035 Nakład Akademii Umiej. Prace Komisji etnogr. Nr 3. Lud XXVI, s. 106-109, Friinklowa Giza, recenzja, Bałaban M., zabytki historyczne Zydów w Polsce. Lud XXX, s. 233-237. - recenzja, Kontny Piotr, Oaza srebrnych kw~atów. Lud XXX1, s. 160. - recenzja, Olsvanger I., Rosinkess mit Mandlen. Lud XXXIII, s. 142 -143. - - recenzja, Swieży Janusz, Ubiór i haft krzczonowski. Lud X.XXVl. s, 3li'0. recenzja, Santolj Vittorio, Die Sammlung Barb. italienischer Volks-lieder. Lud X:XXVII, s. 4'02 -405. • Fii.llbier A, B., Piosenki Jabłonowskie: 1. "Lamenta Jackowe", 2. W dzień św. Grzegorza Wielkiego. Lud IX, s. 174--176. G " G. F. R., Materiały ukraińsko-mśkoi etnologii. Lud V'1, s. ~'2-404. - recenzja, Zapysky naukowoho Towarzystwa imeny Szewczenka. Rocznik IX. Lud VI, s. ~Ol-402. J. G., p. Gajek Józef, recenzja, Kalendarzd1a Mazurów. Nakł. ;Instytutu Mazurskiego. Rocz. xvn i XVIII. Lud XXXVIII, s. 339. - recenzja, Reiinfuss Roman, Zagadnienia i potrzeby etnografii na Śląsku Śrcidkowym i Dolnym. Stan i potrzeby nauki polskiej na Dolnym ŚląS'ku. Lud XXXVIII, s. MQ. - recenzja, Znamierowska-Priifferowa M., Ochrona zabytków kultury ludowej. Lud XXXVII.!, s. 340. - recenzja, Rospond Stanisła'w, Stan i potrzeby językoznawstwa polskiego na Śląsku'1 ze szczególnym uwzględnieniem Dolnego Śląska. Lud XXXVIII, s. 342. - recenzja, Skurpski Hieronim, Uwagi ,o byłych muzeach na obszarze województwa olsztyńskiego. Lud XXXVIII, s. 444. O. G., Wyciąg z protokółu z X:X:IV Walnego Zgromadzenia P. T. L. w Torun~u w dniach 11-1'4. VI, 1949 r. Lud XXXIX, s. 52~532. - Konferencj'a etnografów w Krakowie. 17-1'9. II. 1951. Lud XXXIX, s. 624. Gajek Józef, Sprawozdanie z czynności "Koła Naukowego Antr." Stud. U. J. K. za 1928/29 r. Lud XXVII, s. 191. - - Dział 'etnograficzny na Wlsta'wie Regionalnej w Łowiczu 1929 r. Lud XXIX ,s. 182. Wystawa etnograficzna P. W. K. l.929 r. Lud XXIX; s. 184 Ś. p. Profesor Dr Adam Fischer. Lud XXXV!, s. 6-13. Wykaz ważniejszych prac etnograficznych A. F~schera. Lud XXXVI, s. 13-18. Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych. Lud XXXVI,s. 403404. Polski Atlas Etnograficzny. XXX,VI, s. 408--412 .. Lud - C. I. A P. Information. Lud XXXVIII, s. 470. Gajek Józef, Commission Internationale des Arts et Traditions papulaires. Lud XXXViIII, s. 472--478. - W sprawie C. I, A P. oraz wystawy sztuki ludowej w Bernie. Lud XXXVIII, s. 614-622. - Zadania P. T. L. w okresie najblilŻiSzego 6-lecia. Lud XXXIX, s. 606-611. - Sześcioletni plan pracy P. T. L. (szczegółowy). LudXX'KI!X, s. 6.l2 ----624. - recenzja, Wójcik Adam, Strój Pogórzan, Lud XXXVII, s. 37'D--373. - recenzja., Znamierowska-'Priifferowa A M., Ości rybackie. Lud XXXV'!, s. 3Ii'&-374. - recenzja, Pigoń St., Główne problemy Hteratury ludowej. Lud XXXVII, s. 32~3030. - recenzja, Pigoń St., Z Komborni w świat. Lud X,X;XVH,s.3134-335. - recenzja, ZajączkQwski Włodz., PrzysłQwia, powiedzenia i for_ mułki Karaimów trockich. Lud XXXVII, s. 338-340. - recenzja, Mos(l~ński K., Z za,gadnień pochodzenia języka słowiańskiego. Lud XXXVIII, s. 3183'19. - recenzja, Czekanowski J., Polska synteza slawistyczna w perspektywie ilcściowej. Lud XXXVIII, s. 3,19. - recenzja, Czekanowski J., Perspektywy antropologiczne i etnograficzne ·woj. lubelskiego. Lud x,x:XVIII.. s. 320. Ganszyniec Ryszard, Czynnik racjonalny w wierze i w obrzędach. Lud XXI, s. 183-=202. - - - - - - - - O koronach żmijowych. Lud XXI, s. 228--2.~. Pierścień w wierzeniach ludowych starożytnych i średniowiecznych. Lud XJXU, s. 3,3~2. Pas czarowny. Lud XXIII, 1-31. recenzja, Lilientalowa Regina, Kult ciał niebieskich u starciŻytnych Hebrajczyków i szczątki tego kultu u współczesnego ludu żydowskiego. Lud XXI, s. 239. recenzja, Seligmann S.. Ananisapta und Sator. Lud XXI, s. 245. recenzja, Antonios Keramopullos~ Lud XXI, s. 146-147. recenzja, Fischer A, Święto umarłych. Lud XXII, s. 150-153. recenzja, Konopacki L., Misterium wiosny. Lud ;XXII, s. 147. recenzja., Zieliński T., Irezyona. Klechdy attyckie. Lud XXI'I, s. 147-114<8. recenzja, Poplawski M., Bellum Romanum. Lud X,XII, s. 148--150. recenzja, Tuwim Julian, Czary i czarty polskie oraz wypisy czarnoksięskie. Lud XX[!I'I, S. 166-168. recenzja, Kallenblach Joseph, Les surv·ivances traditionnelles du cuIte des ancetres dans la poesie de Mickiewicz. Lud XXIII, s. 175. recenzja, Hannay J. B., Sex Symbolism in Religion. Lud XXIII, s. 175>--177. recenzja, Danzel Th. - W., Die psycholog~S'che Bedeutung magischer Brauche. Lud XXIII, s. 181 -182. recenzja, Danzel Th. - W., Magie und Geheimwissenschaft in ihrer Bedeutung fill' Kultur und Kul- �103? 1036 turgeschichte. 184. Lud XXIII. s. 182- Zofia, Noszenie jednego buta w starożytności. Lud XXXVII, s. 127-14:0. Gargas Zygmunt, Statystyka samobójstw a pojęcie czci u ludów pierwotnych. Lud va s.220-2.21. - Kwestionariusz w sprawie zwyczajów spadkowych ludności włościańskiej. Lud VHI, s. 41:8-42.1 W sprawie badań nad sprawnością ekonomiczną szczepów' ludowych. Lud XI, s. 345-354. recenzja, Bucher Karl, Arbeit und Rhytmus. Lud VI, s. 213-2:15. - recenzja, Zalęski Witołd, Królestwo polskie pod względem statystycznym. Lud VII, s.. 226-227. recenzja, Bujak Franciszek, Maszkienice. wieś powiatu brzeskiego. Stosunki gospodarcze i spo'łeczne Lud VII, s. 3,3,1. - recenzja, Bujak Franciszek, Limanowa, miasteczko powiatowe w zachodniej Galicji, stan społeczny i gospodarczy. Lud VIII, s. 317-318. - recenzja. Koskowski Bronisław, Finlandia. Lud VIII, s. 436. Gavazzi MHovan, Dział etnograficzny Chorwackiego Muzeum Narodowego w zagrzebiu. Lud XXlI, s. 140--141. - Ludoznawstwo w Jugosławii (l939-UW7). Lud XXXVII, s. 426 --438. - recenzja, Moszyński Kazimierz, Kultura ludowa Słowian. tom II. Kultura duchowa. Lud XXXVIII, s. 3J.4-318. Gawelek Franciszek, Zwyczaje świąteczne w Radłowie (z tekstami) Ganszynie~ w pow. brzeskim. Lud XIII, s. 130 -144. - Wesele "staroświeckie" w Radłowie (pow. brzeski). Lu!! XIII, s. 313-{324. Boże Narodzenie w R21dłowie. Lud XIV., s. 131-156. - Dwie legendy w Kalwarii. Lud XIV, s. 3'00. - Przyczynek do czarów. Lud XV, s. 356--357. - W sprawie bibliografii etnografii polskiej. Lud XVI, s. 429. Palma, jajko i śmigus w praktykach wielkanocnych ludu polskiego. Lud XVIl., s. 15~39. recenzja, P.ospiSil Fr., Mecovy ta_ nec na slovanske pilde. Lud XVII, s. 115. 'recenzja, Czarnecki W...Gogolewo. Lud XVII, s. 27'1. Gawelek Józef, Z Jaworza na Śląsku austriackim. Lud XV, s. 6991. Gawroński - - - Franciszek Rawita Szczedrówkl z Tarnawy (Powiat Dobromilski). Uwagi wstępne + 10 pieśni. Lud IV, s. 84-93. Szczedrówki z Michowy. Lud V, s. 6~78. Sobótka w południowej Słowiańszczyźnie i w Grecji. Lud V, s. 17'6-177. Geneza legendy o smoku w związku z istnieniem człowieka czwartorzędowej epoki. Lud XI, s. 243248. recenzja, Andrejew Włodzimierz, Russkije swadiebnyje pieśni abriady. Lud IV, s. 444. recenzja, Bruckner A., Mitologia słowiańska. Lud XXI, s. 162-163. Polemika (Z. Glogel' contra A. Zdziarski). Lud VIm, s. 3316. Go~dstein Henryk. Szewc - krawiec w ustach ludu. Lud IX, s. 186. - recenzja, Ada~berg S., Przyczynki do "Księgi przysłów, przypowieści wyrażeń przysłowiowych polskich". Lud IX, s. 47, 368. Daszyńska-Gotińska Zofia, Badania nad alkoholizmem w zachodniej Galicji. (Odczyt wypowiedziany na pc'Siedzeniu Tow. Ludoznawczego we Lwowie 7 grudnia 1901 roku). Lud VIII, s. 62-7'7, 11312,6. Golqbek Józef, Dziady białoruskie. Lud XXIV, s. 1-40. Golębiewski, Zwyczaj wykupywania panny młodej na weselach. Lud n, s. 264---266. Gonet Szymon, Kilka szczegółów z wierzeń ludu z okolicy Andrychowa. Lud II, s. 62-63, 221228, 331-334. _ Dowcipne pytania i zag.adki. Lud II, s. 2213---<2i31. _ Kilka ,QlJ;yginalnychwyrazów. Lud II, s. 23,1-232. _ O cudownych listach. List z nieba. Lud II, s. 2'3~5. _ Sen Najśw. Panny Maryi (O cudownych listach). Lud II, s. 23'5. _ Odczyniani€ uroków. Lud II, s. OO(}.-3':3'1 . .:.-.Rękawka i skały Twardowskiego G~oger Zygmunt, - w Podgórzu. Lud III, s. 77.' Język polski w wojsku. Lud III s. 78-81. Szczegóły z gwary ludowej. Lud III, s. 138. Szcregóły z wierzeń ludu .• Lud III, s. 140. - _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ Strzygonie. Lud III, s. 154-155. Powstanie grzybów. Lud V, s. 167 -168 Widowiska w czasie świąt Bożego Narodzenia (Sucha, pow. żywiecki) Lud IX, s. 19. Wstępy do listów wiej!skich. Lud IX;, s. 188. Szczegóły z gwary ludowej z oko_ licy Andrychowa. Lud 1'x., s. 287. Herb szewski. Lud IX, s. 293. WY'oor burmistrza. Lud IX, s. 219'3. zagadki ludowe z okolicy Andrychowa. Lud IX, s. 406. Widowiska w czasie świąt- Bożego Nar<adzenta w Suchej, w pow. żyw,ieckirn. Lud X, s. 23. Przedrzeżnianie pacierza. Lud X. s. 220. List pisany przez dziewkę do parobka. Lud x., s. 337. Nazwiska w InwałąZ'ie. Lud XI, s. 69. Wierzenia ludu w okolicy Andrychowa. Lud Xl, s. 194-195. polowanie .Z nagonką. Lud XlV, s. 2\91&-2197. Litania dla młodych panien. Lud XIV, s. 2197. (Rozmaitości) Uwa'gi z powodu "F,iglików" Reja. Lud XIV, s. 302. .~ozmaitości) Wierzenia o gradzie. Lud XIVl s. 302. Rozmaitości ludQznawcze na Suchej (powiat Zywi~c). Lud XlV:. s. 3,68-37'6. Kurski pacierz. Lud XIV, s. 377 -378. Śpiewk.i z okolić Andrych'orw:a. Lud XV, s. 108-136, 22~7, 340--355. _ Wierzenia ludowe ze Suchej. Lud XVI, s. 86. _ �103tl 1039 "l' - Gadki z Inwałdu w okolicy Andrychowa. Lud s. 246-270. Gorzycki Kazimierz J., O antropologii etnicznej (na podstawie "Ludów" Krzywickiego). Lud I, s. 225-244. -,....Przyczynek do kwestii "lewiratu" na ziemiach polskich. Lud II, s. 277-27'8. - recenzja, Strzelecki Adolf, Ludoznawstwo i Zibieranie materiałów ludoznawczych. Odbitka ze "Szko_ ły" Lwów 1895. Lud II, s. 175177. recenzj,a, Licki B. A., Narodowość współczesna. Petersburg 189:6.Lud n" s. 367~373. recenzja, Konopnicka Maria, Nasz lud. Z odczytu M. K. w lwowskiej saLi ratuszowej dn. 27. XI. 1896. Lud III, s. 81--83. - recenzja, Małecki Antoni, Lechici w świetle historycznej krytyki. Lwów 1897. Lud III, s. 83-84. - recenzja, Hempel Antoni, Polacy w Brazylii. Lwów1894. Wyd. "Kurier Lwowski". Lud III, s. 175176. - recenzja, Longchamps z Dybowsk.ich Wanda, Pierwsze polskie usiłowania kolonizacyjne w Stanach Zjedn. Lwów 1895. Na.kł. ,,Przegląd Wszechpolski". Lud Ill, s. 17'5-17'6. - recenzja, Czerkawski Włodzimierz, Wielkie gospoda-rstwa, ich istota i znaczenie K~aków 1897. Rozprawy Ak. Umiej. Wydz. hist.filozof. Ogólnego zbioru t. XXXIV. Lud lU) s. 2'713'-2.80. - recenzja, Mroczko Fr.,Śniatyńszczyzna. Lwów 1897. Odbitka z Przewodnika Nauk. i Liter. Lud III, s. 375. - recenzja, Krzywicki Ludwik. Kurs systematyczny antropologii. 1. Rasy fizyczne. WarS'zawa 1897. Druk. K. Kowalewskiego. Lud IV, s. 60-7'9. - recenzja, Daszyńska Zofia, Zarys • ekonomii społecznej. Lwów 1898. Nakł. Księgarni Polskiej. Lud IV, s. 231-235. - recenzja, Potkański Karol, Kraków przed Piastami. Kraków 1,897. Rozprawy Wydz. hi,st.-filozof. t. XXXV. Nakł. Ak. Umiej. Lud IV, s. 336-338. - recenzja, Sarna Władysław, Opis pow. krościeńskiego pod względem geograficzno - historrycznym. Przemyśl 1898. Lud V, s. 85-88. - recenzj:a, Krzywick.i Ludwik, Historya rozwoju społecznego. (historia kultury). Lud VI, s. 1981199. Gotkiewicz Marian, recenzja. G6rn,a Orawa w pracach słowackiego etnografa. (na ma,rgines'ie II tomu Slovenskej vlastiJvedy. Slov._ Akad. Ved. a Umeni w Bratyslavie 1943 r.,. Lud XXXIX, s. 427 -435. Gottfried Kazimierz, Muzeum w Jarosławiu. Lud XXXIX, s. 447448. Goyski Marian. Dziecko urodzone w wilię Bożego Narodzenia. Lud X,IV, s. 302. - Odpowiedzi na pytania. Lud XIV, s. 396. - Rozmaitości. Lud XI'V, s. 400. Grochowska Helena, Podania, wierzenia i zwyczaje we wsi Tro- ściańcu. w pow. Śniatyńskim. Lud IX, s. 381. - Srul Rabi Bal-Szim. Lud X, s. 50. Grochowski Mieczysław, Przyczynek do znajomości wyro!bów garncarskich krajowych. Lud IX, s. 185. - O naśladowaniu śpiewu słowika. Lud IX, s. 289. Gumplowicz Maksymilian, Polacy na Węgrzech I. II. Lud VI, s.277-200. - Polacy na WęgiI'zech" Studium etnograficzno - statystyczno - historyczne. Lud VII, s. 74-78, 192-204. Gusfawicz BronisŁaw, O ludzie Pod_ duklańskim w -ogólności, Iwon'iczanach w szczególności, Lud VI~ s. 36----00,126---'167,245-25'7, 340-350. Lud VII, s. 43-54 (część wtóra). Lud VII, s. 128146, 241-256. - Rozmaitości. Kwestyon:aryusz w sprawie ludowych nazw miejscowych w powiecie chrzan,owskim. Lud VI, s. 200-'297. - Prima ApriHs. Lud VI, s. 297299. - Zabobony myśliwskie. Lud VI." s. 262-285. - Gregoryanki czyli gregoły. Lud vn s. 3M-025. - Lis mikita w ,bajce i wierzeniu ludowem wschodn'ieh Azjatów. :(Odezyt miany na posiedzeniu naukowem. Chrzanowskiego OddZWu Towarzystwa ~udoznawczego w Krzeszorwicach dn. 214. :LII.1900 tudzież na Walnem Zgromadzeniu Oddz. Tow. Ludozn. w Wieliczce dnia 11. IV. 1900 r.). Lud VIII s. 5--21. - Kilka szczegółów ludoznawczych z powiatu bobreckiego. Lud VIII, s. 265--274, 363----3'92. - O korzeniach czarodziejskich w lecznictwie ludowem u nas a indziej. Lud X, s. 258. - O góralach podblabiogórskich. Wra'Żenia i swstrz€Żenia ludoznawcze. Lud .x,rr, s. 3---34. - O zwyczajach świętomarcińskich. Lud XV, s. 217\5-2189. - Z życia Seklerów. Lud XV, s. 30i2-319. - Gniotek. Lud XV, s. 358-360. - O zwyczajach święt8marcińskich. Lud XVI, s. 1~li6. - Z życia Seklerów. Lud XVI, s. 13-3-15~. - KwestionariU'sz ginekologiczny. Lud XVI, s. 209-212:. Gross Feliks, Bronisław Malinowski Lud XXXVIII, s. 277~288. Grossowa - Baidoff P." Norweskie Muzeum 00 wolnym powietrzu w Bygd6. Lud XXXV, s. 168-l 'Ill. Strzetelska-Grynbergowa Zofia, Przypowiastka w swej wędrówce. Lud II, s. 22---30. _ Melodie niektórych ,pieśni ludodOlwych (Usta moi rużowiji, jak wy sia tułyły). Lud III, s. 134. - Polski brat. Lud V, s. 134-136. - Podanie o Uryczu i Korczynie., Lud V, s. 311---3'm. - Jeszcze jedna zwrotka do pieśni ruskiej "ZaŻtiryw sia czołowik". Lud VI, s. 397. Grzebieniak Władysław, Chaty włościańskie okolic Duibiecka w pow~ przemyskim. Lud XVI ,s. 364370. �1040 . 1041 H potrzebie etno-socjololgicznych nad .Halban Leon, O badań religij- nością. Lud XXXVI, s. 135-162. - Statut Komisji Międzynarodowej dla Spraw Sztuki Ludowej i Folkloru. Lud XlXXVIII, s. 610. .-:- Znaczenie zwyczajów prawnych i ich badanie. Lud XXXIX, 8. 14&-180. - Sprawozdanie z działalności P. T. L. za rok 19418.Lud XXXIX. s. 500-5219. - recenzja, Annali Lateranensi Publicazione del Pontifizio Museo Missionario Etnologico, tom XI. - Lud XXJXVIII, S. ~7. recenzja, M-arinus Atbertr Le milieu social. Lud XXXVIII, s. 374. recenzja.l Maringer Johannes, Menschenopfer im Bestatungs- brauch Aiteeuropas. Lud XX/XVII, s. 3'00-402. Haltsonen Sulo, O jednym z fińkich znaków ma,gicznych. Lud X:x,xVI, s. 313'---~H5. - Przegląd badań ludozna wczych w Finlandii po r. 1.939. Lud 'XlxrxVII, s. 4(ł&---44i3. - V. J. Mansikka. Lud XX:XVIII, s. 665. Klemens, recenzja, Klinger Witold, Ambrozya i Styks a woda żywa i ma'rtwą.. Studium mitoo1.-porówn. Lud XIU, s. 163164. Hammer Harasymczu.k bor Roman, Wilhelm, huculskich. Władz. Etnografia i Ta- połonin Lud 'XXXV, s. 76. I Malowanki ludowe w powiślu Dąbrowskim. Lud XIII, s. 113-121. Hn;atiuk Włodzimierz, Poszukiwania I. pług. Lud I, s. 1413. - Podanie o skale. Lud II, s.53--{)5. - Czy je prauda na świti? Lud II, s. 64. - FrycówKa. Lud IIiI; s. 70-701. - Pieśni rekruckie. (Waryant 1, 2 Szczisływa jim taj doroha). Lud III, s. 74-75. Horna Rys:zJa.rd,C.S.R., FOI1klorejuridiqu.e. Spolszczy): dr Jerzy Pogonowski. Lud XXXIX, s. 133147. Hradecka Stanisława, Przyczynki :io wierzeń ludu w Wier7Jbanowej, pow. Wieliczka. Lud IX, Hickel Władysław, s. 64. Legenda o budowie kościoła w Gdowie. Lud x., s. 94. -zagadki z Wierzbanowej, Lud 'X,I, s. 73. Talko-Hryncewicz J., recenzja, Zupanić A. Chrwaty. Lud XXI, s. 243. - recenzja, Baur-'F.ischer-Lenz. Grundriss der menschlichen Erb_ lichkeitslehre u. Rassenhygiene. Lud XXI, s. 243-245. - recenzja, Maciesza A., Puszcza-o nie przasnyscy. Lud XXII, s. 142 - -144. recenzja, Zupanić N., Bela Srbija. Lud XXII, s. 144-145. Hupka Stanisław, Z bada'ń nadrozwojem ludo:wego budownictwa drzewnego. Lud XVIII, s. 1-13. - Fr., recenzja, Kelemina J., Bajke in pripovedke slovenkega ljudstva. Lud XXX, s. 212-213. Iwaszków Michał, Ślady pobytu południowych Słowian na północ od Dniestru. Lud XXV'I s. 94--96. - recenzja, Sosenko Ksenofont. Pro mistiku hiajiłok. Lud XXV. s. 1-16-117. - recenzja, Slavia - Czasopis pro slovanskou filologii Red O. HuI!esić - - jer i M. Murko. Rocznik I, Praha 1922-23. Zeszyt 1-4. Lud XXV, s. 120---'123. recenzja, Zeitschrift fUr slavische Philologie. T. I-In, z. 1-2. Lud XXV" s. 123~126. recenzja, Sosenko Ksenofont. Prazereło ukrajińskoho religijnoho svitohladu. Lud XXVI, s. 113. J Kalenda'rz staropolski. Lud XlIII, s. 25,5-257. Ja(nik) M., Z przysłów flisackich. Lud XIIIl s. 258. Jakóbiec Jan, Dyabel w pojęciu ludowem. Lud V, s. 365-367. - Przyczynki do rozmowy z głuchym. Lud VII, s. 91~2. - Przyczynek do oznaczania granicy La chów. Lud VII, s. 2156-272. - Przyczynek do "mętowania". Lud VII, s. 3~~23. - Przyczynek do "Prima -aprilis". Lud VUI, s. 83-.84. Janasz Ignacy, Motyw Rejowski w opowiadaniach ludowych. Lud XXVII, s. 107. Janiewicz Orest, Mistrz Twardowski. Lud XVII, s. 100. Janik Michal, Flisacy. Lud X, s. 4. - Ludność polska w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Lud XI, s. 2<419-269. - Zbytek w pismach Mikołaja Reja. Lud XIV, s. 7-18. - Z dziejów miasteczka polskiego w wieku XVIII. Lud XIV, s. 286 -290. J(anik) 66 Lud - M., Tom XL - Menonici w Galicji. s. 224-.......22J8. Lud XV, Cech rotmański i sternicki w Ulanowię. Lud XXXII, s. 66-77. - recenzja, Poliwka Jerzy. Eine aite Schulanekdote und ahnliche Volksgeschichten. Zeitschrift fUr osterreichische Volkskunde 1905. Lud XII, s. 87-91. - recenzja, Kruszka W., His,toria Polska w Ameryce. Lud XU, s. 187-1'9:2. - recenzja, Diterich Karl. Aus neugriechischen Sagen. Lud XII, s. 336. - recenzja, Polek J'ł Die Armenier in Bukowina. Lud xI:I, s. 336-337. - recenzja, HnatiukWlodymyr, Kołomyjki. Lud XU, s. 34tl-344. _ recenzja, Nehring Wł., Die russische Volksepik. Lud XII, s. 340; - recenzja, Kaindl F. R, Neuere Afibeiten 'zur Volkerkunde. VOlkerbeschreibung und Volkskunde von Galizien. Russisch-Polen und der Ukraine. Lud XIII, s. 58. - recenzja, Kantor Józef, Czarny Dunajec. Lud XIII, s. 1M. �1042 1043 - recenzja, Ułaszyn K., Jakub Ciszyński, poeta łużycki. Lud XIII, s. 166--167. - recenzja, Łoziński Władysław, Życie polskie w dawnych wiekach. (XVI-XVIII w.). Lud XIII, s. 345. - recenzja, KencholSuyematsu, The ethics of Japan. Lud XV, s. 146 -149. Jankowski Władysław, Pierwiastek ludowy w poezji F. D. Kniaźnina. Lud VIII, s. 127-141. Janowski Al., Z poezji przedmiejskiej. Lud VIII, s. 421-423. Janów Jan, Żródła niektórych baśni ludowych w Polsce i na Rusi. Lud XXVII, s. 1-~. - Kaznodzieja z capią ,brodą. Lud XXVIl.\ s. 1.24--127. - "SaJbarowa bajka" H. Sienkiewicza. Legendy o dziwnych sądach bożych. LudX:X,X, s. 76-144. pów i sobrania XVII, s. 167. Lud Aleksander, Szopka w Dąbrówkach, pow. Łańcut. Lud XiXXI ,s. 53-65. Jaworski Zygmunt, Pasterstwo w Jaworczak Tatrach polskich. s. 36--48. Lud VIII, Julian, Polski Zibi6r swahelskich ludowych powieści. Lud VII, s. 221. Kumać po lembersku. Przyczynek do słownika lwowskiej gwary złodziejskiej. Lud VII, s. 276 -281. Jaworskij - Edward, Andrzeja Kucharskiego ,relacja z naukowej podróźy po SłowacH (Spiżu) 182.8roku. Lud n.l s. 1-5. Jodkowski Józef, O czarowniku Zna_ ku na inkwizycji w Grodnie w 16911roku i o ziołach czarodziejskich. Lud XXX, s. 202---211. Jelinek - Exemplum o czarcLe wiodącym do:z;brodni przez opilstwo. Lud XXXI, s. 12-23. - recenzja, Iwaszków M., Gwara małoruska Moszkowic i Siwki naddniestrzańskiej. Lud XXV, s. 117-120. Janusz Bohdan, Typy etniczne i kulturalne w prehistoryi Galicji - drewnostej. Stanisław, Święty Marynus. Kościelno-ludowe podanie o dziewicy-zakonniku. Lud XXXI, s.47-52. Jodłowski Józef z nad Wiszenki, II'zenia ludowe Niektóre wie- w Rudkach. Lud V, s. 34'~57. - Uroki Lud VI, s. 198. Jurkowski Wsch. Lud XVII" s. 57-94. recenzja, Samokwasow D., Opisanie archeologiczeskich rasko- B., Gdzie diabeł nie może, tam babę pośle. Lud XV, s.357 -358. K K. E., Gwiazdy i grzyby w podaniach ludu. Szkic etnologiczny. Lud I, s. 168--178, 197-207. Krótki opis Tatr. (Zwyczaje mieszkańców). Lud III, S. 228-232. K(lein) F(ranciszek), K. J., recenzja, Journal de la Societe finno-ougrienne. XLII. Lud XXXI, s. 157-158. K. K. + Kazimierz Sochaniewicz. Lud XXIX, s. 181. - + Rajmund Fryderyk Kaindl. Lud XXIX, s. 182. - + Karol von Amira. Lud XXIX, s. 182. K. W., Przepowiednia pogody. Lud :f{HI, s. 161. Kabat Wł., Muzeum w Zamościu. Lud XXiXIX, s. 448. Kaczmarczyk Kazimierz, Proces o "czalrostwo" w r. 1688 i 1689. Lud VII, s. 301-322. - Przyczynki do wiary w czary. Lud XIII, s. 3'31J.--332. - Dwie baśnie na tle lenorowem z Mikluszowic powiat Bochnia. Lud XIV, s. 181. - Wesele w Przy'borawie parafii szczepanowskiej. Lud XIV, s. 253 -2e2. Kagarow Eugen., recenzja, Festschrift fUr S. F. Oldenburg. S. F. Ol'denburgu k pjatidesiatiletiju nauczno-obszczestvennoj dejatelnosti 1882,.......193,2. Sbornik statej. Lud XiXiXU\ s. 178. - recenzja, Zelenin K. D., Imusz- . czestvennye zaprety kak pereżitki pervobytnogo komunizma. Lud X,XXII, s. 180. - recenzja, Zelenin D. K., Totemiczeskij kult derev'ev u russkich i belorussov. Lud XX:XII, s. 181. - recenzja) Bykowski S. N., K vopro'Su o totemisme. Lud XXXII, s. 181. - recenzja, Aleksiejew M. P., Sibir w izvestjach zapadnoje jevropej66' skich puteszestviennikow i pisatielej, Lud XXXIII. s. 137-138. Kaind~ Rajmund Fryderyk, Pastersterstwo i wierzenia pasterskie u Hucułów. Lud II, s. 201-210. - "Perepiczka" jako środek przy zamawianiu gradu. Lud VII. s. 2.21. Kalina Antoni, Wiadomości z dziedziny ludoznawstwa. Lud I, s. 27-28. - Poszukiwania. I. Pług. II Niecenie ognia za pomocą krzesania lub tarcia. Lud I, s. 28-29. - Poszukiwania. IV. Wybór imienia. Lud I, s. 57. - Brogram sekcji językowej. Lud I, s. 58-61. - - - - - O ludach aryjskich i o pierwo'tnej ich ojczyźnie. Lud I, s. 97115. Z puszczy kurpiowskiej (Pieśni weselne ze wsi Obierwi" paraf. Ostrołęcka iz okolicy Myszyńca). Lud III, s. 64--69. Polemika. Lud IV, s. 3'4!7-3'53. Pierwsze pięciolecie. Lud VI, s.1-7. Ludoznawstwo na III zjeździe historyków polskich w Krakowie. Lud VI, s. 37.2--.385. Ś. p. Jan Karłowicz. Lud IX, s. 312. recenzja, Zeitschrift fUr osterreichische Volkskunde (1895 1 zeszyt). Wiedeń 1895. Lud I, s. 24-25. recenzj.a, Mitteilungen der Schle_ sischen Gesellschaft fUr VoIkskunde (1894/95 - 1 zeszyt). Wrocław 1895. Lud I, s. 25--26. �t044 recenzja, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego (1894. Tom XV). Kraków 1894. Lud I, s.52-53. recenzja, Zeitschrift des Vereins rur Volkskunde. Berlin 1895. Lud l, s. 53-56. recenzja, Winternitz M., Da's altindische Hochzeitsrituell. Wiedeń 1800. Lud I, s. 93-96, t:H13'5. recenzja, Koehler K., Przyczynek do kwestyi wyrytych stóp na ka_ mieniach. Poznań 1895. Rocznik T-wa Przyjaciół Nauk Poznań. t. XIXI. Lud I, s. 2118-219. recenzja, Erzepki B., BI"óbkigwary mazowieckiej z końca XVII i początku XVIII wieku. Poznań 1895. Rocznik T-wa Przyjaciół :t,auk Pozn. t. XXI. Lud I, s. 264 -266. recenzja, Blatt G., Kleine Beitrage zur slavischen Lautlehre. W sprawozdaniu c. k. gimnazjum w Brodach za rok 1895. Lud II. s. 74-715. recenzja, Radzikowski Eliasz, Tatry Bielskie. Kraków 1894. Pamiętnik T-wa Tatrzańskiego, t. XlV--XV. Lud II, s. 84--85. recenzja, Bruckner Aleksander, Kazania średniowieczne. Kraków 1895. Rozprawy Ak. Um. seria U, t. rx. Lud II, s. 8,5-88 recenzja, Dżaźdźyński Stanislaus, Die slavischen Ortsnamen Schlesiens. W sprawozdaniu Król. Katal. gimnazjum w Głupczycach za rok 1895/6. Lud II, s. 173-175. recenzja, Satke Władysław, Powiat tarnopolski pod względem geograficzno-statystycznym. Tar- 1045 KaLi~a Antoni, - - - - - - - - nOipOl 1895. III Rocznik kółka naukowego tarnopolskiego. Lud II, s. 280-282. recenzja, Sański Wiktor." Z przeszłości Szląska. Wydawnictwo "Kat lik" i górnośląsk. T-wa literackiego 1'895. Lud II, s. 2813284. recenzja, zawmński Roman, Przyczynek do etnografii górali polskich na Węgrzech. Kraków 1896. T. I, Dz. II Materiałów antrO'pOl.-archeol. i etnograf. Ak. Umiej. Lud H, s. 284-285. recenzja, Erzepki B., Masovita. Poznań 1896. Rocznik T-wa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, tom Lud III, s. 94-85. recenzja, Niederle Lubol', O puvodu Slovanu. Praga 1896. Lud III, s. 179--184. recenzja, Koehler K., Osady z epoki kamienIa w W. X. Poznańskim. Kraków 1896. Nr 4 (2'Jb. ogólno 30) "Wiadomości Numizm.Archeologicznych". Lud III, s. 187'-188.' recenzja, MagierOIWskiL., Trwanie życia w JaĆmierzu. Kraków 1897. T. II Materiałówantropol., archeol. i etnograf. Ak. Umiej. w Krakowie. Lud III, s. 188. recenzja, Udziela Seweryn, Tyniec pod względem topograflczno-etnograficznym. Wieliczka 1897. Lud IV, s. 100--101. recenzja, Zych Franciszek, Zelman Wolfowicz. Lud V, s. 275-276. recenzja, Baudouin de Courtenay Jan, Wskazówki dla Zapisujących materiały gwarowe na obszarze językowym polskim. Lud VIII, s. 77~3. xxn. - - - - - Antoni, recenzja, Materiały antropologiczno-archeologiczne i etnogra~iczne. Lud IX, s. 300-302. recenzja, Materiały i prace komisyj językowej Akad. Umiej. Lud IX, s. 302. - recenzja, Zmigrodzki M., Przegląd archeologii do historii pierwotnej religii. Lud IX, s. 420. Kalinowicz Władysław, Nocna warta w Samborze. Lud XJXV, s. 97. K<tLityński M., recenzja, Schneider Stanisław. Badania nad źródłami twórczości Słowackiego w ostatnim okresie życia. Lud XVII. S. lOB. recenzja, Man. vol. XI Nr 1. Lud XVII, s. 111. KaUas Aniela, Garść zapisków z Bolestraszyc. Lud Xl, S. 411. Kamińskyj W., recenzja, Fischer Adam, Lud polski. Lud XXVI, s. 104. Kapral, Wojskowa uroczystość zmieniania stówki. Lud X:IY.,s. 178180. Kaputciński M., Piosnki ludowe z pO'W'iJatukrakowskiego. Lud II, s. 85'-74, 340-361. - Pałac podwodny, baśń z Łagiewnik przy-Podgórzu. Lud II, S. 361 -363. - O Michasiu głuptasiu. Lud II, s. 363~3fi4. - Pieśni dziadowskie o św. Helenie. Lud III; s. 161-162. - Pieśń o pustelniku z ptaszkiem. Lud III, s. 162--'1,63. - Niektóre imiona chrzestne. Lud III, s. 1m3-164. - Niektóre nazwy mleJ'scowe, nazwy miejscowe zagraniczne. Lud III, s. 164--165. Kalina - Słowniczek języka dziecinnego. Lud III, S. 16~16B. - Słowniczek gwary ludu krakowskiego (z okolicy Czernichowa). Lud V, s. 63-----64. Kaczmarczyk Kazimierz. Legendy o wieczności, Lud XIV, s. 291-294. - Ze starych aktów. Lud XVI, s. 45-53. Kaczmarczyk Zdzislaw, Przyczynek do gospodarki rolnej XVIII wieku w "Państwie Łodygowi<:kiem". Lud XXiXII, s. 78-81. Karłowicz Jan, Deska grobowa. Lud I, s. 16---19. - Gregorjanki. Lud U" s. 196--201. - Mycie nóg. Lud X, s. 369. Karwowski Stanisław, O zniemczeniu Szląska. Lud II, s. 1015-125. - .Nazwa i ludność miasta Koźla na Szląsku. Lud II, s. 193--195. - Choroby i medycy na Szląsku w XV!'! wieku. Lud II,- s. 289-292. Kasperowicz H., F·oilklorystyka w Rosji. Lud IV., s. 339~40. Biełorusskoje Polesie. Lud IV. s. 340-341. recenzja, Kautsky K., Entstehung der Ehe und der Familie. Lud IV., s. 44!9. recenzja, Simmel G., Zur Sociologie del' ReHgilon. Neue Deutsche Rundschau 1898 Nr 2. Lud IV, S. 449-450. - recenzja, Kovalevsky M., Tableau des origiJnes et de l'evolution de la familie et de la propriete. Lud Y. s. 82.-84. Keur Dorota L., Stan obecny archeologii północno-amerykańskiej. 'Lud XXXVIII, s. 622-635. Kietlicz M., Szczooraki w Krotoszynie. Lud III, S. 160--161. �1047' 1046 - Mętowanie. Lud V, s. 82. Przyczynek do terminologii garn_ carskiej Lud V, s. 166----167. - Lecznictwo ludowe. Lud Vln. 5.57-58. - List niebieski. Lud IX, s. 170. Kipa Emil. Nieznana piosnka flisacka z XVII weku. Lud XI, s. 30&-307. - recenzja, Maciszewski Maurycy, Brzeżany w czasach Rzeczypospolitej Polskiej. Lud XVII, s. 115. Klawe Janina, Teoria animistyczna w etnologii. Lud XIXII.. s. 13--.25. Kleiner Juliusz, Ślady animizmu w porównaniach ludowych. Lud XIV, s. 202-204. Klimaszewska J., Sprawozdanie z działalności Seminarium Etnologii i Etnografii Słowian Uniw. Jag. w Krakowie od 1925-1935 oraz od 1945-1947. Lud XXXVII, s. 443-44'8. Klimek St., recenzja, Matiegha J ... Lebky a hosti ze staroprazskych hi'bitowu. Lud XIXIV, s. 180-188. - recenzja, Birket-Bmith K., Ueber die Herkunft der Eskimos und ihre Stellung in der Zirkumpolaren Kulturentwieklung. Lud :x,Xl:X, s. 135. - recenzja, Gunther R F. H., Rassenkunde des deutschen Volkes. Lud XXIX, s. 138. - 'l'ecenzja, Gunther R F. H., Rassenkunde des judischen Volkes. Lud XIX;I'X,s. 145. - recenzja, Gunther R F. H., Rassenkunde Europa·s. Lud XXIX. s. Uł2. - recenzja, Koppers Wilhelm, Der Hund in der MythoIogie der Zi.r- kumpazifischen Volker. Lud XXXI, s. 153-1'54Klinger Witold, Do wpływów starożytności na folklor. I-III, 20. Lud XV, s. 1'88-199. - Do legendy o pochodzeniu kobiety. Lud XXI, s. 209. Koch Aleksander, Poświęcanie pól. (Ze zwyczajów Wielkanocnych). Lud IV, s. 184-185. - Święcenie wieńców zbożowych. Lud IV, s. 443 Koczwara Jan, Wierzenia ludQwe w Małych Kończycach koło Zębrzydowic na Śląsku. Lud XVII, s. 6(}-7:1. - Kilka wyrażeń ludowych z Małych Kończyc koło Zebrzydowic. Lud XVIII, s. 217. Koehler K., Czy prawda, ż·e srebrniki małe, w ziemi znajdywane, . są główkami św. Jana Chrzciciela? (Chmielowski Benedykt X. "Nowe Ateny", s. 47). Lud IV, 5.325. Kolbuszowski E., RoślilIly w wierzeniach ludu. Bez. Lud I, s. 119--'12(3- Grzyby w wierzeniach ludu. Lud II, s. 18-Z2. - Materiały do medycyny i wierzeń ludowych. Lud II, s. 157160. - Z wierzeń ludowych. Lud II. s. 160-163. Kołodziejczyk Edmund. Zwyczaje, obrządki, zagadki i pleśni ludu kaliskiego w okolicach Wielunia. Lud XV, s. 91----.107. - Z Andrychowa. Lud XVI, s. 79. - Podanie o księdzu, którego dyabeł do Rzymu zaniósł. Lud XVI, s. 100. Karol, Czary w postępowaniu sądowym. Lud XXV, s. 7-18. Czy tortury są dalszym ciągiem sądów Bożych? Lud XiXV, 5.96-97. Cza:ry i gusła przed sądami kościelnymi w Polsce w XV i pierwszej połowie XVI w. Lud XJXVI, s. 1-25. Łysa Góra. Lud X;XVII ,s. 57-74. Beczka czarownic. Lud XXVII, s. 110. Wypraszanie od kary śmierci. Lud XXVII, s. 111. "Snochactwo" we Włoszech północnych IX wieku. Lud XXVIII, s. 113~122. O pochodzeniu zwyczaju tzw. "oślego pog·rzebu". Lud XXXI, s. 44--4'7. recenzja, Nepelet t. I-m, (Az "Ethnographia" harmadik folyama) A Magyar Neprajzi Tarsasag KJ6zlonye liII/XXXIV! XXXVI Evf. 1-6 Filzet. Lud XXIII, s. 168-169. recenzja, Barwińskl B., Wypraszanie od kary śmierci w dawnem prawie polskiem w XVIXIX w. Lud XXIV~ s. 174-178. lI'ecenzja, Solymossy sandor. A Javaria - mese es a midasmonda. Lud XXIV, s. 178-179. recenzja, Prohrammy do z,byranni a materjałiw zwyczajewoho prawa. Lud XXV, s. 113-1,14. recenzja, KiinsS'berg von Eb€'!'hard, RechtSbrauch und Kinderspiel. Lud XXV" s. 114-115. recenzja, Keller Albrecht, Der Scharfrichter in der deutschen Kulturgeschi~hte. Lud XXV, s. 115-116. Koranyi - - - - - _ _ _ _ _ - - _ - _ _ - _ - recenzja, von Schwerin Claudius Frh., Die Formen der Haussuchung in indogermanischen Rechten. Lud XXV, s. 116. recenzja, Etnographia. Nepelet, a magyar neprajzi tarsasag folyokata es a magyar nemzeti muzeum neprajzi taranak ertesitoje. XXXVII evfolyam, 2 szam. Lud XXV, s. 131-132. 'recenzja, Fehr Hans, Gottes:' urteil und Folter. Lud XXVI, s. 99. recenzja, Biegeleisen Henryk, Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego. L'.ld XXVI, s. 102. recenzja, Weiser, Blocksberg. Lud XXVII s,. 142. recenzja, Tymieniecki Kazimierz Społeczeństwo Słowian Lechickich. Lud :,{XVII, s. 143. recenzja, Kilnssberg von Eberhard, Deutsche Bauernweistumer. Lud XXVII, s. 144. recenzja, Kiinssberg von Eberhaird~ Rechtssprachgeographie. Lud XXVII, s. 145. recenzja, Bruck Eberhard Friedrich, Totenteil und Seelgeriit im griecMgchen Recht. Lud XXVIII, s. 98-9. recenzja, Boudriot Wilhelm, Die altgermanische ReHgion in der amtlichen Literatur des Abendlandes vom 5. bis 11. Jahrhundert. Lud XXVIII, s. 99-101. recenzja, His R, Der Totenglaube in der Geschichte des germanischen Strafrechts (Schriften der Gesellschaft zur Forderung der WestfaliSchen WilhelmsUniversitiit zu MUnster, Heft 9). �I' ,~ I, f-r·; i 104H Lud XXVIII, s. 250-254. recenzja, Jobbe-Duva1 E., Les idees primitives dans la Bretagne contemporaine. Lud XXIX, s. 14-9. recenzja, Carusi E., Folkloristica giuridica e storia deI diritto. Lud XXIX! s. 151. - recenzja, Mogk E" Der Drsprung der mittelalterlichen Siihnenkreuze, Lud XXIX, s. 169. - recenzja, Hardung S., Die Vorladung vor Gottes Gericht. Lud XXXIV, s. 281-283. Kosiba Wawrzyniec, W,Y'bór Ojca św. Lud X, s. 219. Kosiński Władysław, Szewc-kJrawiec w ustach ludu. Lud IX, s. 5-9. - Zycie i pisma Jana Karlowicza. Lud X, s. 461. - Legenda o Matce Boskiej. Lud XI, s. 1m-1OO. - Przymówki i przezwiska rymowane do imion, Lud XlII, s. 2430245. - Nazwiska i przydomki mieszkańców Skawiny. Lud XIV, s. 1601,64. - Legendy Chrystusowe. Lud XIV, s. 1'64--0168. -' Jajko w trumnie. Lud XV, s. 356. - Bocian. Lud XV, s. 357. - Nazwiska mieszka,ń·ców Poronina. Lud XVI, s. 92. - Widowiska świąteczne w Makowie, Kalwaryi i Zebrzydowicach. Lud XVI, s. 304. 3,74. - recenzja, Tygodnik Ilustrowany, Warszawa 1-904r. Lud XI, s. 104, 205, 329. 1049 - recenzja, Nasze kłosy, Warszawa 1904 r. Lud X, s, 210. Koskowski Bronisław, O mieszkańcach i 'żywieniu się Żydów małomiasteczkowych w Królestwie Polskim. Lud III, s. 314-329. Kostrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wytworów polskiej kultury ludowej. Lu1 XXXVI, s. 280-288. Kotula lFranciszek, Muzeum miasta Rzeszowa. Lud XX1XVU, s. 418419. - Muzeum w Rzeszowie. Lud XXXIX, s. 44&--447. Kotowski Floryan, O ludności mieszkającej po prawym brzegu Wisły w ziemi krakowskiej. Lud VIII, s. 160-161. Kowalska A., recenzja, Gilltn John, Moche a Peruvtan Coastal Community. Lud XXXVIII. 5. 407. Kowalski A.,Powiaiowe muzeum regionalne Ziemi Międzyrzeckiej w Międzyrzeczu. Lud XXXVII, s. 416-417. Kownacki M., Chleb, Lud X, s. 95. - Łąka "Swińska krzywda" Lud X, s. 4511. Kozlowski Leon, Prablem etniczny w prehistorii. Lud XXI .. s. 17-28. - prof. Erazm Majewski, nek'rolog. Lud XXI, s. 256-266. - Stosunek zlodowaceń do wędrówek kultur paleoHtycznych i rozwoju cyklów kultufOlWych w paleolicie Europy. Lud X,XII, s. -m---a{). - W od,powiedzi p. L. Sawickiemu. Lud XXII, s. 167-168. List otwarty do Dr Zygmunta Zakrzewskiego. Lud XXIV, s. 75-80, Leon, Preblemat rozwoju formy w prehistorii. Lud XXIV, s. 149-164. _ N,iektóre zagadnienia polskiego neolitu. Lud XXV, s. I-XVIII. - Metoda kartograficzna w prehistorii, Lud XXVI, s. 26-45. - recenzja, Wiadomości Archeologiczne VI 1921. Lud XXI, s. 61- recenzja, Wiadomości Archeologiczne. Lud XXI, s. 248-255; XX 153-157. - recenzja. Sawicki LudwiJk, Jaskinia Nietoperzowa pod wsią Jerzmanowice. Lud XXVI, s. 111. Kohler Klemens, O belemnitach. Lud II, s, 39. Krajewska Janina, Sprawozdanie z Miejskiego Muzeum Etnogr. w Łodzi. Lud XXXVI, s. 396. - Sprawozdanie z dz·iałalności Muzeum Etnogr. w Łodzi.' Lud XXXIX, s. 4'48-455. Krawczyk Stanislaw, Dziergieniec. Lud XXXIII, s. 135-13,6. Krćek Franciszek, Pisanki w Galicyi, Zestawienie materyału, zebranego w r. 1897 star.aniem Towarz. Ludoznawczego. Lud IV. s. 18&-23{). - Sobótka w Galicyi. Lud IV, s. ~!24. - Kwestyonaryusz sobótkowy, Lud IV, s. 3,23-324. - Folklore polonais, folklore de la vallee de Resia. Paris 1898. Lud IV, s. 338-9. - Towarzystwo dla ludoznawstwa austryackiego (Verein f. osterf. Volkskunde). (Sprawozdanie z walnego zebrania). Lud IV, s. 440-441. Kozlowski - - - - Muzeum antropologiczno-etnograficzne w Petersburgu. Lud IV, s. 4'41. List do św. Piotra - białoruski. Lud v., s. 7·9----80. Zamawianie chorób. Lud V, s. 80. Z dawnych rad gospodarskich. Lud V, s. 00. Na bolenie zębów. Lud V, s. 80. "Ba·ba u farosa". Lud V, s. 81. Krew lekarstwem na "wielką chorobę. Lud V, s. 81. Jednorożec lekiem. Lud V, s. 81. Fonograf na usługach ludoznawstwa Lud V, s. 177-17'8. Zabawa w kota i myszkę u Greków starożytnych. Lud V, s. 178. Chińska paralela konia trojańskiego. Lud V, s. 178. Do pierwotnego oświetlenia chałup. Lud V, s. 178, 37,8. Dzwon zatopi~my. Lud V, s. 179. Zabawa w żółwia dziewcząt greckich w sta'rożytności. Lud V, s. 179. Podobieństwo z dziedziny lecznictwa ludowego. Lud V, s. 179. Zwyczaje styryjskie równoległe do naszych. Lud V, s. 180. Kołysanka: Jedzie, jedzie pan. Lud V, s. 81-82, s. 270. Głos Pusz.czyka. Lud V, s. 267. Z mowy ludowej. Lud V, s. 268. Do botaniki ludowej. Lud V, s. 268. Na febrę. Lud V, s. ~69. Do sobótki. Lud V, s. 269, 379-380 Sobótka na Korsyce. Lud V, s. 269. Pijany jak Polak. Lud V, s. 270. Ślimak, ślimak wystaw rogi. Lud V, s. 270. Śwlątniki. Lud V, s, 271. �1050 1051 Franciszek, Do obrzędu "Dzia_ dów". Lud V, s. 271. Krcek - - - - Do rozmolWYz głuchym. Lud V, s. 271-2,72. Do rozmowy z głuchym. Rozmaitości. Lud XIV, s. 300. Zdobnictwo przedmiotów do użytku codzi~mnego. Lud V. s. 2.72-273. - Kurza ślepota. Lud V, s. 273. Lekarstwo na oczy. Lud V, s. 273. Bretońska paralela do opowieści polskiej 'Lud V, s. 273. - Buzumczycy bretońscy. Lud V, s. 274. - Do obrzędów wigilijnych. Lud V, s. 27<4. - Do zabaw dzieci w dawnej Grecji. Lud V, s. 274. - W sprawie anegdoty o Stańczyku. Lud V, s. 375-376. .- W sprawie "bajeczki a pastuszku". Lud V, s. 373-375. - Z gwary złodziejskiej. Lud V, s. 376. - Do genezy mętowania "Ekite pekite". Lud V, s. 37,6. Podobieństwa z dziedziny lecznictwa ludowego. Lud. V, s. 377. Mowa zwierząt. Lud. V, s. 377. Kołtun lekiem Lud V, s. 377. Do genezy wyrażenia, mieć kogo za cztery litery. Lud Y, s. 377. Lekarstwo na jad żmii. Lud V, s. 3178. Zamawianie chorób. Lud V, 378. Młócka z użycLem bydła zamiast rąk ludzkich. Lud V, s. 378'---'379. W sprawie "bożej krówki". Lud V, s. 37,9. Do Sobótki. Lud V, s. 379. - Chodzenie Po kolędzie. Lud V, s. 31810. Wzór słowników gwarowych. Lud V, s. 380. W sprawie "domowika". Lud V, s. 3,81'---'382. Ciekawy zabobton polski. Lud Vi s. 382. - - - - Do przesądów myśliwskich. Lud I V, s. 382. Kwestionariusz w sprawie gwiazd. Lud VI, s. 95--96. W sprawie piosnek i zabaw dziecięcych. Lud VI, s. 194-195. Do dziejów zabaw i gier dziecinnych. Lud VI, s. 195-196. Pisanki z IV w. po Chr. Lud VI, s. 1,96. Rozmaitości. Odezwa ludoznawców do fotografów. Lud VI .. s. 392'---'395. Młócka z ulżyciem bydła. Lud VB, s. 220. W sprawie "Hagady". Lud VII, s. 324. Lek na chor'obę skórną. Lud VII, s. 3::!6. Pierwotne usuwanie części kości czaszkowych (trepanacja) w Peru. Lud VIII, s. 204--208. Pieśń ku poświęcaniu organów w Ustroniu 1842. Lud IX, s. 410. Czaja St. i K. C., Maj. gaik. Lud XiI, s. 84, 199, 318, 3119. Nowe przyczynki do drugiego wydania "Księgi przysłów" S. Adalberga. Setka 1. Lud XIII, s. 149-160. Podobieństwo z dziedziny lecznictwa ludowego. Lud XI'll, s. 161. Jeszcze w sprawie bajeczki o pastuszku. Lud XIII, s. 161. Franciszek, Do wędTówki dowcipów. Lud XIII, s. 162. - Do brzozy gryżyńskiej. Lud X.III, s. 162. - Nowe przyczynki do drugiego wydania "Księgi przysłów". S. Adalberga. Lud XIV, s. 23'6-246. 346-355. - Uwagi nad "Pieśniami dziewcząt jurgowskich na Spiżu". Lud XVI, s. 291-293. - Notatki etnologiczne. Lud XX, s. 293. - recenzja. Łuzica 18l/6. XV Rocznik. Lud III, s. 374-375. - recenzja, "Sezatoarea". 1897, wyd. Artur GoroveL Lud IV, s. 94-95. - recenzja. de Mortillet Gabryel: Napoje wyskokowe w czasach przedhistorycznych - W "Les boissons fermentees" (Revue de l'Ecole d'anthropologie 1897). Lud IV., s. 327. - recenzja. Blach Adolf. Typ wielkoruski w Bulletin de la Soc. d'anthrop. de Paris 1897. Lud IV, s. 327'---'328. - recenzja, Cornelissen J., Bezeichnungen der Trunkenheit in der Sprache des Volkes. Pijany jak Polak z "Ons Volksleven". Lud IV, s. 441. - recenzja, Ehrlich J., Polska w piosnce żydowskiej. Z Der Urquell 1897 r. t. I. Lud IY, s. 441---442. Krcek - - recenzja, Łopaciński H, Lucjan Malilnow,ski. Wspomnienia pośmiertne, Kurier Niedzielny Warszawa 1898. Lud V, s. 189. recenzja, Czenek Zibrt. Literatura kulturne-historycka a etnogra- - - - - - - - - _ _ ficka 1897-1898. Praga 1898. Czeski Lid t. VII. Lud V, s. 1!H193. recenzja, Monseur E., L'Inde et 1'0ccident. Bruksela 1898. Revue de l'Univers. de Bruxelles t. III, Lud V, s. 284-287. recenzja, Romer Eugeniusz, Spis prac odnoszących się do fizyograf H ziem polskich za lata 1891-95. Lwów 1898. Odbitka z "Kosmosu". Lud V, s. 2186-287. recenzja, Siewińsk1 Antoni, W sprawie "bajeczki o pastuszku". Lud t. IV, s. 305 i V, s. 374, s.373-375. recenzja, Bruckner Aleksander, Drobne zabytki języka polskiego XV wieku. Pieśni.-Modlitwy. Glosy. Kraków 1897. Rozprawy Ak. Umiej. Wydz. Filologiczny t. XlXV. Lud V, s. 318i2~385. recenzja" RaIny W., Dwie taksy towarów cudzozi€mskich z r. 1633. Kraków 1897. Archiwum Komisji prawn. t. V. Lud V, .s. 385--3'87. recenzja, Przyczynl}i do drugiego wydania "Księgi przysłów" S. Adalberga. Setka pierwsza. Lud VI, s. 27-36. Lud VII, s. 29-43, 205--217; IX, s. 149, 240. recenzja, Rękopis z zakł. Ossolińskich z poł. XVIII w. Kpiny 'z Ma·zurów. Lud VI, s. 200-301. recenzja, Gloger, Mowa zwierząt. Nawoływanie zwierząt. Lud VI ...s. 305---306. recenzja, Casopis Maćicy Serbskeje. Lud VI, s. 309. recenzja, l) Pazdro Z., statut czeladZi kupieckiej krak'owskiej z XVII w. 2) Łopaciński H., Z dziejów cechu mularskiego i ka- �1053 1052 mieniarskiego VI, s. 413. Kręcichwost w Lublinie. Katarzyna, Lud - Lubczyk. - Lud X, s. 97. Stanisława. Opis wese_ la serbskiego. Lud IX, s. 3l. Króliński Kazimierz, Odpowiedzi na zapytania. Lud XIV, s. 397. - O muzyce ludowej i jej kapłanach. Lud XV, s. 61-67. Kruczkowska Stanisława, Gromnice w Opatkowlcaćh. Lud XI, s. 185. Kryczyński Bronislaw, Śpiewy haiłkowe z Podhorzec: Lud VI, s. 16'1-172. - Szopka w Podhorcach. Lud V, s. 154-164. Kryczyński Leon, O Tatarach rzemieślnikach w Polsce. Lud XXXI, s. 111-117. Kryczyński Stan., Materiały etnograficzne: 1) Święcenie wody i soli w dawnych cza'rach mieszczań'Sk·ich. 2) UbiJory ludowe w Mieleckiem w XVIII w. Lud XXXI, S. 109---11101. Kryński A. A., recenzja, N,ikel E., Die polnische Mundart des Oberschles]schen Industriebezirks. Lud XVI, s. W3. - Leskien A., Ueber Dialektmischung in del' ser'bischen Volkspoesie. Lud XVIII s. 100. Kryński Mirosław, Macica. Lud XVI, s.400. Krzywicki L., Początki własności indywidualnej. Lud XVII, s. 1-18 Krzyżanowski Julian, Peregrynacja Maćkowa (szkic z dziejów romansu staropolskiego). Lud XXVIII, s. 186-213. - Facecje, zagadki i bajki ks. L Kuligowskiego. Lud XXXI, s.118-139. Królikowska Morfologia s.3-3l. bajki. Lud XJXXVII , Bajka ludowa, jako wyraz wzajemności słowiańskiej. Lud XXXVIII, s. 206-209. - recenzja, Zaremba J. A., Stare pogodki góralske łod Żywca. Lud XX XI., s 140-1413. recenzj,a, Anderson W.alter, Del' Schwank vom alten Hildebrand. Lud XXXI, s. 151-152. Kuba Ludwik, Moje styky s Oskarem Kolbergiem. Lud XXIX, s. 73-77. Kuchta Jan, Polskie poda.nla ludowe o człowieku na księżycu. Lud XXV, s. 38-51. - Nauki tajemne w Polsce w XV XVI wieku. Lud XXVII. s. 75:--107. Historyczność postaci Twardowskiego w świetle źródeł. Lud XXVII, s. 112-124. - RodlZime wątki lokalne w podaniach o Miistrzu Twardowskim. Lud XXVIII, s. 1211-144. Zabytki i tradycje historyczne po Twardowskim. Lud XiXIX. s. 55-712. - Motyw Matki Boskiej - Ucieczki grzesznych - w podaniach ludowych o czarnoksiężniku Twardowskim. Lud XXXI, s. 100-109. - recenzja, Polivka Jifi - Kubin Josef. LidQve Povidky oz: ceskeho Podkrkonośi. Podhori zapadni. Lud XXIII, s. 173-175. - recenzja, Hetzer Hildegard. Das VolkstUmliche Kindersplel. Lud xxvn" s. 146. - recenzja, Szuman Stefan, Wpływ bajki na psychikę dziecka. Lud XXVIII, s. 101-10Q. recenzja, Madeja Józef, Czytanka. Lud XlXVIII, s. 102-103. - recenzjal Rowid H., Psychologia pedagogiczna. Lud x,x.tX, s. 109. - recenzja, Wróbel Z., Zbójnictwo na Podhalu. Lud XXIX, s. 110. - recenzja, Czubryński A., Mistrz Twardowski. Lud XXX. s. 2172'24. Kuczerówna Maria, WróiJby z kichania. Lud X, s. 22l. Kuraszkiewicz Wł., recenzja, LehrSpławiński Tadeusz, O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian. Lud XXXVI, s. 381~86. - recenzja, Lehr-Spławiński Tadeusz, Początki Słowian. Lud XXXVI, s. 386-3,88. recenzja, Milewski Tadeusz, zarys języ'koznawstwaog6Inego. Lud XXXVII, s. 309-319. Kurylowicz J., Gawro,ński Andrzej, nekrolog. Lud XXVI, s. 115. Kutrzeba Anna, Sprawozdanie z dzilałalności Oddziału Krakowskiego PTL. Lud XXXVIII, S. 457. - Rozwój badań etnogr. Ziemi Kra_ kowskiej. Lud XXXIX, s.569-604. - recenzja, Inglot Stefan. Kolonizacja wewnętrzna, a napływ Niemców do Polski od XVIXVIII w. Lud XXXVI, s. 378. - recenzja, Bujak FrancilSzek, Ogólny zarys historii osadnictwa niemieckiego na .achodni<:h ziemiach Polski. Lud XiXXVI, s. 37'8. - recenzja, Nitsch Kazmierz, Polskie gwary ludowe ziem zachodni,ch. Lud XXXIVI, s. 378-379. - recenzja, Lehr-Spławiński Tadeusz, Zagadnienie kaszubskie a plemiona słowiańskie na wschodillim pograniczu w wiekach średn~ch.Lud XXXVI, s. :ł78-3'79. - i Turnau I., recenzja, Przegląd socjol<Jgiczny. Kwartalnik Polskiego Instytutu SocjOl1. t. VIII i IX. Lud XXXVIII, s. 335. Kuźmicz B., Przemówienie delegata p. K. P. G. na Zjazd PTL w To'l'Uniu. Lud XXXI'X, s. 537-540. Kwiatkowska Mir., Sprawozdanie z prac w bibliJotece PTL. Lud X:X'XI'X,s. 532-53;6. L J. L., Przyczynek do zamawiania chorób. Lud v.. s. 177. - recenzja, Izw~stija muzejskego drustva za KranjlSlko. Rocznik V, VI, VII. Lublana 1695-1897. Wiadomości T-wa muzealnego dla Kramy. Lud V, s. 85. - recenzja, Lisowski I., Letopis matice srpska. Lud v., s. 19L Landau Alfred, Uwagi do "Hagady" (Wyjątki z listu. Tłomaczył Kalina). Lud V, s. 369. Jan, Wróżenie z miecza. Lud VII, s.217. Chrzest "Żyda". Lud IX, s. 408. Ś. p. Antoni Kalina. Wspomnienia pośmiertne. Lud XII, s. 107-112. NehTing Władysław, nekrolog, Lud XV, s. 1-5. Jesza, Jasza czy Jasz? Lud XVI, s. 181-184. recenzja,> Strekelej K., Slovenske I1aIroone pesml. Lud IV, s. 444445. Leciejewski - - �1054 1055 Jan, recenzja, Radić A., Osnowa Ui sabirańce i proc~łVanie gradże o narodnom zivotu. Lud IV, s, 445-446. recenzja, Glasnik zemaljskog muzea. Lud V, s. 2B0-284. recenzja, Dobrzycki Stefan, O tak zwanym mazurowaniu w języku po~skim. Lud V.II, s. 328. recenzja, ParczeWS'ki Alfons, Swanty Wid. Zywa nazwa w mowie ludu kaszubskiego. Lud VII, 's. 329. recenzja, Bieńkowski P., De simulacris barbararum gentium apud Romanos. Lud VIII, s. 92"93. recenzja, Dobrzycki St., Studya nad średniowiecznem piśmiennictwem polskiem. Lud YIn, s. 94. ~ecenzja, Dobrzycki Sł.,Polska poezja średniowieczna. Lud VITI, s. 94. recenzja, Zdziarski StanEsław, Pierwiastek l\łdt>wy w poezji polskiejXI1X w, Lud VIn, s. 2082110. recenzja, Ceskoslorvenske letopisy musejni. Vestnik musei a archeologii ceskoslovanskYch. 1902. Zeszyt 1-2. Lud VUI, s. 320. recenzja, Loncar Dragotin, O gostoti prebivalstwa in krajev na Krajnskem. Lud VIII, s. 440. Leciejewski - - - - - - - - recenzja, Soukup J., Staroceske vyrocni obyceje, slavnosti, povery, Cary a zftbavy prostolIlarodni ve spisech Tomase ze Sztitneho. Lud VIII, s. 440-441. - -recenzja, Nitsch Kazimierz, studya kaszubskie. Lud IX, s. 91. - recenzja, Kostal J., Lidova mluva na Bydzovsku. Lud IX, s. 92. - recenzja, Farnik Ernest, O poezji ludowl!j na Śląsku Cieszyńskim. Lud IX, s. 423. - recenzja, Paczkowskyj Mychajło, Narodnyj pochoronnyj obriad na Rusy. Lud X, s. 231. - recenzja, Kostal J., Zal'ikavani pri nemocech. Lud X, s. 232. - recenzja, Rodopski Postęp. Rocz-nik VII" 1909110,Lud XVI, s. 415. L~eg Leonard, Pieśń o Napoleonie I. Lud n, s. 171-173. Lempert Gizela, recenzja, P1prek J., Slavische Brautwerbungsund Hochzeitsgebrauche. Lud XXIII, s. 184-186. Lewicki Marian, Z 'rozważań nad kontaktem Słowian z ludami ałtajskimi. Lud XXXIV, s. 171-183. Lilientalowa Regina, Zycie pozagrobowe i świat przyszły w wyobra_ żeniu ludu żydowskiego. Lud VIII, s.350-3-53. - Legendy żydowskie o wyjściu Zydów z Egiptu. Lud IX, s. 160. Ł Łaska Bronislawa, Włosy rude. Lud XI, s. 81. - Powitanie księżyca na nowiu. Lud XI, s, 81. Łaski Jan, Błędny ognik. Lud X, s. 449. ludowe ! powiastki (z Prus Królewskich 1 Poznańskiego). Lud II, s. 274-.:....276. Łempicki Stanislaw, recenzja, Morawski Szczęsny, Aryanie polscy. Lud Xv, s. 249-257. Łebiński Wł., Piosnki recenzja, Grabowski Tad, Literatura aryańska w Polsce 15601660.Lud XV, s. 249-257. - recenzja, Biegeleisen Henryk, Aryanie polscy. Krytyka. Lud XV, s. 249-257. recenzja, Gawełek Fr,,. Konik zwierzyniecki. Lud XVII, s. 112. - recenzja, Gawełek FI", Przesądy, za'bobony, środki lecznicz"! i w;ara ludu W RadłJ:wej, tenże Czarownik z Rzącilowej. Lud XVII, s. 113. Łempicki Zygmunt, Podania a bohaterach. Lud XIX, s. 215-245. Łobaczewska S., recenzj<1, WójcikKeuprulian B., Melodyka Chopina. Lud XXIX, s. 130. recenzja_ Księga pamiątkowa ku czci prof. A. Chybińskiego. Lud XXIX, s. 150. Łopaciński Hieronim, Próba wyjaśnienia początku jednej z zapomnianych gier dziecięcych. Lud XI, s. 280-291. - Uwagi z powodu Figlików Reja. Lud XU, s. 327-331. Łoś _Jan, recenzja, Zmigrodzki M., Lud Polski i RUsi wśród Słowian i Aryów. KS'ięga I. Obrzędy weselne. Lud XIV, s. 185-192. Łukasiewicz Jan, recenzja, Przybyszewski Stan~sław, Przyczynek do psychologii czarownicy. Lud VI, s. 3 !}9-400. 1 M recenzja, Rapaport Samuel, Aus dem ostjiidischen Volksle'ben. Lud XiXiX!, s. 160. M. L., Przyczynek do artykułu Witorta: Godła rodowe chłopów archangielskich. Lud II, s. 365-366. - Gdy kura kwocze. Lud II. s. 366. - Rzucanie zębów. Lud II, s. 366. - O płanetnikach. Lud II, s. 366. Mandlówna Nimfa, Topielec w Czeladzi w pow. będzińskim w gub. piotrkowskiej, Lud X, s. 438. - Topielec w Czeladzi. _Lud XI, s. 311. Magiera Jan, Początek kowalstwa w Sułkowicach. Lud VI.~s. 2902:92. ~ Przezwiska rymowane do imion, Lud VIII, s. 403--405. Magierowski L., Pieśni z miasteczka Jaćmiet'za i Posady j'3ćmiórskl-ej M. A., , -, - - w pow. sanockim. Lud I, s. 262264. Leki używane przez lud polski we wsi Wesołej w pow. brzo:?JOlWSkim. Lud II, s. 155--15,6. Kichanie, świąd i dzwonienie. Lud II, s. 256-257. Przyczynek do wierzeń ludowych. Lud III, SI 142. Słowniczek gwary ludowej ziemi sanockiej. Lud IV, s. 307. Bajki. Lud V, s. 170-176 Kilka wierzeń ludowych. Lud VIII, s. 61-62. Bajki z okolicy JaĆmierza. Lud VIII, s. 1,BO-183. Sobótka. Lud VIlIs. 424. Dlaczego pieS' nie lubi kota? Lud VIII, s. 424. Przyczynek do rozmowy z głuchym. Lud VIII, s. 424-425. �1056 105'2' - ° gradzie. Lud IX, s.89. Malicki Longin, recenzja, Dział etnoK. W., recenzja. Acta graficzny Muzeum Śląskiego w ethnologica. I. Kobenhavn 1936. 2o-lecie założenia instytucji. Lud (Levin und Munksgaa'rd). Lud XJXiXVIII, s. 439. XXXIV, s. 283-286. Malinowski Bronislaw, TotemiJZm - recenzja, Serner Arvid, On "dyss~ i egzogamia. Lud XVII, ~.3156; XVIII, s. 14-57; XIX, burial and beliefs about the dead s. 153-171. during the stone age with speManiecki, Wywoływanie dyabła. Lud cial regard to south Scandinavia. Lud XXXV, s. 195. X, S. ~6. Manugiewicz J., recenzja, KlingerW .• Majkowski Stanislaw, Lud w poezji Doroczne święta ludowe a traM. Konopnickiej. Lud XII, s. 138dycje grecko-rzymskie, Lud XXX, 182, 197-'---211. s. 237---.;238. Maksonowa, Uroki. Lud X, s. 96. Mankowski TadeuBz, recenzja, Rahm - Dusza po śmierci. Lud Xl.. s. 316. Konrad. Ostpreuslsische BauernMalewska Zofia, Indeks nazwisk teppiche, Lud XXXV, s. 190, nazw etno-geograficznych, czaMarków Włodzimierz, Słownik nazw sopism i wydawnictw. Towai przezwiSk ruskich grup plerzystw i Zakładów Naukowych. . miennych i lokalnych. Lud XXVI, Lud XXXVII, s.575-619. s. 46---66. - Indeksy. Lud XXXIX, s. 741-800. Matusiak Szymon, Piaście. Lud - recenzja., Lauferski Antoni, LudVIII, S, 394-403. ność wiejska pow. pyzdrskiego - Lech czy Lęch? Lud X, s. 129. w świetle zapłsek sądowych XIV, - Piast, Krak i Popiel. Lud X, i XV w. Lud XXXVIII, s. 322. s. 219, - recenzja, Etnografia w Z. S. R. R. zbieraniu imion własnych. Lud 3 Zeszyt "Sowieckiej Etnografii" XI, s. 27i1~279. za r. 1948. Lud XXXVIII, s. 343. - Sobótka. Lud XIII, s. 1-20., 87 - recenzja, Stranska Drahomira, ~97. Zivotky a kabatky Slovenskych Dlaczeg()l zajmujemy się ludo_ kraju. Lud XXXVIII .. s. 359. znawstwem? Lud XIV, s. 1-7. - recenzja, Instytut Etnogr. im. Mi- Olimp polski podług Długosza. k!'llcho-Makłaja AN, Z. S. R. R. Lud XIV, s. 19-89. "Kratkije Soobszczenija" V i VI. 1949 r. Lud XXXIX, s. 4'19--424. - Dodatek do "Olimpu polskiego". Lud XI·V, s. 20s-.235. - recenzja, Lewin M., Roginskij J., - Co myśleć o Kraku? Lud XIV, Czeboksarow N., Anglo-ameri_ s. 128--130. canskij rasizm. Sowietskaja Et- Święty i przeklęty. (bocian). Lud nogr. z. 1. 1949 r. AN. Z. S, R, R, XIV, S, 17()'-178. Lud XXXIX, s. 424--426. - Piorun a Per kun. Lud XI v.., s. 198 Malewicz S., "Betleem" na Białej Rusi. Lud XXII, s. 12.9-140. -2IH. Majewski ° -° Szymon, Poszukiwania, Lud XIV, s. 298-299. - "Tria idola" na Łysej Górze. Lud XIV, s. 313---<325. - Olsza czy Olza? Lud XIV, s. 330 -337; XV, s. 355. - Rozmaitości. (Wypis z książki: Ułamek z podróży archeologicznej po Galicji w r. 1849 przez Józefa Łepkowskiego i Józefa Jerzmanowskiego). Lud XIV, s. 399. - Estreicher Karol. (Nekrolog). Lud XV, s. 6--18. - Wieliczka i Bochnia. Lud XV, s. 5'3-60. - Jaryneć. Lud XV, s. 138-137. - Soboty. Lud XVI, s. 212. - Kasztan czy kostań? Lud XVI, s. 200-291. - Wieszczba czy źreb? Lud XVII, s, 193-241. - recenzja, Materiały antrop01logiczno-arc.heologiczne . i etnograficzne t. V. Lud VIII, s. 214-217. t. X. Lud XV, s. 151-52. - recenzja, Karłowicz Jan, Słow. nik gwar polskich I-II. Lud VIII, s. 323-<324. - recenzja, Rozprawy Akademii Umiejętności, wydiiJal histc~ycznofilozoficzny, serya II, tom XVIII. Lud VIII, s. 4302---4135. _ recenzja, Bruckner Aleksander, Dzieje języka polskiego. Lud XIII. s. 49----55. -"ecenzja, Pracki Witold, mowie wsi Turowa. Lud XIV, s. 306309. - recenzja, zaranie śląs'kie, Kwartalnik liter. Lud XIV., s. 300. - recenzja, Rocznik Towa.rzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Tom 1. 1907. Lud XIV, s. 401--403. Matusiak ° 67 Lud - Tom XL - recenzja, Emil Kałużniacki, Ober Wesen und Bedeutung del' Volksethymologischen Attribute christlichel' HetHger. Lud XV, s. 403oW4. - recenzja, Machal Jan, Bajeslovi slovenske. (Mitologia słowiańska). Lud XIV, s. 405---4{)7. - recenzja, Krymki Ad. Ant., Języki słowiJańskie, ich rozwój i stosunki wzajemne. Lud XV, s. l5~1513. - recenzja., Krcek Franciszek, Teorya Peiskera o niewoli prasłowiańsk~ej w świetle krytyki. Lud XV, s. 153. - recenzj,a, Lilientalowa Regina, Święta żydowskie w przeszłości i terażniejoszości. Lud XV, s. 153 -1514. - recenzja, "Gryf" pismo dla spraw kaszubskich. Lud XV. s. 154-155. - recenzja, Saloni Aleksander, Lud rzeszowski. Lud XV, s. 364-365. -- recenzja, Roczniki Tcrwarzystwa Przyjadół Nauk Poznańskiego. Tom XXXIV 1908. Lud XVI, s. 107. zapust-Popielec- Wielkanoc. Kilka zwyczajów ludu w Tarnobrzeskim. Lud l. s. 4852, 79-89. Kilka zwyczajów wielkanocnych w Tarnobrzeskim. Lud I, s. 129- Matyas Karol, - - 130. Ludowe nazwy miej\scowOści w powiecie Brzeskim w Galicj i. Lud I, s. 123-129, 179-182. II, s. 257-264, 308-320; III, s. 330346; IX, s. 123, 263, 350; X, s. 12. �1058 Józef, Kołowrot czyli krutyło zabawa ludowa. Lud VI, s. 96. - O miłości u ludu w życiu i pieśni. Lud VIII, s. 225-244. - "Posła baba do farosa". Lud IX, s, 187. Mqczewski Przemysław, Konik zwierzyniecki w Troi. Lud XV, s. 211 .-216. Medyński A., recenzj.a, Czermiński M., Z Grecji i Krety. Lud VIII, s. 319-320. - recenzja, Materyały do ukraińsko-ruskiej etnololgii. Lud VIII, s. 436-438; IX, s. 94. Miklavec Piotr, Zwyczaje, zabawy i zabobony ludu słowiańskiego w południowej Styryi. Lud VIII, s. 3'37-349. Milewski Tadeusz, recenzja, Studia fennica. Revue de linguistique et d'ethnologie finno1ses. T. V. Lud XXXVIII, s. 377. Mirek Fr., recenzja. Swaton John R, "The ewolution O!fnations", Are wars inevitaJble? Lud XXXVIII, S. 401--405. "Misiewicz Jan, Muzeum Ziemi Sanockiej. Lud XXXV,I, s, 398--400. Mleczko Teofil, Świat zmarłych, .Zwyczaje i zapatrywania ludu Polskiego w Galici'i zachodniej. Lud VIII, s. 48-56. - Olsza. Lud X, s. 94. - Chleb. Lud X, s. 95. - Ogień. Lud X, s. 95. Młynek Ludwik, Pół godziny szkoły po egzecyrce Lud III, s. 273. - Polemika. Z powodu recenzji "Raj i upadek pierwszych ludzi w podaniach narodów. Lud III, s. 282 -284. 1059 Mazur - - - - - - Uwagi nad pieśniami ludu wielickiego. (Pieśni weselne). Lud III, s. ~368. Dodatki i: uzupełnienia. Lud III., s, 384. Zycie sierskich pasterzy przed 2'0 laty. Lud IV, s. 279-289. Przyczynek do polskiej "Hagady" "Stworzył Pombóg gruske" ["Łoracyjq"l, Lud IV, s. 438, 439. zarYs pierwotnej rel:gii Lachów na tle podań ludowych. Lud V, s. 53--56. Pisanki wielkanocne w Zachodniej Galicji. Lud VII. s. 176-180, Do pisanek w Zachodniej Galicji. Lud LX, s. 168. .za·bawy sierskich pasterzy przed 20 laty, Lud VI'll, s. 22-35, 141159, Odezwa w sprawie nazwy ludowej "lach" i jej pochodnych form. Lud VIII, s. 84-86. W sprawie "Lachów" . L'ud IX, s, 2'5'3, Kilkanaście p]eśni z Wadowickiego. Dud IX, s. 391. Głupi Maciuś. Lud XII, s. 31932(}, recenzja,. Witort Jan, Kucya na Litwie. Lud III, s. 171·-175. recenzja, Rychlak J" Raj i upadek pierwszych ludzi w podaniach narodów. Kra,ków 1896, Sprawozdanie gimn. św. Anny, Lud mI, s, 184-187, recenzja, Świętek Jan, Lud Nadrabski. (Od Gclowa po Bochnię). Lud IV, s. 3219--335. recenzja, Udziela Seweryn1) Dwa_ naście legend i podań z pod Kra- kowa. 2) Z podań i dziejów Ziemi Bieckiej. Lud V, s. 27:6-280. recenzja, Kallenbach Józef, Tło obrzędo,we "Dziadów". Lud VI s. 201-206. - recenzja, Bruckner Aleksander, Powieści ludowe. Lud VIII, s. 427 -430, -. recenzja, Włndakiewiczowa H., Ballady Mickiewicza wśród ludu. Lud IX) s. 97. .Moszyński Kazimierz, O wewnętrznym układizie prac, obejmujących całokJształt kultury materialnej. Lud XXIII, s, 38--42. - 1 ryc" Chrapki z Siemienia, do art. Chrapki - PoniatowskI Stanisław. Lud XXV, s. 5. Zasługi S. U. na polu badań nad kulturą materialną. Lud XX!XV, s. 17-20. _. Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków etnologii. Lud XXXVIII, s, 3-27. - Stan i zadania etnografii polskiej. Lud XXXVIII ,s. 210-·228. Musiał Szczepan, Do obrzę<low wigilijnych. Lud IV, s, 325-326. Mydlarski, recenzja, Czekanowski J, Polska - Słowiańszczyzna, perspektywy antropologiczne. Bitbl. Wiedzy o Polsce t. III, 'Warszawa 1948. S. Arzt. Lud XXXIX:, s. 438 -,-442. Mysor Wł., Zwyczaj przedwIelkanocny w Krakowie. Lud XIII, s. 1600. N N. Fr., Do artykułu o przysiędze kobiety ciężarnej u Zydów, (Lud IV.1 s. 180). Lud IV, s. 442-443. Nadmorski, Słowińcy i szczątki ich języka Lud -Y, s. 320-3>3'6, Nartowski Wacław, Stan włościański w utworach poetyckilch' pisarzy polskich doby renesansowej ~XVI w.). Lud XIIx., s. 71-103; XX, s. 1-157. Nawalany Julian, Opis wesela w Juszczynie (powiat Myślenice). Lud XIV, s. 378-396. Niedojadło W. zapadnięta karczma w Wierzchosławicach. Lud X, s. 450. Nikosiewicz Kajetan, W sprawie pisanek i Wielkiejnocy. Lud IV, s. 326--327. NitschK., Polemika (Z Leciejewskim). Lud ~X, s. 202. . 67' Znaleziska w Biskupinie a współczesna kultura ludowa Słowian. Lud XXXVI. Nosek. Stefan, - - s.289-312. Lubor· Niederle. Lud XXXVIII, s. 663. Przedhil5toryczne budownictwo mieszkalne na ziemiach polskich. (Referat wygłoszony naW. Z. PTL w Toruniu 19.49),Lud XXXIX, s. 200-290. recenzja, Gniezno w zaraniu dziejów (od VIII do XIII w.) w świetle wykopalisk. Praca zbiorowa pod redakcją J. Kostrzewskiego. Lud XXXVI, s. 374-377. recenzja, tura Kostrzewski Józef. Kul- prapolska. s. 330-334. Lud XXXVIl, �1060 1061 ......,recenzja, Leht-Spławiński Tadeusz, O pochodzeniu i praojczyźnie SłowiJan. Lud XXXVII, s. 319--328. - recenzja, Kostrzewski Józef, Pra_ słowiańszczyzna. zarys dziejów i kultury XXXVIII, Prasłowian, Lud s. 313-314. Nuzikowska Helena, Kometa r. 1812 w Muszynie. Lud XV, s. 67-69. - Andrzej Suleja, chłop - poeta. Lud XVI, s. 187-190. o E.. Koło nauk antropologicznych U. J. K. we Lwowie. Lud XXVI, s. 130. O~eksin Kazimierz Marian, Runy sbowiAńskie u ludu. Lud XV, s. 22()....-..,223. Osiński p P. K., recenzja, Stoilow A. P., Le. geń grad w jugosławiaskata narodna poezya. Lud X, s. 4674168. - recenzja, Stoiłow A. P., Brada na niwa ta. Zetwarsky obred, Lud X, s. 468. Papierkowski S., recenzja, Ga vazz i Milovan, Przegląd etnografii Chorwatów, t. I. Lud X'XlXVHI, s. 3'63. Parczewski Alfons, Badanie kresów polskich. Lud ViII ,s. 89--90. Pawlik Stefan, N,azwy krów w początkach XlViu wieku. Lud XJXI, s. 203--209. Pazdro Zbigniew, Proces o "perepiczkę". Lud V,I, s. 2'68--276. Perls H., recenzj.a, Mak W., O akademiach pedagogicznych w Prusiech. Lud XJX'.x, s. 240. Persowski, recenzja, zabors,ki Bogdan, O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu. Lud .xXVII, s. 1~8---13:3. Piasecki Eugeniusz, "Jaworowi ludzie" Studium z po,granicza fol- kloru i pedagogiki, Lud XXXIII, s. 1-19. Piątkowska Ignacya, Obyczaj~ ludu ziemi sieradzkiej. Lud IV, s. 410 435. - Zamek Sieradzki w historii i powieści ludowej. Lud VII, s. 113 -128. ......,W sprawie piosnek i zabaw dziecięcych. Lud V'1'1'I,s. 20{}--4.02. Pierzchała Ludwik, Wierzenia ludu, Lud II, S. 3350--338. - zagadki ludowe. Lud II, s. 33.'8 -339. - Piosenki mazurskie w Krośnieńskiem. Lud HI, S. 156--160. Pietkiewicz Czeslaw, Hig.jena w źyciu Poleszuków. 'I1ud XXX, s. 14-35. Pietkiewicz Kazimierz, stan muzeów i Zbiorów etnograficznych w Polsce. Lud XXXVI, s. 3893'96; Lud XXXVII, s. 409-412. - Wystawa sztuki ludowej. Lud XXXVII, s. 484-486. - Zniszczenie w architekturze ludowej w woj. Pomwskim. Lud XXXVII, s, 487-481. Kazimierz, Komunikaty. Badania w zakresie ceramiki ludowej. Lud XXXIX, s. 549-550. Wystawy i konkursy sztuki ludowej Min. Kult. i Sztuki w 1946 r. Lud XXXIX, s. 002-568. Piłsudski Bronislaw, Szamanizm u tubylców na Sachalinie. Lud XV, 261-274; Lud XVI, s. H7-132. - Poezja Gilaków. Lud XVII, s. 95 -123, - Dział etnografii na XII zjeździe rosyjskich przyrodników i lekarzy w Moskwie. Lud X.VII, s. 264. - W sprawie zjazdu .etnografów polskich. Lud XVII, s. 267. - Trąd wśród Gilaków i Ajnów. Lud XV'HI, s. 79-'91. Prace rosyjskieg';} Towarzystwa geograf-icznego. Lud XVHI, s. 136-138. - recenzja, Talko-Hryncewicz J., Materyały do etnologii i ant'ropologii ludów Azji Środkowej. Lud XVII. s. 189, _ recenzja, Charuzina W. N., otczot' o letn'iej pojezdkie w Germaniju. Lud XVIII, s. 22'1, - recenzja, Hupka St., W sprawie muzealnictwa etnograficznego zagranicą i u nas. Lud XVIII, s. 227. - recenzja, Sternberg L., Muziej antropologii i etnografii imiena Impieratora Piętra Welikago. .Lud XVIII, s. 228, - recenzja, Igruszka, jeja istoria i znaczenje. Sbornik statiej pod redakcjo N. D. Bartrama. Lud XVIII, s. 229. Piotrowicz Stanislaw, Znachorka i wróżka Jewdokia Bojezuk. Materiały folklorystyczne ze wsi Pietkiewicz Bartnik na Pokuciu. Lud XIII, s. 118-129, 216--232. Przyczynek do zwyczajów prawnych ludu polskiego przy końcu XV'III stulecia, Lud XIII, s. 254 -255. recenzja, Przybysławski Wł., Reperto,ryum zabytków przedhistorycznych na obszarze 16 powiatów Gali<:ji Wschodniej. Lud XIII, s. 262. Piwocki Ksawery, Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową. Lud XXX, s, 1-13. Plezia Marian, Ś.p. Jerzy Kowalski. Lud XXXVUl, s. 656-660. Pobratymiec, Zagadki ludowe z okolicy ~yślenic. Lud II, s. 40-43. - Godka. Lud II, s. ~. - Środki lecznicze ich nazwy aptekarskie u ludu. Lud V, s, 164-166, Pogonowski Jerzy, recenzja, J. Filirp; Pocatk,y slovansk.eho osidlene w Ceskoslovensku. Praha 1946. Spolecnost pratel staroźitnosti, S. 96. Lud XXXIX, s. 426. - rece~zja, Casopis vlasteneckeho spolku musejniho w Olomouci. Roc. 58, 1949 r. v. I Oddil duchovedny w Olomouci 1949. Lud XXXIX, S. 426-427. - recenzja, Batowski H., Zwięzły zarys dziejów Słowiańsz<:zyzny. Kraków 1948 r. Czytelnik s. 198. Lud XXXIX, s. 442-44'3 . Polaczek Stanislaw, zwYczaje, zabobony, przesądy i wierzenia ludów słowiańskich przy budowlach. Lud IX. s. 200, Polivka Jerzy, My trzej bracia. lUrywek ze 'studiów nad podaniami ludowymi). Lud II, s. 9 �1062 1063 Jerzy, Odmianka anegdoty "Ka;pucyn z capią brodą". Lud .VIT, s. 217-218. Polivka Karol, Materyały historyczne. Lud X. s. 217-2'18, 44i6447. Potkański - recenzja, Gotthelf Bronisch, Kaschubische Dialectstudium. Lipsk 1896. Lud V, s. 180-185. Poniatowski Stanislaw, Przyczynek do genezy pierścienia. Lud XXIII s. 32-37. ' - - •- - Z wierzeń i przesądów ludu na Podhalu. Lud XI, s. 51-54. - Wiatr. Lud XI, s. 195. - Sprowadzanie deszczu. Lud XI, s. 316. Prac ki Witold, Gwara ślesińska. Lud XlV, 90-127. Bańka. Lud XVII, s. 131-133. Znamierowska-Priifferowa M., Dział etnograficzny Muzeum Miejskiego w Toruniu. Lud XXXVIII, s. 432. - Organizacja działu etnograficznego Muzeum w Rapperswilu. Lud XXXVIII, s. 445. - Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Lud. w Toruniu. Lud XXXViIII ,s. 462. ' - Muzeum etnograficzne w Toruniu. Lud XXXIX, s. 45'~1. - Ludoznawstwo i ochrona kultury ludowej w Szwajcarii. Lud XXX:IX, s. 484-5'19. ptaśnik Jan, Podania i wierzenia kaszubskie' a nasze. Lud V s 3,57-365. " . s, O pochodzeniu zwyczaju siedzenia z cpuszczonymi nogami. Lud XX1II, s. 43-49. -18. W sprawie polemiki pomiędzy p. J. Czekanowskim a p. K. Stołyhwą. Lud XXIV, s. 200-202. Chrapki.. 17 ryc. LUd XXV , s . l -6. - Mahavrata, Metoda badania genezy wytworów kulturowych w etnologii. (Część I "Mahav,raty). Lud XXXVI, s. 107~134. Fakty etnologiczne i metody ich badań. Lud XXXVI~. s. 32-68. Zagadnienie paralelizacji kultur paleolitycznych z kulturami etnologicznymi. Lud X:X:XVIII, s. 28-34. Leon, Stępa w Polsce. 26 map l tablica, l tabela. Lud XX'XIV s. 187-269. Porębowicz Edward, Berta z dużemi stopami i Rycerz z łabędziem. Lud XV, s. 169-187. Popiel Trzy podania z powiatu bocheńskiego. Lud V, s. 360-,3'65. Pyrek Jan, O księdzu i parobku. Lud XI, s. 186. - Piosnki żołnierskie. Lud XII, s. 233-249. R Korzeniowski Józef, O Hucułach. Lud VI, s. 398399. Radzikowski Eljasz Stanislaw Polscy Górale tatrzańscy czyli PodR-r. J., recenzja, - halanie i Tatry na początku wieku XIX. (Wstęp). Lud III, s. 225 -228. Z folklory'styki słowackiej. Lud V, s. 23'8-255. 297-320. siens. Wyd. w 1896 r. Lud III, s. 378-381. - recenzja, Gwiazdka Cieszyńska z 1895 r. Nazwy słowiańskie w cieszyńskiej ziemi. Lud III, s. 3,81-384. - recenzja, Hauptmann. "Dzwon zatopiony". Lud IV. s. 442. - recenzja, Firla Józef, Nazwy słowiańskie w ziemi cieszyńskiej. Lud V, s. 8&-lł9, Rafaez Józef, PodJej.rzenie o. czary w Krościenku. Lud XX, s. 302. - Z dziejów zbójców podtatrzańskich. Lud )GX, s. 303. Ramult Stefan, Kilka słów o Słowieńcach pomorSkich. Lud VI, s. 81-95. _ recenzja, Czartoryski Zy,gmunt, O s'l;y1lukrajowym w budownictwie wiejskim. Poznań 1896. Lud II, s. UI()-Jl00. _ recenzja, Karasek Józef, Postorna, Novaves, Hlohovec. Wiedeń 1895. Lud II, s. 162-184. recenzja, Łopaciński Hieronim, DyalektolOgia czeska na Wystawie ludoznawczej w Pradze 1895 r. Warszawskie "Prace filologicz18!l5. Lud II, s. 77-80. ne" t. V. 1896.Lud n, s. 282-283. recenzja, Jelinek Ed., Pohledy do Rawita Fr., p. Gawroński, Rawita Litwy. Praga 1895. Lud II, s. 80. Franciszek, Ze Z'bioru apokryfów. _ recenzja, Jelinek Ed., Listy o Lud III, s. 61. rzeczach morawskich pisane _ Pobratymstwo i posestrie. Lud przez Czecha. Kraków 1894. OdIII, s. 137-138. bicie z "Czasu", Lud II, s. 81. _ recenzja, Clouston W. A., Narod~ _ recenzj.a, Kralicek: Anton, Die ni kazki ta wyhadki, jich wansarmatischen Berge, del' Berg driwki ta pereminy, perełoż. Peuke und Karpates des Claudius A. Krymskij, Lwów 1896. Lud Ptolomaeus. Kromierzyź 1894/95. III, s. 176-179. Rechowicz Kazimierz, Sztuka budoLud III, S. 316-378. wania z drzewa w okolicy Sko- recenzja, Damroth Konstantin, lego Lud XVII, s. 1-14. Die iilteren Ortsnamen Schle- Eljasz Stanislaw, "Wilcze zęby" czy Smocze zęby? IJud VI, s. 96. - styl zakopiański. Lud VI, s. 172 -193, - Źródła lecznicze w folklorze. Lud VI, s. 197. - Fonograf na usługach ludoznawstwa. Lud VI, s. 198. -, Lachy w Polsce i na Słowaczyźnie. Lud VI, s. 301-,303. - Świętopełk, autor "Mojej podróży do Karpat", z r, lIlGO. Lud VII, s. 218-219. "Zakopiański". Lud XU, s. 323325. - Jaworzyna Spiska, Zbójnik. Krudynhop a Madej Zbój. Lud XII, s. 325--327. - Jeszcze w ollionie wlJasnej. Lud XII, s. 346-34:6. - recenzja, Prousek Jan, Dfevene stavby starobyle orou'bene i lidoVy nabytek v severo - vychodnich Cechach, Praga 1895. Lud II, s. 75--77. _ recenzja, Osvald Richard, Tovarystvo. Sbornik literarnych prac. Radzikowski �1064 Fr., Poświęcenie mieszkania ruskiego w Galicji (z okolic Żydaczowa). Lud II, s. 141-146. Reinfuss Roman, Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyżnie. Lud XiXXIII, s.84'-112. - Po,granicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszychbadań etnograficznych. Lud XXXVI, s. 222-255. - Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych elementów kultury materialnej. (28 ryc. jednobarwnych). Lud XXXVII, s. 160---.235, Rehor - !I: :i- fi' Etnografia w produkcji Filmu Polskiego. Lud XXXVII, s, 34Q348. ...,.... zakład Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Lud' XXXVII, s. 4!Y5-458, - Stan muzealiów etnograficznych w woj. wrocławskim. Lud XXXVIII, s. 416-431. ~ recenzja, Gaj'ek Józef, zarys etnograficzny zachodniej części Podola. Lud XXXVIII, s. 329. - recenzja., Nasz Adolf, Opole. Lud XXXVIII, s,3I41. Reychman Jan, Z nowszej literatury etnograficznej srowackiej. Lud XXXVI'I, s, 350-353. - Literatura etnograficzni! węgierska z lat 1939-194'4.Lud X;X'XVII. s, 353-357. recenzja, Umeni na Slovensku Odkaz zeme a lidu. Dzieło :lJbiorowe pod red, K. Soureka. Lud XXXVI" s. 368-369, - recenzja., Narodopisny sbornik Rocznik VI-VII z. 1~2 i 3-4; rocznik VIII, z. 1 i 2, Lud XXXVIII, s, 355. - recenzja, Narodopisny sbornik. Casopis \ Narodopisneho Odboru Matice Slovenskej. Roczn. vn, z. 3. Lud X'XXVIII, s, 357. - recenzja. Węgierskie wydawnictwa etnograficzne z lat 19451M7, Lud XXXVIII, s. 361. Romanówna Eugenia, Sprawozdanie z ekspedycji Pomorzoznawczej w lecie 1948 r.' Lud XXXIX, s. 540 -544. Janina, Uroczystość św. Jana Nepomucena. Lud XI, s. 416. Rybowski Mikolajl Sopleńce. Lud VI, s. 196, - O latawcu. Lud VI, s. 19&--197, - Rokita czyli iwa. Lud VI, s, 197. - Gościec. Robaki w zębach. Lud VI, s. 303-304. - Diabeł w wierzeniach ludu polskiego, Lud XII, s. 212--232. Rych~ak J., Polemika nad recenzją "Raj i upadek pierwszych lu.dzi w podaniach narodów". Lud III. s. 200--282. Rysiewicz Zygmunt, O praojczyźnie Słowian. Lud XJXXIV, s, 46-66. Różańska s S. Justyna, Pisanki we wsi Mołodycz. Lud XI, s, 188-190, S. K., Pierwszy powszechny kongres ras w Londynie. Lud XVIII, s.23.9, - Dr Zygmunt Winter-nekrolog. Lud XVIII, s. 23,9. Doroczne zgromadzenie Towarzystwa "Gesellschaft f. Physi- Sawicki Ludwik, W odpowiedzi p. sche Anthropologie" 1929 r. Lud L. Kozłowskiemu. Lud XlXII, s. XXIX. s, 196. S. T., recenzja, Jagła Michał, Chłop16&-166. ska kultura - uwagi nad krzepSchmidt Withe~m, Pochodzenie Innącą kulturą wsi. Lud XXXVl.l, doeuropejczyoków i ich pierwsze S. 3'49--3'50. przybycie do Europy. Lud St(rze~ecki) A(doU), recenzja, NieXXXVIIIl s. 35-49. derle Lubor. Pravek zemi cesSchnaider (Sznajder, Szneider) Jókych na narodopisne vystave zef, Z kraju Hucułów. Lud V, ceskaslovanske, Praga 1895. Lud s, 507-62, 147-154', 207-220, 336 II, s. 186. .~ -345; VII, s. 65-73, 169-176,. - recenzja, Spis rzeczy z drugiego 259-272. pięciolecia "Przeglądu Powszech- Z kraju Hucułów. Legendy, ponego" 1890----1895.Kraków 1896. dania, klechdy i baśnie. Lud VI, Lud II, s. 186, s. 157-160, 257-267, 351-361. Saake W" 28 kongre3 międzynaro-- Jeszcze o Hucułach tatarowskich. dowy amerykanistów. Lud Lud XIII, s. 338-341. XXXVIII, s. 480. _ Wśród mar. Lud VIII, s. 183-187_ Sadowski Jan, Lanie świec wosko_ Lud Peczeniżyński, cz, I, Lud wych w Witanowicach, Lud XI, XU, s, 27,7-308. s. 7,9, - Baśń o trzech braciach; dwóch - Młocka w powiecie wadowickim. mądrych, a jednym głupim. Lud XI, s. 17'1-178. - Podanie o Doboszu opryszku. Saloni A" Polemika (z W, Badurą). Lud IX, s. 306-307. Lud XIII, S, 34-36, Salwini Luigi, polska w ·ludowych _ Garść podań, zebranych w popieśniach madziarskch. wiecie dolińskim i kałuS'kim. Lud XJXx:II, s. 1-21, Lud XIII, s. 23'3-2'43. Sapieha Wladysław, Wystawa etno- Z życia górali nadłomnickich, graficzna, Lud XV s. 13,7-138. Lud XVII, s. 138; XVIII, s. 141. _ Poszukiwania. Lud XV, s. 138. Schneider Stanislaw, Sowij SoSarna Wladysław, Obrzędy weselne fija. Lud XV, s. 217-220. w Jaszczwi Lud II, s. 23~251. _ Król wężów, Studyum etnologicz._ _ Zwyczaj wykupywania panny ne. Lud XVI, s. 17-32. młodej w Korczynie pod Kros_ Bóg domowy. Z ludowych wienem, Lud II, s. 339. rzeń u Słowackiego. Lud XVI, s. - Kolęda. Lud In, s. 72. 153-Irl>9. _ Pieśń ludowa religijna o odsieczy Sehulien p, M. Sprawozdanie z ruWiednia przez Jana III, Lud III chu naukowego w dziedzinie ans. 156-157, tropologii, etnografii i etnologii Sawicki Ludomir, Nowe muzeum podczas wojny we Włoszech. Lud etnograficzne na ziemiach pJIXXXVII, s. 360--362. skich. Lud XVI, s. 419. �W66 Wierzenia i lecznictwo ludowe Zydów. Lud III, s. 49-6l. Semkowicz Władysław, Dwa przyczynki do historii wierzeń ludowych. Lud VI, s. 385-39l. - Boże Narodzenie w Radłowie, pow. tarnowski. Lud X, s. 154. - zagadki ze wsi Łoniowy w powiecie brzeskim. Lud XIV, s. 156--158. - Dwie legendy. Lud XIV, s. 159160. .Seweryn Tadeusz, Hafty opoczyńskie. Wzory haftów białych. Lud XXIV. s. 128-148. - Kaszubskie złotogłowie nowe hafty wdzydzkie. Lud XXVIII, s. 17-39. - O śpiewaj,ącymzbóju. Lud XXVIII, s. 226-239. - Technika malowania cbraZJków na s~kle (8 ryc. jednobarwnych 6 ryc. kolorowych). Lud XXX, s. 145-18,6. - Łowiectwo ludowe na Wołyniu (4 ryciny jednobarwne). Lud XXXI, s. 2·4--35. - Seweryn Udziela 1857-1937. Lud XXXV, s. 5-17. - Seweryn Udziela jako twórca MIHeum Etnograficznego w Krakowie. Lud XXXV, s. 29-37. - W nauce u zwierząt. Lud XXXVI. s. 185-2,19. - Ikonografia etnograficzna. Lud XXXVII, s. 27-308; XXXVIII, s. 229-276; XXXIX, s. 291-354. - recenzja, Alek.sandrowicz J., Z zagadnienia współczesnej bioklimatyki lekarskiej. Lud XXXVII, s. 336-338. Sienie ki Antoni, Czy się wyradzamy? Lud IV. s. 4(}l~9. 1067 Segel, Antoni, Bajka o wężowym królu Lud n, s. 56-62. Bajka o trzech zaklętych królewnach. Lud II, s. 163-17l. Wierzenia (o chowańcu, farmazonach, płanetnikach. miesięcznikach i błędach). Lud II, s. 252 -256. Do pieśni o Napoleonie I, str. 17. Lud II, IS. 366. Bajka o Wojtku. Lud III, s. 146 Siewiński - "- ---,l5i2, - Bajka o ciekawej bahie. Lud IV. s. 299-304. - Bajeczka o pastu'szku. Lud IV, s. 305-306, - Legenda o zameczku w Bełzie. Lud VIII, s. 171-180. - Bajki, legendy i opowiadania ludowe, zebrane w pow, S'okalskim. Lud IX, s. 68. - Opis wesela w Liskach. Lud X, s. '59. - Opowiadania ludu w powiecie sokal:skim i buczackim. Lud~IL s. 250-276. Siwak Michał, recenzja, Zeitschrift rur osterreichische Volkskunde. Lud XII, s. 339-340; XIII, s. 68 -69. - recenzja, Kuwada. Lud XIII, recenzja, lwowscy i XVII w Cisrewski Stanisław, Studyum etnologiczne. s. 56-57. Majer Bałaban, źydzi' na przełomie XIV Lud XIII, s. 67-68. Skopi7l.ski Wilhelm, Do zwyczajów wielkanocnych. Lud IV, s. 326. Skurpski H., Muzeum skansenowskie w Olsztynku. Lud XXXVII, s. 412-415. _ Muzeum mazurskie (wojewódzkie) w Olszty·nie. Lud XXXVII, 419----4Q,1, Eugeniusz, O duchach, duszach, djabłach i demonach indyjskich. Lud XXXIV, s. 1-46. Służewski W., Powinszowanie na nowy rok w Buczaczu. Lud IV, Słuszkiewicz s.93. Tad., Dodatek do Słownika Języka Polski'ego Kartowicza. Kryńskiego Niedżwiedzkiego. Lud XIV, S'.294-295. _ recenzja, Revue des Etudes Ethnographiques et Sociol>o.giques. Paris 1908. Lud XIV, s. 193, 31l. _ recenzja, Ahmed Bey Kamal, Livre des perles enfouies et du mystere precieux au sujet des indii:cations des cachettes. des trouwailles et des tresors. Kair 1907. Lud XIV, s. 404-405 Smoleński Tadeusz, Z egipsko-arabskich opowieści ludowych o Panu J'ezusie (z tekstami). Lud XIII, Smol - - s. 144-14'9. Analogie "BoS'kiej Komedii" w Egipcie i Persyi. Lud XIII, s. 259. "Kto. daje i odbiera ten się w piekle poniewiera". Analogia ~ndyjiska. Lud XIII, s. 25!}.-260. Lud górno-egipski. Lud XIII. s. 267-291. U: Międzynarodowy Kongres Archeologrczny. Lud XIV, s. 197198. Dodatek do słownika Języka Polskiego Kartowicza, Kryńskiego i Niediwiedzkiego. Lud XV. s. 138-140. - recenzja, Frazera, Dzień Zaduszny. Lud XII, s. 271-272. - recenzja, Maspero G.. Les Contes populaire de l'Egypte ancienne. Paris 1906. Lud XII, s. 332-334. - recenzja', CzasopilSIllo amer.: "Annals of A!rcheology and Anthropology, issued tby the Liverpool Institute of Archaeology". LLverpool 1908, Lud XN, s, 141-142. -- recenzja. Czasopismo amer.: "TwentY~Sixth Annual Report of the Bureau of American Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution". 19041905. Lud XV, s. 142. _ recenzja, Revue des EtudeS' Ethnographiques et Sociolog:ąues. Nr 6-7, 8, !}.-10. Lud .xV, s. 142-143. _ recenzja, Falls Ewald J, C.., "BeduLnen-Lieder der libyschen WUste". Lud XV, s. 15<l. _ recenzja, Arnold van Gennep, Les 'rites de passage. Lud XVI, s. 107. Smolka Jan, ,J~onik Zwierzyniecki" .'I zabawy ludowe Indyan boliwijskich "Aimara" i "Laniacos" . Lud VII, s. 32'6--327. Smólski Grzegorz, Ze zbi'Cru podań. opowie~ciL baśni kaszubskich. Lud VIII, s. 27,5-316. _ Ślady słowiiańskie na ziemia;ch dawnej Recyi i Windelicyi. Lud XI, s. 3~5-370. _ Zagadki i łamigłówki górali polskich w Tatra'ch i Besk:dach. Lud XVII, s. 77. _ recenzja, Kaindl R. F., Geschichte del' Deutschen in del' KarpathenHindern. Lud XIII, s. ~8-66. �1068 Marian, zachodnie Archiwum Fonograficzne w Poznaniu. Lud XXXVII, s. 458-462. Sochaniewicz Kazimierz, Gustawa Smólsk~ego nekrolog. Lud XVII, s. 277. - Kołłątaj jako pierwszy metJdyk etnografii. Lud XVIII, s. 122-132. - S. p. Adolf Strzelecki, nekrolog. Lud XVIII, s. 236. - Stosunki narodowościowo-wyznaniowe w dyecezji podlaskiej w roku 1863. Lud XX, s. 271. - Przyczynek do czarów na Żmudzi w XVII wieku. Lud XXI, s. 125-135. 1069 Sobieski - O potrzebie systematycznego wydawnictwa materiałów do historii procesów o czary w Polsce. Lud XXIV, s. 165-169. - Miary roli na Podhalu w ubiegłych wiekach. Lud X:XV, s. 19-37. - W sprawie zwyczaju tatuowania Lud XXVI, s. 77. - Miary i ceny produktów rolnych na Podolu w XVI w. Lud XXVIII. s. 143-166. - Held, Bajki murzyńskie. Lud XVII, s. 274. - recenzja Smólski Gustaw, Gwara tatrzańska i jej piśmiennictwo. Lud XVIII, s. 22fj. Soltys Mieczysław, Program sekcji muzycznej. Lud I, s. 138-142. Stankiewiczowa Zofia, Swięto M. B. Zielnej na Mazurach. Lud XVI, s. ~1. Karol, Piosnka o koLud II, s. 334-335. Starczuk J., recenzja, Deedes C. N,., The Double headed God. Lud XXXIII, s. 145-147. Stanuchowski marze. Stawoż, Księżyc i gwiazdy. Lud X, s. 94. Bożena, Na. drodze do teorii s'ztuki ludowej, (Szkic informacyjny). Lud' XXXVI. s. 163-184. - Etn:grafia Polski w planowaniu niemieckim. Lud XXXVII, s. 236 276. - Sprawozdani,e' z działalności Zakładu Etnologii i Etnografii U. M. K. w Toruniu. LudXXXVII, s. 454-455. Stoklosa Józef, Za'b1awy mlodzieży męskiej w Jurgowie na SpiJiu. Z 2 ilustracjami. Lud XUI, s. 305-313. - Pieśni dziewcząt jurgowskich na Spiżu. Lud XIV, s. 262-277. - Budownictwo i zdobnictwo w Jurgowi'e na Spiżu. (Przy.czynek do budownictwa podhalańskiego (20 rycin). Lud XIV, s. 355-368. Stołyhwo Kazimierz, W odpowiedzi p. L. Kozłowskiemu. Lud XXII, s. 164. - W spra'wie metod prof. Jana Czekanowskiego oraz recenzj i jego z odczytu Stanisława Poniatowskiego pt "Podłoże rasowe kultur zasadniczych". Lud XXIV. s. 4445. - Odpowiedż p. Czekanowskiemu na jego wyj,aśnienia w sprawi; recenzji z odczytu Stanisława Poniatowskiego pt. "Podłoże raSowe kultur zasadniczych". Lud XXIV .. ~1%. . Stelmachowska - W sprawie badań nad podłożem rasowem populacyj antropJlogicznych. Lud XXIV, s. 202-225. Stopa Roman, Archaizm kultury buszmeńskiej (z 7-ma jednobarw_ nymi ryc.). Lud XXXVII, s. 6996. - Hotentoci, kultura, język, baj~ ki, pieśni. Lud XXXVIII, s. 50--,146. Strzelecki Adolf, Poszukiwania, do-tyczące obrzędów Wielkanocnych. Lud I, s. 29. - Sprawozdanie z pierwszego Walnego Zgromadzenia. Lud 1,5.29-30. -- Z dziejów pierwotnej rodziny. Lud I, S. 3-431 65-78. - PoS'Zukiwania: V tatuowanie. Lud I, s. 5'7-58. - i Wodecki H., Do "deski grobowej". Lud I, s. 130-131. - Fragment z dziejów rodziny. Lud I, s. 145-157. - Poszukiwania: I Pług. Lud L s. 188. II Niecenie ognia za pomocą tat·cia. Lud I., s. 189. III Wiara w znaczenie i moc imion chrzestnych. Lud L s. 189. - Żegota Pauli. Lud I. s. 193-196. - Bibliografia. Lud I, s. 23-24, 185, 188, 21-222, 266-268; II, s. 89, 187-189, 373-377; III, s. 85-88', 189-190. . _ Wystawa etnograficzna w Pradze. Lud II, s. 30-38, 146-154. _ Odpowiedź. Lud II, s. 178-180. -recenzja, Adalberg S., Księga przysłów. Warszawa 1889-1894. Lud I. s. 19-22. _ recenzja, Finkiel Ludwik Bibliografia historii polskiej. Kraków 1895. Lud I, s. 9(}-93. _ recenzja. Am-Urquel1 (1895, 1, 2. 3, 4, 5 zeszyt). Wiedeń 1895. Lud I, s. 135'--138, 182-185. - recenzja, Narodopisna Vystava ~eskoslovanska w Prare 1895. Lud I. s. 22(}-221. - recenzja, Etnohraficznyj zbirnyk. Lwów 1895. Wyd. Naukowego T-wa im. Szewczenki t. 1. Lud II, S. 88----89. - recenzja, Cybulski N., Próba badań nad żywieniem się ludu w Galicy'j, Kraków 1894. Nakł. T-wa "Opieki i Zdrowia". Lud II, s. 18>4--1186. - recenzja, Badeni J., Między Słowianami. Kira!ków 1800. Lud U. s. 186. Strzelecki Henryk, Poszukiwania. Niecenie ognia za pomocą krzesania lup tarcia. Lud I, s. 56, 143. Suboczowa Maria, Sprawozdanie z działalności Komisji Etnograficz_ nej Instytutu Śląskiego w Bytomiu. Lud XXXVI, s. 4040--405. - recenzja, Wąsowicz Józef, Stosunki językowe na Slą;sku w świetle nauki niemieckiej. Lud XXXVIII, s. 325. SulimiTski Tadeusz, Rytbołówstwo na górnym Sanie (6 rycin jednobarwnych). Lud XXXiI, s. 35---44. _ recenzja, Corso Raffaele, Folklore. Lud XXVl, s. 100. _ recenzja, Van Gennep A., Le Folklore. Lud XXIV, s. 17'9-<180. SulisZ Józef, zapiski etnograficzne z Ropczyc. Lud XII, s. 57---811. _ Zwyczaje wie]k,anocne w Sanockim. Lud XII, s. 309-318. _ Kilka zapi!sek z Sanoka. Lud XIII s. 38---4<3. _ Tyrawa Solna. Przyczynek do historii prawa niemieckiego w Polsce. Lud XIII, s. 282--2190. _ Przyczynek do "mętowania" i do zabaw dziecinnych w Ropczyeach. Lud XIV, s. 168--170. �10,0 - Rymowane ImIOna z Ropczyc. Lud XlV, s. 182. - Ce~h tkacki w Ropczycach. Lud XIV, s. 277~286. - Szk'oła w Ropczycach. Lud XV, s. 295--301. Szczotka Stanislaw, Żywot zbójnicki Józefa Baczyńskiego zwanego Skawickim. Lud XXXIV., s. 1571710. - Materiały do dziejów zbójlnictwa w Żywiecczyźnie. Lud XXXV, s. 41-53. Szemlej Józef, Przyczynek do wielkopostnego pieczywa ludowego. Lud XXXIII, s. 27-31. Szuchiewicz, 1 ryc. "Raky" huculskie, do artykułu "Chrapki" Poniatowskiego Stal11isława. Lud XXV, s. 5. Szukiewicz Wojciech, Wydawnictwa Smithsonian Institution w Washingtonie. Lud VI, s. 215-218. - Muzeum W. Fiedorowicza w Miń. sku. Lud VI, s. 3'O~307. Szulc Stefan, Przeżytki w baśniach. Lud XVII, s. 40--59. Szulczewski J. W" Rośliny w mianownictwie, .przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego. Lud XXXI, s. 93-100. Szyszkowski Wladysław, Pierwiastek ludowy w poezji polskiej XN i XVI w. Lud XIX, s. 1Q4:-152. XX, s. 161-214. Ślqski Boleslaw, Z legend, przysłów i piosnek flisackich. Lud XVI, s. 179----181. - Przyczynek do przysłów Adalberga. Lud XVl., s. 214. Zwierzeń i gwary ludu wodnego. Lud XVII, s. 74. 1071 - Z gwary i obyczajów ludu wodnego. Lud XVIII; s. 132-136. Ślqzak, recenzja, Orędownik językowy dla wychodżtwa polskiego w Ameryce 1906. Lud XIII, s. 165-166. Śliwina J. Wanda, Lud lubartowskL LudXXlOC., s. 78. Śliwiński Józef, Przygoda Szymka z dyabłem. Lud I'X, s. 175. Smiszko Marcjan,' Naczynia pierścieniowate. (8 tablic, 2 mapy). Lud XXiXJV, s. 67-141. Swiqtkowska Jadwiga $ka-Swiqtkowska (Chelmiń- J.), Sprawozda- nie z dzia'lalności Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Lud XXXVII, s. 451--45'4. - Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego 1945~1948. Lud XXXIX, s. 5144-549. Świdnicki Bronislaw, Korespondencja. Lud II, s. 271~280. - Opowiadanie o dyalble. Lud III, s. 152~154. - Przyczyna burzy i niektóre wyobrażenia ·reli:gijne. Lud V, s. 116~170. - Kartki korespondencyjne z widokami a ludoznawstwo. Lud VI, s. 3'96-397. Świerczyński Teofil, Służba. Lud X, s. 95. - Zmarły bierze cząstkę z' g~sp. Lud X. s. 97. Świeżański Ernest, SIady historyczne świekrostwa na Litwie itd. Lud IX, s. 86. - Z przeszłośCi ludoznawstwa polskiego. Dyalog pogrzebowy tzw. Kadłubka na cześć Kazimierza u - Z nad Wisłoka, rysy etnograficzne ze wSi Białobrzegi w pow. łańcuckim. Lud Vln, s. 24>5--257, 354-368. - Liczby 3 i 9 w mitach, wyobrażeniach, mistycznych praktykach. i w zwyczajach ludowych. Lud XI, s. 371-3'88. _ recenzja, Młynek L., 2a-rys pierwotnej religii Lachów na tle podań ludowych. Lud VII, s. 228. Sprawiedliwego. Lud IX, s. 129, 200, 321. Swieży Janusz, Sprawozdanie Oddziału Polskiego Tówarzystwa Ludoznawczego w Lublinie 1947 r. Lud XXXVIII, s. 459. Świętek Jan, Odpowiedź p. L. Młynkowi. Lud V, s. 101-104. - Sobótka. Lud V, s. 256-258. - Przyczynek do "Hagady" Lud V, s. 367-369. T Feliks, ·w nowo zbudowanym domu. Lud X, s. 452. - Kapliczk'f i krzyże przydrożne na Spiżu. Lud XI, s. 164-170. Taraniowa Helena, Opowiadania z pod Krakowa. Lud XI, s. ~12. Taszycki W., Diallektologioa Polska w w,tach 1915--19'30. Przegląd bibliograficzny. Lud XXX, s. 256-2'62. Tokarew S. A., Zagadnienie etnogenezy w etnografri. (SowetJskaja Etn(\gr. zesz. 3. 1949 - tłum. za zgodą atltora Malewska Z). L\ld XX'XlX, s. 65--113. ToZstow S. P., W. J. Lenin i aktualne zagadnIenia etnografii (w 25lecie zgonu) Sowetskaja Etnogr. zesz. 1. 19ot9.Wyd. AN ZSRR tłumaczyŁa za zgodą autora Malewtska Z. Lud XXXIX, s. 43---64. Treter Mieczysław, Przegląd treści dziesięciu roczników czasoprsma e~nogrąficznego pt. "Lud" (18951904). Lud XII, s. 1-50. _ "Redde quod debes" ("Urodzony Jan Dęboróg" WI. Syrokomli a wątek szwajcarskiej pieśni lud,owej). Lud XII, s. 268--270. Tarońi - _ - - _ _ _ - Typy ludowe Franciszka Tepy. Lud XViI.,s. 215'9----280. Zbiór szopek w bawairskiem muzeum narodowem w Mona,chium .. Lud XIV, s. 338-345. Znaczeni,e wyrazu "Soboty" w architekturze. Lud XVI, s. 285- 290. recenzja, Łopaciński! Hie,ronim, SIady powodzi u nas. Warszawa 1904 r. Lud Xl, s. 34>1-343. recenzja, Piechota Maria. O czci ludu do NajiŚwiętszej Maryi Panny. Lud XI,I, s. 85--86. recenzja, Udzfela Seweryn, Hafty ludu krakowskiego. Lud XJI, s. 190-'192. recenzja, Murko M., Zur Geschichte des volk.sti1mlichen Hauses bei Siidslaven. Lud XII, s. 2712-273. recenzja', Ogończyk St., Wszystko się poma'łu traci. Lud XII, s. 1'm>-274. recenzja, Ka~prowicz J" Bajki,. klechdy i baśnie. Lud XIII, s. 263. recenzja, Przestrz'elska Zygmun~· ta, Zwierzęta w kolędach, wróżbach i przesądach. Lud XIII,. s. 342. �1072 1073 recenzja. Mokłowscy Kazimierz i Tadeusz, Sprawozdanie z wycieczki odbytej kosztem komisyi w roku 1904 w celu badania sztuki ludowej. Lud XUI, s.342. recenzja, Bren:stej'n Michał, Krzy_ że i kapliczki żmudzkie. Materyały do sztuki ludowej na Litwie. Lud XIU, s. 344. recenzja, Giggi zanazzo. Novelle favole e leggende romanesche~ Lud XHI, s. 347. Treter Mieczysław, '- '- - kiej, Piotrkowskiej... Warszawskiej, części Siedleckiej i Luibelskej, Lud XVI, s. 412. - recenzja, Witanowski-Rawita Michał, Przewodnik po dawnem opactwie Cystersów w Sulejowie. Lud XVI, s. 4114. - recenzja., Wawr:reniecki M., Dr Włodzimierz Demetrykiewicz. zarys życia i prac. Lud XVI, s. 414. - recenzja, Gawełek Fr., Nowe Mu zeum w Krakowie. Lud XVlI~ s. 110, Tryszczyła Fr., Muszyna w powiecie Nowo-Sądeckim. Lud XIV .. s. 246--253. ' recenzja, Konig Edward, "Ahasvel', »der ewLge Jude«". Lud XV, s'. 15'1. '- recenzja, Ubiory ludu polskiego. 1. Krakowskie. Lud XVI, s. 222. recenzja, Sztuka stosowana, z. 13. Lud XVI, s. 226, z. 19. Lud XVII, s. 110. - recenzj1a; Kwartalnik litewski _ marzec uno. Lud XVII, s. 232. '- recenzja, Polkowski Fr., Krzyże na Li.twie. Lud XVI, 8.318. '- recenzja, Hadaczek K., Cmentarzysko ci'ałopalne koło Przeworska. 'Lud XNI. s. 3'22. '- recenzja, KoLberg Oskar, TarnÓw-Rzeszów. Materyały etnografi.czne. Uporządkował i wydał Seweryn Udziela. Lud XVI, s. 410. - recenzja, Wawrz~ni.ecki M., WiSpó.l'C1JeSnezewnętrzne strony życia ludu w ,guberniach: Kielec_ Maria, BagumLł Hoff stosunek do Oskara Kolberga. Lud XXXV:III, s. 200-308. Tuwanówna Janina, Kongres nauk antropologicznych i etnograficznych. Bruksela 15---;23 sierpnia 1946. Lud XXXVIII, s. 479. - Zarys organizacji muzeów we Francji ze specjalnym uwzględnieniem muzeów etnograficznych. Lud XXXIX, s. 467-483. - Kongres Towarzystwa Etnografii Francuskiej. Paryż 18-20.' VII. 1949. Lud XXXiIX. s. 604-605. Tync Bolesław, recenzja" Zeitschrift fUr oesterreich. Volkskunde, Wien 1904. Lud XI, s. 211. s. 96. Bajki i opowiadania ludu kowskiego: 1. Wędrówka po śmierci. - i jego - recen>zja, Stahel Ka'rol" Wspomnienia o Słucku. Gniezno 1905. Lud XI, s. 212-220. M., Gry i zabawy dzieci w Bośni. Lud V, s. 137-147. Przyczynki do medycyny ludowej. Lud XI, s. 3'94--401. Udziela - - - ! ! - - kra- 2. Djabeł i niedźwiedź. 3. Jak można pozyskać mleczność krów. 4. Dlaczego szewcy piją w niedziele i poniedziałki. Lud IV, s. 80--83. Turczynowicz u U. S. L., Illustracya polska (1901). Lud X, s. 4!58-400. Ul. W., Gościec - Kołtun. Lud X. Seweryn, Poszukiwania, I. Pług. Lud I, s. 188. Udziela - Strój świąteczny wieśniaka w Po_ degrodJziu. Lud XI, s. 195. - Od5zczekmanie obmowy, Lud Bajki i opowiadana ludu kraXl, s. 306. kowskiego. Lud VIU, s. 518--~il, - O potrzebie zestawienia i upoHagada. Lud IV, s. 200-299. rządkowania opowiada,ń ludoO miastach zapadłych, kościowych. Lud XI, s. 389-393, Łach, dzwonach i karczmach. Lud - Z Łęk • .(5 TYC.). Lud Xl, s, 406. V, s. 2W-l2~'5. -Budownictwo. 3 ryc Lud XI, Wzory ludowego haftu białego. s 4114-416. Lud V, s. 265---J266. - Z kronik kościelnych, I. KroniWzory haftu białego krakowka .w Milówce. Lud XXI, s. 153'skiego. Lud VI, tab!. V-V'III. 159. Cepy, Lud VII, s. 2'12-27'3. 1. Przemysł domowy. Lud XXI, Czy jest prawda na świecie. Lud s. 233-236, VIII, s. 16&--'170. - II. Opowieści o istotach nadprzyDożyyvocie w Jazowsku w powjecie nowo-sądeckim w XVIII wiel'odzonych. Lud XXI, s. 23'6-2137. - III. Nazwy topograficzne. Lud ku. Lud VIn, s. ~57-262. XXI, s. 237-;238. Dwie bajki ze Sławkowa w Kró- Ocieka, pow. Ropczyce. Lud lestwie Polskiem •. Lud ~X, s. 178. K. Potkański, Od redakcji. Lud XXIII., s. 127-146, X, s. 1-3. - Pasy wieśniaków polskich użyPoezya na wsi. Lud X, s. 39. wane w południowej części MaZ 'aktów i rozpraw sądowych. łopolski i na Sląsku Cieszyńskim. Lud X, s. 83, 214, <M4. ryc. 8. Lud XXIV, s. 104---127, Powołanie. Lud, s, .2.2:1. - Z Przesławia, 2 ryc. Lud XXV: Mureum Etnograficzne w Kra,s. 60-77. kowie. Lud x., s. 322. - l ryc. Chłopcy z gwiazdą w PrzeCygani. Lud X, s. 4'51. . cławiu do art. Z Przecławia. Lud XXV, s. 61. Odmiany wilków. Lud X, s, 452. - l ryc. Turoń w Przecławiu, do Sen i loterya. Lud X, s. 452. art. Z Przecławia. Lud XXV, s. 62. Słowo polskie 1904 Lud x., s. 453. 68 Lud - Tom XL - Kilka słów o strojach, budowlach, sprzętach i naczyniach w Sądeczyźnie. Lud X, s. 168, 299.\ 423. Szachy. Lud XI, s. 70. KUlka zapisków ze Starego Bystrego. 3 ryc. Lud XI, s. 7,6----81. CZarownica w8i.eprawiu. Lud XI, s. 192---,194. �1074 Udziela Seweryn, zabawki z roślin. Lud :xxvnr, s. 58-70. - Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficzneg,o w Krakowie za ostatnie trzy lata 1927, 1928 i 1929. Lud XXIX, s. 190. - Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego. Lud XXX, s. 36--75. - recenzja, "Wisła". Miesięcznik geograf-etnograf. Tom X. Lud VI, s. 410-412. Tom XI, XII. Lud VII, s. 92-336. "Wisła" 1899. TOql XIII. Lud VIII, s. 87-89. "Wisła" 1900. Tom XIV. Lud VT I, s. 217-220. - recenzja, iBadura Wincenty, Chów drobiu i bydła oraz weterynarya ludowa w wioskach parafii Pobiedr i Krzęciu. Lud IX, s. 93. - recenzja, PoiskaJ 8z'tuka Stosowana. Materiały, zesz. I, IT, III, IV. Kraków 1002, 1900, 1904. Lud X, s. 98, 352. - recenzja, Materiały Towarzystwa "Poiska Sztuka Stosowana", zesz. V i VI. Kraków 1904 i 1905. Lud XI, s. 108, 341. - recenzja, Głosy katoliokie. O przesądach i zabobonach. Lud X, s. 3,53. - recenzja, Petak Arthur, Grabschlriften aus Oesterreich. Lud X.. - - s. 367. recenzja, Witkiewicz Stan., Styl zakopiański. Z. 1. Pokój jadalny. Lud X, s. 463. recenzja, Lond2lID Józef, Bibliografia druków polskich w Księstwie Cieszyńskim od r 1716 do 1904. (2 ryc.). Cieszyn 1904. Lud XI, s. 109-111. 1075 recenzja,. Gregor Józef, Mapa Górnego Szląska z uwzględnieniem stosunków językowych. Mikołajów 1904. Lud XI, s. 343. - recenzja, Dónaj Herman, Kolędy górnośląskie czyli opis zwyczaj i ludowych w czasiJe Bożego Narodzenia oraz32 starych kolęd górnośląskich Z melodiami zeibranych 2l ust ludu. Lud XXV, s. 1~110. , - recenzja, Gatzka Paweł, Zbiór starych górnośląskich pieśni ludowych z nutami według dr med. Rogera. Lud XXV'I s. 110--111. - recenzja, Dolina Jan, Pieśni ludowe Górnego śląska z melodiami. Lud XXV, s. Ul - recenzja, Aus dem Beuthener Lande. Heimatkundliche Beilage der Oberschlesischen Zeitung. I Jahrgang 1924 - Bytom. Lud XXV, s. lU-113. Ulaszyn Henryk. Bronisław Grabowski,Ą nektrolog. Lud VII, s. 238-24'S. - OdJpowiedrź: p. Stanisławowi Eljasz-Radzikowskemu. Lud XII, s.. t95. ~-.~ - (Polemika). Druga' i óstatnia odpowiedź p. Stanisławowi EljaszRadziroowskiemu z powodu Jego "Obrony", rozpoczynaj·ącej się od słów: "Sprawa dość dawna". Lud XliI, s. 7'0-74. - recenzja, Prace filologiczne. Lud VII, s. 95. - recenzja, Materiały antropologicZlllo,archeologiczne i etnograficzne (tom I-IV). Lud VII, s. 22,1---.224. - recenzja, Sprawozdania komisji językowej Akademii Umiejętno- ści (tomy s. 2.24-226. - - - - - - I-IV). Lud VII, - recenzja, (Gargas ZY'gtnunt), Materiały do ukraińsko-ruskoi etno_ logii. Lud VII, s. 3G'ł'--33a. recenzja" Dropiowski Wł., Pierwsze ślady zajęcia się twórczością ludową w literaturze polskiej XIX w. Lud VIII; s. 89-00. recenzja, Jaworskij J. A, Oczerki po istorit russkoj narodnoj sliowiesnosti. Lud VITI; s. 90--91. recenzja, Vestnik slovanske starozitnosti, tom l, 1901. Lud VIII, s. 91-92. recenzja, Zdziarski Stanislaw, Na Babią Górę. Lud VIII, s. 9495. - - - - recenzja, Jaworskij J. A, K istoril halicko-russkich koliadok. Lud VIU, s. 210. recenzja, Światowid tom I, 1899. Lud VIII, s. 210-211. Światowid tom II 1900. Lud VII, s. 320-322. Światowid tom III, s. 439-440. Światowid. Lud IX, s. 195. recenzja, Zdziarski Stanisław, Gruzya Gruzini. Lud VIII; s. 2'14" recenzja, Grabski Stanisław, Słowacy. Lud VIII, s. ~2. recenzja, Pamiętniki T'Owarzystwa Tatrza;ńskiego 1001 tom XXII. LucI VIII, s. 322-32.'3. recenzja, Radyserb Wjela Jan, Metaforiske Hrona. Lud XII, s. 338. v Vrtel S., roeeen2lia,Cesky lid. R. XIX, N,r 1--8. Lud ~, s. 230. - recenzja, Gryf R. IiI z. I-VIII. Lud XVI, s. 415-417. Vakarelski Chr., Etnografia bułgarska po 1944 roku. Lud X,XXNI, g. 4000---4(}7. w W.r recenzja, Janiewicz Orest, K woprosu o proszłom goroda Czernigowa. Lud XVI, s. 413. W. Józef. Garncarstwo w KclJaczyeach. Lud XI, s. 196--197. .' Walewska M., Sprawozdanie z prac nad uporządkowaniem archiwum PTL. Lud XXXIx, s. 536. Waligórśki A., Gleboznawstwo pierwotne. Rozpoznanie i wybór gleb pod uprawę wśród nilockich Luo. Lud XXXIX, s. 181-2.27. - recenzja, Raymond Firth, Malay Fishermen: Their Peassant Eco68' nomy. London 1946. Kegan Paul s.12+354. Lud XXXIX, s. 345-438. Warchalowski Jerzy, Wzory haftów polskich. Lud X, s. 229. Wasilewski Leon, Najnowsze przyczynki do polskiej mapografii etniczno-językowej. Lud; XVII, s. 251-258. Wasilkowski Eustachy, Rozeta w zdobnictwie ludowem. Lud XXVI, s. 81. Wasylewski Stanislaw, W sprawie wampiryzmu. Lud XIII, s. 291298. �1076 t077 - Pieśń o zołnierzu tułaczu. Lud XVI, s. 247-2518: - Strzelec czarownik w Łukowie w r. 1840. Lud XXXIII, s. 35-37. - Jak się śpiewało Tadeusza. Lud X:XxIII, s. 37-38. - recenzja, Lament chłopski na pany. Wyd. J. Kallenbach. Lud XVI, s. 109. Wawrzeniecki Marian, Dwa procesy o czary z 1684 r. Lud XXIV, s. 1170_17~. - Przyczynek do procesów o czary. Lud XXIV, s. 173. - Szkoła Magii w Krakowie. Lud XXVii, s. 69-'-70. -.:: Rytuał picia. Lud XXVI, s. 70. - Jak konstruowano u nas stos do palenia czarownic. Lud XXVI, s. 711. - Namaszczanie się czarownic. Lud XXVI, s. ,7.2. - "PaŁamarka". Lud XXVI, s. 83. - Szczęsny Jastrzębowski. Lud XXIX, s. 177. Wewiórski Jan, Pieśń lirnika 'o Kamieńcu Podolskim. Lud IX, s. 177. Windakiewicz Stanislaw, Pieśni i erotyki popularne z XVII w. Lud X, s. 193. Windakiewiczówna H., Ballady Mickiewicza wśród ludu. Lud VIII, s. 1~. - Czaty. Lud VIU. s. 4. ~ Switezianka. Lud VIII, s. 4. - Pieśni ludowe z Dobczyc. Lud VOil, s. 4{)8-'4!r7. - Wiersze Olbrychta Ka·rmanowskiego, Jerzego Schlichtinga i inne z "Wirydarza Poetyckiego" zachowane w tradycji ustnej + teksty. Lud XIII, s. 299--<304. Windakiewiczowa A., recenzja, Juszkiewicz Antoni. Melodie ludowe litewskie. Lud VIII, s. 324~ 329. Rawicz- Witanowski Michal, kwestionariusz Q Kaziimierzu-królu "chłopków". Lud VI, s. 198. - Podania o śpiącym wojsku. Lud IX, s. 293. - Ze starego manuskryptu. Lud XIII, s. 333-33'7. .... - recenzja, Ba5tr.zykowski Aleks .. Monogra:fiia historyczna parafii Jankowice Kościelne Sandomiei·skie. Lud XXVIII, s. 248--249. Witek Jan, "Zwodzenia", zagadki, facecye u dzieci ludu. Lud, V, s. 45-50. Witort Jan, Ludność polska w gub. K.Qwieńskiej. Lud l,. s. 256-262. - Godła 'rodowe chłopów archangiel:skich. Lud II, s. 5-9. - Autor nieznany ,nadesłał Witort Jan, Bajka o dziesięciu braciach. Lu<t II, s. 46-5'3. - Jus primae noctis. Lud II, s. 97115. - Przyczynek do historyi przesądów (Rozstrzelanie cholery na Syberii w 1892 r.). Lud II, s. 195~197. - Przeżytki starożytnego światopoglądu u Białorusinów. Lud II. s. 210. - Przyczynek do artykułu: "Gwiazdy i grzyby w wierzeniach ludu". Lud li, s. 277. - Przyczynek do dziejów rodziny (Lewirat). Lud 11, s. 292-304. - Kilka słów o świekrostwie. Lud II, s. 305-308. - Kucja na LitwiE!. Lud III, s. 1-6. - Zarysy prawa zwyczajowego ludu litewskiego. (Wstęp. Rozdz. 1. - Prawo familijne. Rozdz.' 4) Lud III, s 97---'121,193~4" 293-313. Witort Jan, zarys prawa zwyczajowego ludu litewskiego. (Rozdz. 2. Prawo rzeczowe - Rozdz. 4. Prawo zwyczajowe karne). Lud !IV, s.1-30, 119-150, 239-256,359-3811. - Przyczynek do przeżytków kulturalnych. (Pismo ol:razowe). Lud Ill. s. 135. - Etnografia i najnowsze studya na literaturą. Lud III, s. 213-,224. - Polemika z powodu "Uwag do artykułu J. Witorta »Kucya na Litwie«". Lud III, s. 384-385. - Odpowiedź ks. W. za·oorskiemu. Lud IV, s. 353-358. -Ze stepów Azyi Srodkowej. (Szkic etnograficzny). Lud V, s. 1~20, 105---.120. - "Kunigowanie» na Litwie. Lud V, s. 78--7.9. - Statystyka a etnografia. Lud y. s. 201-204. _ Przyczynki kulturalne. (Przeżytki kultu wody i kamieni). Lud V, s. 204i--206. _ Filozofia pierwotna. (Animizm). Lud VI, s. !7-26, 113"""';126, 225245, 3'2:1-<331.Lud VII, s. 1-219. Zamówienie s. 21. od sądu. Lud VlII., - Opowiadanie z Poniewieża. Lud VIII, s. 405-408. Lud IX, s. 172. - recenzja. Ateneum tom LXXXIII i LXXXIV za rok 1896. Lud III, 368-370. Ateneum, 1897. Lud IV, s. 446-449. Ateneum z roku .1898 -1899. Lud VI, s. 206-213, 405410. - recenzja, Prawda za rok 1896. Lud nI, s. 37lQ-374. Witowt W., Leki ludowe (pow. radzyńskiego). Lud XII, s. 264-267. - Z przysłów kujawskich. Lud XVI, s. 96. - Bugaj. Lud XVII, s. 72-74. Wolkov T., Poszukiwania. VI. Nowonarodzone dzieci ·(kształt głowy). Lud I, s. 96, Wozaczyńska Antonina, Stan badań w zakresie etnografii muzycznej w Polsce. Lud XXXVII, s. 466470. Wyslouchowa M., Przyczynki do opisów wsi Wisły w Cieszyńskiem. Lud 11, s. 126-141. - Z ust górala zakopiańskiego. Lud VII, s. 181...,.192. z Z. C., Poszukiwania. IV. Wiara w znaczenie' i moc imion chrzestnych. Lud I, s. 143-14'4. Z. F., Swińskiebagno, Lud X. s. 97. Z. St., Z nad Buga. {Szkic etnograficzny). Lud lU, s. 7--46. Zalewski A., Przyczynki dl) Hagady. Lud VIII, s. 2{)2~204. Zalewski Stefan, Bajki i opowiadania z okolicy Krzeszowic. Lud VIII, s. 1ij1~198. Zawiliński Roman, Sprostowanie. Lud IV" s. 454. Przy,czynek do twórczości ludu myślenickiego. Lud V, s. 258-264. Zborowski Juliusz, Nazwy krów w 'XVIII wieku. Lud XXI, s. 56 -60. - �1D79 1078 Pieśń o Napoleonie. Lud XXI, s. 60. - Kronika etnograficzna z Podhala. Lud XXI, s. 77-80. - Zapiski z powiatu limanowskiego. Lud XXI, s. 214--219. - Przezwiska górali powiatu nowotarskiego. Lud XXI, s. 219-22.7. - Opowieść o synu Napoleona na Podhalu. Lud XXV, s. 98. - Pieśń o standrechcie i Proćpakowej bandzie w roku 17195.(przy_ czynek do dziejów zbójnictwa w Żywieckiem). Lud XXVIII, s. 7193. - Ludność góralska w powiatach limanowskim i nowotarskim w r. 1813. Lud XXVIII, s. 214-2.25. - Przy(:zynki do zwyczajów na Boże Narodzenie na Podhalu. Lud XXIX, S. 95. - Drobne notatki z Podhala. Lud XXX, s. 192~200. - Powstanie węgierskie w pi€Śniach góralskich. (Tekst: Na wysokim wirsku ... ) Lud XXX, s. 200.-202. -,.. Ludoznawcze przyczynki z góral. sz.czyzny. Lud XXX'!, s. 65-9!2. - Nowe przyczynki z góralszczyzny. .Lud XXXIII, s. 3'1--3'5. - O zapomnianej twórczości Żegoty Paulego. Lud XXXII, s. 77-78. - Odszukanie teki ,podhalańskiej Oskara Kolberga. Lud XXXVI, s.402-403. - recenzja, Murczyński St., Muzyka podhalańska. Lud XXXI, s. 146 -148. -' recenzja, Wierchy t. X. Lud XXXl, s. 149-1511. ZbOTowski M., Dwie małoruskie wersye lenorowe. Lud IX, s. 87. ZbOTowski Juliusz, Pierwiastek ludowy w poezyj A. Mickiewicza. Lud IV, s. :U-60, 150-173, 256-274, 381-401. (Dokończenie). Lud V, s. 21-45. ZdziaTski - Stanislaw, Wstęp dlo artykułu "Przyczynki do etnografii tatrzańskich górali>.. Lud V, s. 1200--121. Sobótka w Korsyce. Lud V, s. 2'69 -2.7'0. - Dwa' moty'wy bajeczki Q pastuszku. Lud V, s. 274--275. - Z ziemi pagórków leśnych, z zie_ mi łąk zielonych. Lud VI, s. 400 ---4101. - - - - - - - W sprawie baśni lenorowych. Lud VIl, s. 218. ' Przyczynki· do ha,śni lenorowych. Lud VIII, s. 198>----200. Klemens Koehler. Lud VII, s. 340. Polemika (St. 'Zdz'iaI"ski contra Z. GIoger). Lud VIIl, s. 336. Ludowy waryant komedyi BarykL Lud :X, s. 3'33. Ludowość w poezji polskiej XLX wieku. Lud X, s. 374. recenzja, P'oIivka Georg, Seit welcher Zeit werden die Greise nicht meh[' ,getotet? Lud V, s. 88. recenzja, Kijewskaja Starina 1898. Tom 62-63. Lud V" s. 189-191. recenzja, Asmus F .. Knoop O., Sagen und Erzahlungen aus dem Kreise Kolberg - Karlin. Kolberg H198. Lud V, s. 193'-1,95. ·recenzja, Strzetel!Ska - Grynbergowa, Staromie}skie, ziemia i lud_ ność. Lud VI, s. 199-200. recenzja, BaygerJan Aleksander, Powiat trembowelski. Lud VI, s. 200-201. Stanislaw, recenzja, Żegota Pauli Cyganie w Galicji. Lud VI, S. 304--305. recenzja, List niebieski, List Pana Jezusa Nazareńskiego, króla Juckiego. Sen Przenajświętszej Panny. Lud VI, s. 307-309. recenzja, Ramułt Stefan, statystyka ludnośCi kaszubskiej. Lud VI, s. 31()...-,311. recenzja, Matuszewski Ignacy, Dya'beł w poezji. Lud VI, s. 311 --313. recenzja, Ciszewski Stanisław, Bajka o Midasowych uszach. Lud VI, s. 3197'--3'98. recenzja, Kolessa Aleks,ander, Ukraińska rytmika ludowa w poezyach Bohdana Zaleskiego.· Lud VII, s. 227~2:2<8. recenzja, Księg·a pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza. I-II. Lud VII, s. 228--.230. recenzja, Klechdy czyli baśnie ludu polskiego na Śląsku. Lud VIl, s. 230~231. recenzja, Sozonowicz J., K woprosu o zapadncim wlijanii na sławjanskuju i russkuju poezioju... Lud VII, s. 2:n-233·. recenzja, Federowski M., Lud białoruski na Rusi litewskiej., t. II. Lud VIII, s. 211-213. Lud oX, s. 2:27. .recenzja, Gloger Z., Obrzęd weselny polski z pieśniami i przemówieniami. Lud VIII, s. 213. recenzja, Goldstein H., Przyczynki do "księgiprzysłJÓW» S. Adaiberga I-III. Lud VIlI, s. 213. recenzja, Wisła, 1901, tom XV. Lud VIII, s. 425-427. Wisła 1902, Zdzia.rski - - - - - - - - - - tom XVI. Lud IX, s. 297. Wisła, 1903. Lud X, s. 345. recenzja, Windakiewicz SL, Teatr ludlowy w dawnej- Polsce. Lud VIII, s. 431-432. recenzja, Udzłela Seweryn, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego. Lud VIII, s. ~32--435. - recenzja, Cerny Adolf, Isioty mityczne Serbów łużyckich. Lud VIII, s. 436'-436. - recenzja, Wjela Radyserb J., IPi'isłowa a pi'isłowne hroncka a wusłowa Hornojołuziskich Serbów. Lud IX, s. 96. - recenzja, Bruckner Aleksander, Z dziejów języka polskiego. Lud IX, s. 197. _ recenzja, Vestnik slovanske filologie a starozitnosti, tom II. Lud _ IX, s. 198. recenzja, Kawczyński Maksymilian, Folklor a historya literatury. Lud IX, s. 300. recenzja, Schreiber W., Małżeństwo i jego dzieje. Lud IX, s. 303. _ recenzja" Bruckner Aleksander, Literatu,r.a religijna w Po'lsce średniowiecznej. Lud Ix', s. 413. _ recenzja, Szuchiewicz Wł., Huculszczyzna. Lud IX, s. 415. -.recenzja, Polivka GeOl'g, Slavische Sagen vom Wechselbalg. _ Lud IX, s. 417. recenzja., SŁawianowiedienije w 1901 godu. Lud IX, s. 42<1. _ recenzja, Karłowicz J., O człowieku pierwotnym. Lud X, s. 107. - recenzja, Bruckner Aleksander, Starożytna Litwa: ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne. Lud X. s. 111. _ �1080 1081 StanislaU?, recenzja, Matyas Karol, "Z życia Cyganów" "Boski policyon". Lud X, s. 228. - recenzja, Hnatiuk Wł., "Ruski oseli w Bac ZJe]" "Słowak i czy Rusyny" - "Rusyny priasziwskoi epaa'chii i ich howory" , "Uhroruski duchowni wioszi" - "Lirnyki". Lud X, s. 31Y9, - recenzja, Polivka Dżuro, "Paralele narodnim pripovijetkama u Strohalovu iborniku. II. Lud X, s. 364, - recenzja, Bolivka Jerzy, Zu der Erzahlung von der undakbaren Gattin, Berlin 1'903.Lud XI, s. Ill, - recenzja, Polivka Jerzy. Pohadkoslovne studil, Praga 1904. Lud :XI, s, 435-43,9, Zdziarski Flora, Projekt i uzasadnienie skorowidzów do wydawnictw etnograficznych Akademii Umiejętności. Lud XXVIII, Zienkiewiczowa s. 1-16. Znamierowska-Priifferowa Maria, p. Muzeum Etnograficz- Priifferowa, ne U. S. B. w Wilnie i jego przyszłość '(5 rycin jednobarwnych). - Lud XXXI, s. 1-11. Rybołówstwo w okolicach - skienik. Lud XXXII, s. 21-35, Paski w okoHcach Druskienik. Lud XXXII, Zwolakiewicz Dru- s. 35-309. Henryk, Pauli, Przyczynek do etnografii tatrzańskich górali. Lud V, s. 120-I::ł1. Żmigrodzki Ukraina. Michal Lud II, s. ~1- 329. _ Kongres - odczyty - Folklorystów w Paryżu, 1900 r, Lud VIII, s, 78-39. Historya pierwotnej religii. Dwa na kongresie Folklory- stów w Paryżu s. 2,86---299. 1900. Lud VII, Szemat tablicy przedstawionej archeologic:lcnej na kongresach w Krakowie i Paryżu 1900 r. Lud VII, s. 2'39. s. 661. - O megalitach w Europie. Lud VII, s. 2:99--302. - Totemizm, Lud XV, s. 9----'19. Żurowski O, M., recenzja, Kaindl. Reimund Fryderyk, Rozprawy odnoszące się do etnografii Bukowiny i wschodniej Galicji. Lud IV, s. 95'-100. - recenzja, Kaindl Raimund Fryderyk, Ethnographische Streifzuge in den Ostkarpathen. Wiedeń 1898. Lud V, s. 185. Żyranik Bogdan, Przeciwieństwo bóstwa drzewa i 'bóstwa kamienia, w wyobrażeniach ludowych. Lud rxxXII, s. &2-170, WYKAZ INSTYTUCYJ AKADEMIE, INSTYTUCJE, American Acad. of Arts and Sciences. VI. 319. NAUKOWYCH 182. Akademia Krakowska ści. Nauk, p. Akad. Umiejętno- - Lubrańskiego" XV. 200. Nauk Artystycznych, XXXIX. 9. Nauk w Petersburgu, XXXVI. _ 95, 97. Nauk w Pradze, VII. 234. Nauk w za'grzebiu, XXXIX. 160. "Nauk Z. S. R. R., .XXXVIII. 343. Polska Akademia Umiejętności:- XXVII. p. Akademia Umiejętności w Krakowie. - Umiejętnośąt w Krakowie, III, 273; IV. 62, 335, 3'36, 405; VI. 223 320, 325; VII. 236; VIII. 193.. 324; X. 126; XIII, 56, 149; XVII. f»l; XXI. 53, 57, 98; XXII. 137; XXIII. 147; .XXV. 50; XXVI, 13tl; XXVln tl, 12; XXXV. 11, ~'9;. 3'2. 35; XXXVI. 37, 39, 45, 48, 74; XXXVIII. 318. 319; XXXIX. 102, 416, 5019, - Vied a Umeni. XXXIX. 427. - Wszechzwiązkowa Akademia Nauk, XXXIX. 12. Biblioteka Jagiellońska, III. 225; .xVI. 3!8; XXXV. 42. - Narodowa, XXXVI. 22. _ Pawlikowskich, XIII. 68. ~ Pwbliczna w Petersburgu., X.XXVI 100; XXXVIII. 560. TOWARZYSTWA I INSTYTUCJE Amer. Academ. of Arts and Sciences, VI. 3109, Amer. Anthrop, Assoc., XXXVHf. 33'5. Anthropos Institut, XXXIX, 485. Bund fur Schwyzer Dutch., XXXIX. NAUKOWE 453, 470-478; XXXVIII. 470; 614-622; XXXIX. 165. Del' Verein Deutsch-Schweizeri:scher Bienenfreunde, XXXIX. 509. Fińskie Towarzystwo Sta,rożytności, XXXVII. 4319. Bureau of Ethnologie., IV. 238. Centralny Instytut Kultury. ..XXXIX. 400, 461; XXXVII. 406, 462-'46tl, Genossenschaft Schweizer Heimatwerke, XXX rX. 513, 514 . Geographisch Commerziele ~sellschaft, XXXlX. 509. 476, 480, 482., 484. Ceska Spolecn. nauk., Geographisch Etnographische schaft in Basel, XXXIX. 519. III, 290; V. 199. cercle liJnguistique de Prage, XXXVII. 314. Ciba Aktien GeselLschaft, XXXIX. MUZEA I TOWARZYSTWA Bułgarska - S,P. Walerian Batko, Lud XXXVIII, ż Żegota Cesarska Akademia Umiejętności w Petersburgu, VII. 236, Fińska Akademia Umiejętności, XXXVII. 439 .. Akademia Górnicza, XXXVI. 378. - Historh Sztuki, XXXIX, 9. - Jugoslav. Akad. Znanosti i umj. IV. 237; VIII. 293, - Jugosław Akad. Nauk Sztuk, XXXVII. 427. 509. Qommision Internationale des Arts et Traditions Popula,ires, XXXVI. GeseIl509, GeselIschaf f. Schwiezerische Theaterkultur. GeseIlschaft f. Forderung Kunst Deutsche Wissenschaft u. Literatur, III. 387. Heimatschutz Trachtenvereinigung, XX.XIX. 5H. �1082 1083 Histol'isch. Gesellscha.ft im Warteland, XXXIX. 2.76. Hrvat. Airch. Drustwo u Za.grebu, IV. 238. Instytut Antropologiczny Uniw. Rzym. XXXVII. 361. - Antr-opologiczny Uniw. Neapol.. X.XXVIII. 361. - Anthropos Institut, XXXIX. oW5. - Badania Sztuk.i LudQwej, XXXVII 462, 4172;XXXIx.. 460. - Badawczy, XXXIX. 9. ~ Bałtycki, XXXVI. 7, 12, 403; XXXVU. 450, 4172, 4189. - Carnegie ~XXXVIII. 400. - Etnograficzny im. MikłuchoMaiklaja, XXXIX. 419, 607., 625, 628. - Etnologiczny, XXXV. 7,6. - FiJmowy, XXXIX. 341. - Folklorystyczny" XXXVII. 42.6, 4139. - Geograficzny, XXXIX. 3. - Hungarystyczny, XXXIX. 3~5. - im. Miklucho- Makłaja, XXXIX, 27. - Jafetycki, XX.XIX.. 3. - MazurskL Naukowy Naukowy OddZltalu Orjental., Północy, - Sewera, XXXIx' 4. p. Instytut Północy. Słowiański w Pradze, XXiX.. 264; 'XXXI. 159; XXXVI. 6. - - XXXVII. 421. Zydowski, XXX. 271. judaistycz., XXX. 233. Nauk Społ., ,XXXIX. 9. XXVI. 117. XXXIX 4. Służby Społecznej, XXXVII. 453. Smithsonian Institut, IV. 347; V. 293; VI. 215, 221, 319; VIII. 223; XXXVIII. 401, 407. Śląski, XXXVI. 404, 405; XXXVII -M-3,456, 477; XXXVIII. 340, 342. Volkspolitisches Instit., XXXVII. 236,266. Współpracy Intelektualnej, XXXVI.7. - Zach'Odnio Słow .., XXXVII. 473, 474. Instytucje etnograficzne, XXXIX. 625. Kasa im. Mianowskiego, 1. 19,22; XXIV. 44, 46, 47. ;I·~ . .. ' ," '~If~:' ,. o" ",.'';l" ,~:j,,,' ';,', 'I" '?i~' ,:';:~~~;; ;. "",~:ł}:' MUZEA Muzej Slovens,ke Spole~nost w Turc. sv. Martinie, III. 388. Muzeum Akademii Nauk Z.S.R.R. XXXIX. 3, 4, 33. - A!kademii Umiejętności w Krak., XXI.66. - Alpejskie, XXXIX. 497. - Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielk., XVIII. 228; XXXIX.7. - Baskijskie, XXXIX, 472. - Bazylea Gewerbe Museum, XXXIX. 492. - Bawarskie, XIV. 343. - Bernisches Historisches Museum. XXXIX. 4196,'507. Bi:shop Museum, XXXVII. 3763'1.6. Bośni i Herz.egowiny, XXXVII. 430. - Brytyjskie, XXII. 47, 46; XXXVII 289. - Budapeszteńskie, XXV. 106. - Bytomskie, XXXVIII. 449, 493. - Czartoryskich, III. 263, 266. ~ Etnograficzne, II. 30; X 322-327, 332, 338, 419, 420; XVIII. 227; ::t~ .• XXI. 29, 33, 34, 37, 33, 42, 4'3, 00; XXII. 85, 121, 122.,126; XXV. 103; XXVII. 181; XXVIII. 210; XXIX. 178, 182, 190, 192, 198; XXX. 175, 235, 2146, 266,. 2170; XXXI. 2, 32, 164, 173; XXXIV. 87; XXXV. 7, 20, 29; XXXVI. 7, 225., 226, 230, 237, '371-313; XXXVII. 407, 421, 4241 425, 430, 431; XXXIX. 348. - Etnograficzne papieSklie, XXVI. 135. - Etnologiczne, XXI. 200. - Fedorowicza, VI. 306. - Finlandzkie, XXXV. 36; XXXVII. 439. ~ fUr Volkerkunde w Dreźnie, XXV. 127. _ fiirVolkerkunde und Schweiz. Mus. fUr Volkskunde, XXXIX. 482. - fUr VOlkerkunde w Hamburgu, _ XXXIV. '11, 91, 185. fUr VOlkerkunde w Wiedniu, _ _ -, _ _ _ XXXIV. 84, 86. _ Frankfurckie, XXXIV. 76. _ Hamburskie, XXV. 106. _ Historii religii A.N. Z.S.R,R., XXXIX. 3, 33. - Historyczne, XXXV. 36. _ Histor. .archeolog., XXXIV. - _ _ im. Szewczenki, XXXIV. 83, 91; XXXVI. 481. Kaszubskie, XXXVII. 410. , Kostromskie, XXV. 127. Kirajowe w Kamieńcu, XXXIV. 91. Krajowe w Szczecinie, XXXIX. 464. Krajoznawcze, XXI. 37; XXXIV. 114. Kralośtwi Ceskeho, X. 239. Kultur Ludowych, XXXVII. 412. Kunstgewerbe Museum Zurich, XXXIX.495. Kurpiowskie, XXX. 243; XXXI. 174; XXXIII. 141; XXXVII, 412; XXXIX. 292, 3·75,37:6. Landesmuseum w Zurichu, XXXIX. 494, 495. Literackie w Moskwie, XXXIX, 9. Lotaryńskie, XXXIX. 472. Luibels'kie, xxx.. 23'5; XXXVII. 472; XXXVIII. 4490-4'54. Ludoznawcze, XXIX. 177; XXXVI 418,316, 392. MazurS'kie, XXXVII, 419. Narodnopisne Cesko Slov., XXII. 140 Na.;odowe, X. 119, 239; XII. 121; XVI. 422, '4l23; XXI. 40, 417, oW, 2'62; XXX,. 2'35; XXXV. 29, 37, 192, 194; XXXIX. 468. _ Narodowe Chorwackie, XXII. 141>. _ Narodowe stan. Zjedn. XXXVIII. _ 90, 122. _ Histor. etnogra.f., XXXV. 36. - Histor. i etnograf. NormandiH, XXXIX. 472. _ im. Baranieckiego, XXI. 40, 51 -54. - im. Dzieduszyckich, I. 63; VIII. 17.1; X. 115; XVI. 278; XXI. 4046, 49, 64; XXIX. 178; XXXIV.83. - im. Majewskiego Er., XXII. 155. - im. Matejki, XXXVII. 410. - im. Ossolińskich, XIII. 7'8. 3'75. _ Narodowe w Krakowie, XXI. 40, 47,48. _ Narodowe Węgierskie, III. 388. _ Narodów Z.S.R.R" XXXIX. 33. - Naturhistorisches Museum, XXXIV. 70. - Nordiska Museet, XXXVI. 326. - Norsk Folken, XXXVI. 333. �1085 1084 - Olsztyńskie, XXXVIII. 448. Pigorini, XXXVII. 360. Pocztowe w Bernie, XXXIX. 497. Podolskie, XXIX. 209; XXX. 268. Polskie w Rappe~swille, XXXIX. 501. - Post Museum w Bernie, XXXIX. 497. Poznańskie, XXXVII. 2:44; XXXVIII. 448. ProwincjonaIne, XXXIX. 470. Przemysłowe, XXL270; XXII. 121; XXIII. 148, 1516;XXX. 175; 235; XXXV. 1'5, 1'93. Przemysłowe w Bazylei, XXXIX. - - 4!92i - Szczecińskie, XxrXVII. 411; XXXVIII. 448; 'XXXIX. 494, - Sztuk i Tradycji ludowo w Paryżu, XXXVI. 318. - Szwajcarskie, XXXIX. 490. - Śląskie, xxrx. 129; XXX. 156, 183; 'XXXI.67, 165; XXXIV. ~66; XXXVIII. 43e. - Świętokrzyskie, XXXVII. 410. - Tatrzańskie.. XXI. ~, 31, 7"8-80; XXVI. 142; XXVIII. 108, 109; XXXI. . 174; . XXXVI. 393; XXXVIII. 449. -.:....Techniczno-przemysł., XXXV. 29, 3·6. 493. - Przemysłowe w Chrudzinie, III. 3:86. - Przemysłu Artyst. ·,XXI. 40, 46, 4i7; XXXIV. 83; XXXV. 192, 194, - Przemysłu artyst w Zurichu, XXXIX'. 4'95. - Przemysłu i Rolnictwa, XVI. 4i20; XXI. 42, 7'6; XXXVI. 27. - Raetisch Museum, XXXIX. 501. - Regionalne, XXVII. 149, 151., 172; XXIX. 191, 209; XXXI. 1,64; XXXV. 17'2; XXXVI. 3'18, 32'1, 325..,328. - Retyokie Museum, XXXl!X. 501. -;' Schlo.ssmuseum w Berlinie, lXXXIV. 76. - Schweizerisches Alpin Museum, XXXIX. 497. - Skandynawskie, XXI. 37; XXVII. 15'1. - Skansenowskie, XXVII. 151; XXXI. 10; XXXV. 16, 34, 168; XXXVI. 333; XXXVII. 406, 407, 412; XXXIX. 501. - Słowackie, II. '80. - Starożytności w Łowiczu, 'XXI. 253. - - - - -' - - - St. Army Medical Museum, VIII. 205. U. St. N,atiolloal Museum, VIII. 205; XXXVI. 27. w Aquilei, XXXVII. 130. w Bazylei, XXXVIU. -re6. w Belgradzie, XXXVII. 4i31. w Białogl'odzie, XXXVII. 411. w Burgdorfie. XXXVIII. 466. w Cambridge, XXXVII. 381. w Cassel, XXXIV. 79. w Chorzowie, XXXVIII. 444. Częstochowie. XX,XVII. 412; XXXVIII. 4148. w Derłowie, XXXVIII. 448. w Friedbergu, XXXIV. 76. w Gdańsku, XXXVIII. 448. w Glilwicach, XXXVII. 443; XXXVIII. 44'9. w Grudziądzu, XXXVIII. 448. w Jarosł:awiu, XXXIX. 447. w Karlsruhe, XXXIV. 76. w Katowicach, XXXVIII. 439, w Kielcach, XXXVIII. 448. w Kopenhadze; XXI. 38. w Krakowie, XXI. 22, 31, 4{), 49, 52, 65; 'XXXIV. 265; XXXV. s.. 14, 15, 29, 30, 37; XX,xVII. 160, U. 22:2.\295, 444, 445, 473; XXXVIII. 449. .-: w Lublanie, XiXX 160. - w Łodzi, XXXVIII. 448; XXXIX. 448. - w Łomży, XX.XIX. 352. - w Międzyrzeczu, XXXVII. 416, 417; XXXVIII. 448. - w Moskwie, XVII. 167. - w Neuchątel, XXXIX. 498. - w Olsztynku, XXXVII. 415. - w Ołomuńcu, II. 35. - w Opalu, XXXVIII. 449. - w Rabce, XXXVIII. 449. - w Radomiu, 'XXXVIII. 448. - w Rapperswilu, XXI. 53; XXXVIII. 4450----447.450. - - - - - - w Rzeszowie, XXXVII. 4'58; XXXVIII. 449; XXXIX. 445-447. w Salem, XXXVII. 381. w San Martino, XXXVII. 425. w SkopIu, XXXVII. 431, 436. w Słupsku, XXX.VIII. 448. w Szafuzie, XXXVIII. 466. w Tarnowie, ,xxXIX;. 444. w Tivoli, XXXVII. 361. w Toruniu, XXXVII. 455; XXXVIII. 432, 433, 436-438, 448; XXXIX. 45l>-461. w Trewilrze, XXXIV. 76. w Wałbrzychu, XXXVII. 410. w Wilnie, XXXVII. 459. - w Warszawie, XI.40, 41; XXXIV. 265; XXXVI. 7; XXXVIII.448. - w Włodoawkui XXXVIII. 448• - w Wrocławiu, XXX.VIII. 449. - w zagrzebiu, XXXIV. 8'7. - w Zakopanem, XXXVIII. 449. - w Zamościu, XX.XVIII. 449. - w Zurichu, 'XXXIX. 493, 494. - we Florencji, XXXVII. 422. - Wi'elkopolskie, XXIX. 177; XXX. 170, 235. - wojskowo medycyny st. Zjedn., VIII. 205. - wołyńskie, XXXV. 185 Muzeum zaszeregowane, XXXIX. 468, 4169. Muzeum Zemedelskie w Bratysławie, XXx.. 182. - Ziemi Bytomskiej, XXXVII. 410. - Ziemi Zbąsk~ej, XX.XVII. 412., - Ziemi Żywieckiej, XXV. 2'9, 36. - Żydowskie we Wrocławiu, XXX. 23,5. - Żytomierskie, XXXIV. 90., 112.' Musee des Arts et Traditions Populaires, XXXIX. 467. - de I'Homme, XXXIX.468. - de Valere, XXXIX. 000. - de Vieux Lozanne, XXXIX. 500. _ Ethnogra,fique de la ville de Geneve, X:XXIX. 499. - H~rique de NeuchateL XXXI. 468. TOWARZYSTW A . Towarzystwo, Historii i Starożytności rosyjskich, XXXVI. 9. - Historii we Lwowie, XXXVI. 6. - im. Kopernika, V. 286. - im. Szewczenki, VI. 320; VII. 236; X. 359: 360; XXVI. 118; XXXVI. 101. - Krajoznawcze, XXIU. 148; , XXVII. 17'6; XXXVI.49; XXXIX. 460. -.:. Król.-Czeskie Tow. Nauk., IV. 116; VI. 319. - Literackie im Ad. Mickiewicza, XXXVI. 6. �1086 1087 - Literatury fińskiej, XXXVII.434, 439. -,. Ludoznawczel IV. Hn-106, 117, 342, 345, 34B: 451, 452; V. 89-91; VI. 1-6, 373-375, 383; VIII. 418; XII. 110; XXXVI. 9'--11., 33 -411, 43, 45-49, 54, 50, 61, 64. 65; 10,. 72, 719,81-83, 85-87, 412415. pt. P a l s k i e T a war z ystwo Ludoznawcze od 1945 r. - Ludoznawcze Bułgarskie,XXXVI. 406, 407. - Ludoznawcze Fińskie, XXXVII. 440. - Ludoznawcze Szwajcarskie, :XlI. 268; XXXVIII. 467; XXXIX, 508. - Ludoznawcze Węgierskie, XXIII. 168. - Miłośników HistoriD i zabytków Krakowa, X. 1206;XXXIX. 590. - Miłośników Przyrbdy., XVII. 190. - Muzealna S10venska Spolecnost, V. 240. - Naukowe we Lwowie, XXVI.115; XXXVI. 43. - Naukowe Warszawskie, X_XXVI. 27. Polskre Towarz. Językoznawcze, XXVI. 117. - Towarz. Ludoznawcze, !p. Towa1"z. Ludoznawcze, XXXVII. 446, 476, 478, 484; XXXVllI. 353, 450, 4:53464; XXXiIX. 460, 464, 609, 610, 611, 625. - Towarz. Orjentalistyczne, XXVI. 115; XXXVI. 27. Societe du Folk'lore Walion, III. 388. Schweizer. Gesellschaft f. Anthropol., Ethno1. u. Urgeschichte, XXXIX. 509. - Trachtenverein, XXXIX. 517. - Troppen Inst~tut, XXXIX. 486. Szwajcarski Związek Chłopski, :X.X.."TIX.514. Szwajcarskie Towa,rz. Ludozn.a,wcze, XXXIX. 502. The American Folk-Lore Society, IXXXIX. Tow. Prehistoryczne, XXXVI.6, ~74. - Przyjaciół Ossolineum, XXXVI.6. - PrZJyjaciół Nauk w Lulblinie, iXIXVI. 1'38; XXXVI. 370. - Przyja'ciół Nauk w Poznaniu; IV. H6; V. 200. - Przyjaciół Nauk w Przemyślu. 'XXV.141. - Przyjaciół Nauk w Warszawie, XXXVI. 94; XXXIX. 262. - Brzyjaciół Starożytności Czeskich III. 289. Towarzystwo szowskiej, l1owarzystwo XXXVIII. Reg~onalne Ziemi RzeXXXVII. 41'8. Socjalne Lond., 309. WYKAZ ILUSTRACYJ, MAP, RYCIN I TABLIC Anioł i antychryst, drzewor .., 'XXXVIII. 275. Bachleda Marcin, fot., XVI. 398. Bańki ze słomy, XVII. 132 fig. 1 i 2 schemat. Bazyliszek, drzewor., XXXVIII. 247. Beczka do robienia masła., XXXV. 93, ryc. 16. Belek przy dachu sztychowym, 'XXIX. 29, ryc. 63. Berbenyc'a, XXXV. 95, ryc. 17. Berwiński Ryszard Wincenty, XXXVII. 151, wg drzeworytu. I ~. Betełew, x..."'CXV.96, ryc. 18 A, ryc. 18 C, 18 D, 18 E, 18 F'l 18 G, 1&H. Bieda z nędzą, drzewor.,XXXIX.344. Bieguniec, sieć do bródkI, XXXI. 40, ryc. 4B.elenie płótna, miedzior., XXXIX. 327. Biesiada czarownic, sztych, XXXVIII. 249. Bodnarka, XXXV. 112,.ryc. 52. Boruta w starej wierl)bie, litogr., XXXIX. 348. Boże drzewkQ, (Artemisia Abrotanum), drzewor., XXXIX. 316. Braj., XXXV. f11, TYC. 23. Brama w Karłow~e na Huculszczyznie, XXIV. 143, tabl. I, ryc. Brama zagrody seklerskiej, XV. 202, 313. Brama z dasZJkiem w Jurgowie, XIV. 362. Brony" XXXI. 4, ry'c. 2. Bróg, drzewor., Xx..."'aX. 309. Bruclik góralski z Istebnej, XXXVI. 235, ryc. 2c. Bucz na ryby, XXXIl. 31, ryc. 3. Budynek gospodarczy,,, XXXVII. 194, tabl. II, ryc. 8. Bunt, XXIX. 30, ryc. 65. Bursztyn, jak powstaje, drzewor., ,XXXVII • .296. - o węższym końcu. używany do leczenia oczu, ,XXXIX. 300, ryc. 5, nr 29. Bursztyniarz, spod Myszyńca, XXXIX. 332, ryc. 7. - XXXIX, 3'61.l ryc. 1. Buszmen, z ,plemienia (A)in. XXXVII. 80, ryc. 4. - z płdn. zach. Afryki, XXXVIII. 70, ryc. 1. Buszmeni przed pontokiem, XXXVII. 81.) ryc. 5. -, ze szczepu Bakalahari, XXXVII. 82, ryc. 6. -, ze .I1ZczepuNaron, XXXVII. 84, tryc.7. Buszmen wchwiliJ wymawiania mlasku wargowego, XXXVUI.65. Bykl "babl~l" rasa radowiecka. XXXV. 719,ryc. 2. ----lIrasy .szwajocaTskiej, XXXV. 80, ryc. 3. - rasy mieszanej, ,XXXV. 00, ryc.4. Bylica, (Artemisa Vulgaris), drzewor,_ 'XXXVIII. 262. Ceramika hueulska, na Wystawie Etnograf. we Lwowie, XI. 421. Cerkiew drewniana wOrawie, ,XVI[. 3. Charaktery przeciw morowemu powietrzu, drzewor. ludowy,. XXXVlII. 266. Chata bielona u .góry, część dolna malowana niebiesko, szczyt pokryty grzebieniem, DlŻurów, XXXIV. 147'1ryc. 4. - kaszubska, XXXIX. 247, ryc. 23. - kurpiowska, XXXIX, 247, ryc.22. - kultury ceramiki malowanej, XX!X:Vl. 2,91.1tab1. I, ryc. 1. - kultury ceramiki sznurowej, XXXVI. 291, tab1. L ryc. 2. - kultUiry ceramiki siwej, XiXjXVI. 297, tab1. 5, ryc. 2.,3. - kultury łużyckiej, XXXVI. 200, tab1. II, ryc. 1.1 2. - kultury łużyckiej, XXXVI. 294, tabl. III, ryc. 1 i 2; XXXIX .. 265, ryc. 6. tab1. III, ryc. 1 i 2. XXXIX. 265, ryc. 6. - kultury lipickiej, XXXVI. 297, tabl. IV,\ ryc. l. - kultury wenedzkiej, XXXVI. 295, tab!. IV. �L088 - z okresu wczesnohistorycznego, XXXVI. 299, tabI. VI., ryc, 1, 2. Chaty w XVI w., drzewor., XXXIX. 3'31. Chata góralska, VI. 178... ryc. - łowicka, XXIX. 183, - malowana w pary, XXXIII. 105, Q·YC. 5. - w Łękach. XI. 406. w Piekielniku, XI. 330. - w Piotrkowie p. Lublin, XXIX. 189. - wiejska na podmurów.ce, II. 134. - wnętrze, XXXI.II. 1M, ryc. 11. Chlew na nierogaCiznę, ,XXXIV, 145, ryc. 2. Chłop z Potu~zyny w k'ożuchu, XVI.27<7Chłopcy z gwiazdą w Przecławiu. XlXV. 61, ryc. 1.s. Chodzenie z niedżwiedrz:iem. i kozą, drzewor., XXXVIII. 242. Chołośnie, krój, XXXVII. 217, tabl. IV. ryc. 3. Chrapki, czuk()ckie, XXV. 2, ryc, 8. - eskimoskie., XXV. 3, ryc. 10. - huculskie p. Raky, XXV. 5, ryc. 16. - koriackie, XXV. 3, II'Y'C. 9. - 'rumuńskie, XXV. 5, ryc. 17. - z delty Woł~i, XXV. 3, ryc, 11. - z Michałowa Starego, XXV. ryc. 14. , - z nad Narwi, XXV. 4, ryc. 12, 13. - z Siemienia1 XXV. 5, ryc. 15, Cichowiczowa Helena, f()t., XXLX. 176. Ciszewski Stanisław, fot, XXIX. 174. Cyganie, drzewor., Xx.,XVIII. 263. Czajka, XXJXH. 33. Czapka., barania w XV w., XXXVIII. 2S5. - batorówka, XXVIII. 171, ryc. k,l. 1089 - kuczma, XXXVIII. 172,'ryc. a-e. kowadło, XXVII.!. 17'l. g, h. męska w krakowskim, XVI. 227,' H-pn. - rogatywka, XXVIII. 171, ryc, i, j. -', - rozłupa, XXVIII. 171, ryc. b, 172, 1-3. ~ ślachmyca, XXV1II. 17'1, ryc, d, e, f. - staroświecka w lu'oortowskim, X!XI:X. 80. Czarna msza, XXJEVII. 306, wg drzewor, Czarownice jadące na diable, sztych XXXVIII. 264. Czart, wypędzony z człowieka, drzewor., x.,'CXVII.. 291. Czółno na Niemnie, XXXII, 33, ryc. 5. Cztery bestie, drzewo r., XXXVII, 28'1. Czwórka, drzewor., XXXVII, 300. Dach krokwiowy, XXLX, 27, 'ryc. 5i3; XXVII. 199, tabI. III. ryc. 3. - na stolce, Xx.,'CVI'L 199. ta'b!. Ul, ryc. 4, - sztychowy, XXIX. 30, ryc. 65. - z balkonem, XXXVII. 194, tab!. II. ryc. 6. - z koszyczkiem i pazdurem, XXXVII. 1i94~taibI, II, ryc, 5. Delfin, drzewor., XXXVIII. 252. Deszcz kamienisty i ognisty, drzewor., XXXVIII~ 239. Diaber skrzydlaty, drzewor., iX.XXVIII. 273. Dijnyc'a (dojnica).; XXXV. 123, ryc. 69. Dolina Wisły, iI., II. 127. Dom modlitwy muzuhnański, XXXI. 112, ryc. l, 1'16, ryc. 4. - podcieniowy w pow. Rawa. Xl. 109, Dom w czasie budowy, XXXVIII. 194, tab!. II, ryc. 9. - z wyżką w Piekielniku, ryc. XXXIX. 434. Dyl drewniany do wiercenia otworów w bursztynie, XXXIX. 379, ryc. 4, nr 18. Drzwi, biegunowe, XXIX. 41, ryc.98. - cerkiewki, XVII. 8, ryc. - dworku, XI. 333, - gontowe, XIV. 364, ryc. - góralskie, VI. 177, ryc. - kościelne, XI. 335, ryc. - podwójne chlewu, XIV. 364, ryc. - przy szopie. XIV. '3'63,ryc. 10 i 11. - śpiehlerza, XXXIII. tabI. IV. ryc. 4. Dworek w Giżyeach p. Kalisz, XI. 334. Dzbanki z Sądeezyzny, X. 428. Dziergniee, XXXIII. 136, ryc. 1. Dziewczyna z wiadrami, XVI. 2'67. Dziki mąż, drzewor., XiXiXI:X.321. Dziw morski, drzewor., XXXIX.324. Dzwon na kuropatwy, miedzior., XXXIX. 3'26. Dzwonek gliniany, II. 217, iI. - loretański drzewor., XXXVII. 285. Dzwonica cerkiewna w Stynawie WyŻI1ej, XVII. 10. Elbelan, ;XXXVH. 119, ryc. 8. Facjat prosty, XXIX. 32, ryc. 73. - promienisty, XXIX. 33, ryc. 74 i 75. - wklęsły, XXIX. 314,ryc. 76 i 7'7. tylny z drzwiczkami, XXIX. 35, ,ryc. 78. - wycięcia ozdobne, XXIX. 35, ryc. 81, str. 36, ryc. 82 i 83. Faj'ka bursztynowa, ryc., XXXIX. 392. 69 Lud - Tom XL Figurki z szopki, x.,'CXI. 55. ryc, V -IX. Folusz, XXXIV. 151, tabl. nI, rye.5. Fragment osady kultury łużyckiej z chatą słupową, XXXIX. 267, ryc. 7. Futryna okienna, XXIX. 20, ryc. 40. Gadej.a Tomasz, fot., XVI. po stron. 64. Gagatek, drzewo!'., XXXVII. 200. Galar na Wiśle, miedzior., XXXIX. 322. Gazda ze starego Bystrego, Xl. 77. Gazda podegrodzki, XXXVI. 259. Gaż·dzina ze Starego Bystrego, strój głowy, XI. 78. Głowae, XXIX. 37, ryc. 86; XXIX. 381 ryc. 91; XXIX. 39, ryc. 92, Gont, ryc. XXXVII. 199. Gospodarz w płaszczu ty;pu śląskiego, XXXVI. 243, ryc. 4. Górale pytace od Łącka, XXXVI. 267. Górnik, drzewor., XXXVIII. 260. Grabcie, (grabie) do grzebania w ziemi bursztyn'odiajnej., XXXIX. 363 ,ryc. 2, nr 10. Gra:bie drewn., x.."CXVI.284, ryc. 2. Grządka do wieszania uhrań, XXIX. 48, ryc. a9. Gunia, XXXVI. 237, ryc. 3e. Gurmana - sukmana z Moszezenicy, X. 17·5. - z przodu, z tyłu, rozłożona, X. 176, 177; XXXVI. 237, ryc. c. Guz1k bursztynowy, ryc., Xx.,'<IX. 392. Gwiazdy, drzewor., XXXIX. 343. Haft., szlaczek do fartuszka, V. tab!. I; VI. tabI. VIII. - róg chustki, V. tabl. :II; VI. tabl. V, VII; X. 188. - róg fartuszka, V tab!. III. !; �1091 1090 - szyjka do koszuli, V. tabl, IV; VI. tabl. VI. - kołnierz koszuli, XII. 114. Haft na gurmanie, ,X. 178-180. - na koszuli X. 171, ryc. 1-3. - na poduszce, XII. 115. - na spodniach, koszuli, X. 173. - opoczyński, XXIV. 132., ryc. 10. Hafty kolorowe opoczyń., XXIV. 136, rys. 14, 15. - krzyżykowe opoczyńskie, XXIV. 133. 134. 135, rys. 11, 12, 13. Haft motywy na spodniach góral., XXXVI. 271. - z laj:byka męskiego, XXXVII.2'17, tab!. IV, ryc. 6. Hak, na którym osadzone są drzwi, XXl,X. 40, ryc. 96. Hanka Krochmaluczka z Hołubicy .. XVI. 271. Holowanie ~odzi, miedzior., XXXIX. 323. Iglice do wyrobu sieci, XXXrI. 43. ryc. 6. Jasła; do karmienia owiec w zimie, XXXIV. H~l, tabl. Ul. ryc. 3. Jednoróg, drzewor., XXXIX. 3()8. Jeleń z krzyżem, drzewor. XXXVIII. 2'68. Jupa lubartowska, XXIX. 83. Jurta w zimie, XXXVII. 110, ryc. 4. - wewnątrz, XXXVII. 113, ryc. 5. -:- przekrój podłużny, przekrój poziomy, XXXVII. 116, ryc. 6 i 7. Kadłub na żródle, X,X,XIV. 151, tabl. HI, ryc. 4. Kadź, do kwaszenia skór, XXXI.l13. ryc. 2. Kaftan męski z okolic Krakowa, , XXXVI. .23'5,ryc. 2a. .:..:... męski ze wsi Dobra p. Limanowa, XXXVI. 235, ryc. 2b. - męski z boku, z tyłu, X. 181. Kalenica, XXIX. 39, ryc. 93. Kalina Antoni, fot., XII. 107. Kałyman, XXXVII.' 106, ryc. 2. - wewnątrz, XXXVII. 107, ryc. 3. Kamier}. smoczy, drzewor., XXXVII. 282. - żabi, drzewor., XXXVII. 287. Kamizela i pas z Podegrodz,ia, xxiv. 107, ryc. 1. Kamizelka góralska, X. 174. Kapelusz męski w krakowskim, XVI. 229. Kapelusze plecione, XXVUI. 175. ryc. 45a, b, c, d, e; XXVIII. 177, ryc. 46a, b, c, d; 182, ryc. 48a, b, c, d, e, f, g, h. - kawalerskie.,' ze słomy, XXVIII. 181, ryc. 47, a. - z psiarki, xXVIII. 181, ,ryc. 47b, c, d. Kapliczka z Poronina .. XI 110. - murowana z Jarzębiny na Spiżu, XI. 166. - murowana z Hopgartu na Spiżu, XI. 1.67. - murowana z Sadku na Spiżu, XI. 167. - murowana z Nowej Lubowni na Spiżu, XI. 168. - murowana z Kezmarku na Spiżu', Xl. 169. - na murze z Jurgowa, XIV. 367. - koło Brzostówki woj. Lubelskie XXIX. 91. Karabuszka, XXXV. 00, ryc. 27. Kartka z dzieła Codex Byzantinus, X.266. - z elementarza dla dzieci hotentockich, XXXVIII. 75. Karykatury ludowe Stolarskiego Błażeja, XXXVIII. 269. Kaszubki, rys. Dan. Chodowieckieg'o, X...•. "{XVIII. 267. Kij próbny do poszukiwania bursztynu, XX,.XIX 363, ryc. 2, nr 6. Kijanki drewn., XXXVI. 284, ryc. 9a i 9b. Kleć tatarska, drzewor., XXXVIII. 272. Klepki drewniane, XXXVI. 284, ryc. 14a. Klepki i dno wiadra wczesnohistor. , XXXVI. 284, ryc. 12. Kleszczki drewniane, XXXVI. 284, ryc. Ha. _ drewniane współcz., XX.XVI. 284 ryc. 14b. Klitoczka z dógami, XXXV. 113, ryc. 61. Klamki, XXIX. 43, ryc. 105, 107. Klucz drewniany, XXIXA5, ryc.113. _ żelazny, XXXVI. 284, ryc. 3. Kłódka, ryc. XXXVII. 199. Koszerka, XXXV. 96, ryc. H~A, 19B. . Kobyłka, przyrząd do obróbki skóry XJXIX.I. 115, ryc. 3. Kohucik, aplikacja, XXXVII. 217, ta·bil. IV. ryc. 7. Kołatka" iI., II 217. Koto, promienisto-szprychowe, (ułamek.) X,XlXVI. 284, ryc, 10. _ tarczowate przedhist., XXXVI. 303, ryc. 2. Kołtun, sztych, X,.XXl X. 3'15. Kołyska na biegunach, X,XXIII.lOO, ryS. 6, tabl. III. _ wisząca, XXXIII. 100, ryc. Ba. Komin na chacie w Karłowie i Widynowie, XXXIV. 143, tab!. 1. ;~ ., ryc. 2. Komora z podcieniem, XXXIV. 147. Konstrukcje chaty, schemat, XVI. 366. - ślegowa kleci tatarskiej, XXXVIII. 272. Koń rasy huculskiej, Xx"'{V. 82, ryc. 6. Kopystka, XXXV. 98, ryc. 25. Korale bursztynowe, ryc., XXXIX. 390. Koromesło XXXV. 115, ryc. 65. Korowód sobótkowy, drzewor., x:x,XIX. 3f49. Kosa, XXXV. 81, ryc. 9. Kosz na rY'by otwarty, XXXII. 33, ryc.7. - na ryby zamykany-, XXXlI. 33, ryc. 8. Kosze używane do płókania błota bursztynowego, XXXIX. 363, ryc. 2, nr 13.' Koszera z szałasami dla cieląt, X'XXV. 114, ryc. 63. _. i zawatra, XXXV. 101" ryc. 34. Ko'sznica, XXXIV. 143, ryc. 5. - XXXIV. 150, ryc. 6. _ XXXIV. 151, ryc. tab!. 3, ryc. 2. Koszule męskie, kJrój, X.XXVII. 217, tatbl. IV, ryc. 2. Kościół drewniany, XXXV. 169, ryc. l, _ drewniany w Dzierzbriiku p. Kalisz, XI. 332. _ drewniany w Korzennej, x,I. 414. _ drewniany w Sękowej .., XI. 415. Kożuch, z Łęk, przód i plecy, Xl. 408. Krikwa, X,X'XVII. 199, ryc. Krokodylej drzewor., XXXVIII.251. Krokwie, XXIX. 28, ryc. 61; XXIX. 29, ryc. 62, 64; XXIX. 30, ryc. 66, 67; XXIX. 31, ryc. 68, 69, 70, 71; XXIX. 39, ryc. 92. Krowa rasy mieszanej, X,X:XV. 81, . ryc. 5. Kruh, XXXV, 98, ryc. 25. KrLlżo~{ podstawka drewn., 98, ryc. 26. XXXV. �!: , l~'., I i.·1· I .' 1092 1093 Krzesiwa żelazne, XX X VI. 284, ryc. 4a, b, c, d'l e, f. Krzyziak, XXIX.. 4, ryc. 4, 5. - XXIX. 39.. ryc. 93·, 94, 95. Krzyż z krępaku na Spiżu. X,r. 159. Krzyżyki magiczne, fotogr., XXXlX 339. Kuchnia czarownicy, rys. ołówkiem Ociepki Teofila, XXXVIII. 276. Kulka na ptak, XXXI. 25, 'ryc. 4. Kuna i k~oda; miniat., XXX.LX. 299 Kurnik, XXXi V. 143, ryc. 4. . Kuźba, Ci, huc.), przyrząd do zawieszania kotła, X XXV. 109: ryc. 52 i ryc. a3. Kuźniki uboże, drzewor., XXXVII L 261. Lajbyk, krój, XXXV£!. 217. tab!. IV., ryc. 5. Lew i słoń, drzewor., XXXIX. 306 Lewiatan. drzewor., XXXVII. 302 . Lis w stępicy, drzewor., XX.XVII. 2~3. List z nieba, reprodukcja. XXXIX. 313. Listewka do okna z wyżłobieniami XXIX. 23, ryc. <t7-49. ' - do zatykania szpar w facjacie, XXIX. 35, ryc. 79. Lu!l)czyk, drzewor., XX.X.IX. 300. Ludzie z długimi uszyma, drzewor., XXXIX. 294. Łata, ryc. XXXVII. 199. Ława z Podegrodzia,. X. 424. Łodzie rybackie, XXXI. 30, ryc. 3. Lopata do chleba, XXXIV. 284, ryc. 5. - do poszukiwanLa bun:ztynu, XXXIX. 363, .yc. 2 nr 3. Łowienie ptaków na lep. dr;:ewor., XXXVII. 301. - na poły, drzewor., XXXVIII. 245. • -- na sidła podrywane, drzewor., . XXXVII. 302. Łowy na słonie, drzewor., XIXXIX. 341. Łóżko składane, XIV. 359. Łuk Mordwinów drzewor .xXXVIII 236.' " Łyżka próbna do poszukiwania bur sztynu, XXXIX. 363, ryc. 2 nr 9~ Łyżkaj, XXXV. 97, ryc. 21. Łyżnik rzeŹJbiony z Zakopanego. XI. 1M. . - z Jurgowa, XIV. 366. Łzy Matki Boskiej, (Kręczynka jesienna), Spirantes Spkalis, XXXVII .. 307. Magnes drzewor., XXXVII. 288. Maj, ił., XI. 6B: Malowanki z pow. Dąbrowa, XII. 11B, 119, 1.20. na piecu w Zalipiu, XII. 121. Malowidła wapnem na wrotach drzwiach w pow. Gorlice. XX.XIII. 106, tabl. IV. ryc. l-lh. Mandragora, x,. 267, 269, 2'H. - samiec, samica, drzewor., XXXIX 304, 305. Mapa, zasięgu ~tępy mechanicznej., X.XXIV. 247. - zasięgu dawnych stęp, XXXIV. 249, 25~, 253. - syntetyczna róz...c"Yych odmian stępy w Polsce, XX:XIV. po s. 264. - rozmieszczenia budynków drewnianych i glino'bitnych na wsi, XXXIX, 246, ryc. 21. - rozmieszczenia typów konstrukcji drewnianych ścian, XXXIX. 248, ryc. 24. - rozmieszczenia pokrycia dachowego, .xx....•UX. 249, ryc. 25. - terenów bursztynowych, XXXIX. 265, ryc. 3. - zalesień w Polsce. XXXIX. 245, ryc. 20. _. zasięgu haftów opoczyńskich, XXIV. 130, ryc. 9. Mapka l. Wykaz miejscowości polskich góralszczyzny, :x1XXV. 229. - 2. Ubiory lud. na pograniczu góral. krakowskim, XXXVI. 245. 3. Granice góralszczyzny polskiej, XXXVI 249. - 4. Zasięgu grup etnicznych i typów stroju, XXXVI. po s. 272. - deformacji wsi łańcuchówki, .xXXIX. 231, ryc. 2. - miast posiadających muzea etnograficzne, XXXVI. 391. rozpowszechnienia naczyń pierścieniowatych od czasów najdawniejszych dQ okresu wędrówki ludów, .xXXIV. 1'34. _. rozprzestrzenienia naczyń pierścien~owatych od okresu wędrówki ludów do czasów najnowszych, ,XXXIV. 13,5. _ rozmieszczenia osadnictwa na równinach, XXX VII. 232, ryc. 3. _ ,rozmieszczenia osi€d1i w krajobrazie wyżynnym, XXXlX. 233, ryc.4. Ruś szlachtowska i jej sąsiedztwo, XXX.VI. 163, ryc, l. _ Biała Woda p. N. Targ, XXXVII, _ _ 183, ryc. 3. Jaworki p. N. Targ, XXXVII. 178, ryc. 2. _ rekonstrukcja pierwotnego podziału gruntów w Białej Wodzie. XXXVII. 185, ryc. 4. _ zasięgu świerka, linia Tornquista rubież antrogeograficzna, - XXXIX. 230, ryc. l. zwartość i rozproszenia osiedli w zależności od form terenowych w górach, XXXIX. 234, ryc. 5. Maść czarownicy. sztych, X XXVIII. 248. Maślnica, XXXV. 96, ryc. 18 B. Medaliony bursztynowe, XXXIX. 386, ryc. B nr 61-67. Medalion srebrny z dwoma osobami, XIV. 79. Międlenie lnu, drzewo!'.. XX:XIX. 29,1. Międlica, XXXI. 7, ryc. 4. Miotełka do mycia naezyń, XXXV. 99, ryc. 30. Miski z Sądeczyzny, :x. 427. Młocka... drzewor., XXXLX. 3i37. Młynek Stopki w Zakopanem, vr. 1'82, iI. Most drewniany w górach, V. 306. Motyka do poszukiwania bu.rsztynu, 'XXXIX. 363, ryc, 2 nr 7 i 8. Motyw farbiarski z zapaski druko-wanej, X.XXVII. 2l7.~ taihl. IV" ryc. 8. Myska, .xxXV. 98, ryc. 28. Myszy jedzą Popiela, drzewor., XXXIX.314, pożerają 'biskupa Hattona, drzew. XXXIX. 295, Naczynial do przyrządzania sera,. XXXV. 98, ryc. 24. - pierścieniowate, XXXIV. 9'5. tabL 1, ryc. 1-11. 1, ryc. 1-11; str. 99, tabl. 2,ryc. 1-12; str. 103, tabl. 3. ryc. 1-7; str. 107, tabI. 4, ryc. 1-11; str. 111, tab!. 5, ryc. 1-12; str. 115, tabl. 6, ryc. 1-11; str. 119, tabI. 7, ryc. 1-13; str. 123, tabl. 8, ryc. - 1-10. Nakładanie siana na XXXV. 87., ryc. 12. ostrewkę, �10,0 - Rymowane ImIOna z Ropczyc. Lud XlV, s. 182. - Ce~h tkacki w Ropczycach. Lud XIV, s. 277~286. - Szk'oła w Ropczycach. Lud XV, s. 295--301. Szczotka Stanislaw, Żywot zbójnicki Józefa Baczyńskiego zwanego Skawickim. Lud XXXIV., s. 1571710. - Materiały do dziejów zbójlnictwa w Żywiecczyźnie. Lud XXXV, s. 41-53. Szemlej Józef, Przyczynek do wielkopostnego pieczywa ludowego. Lud XXXIII, s. 27-31. Szuchiewicz, 1 ryc. "Raky" huculskie, do artykułu "Chrapki" Poniatowskiego Stal11isława. Lud XXV, s. 5. Szukiewicz Wojciech, Wydawnictwa Smithsonian Institution w Washingtonie. Lud VI, s. 215-218. - Muzeum W. Fiedorowicza w Miń. sku. Lud VI, s. 3'O~307. Szulc Stefan, Przeżytki w baśniach. Lud XVII, s. 40--59. Szulczewski J. W" Rośliny w mianownictwie, .przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego. Lud XXXI, s. 93-100. Szyszkowski Wladysław, Pierwiastek ludowy w poezji polskiej XN i XVI w. Lud XIX, s. 1Q4:-152. XX, s. 161-214. Ślqski Boleslaw, Z legend, przysłów i piosnek flisackich. Lud XVI, s. 179----181. - Przyczynek do przysłów Adalberga. Lud XVl., s. 214. Zwierzeń i gwary ludu wodnego. Lud XVII, s. 74. 1071 - Z gwary i obyczajów ludu wodnego. Lud XVIII; s. 132-136. Ślqzak, recenzja, Orędownik językowy dla wychodżtwa polskiego w Ameryce 1906. Lud XIII, s. 165-166. Śliwina J. Wanda, Lud lubartowskL LudXXlOC., s. 78. Śliwiński Józef, Przygoda Szymka z dyabłem. Lud I'X, s. 175. Smiszko Marcjan,' Naczynia pierścieniowate. (8 tablic, 2 mapy). Lud XXiXJV, s. 67-141. Swiqtkowska Jadwiga $ka-Swiqtkowska (Chelmiń- J.), Sprawozda- nie z dzia'lalności Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Lud XXXVII, s. 451--45'4. - Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego 1945~1948. Lud XXXIX, s. 5144-549. Świdnicki Bronislaw, Korespondencja. Lud II, s. 271~280. - Opowiadanie o dyalble. Lud III, s. 152~154. - Przyczyna burzy i niektóre wyobrażenia ·reli:gijne. Lud V, s. 116~170. - Kartki korespondencyjne z widokami a ludoznawstwo. Lud VI, s. 3'96-397. Świerczyński Teofil, Służba. Lud X, s. 95. - Zmarły bierze cząstkę z' g~sp. Lud X. s. 97. Świeżański Ernest, SIady historyczne świekrostwa na Litwie itd. Lud IX, s. 86. - Z przeszłośCi ludoznawstwa polskiego. Dyalog pogrzebowy tzw. Kadłubka na cześć Kazimierza u - Z nad Wisłoka, rysy etnograficzne ze wSi Białobrzegi w pow. łańcuckim. Lud Vln, s. 24>5--257, 354-368. - Liczby 3 i 9 w mitach, wyobrażeniach, mistycznych praktykach. i w zwyczajach ludowych. Lud XI, s. 371-3'88. _ recenzja, Młynek L., 2a-rys pierwotnej religii Lachów na tle podań ludowych. Lud VII, s. 228. Sprawiedliwego. Lud IX, s. 129, 200, 321. Swieży Janusz, Sprawozdanie Oddziału Polskiego Tówarzystwa Ludoznawczego w Lublinie 1947 r. Lud XXXVIII, s. 459. Świętek Jan, Odpowiedź p. L. Młynkowi. Lud V, s. 101-104. - Sobótka. Lud V, s. 256-258. - Przyczynek do "Hagady" Lud V, s. 367-369. T Feliks, ·w nowo zbudowanym domu. Lud X, s. 452. - Kapliczk'f i krzyże przydrożne na Spiżu. Lud XI, s. 164-170. Taraniowa Helena, Opowiadania z pod Krakowa. Lud XI, s. ~12. Taszycki W., Diallektologioa Polska w w,tach 1915--19'30. Przegląd bibliograficzny. Lud XXX, s. 256-2'62. Tokarew S. A., Zagadnienie etnogenezy w etnografri. (SowetJskaja Etn(\gr. zesz. 3. 1949 - tłum. za zgodą atltora Malewska Z). L\ld XX'XlX, s. 65--113. ToZstow S. P., W. J. Lenin i aktualne zagadnIenia etnografii (w 25lecie zgonu) Sowetskaja Etnogr. zesz. 1. 19ot9.Wyd. AN ZSRR tłumaczyŁa za zgodą autora Malewtska Z. Lud XXXIX, s. 43---64. Treter Mieczysław, Przegląd treści dziesięciu roczników czasoprsma e~nogrąficznego pt. "Lud" (18951904). Lud XII, s. 1-50. _ "Redde quod debes" ("Urodzony Jan Dęboróg" WI. Syrokomli a wątek szwajcarskiej pieśni lud,owej). Lud XII, s. 268--270. Tarońi - _ - - _ _ _ - Typy ludowe Franciszka Tepy. Lud XViI.,s. 215'9----280. Zbiór szopek w bawairskiem muzeum narodowem w Mona,chium .. Lud XIV, s. 338-345. Znaczeni,e wyrazu "Soboty" w architekturze. Lud XVI, s. 285- 290. recenzja, Łopaciński! Hie,ronim, SIady powodzi u nas. Warszawa 1904 r. Lud Xl, s. 34>1-343. recenzja, Piechota Maria. O czci ludu do NajiŚwiętszej Maryi Panny. Lud XI,I, s. 85--86. recenzja, Udzfela Seweryn, Hafty ludu krakowskiego. Lud XJI, s. 190-'192. recenzja, Murko M., Zur Geschichte des volk.sti1mlichen Hauses bei Siidslaven. Lud XII, s. 2712-273. recenzja', Ogończyk St., Wszystko się poma'łu traci. Lud XII, s. 1'm>-274. recenzja, Ka~prowicz J" Bajki,. klechdy i baśnie. Lud XIII, s. 263. recenzja, Przestrz'elska Zygmun~· ta, Zwierzęta w kolędach, wróżbach i przesądach. Lud XIII,. s. 342. �1072 1073 recenzja. Mokłowscy Kazimierz i Tadeusz, Sprawozdanie z wycieczki odbytej kosztem komisyi w roku 1904 w celu badania sztuki ludowej. Lud XUI, s.342. recenzja, Bren:stej'n Michał, Krzy_ że i kapliczki żmudzkie. Materyały do sztuki ludowej na Litwie. Lud XIU, s. 344. recenzja, Giggi zanazzo. Novelle favole e leggende romanesche~ Lud XHI, s. 347. Treter Mieczysław, '- '- - kiej, Piotrkowskiej... Warszawskiej, części Siedleckiej i Luibelskej, Lud XVI, s. 412. - recenzja, Witanowski-Rawita Michał, Przewodnik po dawnem opactwie Cystersów w Sulejowie. Lud XVI, s. 4114. - recenzja., Wawr:reniecki M., Dr Włodzimierz Demetrykiewicz. zarys życia i prac. Lud XVI, s. 414. - recenzja, Gawełek Fr., Nowe Mu zeum w Krakowie. Lud XVlI~ s. 110, Tryszczyła Fr., Muszyna w powiecie Nowo-Sądeckim. Lud XIV .. s. 246--253. ' recenzja, Konig Edward, "Ahasvel', »der ewLge Jude«". Lud XV, s'. 15'1. '- recenzja, Ubiory ludu polskiego. 1. Krakowskie. Lud XVI, s. 222. recenzja, Sztuka stosowana, z. 13. Lud XVI, s. 226, z. 19. Lud XVII, s. 110. - recenzj1a; Kwartalnik litewski _ marzec uno. Lud XVII, s. 232. '- recenzja, Polkowski Fr., Krzyże na Li.twie. Lud XVI, 8.318. '- recenzja, Hadaczek K., Cmentarzysko ci'ałopalne koło Przeworska. 'Lud XNI. s. 3'22. '- recenzja, KoLberg Oskar, TarnÓw-Rzeszów. Materyały etnografi.czne. Uporządkował i wydał Seweryn Udziela. Lud XVI, s. 410. - recenzja, Wawrz~ni.ecki M., WiSpó.l'C1JeSnezewnętrzne strony życia ludu w ,guberniach: Kielec_ Maria, BagumLł Hoff stosunek do Oskara Kolberga. Lud XXXV:III, s. 200-308. Tuwanówna Janina, Kongres nauk antropologicznych i etnograficznych. Bruksela 15---;23 sierpnia 1946. Lud XXXVIII, s. 479. - Zarys organizacji muzeów we Francji ze specjalnym uwzględnieniem muzeów etnograficznych. Lud XXXIX, s. 467-483. - Kongres Towarzystwa Etnografii Francuskiej. Paryż 18-20.' VII. 1949. Lud XXXiIX. s. 604-605. Tync Bolesław, recenzja" Zeitschrift fUr oesterreich. Volkskunde, Wien 1904. Lud XI, s. 211. s. 96. Bajki i opowiadania ludu kowskiego: 1. Wędrówka po śmierci. - i jego - recen>zja, Stahel Ka'rol" Wspomnienia o Słucku. Gniezno 1905. Lud XI, s. 212-220. M., Gry i zabawy dzieci w Bośni. Lud V, s. 137-147. Przyczynki do medycyny ludowej. Lud XI, s. 3'94--401. Udziela - - - ! ! - - kra- 2. Djabeł i niedźwiedź. 3. Jak można pozyskać mleczność krów. 4. Dlaczego szewcy piją w niedziele i poniedziałki. Lud IV, s. 80--83. Turczynowicz u U. S. L., Illustracya polska (1901). Lud X, s. 4!58-400. Ul. W., Gościec - Kołtun. Lud X. Seweryn, Poszukiwania, I. Pług. Lud I, s. 188. Udziela - Strój świąteczny wieśniaka w Po_ degrodJziu. Lud XI, s. 195. - Od5zczekmanie obmowy, Lud Bajki i opowiadana ludu kraXl, s. 306. kowskiego. Lud VIU, s. 518--~il, - O potrzebie zestawienia i upoHagada. Lud IV, s. 200-299. rządkowania opowiada,ń ludoO miastach zapadłych, kościowych. Lud XI, s. 389-393, Łach, dzwonach i karczmach. Lud - Z Łęk • .(5 TYC.). Lud Xl, s, 406. V, s. 2W-l2~'5. -Budownictwo. 3 ryc Lud XI, Wzory ludowego haftu białego. s 4114-416. Lud V, s. 265---J266. - Z kronik kościelnych, I. KroniWzory haftu białego krakowka .w Milówce. Lud XXI, s. 153'skiego. Lud VI, tab!. V-V'III. 159. Cepy, Lud VII, s. 2'12-27'3. 1. Przemysł domowy. Lud XXI, Czy jest prawda na świecie. Lud s. 233-236, VIII, s. 16&--'170. - II. Opowieści o istotach nadprzyDożyyvocie w Jazowsku w powjecie nowo-sądeckim w XVIII wiel'odzonych. Lud XXI, s. 23'6-2137. - III. Nazwy topograficzne. Lud ku. Lud VIn, s. ~57-262. XXI, s. 237-;238. Dwie bajki ze Sławkowa w Kró- Ocieka, pow. Ropczyce. Lud lestwie Polskiem •. Lud ~X, s. 178. K. Potkański, Od redakcji. Lud XXIII., s. 127-146, X, s. 1-3. - Pasy wieśniaków polskich użyPoezya na wsi. Lud X, s. 39. wane w południowej części MaZ 'aktów i rozpraw sądowych. łopolski i na Sląsku Cieszyńskim. Lud X, s. 83, 214, <M4. ryc. 8. Lud XXIV, s. 104---127, Powołanie. Lud, s, .2.2:1. - Z Przesławia, 2 ryc. Lud XXV: Mureum Etnograficzne w Kra,s. 60-77. kowie. Lud x., s. 322. - l ryc. Chłopcy z gwiazdą w PrzeCygani. Lud X, s. 4'51. . cławiu do art. Z Przecławia. Lud XXV, s. 61. Odmiany wilków. Lud X, s, 452. - l ryc. Turoń w Przecławiu, do Sen i loterya. Lud X, s. 452. art. Z Przecławia. Lud XXV, s. 62. Słowo polskie 1904 Lud x., s. 453. 68 Lud - Tom XL - Kilka słów o strojach, budowlach, sprzętach i naczyniach w Sądeczyźnie. Lud X, s. 168, 299.\ 423. Szachy. Lud XI, s. 70. KUlka zapisków ze Starego Bystrego. 3 ryc. Lud XI, s. 7,6----81. CZarownica w8i.eprawiu. Lud XI, s. 192---,194. �1074 Udziela Seweryn, zabawki z roślin. Lud :xxvnr, s. 58-70. - Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficzneg,o w Krakowie za ostatnie trzy lata 1927, 1928 i 1929. Lud XXIX, s. 190. - Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego. Lud XXX, s. 36--75. - recenzja, "Wisła". Miesięcznik geograf-etnograf. Tom X. Lud VI, s. 410-412. Tom XI, XII. Lud VII, s. 92-336. "Wisła" 1899. TOql XIII. Lud VIII, s. 87-89. "Wisła" 1900. Tom XIV. Lud VT I, s. 217-220. - recenzja, iBadura Wincenty, Chów drobiu i bydła oraz weterynarya ludowa w wioskach parafii Pobiedr i Krzęciu. Lud IX, s. 93. - recenzja, PoiskaJ 8z'tuka Stosowana. Materiały, zesz. I, IT, III, IV. Kraków 1002, 1900, 1904. Lud X, s. 98, 352. - recenzja, Materiały Towarzystwa "Poiska Sztuka Stosowana", zesz. V i VI. Kraków 1904 i 1905. Lud XI, s. 108, 341. - recenzja, Głosy katoliokie. O przesądach i zabobonach. Lud X, s. 3,53. - recenzja, Petak Arthur, Grabschlriften aus Oesterreich. Lud X.. - - s. 367. recenzja, Witkiewicz Stan., Styl zakopiański. Z. 1. Pokój jadalny. Lud X, s. 463. recenzja, Lond2lID Józef, Bibliografia druków polskich w Księstwie Cieszyńskim od r 1716 do 1904. (2 ryc.). Cieszyn 1904. Lud XI, s. 109-111. 1075 recenzja,. Gregor Józef, Mapa Górnego Szląska z uwzględnieniem stosunków językowych. Mikołajów 1904. Lud XI, s. 343. - recenzja, Dónaj Herman, Kolędy górnośląskie czyli opis zwyczaj i ludowych w czasiJe Bożego Narodzenia oraz32 starych kolęd górnośląskich Z melodiami zeibranych 2l ust ludu. Lud XXV, s. 1~110. , - recenzja, Gatzka Paweł, Zbiór starych górnośląskich pieśni ludowych z nutami według dr med. Rogera. Lud XXV'I s. 110--111. - recenzja, Dolina Jan, Pieśni ludowe Górnego śląska z melodiami. Lud XXV, s. Ul - recenzja, Aus dem Beuthener Lande. Heimatkundliche Beilage der Oberschlesischen Zeitung. I Jahrgang 1924 - Bytom. Lud XXV, s. lU-113. Ulaszyn Henryk. Bronisław Grabowski,Ą nektrolog. Lud VII, s. 238-24'S. - OdJpowiedrź: p. Stanisławowi Eljasz-Radzikowskemu. Lud XII, s.. t95. ~-.~ - (Polemika). Druga' i óstatnia odpowiedź p. Stanisławowi EljaszRadziroowskiemu z powodu Jego "Obrony", rozpoczynaj·ącej się od słów: "Sprawa dość dawna". Lud XliI, s. 7'0-74. - recenzja, Prace filologiczne. Lud VII, s. 95. - recenzja, Materiały antropologicZlllo,archeologiczne i etnograficzne (tom I-IV). Lud VII, s. 22,1---.224. - recenzja, Sprawozdania komisji językowej Akademii Umiejętno- ści (tomy s. 2.24-226. - - - - - - I-IV). Lud VII, - recenzja, (Gargas ZY'gtnunt), Materiały do ukraińsko-ruskoi etno_ logii. Lud VII, s. 3G'ł'--33a. recenzja" Dropiowski Wł., Pierwsze ślady zajęcia się twórczością ludową w literaturze polskiej XIX w. Lud VIII; s. 89-00. recenzja, Jaworskij J. A, Oczerki po istorit russkoj narodnoj sliowiesnosti. Lud VITI; s. 90--91. recenzja, Vestnik slovanske starozitnosti, tom l, 1901. Lud VIII, s. 91-92. recenzja, Zdziarski Stanislaw, Na Babią Górę. Lud VIII, s. 9495. - - - - recenzja, Jaworskij J. A, K istoril halicko-russkich koliadok. Lud VIU, s. 210. recenzja, Światowid tom I, 1899. Lud VIII, s. 210-211. Światowid tom II 1900. Lud VII, s. 320-322. Światowid tom III, s. 439-440. Światowid. Lud IX, s. 195. recenzja, Zdziarski Stanisław, Gruzya Gruzini. Lud VIII; s. 2'14" recenzja, Grabski Stanisław, Słowacy. Lud VIII, s. ~2. recenzja, Pamiętniki T'Owarzystwa Tatrza;ńskiego 1001 tom XXII. LucI VIII, s. 322-32.'3. recenzja, Radyserb Wjela Jan, Metaforiske Hrona. Lud XII, s. 338. v Vrtel S., roeeen2lia,Cesky lid. R. XIX, N,r 1--8. Lud ~, s. 230. - recenzja, Gryf R. IiI z. I-VIII. Lud XVI, s. 415-417. Vakarelski Chr., Etnografia bułgarska po 1944 roku. Lud X,XXNI, g. 4000---4(}7. w W.r recenzja, Janiewicz Orest, K woprosu o proszłom goroda Czernigowa. Lud XVI, s. 413. W. Józef. Garncarstwo w KclJaczyeach. Lud XI, s. 196--197. .' Walewska M., Sprawozdanie z prac nad uporządkowaniem archiwum PTL. Lud XXXIx, s. 536. Waligórśki A., Gleboznawstwo pierwotne. Rozpoznanie i wybór gleb pod uprawę wśród nilockich Luo. Lud XXXIX, s. 181-2.27. - recenzja, Raymond Firth, Malay Fishermen: Their Peassant Eco68' nomy. London 1946. Kegan Paul s.12+354. Lud XXXIX, s. 345-438. Warchalowski Jerzy, Wzory haftów polskich. Lud X, s. 229. Wasilewski Leon, Najnowsze przyczynki do polskiej mapografii etniczno-językowej. Lud; XVII, s. 251-258. Wasilkowski Eustachy, Rozeta w zdobnictwie ludowem. Lud XXVI, s. 81. Wasylewski Stanislaw, W sprawie wampiryzmu. Lud XIII, s. 291298. �1076 t077 - Pieśń o zołnierzu tułaczu. Lud XVI, s. 247-2518: - Strzelec czarownik w Łukowie w r. 1840. Lud XXXIII, s. 35-37. - Jak się śpiewało Tadeusza. Lud X:XxIII, s. 37-38. - recenzja, Lament chłopski na pany. Wyd. J. Kallenbach. Lud XVI, s. 109. Wawrzeniecki Marian, Dwa procesy o czary z 1684 r. Lud XXIV, s. 1170_17~. - Przyczynek do procesów o czary. Lud XXIV, s. 173. - Szkoła Magii w Krakowie. Lud XXVii, s. 69-'-70. -.:: Rytuał picia. Lud XXVI, s. 70. - Jak konstruowano u nas stos do palenia czarownic. Lud XXVI, s. 711. - Namaszczanie się czarownic. Lud XXVI, s. ,7.2. - "PaŁamarka". Lud XXVI, s. 83. - Szczęsny Jastrzębowski. Lud XXIX, s. 177. Wewiórski Jan, Pieśń lirnika 'o Kamieńcu Podolskim. Lud IX, s. 177. Windakiewicz Stanislaw, Pieśni i erotyki popularne z XVII w. Lud X, s. 193. Windakiewiczówna H., Ballady Mickiewicza wśród ludu. Lud VIII, s. 1~. - Czaty. Lud VIU. s. 4. ~ Switezianka. Lud VIII, s. 4. - Pieśni ludowe z Dobczyc. Lud VOil, s. 4{)8-'4!r7. - Wiersze Olbrychta Ka·rmanowskiego, Jerzego Schlichtinga i inne z "Wirydarza Poetyckiego" zachowane w tradycji ustnej + teksty. Lud XIII, s. 299--<304. Windakiewiczowa A., recenzja, Juszkiewicz Antoni. Melodie ludowe litewskie. Lud VIII, s. 324~ 329. Rawicz- Witanowski Michal, kwestionariusz Q Kaziimierzu-królu "chłopków". Lud VI, s. 198. - Podania o śpiącym wojsku. Lud IX, s. 293. - Ze starego manuskryptu. Lud XIII, s. 333-33'7. .... - recenzja, Ba5tr.zykowski Aleks .. Monogra:fiia historyczna parafii Jankowice Kościelne Sandomiei·skie. Lud XXVIII, s. 248--249. Witek Jan, "Zwodzenia", zagadki, facecye u dzieci ludu. Lud, V, s. 45-50. Witort Jan, Ludność polska w gub. K.Qwieńskiej. Lud l,. s. 256-262. - Godła 'rodowe chłopów archangiel:skich. Lud II, s. 5-9. - Autor nieznany ,nadesłał Witort Jan, Bajka o dziesięciu braciach. Lu<t II, s. 46-5'3. - Jus primae noctis. Lud II, s. 97115. - Przyczynek do historyi przesądów (Rozstrzelanie cholery na Syberii w 1892 r.). Lud II, s. 195~197. - Przeżytki starożytnego światopoglądu u Białorusinów. Lud II. s. 210. - Przyczynek do artykułu: "Gwiazdy i grzyby w wierzeniach ludu". Lud li, s. 277. - Przyczynek do dziejów rodziny (Lewirat). Lud 11, s. 292-304. - Kilka słów o świekrostwie. Lud II, s. 305-308. - Kucja na LitwiE!. Lud III, s. 1-6. - Zarysy prawa zwyczajowego ludu litewskiego. (Wstęp. Rozdz. 1. - Prawo familijne. Rozdz.' 4) Lud III, s 97---'121,193~4" 293-313. Witort Jan, zarys prawa zwyczajowego ludu litewskiego. (Rozdz. 2. Prawo rzeczowe - Rozdz. 4. Prawo zwyczajowe karne). Lud !IV, s.1-30, 119-150, 239-256,359-3811. - Przyczynek do przeżytków kulturalnych. (Pismo ol:razowe). Lud Ill. s. 135. - Etnografia i najnowsze studya na literaturą. Lud III, s. 213-,224. - Polemika z powodu "Uwag do artykułu J. Witorta »Kucya na Litwie«". Lud III, s. 384-385. - Odpowiedź ks. W. za·oorskiemu. Lud IV, s. 353-358. -Ze stepów Azyi Srodkowej. (Szkic etnograficzny). Lud V, s. 1~20, 105---.120. - "Kunigowanie» na Litwie. Lud V, s. 78--7.9. - Statystyka a etnografia. Lud y. s. 201-204. _ Przyczynki kulturalne. (Przeżytki kultu wody i kamieni). Lud V, s. 204i--206. _ Filozofia pierwotna. (Animizm). Lud VI, s. !7-26, 113"""';126, 225245, 3'2:1-<331.Lud VII, s. 1-219. Zamówienie s. 21. od sądu. Lud VlII., - Opowiadanie z Poniewieża. Lud VIII, s. 405-408. Lud IX, s. 172. - recenzja. Ateneum tom LXXXIII i LXXXIV za rok 1896. Lud III, 368-370. Ateneum, 1897. Lud IV, s. 446-449. Ateneum z roku .1898 -1899. Lud VI, s. 206-213, 405410. - recenzja, Prawda za rok 1896. Lud nI, s. 37lQ-374. Witowt W., Leki ludowe (pow. radzyńskiego). Lud XII, s. 264-267. - Z przysłów kujawskich. Lud XVI, s. 96. - Bugaj. Lud XVII, s. 72-74. Wolkov T., Poszukiwania. VI. Nowonarodzone dzieci ·(kształt głowy). Lud I, s. 96, Wozaczyńska Antonina, Stan badań w zakresie etnografii muzycznej w Polsce. Lud XXXVII, s. 466470. Wyslouchowa M., Przyczynki do opisów wsi Wisły w Cieszyńskiem. Lud 11, s. 126-141. - Z ust górala zakopiańskiego. Lud VII, s. 181...,.192. z Z. C., Poszukiwania. IV. Wiara w znaczenie' i moc imion chrzestnych. Lud I, s. 143-14'4. Z. F., Swińskiebagno, Lud X. s. 97. Z. St., Z nad Buga. {Szkic etnograficzny). Lud lU, s. 7--46. Zalewski A., Przyczynki dl) Hagady. Lud VIII, s. 2{)2~204. Zalewski Stefan, Bajki i opowiadania z okolicy Krzeszowic. Lud VIII, s. 1ij1~198. Zawiliński Roman, Sprostowanie. Lud IV" s. 454. Przy,czynek do twórczości ludu myślenickiego. Lud V, s. 258-264. Zborowski Juliusz, Nazwy krów w 'XVIII wieku. Lud XXI, s. 56 -60. - �1D79 1078 Pieśń o Napoleonie. Lud XXI, s. 60. - Kronika etnograficzna z Podhala. Lud XXI, s. 77-80. - Zapiski z powiatu limanowskiego. Lud XXI, s. 214--219. - Przezwiska górali powiatu nowotarskiego. Lud XXI, s. 219-22.7. - Opowieść o synu Napoleona na Podhalu. Lud XXV, s. 98. - Pieśń o standrechcie i Proćpakowej bandzie w roku 17195.(przy_ czynek do dziejów zbójnictwa w Żywieckiem). Lud XXVIII, s. 7193. - Ludność góralska w powiatach limanowskim i nowotarskim w r. 1813. Lud XXVIII, s. 214-2.25. - Przy(:zynki do zwyczajów na Boże Narodzenie na Podhalu. Lud XXIX, S. 95. - Drobne notatki z Podhala. Lud XXX, s. 192~200. - Powstanie węgierskie w pi€Śniach góralskich. (Tekst: Na wysokim wirsku ... ) Lud XXX, s. 200.-202. -,.. Ludoznawcze przyczynki z góral. sz.czyzny. Lud XXX'!, s. 65-9!2. - Nowe przyczynki z góralszczyzny. .Lud XXXIII, s. 3'1--3'5. - O zapomnianej twórczości Żegoty Paulego. Lud XXXII, s. 77-78. - Odszukanie teki ,podhalańskiej Oskara Kolberga. Lud XXXVI, s.402-403. - recenzja, Murczyński St., Muzyka podhalańska. Lud XXXI, s. 146 -148. -' recenzja, Wierchy t. X. Lud XXXl, s. 149-1511. ZbOTowski M., Dwie małoruskie wersye lenorowe. Lud IX, s. 87. ZbOTowski Juliusz, Pierwiastek ludowy w poezyj A. Mickiewicza. Lud IV, s. :U-60, 150-173, 256-274, 381-401. (Dokończenie). Lud V, s. 21-45. ZdziaTski - Stanislaw, Wstęp dlo artykułu "Przyczynki do etnografii tatrzańskich górali>.. Lud V, s. 1200--121. Sobótka w Korsyce. Lud V, s. 2'69 -2.7'0. - Dwa' moty'wy bajeczki Q pastuszku. Lud V, s. 274--275. - Z ziemi pagórków leśnych, z zie_ mi łąk zielonych. Lud VI, s. 400 ---4101. - - - - - - - W sprawie baśni lenorowych. Lud VIl, s. 218. ' Przyczynki· do ha,śni lenorowych. Lud VIII, s. 198>----200. Klemens Koehler. Lud VII, s. 340. Polemika (St. 'Zdz'iaI"ski contra Z. GIoger). Lud VIIl, s. 336. Ludowy waryant komedyi BarykL Lud :X, s. 3'33. Ludowość w poezji polskiej XLX wieku. Lud X, s. 374. recenzja, P'oIivka Georg, Seit welcher Zeit werden die Greise nicht meh[' ,getotet? Lud V, s. 88. recenzja, Kijewskaja Starina 1898. Tom 62-63. Lud V" s. 189-191. recenzja, Asmus F .. Knoop O., Sagen und Erzahlungen aus dem Kreise Kolberg - Karlin. Kolberg H198. Lud V, s. 193'-1,95. ·recenzja, Strzetel!Ska - Grynbergowa, Staromie}skie, ziemia i lud_ ność. Lud VI, s. 199-200. recenzja, BaygerJan Aleksander, Powiat trembowelski. Lud VI, s. 200-201. Stanislaw, recenzja, Żegota Pauli Cyganie w Galicji. Lud VI, S. 304--305. recenzja, List niebieski, List Pana Jezusa Nazareńskiego, króla Juckiego. Sen Przenajświętszej Panny. Lud VI, s. 307-309. recenzja, Ramułt Stefan, statystyka ludnośCi kaszubskiej. Lud VI, s. 31()...-,311. recenzja, Matuszewski Ignacy, Dya'beł w poezji. Lud VI, s. 311 --313. recenzja, Ciszewski Stanisław, Bajka o Midasowych uszach. Lud VI, s. 3197'--3'98. recenzja, Kolessa Aleks,ander, Ukraińska rytmika ludowa w poezyach Bohdana Zaleskiego.· Lud VII, s. 227~2:2<8. recenzja, Księg·a pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza. I-II. Lud VII, s. 228--.230. recenzja, Klechdy czyli baśnie ludu polskiego na Śląsku. Lud VIl, s. 230~231. recenzja, Sozonowicz J., K woprosu o zapadncim wlijanii na sławjanskuju i russkuju poezioju... Lud VII, s. 2:n-233·. recenzja, Federowski M., Lud białoruski na Rusi litewskiej., t. II. Lud VIII, s. 211-213. Lud oX, s. 2:27. .recenzja, Gloger Z., Obrzęd weselny polski z pieśniami i przemówieniami. Lud VIII, s. 213. recenzja, Goldstein H., Przyczynki do "księgiprzysłJÓW» S. Adaiberga I-III. Lud VIlI, s. 213. recenzja, Wisła, 1901, tom XV. Lud VIII, s. 425-427. Wisła 1902, Zdzia.rski - - - - - - - - - - tom XVI. Lud IX, s. 297. Wisła, 1903. Lud X, s. 345. recenzja, Windakiewicz SL, Teatr ludlowy w dawnej- Polsce. Lud VIII, s. 431-432. recenzja, Udzłela Seweryn, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego. Lud VIII, s. ~32--435. - recenzja, Cerny Adolf, Isioty mityczne Serbów łużyckich. Lud VIII, s. 436'-436. - recenzja, Wjela Radyserb J., IPi'isłowa a pi'isłowne hroncka a wusłowa Hornojołuziskich Serbów. Lud IX, s. 96. - recenzja, Bruckner Aleksander, Z dziejów języka polskiego. Lud IX, s. 197. _ recenzja, Vestnik slovanske filologie a starozitnosti, tom II. Lud _ IX, s. 198. recenzja, Kawczyński Maksymilian, Folklor a historya literatury. Lud IX, s. 300. recenzja, Schreiber W., Małżeństwo i jego dzieje. Lud IX, s. 303. _ recenzja" Bruckner Aleksander, Literatu,r.a religijna w Po'lsce średniowiecznej. Lud Ix', s. 413. _ recenzja, Szuchiewicz Wł., Huculszczyzna. Lud IX, s. 415. -.recenzja, Polivka GeOl'g, Slavische Sagen vom Wechselbalg. _ Lud IX, s. 417. recenzja., SŁawianowiedienije w 1901 godu. Lud IX, s. 42<1. _ recenzja, Karłowicz J., O człowieku pierwotnym. Lud X, s. 107. - recenzja, Bruckner Aleksander, Starożytna Litwa: ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne. Lud X. s. 111. _ �1080 1081 StanislaU?, recenzja, Matyas Karol, "Z życia Cyganów" "Boski policyon". Lud X, s. 228. - recenzja, Hnatiuk Wł., "Ruski oseli w Bac ZJe]" "Słowak i czy Rusyny" - "Rusyny priasziwskoi epaa'chii i ich howory" , "Uhroruski duchowni wioszi" - "Lirnyki". Lud X, s. 31Y9, - recenzja, Polivka Dżuro, "Paralele narodnim pripovijetkama u Strohalovu iborniku. II. Lud X, s. 364, - recenzja, Bolivka Jerzy, Zu der Erzahlung von der undakbaren Gattin, Berlin 1'903.Lud XI, s. Ill, - recenzja, Polivka Jerzy. Pohadkoslovne studil, Praga 1904. Lud :XI, s, 435-43,9, Zdziarski Flora, Projekt i uzasadnienie skorowidzów do wydawnictw etnograficznych Akademii Umiejętności. Lud XXVIII, Zienkiewiczowa s. 1-16. Znamierowska-Priifferowa Maria, p. Muzeum Etnograficz- Priifferowa, ne U. S. B. w Wilnie i jego przyszłość '(5 rycin jednobarwnych). - Lud XXXI, s. 1-11. Rybołówstwo w okolicach - skienik. Lud XXXII, s. 21-35, Paski w okoHcach Druskienik. Lud XXXII, Zwolakiewicz Dru- s. 35-309. Henryk, Pauli, Przyczynek do etnografii tatrzańskich górali. Lud V, s. 120-I::ł1. Żmigrodzki Ukraina. Michal Lud II, s. ~1- 329. _ Kongres - odczyty - Folklorystów w Paryżu, 1900 r, Lud VIII, s, 78-39. Historya pierwotnej religii. Dwa na kongresie Folklory- stów w Paryżu s. 2,86---299. 1900. Lud VII, Szemat tablicy przedstawionej archeologic:lcnej na kongresach w Krakowie i Paryżu 1900 r. Lud VII, s. 2'39. s. 661. - O megalitach w Europie. Lud VII, s. 2:99--302. - Totemizm, Lud XV, s. 9----'19. Żurowski O, M., recenzja, Kaindl. Reimund Fryderyk, Rozprawy odnoszące się do etnografii Bukowiny i wschodniej Galicji. Lud IV, s. 95'-100. - recenzja, Kaindl Raimund Fryderyk, Ethnographische Streifzuge in den Ostkarpathen. Wiedeń 1898. Lud V, s. 185. Żyranik Bogdan, Przeciwieństwo bóstwa drzewa i 'bóstwa kamienia, w wyobrażeniach ludowych. Lud rxxXII, s. &2-170, WYKAZ INSTYTUCYJ AKADEMIE, INSTYTUCJE, American Acad. of Arts and Sciences. VI. 319. NAUKOWYCH 182. Akademia Krakowska ści. Nauk, p. Akad. Umiejętno- - Lubrańskiego" XV. 200. Nauk Artystycznych, XXXIX. 9. Nauk w Petersburgu, XXXVI. _ 95, 97. Nauk w Pradze, VII. 234. Nauk w za'grzebiu, XXXIX. 160. "Nauk Z. S. R. R., .XXXVIII. 343. Polska Akademia Umiejętności:- XXVII. p. Akademia Umiejętności w Krakowie. - Umiejętnośąt w Krakowie, III, 273; IV. 62, 335, 3'36, 405; VI. 223 320, 325; VII. 236; VIII. 193.. 324; X. 126; XIII, 56, 149; XVII. f»l; XXI. 53, 57, 98; XXII. 137; XXIII. 147; .XXV. 50; XXVI, 13tl; XXVln tl, 12; XXXV. 11, ~'9;. 3'2. 35; XXXVI. 37, 39, 45, 48, 74; XXXVIII. 318. 319; XXXIX. 102, 416, 5019, - Vied a Umeni. XXXIX. 427. - Wszechzwiązkowa Akademia Nauk, XXXIX. 12. Biblioteka Jagiellońska, III. 225; .xVI. 3!8; XXXV. 42. - Narodowa, XXXVI. 22. _ Pawlikowskich, XIII. 68. ~ Pwbliczna w Petersburgu., X.XXVI 100; XXXVIII. 560. TOWARZYSTWA I INSTYTUCJE Amer. Academ. of Arts and Sciences, VI. 3109, Amer. Anthrop, Assoc., XXXVHf. 33'5. Anthropos Institut, XXXIX, 485. Bund fur Schwyzer Dutch., XXXIX. NAUKOWE 453, 470-478; XXXVIII. 470; 614-622; XXXIX. 165. Del' Verein Deutsch-Schweizeri:scher Bienenfreunde, XXXIX. 509. Fińskie Towarzystwo Sta,rożytności, XXXVII. 4319. Bureau of Ethnologie., IV. 238. Centralny Instytut Kultury. ..XXXIX. 400, 461; XXXVII. 406, 462-'46tl, Genossenschaft Schweizer Heimatwerke, XXX rX. 513, 514 . Geographisch Commerziele ~sellschaft, XXXlX. 509. 476, 480, 482., 484. Ceska Spolecn. nauk., Geographisch Etnographische schaft in Basel, XXXIX. 519. III, 290; V. 199. cercle liJnguistique de Prage, XXXVII. 314. Ciba Aktien GeselLschaft, XXXIX. MUZEA I TOWARZYSTWA Bułgarska - S,P. Walerian Batko, Lud XXXVIII, ż Żegota Cesarska Akademia Umiejętności w Petersburgu, VII. 236, Fińska Akademia Umiejętności, XXXVII. 439 .. Akademia Górnicza, XXXVI. 378. - Historh Sztuki, XXXIX, 9. - Jugoslav. Akad. Znanosti i umj. IV. 237; VIII. 293, - Jugosław Akad. Nauk Sztuk, XXXVII. 427. 509. Qommision Internationale des Arts et Traditions Popula,ires, XXXVI. GeseIl509, GeselIschaf f. Schwiezerische Theaterkultur. GeseIlschaft f. Forderung Kunst Deutsche Wissenschaft u. Literatur, III. 387. Heimatschutz Trachtenvereinigung, XX.XIX. 5H. �1082 1083 Histol'isch. Gesellscha.ft im Warteland, XXXIX. 2.76. Hrvat. Airch. Drustwo u Za.grebu, IV. 238. Instytut Antropologiczny Uniw. Rzym. XXXVII. 361. - Antr-opologiczny Uniw. Neapol.. X.XXVIII. 361. - Anthropos Institut, XXXIX. oW5. - Badania Sztuk.i LudQwej, XXXVII 462, 4172;XXXIx.. 460. - Badawczy, XXXIX. 9. ~ Bałtycki, XXXVI. 7, 12, 403; XXXVU. 450, 4172, 4189. - Carnegie ~XXXVIII. 400. - Etnograficzny im. MikłuchoMaiklaja, XXXIX. 419, 607., 625, 628. - Etnologiczny, XXXV. 7,6. - FiJmowy, XXXIX. 341. - Folklorystyczny" XXXVII. 42.6, 4139. - Geograficzny, XXXIX. 3. - Hungarystyczny, XXXIX. 3~5. - im. Miklucho- Makłaja, XXXIX, 27. - Jafetycki, XX.XIX.. 3. - MazurskL Naukowy Naukowy OddZltalu Orjental., Północy, - Sewera, XXXIx' 4. p. Instytut Północy. Słowiański w Pradze, XXiX.. 264; 'XXXI. 159; XXXVI. 6. - - XXXVII. 421. Zydowski, XXX. 271. judaistycz., XXX. 233. Nauk Społ., ,XXXIX. 9. XXVI. 117. XXXIX 4. Służby Społecznej, XXXVII. 453. Smithsonian Institut, IV. 347; V. 293; VI. 215, 221, 319; VIII. 223; XXXVIII. 401, 407. Śląski, XXXVI. 404, 405; XXXVII -M-3,456, 477; XXXVIII. 340, 342. Volkspolitisches Instit., XXXVII. 236,266. Współpracy Intelektualnej, XXXVI.7. - Zach'Odnio Słow .., XXXVII. 473, 474. Instytucje etnograficzne, XXXIX. 625. Kasa im. Mianowskiego, 1. 19,22; XXIV. 44, 46, 47. ;I·~ . .. ' ," '~If~:' ,. o" ",.'';l" ,~:j,,,' ';,', 'I" '?i~' ,:';:~~~;; ;. "",~:ł}:' MUZEA Muzej Slovens,ke Spole~nost w Turc. sv. Martinie, III. 388. Muzeum Akademii Nauk Z.S.R.R. XXXIX. 3, 4, 33. - A!kademii Umiejętności w Krak., XXI.66. - Alpejskie, XXXIX. 497. - Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielk., XVIII. 228; XXXIX.7. - Baskijskie, XXXIX, 472. - Bazylea Gewerbe Museum, XXXIX. 492. - Bawarskie, XIV. 343. - Bernisches Historisches Museum. XXXIX. 4196,'507. Bi:shop Museum, XXXVII. 3763'1.6. Bośni i Herz.egowiny, XXXVII. 430. - Brytyjskie, XXII. 47, 46; XXXVII 289. - Budapeszteńskie, XXV. 106. - Bytomskie, XXXVIII. 449, 493. - Czartoryskich, III. 263, 266. ~ Etnograficzne, II. 30; X 322-327, 332, 338, 419, 420; XVIII. 227; ::t~ .• XXI. 29, 33, 34, 37, 33, 42, 4'3, 00; XXII. 85, 121, 122.,126; XXV. 103; XXVII. 181; XXVIII. 210; XXIX. 178, 182, 190, 192, 198; XXX. 175, 235, 2146, 266,. 2170; XXXI. 2, 32, 164, 173; XXXIV. 87; XXXV. 7, 20, 29; XXXVI. 7, 225., 226, 230, 237, '371-313; XXXVII. 407, 421, 4241 425, 430, 431; XXXIX. 348. - Etnograficzne papieSklie, XXVI. 135. - Etnologiczne, XXI. 200. - Fedorowicza, VI. 306. - Finlandzkie, XXXV. 36; XXXVII. 439. ~ fUr Volkerkunde w Dreźnie, XXV. 127. _ fiirVolkerkunde und Schweiz. Mus. fUr Volkskunde, XXXIX. 482. - fUr VOlkerkunde w Hamburgu, _ XXXIV. '11, 91, 185. fUr VOlkerkunde w Wiedniu, _ _ -, _ _ _ XXXIV. 84, 86. _ Frankfurckie, XXXIV. 76. _ Hamburskie, XXV. 106. _ Historii religii A.N. Z.S.R,R., XXXIX. 3, 33. - Historyczne, XXXV. 36. _ Histor. .archeolog., XXXIV. - _ _ im. Szewczenki, XXXIV. 83, 91; XXXVI. 481. Kaszubskie, XXXVII. 410. , Kostromskie, XXV. 127. Kirajowe w Kamieńcu, XXXIV. 91. Krajowe w Szczecinie, XXXIX. 464. Krajoznawcze, XXI. 37; XXXIV. 114. Kralośtwi Ceskeho, X. 239. Kultur Ludowych, XXXVII. 412. Kunstgewerbe Museum Zurich, XXXIX.495. Kurpiowskie, XXX. 243; XXXI. 174; XXXIII. 141; XXXVII, 412; XXXIX. 292, 3·75,37:6. Landesmuseum w Zurichu, XXXIX. 494, 495. Literackie w Moskwie, XXXIX, 9. Lotaryńskie, XXXIX. 472. Luibels'kie, xxx.. 23'5; XXXVII. 472; XXXVIII. 4490-4'54. Ludoznawcze, XXIX. 177; XXXVI 418,316, 392. MazurS'kie, XXXVII, 419. Narodnopisne Cesko Slov., XXII. 140 Na.;odowe, X. 119, 239; XII. 121; XVI. 422, '4l23; XXI. 40, 417, oW, 2'62; XXX,. 2'35; XXXV. 29, 37, 192, 194; XXXIX. 468. _ Narodowe Chorwackie, XXII. 141>. _ Narodowe stan. Zjedn. XXXVIII. _ 90, 122. _ Histor. etnogra.f., XXXV. 36. - Histor. i etnograf. NormandiH, XXXIX. 472. _ im. Baranieckiego, XXI. 40, 51 -54. - im. Dzieduszyckich, I. 63; VIII. 17.1; X. 115; XVI. 278; XXI. 4046, 49, 64; XXIX. 178; XXXIV.83. - im. Majewskiego Er., XXII. 155. - im. Matejki, XXXVII. 410. - im. Ossolińskich, XIII. 7'8. 3'75. _ Narodowe w Krakowie, XXI. 40, 47,48. _ Narodowe Węgierskie, III. 388. _ Narodów Z.S.R.R" XXXIX. 33. - Naturhistorisches Museum, XXXIV. 70. - Nordiska Museet, XXXVI. 326. - Norsk Folken, XXXVI. 333. �1085 1084 - Olsztyńskie, XXXVIII. 448. Pigorini, XXXVII. 360. Pocztowe w Bernie, XXXIX. 497. Podolskie, XXIX. 209; XXX. 268. Polskie w Rappe~swille, XXXIX. 501. - Post Museum w Bernie, XXXIX. 497. Poznańskie, XXXVII. 2:44; XXXVIII. 448. ProwincjonaIne, XXXIX. 470. Przemysłowe, XXL270; XXII. 121; XXIII. 148, 1516;XXX. 175; 235; XXXV. 1'5, 1'93. Przemysłowe w Bazylei, XXXIX. - - 4!92i - Szczecińskie, XxrXVII. 411; XXXVIII. 448; 'XXXIX. 494, - Sztuk i Tradycji ludowo w Paryżu, XXXVI. 318. - Szwajcarskie, XXXIX. 490. - Śląskie, xxrx. 129; XXX. 156, 183; 'XXXI.67, 165; XXXIV. ~66; XXXVIII. 43e. - Świętokrzyskie, XXXVII. 410. - Tatrzańskie.. XXI. ~, 31, 7"8-80; XXVI. 142; XXVIII. 108, 109; XXXI. . 174; . XXXVI. 393; XXXVIII. 449. -.:....Techniczno-przemysł., XXXV. 29, 3·6. 493. - Przemysłowe w Chrudzinie, III. 3:86. - Przemysłu Artyst. ·,XXI. 40, 46, 4i7; XXXIV. 83; XXXV. 192, 194, - Przemysłu artyst w Zurichu, XXXIX'. 4'95. - Przemysłu i Rolnictwa, XVI. 4i20; XXI. 42, 7'6; XXXVI. 27. - Raetisch Museum, XXXIX. 501. - Regionalne, XXVII. 149, 151., 172; XXIX. 191, 209; XXXI. 1,64; XXXV. 17'2; XXXVI. 3'18, 32'1, 325..,328. - Retyokie Museum, XXXl!X. 501. -;' Schlo.ssmuseum w Berlinie, lXXXIV. 76. - Schweizerisches Alpin Museum, XXXIX. 497. - Skandynawskie, XXI. 37; XXVII. 15'1. - Skansenowskie, XXVII. 151; XXXI. 10; XXXV. 16, 34, 168; XXXVI. 333; XXXVII. 406, 407, 412; XXXIX. 501. - Słowackie, II. '80. - Starożytności w Łowiczu, 'XXI. 253. - - - - -' - - - St. Army Medical Museum, VIII. 205. U. St. N,atiolloal Museum, VIII. 205; XXXVI. 27. w Aquilei, XXXVII. 130. w Bazylei, XXXVIU. -re6. w Belgradzie, XXXVII. 4i31. w Białogl'odzie, XXXVII. 411. w Burgdorfie. XXXVIII. 466. w Cambridge, XXXVII. 381. w Cassel, XXXIV. 79. w Chorzowie, XXXVIII. 444. Częstochowie. XX,XVII. 412; XXXVIII. 4148. w Derłowie, XXXVIII. 448. w Friedbergu, XXXIV. 76. w Gdańsku, XXXVIII. 448. w Glilwicach, XXXVII. 443; XXXVIII. 44'9. w Grudziądzu, XXXVIII. 448. w Jarosł:awiu, XXXIX. 447. w Karlsruhe, XXXIV. 76. w Katowicach, XXXVIII. 439, w Kielcach, XXXVIII. 448. w Kopenhadze; XXI. 38. w Krakowie, XXI. 22, 31, 4{), 49, 52, 65; 'XXXIV. 265; XXXV. s.. 14, 15, 29, 30, 37; XX,xVII. 160, U. 22:2.\295, 444, 445, 473; XXXVIII. 449. .-: w Lublanie, XiXX 160. - w Łodzi, XXXVIII. 448; XXXIX. 448. - w Łomży, XX.XIX. 352. - w Międzyrzeczu, XXXVII. 416, 417; XXXVIII. 448. - w Moskwie, XVII. 167. - w Neuchątel, XXXIX. 498. - w Olsztynku, XXXVII. 415. - w Ołomuńcu, II. 35. - w Opalu, XXXVIII. 449. - w Rabce, XXXVIII. 449. - w Radomiu, 'XXXVIII. 448. - w Rapperswilu, XXI. 53; XXXVIII. 4450----447.450. - - - - - - w Rzeszowie, XXXVII. 4'58; XXXVIII. 449; XXXIX. 445-447. w Salem, XXXVII. 381. w San Martino, XXXVII. 425. w SkopIu, XXXVII. 431, 436. w Słupsku, XXX.VIII. 448. w Szafuzie, XXXVIII. 466. w Tarnowie, ,xxXIX;. 444. w Tivoli, XXXVII. 361. w Toruniu, XXXVII. 455; XXXVIII. 432, 433, 436-438, 448; XXXIX. 45l>-461. w Trewilrze, XXXIV. 76. w Wałbrzychu, XXXVII. 410. w Wilnie, XXXVII. 459. - w Warszawie, XI.40, 41; XXXIV. 265; XXXVI. 7; XXXVIII.448. - w Włodoawkui XXXVIII. 448• - w Wrocławiu, XXX.VIII. 449. - w zagrzebiu, XXXIV. 8'7. - w Zakopanem, XXXVIII. 449. - w Zamościu, XX.XVIII. 449. - w Zurichu, 'XXXIX. 493, 494. - we Florencji, XXXVII. 422. - Wi'elkopolskie, XXIX. 177; XXX. 170, 235. - wojskowo medycyny st. Zjedn., VIII. 205. - wołyńskie, XXXV. 185 Muzeum zaszeregowane, XXXIX. 468, 4169. Muzeum Zemedelskie w Bratysławie, XXx.. 182. - Ziemi Bytomskiej, XXXVII. 410. - Ziemi Zbąsk~ej, XX.XVII. 412., - Ziemi Żywieckiej, XXV. 2'9, 36. - Żydowskie we Wrocławiu, XXX. 23,5. - Żytomierskie, XXXIV. 90., 112.' Musee des Arts et Traditions Populaires, XXXIX. 467. - de I'Homme, XXXIX.468. - de Valere, XXXIX. 000. - de Vieux Lozanne, XXXIX. 500. _ Ethnogra,fique de la ville de Geneve, X:XXIX. 499. - H~rique de NeuchateL XXXI. 468. TOWARZYSTW A . Towarzystwo, Historii i Starożytności rosyjskich, XXXVI. 9. - Historii we Lwowie, XXXVI. 6. - im. Kopernika, V. 286. - im. Szewczenki, VI. 320; VII. 236; X. 359: 360; XXVI. 118; XXXVI. 101. - Krajoznawcze, XXIU. 148; , XXVII. 17'6; XXXVI.49; XXXIX. 460. -.:. Król.-Czeskie Tow. Nauk., IV. 116; VI. 319. - Literackie im Ad. Mickiewicza, XXXVI. 6. �1086 1087 - Literatury fińskiej, XXXVII.434, 439. -,. Ludoznawczel IV. Hn-106, 117, 342, 345, 34B: 451, 452; V. 89-91; VI. 1-6, 373-375, 383; VIII. 418; XII. 110; XXXVI. 9'--11., 33 -411, 43, 45-49, 54, 50, 61, 64. 65; 10,. 72, 719,81-83, 85-87, 412415. pt. P a l s k i e T a war z ystwo Ludoznawcze od 1945 r. - Ludoznawcze Bułgarskie,XXXVI. 406, 407. - Ludoznawcze Fińskie, XXXVII. 440. - Ludoznawcze Szwajcarskie, :XlI. 268; XXXVIII. 467; XXXIX, 508. - Ludoznawcze Węgierskie, XXIII. 168. - Miłośników HistoriD i zabytków Krakowa, X. 1206;XXXIX. 590. - Miłośników Przyrbdy., XVII. 190. - Muzealna S10venska Spolecnost, V. 240. - Naukowe we Lwowie, XXVI.115; XXXVI. 43. - Naukowe Warszawskie, X_XXVI. 27. Polskre Towarz. Językoznawcze, XXVI. 117. - Towarz. Ludoznawcze, !p. Towa1"z. Ludoznawcze, XXXVII. 446, 476, 478, 484; XXXVllI. 353, 450, 4:53464; XXXiIX. 460, 464, 609, 610, 611, 625. - Towarz. Orjentalistyczne, XXVI. 115; XXXVI. 27. Societe du Folk'lore Walion, III. 388. Schweizer. Gesellschaft f. Anthropol., Ethno1. u. Urgeschichte, XXXIX. 509. - Trachtenverein, XXXIX. 517. - Troppen Inst~tut, XXXIX. 486. Szwajcarski Związek Chłopski, :X.X.."TIX.514. Szwajcarskie Towa,rz. Ludozn.a,wcze, XXXIX. 502. The American Folk-Lore Society, IXXXIX. Tow. Prehistoryczne, XXXVI.6, ~74. - Przyjaciół Ossolineum, XXXVI.6. - PrZJyjaciół Nauk w Lulblinie, iXIXVI. 1'38; XXXVI. 370. - Przyja'ciół Nauk w Poznaniu; IV. H6; V. 200. - Przyjaciół Nauk w Przemyślu. 'XXV.141. - Przyjaciół Nauk w Warszawie, XXXVI. 94; XXXIX. 262. - Brzyjaciół Starożytności Czeskich III. 289. Towarzystwo szowskiej, l1owarzystwo XXXVIII. Reg~onalne Ziemi RzeXXXVII. 41'8. Socjalne Lond., 309. WYKAZ ILUSTRACYJ, MAP, RYCIN I TABLIC Anioł i antychryst, drzewor .., 'XXXVIII. 275. Bachleda Marcin, fot., XVI. 398. Bańki ze słomy, XVII. 132 fig. 1 i 2 schemat. Bazyliszek, drzewor., XXXVIII. 247. Beczka do robienia masła., XXXV. 93, ryc. 16. Belek przy dachu sztychowym, 'XXIX. 29, ryc. 63. Berbenyc'a, XXXV. 95, ryc. 17. Berwiński Ryszard Wincenty, XXXVII. 151, wg drzeworytu. I ~. Betełew, x..."'CXV.96, ryc. 18 A, ryc. 18 C, 18 D, 18 E, 18 F'l 18 G, 1&H. Bieda z nędzą, drzewor.,XXXIX.344. Bieguniec, sieć do bródkI, XXXI. 40, ryc. 4B.elenie płótna, miedzior., XXXIX. 327. Biesiada czarownic, sztych, XXXVIII. 249. Bodnarka, XXXV. 112,.ryc. 52. Boruta w starej wierl)bie, litogr., XXXIX. 348. Boże drzewkQ, (Artemisia Abrotanum), drzewor., XXXIX. 316. Braj., XXXV. f11, TYC. 23. Brama w Karłow~e na Huculszczyznie, XXIV. 143, tabl. I, ryc. Brama zagrody seklerskiej, XV. 202, 313. Brama z dasZJkiem w Jurgowie, XIV. 362. Brony" XXXI. 4, ry'c. 2. Bróg, drzewor., Xx..."'aX. 309. Bruclik góralski z Istebnej, XXXVI. 235, ryc. 2c. Bucz na ryby, XXXIl. 31, ryc. 3. Budynek gospodarczy,,, XXXVII. 194, tabl. II, ryc. 8. Bunt, XXIX. 30, ryc. 65. Bursztyn, jak powstaje, drzewor., ,XXXVII • .296. - o węższym końcu. używany do leczenia oczu, ,XXXIX. 300, ryc. 5, nr 29. Bursztyniarz, spod Myszyńca, XXXIX. 332, ryc. 7. - XXXIX, 3'61.l ryc. 1. Buszmen, z ,plemienia (A)in. XXXVII. 80, ryc. 4. - z płdn. zach. Afryki, XXXVIII. 70, ryc. 1. Buszmeni przed pontokiem, XXXVII. 81.) ryc. 5. -, ze szczepu Bakalahari, XXXVII. 82, ryc. 6. -, ze .I1ZczepuNaron, XXXVII. 84, tryc.7. Buszmen wchwiliJ wymawiania mlasku wargowego, XXXVUI.65. Bykl "babl~l" rasa radowiecka. XXXV. 719,ryc. 2. ----lIrasy .szwajocaTskiej, XXXV. 80, ryc. 3. - rasy mieszanej, ,XXXV. 00, ryc.4. Bylica, (Artemisa Vulgaris), drzewor,_ 'XXXVIII. 262. Ceramika hueulska, na Wystawie Etnograf. we Lwowie, XI. 421. Cerkiew drewniana wOrawie, ,XVI[. 3. Charaktery przeciw morowemu powietrzu, drzewor. ludowy,. XXXVlII. 266. Chata bielona u .góry, część dolna malowana niebiesko, szczyt pokryty grzebieniem, DlŻurów, XXXIV. 147'1ryc. 4. - kaszubska, XXXIX. 247, ryc. 23. - kurpiowska, XXXIX, 247, ryc.22. - kultury ceramiki malowanej, XX!X:Vl. 2,91.1tab1. I, ryc. 1. - kultury ceramiki sznurowej, XXXVI. 291, tab1. L ryc. 2. - kultUiry ceramiki siwej, XiXjXVI. 297, tab1. 5, ryc. 2.,3. - kultury łużyckiej, XXXVI. 200, tab1. II, ryc. 1.1 2. - kultury łużyckiej, XXXVI. 294, tabl. III, ryc. 1 i 2; XXXIX .. 265, ryc. 6. tab1. III, ryc. 1 i 2. XXXIX. 265, ryc. 6. - kultury lipickiej, XXXVI. 297, tabl. IV,\ ryc. l. - kultury wenedzkiej, XXXVI. 295, tab!. IV. �L088 - z okresu wczesnohistorycznego, XXXVI. 299, tabI. VI., ryc, 1, 2. Chaty w XVI w., drzewor., XXXIX. 3'31. Chata góralska, VI. 178... ryc. - łowicka, XXIX. 183, - malowana w pary, XXXIII. 105, Q·YC. 5. - w Łękach. XI. 406. w Piekielniku, XI. 330. - w Piotrkowie p. Lublin, XXIX. 189. - wiejska na podmurów.ce, II. 134. - wnętrze, XXXI.II. 1M, ryc. 11. Chlew na nierogaCiznę, ,XXXIV, 145, ryc. 2. Chłop z Potu~zyny w k'ożuchu, XVI.27<7Chłopcy z gwiazdą w Przecławiu. XlXV. 61, ryc. 1.s. Chodzenie z niedżwiedrz:iem. i kozą, drzewor., XXXVIII. 242. Chołośnie, krój, XXXVII. 217, tabl. IV. ryc. 3. Chrapki, czuk()ckie, XXV. 2, ryc, 8. - eskimoskie., XXV. 3, ryc. 10. - huculskie p. Raky, XXV. 5, ryc. 16. - koriackie, XXV. 3, II'Y'C. 9. - 'rumuńskie, XXV. 5, ryc. 17. - z delty Woł~i, XXV. 3, ryc, 11. - z Michałowa Starego, XXV. ryc. 14. , - z nad Narwi, XXV. 4, ryc. 12, 13. - z Siemienia1 XXV. 5, ryc. 15, Cichowiczowa Helena, f()t., XXLX. 176. Ciszewski Stanisław, fot, XXIX. 174. Cyganie, drzewor., Xx.,XVIII. 263. Czajka, XXJXH. 33. Czapka., barania w XV w., XXXVIII. 2S5. - batorówka, XXVIII. 171, ryc. k,l. 1089 - kuczma, XXXVIII. 172,'ryc. a-e. kowadło, XXVII.!. 17'l. g, h. męska w krakowskim, XVI. 227,' H-pn. - rogatywka, XXVIII. 171, ryc, i, j. -', - rozłupa, XXVIII. 171, ryc. b, 172, 1-3. ~ ślachmyca, XXV1II. 17'1, ryc, d, e, f. - staroświecka w lu'oortowskim, X!XI:X. 80. Czarna msza, XXJEVII. 306, wg drzewor, Czarownice jadące na diable, sztych XXXVIII. 264. Czart, wypędzony z człowieka, drzewor., x.,'CXVII.. 291. Czółno na Niemnie, XXXII, 33, ryc. 5. Cztery bestie, drzewo r., XXXVII, 28'1. Czwórka, drzewor., XXXVII, 300. Dach krokwiowy, XXLX, 27, 'ryc. 5i3; XXVII. 199, tabI. III. ryc. 3. - na stolce, Xx.,'CVI'L 199. ta'b!. Ul, ryc. 4, - sztychowy, XXIX. 30, ryc. 65. - z balkonem, XXXVII. 194, tab!. II. ryc. 6. - z koszyczkiem i pazdurem, XXXVII. 1i94~taibI, II, ryc, 5. Delfin, drzewor., XXXVIII. 252. Deszcz kamienisty i ognisty, drzewor., XXXVIII~ 239. Diaber skrzydlaty, drzewor., iX.XXVIII. 273. Dijnyc'a (dojnica).; XXXV. 123, ryc. 69. Dolina Wisły, iI., II. 127. Dom modlitwy muzuhnański, XXXI. 112, ryc. l, 1'16, ryc. 4. - podcieniowy w pow. Rawa. Xl. 109, Dom w czasie budowy, XXXVIII. 194, tab!. II, ryc. 9. - z wyżką w Piekielniku, ryc. XXXIX. 434. Dyl drewniany do wiercenia otworów w bursztynie, XXXIX. 379, ryc. 4, nr 18. Drzwi, biegunowe, XXIX. 41, ryc.98. - cerkiewki, XVII. 8, ryc. - dworku, XI. 333, - gontowe, XIV. 364, ryc. - góralskie, VI. 177, ryc. - kościelne, XI. 335, ryc. - podwójne chlewu, XIV. 364, ryc. - przy szopie. XIV. '3'63,ryc. 10 i 11. - śpiehlerza, XXXIII. tabI. IV. ryc. 4. Dworek w Giżyeach p. Kalisz, XI. 334. Dzbanki z Sądeezyzny, X. 428. Dziergniee, XXXIII. 136, ryc. 1. Dziewczyna z wiadrami, XVI. 2'67. Dziki mąż, drzewor., XiXiXI:X.321. Dziw morski, drzewor., XXXIX.324. Dzwon na kuropatwy, miedzior., XXXIX. 3'26. Dzwonek gliniany, II. 217, iI. - loretański drzewor., XXXVII. 285. Dzwonica cerkiewna w Stynawie WyŻI1ej, XVII. 10. Elbelan, ;XXXVH. 119, ryc. 8. Facjat prosty, XXIX. 32, ryc. 73. - promienisty, XXIX. 33, ryc. 74 i 75. - wklęsły, XXIX. 314,ryc. 76 i 7'7. tylny z drzwiczkami, XXIX. 35, ,ryc. 78. - wycięcia ozdobne, XXIX. 35, ryc. 81, str. 36, ryc. 82 i 83. Faj'ka bursztynowa, ryc., XXXIX. 392. 69 Lud - Tom XL Figurki z szopki, x.,'CXI. 55. ryc, V -IX. Folusz, XXXIV. 151, tabl. nI, rye.5. Fragment osady kultury łużyckiej z chatą słupową, XXXIX. 267, ryc. 7. Futryna okienna, XXIX. 20, ryc. 40. Gadej.a Tomasz, fot., XVI. po stron. 64. Gagatek, drzewo!'., XXXVII. 200. Galar na Wiśle, miedzior., XXXIX. 322. Gazda ze starego Bystrego, Xl. 77. Gazda podegrodzki, XXXVI. 259. Gaż·dzina ze Starego Bystrego, strój głowy, XI. 78. Głowae, XXIX. 37, ryc. 86; XXIX. 381 ryc. 91; XXIX. 39, ryc. 92, Gont, ryc. XXXVII. 199. Gospodarz w płaszczu ty;pu śląskiego, XXXVI. 243, ryc. 4. Górale pytace od Łącka, XXXVI. 267. Górnik, drzewor., XXXVIII. 260. Grabcie, (grabie) do grzebania w ziemi bursztyn'odiajnej., XXXIX. 363 ,ryc. 2, nr 10. Gra:bie drewn., x.."CXVI.284, ryc. 2. Grządka do wieszania uhrań, XXIX. 48, ryc. a9. Gunia, XXXVI. 237, ryc. 3e. Gurmana - sukmana z Moszezenicy, X. 17·5. - z przodu, z tyłu, rozłożona, X. 176, 177; XXXVI. 237, ryc. c. Guz1k bursztynowy, ryc., Xx.,'<IX. 392. Gwiazdy, drzewor., XXXIX. 343. Haft., szlaczek do fartuszka, V. tab!. I; VI. tabI. VIII. - róg chustki, V. tabl. :II; VI. tabl. V, VII; X. 188. - róg fartuszka, V tab!. III. !; �1091 1090 - szyjka do koszuli, V. tabl, IV; VI. tabl. VI. - kołnierz koszuli, XII. 114. Haft na gurmanie, ,X. 178-180. - na koszuli X. 171, ryc. 1-3. - na poduszce, XII. 115. - na spodniach, koszuli, X. 173. - opoczyński, XXIV. 132., ryc. 10. Hafty kolorowe opoczyń., XXIV. 136, rys. 14, 15. - krzyżykowe opoczyńskie, XXIV. 133. 134. 135, rys. 11, 12, 13. Haft motywy na spodniach góral., XXXVI. 271. - z laj:byka męskiego, XXXVII.2'17, tab!. IV, ryc. 6. Hak, na którym osadzone są drzwi, XXl,X. 40, ryc. 96. Hanka Krochmaluczka z Hołubicy .. XVI. 271. Holowanie ~odzi, miedzior., XXXIX. 323. Iglice do wyrobu sieci, XXXrI. 43. ryc. 6. Jasła; do karmienia owiec w zimie, XXXIV. H~l, tabl. Ul. ryc. 3. Jednoróg, drzewor., XXXIX. 3()8. Jeleń z krzyżem, drzewor. XXXVIII. 2'68. Jupa lubartowska, XXIX. 83. Jurta w zimie, XXXVII. 110, ryc. 4. - wewnątrz, XXXVII. 113, ryc. 5. -:- przekrój podłużny, przekrój poziomy, XXXVII. 116, ryc. 6 i 7. Kadłub na żródle, X,X,XIV. 151, tabl. HI, ryc. 4. Kadź, do kwaszenia skór, XXXI.l13. ryc. 2. Kaftan męski z okolic Krakowa, , XXXVI. .23'5,ryc. 2a. .:..:... męski ze wsi Dobra p. Limanowa, XXXVI. 235, ryc. 2b. - męski z boku, z tyłu, X. 181. Kalenica, XXIX. 39, ryc. 93. Kalina Antoni, fot., XII. 107. Kałyman, XXXVII.' 106, ryc. 2. - wewnątrz, XXXVII. 107, ryc. 3. Kamier}. smoczy, drzewor., XXXVII. 282. - żabi, drzewor., XXXVII. 287. Kamizela i pas z Podegrodz,ia, xxiv. 107, ryc. 1. Kamizelka góralska, X. 174. Kapelusz męski w krakowskim, XVI. 229. Kapelusze plecione, XXVUI. 175. ryc. 45a, b, c, d, e; XXVIII. 177, ryc. 46a, b, c, d; 182, ryc. 48a, b, c, d, e, f, g, h. - kawalerskie.,' ze słomy, XXVIII. 181, ryc. 47, a. - z psiarki, xXVIII. 181, ,ryc. 47b, c, d. Kapliczka z Poronina .. XI 110. - murowana z Jarzębiny na Spiżu, XI. 166. - murowana z Hopgartu na Spiżu, XI. 1.67. - murowana z Sadku na Spiżu, XI. 167. - murowana z Nowej Lubowni na Spiżu, XI. 168. - murowana z Kezmarku na Spiżu', Xl. 169. - na murze z Jurgowa, XIV. 367. - koło Brzostówki woj. Lubelskie XXIX. 91. Karabuszka, XXXV. 00, ryc. 27. Kartka z dzieła Codex Byzantinus, X.266. - z elementarza dla dzieci hotentockich, XXXVIII. 75. Karykatury ludowe Stolarskiego Błażeja, XXXVIII. 269. Kaszubki, rys. Dan. Chodowieckieg'o, X...•. "{XVIII. 267. Kij próbny do poszukiwania bursztynu, XX,.XIX 363, ryc. 2, nr 6. Kijanki drewn., XXXVI. 284, ryc. 9a i 9b. Kleć tatarska, drzewor., XXXVIII. 272. Klepki drewniane, XXXVI. 284, ryc. 14a. Klepki i dno wiadra wczesnohistor. , XXXVI. 284, ryc. 12. Kleszczki drewniane, XXXVI. 284, ryc. Ha. _ drewniane współcz., XX.XVI. 284 ryc. 14b. Klitoczka z dógami, XXXV. 113, ryc. 61. Klamki, XXIX. 43, ryc. 105, 107. Klucz drewniany, XXIXA5, ryc.113. _ żelazny, XXXVI. 284, ryc. 3. Kłódka, ryc. XXXVII. 199. Koszerka, XXXV. 96, ryc. H~A, 19B. . Kobyłka, przyrząd do obróbki skóry XJXIX.I. 115, ryc. 3. Kohucik, aplikacja, XXXVII. 217, ta·bil. IV. ryc. 7. Kołatka" iI., II 217. Koto, promienisto-szprychowe, (ułamek.) X,XlXVI. 284, ryc, 10. _ tarczowate przedhist., XXXVI. 303, ryc. 2. Kołtun, sztych, X,.XXl X. 3'15. Kołyska na biegunach, X,XXIII.lOO, ryS. 6, tabl. III. _ wisząca, XXXIII. 100, ryc. Ba. Komin na chacie w Karłowie i Widynowie, XXXIV. 143, tab!. 1. ;~ ., ryc. 2. Komora z podcieniem, XXXIV. 147. Konstrukcje chaty, schemat, XVI. 366. - ślegowa kleci tatarskiej, XXXVIII. 272. Koń rasy huculskiej, Xx"'{V. 82, ryc. 6. Kopystka, XXXV. 98, ryc. 25. Korale bursztynowe, ryc., XXXIX. 390. Koromesło XXXV. 115, ryc. 65. Korowód sobótkowy, drzewor., x:x,XIX. 3f49. Kosa, XXXV. 81, ryc. 9. Kosz na rY'by otwarty, XXXII. 33, ryc.7. - na ryby zamykany-, XXXlI. 33, ryc. 8. Kosze używane do płókania błota bursztynowego, XXXIX. 363, ryc. 2, nr 13.' Koszera z szałasami dla cieląt, X'XXV. 114, ryc. 63. _. i zawatra, XXXV. 101" ryc. 34. Ko'sznica, XXXIV. 143, ryc. 5. - XXXIV. 150, ryc. 6. _ XXXIV. 151, ryc. tab!. 3, ryc. 2. Koszule męskie, kJrój, X.XXVII. 217, tatbl. IV, ryc. 2. Kościół drewniany, XXXV. 169, ryc. l, _ drewniany w Dzierzbriiku p. Kalisz, XI. 332. _ drewniany w Korzennej, x,I. 414. _ drewniany w Sękowej .., XI. 415. Kożuch, z Łęk, przód i plecy, Xl. 408. Krikwa, X,X'XVII. 199, ryc. Krokodylej drzewor., XXXVIII.251. Krokwie, XXIX. 28, ryc. 61; XXIX. 29, ryc. 62, 64; XXIX. 30, ryc. 66, 67; XXIX. 31, ryc. 68, 69, 70, 71; XXIX. 39, ryc. 92. Krowa rasy mieszanej, X,X:XV. 81, . ryc. 5. Kruh, XXXV, 98, ryc. 25. KrLlżo~{ podstawka drewn., 98, ryc. 26. XXXV. �!: , l~'., I i.·1· I .' 1092 1093 Krzesiwa żelazne, XX X VI. 284, ryc. 4a, b, c, d'l e, f. Krzyziak, XXIX.. 4, ryc. 4, 5. - XXIX. 39.. ryc. 93·, 94, 95. Krzyż z krępaku na Spiżu. X,r. 159. Krzyżyki magiczne, fotogr., XXXlX 339. Kuchnia czarownicy, rys. ołówkiem Ociepki Teofila, XXXVIII. 276. Kulka na ptak, XXXI. 25, 'ryc. 4. Kuna i k~oda; miniat., XXX.LX. 299 Kurnik, XXXi V. 143, ryc. 4. . Kuźba, Ci, huc.), przyrząd do zawieszania kotła, X XXV. 109: ryc. 52 i ryc. a3. Kuźniki uboże, drzewor., XXXVII L 261. Lajbyk, krój, XXXV£!. 217. tab!. IV., ryc. 5. Lew i słoń, drzewor., XXXIX. 306 Lewiatan. drzewor., XXXVII. 302 . Lis w stępicy, drzewor., XX.XVII. 2~3. List z nieba, reprodukcja. XXXIX. 313. Listewka do okna z wyżłobieniami XXIX. 23, ryc. <t7-49. ' - do zatykania szpar w facjacie, XXIX. 35, ryc. 79. Lu!l)czyk, drzewor., XX.X.IX. 300. Ludzie z długimi uszyma, drzewor., XXXIX. 294. Łata, ryc. XXXVII. 199. Ława z Podegrodzia,. X. 424. Łodzie rybackie, XXXI. 30, ryc. 3. Lopata do chleba, XXXIV. 284, ryc. 5. - do poszukiwanLa bun:ztynu, XXXIX. 363, .yc. 2 nr 3. Łowienie ptaków na lep. dr;:ewor., XXXVII. 301. - na poły, drzewor., XXXVIII. 245. • -- na sidła podrywane, drzewor., . XXXVII. 302. Łowy na słonie, drzewor., XIXXIX. 341. Łóżko składane, XIV. 359. Łuk Mordwinów drzewor .xXXVIII 236.' " Łyżka próbna do poszukiwania bur sztynu, XXXIX. 363, ryc. 2 nr 9~ Łyżkaj, XXXV. 97, ryc. 21. Łyżnik rzeŹJbiony z Zakopanego. XI. 1M. . - z Jurgowa, XIV. 366. Łzy Matki Boskiej, (Kręczynka jesienna), Spirantes Spkalis, XXXVII .. 307. Magnes drzewor., XXXVII. 288. Maj, ił., XI. 6B: Malowanki z pow. Dąbrowa, XII. 11B, 119, 1.20. na piecu w Zalipiu, XII. 121. Malowidła wapnem na wrotach drzwiach w pow. Gorlice. XX.XIII. 106, tabl. IV. ryc. l-lh. Mandragora, x,. 267, 269, 2'H. - samiec, samica, drzewor., XXXIX 304, 305. Mapa, zasięgu ~tępy mechanicznej., X.XXIV. 247. - zasięgu dawnych stęp, XXXIV. 249, 25~, 253. - syntetyczna róz...c"Yych odmian stępy w Polsce, XX:XIV. po s. 264. - rozmieszczenia budynków drewnianych i glino'bitnych na wsi, XXXIX, 246, ryc. 21. - rozmieszczenia typów konstrukcji drewnianych ścian, XXXIX. 248, ryc. 24. - rozmieszczenia pokrycia dachowego, .xx....•UX. 249, ryc. 25. - terenów bursztynowych, XXXIX. 265, ryc. 3. - zalesień w Polsce. XXXIX. 245, ryc. 20. _. zasięgu haftów opoczyńskich, XXIV. 130, ryc. 9. Mapka l. Wykaz miejscowości polskich góralszczyzny, :x1XXV. 229. - 2. Ubiory lud. na pograniczu góral. krakowskim, XXXVI. 245. 3. Granice góralszczyzny polskiej, XXXVI 249. - 4. Zasięgu grup etnicznych i typów stroju, XXXVI. po s. 272. - deformacji wsi łańcuchówki, .xXXIX. 231, ryc. 2. - miast posiadających muzea etnograficzne, XXXVI. 391. rozpowszechnienia naczyń pierścieniowatych od czasów najdawniejszych dQ okresu wędrówki ludów, .xXXIV. 1'34. _. rozprzestrzenienia naczyń pierścien~owatych od okresu wędrówki ludów do czasów najnowszych, ,XXXIV. 13,5. _ rozmieszczenia osadnictwa na równinach, XXX VII. 232, ryc. 3. _ ,rozmieszczenia osi€d1i w krajobrazie wyżynnym, XXXlX. 233, ryc.4. Ruś szlachtowska i jej sąsiedztwo, XXX.VI. 163, ryc, l. _ Biała Woda p. N. Targ, XXXVII, _ _ 183, ryc. 3. Jaworki p. N. Targ, XXXVII. 178, ryc. 2. _ rekonstrukcja pierwotnego podziału gruntów w Białej Wodzie. XXXVII. 185, ryc. 4. _ zasięgu świerka, linia Tornquista rubież antrogeograficzna, - XXXIX. 230, ryc. l. zwartość i rozproszenia osiedli w zależności od form terenowych w górach, XXXIX. 234, ryc. 5. Maść czarownicy. sztych, X XXVIII. 248. Maślnica, XXXV. 96, ryc. 18 B. Medaliony bursztynowe, XXXIX. 386, ryc. B nr 61-67. Medalion srebrny z dwoma osobami, XIV. 79. Międlenie lnu, drzewo!'.. XX:XIX. 29,1. Międlica, XXXI. 7, ryc. 4. Miotełka do mycia naezyń, XXXV. 99, ryc. 30. Miski z Sądeczyzny, :x. 427. Młocka... drzewor., XXXLX. 3i37. Młynek Stopki w Zakopanem, vr. 1'82, iI. Most drewniany w górach, V. 306. Motyka do poszukiwania bu.rsztynu, 'XXXIX. 363, ryc, 2 nr 7 i 8. Motyw farbiarski z zapaski druko-wanej, X.XXVII. 2l7.~ taihl. IV" ryc. 8. Myska, .xxXV. 98, ryc. 28. Myszy jedzą Popiela, drzewor., XXXIX.314, pożerają 'biskupa Hattona, drzew. XXXIX. 295, Naczynial do przyrządzania sera,. XXXV. 98, ryc. 24. - pierścieniowate, XXXIV. 9'5. tabL 1, ryc. 1-11. 1, ryc. 1-11; str. 99, tabl. 2,ryc. 1-12; str. 103, tabl. 3. ryc. 1-7; str. 107, tabI. 4, ryc. 1-11; str. 111, tab!. 5, ryc. 1-12; str. 115, tabl. 6, ryc. 1-11; str. 119, tabI. 7, ryc. 1-13; str. 123, tabl. 8, ryc. - 1-10. Nakładanie siana na XXXV. 87., ryc. 12. ostrewkę, �1095 ·1094 N.amiot Kanibalów, drzewor., XXXVII. 280. Narożnik dachu, XXIX. 36, 37, ryc. 84, 87. Narty Permiaków, drzewol'. XXX.VIII. 236, Naszyjnik bursztynowy z medaljonem, ryc. XXXI x.. 3'94. Niecki gliniane do prażenia zboża XXXVI. '24, ryc. 6 a. b. ' Nosorożec, drzewor., XXXVIII. 256. Noże do czyszczenia bursztynu. X:XXIX.379, ryc. 4 nr 14-15. Nożyce żelazne wczesnohistoryczne, XXXVI. 284, ryc. 16 a. - współczesne, XXXVI. 284, ryc. 16b. Obchód Wniebowstąpienia na Krzaczkach, XXIX. 188. Obhoniaczka, narzędz~e do oczyszczania skóry, .x:XXI. 115, ryc. 3. Obierze, (sieci), drzewor., X.xXVII. 289. Oblewanie wodą przodownicy u Seklerów., XVI. 14'2. Obraz, podhalański Matki Boskiej, XXX. 149, ryc. l. - św. Anny i M. B., XXX, 154, ryc. 2a. - podhalański na szkle św Anny i M. B., XXX. 155, ryc. 2b. - św. Weronika, XXX. 158, 159, ryc. Sa, 3b. - eglemizowany, zdjęcie z krzyża, X.XX. 165.,ryc. 4. - podhalański M. B: z Dzieciątkiem, ,XXX. 169, ryc. 5. - Janosikowa freirka, XXX. 173, ryc. 6. - Adam i Ewa, tabI. barwna, XXX. ryc.7. - Chrystus na krzyżu, tabl. barwna, XXX. ryc. B. - w grobie, tab!. barwna, XXX. ryc. 9. Obrazek kaS'zubski, św. Rozalia, tabl. barwna, XXX. ryc. 10. - Chrystus na krzyżu, XXX. ryc. 11, tabI. barw. - św. Ignacy, tabl. barwna, XXx. ryc, 12. Obrazy rzeźbione na skałach, XXXVII. 76, ryc. 2. Ocap, XXIX. 23, ryc. ~O, 5'1. - xxrx. 24, ryc. 5~54. Odpoczynek podczas powrotu z połonin, XXXV. 117, ryc. 68. Odrzwia, XXIX. 41, ryc. 99. - zakopiańskie, VI 173, iI. - XXIX. 8, ryc. 15 i 16; XXIX. 9, ryc. 16 i 18, str. lO, ryc. 19. - XXXV 108, ryc. 418. Odzież kobieca z Białej Wody, (chustka, czepiec, hunka, g,o'l'set,spódnica, zapaska), XXXVII 221, tab!. V, ryc. 4, 5, 6. - męska z Białej Wody., (huńka, hunia, spodnie, czapka, kapelusz), XXXVII. 221, tabI. V, ryc. L 2 3. - męska w Widy.nowie, XXXIV. 146, ryc. 3. - i ceramika w sali etnograficznej Muz, Narod., X. 3'26. Ofiary z ludzi, rys. XXXIX.. 297 Okienko nad drzwiami. XXIX. 41, . ryc. 101; XXIX. 42, ryc. 102. Okiennica, XXIX. 18, 19, ryc. 35, 36. Okno w starej chacie,- :DX.1'9,ryc. 41. Okrąglaki, łączenie przy pomocy węgła, XXIX. 15, 16, ryc. 27,28, 30. Olejnica, XXXIV. 148, tabl, II, .rye. 4. Oman, (Jnula Helenium), drzewOl'., XXXVII. 298. Opasek, (trzos), krakowski, XXIV. 115, ryc. 4. Orka, drzewor" XXXlX, 354. Ornamenty na siekierkach drewn .. II. 217, iI. Ostrywjanyća, ostrewka, XXXV,87, ryc. 11. Oś wozu, XXX VI. 313. ryc. 2. Oś wozu wczesnohistor.. współczesnego, XXXVI. 284, ryc. lla, b. - współczesnego, XXXVI. 284, ryc. llb. Otwór okienny, XXIX. 19. ,ryc. 37, 21, ryc. 42 i 43, 22, ryc, 44. - w powale do komina od świecaka, XXIX. ryc. 7. Owalnice, skupiają się nad sadzawkami, XXXIX. 239, ryc. 11. Ozdoba na szczycie dachu, XXIX. 36, ryc. 80. Paciorki Ibursztynowe, XXXIX. 387, ryc, 9 nr 68'-74. Para góralska z Sidziny, X XXVI. 23'3, ryc. 1. Pas krakowski XXIV. 109, Ul, ryc. 2,3. - gÓl'alski, XXIV. 120, ryc. 5. - srebrny spod Cieszyna, XXIV. 126, ryc. 7.' - z Jabłonkowa, XXIV. 127, ryc.~. Paski z okolic Druskienik, XXXII. 37, ryc. 2, ryc. 3. . Pasterz, drzewor, XXXIX. 345. PastuS'zek, repr., XVI. 27,5. Peczytło, do znakowania koni, XXXV. 142, ryc. 71. Pejzaż, drzewol'. z XVI w., ,x,X XVII. 278, Peki cementowe, XXIX. 5. ryc. 9. Pętle z włosia na kuropatwy, XlXXI. 25, ryc. 3. Piec bity z gliny, XXXIII. 102, ryc. 10. _ z okapem, XXXVII. 199 tabl. III, ryc. 7. _ z u.rządzeniem do odprowadzania dymu wykonanym z worka, XXXVII. 19, tabl. Ul, ryc. 8. _ ze świ.ecakiem, XXIX. 49, ryc. 120 _ bez św~ecaka XXIX. 50, ryc. 121. _ w kuchni z ogniskiem, XIV. 357, fig. 2. _ w izbie głównej, XIV. 357, fig, 3. _ w kurnej chacie, XXIX. ryc. 3. Piecyk do prażenia nasion na olej, XXXIV. 143, tabl. II, ryc. 3. Pies owczarski wóroch., xxXV. 84, ryc. 18. _ wyry.wa mandragorę (z zielnika Syreniusza), X, 264. Pidplatow, ryc. XXXVII. 199. Piwnice. z kamienia polnego, XXXiVII. 194, tabl. II, ryc, 2. _ X:X,XIU. 106, tabI. IV, ryc. 2, 3a, 3b. Plan chałupy podlaskiej. ,X,XiXIX, 242, ryc. 15. _ chaty kultury łużyckiej, XXiXIX, 268, 269, ryc. 8, 9, _ chaty pomorskiej, XXXIX. 270, ryc. 10. chaty z okresu wpływów rzymskich .•,X.XXIX. 2'72, ryc. 12. _ budynków z okresu późno-lateńskiego, XXXIX, 271, ryc. 11. _ cha,ty z okresu wędrówek ludów, XXXIX. 275, 276, ryc. 14, 15. _ odkopanej części osady z okresu wędrówki ludów, .xXXIX 277. _ _ _ _ _ _ ryc. 16. odkopanej części osady w Lisewie, ,XXXIX, 283, ryc. 19. koszery, XXXV, 102, ryc. 361. zagrody w Ju.l'gowi!e, XIV. '361. zagrody w okolicy Tarnobrzega, XXIX. 2, ryc, 1. pieca w dymnej chacie, .xXIX. 3, ryc. 2. �1095 ·1094 N.amiot Kanibalów, drzewor., XXXVII. 280. Narożnik dachu, XXIX. 36, 37, ryc. 84, 87. Narty Permiaków, drzewol'. XXX.VIII. 236, Naszyjnik bursztynowy z medaljonem, ryc. XXXI x.. 3'94. Niecki gliniane do prażenia zboża XXXVI. '24, ryc. 6 a. b. ' Nosorożec, drzewor., XXXVIII. 256. Noże do czyszczenia bursztynu. X:XXIX.379, ryc. 4 nr 14-15. Nożyce żelazne wczesnohistoryczne, XXXVI. 284, ryc. 16 a. - współczesne, XXXVI. 284, ryc. 16b. Obchód Wniebowstąpienia na Krzaczkach, XXIX. 188. Obhoniaczka, narzędz~e do oczyszczania skóry, .x:XXI. 115, ryc. 3. Obierze, (sieci), drzewor., X.xXVII. 289. Oblewanie wodą przodownicy u Seklerów., XVI. 14'2. Obraz, podhalański Matki Boskiej, XXX. 149, ryc. l. - św. Anny i M. B., XXX, 154, ryc. 2a. - podhalański na szkle św Anny i M. B., XXX. 155, ryc. 2b. - św. Weronika, XXX. 158, 159, ryc. Sa, 3b. - eglemizowany, zdjęcie z krzyża, X.XX. 165.,ryc. 4. - podhalański M. B: z Dzieciątkiem, ,XXX. 169, ryc. 5. - Janosikowa freirka, XXX. 173, ryc. 6. - Adam i Ewa, tabI. barwna, XXX. ryc.7. - Chrystus na krzyżu, tabl. barwna, XXX. ryc. B. - w grobie, tab!. barwna, XXX. ryc. 9. Obrazek kaS'zubski, św. Rozalia, tabl. barwna, XXX. ryc. 10. - Chrystus na krzyżu, XXX. ryc. 11, tabI. barw. - św. Ignacy, tabl. barwna, XXx. ryc, 12. Obrazy rzeźbione na skałach, XXXVII. 76, ryc. 2. Ocap, XXIX. 23, ryc. ~O, 5'1. - xxrx. 24, ryc. 5~54. Odpoczynek podczas powrotu z połonin, XXXV. 117, ryc. 68. Odrzwia, XXIX. 41, ryc. 99. - zakopiańskie, VI 173, iI. - XXIX. 8, ryc. 15 i 16; XXIX. 9, ryc. 16 i 18, str. lO, ryc. 19. - XXXV 108, ryc. 418. Odzież kobieca z Białej Wody, (chustka, czepiec, hunka, g,o'l'set,spódnica, zapaska), XXXVII 221, tab!. V, ryc. 4, 5, 6. - męska z Białej Wody., (huńka, hunia, spodnie, czapka, kapelusz), XXXVII. 221, tabI. V, ryc. L 2 3. - męska w Widy.nowie, XXXIV. 146, ryc. 3. - i ceramika w sali etnograficznej Muz, Narod., X. 3'26. Ofiary z ludzi, rys. XXXIX.. 297 Okienko nad drzwiami. XXIX. 41, . ryc. 101; XXIX. 42, ryc. 102. Okiennica, XXIX. 18, 19, ryc. 35, 36. Okno w starej chacie,- :DX.1'9,ryc. 41. Okrąglaki, łączenie przy pomocy węgła, XXIX. 15, 16, ryc. 27,28, 30. Olejnica, XXXIV. 148, tabl, II, .rye. 4. Oman, (Jnula Helenium), drzewOl'., XXXVII. 298. Opasek, (trzos), krakowski, XXIV. 115, ryc. 4. Orka, drzewor" XXXlX, 354. Ornamenty na siekierkach drewn .. II. 217, iI. Ostrywjanyća, ostrewka, XXXV,87, ryc. 11. Oś wozu, XXX VI. 313. ryc. 2. Oś wozu wczesnohistor.. współczesnego, XXXVI. 284, ryc. lla, b. - współczesnego, XXXVI. 284, ryc. llb. Otwór okienny, XXIX. 19. ,ryc. 37, 21, ryc. 42 i 43, 22, ryc, 44. - w powale do komina od świecaka, XXIX. ryc. 7. Owalnice, skupiają się nad sadzawkami, XXXIX. 239, ryc. 11. Ozdoba na szczycie dachu, XXIX. 36, ryc. 80. Paciorki Ibursztynowe, XXXIX. 387, ryc, 9 nr 68'-74. Para góralska z Sidziny, X XXVI. 23'3, ryc. 1. Pas krakowski XXIV. 109, Ul, ryc. 2,3. - gÓl'alski, XXIV. 120, ryc. 5. - srebrny spod Cieszyna, XXIV. 126, ryc. 7.' - z Jabłonkowa, XXIV. 127, ryc.~. Paski z okolic Druskienik, XXXII. 37, ryc. 2, ryc. 3. . Pasterz, drzewor, XXXIX. 345. PastuS'zek, repr., XVI. 27,5. Peczytło, do znakowania koni, XXXV. 142, ryc. 71. Pejzaż, drzewol'. z XVI w., ,x,X XVII. 278, Peki cementowe, XXIX. 5. ryc. 9. Pętle z włosia na kuropatwy, XlXXI. 25, ryc. 3. Piec bity z gliny, XXXIII. 102, ryc. 10. _ z okapem, XXXVII. 199 tabl. III, ryc. 7. _ z u.rządzeniem do odprowadzania dymu wykonanym z worka, XXXVII. 19, tabl. Ul, ryc. 8. _ ze świ.ecakiem, XXIX. 49, ryc. 120 _ bez św~ecaka XXIX. 50, ryc. 121. _ w kuchni z ogniskiem, XIV. 357, fig. 2. _ w izbie głównej, XIV. 357, fig, 3. _ w kurnej chacie, XXIX. ryc. 3. Piecyk do prażenia nasion na olej, XXXIV. 143, tabl. II, ryc. 3. Pies owczarski wóroch., xxXV. 84, ryc. 18. _ wyry.wa mandragorę (z zielnika Syreniusza), X, 264. Pidplatow, ryc. XXXVII. 199. Piwnice. z kamienia polnego, XXXiVII. 194, tabl. II, ryc, 2. _ X:X,XIU. 106, tabI. IV, ryc. 2, 3a, 3b. Plan chałupy podlaskiej. ,X,XiXIX, 242, ryc. 15. _ chaty kultury łużyckiej, XXiXIX, 268, 269, ryc. 8, 9, _ chaty pomorskiej, XXXIX. 270, ryc. 10. chaty z okresu wpływów rzymskich .•,X.XXIX. 2'72, ryc. 12. _ budynków z okresu późno-lateńskiego, XXXIX, 271, ryc. 11. _ cha,ty z okresu wędrówek ludów, XXXIX. 275, 276, ryc. 14, 15. _ odkopanej części osady z okresu wędrówki ludów, .xXXIX 277. _ _ _ _ _ _ ryc. 16. odkopanej części osady w Lisewie, ,XXXIX, 283, ryc. 19. koszery, XXXV, 102, ryc. 361. zagrody w Ju.l'gowi!e, XIV. '361. zagrody w okolicy Tarnobrzega, XXIX. 2, ryc, 1. pieca w dymnej chacie, .xXIX. 3, ryc. 2. �1096 - rozmieszczenia mebli w izbie, XXIX. 47, ryc. 118. Plany wnętrz, XXXIII. 100, ryc. 5a-5f, tabl. In. Plecionki ze słomy żytniej, XXXVIII. 173, ryc. a, b, c, d. - z psiarki, XXVIII. 173 ryc. f. - z sitowia, XXVIII. 173, ryc. e. Płanetnik, maI. olej. XXXVIII. 255. Płatow, ryc. XXXVII. 199 Płatwie, XXIX. 27, 28, ryc. 57, 58, 59. - przekrój poprzeczny, XXIX. 28, ,ryc. 60. - łączenie z krokwią, XXIX. 32, ryc. 72, Płoty płecione, .xXXIII. 106. tabl. IV. ryc. B-I0; XXXIV, 143, ryc. 3; XXXIX. 296. - żerdziowe, XXXIII. 100, tab!. IV, rys. 6, 7. - do bielenia przędziwa, XXXIV. , 14'3, tabl. 1, ryc. 6. Płozy sa,ń wczesnohistorycznych, XXXVI,2,86, ryc. 18. Płóciennica, płótnianka z Łęk, XI. 407, Pochówek bez trumien. drzewor., XXXIX. 303. Podcienie cerkwi w Orawczyku, XlVII, 6. - jako ochrona przed deszczem i wiatrem, XXXIX.244, ryc. 18, 19. Podrywka, x,xXI. 41, ryc. '5. Podwórze huculskie, XXXlV 150, ryc. 6, Pogłębiacz żelazny do poszukiwania bursztynu, XXX>IX. 363, ryc, 2, Polonnyk, XXXV. 97, ryc, 20, Połów ryb na sznury, XXXII. 29. ryc. 2. - na bródkę, XXXI. 35, ryc. 1. Popereczka, ryc. XXXVII. 199. Portret A. Kaliny, .xU, 107, 1097 Potrzask na ptaki, XXXI. 25. Potwór wodny,drzewor., XXXIX. 347. Próba, rekonstrukcji wyglądu osady neolit., XXXIX. 257, ryc. 2. Prządki, fot., XIII. po stron, 304. Przekrój, przez konstrukcję dachu i górnej części zrębu. XX;XVII. 199, tabl. III, ryc. 1. - przez budynek gospodarczy z priczyną, XXXVII. 199, tabl. III. ryc.2, Przekrój szopkI, :x.x\Xr. 53, ryc. 1, 54, ryc. II, 54, ryc. III i IV, - figurki czarownicy z masielnicą, XXXI. 5'6, ryc. 21. - przez zrąb; stodoły z występem, XXXIII. HJ6. Przenoszenie jagniąt, XXXV. 115, ryc. 66. - siana za pomocą noszaków, XXXV. 86, ryc. 10. Przód gorsetu z Gostwicy, X, lB6, l8!7. Plecy gorsetu z Gostwicy., X. 186, -8f7, Przyciesie, XXIXi, 5, ryc. 8. - łączenie za pomocą węgŁa w zamek, .xXlX. H, ryc, 20. - podłużna, poprzeczna, XXIX. 12, ryc. 22, 23, 24; XXIX. 15, ryc. 26. Przygartaczka, sieć do podrywki, XXXI. 41, ryc. 5. Przyrząd .do młócenia kukurydzy, XXXIV. 1418,tab!. II, rye, l. Puszczanie krwi, drzewor., :XXiXIX. 311. Rachwa na masło, XXXV, 98, ryc. 29. p, chrapki huculskie, XXV,5, ryc. 16. Rama okienna XXIX 22, ryc, 45, 46. Raszpla do czyszczenia bursztynu, XXX[X. 379, ryc. 4 nr 17. Rataj, drzewor., XXX VIII. 23'5, Romowe, drzewor., XXXIX. 350. Raky, Rozbijacz żelazny używany przy poszukiwaniu bursztynu.. .xXIXIX. 363, ryc. 2 nr 4. Rozjazd, sieć na ptaki, drzewor., XXXVIII. 257. Re,zmieszczenie v.'ysokości opadów atmosferycznych i średnich izoterm zimowych w Polsce, XXXIIX. 240, ryc. 12. Rozs'Zczep na kuny .. XXXI. 25, ryc. 8. Ruta, drzewor" XXXVIII, 233. Rybaczki gdańskie, drzewor., XXXVIi. 299. Rydel do kopania bursztynu, XXXIIX. 3·00,'ryc, 2, nr 2, Rygiel, XXXVII. 199. Rysunki Buszmenów, XXXVII. 77, .ryc, 3. RzeiJba na dolnej ścianEe tragarza, XXXVII. 199, tab!. III., rye. 5, - na bocznej ścianie tragarza, XXXVII, 19, tabl. HI, ryc, 6. _ w drzewie, góralska, VI. 184. Samojedż ,drzewor. XXXVII, 281. samołówka stróżykowa, tzw. tuleć, Sąd sołtysi, miniatura, XXXIX. 298. Sen, drzewor., XXXVIII. 271. Serce Tursasa, p. tursaasydiin, znak magiczny, Sianokosy, drzewor" XXXIX. 336. Sidła nadrzewne na jemiołuchy i drozdy, litogr., XXXIXI. 301. - na kuropatwy. XXXI. 25, ryc. 5. Sieci rybackie, X.XXI. 9, ryc. 5. - n.a zające, XXXI. 25, ryc. 6. - przewieśna na dzikie kaczki, XXXI 27, ryc. 11. - podrgubna na kuropatwy. XXXI. 29, ryc. 12. - wleczona (rozj.ezd), na przepiórki, XXXI. 31, ryc. 3. Sieć na przepiórki, drzewor., XXXVIII. 244. - pojazdowa) XlXXI 37, ryc. 2. Siedmiogłowiec rogaty, drzewor., x:x.x.V:H, 27'9. Siekierka drewniana, ii. II. 217. 185, n. Sień prz~budowana, XJV. 364, - Brzegi, XVI. 62, Sier:pżelazny, XXXVI.Z84, ryc. 1. Rtodkiew samica, drzewor., XXXVII. 284, Siew i: bronowanie" drzewor., Rzuty poziome cerkwi, XVII. 4. XXXIX,. 294, Siodło drewniane obite skórą (przód) Rzut poziomy domu słupowego, XXXI. 284, ryc, 17, XXXIX. 27'9, ryc. 17, Skarbnik, rysunek Ociepki Teofila, Rzuty poziome domów trapezowatych, XXXIX, 256" ryc, l. XXXIX. '319. - i profil ziemianki kultury trzciSkobel, XXIX. 4:2, ryc, 103, 104. Skrzynia malowana z Podegrodzia. nieckiej, XXXIX. 263, ryc. 5. XI. 426, Rzut poziomy domu w Jurgowie, - ze Świniarska, XI. 42 .6 XIV. 356, Skrzynka okrenna, XXIX. 19, ryc. Sabat czarownic, XXXVII. 304. Sadzka na ryby, XXXI. 41,. ryc. 5. 38 i 39. - na narzędzia druciarskie, Salamandra ogniista, drzewor., XXXVII. 217, tabl. IV, ryc. 1. XXX VIII. 246. Slupy w przyciesi, XXIX. 5, ryc, 10. Samcis, (j. lit.), czerpak, XXXI. 131, Sm:k i lampart, drzewor., XXXIX. ryc. 4. 307. Samojed, drzewor., XXXVIII 253. �1098 - zasłania słońce, drzewor., XXXVII. 293. - zi:emny, drzewor., XXXVIII. 253. Socha) XXXII. 4, ryc. 2. Sochar, (drabina), XXXV. 111, ryc. 57. Sokół myśliwski, drzewor., XXXVIII. 2'37. Sosrąb w chacie góralskiej, VI. 180, 181, il. Spaga, która łączy deski drlJWi, XXIX. 41, ryc. 100. Spal' na ptaki, miedzior.. XXXIX. 292. Spodnie górals'kie z Podegrodzia, X. 173. Sprzęty i narzędzia rybackie, XXXII. 27, ryc. la-p. Staja, XXXV. 105, 106, 107, ryc. 42, '13, 44, 45, 4.6, 47. -- plan, XXXV 108, ryc. 51, 110, 54. - z iwą, XXXV. 110.. ryc. 55. Stajnia dla bydła, XXXIV. 151, tabl. III, ryc. 1. Stara Hotentotka, XXXVIII. 57. St.ary dom w Białej Wodzie, XXX VII. 194.. tabl. II, ryc. '3. - Hotentot, XXlXVUI. 53. Starzec 11o-letni z okolic Krakowa, XVI. 273. Stępa, XXXIV. 148, ta,bl. II, ryc, 2; XXXIV. 267, ryc. 3 9. - meehan., xx.x::rV. 267, ryc. 7 i 8. _. nożna, XXXIV. 151, tab!. III, ryc. 6; XJXJXIV.267.,tabl. ryc. 4 i 5 Stępor, XXXIV. 267, ryc. la, ib, 2; XXXVI. 284, ryc.7. Stodoła w Widynowie, XXXIV. 145 ryc. 1. - z chlewem w Jurgowie, XIV. 364. z dobudowaniem, w Jurgowie, XIV. 360. z występem, XXXIII. 110, ryc. 16. 1099 Stojak do świecenia,. X.XIX. 4, ryc. 6. wisnyj, XXXV. 112, ryc. 60. Stolec, XXXV. 103, ryc. 38 A i 38 B. . St:łki z Sądeczyzny, X. 425. Stoły w Jurgowie, XIV. 358,.ryc. 4 i 5 Stóg ogrodzony, XXXV. 88, ryc. 13. Strącenie do piekieł, drzewor., XXXVII. 303. Strój, chłopów polskich w XV w.. XXXVIII. 232, w XVI w., XXXIX. 346. Stolec - dru2ibów weselnych S'pod Star. Sącza, XIV. 122, ryc. 6. - dziewczęcy, X. 184; XlV. 78. 80, 82, 84, 86; XXIX. 87. - gazdy z Podegrodzia, XXXiVI. 259. - góralek i górali sądeckich, X. 182; XI. 56, 59, 79; XXXVI. 267, 277.. -kobiecy letni i zimowy z Łęk, XI. 409, 41Q. - kobiecy z Giehułtowa, XiVI. 225. - kolędników j Jaworza na Śląsku, XV.90. - Lacha Sądeckiego, XXXVI. 257, 263. - Laszki sądeckiej, XXXVI. 275. - męski w Jaworzu na Śląsku, XV. 74, 76. - w Krakowskiem, XVI. 223. - z Haczowa, XXXV. 13, ryc. 4. - z Podobina, XXXIV. 270, ryc. 1, 2; XXXIV. 271, ryc. 3. - państwa młodych w Jaworzu na Śląsku, XV. SB. - seklerS'ki kobiecy i męski. XVI. 146. Strunka, XXXV. 102, 103, ryc. 36, 37. Strychowiec ,narzędzie do rozciąganila skóry, XXXI. U5, ryc. 3. Strzecha od wewnątrz. XXIX. 39, ryc. 92. "i·'''' Studnia z żórawiem, XiIV. 301. Sufit, XIV. 367. Sukmana biała, XXXVI. 237, ryc. 3a. - lubartowska, XXIX. 79, 80. Sumiec, X1XIX. 7, ryc. 12; XXIX. 18, ryc. 34. _ okrąglak, XXIX, 7, ryc. 13, s. 8, ryc. 14. Swynynec, XXXV, ryc. 64. Syrena, drz~wor., .xXXIX. 317. Szałas pod Baranią, il. II. 132. Szafka z Jurgowa, XIV. 367. Szczotka na krety i starki z koziołkami miedzior., XXXIX. 293. . Szeski'r~a, . (cyrkiel drewn.), XXXV. 113, ryc. 62. Szkło do szlifowania bursztynu, XXXIX. 380, ryc. 5) nr 2,7, 28. Szlaki druciarzy, xx.xvn. 208, ryc. 5. szlifka, kółlko do obróbki skÓ'l'y. X!x,x\I. 115, ryc. 3. Szmaragd. drzewor., XXXIX. 325. Szopka z 1837 r. akwaf., XXXVIII. ~43. SztukH podhalańska na Wystawie Etnograf. we Lwowie, XI. 422. Szufla drewniana do poszukiwania bursztynu, XXXIX. 3 63, ryc. 2. Szymon Tatar1 rzeźba Brzegi, 'XVII. 1 po stron. 96. Ściana, dzieląca izbę od S'ieni, XXIX. 46, ryc. 117. _ tylna, XXIX. 6, ryC. 11. _ szczegóły, XIV. 365, ryc. 14, 15,16. Śmierć grzesznika, drzewor., XX},."VII. 286. Śpichlerz z. r, 1739, rys. XXXIX. 328. _ klasztorny na Zwierzyńcu w Kra_ _ _ kowi€. Xl. 415. w Mlliku, XXXIII. 109, ryc. 14. w Muszynce, XXXIII. 109, ryc. 15. z piwnicami, XXXIII. 108, ryc. 13. Świderki do borowania w bursztynie. XXXIX. 4, nr 19, 20. Świnie starej rasy otworów 379, ryc. huculskiej, XXXV. S3. Tabela l. podział melodii, XIII. Tabela 2. nuty, XlII. Tabela stosunku pomiędzy Słowianami a uprawą kartofli, XXVII. 44. Tablica godeł rodowych chłopów archangielskich, II. 8. - narzędzie do watkowania skóry, XXXI. 115, ryc, 3. Tablica 1. plany zagród. budynków gospodarczych i domów miesz,. kalnych w Białej i Czarnej Wodzie i w Sz,lachtowej, XXXVII. 191, ryc. 1-12. Tablica I. przeciętnych różnic czaszek staropraskich, XXIV. 182, _ II. wskaźniJków długości i szerokości czaszek, 'XXIV, 18'5. - III IV i V. wskaźników długości i ;zerokości czaszek, XXIV. 18.6. _ graficzne przedstawienie przeciętnych ,różnic, XXIV. 1M, I i II, zestawienie 12 układów skorowidzów do wydawnictw etnogr ..\ XXVIII. _ właściwości języków iudo-europejskich, lXXVII. oW, _ zestawienia stopnia powinowactwa międz·y językami gockim i staro-cerkiewna-słowiańskim, - XXVll.47. I i II powinowactwa języków indoeurop., XXVII. 49, 50, 51. _ stat. ludno w Husowie, VIII. 113. _ pomiarów antropometr. ludności w Husowie, VIII. 114, 115. - �1101 1100 I , zes ta··Wienie znalezisk roUbiory ludowe z Wisły, II. 138. ślin hodowanych w czasach Uczesanie w czub, XXIX 81 przedhistorycznych. XXXVI 305 Udziela Seweryn, fot., XXXIV 1 n, zestawienie roślin zbier~nych - wśród członków Zjazdu . ~łoi użytkowanych przez człowieka dZ.ie~y Krajoznawczej, .xXXV. 7,.. . przedhistorycznego, XXXVI. 307. - wsrod członków obozu krajoTablica właściwości bóstwa dodatznawcz., XXXV. 9, ryc. 3. niego, 'XXXII. 129. - wśród ludu haczowskiego, - zdobin na haftach opoczyńskich XXXV. 13, ryc. 4. XXIV. 1-36. ' Ulei drzewo"., .xXXVIII. 234; Tablica z rysunkami symbolicznymi .xXXIX. 330 352 . religii pierwotnych, VII. po stroUrasa, .xXXVII~ 104: ryc. l, nie 240. Wa~ik na sarny, XXXI. 25. ryc, 10. Tabele z wyliczeniem ilości pożyWajdelota z kozłem ofiJarnym, drzewienia Zydów, III. 389 wor., XX.XIX. 321 Talizman, drzewor., XXXVLI. 295. Walka kogutów, litOg;., XXXIX 333, Tanir, ozdobiony haftem, X.XXVII, Walka kozaka z tygrysem, drzewor., 217, ryc. 4. XXXIX, 33'3. Targ w mieście Sepsi-Szent-Gyi:irgy, Warsztat tkaoki, XXXI. 7, ryc. 4. XVI. 139. Wąż, drzewor., XXXIX. 342. Tebel, XXlXi.1'3, ryc, 24. - miedziany, drzewor., XXXIX. 335. Terchacz z jukami, XXXV. 116. r. 67. Wbudowanie domu we wnękę skalną, Tłuczenie bryndzy, XXXV. 92, r. 15. .xXXIX, 235, ,ryc. 6. Tokarka do ibursztynu, XXXIX, 18il, Wędka na dzikie kaczki, XXXI. 25, ,ryc. 6. ryc. 2. - drążkowa do :bursztynu, XXXIX Węgły lekko ukośne, XXIX. 12, 3 8(J, ryc. 5 nr 216, ryc, 23, - pecLał!owa, XXXIx.. 379, ryc. 4 - na obłap, XXIX. 17, ryc. 31; 18, nr 23. ryc. 3,2. - smyczkowa, XXXIX. 379, ryc, 4, - w rybi ogon, XXIX. 13, ryc, 29; nr 22. Xx,rX. 18, ryc. 33. - sznurowa do bursztynu, XXXIX. - utworzone przez ~biełkl poprzed300.,ryc. 5, nr 24. cznej ściany wewn., XXIX, 14, - wiatraczkowa do bursztynu, Xx...'XIK. 380, ryc. 5, nr 25. ryc, 25. Topielec, olej XXXVIII. 254. - w chacie z okrąglaków, x...XIX. Topielica, rysun. o ciepk i TeofHa. 15, ryc. 2.6; XXIX, 16, ryc. 29.. XXXIX. 3,18. Węże w zaczarowanym kręgu, drzeTunguzka na renie, drzewor., wor" .xXXIX. 340. X.XXVIII. 259. Wiązanie bierwion w uchły, (na węTuroń w Przecławiu, XXV, 62, ryc. 19. gieł.), X,XXV, 105, ;ryc. 41. Twardowski w Rzymie, litogr., Wiązanie bierwion w uhły, XI. 410. XXXIX. 334. W..eszczka, drzewor., XXXVIII. 274. Wieśniaczka . .xVI. 269. Wilcze płotki, miedzior., XXXIX.3l2. W:T powietrzny, zwany diabli taniec, XXXIX. 329. Wisiorki bursztynowe, XXXIX. 388, ryc. lO, Wiszka, XXXV. 97, ryc. 22. Włók, w leg. o św, Jadwidze, miniat. XXXVIII. 230, Worota, XXXV. IQ{), ryc. 31. - XXXV. 101, ryc. 32, ryc. 33, Wozy, .xXXI. 3, ryc. 1. Wóz w XlIV wi'eku, miniat., :XXXVIII 231. Wrota przedhistoryczne, X-XXVI. 301, ryc, 1. Wróżby, fot., XIII. po stron. 3'06. Wróżenie ze snów, litogr., XXXI,X. 351. Wrzeciona z glinianymi przęślikami, XXXVI. 284, ryc. l3a. _ współczesne, 'xXXVI, 284, ryc. l3h. Wulkany, drzewor., .xXXVIII. 250. Wybieranie wurdy z kotła, .xXXV. 9'1, ryc. 14, Wycięcia ozdobne na belkach, XXIX. 25\ ryc. 55a-h; XXIX, 26, ryc. 56a-m. Wycinanki kurpIowskie nagrodzone na konkursie w r. 1'948, Il'yc. XXX,IK.. 556, Wycinek ozdoby na gorsecie, XXXVII. 217, tabl. IV. ryc. 9. Wylot czarownic na Łysą Górę, 'xXXVII. 3'05. Wyrób pasków nicielnic, XXXII. 36, Ta:.ela .<.: " ·1 1 ~ I ryc. l. Wyściigi Leszka nad Prądnikiem, drzewor., XXXVIII. 238. Z kogutkiem, drzewor., XXXIX. XXXIX. 332. zabawki z roślin, XXVIII. 59, 60, 63, 68, 69. Zabudowania jako ochrona podwórza przed wiatrami zach. XXXIX. 241, ryc. 13. Zagroda czworoboczna, XlXX;VII. 194, tab!. II, ryc. 1. Zagroda góralska, VI. 178 ił. - jednobudynkowa, x,xxrx. 194, tabl. II, ryc. 4. norweska, XXXV. 170, ryc. 2. - podhalańska, .xXXIX, 241, ryc. 14. - seklerska, XV. 313. Zając morski, drzewor.. XXXIX, 353. Zakończenie dachu, XXIX. ryc. 90 i 91. Zakośnik czyli zakos, XXIK 36, ryc. 85; XXIX. 308,ryc.90. Zakrętka drewniana, XXXV. 108, ryc. 50. - przy drzwiach, XXIX. 44, ryc,l09. Zależność kierunku osuedli od rzek i strumieni. XXXIX\ 238, ryc. 10. _ nachylenia dachów od wysokości opadów atmosf., XXXIX, 243, ryc. 16. wysunięcia okapów od wysoko 'opadów atmQsf., XXXIX. 244, ryc. 17. _ osadnictwa od gleby, XXXIx.. 235, ryc. 7. _ rozbudowania zagrody od urodzajności gleby, 'XXXIX, 236, ryc. 8, 9. Zamek drewniany, XXXV. U, ryc.58. Zapaska wyszywana, .x.. 185. zapusty, iI., .xII. po stronie 122. Zarys chaty neolitycznej kultury ceramiki wstęgowej ... .xxXIX. 259, _ ryc.3. _ chaty słupowej, XXXiIX. 260, .ryc. 4. _ chata z późnego okresu wpływów rzymskich, .xXXIX. 274, ryc, 13. �1102 .Zasuwa drewniana, XXXIII. 1OD, ta'bl. III. rys. 2. - przy drzwiach, XXIX. 44, 45, ryc. 110-112, 114; XXIx.. 46. ryc. 115 116. . , Zatalek, XXIX. 38, ryc. 88 i 89, Zawatra, XXXV. 104, ryc. 39, zawias u drzwi, 'xXLX. 40, ryc. 97. Zawiasy drewniane, XXXV. 108, ryc. 49. Zaworotna kosa do falcowania skóry XXXI. 115, ryc. '3. ' Zbiór wycinanek na Wystawie Etnograf. we Lwow~e, XI. 423. Zielarka, drzewor., XX,XVIII. 240. Złota baiba., drzewor., X.XXIX. 4'10. Znak magiczny tursaasycii:in, ,XXXVI 313, ryc. 1. . Znaki własnościowe na uszach owiec XXXV. 141, ryc. 70. ' Znaleziska minusińskie z epoki bronzu, X1XV. 2, 3, ryc. 1-7. Zrąb chaty z Opola" XXXIX 28'1 ryc. 18. . . ' Zwózka zboża w Jaworzu X~ W, H. na Śląsku ' OA ~ymarka XXXV. 111, ryc. 56 Zródło ogrodzone ' XXXV 104 , ryc. . . '. 40. Zarna w w. X'IV., miniat. lXXXVIII 27Q ,. nonbCKoe typu B. (forma.), XXXII. 54, tabl. II. rys. 1-23. - typu B. (forma b.), XXXII. 58 tab!. III. rys. 1-11 ' - typu C,''' :XXXlII .. 61, tab!. IV. rys. 1-14. ~niwa, drzewor., x...XXVII. 292. o~~. Tatarów, drzewor., Xx..XVII. 3THorpaepl14eCKOe 1945 - 6nl1HCKOM Zarownie typu A. XXXII. 52., tabl. I. rys. 1--6. 1951" - HMelOT Konb6epra, ~" 4aTI1 KynbTypbl nepeA 06nHKoM B "n10- B nonbCKoro MOHorpaepl15łMI1, B03C03AaHI1eM pa60T 3aTpYAHeHI1H paccMOTpeHl111 11 CBeAeHI1H, 11 H<ypHanax. C04I1HeHI15ł C perl10HanbHblMI1 CI1CTeMaTI14eCKOM HapoAHoH npeAnpl1HI1Ma5ł TpyA COBpeMeHHblM npeAcTano CT05łw,eM , 6bITb 06w,eCTBO nepl10Ae f\Tnaca 3THorpaepl14eCKOro Topble f\BTOpOB 3HaHI1H, pa36pocaHHblX BI1AY Hal1114115ł04eHb KO- OCKapa npl1 npeA- KaCalOw,I1XC5ł B Hay4HoH ne- HecoBepweHHblx 3THO-. 'i~, ": <\ rpaepl14eCKI1X I1HAeKCOB n. 6116nl1orpaepl1H a TaKH<e B 3THorpaepl14eCKI1X, H<ypHanax, BC5łKl1e nOnblTKI1 HOH 06pa60TKe nonbCKOH B BI1AY KpaeBeA4eCKHX, HeAOCTaT04HOCTI1 perl10Hal1bHblX CI1CTeMaTI14eCKI1 3THorpaepl1l1 nOAOHTI1 HaTanKI1BaIOTC5ł 11T. K Hay4- Ha 60nbWl1e 3aTpYAHeHI15ł. B TaKOM 'łeCKOe a TaKH<e neHl1eM B K nonbCKOH "nIOAa" ew,e nObCKoe B 1947 3THorpaepJ.1'łeCKl1e 60nee npl1rOTOBneHJ.11O 113AaHI15ł npJ.1H5łTb nOH Y4aCTI-1e npJ.1 3Toro 3aAa411 pOAa rpaepl1'łeCKI1X 6peTeHHbIX AY noro TonbKO pa60T; BO BpeM5ł He3Ha'łHTel1bHO KnlO4eHHblMH pa3pa60TKJ.1 HHAeKCl1pOBaHI15ł CTaHOBHTC5ł, pa3HI1TC5ł no B HHCTpy1<lI,1111 VI. pa60Tax. B nOAP06HOH "nIOAa" TenepeWHHH cpaBHeHl110 raHl<a H 3THOnpl1o- H B rOAY; BH- I1HAeKC C YKa3aHI15łMH 1952 Ha OCHOBbl, Ha OnblTaX, TOMOB 'łTO TOMOB 3aTpYA- 11 BaH<HeHWHX. I1HCTPYKlI,l15ł 6a311pOBanaCb HeYAHBI1Tel1bHblM 39. pa3peWeHI111 Hay4HblX H<ypHanoB BCTyn- 3HlJ,I1KnOneAJ.111 J.1HAeKCa I<pl1CTanl13J.1pOBanl1Cb 5łBn5łIOw,l1eC5ł Al1peKTJ.1BaMJ.1Al15ł Hay'łHOH I1HCTpyKlJ,J.111K HHAeKCl1pOBaHHIO B f\KlJ,111O 3Ty, C411TaTb ,,6011bWOH f\BTopaM 3THorpaepJ.1- J.1HAE'KCl1pOBaTb "nIOA" np0I13BeAeHI15ł. KYl1bTYPbl." BbICOBblaalOw,I1XC5ł BbtnOnHeHJ.15ł 06w,eCTBO rOAY Wl1pOKI1X MaWTa6aXMOH<HO HapoAHOH npl1WnOCb HeHI1H, Bew,eH aBTopaM 11 HHble 3a'łep'łeHHylO XOAY nOnOH<eHI1H nopYYl1no 11 3a- HeAocTaeT �1105 1104 B HeM nepe4HSI I<HOBeHHOH H<ypHaJlOB, om1CblO. ll.(eHHbIM. cryOC060M BJleH CJleAylOll.(eH co nOJlyo<;:TpoBa, H CTpaHbl MeHTbl 6) HX HCXOAHJlH H3 Toro 04eHb 60raTblH rpa¢a, y4TeHHeM B nJleMeH, 4TO H He06bll<HOBeHHO CKOM nopSlAl<e AJlSl Toro, Hl1pOBaHI1H JleT, C y4TeHHeM 4T06bl a) peH, Jl03YHrH CJlOBa "nIOAa" rpynn H 3THH4eCI<HX T04HOCJlOBHble, 4yH<AOrO 1<0TOpOro T. e. B Tpex MaTepHaJl npOHCxOH<AeHHSI, pacnJla- B ce6e: Yl<a3aTb Ha H<eHHeM yH<e TopaSI OTMeHax: rOBopOBblX UHTHpOBaHHble nOJlbCI<OH CJleAyeT TOMax /' i. \ ) CTBHe 3Toro, Ha ; aTOMbl; HeCTH 6) Jl03YHrH ynoTpe6JlSleMble CJlOBHOBell.(eCTBeHHble, B 3Tł-fOrpa¢HH I<OH I<JlaCCH¢Hl<aUHH C) l<yJlbTypHblX CI1H Tenl4eCI<He HO C4HTaTb Jl03yHrl1, I<al< Jl03YHrH Ha cOBol<ynHocTb a HJlH Hay4Hble BbITel<alOll.(He H3 TepMHHbl, ¢aI<TOB; 1<0TOpble OTCbIJlalOll.(He, np06JleMaTHI<H, TeCHO HapOAHblH no H npel1Myll.(eCTBy YKa3blBalOT CBSl3aHHOH HyH<- I-iHAeKc 3THoreorpa¢H4eCI<HH 3BaHHH, 3THOHI1MOB, CTJ.1KI1, OCHOBa 3. I-iHAE'I<C JlH4HblH HOBeAeHl1e AHOH KOTO poro 6bJJla 3aKJl104aeT COCTaBJlSleT KyJlbTypbl); T. e. HHAeKC ¢113110rpa¢H4eCKI1X yH<e 411TaTeJllO nepe4eHb BaH<HbIH OTAeJl reorpa¢H4eCI<I1X 3JleMeHTOB, paHbwe Ha- TonOHOMa- BbISlCHeHa; ¢aMI1JlHH B Kpyry HCnOJlHHTb C OAHH04HblMI1 np06JleMaMH. 2. SO MHorOCTH 11 I1MeH (I1MeC06blTI1H Hapo- r BKJlaA, .HM l<aH<eTCSI, 4TO - 6y,D,yT B ce6e TeM He Bce pa60THHI1HTepecylO- MeHee O,D,HaI<O HHAeKca XOTSI aBTopbl nOT "mOAR c03Ha1OT, TO npeACTaBJleHHaSl MOH<eT 4TO BCJle,D,~ Kal< 6bl pa3611T0l1 XL) B HX Hay4HblX npOSlBJleHI1H, 11 He• Hel<o- SlBI1JlaCb pe3YJlbTaTOM (T. e. TOM H a,D,enTOB HayKI1 OTpa- 3THorpa- cOBepweHcT~a Ha CTOJl6uax MOJlO,D,bIM y4eHbIM CBOIO 3a,ll,a4Y· SlBJlSlTbCSI Hay4Hblx ,D,JlSlBcex H3,D,aTeJlbCTBa oka3blBaeTCSI, KyJlbTypHblX n03YHrOB ,D,OCTOSlHHSIB ,D,l1ana30He O,D,HaKO TOM 06Jler4eHHe npe,D,npH- HH,D,eI<C SlBnSłeTCSI JlHWb ny6Jll11<yeMblx aBTOpOB, ueJlOCTb eCJlH 4TO Tpy,D,Oa TaKH<e npl1rOTOBneHHI1 JlO,D,bIX3HTY3HaCTOB CHCTeMaTH4ec- caM COBMell.(aeT ,D,06pOCOBeCTHOCTH CJlOBaB AeTaJlbHOCT a C I1H\.jTo6bl n03I1UI1I1· I1X l<yJlbTypOH 4TO cyll.(eCTBylOll.(erO l<aK Tal<OBOH BeJlHKOrO 1l03~HrOB, ,D,JlSl3THorpa¢oB, ll.(11~CSI HapoAHoH AOCTaTl<11 nOCTaHOSOI< ,D,1lS1Toro, 3Toro nO,D,4epKHyTb, npOCBell.(eHHSI TO, Tpy,D,a CBSl3aHHoro COCTas pe3yJlbTaTb, 06Jler4eHHeM I1Il:11IOCTpaUI1I1. aaTopbl 100,000 60Jlee >t<enalOT ·I1MH pa60THHKOB ¢1111 H npOAOJlH<aJlOcb OH 3al<Jl104aeT C Jl03YHraMH KOB nepe- B aJl¢a6eTWle- B 06ll.(eM aBTopbl Tpy,D,a, caM peueHv nepe\.jeHb 3Ha4eHHH 4TO H nHO- CTaTel1, " "nlO,D,a", a TO, 06HI1Man 3Ha4HTeJlbHblM AJlSl 3TH 0- Tal<}I{e nOArpynn. 4HTaTeJlSl npHrOTOBJleHHe HHAel<C MaTepHaJl K()HUY IOAe. noro TOMoa Ha npe,D,CTaBJleHHble COCTaBJlSlIOT npeACTaBJleH H HaUHOHaJlbHOCTeH BbISlCHSlIOT, 4TO Bell.(eCTBeHHbIH A) copHeHTHpOBaTb HHAeI<Ca, aBTopbl HHTepeCHblH H To A" HapOAOB HaHMeHOBaHHSI uellOCTH 4HTaTenSl ynopSl,D,04eHHblX K B " n C HapOAOBeAeHHe~ TOrO nepeCMOTp y\.jpe}l{AeHHH, 39. SlTI1S1 YKa3bIBalOT aBTopbl KpOM e ny6JlHKyeMblx Hay4Hblx COpl1eHTl1pOBaTb MOpSI CHCTeMe. npH4eM T. n. nepe4eHb nO,D,BO,D,SIHTorH C) 3Jle- pel<H, H H JlI1U CB513aHHbIX 3al<Jl104alOll.(eH Ael<Cl1pOBaHHeM HaHMeHOBaHHSI ye3Abl; 3TH 3HH 5. rocYAapcTBa c. C. C. P., aBTopOB rpa¢l1eH npHrOTO- aJl¢a6eTH4eCI<OH COOTBeTcTBylOll.(He I-1HAel<c ynpo- OCTpOBa, 03epa, TonOHOMaCTH4eCI<He 3aJlO}l{eHHSI, pOAOB, Ha H ropbl, B OTAeJlbHOH 6blJl apXHneJlarH, nOJlbWH I<al< AOJlHHbl, Sl3bl1<OBeAa, HCTOpHl<a, 4eHb HHAel<C a) 4. SlBnSleTCSI 06bl- HHAel<CHpOBaHbl C nOApa3AeJleHHeM BO BHHMaHHe C BI<Jl104eHHeM I. CBeTa 04ep4eHbl 6blJlH 6blJlH 04epeAHOCTblO: CO CneL\HSlJlbHbIM npHHSlTbl neCHH 3THoreorpa¢H4eCI<HH 4aCTH 6blJlH CBOAl<a HJlJlIOCTpaUI1H H ¢H3Horpa¢H4eCI<He, H Ol<eaHbl, nSlTb a Tal<H<e CMOH<eT nOHCKax, npl1a. MO- ycoBepWeHCTBOBaTb 1<0TOpble aBTopaMH COCTaBJlSlIOT Haw pa60Ta CMOH<eT �Om-1Cb JII' BEli..\EH PREFACE 1. 60neCnaB CKOrO 2. 3. 4. 5. OT EepYT - eAI1HCTBa CTam1H OCHOBaTenb HenOKOne6I1MOrO, 6paT- HapoAoB aBTopOB Pa3bSlCHeHI1e COKpalll,eHI1H Belll,eCTBeHbIH I1HAeKC 3THoreOrpa¢I1"leCKI1H Rpxl1nenarl1 I1HAeKC • OCTpoBa nonyocTpoBa 4acTI1 CBeTa CTpaHbI • • rOCYAapCTBa ClJl13110rpa¢l1'leCKl1e 3THWleCKI1e 6. fll1'lHbIH 3neMeHTbI rpynnbl 11 nOArpynnbl I1HAeKC HapoAHble HMeHa . Ha3BaHI1S1, Melll,aHCKl1e 11 I1Hble • HHAI1BI1AyanbHble np03BI1ll1,a aBTopOB, 3aHHblX RBTOpOB nepe'leHb np03BI1ll1,a rpynnoBble ClJaMl1nl111 7. pOAOBble. • '1neHOB C 3THOrpa¢l1eH "fllO,D,R" 't; Hay'll1blX HaY'lHble . OpraHI13aTOpOB, • 6116nl1orpa¢l1'-JeCKI1M nyHKToB Y'lpe>KAeHI1S1 06ll1,eCTBa 10. 11. 12. 13. PeecTp I1nmOCTpal\I1H, .OT aBTopOB Onl1Cb OT Ha Belll,eH aBTopOB Ha KapT, pyCCKOM 'la rpaBlOp S13bIKe pyCCKOM 513blKe aHrnl1HCKOM Onl1Cb Belll,eH Ha Onl1Cb Belll,eH • aHrnl1HCKOM 513blKe 513blKe • . 11 Ta6eneH • • nl1l\ . conOCTaBneHl1eM, MY3el1 8. 9. • 06ll1,eCTBa, • 1 11 14 17 643 643 643 646 646 646 646 779 795 818 818 848 862 870 CBSI• . 876 1016 1080 1081 1082 '1085 1086 1103 1106 1107 1110 1111 , The Polish Ethnographical Society, initiating during its "Lublin period" (1945-1951) investigations concerning the Polish Ethnographical Atlas and regional monographs which are intended to be a modern reed-ition of Oskar Kolberg's works, had to face a lot of difficulties in gathering systematically the notions about folk culture, dispersed in numerous works and periodicals. Considering the very imperfect ethnographic bibliographies and the lac:k of indexes in ethnographic, topographic and regional periodicals, there arise numerous difficulties in giving a synthetk elaboration of Polish Ethnography. The Polish Ethnogr!aphical Society charged the authors already in 1947 with the task of preparing an index of "Lud" and other ethnographic waTks. This action, designed on a larger scale, is an introductive work for the preparation of a Great Encyclopedia of Polish Folk Culture. The authors of the index for the 39 volemes of "Lud" had to take up the matter of solving the difficulties which occur in such cases. In the course of its accomplishment principles had been fixed foT the elaboration of a detailed index instT'uction for periodicals and important ethnographic work,s. Basing upon experiences attained, the present index of "Lud" editions differs·somewhat from the indications included in professor J. Gajek's instruction dated from 1952, namely: it contains no separate index of periodicals, the index of illustrations is a simple list. 'Songs arealso indexed in a simplified manner. The ethnographic index was performed in Itlhefollowing way: It contains a) archipelagos, islands, peninsules, b)continents of the globe divided into states and countries with special regard to· Poland and U.S.S.R., c) physiographical elements as valleys, mountains, lakes, rivers, s'eas and oceans gathered into a special alpha- �1109 1108 betic order. There were also taken into account toponomastic names added to corresponding districts because we considered them; a rich and interesting material for the ethnograph, the linguist, the historian etc., d) a list of tribes, communities and nations in alphabetic order with regard to groups and ethnic S'ub-groups. In order to make the reader acquainted with the general disposition of the index, the compiling of which lasted five years, the authors inform that it contains: l) index- subjects, including three :.:inds of words: a) strictlyexpressional words, i.e. lexical material of irlioms and expressions o,f foreign origin quoted in the ,;Lud" editions, b) subject-words or terms admitted in Ethnography and resulting from systematic division ofcultural facts, c) synthetic words being principally words o'f reference which have to inform the reader about the whole problem connected with the particular questions; 2) index- eth!l1ogT.aphical,i.e. index of geographical terms, ethnonymes, . physiographical elements, toponomastics, the disposition of which has a1re.ady been explained; 3) index of names, containing a list of family and christian names (onomatology being one of the most important positions in the history of folk culture); 4) index of authors ana persons, connected with ethnography including also a review of articles, reports etc. published in "Lud"; 5) list of scientific institutions and illustrations. Conduding the whole work connected with the index of 39 volumes of "Lud", and in order to inform the reader about the enormous task, the authors remark that the list of w.ords already grouped contains more than 100000 positions. Finally the authors wish to stress that the result of their work presented here ought to furnish a great facilitation for ethnographs, scientists and for all those who are interested in Polish folk culture. Nevertheless however, the index itself is only a reflex of the achievements in the field of ethnography and as such it has all the advantages and defects of the previous elaborations published in "Lud". A certain precision in the preparation of the index can be attributed to the authors' scrupulous work, though by such proceeding the whole of the publication has been so to speak "atomised". Yet the present wor~{ will have fulfilled its task if it will make research-work easier for men of science and give a helping hand to young enthusiasts and adepts of ethnography in finding their way through the multitude of phenomena of our national culture. Poznań, June 1953. ) �. '\ < li SPIS TABLE OF CONTENTS 1. Bolesław Bierut Stalin The Creator of Fraternal Unity Among Nations 2. Preface 3. Abbreviations 4. Index of Subjects 5. Ethno-geographical Index Archipelagos . Islands . Peninsules Continents of the Globe Countries States Physiographical Elements Ethnic Groups and Sub-groups. 6. Index of Persons and Names Names, popular, surnames, family and other names Christian names . Individual nicknames . Names of authors, organizers, members of the Society, persons connected with ethnography Authors of "Lud" wit1\. bibliographical list 7. Index of Scientific Institutions Scientific institutions Museums Societies 8. Index of Illustrations, Maps, Drawings and Tables 9. Preface in Russian . 10. Table of Contents in Russian. 11. Preface in English . 12. Table of Contents in English 13. Table of Contents . 1 11 14 17 643 643 643 646 646 646 646 779 795 818 818 848 862 876 1016 1080 1081 1082 1085 1086 1103 1106 1107 1110 1111 łII RZECZY 1. Bolesław Bierut Stalin Twórca ni:ezłomnej braterskiej jedności narodów 2. Od autorów 3. Wyjaśnienie SĘrótów 4. Indeks rzeczowy 5. Indeks etno geograficzny . Archipelagi Wyspy Półwyspy Części świata Kraje Państwa. Elementy fizjograficzne Grupy i podgrupy etniczne 6. Indeks osobowy Nazwiska ludowe, rodowe, mieszczańskie inne Imiona Przezwiska indywidualne Przezwiska grupowe Nazwiska autorów, organizatorów, członków Towarzystwa, osób związanych z etnografią Autorów "Ludu" z zestawieniem bibliograficznym 7. Wykaz placówek naukowych Instytucje naukowe Muzea Towarzystwa 8. Wykaz ilustracji, map, rycin i tablic 9. Od autorów w języku rosyjskim. '10. Spis rzeczy w języku rosyjskim . 11. Od autorów w języku angielskim. 12. Spis rzeczy w języku angielskim . 13. Spis rzeczy 1 11 . 14 17 643 643 643 646 646 646 646 779 795 818 818 848 862 870 876 1016 1080 1081 1082 1085 1086 1103 1106 1107 1110 1111 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d5c7d06bdf1714cda6b35e4b8984b73.pdf 4cfb88c273bd2654e164ca9d6d195edf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2021 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.259-303 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 IV. RECENZJE Carlo (i i n I b u l' g. I/('Xcnsabbut. Ent::ifJerung I a,chenhllch Verlag.. Frankfurt am Main 1993, ss. 460. einer ndch/lichen Geschichre, Fischer \\ iislPpaJ/.ie 1993 roku nicmicekic wydawnictwo Fischer Taschenbuch Verlag pod numerem katalogo\~: m :U,90 IV serii Cieschichte Fischer wypuściło na rynck pracę C. Ginzburga pl. !lć'.\(,Il.m!>!>a! r:Il/::il/erung ein£'r niich/lichen Ceschich/e. Carlo (,in/burg urodzony w Turynie w 1939 roku znany jest polskiemu czytelnikowi jedynie / c111('Khpo/.ycji I\ydanych \V nas/ym kraju - książki Ser i robaki i artykulu zamieszczonego II Ibior/c: iJieillli i h().~{{ci '. Picrwsze wydanie lIexensabba/ nie znalazło należytcgo oddźwięku II pobkic.i pr;l,ic J:ICIHl\\ej, tak/c picrwsza wersja niemieckojęzyczna książki nic została w Polscc i'IIedst;111 iOl1a i skomentowana '. Drugie nicmicckie wydanie wydaje się być dobrą okazją do i1dciwiJieni;1 dotychc/asO\vych lalcgłości i omówicnia tcj wartościowej pracy. l'OI1l\ ,I podjJ,:cia bad,lIi uwieliczonych omawianą publikacją zrodzi l się w latach 1964-196:'\ i clClgk pr/cllijal ,;ię II ró/nych etapach działalności naukowej C. Ginzburga. Pierwsze namaCClil1c'ckkl: badali I.nala/ly wyral IV s/kicach przcdstawianych na seminariach prowadzonych pr/o.l. I.c (;olra II (cole I'ractiquc des Ilautes I~tudes i.l. P. Vernant'a w Centre de Rechcrehes Ci1ll1parc'cs sur ks Socićlćs Ancicnncs. Tak/c inne rozlicZl1e spotkania, wykłady i seminaria :'lled/: 11,lllldO\\c (ldbytc II lalach 197:'\-1987 mialI' wpływ na kształt i zawartość książki'. CI;mHlnicc i CI.<lrO\\Ilicy I.bicrali się nocami w miejscach leżących na uboczu - na polach I e"r,lCh T<I~ic pol(lienie miejsca spotkali wymuszało na uczestnikach specyficznc metody docier;lIlia n;lIl. Nocnc 101: na miotłach, trzonkach od łopat, na zwierzętach lub też bez rekwizytów ,[a h ·,i.,:nicodl;lc'In,! L'l.J,:ściąwyohrażcilia sabatu. Specyfika topograticzna umiejscowienia sabatu 111;:\<l/lal;lklL' uj;cic w pO\lsl<lniu milu o mo/liwości przemiany wiedźm w zwierzę i w tej postaci Pl/clllicr/'lnill leśnych OSIJ,:PÓW Innymi elementami sabatów były też: wyrzekanie się wiary c;ll/c~eipliiskicj pr/cl nowych uczestników zgromadzenia, bezczcszczenie sakramcntów, sl..:ładani,' oli;lr lud/kich IlIh /llier/.J,:cych. uczty. tmice, seksualne ekscesy a także przyrządzanie rnagicz;l\Cilm<l~ci ,kl<ll\;Jj,\c\'Ch siJ,:g.łównie I nicmowli;ccgo lub trupiego tluszczu i innych odrażających jn~r.:dil'Jlc.ii. S.! lo elenlClll\' POdSI;I\I'()lIe składaj'łce się na wyobrażenie sabatu. Oczywiście istniały różno:"dnc II ;lri<lnty lokainc. Iec/ zr"b pozostawał niczmienny. \\ IlaNII ic Ilwhalncj tak/c mol.na zaohscrwować pcwne różnice. Obok stosunkowo mlode~" tCllllinu ..,abat" (s<lhhaL sahalh). którego etymologia jest niejasna, funkcjonowały już wcześi11C1UClonc' okrcślenia ..S<lgarlllll synagoga" czy ..Strigarium convenllls", które w łokalnych 'l!td\CI!ICh IlldO\I\ch pr/y.J111ollaly formy najróżnicjsze: "Striaz", ..HarlotC', ,.Akelarrc" ". Choć lid/II' hy'II~t1yn'l/Ile. to Ilyohra/enic sahatu pol.Ostawało dośćjcdnolite i spójne. Od pOCli)tkll XV \\Iekll do klllica XVII w miej Europie prowadzone bylI' procesy przcciw C/!1IU11nICOIll. powstawaly traktaty teologiczne na ieh tcmat '. Z akt procesowych i rozwahui ,!uehl1\lnych lICIonych 1I}lania się jednolity ohraz nocnych zebrań. Ostatecznie doprowadziło to ]'ll·I\\ ..... I\: \\.\Ii l' (ill\/hu[~> Jllfll"'iI: ..'.)~f() \'(')'1/11, Torillo 1976: artykuł: C Ginzburg, K()lIwer.~l(/ 7.\d611':: Allil orkI -.~!,; i f.. \jh'l"I/ł/r'/I1 II 1t/\/dUi !J •.\(fltI"grll/i" \'t" Hl4'dJ1l i /w,!.:,(I(/, red, M. AYlIlard 1 in., Warszawa 1992, s. 21-31 ~l. ('IJl/huq.! .'(onu lI'IIf/lr/l1f 1·'!liI de:_:i!rlfCf(J/ll' del sahha, lonna 1981); I wyd. niemieckie, Ikrlin 1990. \! III \\ ~ "bd~' I (ldc/~ I~ \\' Villi Le.:r Foundation w Jerozolimie, College de Francc, uniwersytetach \\" GCIlC\\'IC. :\ !1r'!llr~lI. ') ak. HlllolllI. Pm h.:""l011_S,lIlla M{lIlICa I ill . J 11,1I!:,""ll. 1.1111'111'1I flIul' '·wl.'rslfchllllgell :111' (;(,,\(:/IICIl(: des /lcxl.'lIU'C1hns 1I/uJ del' l/cxCIIl'f ..'ljo/J.!,II11J.!, 1111 ,\ /'''elllller, :3 ',l·: ] 'h' i !Ild~\.:-.\ IIndł'ilM.lul.. _'"()C)5: P F I.nlll1li~r, FI)'IJJO/OJ.!,/(' tle .\uh/wl ,.rhlIIiolI n/ucl/c (h, .wrn!'r,\' ", l1ibliolhequc 4,' .: / ~l'lr ~:; ! •... i'l...- d ..... '" 1.,'11.11'11-:" I~"I ·:,tI;; I"XI Il' .... l\\leld/l.·lll~ it .//, /1\ rllll (','1111",'\ . ..., :·17 ..:.~{) hal d/li ll~l)llle lIJ1t1l"'ł'ljJ!lITfC.\, Ił,,'(.,/lla 'Jotrzehy omówiellla możliwe- do przyjęcia, szerzej o cd n Ankarloo, G. 1lclll1ingscn, Oxford 1993, passitll. Iylll \\' /;'llr~l' ,~'10l/('1'I1 �260 do uznania czarownic za sektę religijną i masowego ich prześladO\I·aniil. l'''i-'Lllh o II rogiej i spi.'kowej wręcz działalności czarownic istnialy nie tylko II' wiekiIch X V -X V li. Icu I'llll niL'1 Iml;ih częściowo przyjętc przez naukowców XIX i pocziltku XX lIieku .Ii1skrilll\Jll lego pr/:- kl;llkll' moi.e być kuriozalna praca M. A. Myrray. The Wilch-( '/111 III lI'e.l'lem le/lmlw. (l\ I<'rd 1')21 .Jak i dlaczego doszlo do skrystalizowania się takie)..'o obralll silbillU') ( " si~ krYle Id 1:- n' obrazem? Na te pytania odpowiada praca C. CiinzbuIWI. .lei lIylhlnie popl'I:cdmnc 111I" drukowaniem drobniejs/.yeh rozpraw mieszez,\cyeh się w pow,Iięlej teJlliltycL' ". .Iilk Ile "'I~'pie d" drugiego niemieckiego wydania napisal aulor s/.Cl.eg()IOIle ro,lllii\lilniil konc<;pc::ine pOl1lied/\ trzema kolejnymi wznowieniami ksiąi.ki byl)' Ilcryfikl)\\ ilne i CIęSIU dOj1"uII ad/;l!l' 1(> d" istotnych zmian w treści. W efekcie wydanie z I99] roku jest II istocie .lui. niL'l1lil! nOli il pritel Kilkanaście lal naukowej pracy C. Ginzburga nad lematyk" cIarOIlIlic doprollild/ilo do lego. IL' otrzymaliśmy książkę o pierwszorzędnych walorach naukollych. Zakres podWI:-ch badali ulll"illwil calościowe pr,ledstawienie dziejów i ewolucji pewIlego Icnol1lellu. I lak pk lil)..'ildnlenil· .1'>\ obszerne i wieJopłaszC7:yznowe, tak i dziclo wioskiego badacza uka/uje IIspomlliilny Il:nonlen ilL' wszystkich jego wymiarach, zarówno chronologicznych jak i lopogralie/nlch. W~/cśllie.i ":- l1lienione elementy fundamentalne składające się na stereot:- psabalII L'lilH1\\nie poddilne I"stah w pracy C. Ginzburga interdyscyplinarnej analizie. ł'O/lIolilo lu na uj;"1 nicnic iSlnlenl;1 II 1\ m obrazie elementów mitologii całej Eurazji. Po hliższym pr/yjr/.eniu się Ilspolrllliillll'lnu 'l<:r<:,\typowi udało się wyodrębnić z niego m. in. gerJnal1skie OpOli ieści o ..d/ikim !'ilnu" (II ilden 11..:1"11. mityczne orszaki greckiej bogini Diany, eurazjatyckie praklyki S/am;lJ"lskie. Ul hliiS/e naS/el11il kręgowi kulturowemu mity o przemianie ludzi w zwier/.ęw (ball\'cb milolo~I;1 "ilko!;ICIII;li Wszystkie te odlegle od siebie czasowo i przestrzennie clementI POliiUI II ,iI; II .Ies/ue di" powszechnie znany obraz nocnych wojaży i spotkall czarownic. I )mgajnhlk do Ic~,\ ,III ILTdzenia była bardzo długa. Swe rozważania C. Ginzburg rozpoczyna od analiz:- podubielisIlI' l.acIHlllal·1 llid/klch ""hL'C określonych grup ludzkich. Pierwszą grupą spoleczną Idaniem II loskic~o b;ld;lcza. "II \ bL'/I'II;'" ze spoleczności lokalnej, a następllie również pr/.eśladollillli\ hyli trędll\\aci. t\aslępnc II iek: przyniosły innych - szalel1ców, i.ebraków, kryminalist(l\\. i.yd(l\I· \\'.S/yscl oni hyli n;l/naCl"ll:. izolowani i ostatecznie zwalczani. Jcśli idzie o trędowatych to bardzo znamienny .jest ClilS i miejsce (okoliunuści) pIL'lIlSl>l'i: koniaktów spolccZllości europejskiej z nimi. PojawiCl1ie się triIdu lIa kOllt:- llelKie IHIWjC ,iL' n.: XIII/XIV wiek. a rejonem, w którym się pojawili pierwsi trędowilci 111Iii pli.-/ach I:ranei;r \;hiłająec się kontakty ze światem arabskim doprowadziły do pr/eniknięcia kj lropiblllcj clll\1(\h\ d" Europy i odtąd by la ona utożsamiana z wrogami religijnymi i poiil>czn\'ml. Slild tCl i Irędo\\;I'" f:uropejczycy 7.yskali nowy wymiar spolcczny - hyli postr/.egani j;lko a~cllci ar;d)scI. kll'>rl Lh zadaniem miało być m. in. zatruwanie studni i źródeł. f)ochod/i 1 do lq'o odl'aiajqc\ "I gl~I'! i nicprzyjemny zapach ich ciał. Podobnie sprawy się mialy I Zldalni. niechęć do nich 1)ć\IL'g,,wana była przez ich monopol kredytowy. Okrutna klęska glodu. klóra nawiedziła francję (II' slCleg<'llności .jej rejolI pd-I;lcll.) " lalach 1315-1] 18 zaostrzyła nienawiść wohec Żydów. StopniOlI'l) dopnl\1 ;Id/ilo to d'l 1I;lI/l1ecni;1 II~; obowiązku oznaczania ubrail jaskrawymi barwami. mimu że i.:- d/i IC II Igkdll 11;1specI Ij~" religijno-obyczajową swej nacji i lak różnili sir; zel\llęlrl.llie od spok'ClnośCl jok.alnc,ilu ,dc'l' nadmienić. 7.C próby narzucenia Żydom przymusu o/.nau.aniil IIhr,II1 pOdL'.I111oll;lnL' hl I: 11'/ wcześniej. W roku 1215 na Soborze Laterailskim nakazanI) i.ydom nilS/) II ;IĆ 11auhrania pskra" ( wstążki - żółte, czerwone lub zielone. Także i trędowaci mieli być spl'ejal111e 11;l/naUelll szare habity, szkarłatne czapki lub kaptury i cl.asem laki.e drelllliilne. IIldajilcc dOllośnl od~i,'>. chodaki '. Również w Nogarew 1290 roku nakazano lrędlmalym naS/\'1I ać IW uhrania Ii1.: (1 C. Ginzburg, Ihe 1983: Tenże, l'reSlllllpfifJłls NI}!,hf sur /.Jaules: la t-VifclJc.;I"~/f slIhhClf, "I\IIII(lles Wili .-Ij.!,J"{JrJa/1 L S C" R ('/lit., ."\C) 11/ 1!J1' SH/n'l!/l. 1<)~·1:lL:ILI.l.', 1)11' (/I/.f 'IITI'llft'ClUh i(/ł1.~(· ill( (i.'\( "FrcibclIler"125, 1985. 7 X Tenże, l!exenso!J!Jaf. 1:'IIf=!f!~~rllllg ClJHT//(IC!l'/ic!lcl/ (ic.I'c!l/('ilfc, Frallh..fll1t dill lJ. Robert, I,es sigl/L's {J'iJ!fÓI111e mi i\4oye/l .{t;c, Paris I sse;, s, 1 l ()O ~ l) I I.:łS l'vh\ll )\)().1 )(1 I ·t Ilfl' iffli! ,i{., j .;', f,'xc:!' li'r,;.· :1, �261 ['ichiacll luh r.,:ka\\acll) Cln\\on'! taśmy. Za oznaczeniami zewnętrznymi szlo przypisywanie ..\1: ląelOII\ m·· określon: ell eeell li/.yeznych i psychicznych skłonności. i:d/.i. k!llr/.y odn\/niali siy od olocz<:nia swą obyczajowością, początkowo sami tworzyli ,\10.i" odr<;hnc dzielnice (gcUa) dla obrony przed przcjawami wrogości, alcjuż po 1321 roku, jak piSie C C;in/hurg. ich gelta staly siy w istocie obozami internowania. [lolOrnie odlegle Oli tcmatyki czarowniczej rozważania autora prowadzone są zgodnie z zapoII ledliana \\C \\ stypie .jasn;\ i logiczną konstrukcją pracy. Rozpoczynając swe rozważania od tn;,\,'\\al: cll. /nkm I 111L1/.ulmaIH\wnastypne analizy przenosi na kacerzy i czarownicc. Pr/.y czym gl(\\\ n: nI \\;,Ik iem .icst tu \\ skalanic na tożsamość mechanizmów zachowail spolecznyell \I odniesieniu do ;1I1;Jii/o\\·anycll grup. Druga eI<;Ść ksi;l/li poś\\·io;cono c\\·olucji obrazu i dl.ialail czarownicy 1.C wskazanicm na rozmaite tego implikacje antropologiczne. Omówiono kolejnc wcielenia cech, klórymi zwykle obda1'/;1 si..: Qanl\\ nic.,: Od Diany-llerodiady przedstawionej w .,Canon Episcopi'· i jej germariskicll \\arianH\\\ .... I:ra\\ Ikrtll..:". ,Traw I klt--. przez mo;ską ich odmianę "WUtischend Ilcrr-- aż do ILkl,'lIl1o\\anego pr/.LI czas i wyohra;ni.; ludową ich XVI-XVII-wiecznego wizerunku czanmnic\ Idic I k\l'. Ihe Wild1. La Sorcicn;). Komparatystycznc ujęcie poz\volilo na ukazanie pelnego ,pektnll11 lLrytoriaill..:go i chronologio:nego I'enomenu czarownicy (od Chin do Anglii i od eza,,1\\ alHyeln: cll do ery Ilowo/.ytncj). Kolejne rozdzialy ukazują czarownice ukrywające się pod '\ Ilri10IiCln\ IJli maskain i I.\\ier/.ąt i stworzcli zapełniających demonologiy łudową. l tu również. pr/ehadany material pod \\I.gl,,:dem ilości i różnorodności może budzić podziw. Ostatnia Cl":ŚĆ ksi;l/ki nosi t)IU!: ..I·:urasische Konjckturen". Ty tul w pclni odclale zawartość ;ej Clcsl'i. (·harakler ro/\\ ai.;lIi lU za\\artyeh jcst naj hardziej spekulatywny. Autor doskonale Id~l\\al sobie I lego sPr<J\\c. leC!. stara I si.; przedsta\\·ić jedną z możliwych dróg interpretacyjnych. Illaid/ienl\ m. in. pn\hy inlerpretacji znalezisk archeologicznych IV grobO\\cach scytyjskich. \I kt(\r:ch male/iono sl<lrle na prusz..:k rośliny Canobis sll/h·a i powiązania tych/c znakzisk / prakt: k;lIlli ebtill: un: mi szamanó\\· (czarownic). Podobnie charakter domniemali mai'! r"/\\~lI.ania na lenl;1I implikacji kulturowych konIaktów w czasach antycznych cywilizacji cllrop"J,kiej I ludami ;Ilj<ll: ckimi. IV sl.czególności chodl.i tu o możliwość przeniesienia na grunt ,'I!ropei,;ki lransseksu:dn)ch i lrans\vestyckieh praktyk s!.amanów sybnyjskieh czy profetyunej II I cli!.) SC\ tÓ\\ \limo S\\ej ,I\skusyjności ostatni ru!.dzial pracy C. Ciin/.burgajest istotny, gdyż. wskazuje na llll\\l' IIHl/ii\\OŚCl i drogi poSl.ukiw;dl hadawC!yeh. NOwo7.ytny ohraz sabatów czanl\\nic ma. Jak j(l\\(1d/i aul(lr. kor/ellil~ niejednorodne chronologicznie i kulturowo. Trudno jest mówić o 1;lkimk,,11Iil·k cal"śc:(l\1 \ m i slrukluralnie 1.\\ artym archctypie. Przez przemiesl.anić rOl.proszo11\ ch elniC!nie element,·m i nakladanie anomalii doS/lo do I.aistnicnia w świadomości ludzkiej .Icdnoi ilego obr<l/.u nocn\ ch spolkali Clarownic i wszystkiego co się l. tym łączy. Praca C. (jin/.hurg:1 ,t;lra sic naś\\ ietlić wsz)stkie niejasności wokół problemu i. jako że udaje sic .iej to /nak(lnlicic'. j":sl godna polecenia nic Iylko historykom. lecz również etnologom. antropologom. ~II<lk/e po Cl<;ści i sdcjologom. f:r=ys=to(S=kllrlll/o\vski \lic(/\Sla\\ T r o jaiL IIjllDlllld:enie do elnnln,f~ii r'uropy. Orientacje. problem\', =aln::enia \\\da\\ niCI\\ (\ l!niwersy teIU Wrocławskiego, Acta Universital is Wratisla\·ićnsis \(,.'4. Ilhnolo~ic<l .'. Wroclaw I,)')·t ss.220. !'iielill> \" c:<'. KSI;!ikc ~1. Troj~III;1 mo/n:1 ch: ha potraktować jako podsumowanic pewnego etapu 1;llnl,'ICSO\\ ;11·1 autora prohlemal\k;! etnologii Europy i niwnucześnic próbę. pierwszą tak obszerną \\ n;Js/e.i lilnalilr/e (sl'ld pi,)uiersk;\). pr/edstawicnia rozwoju i stanu ..curopeistycznych-badal1 el!HliogiC!n\ch. 01'1;lco\\.anie składa si\, z d!.iesi\,ciu rOIdziałów, poświ.;conych kolejno: zagad- �262 nieniom terminologicznym. początkom badaJl, inspiracjom !llll\\nych kicrunk('m c:tnologlc/n.'el1 (ewolucjonizm, dyfuzjonizm, funkcjonalizm. strukturalizm) \1 studiach nad ludolV\'mi kulturami Europy. glównym w tej dziedzinie etnografiom narodowym, wybranym prohl..:moln Ilar,lll.' tcoretycznej \V etnologii europejskiej, mctodologicznym aspektom hadali, pot!ejmO\lan) m analizom niektórych slCr kultury (budownictwo, pasterstwo, obrzo;dollosć rodzinn;J. /vci..: rodzinnej. próbom regionalizacji ludowych kultur Europy. monogratiom spoleunosci lokalnych i IITesLLie .,ideologieznemu" kontekstowi badań nad europejskimi kulturami i spoleczl]()~eiami \\ieio,ć poruszanych wc Wprowad::eniu do etnO/aRii feuropy I.agadnieli (zlVi'lzana zres/.t'l ze /Io/ono~cla samego przedmiotu analizy) sprawia. że ograniczy siC; III tylko do dll (')ch najog<">lniejsz.' ch kwestii: charakteru opracowania i prezcntowanej w nim koncepcji "etnologii Furop\" O źródłach powstania książki sam autor pisze "moje l.aillleresO\I·'ll1ia Iym lenlalćm wywodzą się z dydaktyki", zaznacza. że jest ona utrwaleniem własnych doslliadCll'!i /d(lhyt\ ch podczas realizacji uniwcrsyteckiego przedmiotu nauczania "c:tnoiogia Furopy" i. jego zdanicm. "Praca ta może więc pełnić funkcję podręcznika-skryptu" (s('). (ltM tej roli wypclnić nic 1Tl(l/e. WprolVad::enie do etnologii Europy M. Trojana, co uściśla podlytul. jest II istocić OpraCl)lIanlCI11 tylko z zakresu historii samych badań w obrębie lZlI' etnologii I':uropy. I to I'aczej lI;tsko i II'~Idycyjnie rozumianej. Dość umowne pojęcie ,.etnologia hIlOpl'" ma IHlLill(·'.jn;\ konolac!,;. Il',I nu zwą używaną dla określenia z jednej strony ..przestl·/ennie·· wyd/ićlonej d/icd/iny podcjnh'wanych przez etnologów budail. z drugiej samego przedmiotu hat!a\lc/ ..'ch /;Ul1lcrĆ:;(lll;1I1 (z powodzcniem realizowanych także przez nic-etnologów). I Jniwcrsyleeki pr/.edmwl nauC/an!i: .,etnologia Europy" (ze względu na wymiar zaj,,:ć i zakres problematyki. lilktyClni..: IIpr,)1I ad/cnl~ do niej) winien być raczej zwrócony w tym drugim kicrunku, a eclem I.aj:;l· pOll inno być II S/Clególności ukazanie w ogólnym zarysie historycznych procesów kS/wltO\lania SI:; kuliUIO\lći!" i etnicznego oblicza Europy oraz przcdstawicnie niektórych aspeklllll /rll/nicowani:1 i .ićl!lh)~ci wybranych elementów "iudov,rych" kultur w Europie, Pewną próbą czynioną dziś w Europie rozról.nienia etnologii I:urop) .jako d/il'll/ln\ h;llL:!1 uprawianej przez etnologów oraz samego przedmiotu analizy .jest określanic tej pienl's/cj tenninem "etnologia curopejska·'. Nie jest on oczywiście jcdnoznaC/ny, ale \\'\T:I/anll pr/u. \1. irojand jego zdecydowana negacja (s. I O) musi budzić zastrzeżenia. W nomenklatur/c zachodnloeuwpClskicj to poj:;cie odnosi si,,: przede wszystkim do europeistycmic zorienlOIl;lIlej ćlnologii la nic etnologii uprawiane.j w Europie). jest wyrazem odchodzenia od tradycYlnćgo Il<Ue\1I1iel\\d. COI;'I szerzej pojawia siO; nie tylko w tytulaeh oplaeowali, ale i nazwach ćlnologiClnych in:;l\ IUI,"\I (np. w Rerlinie czy Lund); co wi,,:cej formę przydawki przymiotnikollcj stosujc ,i:; \"nl tabe ,!i~: okrcśleniu ..narodowo" !.Orientowanej etnologii w pos/czególnych krajach (t~lkl cl1;lr"ktel 111;1,i:: np. terminy "etnologia szwedzka" lub "etnologi<J francuska") Etnologi:; Europy M. Trojan traktuje jako wydzicloll<l subdyseyplll1:; etnologii. ogl;JnIClon" glównie do "syntetyezno-porównawezych studiów nad kulturami ludO\l\lllI n"s/ćgo kOnl\nCnlU" (s. I O). /. tym równicż w pełni zgod/.ić si,,: nic można - ;Jrgulllellll)\\ doslarC/a ,am;1 pr~lcd P%stali my przy dwóch. Po pierwszc. przeprowadz.ona pr/.e/. :Iulora ;Jnali/;1 ,IOS(1II~1I1\ch dlli;I'! \I' europejskich hadaniaeh porównawczych mctod i /.alol.ć!i lelll"el\Cl.uo-mctotlologiCl.n.' ch ,!:Ib" rysuje subdyscyplinarny charakter (specylik,,:) etnologii Europ\' (SI.koda. żć S/ćr/c.j nil' prlc'dstawiono prób jej organizacyjnego wyodr,,:bnienia). stll'indza - ..i:lnologia I:urop\ nic .ićstiedndj, w pełni swoista na tic ealej dyscypliny" (s.Só) .. kst olla raczej tylko d/ict!/ln;1 hadali. I lO o eharaktcrl.e interdyscyplinarnym. Po drugie. etnologi:; ":urop\" mo/na (na!ci.y) u';lktOIl;I( 1;1j.j, jako sumy poszczególnych etnologii narodowych - \lick partykularnych opr;lcolI ;JJi pOll -;Iail c:I~ w ich ramach dostarcza wil,:eej \\"iedzy o kultul7e (kulturach) Furopy i proJlo/\ ejl jC'j ćllll>l,'gic7.nej analizy niż niezhyt udane próby ogólnoeuropejskich UjC;l'p<>I"<')\1 lIall c/\ ch pi'l>: o 1\ Iii zresilą sam autor Wprowac/::enia do etnologii f~ill"()!Jl"..!.II;lezellić konkl'elll\ch Opr;ICtlll ;11; \I etnologii Europy zalcży od wielu czynników, ale nic tylko od ich Ill'II)IIII~IIIC1ćg(' >:h;lIaklc'ltl i ujmowania zjawisk w szerokim wymiar/.c przestrzennym. 'vV' tej d\·sc.' pl inie u,J:;ci:1 dol\"Clą(~ krajów i pojedynczych regionów zajmują nicjednokmInie miejSC": dOIliosIe. ;IClko!1I ick nić Inajd one etykiety "europejskieJ"' (s.IS5) Zajmujc si,,: \li,,:c np. an:i1i/;t ".' hr;JJ1\ch mono!lralii spokcz- �2()] nO~ll lokalnvlh w Luropic. klórej to cz.;~ci w pracy być nie powinno, gdyby ograniczyć si.; do prl.~j~ICj dclinicji wyjsciollej ..clnologii Europy" (szkoda. żc pomini9to w opracowaniu choćby kn')lkic OIJl('>wicnic etnograticlJlnych monogralii narodowych, nie wspomniano te7. np. o ..syntczic" _. !ro-'·o!kskulld". l:·urrJ!)(lIsc!le UI/u!er. Mlinchen 1963). W bi;lżCC dominujc statyczno-deskryptywne podejście do kultury i raczej wąskie jej rozumienic (VII. kultura IlIdo\\i\'chlopsh:a l. Chyba szcrzej należało zwrócić uwagę na obiektywnc \Jgranlll.cnia \\ rozwoju porównawczych. etnograficznych studiów nad Europą (odmicnne drogi k:;7[alto\\ania się etnologii narodowych w różnych częściach Europy i odmicnny w nich ,.stan" kultury chlopskicj). nardl.O kompetentnie przedstawiono rolę głównych środowisk narodowych \\ dzicu/inic etnologii Europy (Austria. Szwecja. Niemcy), zbyt skromnie. zwłaszcza angloalllcr~ k;lIiskiego. li'ancllskiego i rosyjskiego (radzieckiego). Właściwie nie zwrócono uwagi na cor,1/ pOll S/cchnicj \\ ~st~pującc w ctnologii curopejskiej rozszerzanie pola badali takżc na kultury i spoJccznosci curopcjskich cmigrantów na innych kontynentach (przykład szerszego niż geogrationc spojr/cnia na ..curopcjsko~ć"). We IFprowad:::eniu do etnologii Europy nie brak tab.e uproS/uel·l. nicdop(l\\ied/eli czy nieścisiości, np. środowisko muzealne z kręgu badaczy Muzeum .\ 1"1' II Paryżu nie moglo I.yskać na znaczeniu w polowie lat międzywojennych (5.77). skoro l11UZCUl11 po\\slalo II !1).'7 roku: M. Maget w Muzeum w Luwrze nie rozpoczął regularnych \\~k/;ldó\' / ctnolo,l!ii Is.7X). ale I. zakrcsu Vw. etnologii francuskiej (co bardzo nobi!itowalo to; d/lcd/in.,: hadali): l/W. dom halowy (s. J:i9-140) ma w istocie więccj wariantów (np. t\·y7.yjski). bard/iej zlożon<l .icstie,l!o ,l!ene/a: kloda wigilijna (bożonarodzeniowe polano) nic jesl tylko clemcntcm balh:ariskim (s 155). byla szeroko znana w świecie romańskim i germańskim. S7.koda. I.C bl<lżki nic laopatrz.ono w bibliografio,; - ciągła numeracja przypisów (ponad 7(0) hardzo lItrlldnia posz.ukillanic pcinego zapisu bibliograficzncgo źródla (niekonsekwcntne pisanie tylulll\\' cza.sopislll II cudz\'slowic. d/iwna maniera tlumauenia nazw miejsc wydania najęzyk polski). Pl)(z)nlone uII<lgi krytyC/nc nic umnicjszają znaczenia pracy M. Trajana dla etnologii polskiej. kj naj II io;ks/,\ wartości,! jest to. że IV ogóle powstala. żc jest krokiem we wlaści\\ym "-ie'runkn. i..c etnologia I-:urop~ stala się u nas dziedziną nieco mniej ..deficytową" niż dotąd byla . .!ac!!k Bednarski l!ilu!ogie /lo/JlI!ome. S~A1C"~ III I lro!}(}!og ii ll'spó!c::e,\'llo,';ci. red. Dariusz I--:r;lk,," I ')1).1. ss. 20(1. Czaja ... lJni\'crsilas". it. RzcC/y\\ iSlllŚĆ n<lSZ,1pcln<l .iest dziwnych rzecz)'. zjawisk. wydarzeIi. ludzi. Dziwnych. bo nic/lozllmiah-ch dla n'ls. pr/.ynajmmej IV pierwszym zetknięciu z nimi. Wielu z nas próbujc ową dzill ność os\\oić. umieścić \\e IIlasnym uporządkowanym świccie przekonali. znaleźć dla nich takie' II'~tlumaCl.enic. kt,'lre lIyda się nam możliwe do przyjęcia i zaakceptowania. Pragniemy 7H.\Zllll1ieć Droga. ktllra II iedlie do lego zrozumicnia jest nicrzadko barclzo clługa i nie zawsze prosl'l. I.ccz gdy majdz.iemy sic u jej kresu odzyskujemy spokój. czasami jedynie na krótką c!mile. I~o pr/cciC/n'lszc rozumienie rzeC/,y okazać się może tylko zludzeniem . .\ntmpologoll ie' i ci IIS/ySCy badacze kultury. którym bliskie jest antropologicznc spojrzenie 11:1rzcc/\ \\ isto~ć. n'l\\ Ilicż d.!ż.! do /rozulllienia lego, co się wokól nich dzieje. [)o zro/umienia d(\lhodz.i sic n;1 II iek sposohów. Jcdnym l, nich jest odnajdywanie. odkrywanie znac/eli. sensów zai:<tniah ch zjallisk kultury. Igodnie z. \"aSlUl intuicj'1 badawczą. Po dokonaniu tego następuje /azll~uaj prC/cntacja ollych intuicji. C/cgo przykladcllljesl ksi'lżka poci redakcją Dariusza C/.aji. pt I/I/u!,,!.!.!e /}{)/JII/"me. S~kice ~ (fl/lro!lo!ogii W,\pó!c::esllo,';ci wydana przez Towarzystwo \utl\r()1I i Wyda\\u·)\\· Prac Naukow~ lh ..l ini\'Cl'sitas" w Krakowie w 1994 roku. Na dzido to ,"-lada si,': siedcm artykui<'l\\ anln1pologów. pięć artykułów lilmoznawców. jeden literatnra/n:l\\c~ i jeden pisar/a. OpatrlOne s;ł one siowem wSlypnym D. Czai. Autorzy książki i'I!c'lbt:l\\ iaj;1 oyl<:lllikolli \\ lasnc analiz\' zjawisk wspl')iczcsnej kultury popularnej z zakresu �264 ti Imu, reklamy, telewizji, literatury, prasy. Dariusz C/.aja n,I/\'\\ a m\ c /j<l\l iska !Cnulllcll,llni kultury popularnej, czego podstawą zdaje si9 być pewna niczwykłość tych /jawisk. 1'.\\ \ CIajn\ ch przecież i powszechnie występujących. Fenomenami bowiem s,r Pal<lc Kultury i :\allki \\ \\<lrszawie, seriale telewizyjne "Dynastia", ..Twin Pcaks". ,,07 - zgioś si.;" MTV. pisllla crnt\CIlle'. powieści typu janta5Y. reklama. Autorzy tekstów zamieszczonych IV książcc. prz.edsta\\ i,q'lc i upisuj,!c !<:1l0Illc'n\ "Ulll11\ popularnej. próbują wyjaśnić je, zrozumieć poprzez odniesienia do mil{l\\ i Illilologii. kt<'lrc 'd odwiecznym i w tym sensie niezmiennym elementem kultury Niu.Illicnna .Icst lu \\ /,Isad/ie' treść mitów, przewijają się w nieh bowiem te same od wieków \I'It"i i prnhlclll). odn,i1cić' IllOZIl,1 te sam c co kicdyś archctypy i symbole. Zmicnnym wydaj c si.; 11\ć jcdynic kontcksl. \I jakim Inll\ są opo\\iadanc oraz sposób i forma tego przekazu. Od\\ icuność' mil(')\\ i ich .icdnoczC'lld zmicnność pozwalają badaczom kultury. w tym równiei. autorom oma\\ iall\ch ,III) "ul{m. lIa ppszukiwanie i odnajdywanie śladów obecności mitów w l'('lżn)ch przcja\\dch "Ulll1l\ pOPULIIIlC.! a to w warszawskim Pałacu Kultury i Nauki. a to w ja"imś serialu tclc\li/yjJl\11l. \\ rdl;lllllc' CI\ piśmie erotycznym. W poszukiwaniach tych prowadz.cni S,! oni pr/u \I lasn,! inluic.l';. Inluicii samej w sobie nic można krytykować. ale można to uuynić \V slo~unku do trop(·m. Ila J'I"ie' kieruje ona badaczy. Wydaje się, że wyobraźnia niektórych spośród autor{l\l' "s i'\i.ki punusi troch.; llaZI1\1 dalc"\l. kiedy pozwala im na dokonywanie wielce niezwyklych. zaskakuj"c\'\:h i daj'IC\ch \\ iele du myślenia, także o twórcy tekstu, porÓwnaJl. Niezwykłość ta bm\ iCIll nic l)(td/i 11\Ilajmnle:: zachwytu. a raczej wątpliwości co do wlasnej sensO\\llości. I)olyu~ to chocia/.h) prz\ r(l\\ 11;11'1<: bohatcrów serialu "Dynastia" do greckich bogów Olimpll uy Il)togl,llii n,lgich p:llliellck / Cia."" pism erotycznych do ikonicznych przedstawiell świ~tyeh. Rod/i si.; tli pytanic CI\ 1I"1\ Ie' znaczenia w treści obu porównywanych ~iawisk \V przcdslawion\'ch po\\yi.ej pr/y"bdach. ich istota i funkcje są rzeczywiście takie samc. a w związku z I"m uy /aprC/.ento\l allc tli 'Illalugic rzcczywiście prowadzą do zrozumienia opisywanych fi::nomcnó\l' "ultllry poplllal'l1ej·.' .kśli Ilic. 1\' nasuwa się kolejne pytanic o cel powstania tego rodzaju tcksló\\ .lak wynika z lektury mityczne znaczenia. sensy moz.lla liy pr/ypls;lć \\icllI \I'p('lluc'll: 11: zjawiskom kultury. Możliwe. że jest w tym jakaś metoda. "tóra lila dOpnl\\;ldzić do "oll"lu/i:. iż w dzisiejszym. tak szybko zmieniającym sic,: świecic, wci'li. nwi.lla odllalch Ic sam c CO pr/\'d wiekami wartości i symbole. Świadomość odwieczllości tr\\'ania i niCl.miellności pc'\\Il\ ch wartości dajc poczucie jakiegoś ladu, porz'ldku. a w kOllse"'\ellcii pOCIlIcie hCl.picClclisl\\ ,i .Jednakże Ilie wszędzie tam. gdzie byśmy tego chcieli. 1ll0Zlla odllalc;ć prastalc S) mbolc. () 1\ Ill. Jak również o picrwotnym waczeniu owych symboli. Ilieklór/y z.daj'l ,i.; z.;lIl1Hnillać'. CI) r,ljcm ,., ciala pięknych kobiet i równic wspaniale samochudy. Ilawel Jcśli 1;lsll·zei.cmy. Ie 1l1(')\\'illl) (l raJ L; kultury masowej (M. Sznajderman, Teologia piękllveh ko/Jicl). Met;i1llra pOIlIaga U,I"lIlli \\ ie'k zrozumieć. potrati wiele wyjaśnić. ale potrafi tak/e zapl·owad/.ić Ila trpp. kh')ry do zrP/.1I1l1icllla Ili, wicdzie. Nic na micjscu jednak wydać si~ może postawione pytanie i IlIC'/Hl/1I111IaL\ O\..a/'k powyższa aluzja w czasach. gdy wszystko można pO\lied/ieć. a slm\()m Iladać' sens i /llaClCllie' najodpowiedniejsze dla danego kontekstu. W miarę czytania kolcjnych artykułów można \\' pcwnynl nHHl1ellCie dOlllać' (l\ICllIC'i,lt:l"le'goś nadmiaru. przcsytu, wynikającego z ci'lgicgo powtarzania określollCi.'o sehelll:ltll illtc'rpICldC]1 rzcczywistości. odwołującego się do mitów, mitologii. symboli. arciJL'I) P(·)\\. "a\let Il1<IpC n.l uwadze założcnia książki oraz pomijając już problem zasadnuści użycia pm\ y/vcgo Illtl\kltw niektórych przypadkach. nasuwa sil,: wątpliwość Cly Ilie na/.h) I ch<,:lllie ';c'he!llal ('1\\ .ic'< wykorzystywany. Nadmiar. jak wiadolllo, niesie /e sob,! nicliC/.pieuel·lst\\U Zlllld/CIli,1. .\ teg" pragną chyba unikać wszelcy twórcy. Ijcszczcjedna uwaga dotycząca tym razem lekstul.bignie\la Iklledy"to\l iua. 111111110.'1'11,/':.,: .1:\1'iata.I'r::vGvnek do antropologii \Vspólc::esl1w'ci.. lest to tehl. "t('H'\' pO\l'\lal pr/CI s"n')C(IlI(' arytkulu zawartego w ..Polskicj Sztuce Ludowej. KOIlIekst\''' Ill' I / I ()l) I 10"11 p"d t\ 111><1111\ 11~ tytułem. Wydaje się, że zabieg ten byl niezbyt trafil)', bU\l iem tekst z\/i/%.l'./I /)(i/i IIlui'll I prcz.entuj::jc obszernie Illit pozytywny istniellia Pałacu Kliltul'\ i ";Iu"i \\ \\;JIV;\\\ IC i \\'1'0;[11- �265 ndi~!c.icd: nic II kilku Idaniach II micie negatywnym. przedstawia nam w tym momencie niepelny ,)br~JI rA'UI II iS\<lści. Autora mo/na by II i.,:c IH1S<ldzićo nicrzclclny opis zjm,iska, jednostronność i II I hii\rupść. slu/~lq IIdOllodnicniu Cly /obrazowaniu jakiejś tezy. )larzutów tych oczywiście iJhl/ll~J hl IInil-.Il'll· lallJies/uaj'lc calość pierwotnego tebtu. I,si'lika lalI icra 1(')11 IJil'/ kilb nie/lych artykulów, w których dokonane są nic w/bud/njące II telu Spl/l'cill (lII llpis i in!clpl'clacja I\;nomelH'lIV kultury popularnej. Dla nich mo/na si.,:gnąć po [C'II Ibi(lI, ~I Iektllra il'h I pCllności.\ zmusi czytelnika do refleksji nad otaClaj'leą go rzeczy\1 h!\lściil i In l' mOle doslillC/\ mu r()IInió przyjemności. .Halg(),.~ala :Ilaciejell"ska * '\ic' majcdncj IIpllll ieści o r/cuywistości ludzkiej. Jest ich raczej tyle, ilu Jest przedstawicieli 11~lllkhlllllanist\un: ch. Tladycp akademicka spowodOlvala wielostopniowc pod/.ialy na dyscyp:111\. sllbd\ SC\plill\ i II il:h IIbl\;bie rllnkejonuj'lce nurty C/.y prądy. Podzialy te, chocia/ lale/ii od ull\\ ,i1llnych pl~lkl 11 b'ldall ulch. apar<lt ury poj.,:ciowej czy ,'akorzclI ionych paradyglllatóI\, <I Ulllll\\ nl' II Ie!,'a.iil billi icm Imianlllll II wyniku plljawiania si.,: nowych sposllbób ujmowania ;\\ 1~ltaklllturl. pr/cllliiln postr/.cgania proCCSII wyjaśniania. Pojawiają si.,: nowe prądy, pr/.eks/talC"j;ICc',ic u'lscnl II salllOd/.il'lne dyscypliny . .kllni! I lakich dISc': plin. stosunkowo nicdawno zaistnialych, jest antropologia lI'spólczcsl1\hci. (·llOCi'l/ 11\ Ipnilil si.,: onil z <lntropologii kulturowcj, jej odn;bność jcst I.auwa/alna. Tak/c '~IIUi jej pl/cdstall icicle kladil n<lcisk nil je.i ccchy dystynktywne. upatrując ich, jak Wojciech 1\111'/1;1. prlcde Ils/\Stkilll II" I. spllsllbic'. II j.iI, i ,i<; bada Ijallisko, <lnic w jego przedmiotowym 7akresie, vlllcc intclplctacji. , "lllal!-,incS<lch" sl\;ladl, ktt'lrych !coria kultury nie podjt;!a, I mspililcji innylIIi d/led/inllmi nauki i sztuki, :i nlc,krcpOlI all iu przcd w:Tllzan i.:m S<ldów aksjologiczny.:h, h. \Ichl Llnlu sic od Ilj<;Ć"stcmatyC/.nych, micszaniu sposobów i poziomów wypowiedz.i. .\lItropologla wsp('llClcsności jest dyscypliną niezbyt I.naną i działką wą~ko raczej uprawianą. !dl. dot'ld w Polscl'. I)orohck w jej lakresie jest jeszcze bardzo szczuply. Tym bard/.iej cieszyć ;111l/C lilkI. i/ pojaw i1a sic na rynkll wyda\lniczym p07:ycja nawiązująca, ba, programowo w'Vcz :c.d I/uj'!GI w~I/.nicjS/l' I.ilo/cllia w sbzallej powy/ej cłyscypl iny. Mit%gie popu/arne IV) clanc w I ')')-1 roku noS/.! pod t: lui .\~/..ic(' ~ IIn/m/)(}/(}gli \j's/)(jlcesl1o,~ci i są pracą zbiorową, skladajflCq ,ie' I kilkllll;"tU csejllw. ()g('llny proiii i sto.sunek do badanćj rzeczywistości przedstawiony jcstllc '''lcpic prlCl jcj rcdaklora Dariusza Czaj.,:, Czytajilc ów wstęp staralam sit; wychwycić stosunek ,h, tr ••d:cii hadawCll'j. do Ja.stanych" praktyk naukowych. ustalell, dorobku. \\iszak l. punktu \lld/Cniil antmpo!o!-,i i tr'ld: c:Jnc.i, antropologia wspólClesności może być postr/cgana jako nurt luihardzić,i kl\ 1\ unl. nicmal/c rćwolucyjny Autor wst<;pu bardzo delikatnic, ale i stanowC/o, !"'lkjllllljć pmhknlillyk<; spćcyliki antropologii współczesności i jej odniesienia do tradycyjnic ul'rdlliiUJĆJ antmpologii kllllllmwej U) etnologii: "Nic chodzi rzecz jasna o jakiś radykniny. "dWi"('11 od «nju')1I liilO/\cicli». od klasyki etnologii". Raczej podkreśla odmicnność w podejściu d" hadan\ rh lag<ldnic't"\, dostr/.egając takic wyznaczniki reprezentowancj gałę7.i jak sztuka Id,l/ill ic'nia i surrcalist)un\ sposób poslr/.egania kultury. "Iączący sztukę i metodę, wyobra/ni,,: i intekkt" ,,'10 opow icść o ohrości swojskiego, o niczwyklości zwykłego, dziwności banalncgo, '.1 ~1/11l\'U IlIl'wazne!,'o ,,1\'lko" w jednym akapicie mo/cmy spotkać 7.arzuty w stosunku do '1'111 dl pmccdllr had'I\\CI\ ch. "Tc siekicrą robionc podzialy więcej zdaj" się mówić () ich Iw,',rracl1 ni/ o r/cuywistości. kt('lril usilują nazwać. Arbitralne dekrety byly jedynymi .. tlIlW o,\;nlli Ila istnienie» t) ch kultur". Ostra to, ale nicrcwolucyjna obrona "rzeczywistości" przcd nar/llceniclll nil ni., si'ltki pOj<;l' w postllci grubych krat i przed dowodami wyssanymi z palca. Nic �266 jest równ ież radykalnym odci~ciem si~ od klasyki (wrycz przecil\l1ie) UpalI') Ilallie "kollklctll,'~' \ zysku poznawczego" w "zbliżeniu kultury popularnej do kUltiii'\' ludollcj", chocia/,. ,I mOl,' zwlaszcza, gdy ..najistotniejszym wyznacznikiem" ki dlugicj hlabl ..mit)Clna perccpCl,1 rzeezYI\istości" Przewodnim lematem lej pracy jest kultura popularna i ,ic.1Illilolol-'lCllla percepcj,1. \\' ram,lch tego poszczególni autorzy star'1ją siy wydobyć symboliClny. 11Iitolol-'iClnl 1II'IlIial eakgp wachlarza zjawisk funkcjonujących w kulturze, Od serialu telcll izyjnego, Ili(kokllPU, l'Opl/O ró/ne aspekty reklamy. literatury po kompuler i Palac Kullllry, Ponlella/ anlojogi,1 ,klada SI, I 1-1 esejów. nic b~dy omawiać poszczególnych szkiców (krótkie proentacjc lallarte S,! lIC lISkpi," Nic ehel,: robić wyjątk<lI\ i wyró/niać jakiegokolwiek artyklilu, ol-'lanie/e si, do kl,)tki,'~" scharakteryzowania lej książki jako calości, .Jest to praca o charakterze interdyscyplinarnym. o Clym Śll iaduI 1;lkl. i/ pololla e"ejl'>" ie't autorstwa antropologów, druga zaś - lilmoznaIIC(lI\. litelaturo/llallC) i pisalza, !n'lJdui,' 11' zdecydowanie wyraz w charakterze pracy. którcj różnL' ohliua pml i'iI,"IL' S'l z grllbs/a I dl'lra:"· terami dyscyplin uprawianych przez aUlOrów, Mamy tu do c/Ynicnia nic lIlko, ,iak laUIl<l/d D, Czaja, z hranżowymi różnicami. odmienności,) stosol\anycb j,z,'k''>11 i Stl 1t'1\11111'0\1icdzi, ak i z doslrzegan'1 przeze mnie różnicą w rozumieniu antropologiunego pode.lści,1. .Je,l lo laU\l a· żalllC wyraźnie, gdy zwrócimy uwag.; czym jesl milOlogia II' IlJyciu povl'I.cg(',ln) ch aulorÓI\ Z jcdnej strony mamy mitologiI,: pojmowaną szeroko. pko pe\l ien Spos(',b \I idzcnia Śll iata, ,i:lk,' pewne struktury myślenia. b~dące podslawą kulturowego ur/'ldz,enia rzel'l.l'\I isloścl. I drugi,'l strony mitologia traktowana jest w'1sko i sprowadzana jest do OpOlI ic:~ci, 111i11')\\, kOllkrctlll,'h systemów mitologicznych, Owocuje to oczywiście pewnym rozdilli,kielll eksponO\I anI ell Ihl'ekI{jW. ukazywanych kontekstów. tworzonych obrazów, (jd) .Icdni koneentrllj'l sil; na od,I;lni,lIl1t; milOlogicznego porządku naszej pOlOczności, s/,ubniu milolo!!iuncgo proc,"11 \\ C111l/iel1llln~ ludzkim myśleniu. drudzy usiluJą odnajdywać analogie pomil,:c.!/\ konki'L'tn) mi IdIlI/Clli:lI!ii. /;Iklami. sytuacjami l, kultury popularnej a konkretnymi histOrl,lIl1i, prz) pOll iC"eianll, 11I11.111i: Oczywiścic można tak i lak, Pojycie milU .lest \\Ieloz.naC/,ne, II leloplavC/1 InOlIL', symhollonl,' wyrzucające nas w kosmos, Nic mam nic przeciwko prost) m IInlllol-'ll\lIl, dO'/ukill:lI1iu ,i<: Ie'!', II badaniach nad kulturą .Jednakże gdy do mitó\\' podcllOdziml wII'IOllic: II lcn SI"'''>!'' dokonujemy pewnej redukcji, pozbawiamy opis sll'oistego II I lIlIaIII :lnlrol)(,loglC/n,'~,' Pomini.;cie szerszego kontekstu milologiczno-kullurll\lego 111:1.leSICIe d,dsze konsL'k" en<:;<: Sprawia ono. ;i.e brakuje pewnego zaplecza kulluroll'ego. w kt('>rYIIl mO/na l" osad/jc' IIS1,d(l11l: analogie, Uniemożliwia lO jakiekolwiek odniesienia do rzeC/YII isto,ci, lalI ieva mil i ,iego anall" gie w radosnym żonglowaniu, Sprawia to. że "konkrelnl I,ysk pOlnalICZY" 11'1\1n:1 sic lelII, II pl" czynione konstatacje stają sil,: ..arbitralnymi dekretami", Ale i II laki '1)('S1,h 1110/1111n\llIlle'l opisywać rzeczywistość, Antropologia \\'spółczesności dopllvcza sąd\ odalllorskle (" tl m 11:1\1 c' te aksjologiczne). ale docenia intuicjI,:, Naciągając troch, to ostatllie l:do/clliL' mo/liii j,'. stwierdz.ić. że niektóre artykuly odważnie podjyly postulat) anllOpol(\gii "'IH\lueSlIO,ci, ,\ ,Ic,:: wzi,\ć poważnie zalo/enia wst<,:pu, dotyczące po/.l1a1IC/ego charaklClu dl snpliny i odnOVelll,j sil,: do rzeczywistości, to zdecydowanie nawet je prz.ekrouyl', .lilka to zlltClllles[ PI:I<::I' Pomijając zbyt dużą polaryzaci.; antropologicznego W) miaru nW/lIa VI określi<.: ,jako Ib\ [ nieśmialąjak dla antropologii wspó1czesności i zbyt nienaukOlqjllk dla anlropl>!ogii klllsle/l",! Dużym plusem tej książki jest obszar poruS/anej tematyki, KultlIla popld:lIlla .Iest.jllk pi'/c D, Czaja. bardzo istotnym nośnikiem znaczcr'l. SenS\lI'. l1\'ć n1\\/e naj lepie,j II I r<l/ai,lcI ch [", co nazywamy wspólezesnością. dlatego nic mo/na lwierdzić,. iz ,1:11111\1 i lelIlai IIieiSlotnI , hLlhl �267 ,\ndl'le.1 ,1 i I' ~ d. I.eeh I I' Ó l. C\r,a17ie OdllliC'17I1(),vĆ \;Iukolle I'\\\:. \VdrS/,l\Id Il)')". ss. :n(l. rot.. mapy . ..../lIi . ./o,i·kllll·i. i'ro"\, ,',I{)1'1111 l'III/TklJl!'i 111'ro.v!i lIie ::nając I.. ) II' ohl'lJllie l\, 1!/.1·IIIi.illll' "::\,.1/11 hrllklJ\!'alll Ulllilj('tllll,VCl 17ienmFi,ici IIdr::uCOIIVCh, adresując i lIieIOlel'llllc/a. i he:: lI'rogo.ici ją do W) uall nietl\o do «ohcyc!IJ" llie-Cvga17ó1F, lak::e In'h. tolerilllcji" Ikd) kaC!,1 skicrollan<l do SI\(lich d/ieci pr/el Andrzeja Mirgy i Lecha Mroza i przedostatnie (,Lillie I ich bi,vki (\1:(1/1/('. ()c/llllellllo,vei Ilielolerancja. precyzyjnie wskazuj,) na intencje pr/l ,II iC'GIj;lcc' illl prl) pisaniu pracy. Podtytul laś jasno okrcśla poglądy tych dwóch etnologÓII. l'r/l,idcllll. t"g,1I1<l i Polak<lnd istol.,: stosunku do Cyganów ich niecyga(lskiego o\ouenia . .\kt) II n<l pOSI;111d haddua kultury pr/.ceiw Ilu. niesprawiedl illości spotykajclcych pr/edmiot .'c~o h,l,hll'l c/lml ieka 11\'1<1II polskiej elnoJogji obecna "od 1'1I\·s/e". iero/dzielnie blczyla si.,: I !J'lIlk,!. ellllćhl II Gd) ni /ycill !arii /namierowskicj-Prlil'krowej, ze by przYllolać tylko postać. klllr,l II ieb/ość I uas Jeszcze pamiyla. Przymajmy jednak. ;ie postawa laka 11')'lVolywala nic Iylko '/;lcunek środml isk,\. ak kto II ie cz.y nic c/ ..,:ściej _. także pCII'Il<: lekcclla/.cnic. posąd/.cnic " br<lk "n<lukll\1 ości" I>latq~o. nail cI gdy pisal iśmy o ludach, na których dokonano ClI idcllIn\ ch Ibl,)dni. <lspc'kl mOraiii) poj,l\I ial si<; co najwy;icj gdzieś w dalekim tle. mocno zazllyCl.aj 1()/Cic'lic/oll\ I l'llllć Ilid<lć lU 1\)Ta/nic wplyw nauki pOlytywistyczncj (a mo;ic tylko kompleks i1llnl<lllisl\ Ilohec' PI'I,IT<1Llnika). lo jednak cz)nili tak równicż ci z nas. którzy od zlviqlkll\\ ( PI'/I II II i/lllelll glośno si<; od/egnyll<lli, / pc't ik ch\hd rO/umi;1I1cJ ..naukollcj ohieKtywności" zaC7ynamy si<; II·y/llalać. Wystqpienie / "Ii iSokokIl icz II roku Il)l)·1 nd kon l'crencjach II' Poznaniu i WarS/all'ie o postall'ic etnologa ,,,,hc'c /hrodni lIojenn\ch II In lej .Iugoslallii. pelen pasji glos Mariusza Kairskiego o losic Indian \111<:1'1 ki PoludnimIej i ludności niekt<irych krajów ali·ykmiskich. przejmui'lc)' referat Michacia \hdalli o ckslcrlllin<lcji /\sITI.ju\'ków wygłoszonc na tychże sesjach ". a pr/.ede IIszystkim i'"rd/o 1\ ulilIc. <lkeeptuj;lce prz)'j<;eie Iych wystąpiell przez wi<;kszość zcbranych. 10 przyklad\' ,II i'ldc/ącc. /c. sklani<llll) si<; II' slrony bard/.iej otwartego lączenia postawy etnologa - hadau.il kuliliI') I post;III,! IIHlI,tlncgo/.aanga/owania. W takim też duchu napisana I.ostala ksią/.ka Adama IJ<l11I"/,1 pod 1111ll(\\ln)'llll\lulem ,\'ii' h6i sil' Cvglllla "', PI'aea Andrzeja Mirgi i I.eeha Mrn/ajcst 'ol !cc pr/e}lllelll "g,linic.js/ci tendencji l'(\j,lll ienill Sic'. :1 1·'luc.i lIasileniu. ,Iktywnyeh, wartościujących poslaw etnologów wobec h;l,\;[ncl I/eUI II IS1(\.śL·iIllUS/,t 1(\\larz) szyć dwa pytania: czy takie podcjśeie nic ciqży ujemnic na '1;11'1"Ś<:ilI'IUk(\\le.l ich pracI" or;ll uy jes!. II Janym przypadku. potrzeba I.aj<;cia takiego lIlaśnie '['"1(\11 i,k'I" "si'!//..<I .\ndr/ep r--jirgi i I.eeha IVlrOl.a jest I.nakomilym przy/..lackm. je zaanga;i.o\\'anic 'k'/lICioll e ,1111(\1"')\\mo/.rl<l p"iąu.) Ć I wysokim poziolllcm nilukowylll . .Icst te/.. co przy s£eruko ,,,lr<:.'lIll;11111ll pr/.c'slalliu b'lI'll/.o istotnc. napisana w sposób przyst<;pn) dla przeciylnie [lIleligclllll<:gll u.ll)\\ ieka. \utor/l skupili si<; kolejno na genezie Cyganów. ich jyzyku. strukturze wewn<;trzncj i wiy/i c'tlliullc,i. ,poleuno-<:konomiun)'ch ralllach kuilury Cyganów. ich religijności, tojsanlOśei ,'llIlc/llei i ohccllości II kulllll'ZC nie-Cygallów. PodziaJ len pozwolił im w sposób systematyczny l"prezcllloll <I': lIa.lII<l/.lIicjs/c clelllent)' d/.iejów i najbardziej charakterystyczne cechy kllltur)' \1'1\ slkicll (" g'IIHill. ze s/uególnym jednak uwzglydnieniem Europy. a zwJaszcza Polski. Wąt!'IIIIO'CI 11Ildzi 1\ Iko z;\.S<ldnllŚĆodd/,ielenia części ksiąi.ki, poświęconej strukturze wewn<;tr/nej I II [ę/i etniullc'j od u.,:śei olllall'iaj'lccj toi.salllość etniczną Cyganów. m/dzialami na temat spllke/no-ekonollliczn) ch ralll kultury i wicr£eJi. ",tlei.\ podkrcślić. /c Andr/.ej Mirga i Lech Mróz nie tylko przcdSlilwili nam aklualne 1I.'lalelli<l Śll ialoll'l:j c)ganologii (por. przypisy i bibliograti<;). ale te/. wnieśli do niej swój istotny. " \1(1\\.1 ',;kll "':/':'1 PIIL'/ III tl kOllk'IL'l\q;ll:h 111"1\1111I-:llIl)It)~~11 l In ....1.\ lIII 1\ILllL'olo!-!lIll:lIIPloglll'i\N :":\ pob!.." 1I11c:Jzy ludoznawstwem i alllropologi;:f' (zorganizowanej \\" maju 1()<J4 Kulturowej łlAM w Poznaniu) i .,Konflikty crnic7.lIc" (przygolo\V£llIcj \\' grlldullI \V Wars/<lwic) Malcrialy' z ohu sesji \V druku. .. Ll1HJI(l~la t\lIllOpologii H;1I1os/. .\"/(' h,i! \I~' (·l,'.!,lllltl, SeJIIY ]l)t)..l �"It .. \\; '1':'0.1 JIf\,lfti iI' \\ -1.lIl1ill.y I" T!,','ltl)S I \'!-),'IP 'Dl '111'11/ \\\ -I."'IIIO~ IlJ,)1II ;lIII I.)~O/S~,'>III ,);lqll.'\1 ?~Ol;bltl [;I[lIll1rl!lI od m ,,[I;];lll!.IIS Iq [/PIHI tl"I.")~11 ''1 I"!,II\\I "I -/''.'I.IU \I yl !""I [ "!,!I II Ul li!;] \) >,'II.'I.','1.1U \' '" "P '1'\/' 'q,w \1I!I\p"d l.1Sllllll;]qJ,1 I'JI \, I" "I II IlIhl:O l,ul'\ 'I,)" 1 0,),1 II 01",~0 llI"I'j:JlqO IllU/,\jHUIl.l :JlI.plq'jll l[,)['ISllI:;],i:111 Dl \, )-:111111liII -iii/,WI[1 :'lIS i:['Il'jIlZSO(] ,ii'sqlqs \'!"I,llod 'I,'! ','!llIl!d /,'1 " 'IV1!,,~ ll'j:lIUP /:J/.ld ~i1II'''" ','I/p;]) -1"'I.\lolil'o \/.Ill1'lI: 1\\.)r.'l/p i'II!I\lI!UI!ISI!/ HU 'Ille,!)! r.)DI!}1 [ II pll I ',)IIlJlo'jod :11:1"/.1] '" Z 'j:1Z\',t\11 ,II oii~:lHIlUllUOp '(I';-,,\lo'jUl 'jRlq 1I0.l]S ljJ'\i'Sqlqsleu IIJlo,\\S "/I'wq """'1 I 1I:1,\IIA1:J.I'jI1D;'U'j ?:'lIUltld 'lIpIlI lj:l,\1 \lIP I~ZSr:lIUl0ISI m\IIZ:1,(.Illlslq unw'jJz.lu IIIJllAI.I]1l "lU :Jllle;}.i,) SIl'l IIBJ~IA\~od IlunS i,) \lOlll,'lIl')I" 'lIE'j:JI:lOp 'I,) \1I11111~ [ [1.10)>;[11 0l' iill[ '1II')I''1''''.I~lh'U l'i!IOI' q,"!,1I11~JI od i'IlI' "l.nIlJ;] 111I l'r,)I!I~ld"'llll l[lI"".IWou "/!'II:q EIII:JI;]0IOIl),' m) ljJ,(zsIHP IlUt~'jllll.l;'lI'j IUI;\,IIII'(OlU illl\l;}:Jl:Jzsod pllU OU~OI<l:\1S OUJOIU '1IlUp:Ji'l:q ,(Z::lUJD I'.IIIJIB]Sn luoq9.1c1 ;lJ1:zs,\Z.W\\01 'II>V 1![III~IO\\PO "lIpOąOAIS ?~OP Us "UBISZO.l :J:Jzl~ls'j r"lll.' ~I!I' 'IS"r \I'!IUlIlIO.l/ qo,ou, " 1I11E'jdl:UI IIU,illIJI,\'n 'I~I Illuds I ,(zszlją :JIUZJlllli' Z UI.(p('ll'j :\IS "rl!)S HIU:JJ,,(j\\lj:111Bq9.1d o;bz.I;)r 1l[IIr.UO'jOp IJ~:\Z:J Al PA\IlN oq ':J'(:J/,ljSOp oil OIl\)Eł 'jllll:Jj,,(/,}) I:llnSOU 'II ~BI ,11\ljl:l/pLO.l 'lj:l,(lId~lS0p U'j11l1:J),(ZJ Iqp q:J1 'O;bDISAIO:1IJ IUI'js~m;}'\:1 r:JuOJ~I,\I~od 1,'pIUi' 0l' ;\1Si~I'1l10'''PO\Z.lOltW lHIOLS'j:\I.WI. (M\O'jll~P()P 1:1~O,\\()IPL\\Il.lcl '1J,\J\)lhd;')lS'\M [ E)sii'.lbi'.ld '1IlOllllql!'jS ozp,mq IVI 1';-,]llI;1.10Il!.\\ q"HII:I./PZO.l 11\ ·1:J~:J.l1 ?~oll.\\o,ml)l) i:1l/p.lEq I!:1I!illll"~,T/.Id ,)111111.'1;) bl,WUO '1"1 'l[] \1I/')~IE.I;]Ol'[I!,1 lI,'!,!IS[) 'l';-,III{l}d 1lI.l\l\\'I. 0'11'.1' '1:JIU]S1Il/ O.l"IUOp ''\I~).lOlIlV UlI HI~pIW :1111 iiz.lOII1Il :lZ '?II~J.I'jpod lp.\IIll:J:\I.\\~od J!~lU,') \11l!1I/,,,1 01'!1Il 1l\IO~li?r,i \I 11:11 ,v ! 'II"II.P"I.\\ :JIU ,i:1qo IIlJI:1,\Q.\'I,td ll:Jz.ld I1S;'I.I'jo lP,,(JUZ:J,\)OP HZ:JZS""'\\L 'j:Jp\)J'( q:JllI b[l!1 ;\IIE)SOd \"0111 I>UOIII\\I!,ldIlJIU '1"1 1 .\lOIII~;1i,) bZ:1I~.1Hl Z lwp:Jr H/OU I:Jl~;';:\1SO'jpH/.I uU'/:JI;]'0II::lIl:1;]' lj~J(),\IS AI lUI P~oIlD"lods ,,,<lII".1 :1:Jqo'\\ I1PIlI '('\J\l.ld ,ii \lI)O)" I/\q 1'110.1'1L\lO'jIUI::l],\/.;) llI:illHp rnZJ,\"'ZW; 0p\IIl.ld IpE'jIlIO.l'j IIIV ',\'D"Z,I b'joą:'lI'J 'lll<lII:J.I huu\\O,ml'j:lp ,II :J/S,\\I'.Z Ipi\:Jbl:(z 'j1!1' '1I11)ISIlI r",1S ;lIS,'.I~O Illil\\ \do.lll'lllPIIOIII!;]\,) \.l111111~ 1"'1~"n:;] ;,"1I1'0'l,'!!/ q,'1l11 ,'IN 1!/sld 1~II/.1):'lU,II:JZ IlZ :\IS 1J:J[zp"IAlodO p\.qii"'I.lu l:uI~.\\,izt~u 'lp,iW\\OUL\\od III 11 I.Ill1 \.IJI '1!,)SI','[11l0/111' ) \q/ '[I!.Iq \nl~IIlI1[1 "'Dlqmq po I:1S01l/')II:1 1,"/llp I.'[,),V,IU II~[II "1"[ !~[I! '\I','IlI!;]\,) -,'I I I i!rlll.l:~S\\ li') \1I1!/1!1.111111[[[ /lqOP\D "llil![lll":'1!/[[ '1,'lll \.I01l"0.l011ll! o3;nll'I;lII".1 I f:J1l),,(jSU 1 "UOJ]S :JI OU'\\9,m'l If:JUldHP1! UIIVjsod ,II) ""I1!\lllllIl'\/.ld ll;]",)qo Allp,I:JL\\OUUI 'llLUZ,\]tąU;}OP 0<1,,1''I Il'j'lh\\z 1,'Il[,)) I!II l:i'p,)[ II )s~I' I [;lOloUI:<l,\:1 h\IOII:I,II~ 'S) I!II!,!IIIOI '''Z.lOl I J;)SO/ 111)UI:;i\,) ,\'DU:J;; 11'j'/llL\\Z ~Z:l)Ol!Jlj HOAIS '11.\11nsp:J'I.ld li ,)II 1 /,'1,11' '1!III,V,)"IO 1lI1 ,,(U1rlu'jl'(,,,/\ pO :J1S".I'jO ,II bl:'l~OUrl;)II;)J 11~'pi!I;)OU (1II,iIlD,\.I0]SIII I!II r:J1 Z "',(.)lIn lU.il Al JUUI ~['flS,(I.SNI I 'jn[' 't?) 1U:l)ocillj I 1!;],III''\ 1':1/.1pIlV 'l~DU:1;] h~sL(pul 'IIIHII!;] lj:ll rJUAI,,(l'jl'. 'I'j('his'j IlUnSHZ:JlU,\lIIl'j,\)ods Op l:niq.ii'.Id \:W.l11li' I 1:1,\I0:1SI'''"11op) lll\l'lE'j'\PIU 'J"~.I'j1U \dIUII:'1 ,rJB1HOllkp ;lZ :\IS 1IIlIS :JIU 'i\\9'j,(PJ::llj,\z;, I.',,"[I[;-;[[",I '( Lt'- L~' A\ P,\\ IlHU:JIU 'Jlllllpl~ISOU 'jI'.Up:lr I 'j1~1''lj:J,(urriill::l.l (,,;l'l~.1 '1Il,)pi!I;]OlI 'l[,WIlI,V,[,'''' po qSIA\OpO.l~ I'.'jll~ 'lhl?lU.lOj:J.I 'I:1\\IO;):1D/S Op :1IU l~llI) '''''lil!,~\.) [ Iq \li ,\1 'hl:l~lll.l lj:J,\:Jhlp.L(Z.ldSdIU ozp,lllq lj:JI mphnocl "[il'!lI/\\I :",,' I';lUMHp ,\llIr.U/I [':'>zsnll :l:140,11'''I:J~IA\,,(Z:lO j;)IU:JZ:'lZSO.ldll :l1'jI:1L\\ Ol 1'j:'lIZp '\I'),'\lI!II/\\\ lI;l1 1:111\\.1;]0101l1!;] \,) \1U.''1''qlll lU,,(1 '\nu [':JI:1~ll.ldrell '['''Url;)'1:J.I J;)~OUi'qOlU lj:'ll '''III;);)qO ,)i:II~11I1l 1111 1!!'1'"1/0d If)!! 11I!1"'1l1II ,,0,'1 'Al9.10l1W HIUJZOIHi' 1!lq:\p'l ':Jr<1I1.1p Od '(l~III;)ZpOJpO lj:J\l'łII~z:Jod I 1lZ;):1I,\\ O ,\/p"I.II"11I 1,'[l'I!1 II 1I:11l1OI,IU :"\',\lIIl,V~,IIh!/ 1\ r~I'jS~m<l,,(:l ?~oql~łs ,(ąoIUZ:lUUZll O:l 'IlIU:JZ:1010 lldlhu",\q:JSUO~"IU nJi'.1 II,' \lli! II ,)sOI' I!II 1",,1 nll:do / I I[;)q",[ \!:-jP.1 ~/J,1. l';llIIOdSOU/\Z:XlZł! 11;]'1:1.1r:dd'I1I1I1UOp :JIUIl!\\OlIlL\z.lU i':11' ':1/\II,I,1IU '1!1I0\1"1![ "I!\ I II.' \1I\"OIIHI, Wlli,'l .'l1nl1 ,,11,)\I"'~IIII!1UI~,\IOS".I"]UW/ IIllly \1','!'I,'[I[ (i,)[';luuo.lqo" 0l,\q .'1:IIlll,).IU.I:>III[ ,)i!"!/,w.I~\\ !!'I[J!I~I"I"Il[ -/,'llI Oi'.IU 111[111111 1[;\11'1[1111 II;]"WI)S ':.I'I.IIi'! IpH'jUll.Ir.,\1 1,'11111[11'11 \/.IU Ol,\q ~In Ji' ',\n;1Z.llh~z 1 11l;l1~IlIlIJd [[Iqllll ?;\z:mlllnll,,('\1 A\ '\Pr.PI'\Z.lU ,)[UO,IWI OU 'F\I\l.lP:\AI q.)\lIrl;]'1~.1 "IU,h',I 1.'111110.1 \lUIII!;) \,) -'lI! ,\1 IWHAlo,mppp q,)IUpOq.'S,'\1 1';-,1'I~U ez:JzslqAlZ) 'PM" ~ 1!J\\P.lsod \IS ~/,I,'II11 I':Vl1p ,II Ol '1llllZII!pl1I' ;lIUI~A\,IP.lU HZJZSUIA\ZE '.,(dOJI1::!r;lZSr:JISIZp ?~IMI \I 1,'\ll!1I l! 'IIOIII!;]\,) -"llIp,'[' n:ll~fHtlo:-jJZ_1(1~ ;)~IU;:'lZsqo ozp.mq '1 pllpl~'I~/1l q~l~jEl ·~861 l!A>tSOV\J <.I0J>!P!/II.Y_,'/lO'if:I:J :,lI';;'O.IOp ,l 'du qeZBJAA\ PCI;lod . \lIqopod '9 (( '5 LI ~~i\\O.lI~-,1l01ll,) 1!11I~[lIjSlIOUSII O;]~UpO;JZ :'l,mllll II ','I.)~/.I) ','~" I\I[UP! II ,"":;\) '(IPI!Olql1.1 [!I \q ,Vo;\lIV -"[lIl'lI/\\lO[,)[ '/(.).llAJ 11~.I/f,H) 'I.' \li!IS~I/PIIl~1S0 'WI' -I!II ,V 'I!\lI)"PI!1 'V ~ :111.1(1 J ,\:n"!Zpl!.l " .I:1f'S:I!) 1 l1~JII/J;"\. J 1f-'1 o;bll."'liO 'r:'tluII'\/.IU .\:WJtf f.Y~fJY.': o '(,,(UI:JJ;1Z.I 'I rJE):1.1 U.I:JI U1 I Al ,(UZ:10PL\\ PHI'j,'\ ,\UI'Hllil,\.I0 �269 1'1/\ n,lic:iność cz.;ści polskich I,owalów do świadków Jehowy? Wreszcic, nie plzeprowadzono I'I/-:cici. pclnych. I/ctclnych hadail nad Ieligijnością współczesnych Cyganów. Wiadomo . .i.e s,! "ni ()d lal ..ohieklclll·· ,Iktywnych oddzialyw,1I1 kościolów ehrześcijailskich (co zreszl'! autorzy /all\\<liy li 11l1la\\'iaj'lc innc kwcstie) Dlaczego więc po Iekturz.e tej książki ma się wrai.cnic, i.c po'e'ci,' Iloga i .rvlatki noskiei lo dla Cygan(m krcs możliwości religijnego poznania'! Andr/.cj Mirga \\ '1,,')l<nltOl"Ollla\\ianc.i pr,lC\ -- pr/.c\Vodzil cygalIskim pielgrzymkom do papicża. Świctnic ,IUinIOI)] /n,n1\. /apI/.yjainiony Cygan j<lko katolik (i Czlowiek) zostal chrzcstnym ojcem moje.i c,"ki lid. ilp. Kicd\ b,ldalcll1 stosunek Polaków do Cyganów, slyszalcm Cl.ęsto opini.;: "Cyganie. i--illJ\ch /n'lIl1. S,( inni nii leS/la (un t<lcY.iak my. dobrzy). alc pozostali odpowiadaj'l sten;o1\ 1'0\\ i". ('/\/hy allłor/y ksiąiki 10 podeszli do przedmiotu swych badalljak moi rozmówcy') Istoln,!- \\Iaśei\\ ic dominuj'\C<1 warsIwą pracy Andrzeja Mirgi i Lecha Mnll.a. obecną II C \\ >/y sl\..ich 1"J)/.d/i,t1'lCh. "I ro/.\vażania na temat tożsamości kulturowej Cyganów i możliwych J" /<lSI(',o\\ani<l \\ odnicsicniu do nich klasytikacji . .icst to (wraz zc sposobem przedstawicnia \'ldblclllU) \1\ slarczaj'l"y PO\\ (·lli. hy ksi,!żka ta stala się obowi'IZkową lekturą sludiuj,\cych nauki " kllllllr/c i /nal,I/I,1 \\ hihliotekach hadaezy problematyki clnicznej. Cyganie są bowiem przy\..I'hklll hldu \\\IJl\bj,!ccgo si.; wszelkilJl próbom sztywnej klasyfikacji. Autor/.y książki \\ spo,(\b 11<11d/oC/Ytclm pr/cdst,J\\ili nam skomplikowany problem tożsamości tego ludu. rozmaitość !uI1kcjonui<lc\ch pl'lsl.cz\z.n .icgo pod/.ialu, omówili dotychczasowe próby klasyfikacji. zwrócili ll\\<lg~' Ila \\l.gl~dn,! 11"\\i1lość i adckwatność nazw wlasnych (zwłaszcza, alc nie tylko, odnosząL'\ch ,i.; do kr,Jju i1klll;i1llcgo pobylu). W odnicsicniu do terenu Polski wykazali. wbrew inti1l'lmlCI,'ln .lcr/cgo lico\\Skiq~<l. niclStnicnic grupy 8ergitko Roma i niewłaściwość wprowadzonego I"k/,' pu:c/ Il'!-,Oh'ldaC/.a IlTlllinu (\fl.ollie Ili::inlli. 131.;dy cyganologa tak wielkiej miary jak .Jerzy lil'O\\ ,\..i \\ illn\ln ś\l"ietk s(,I\\'iaj,! nieporadność pozn3l1skiej milicji. która w latach sicdemd/i,',i'lly cli Ollnotll\I<I!<J obccllOŚć w Wielkopolscc przedstawicieli s/.czcpów LobwicI' i RIIIIIIII1,f!,rV /,III11<I,tSlI.ITI/,lI {<"1I111 i {',,/s/'lI N"1/1lI ". \\" lc~i C/.;ści ksi,!iki napotyka czytclnik na trudnć do zaakccptowania lenniny ..szlucmic '[\\Ol'/on,j spokC/ność··. ..vlucznic stworzolla kultura" (odnicsione lu do spokcz.ności \'(\\\\Iilhch / C\!-,i111>;\..ieh ni,'\\olnikó\\ II' Rumunii i Murl.ynów pólnocnoamerykailskich - s. 102III; I... S/IIIC/IHJŚĆ·· t\ ch spolcczllości. kultur ma. zdaniem autorów. wyplywać z I~lktu. i/ loslaly "liC .. s!\\m/ol1C·· / pr/edsta\\icicli r()i.nych grup. z wykorzystanicm ćlcmcntów odmićnnych kUlili!". \\sktlll'\.. silowcgo Olld/ialywani<1 zcwn.;tr/nego otoczenia. Dalibóg, przecież to "najnor:ll,dlllCIVC \\ ,\\ iecll'" pJ"lll'csy kulturowel Nowe jakości kulturowe to przecież żywe spokuIIO'CI. \..ultuJ"\ / \\ I<I:;n,( toisamości,!. stworzone przez Cyganów i Murl.ynów w konkretnych l!\\;lrul,\..o\\aniilCh spokC/nych. hislOrycmych. a nic wymyślone i sil" im nar7.ueone przez lowL,"\\ i \\ laścicicli nic\\olnik,'\\\ (choć ci mieli niewątpliwy wpływ na okolie7.ności towarl.ysz.ące liilmd/ill\\1ll 1l11\\·\"ch.jilkości)' Id/i\\ icnic C/\"ll'lnika. /\\'I<IS/cza I.dająccgo sobie sprawę I. fachowości obu autorÓ\v. uzćwn(lr/ni,III''j \\e/l'śnicj pr/y \\ ielu okazjach, Jllusi budzić stwierdzenic, żc: .. Istniejąca terminologia (Inoh'giczn,1 zdajc si.; być nicl.byt dopasowana do możliwości nazwania poszczególnych p,,/i(\nH"\\ /.re·)iniCl\\\i1nia i (Hgani/,acji spolecmej Cyganów" (s. 102). Można by w tym miejscu ,\ck,I;IĆ autm()\1 do odpowicdniej literatury (choćby I. międzywojennej Polski, w które.i Ill/\lll.yg'IIlO nic Illlliej skolllplikowanć problemy) i wykazać. żc już kilkadziesiąt lat tcmu ',1 \kil/Y\\ ;IIlO Ila \\iclopi;rszczyznowość lakich formacj i kulturowych. jak lud cl.y grupa etniczna. !),I \\ j,'lmilkic IlH)/liwc ich uklady z takimi formacjami jak szczep. plcmii; czy naród. Można by. ;Ik po co. skoro \\iadomo sk;\din'ld. żc autorzy w literaturze tej świetnie się orientuj,\, a poza tym. wyłącznic z illfonnacji uzyskallych od Lowarów (dokialIna lIa podstawie infoIlllacji od innych Cyganów). f.lI/lilllCt' to .Jedna ~. \\~I":1I Jl(l~;lld!l\\c~(l przl'/\\I:;kil OdlHJ.'V.OIll:goI.\\'y~lc do Cyganów z Podkarpacia, H//II/l1I1p'IY to najpewllicj przcnie:sicnic :.I~I.~ P"'J\II.Il\wllcgo o~r"'~kllla /,.IIlatllill'Y·Zll\\'ttllych Cygallów węgierskich (NUIJIlIIl}!.ro). Takie CI nie inne odniesienie tych .'~I"'"klldo .'"'''llko NUl1IlIl /',,"klf No11lo ptViłwalfl przypuszczać, ze \V opinii Lowarów zmadzial)'zowtlni Cyganie węgierscy ;': li Icdlla" hald/il'j _.CY~;IIISL'\·" od mil's/kilJllCYL:h Ila naszym Podkarpaciu (por. W. Olszewski, OyS/(fłJ.'· C1J71c:ny /)a/u()' ,':(/1/11" I/ł//'C\ k/(/rI~/i' '/:"11'/111("\ I'O:IIt1/1W, praca IIlIl!!.istcrska \V archiwum Illslytutu Etnologii i Antropologij Kulturowej UAM I, \\ :->/\:-.ll-tl \\-'.!-,;lllllt.: ;"..1\..;1hkdu.J 'I, !>O/Il:lIl1l1) F1ClI\\ "klL:~o. Ie PO/llilfl';cy lIlilicjanci ,.twOlI"jCl'i-!O·' H£'I).:"/.:(I korzystali Humu �270 używając przyjętcj w etnologii terminologii. świetnie sobic z kl<ls~ lik<!cj;l !-,rup c~ !-,;!Iiskidl poradzili' Ol. zwykly lapsus. Wspólczesna polska cyganologia znana byla ogólowi glówllie z. kSI'Vd; .lcrze!-'u liu)\\skic!-'I\ (a takt.e Alberta Pawlowskiego i pierwszej ksi;\żki I.echa Mroz;I). b.;d;,cych ukorollO\\;lnlcm badali znacznie już odległych w czasie'4 Później. przez lala. manikslll\\;i1<1 S\\;[ Obc'UHlŚC:'jcd\ ni,' na lamach specjaiistyC7.nych czasopism. Wydana w roku 1')')2 ruz.pr'l\\a habilitac\.in" I.cch;: Mroza (niestety. mało dostępna). książka Adama Bartosz.a z roku 11)1)'1 I' oraz oma\\ i,lna lul"l praca Andrzeja Mirgi i Lecha Mroz.a (niezależnie od uczyniollych ;Iuturolll drobllych U\I ag) ,a zewIH;trznym świaclectwem owocnego rozwoju polskiej cyganologii. a lakże. plHlkreśll1l\ lO r;J7 jeszcze. ważnego miejsca, jakie autorzy tych prac zajmują \1 CV!-"lllOlogii Ś\\ "llm\Cj Wskazaliśmy wcześniej na koniecz.IlOśĆ postawienia lu jeszczcjcdnego ,wl;mia: eL\ zai,'clc się historią i kullurą Cyganów wymagalo od elnolog()\1 posta\\~ IllOr,i1ne!-,o zaang;I/.O\\;lnl,1 IV obronie przedmiotu ba(hlli~ /\ndrzej Mirga i Lech Mn',z \\ uzasadnic'nlu S\\ ej pustin\ \ koncelllruią się na przykładach ze wspólczesncj Polski (choć z.azn"cza.i;'. zc nie .ic,1 lO kr:l.i 1",,1 tym względcm wyjątkowy): pogromy Cyganó\\ IV I 'Jl{I roku \\ f..:unini\.'. (h\\ I ,'C I/IIIII. \Ilqbku. niedawny pogrom w Mławie. Jednostkowe prz.ypadki'! Na pC\lno lIie' \\' !;11,lchsledcmd/ic'S"li\ d, lirz."dnik palistwowy odpowiedzialny za Cyganów \\ duż~ III mi,'śL'IC lal'ilOdniej Puhk: przedstawi I mi program działari administracji: __ a doroslych pllsla\\iliślll\jllz krz~ Z\ k. la" Jl11lujemy mlodych za pomoe;\ szkół i dom()w dz.iccka i probkm C\!-"II'"ki si.; ,kll(leL\" \\ lIlilic\;no-urz ..;dowym sprawozdaniu o mies/.kaj'lcy'Ch w tymmicścic S"srl!'" /(1I1Ii" 1I,IplSilllll .. kh dZ]((1 chodz'l do szkól i jesl to jedyne dobrc. co można o nich ptmiL'dfiec'-I l;dci. 1\ Iko dlalc'~". żc mieli licznc rodziny, a w palistwowych I.akladaeh pracy malo zalabi;dl. st\\ll'ldZOII\I. Ii I\j'i Z kradzicży, gwałtów i rozbojów, choć w ..okrcsie spra\\ozdawC/..\ Ill" IIi,' pllpclnili ndllcc'" przestępstwa ani wykroczenia (pisanie slowa Cygan prz.C/....c" to 1'1'/\ I~III dl"llIlO'lb). \\ :-'[;1111,' wojennym w wojewódzkim mieście Pomorz.a ad\\-iślaliskiq~o SJllżh,1 IlczpicczCllS!\\a pn',b,,wala, za pośrcdnictwem prasy i KM PiK. podburz.yć micszk<!lidl\\ przcei\\ ('~ g;lnolll Schem"l h\ i prosty: "Ci"żko pracujecie, a żyje wam si" źle bo Cyganic kradn;l". W ,Ikcj i ICJ pr,\hll\\;IIW wykorzystać także moj;) osobę i.. książki Ficowskicgo. W Iym/c lIlie';cic od z;lI11ic'jsC\l\\\ ch Cyganów pobierano odciski palców i telegraficznic przcsyłano do spra\l'dzenia II miej,cu zameldowania. Uczestniczka odprawy SB i MO przcd akcj'l na lobi rozr\ \\ km\\ hCl skr.,:powania na lamach prasy cytowała roz.kaz: ..l.atrz~ 1I1y\\aĆ II sz~ slk Ich hOJllose"'";d i,I('\1 Arabów i Cyganów" !h. PI'zyklady można mnozyć bez kOliea. SlolVo J\ ganic" zroslll si.; lak nl\.eno I hilldzll Iii 11\ wizerunkiem tego ludu. i.e niektórzy działaczc cyg;lIiscy nie \\idz;l illncgll \\yj.ści,1. .1'lk IlSlIllal.I" z nasz.ego jęz.yka i zastąpić clnonimcm ROII/owie, pochodzi\cYIII od n;I/.\\ \ IIJasllcJ C/,<C! Cyganów·- Roma 17 Nic podziclam wyraż.onego IV podtytule ksiąiki ( )dlllicnlHlść i Iliclllkl,ml.pi Illllilll Zd<llll(ll1. zbyl uproszcz.onego poglądu Andrzeja Mirgi i Lccha \ilroza lIa istol,' kOIlI1Jklll\\ c'tnILLII\l.11 Przychylam się racze.i do tych badaczy. dla którydl wroga posta\\;1 \\ohcc plZelbla\1 ieiL'li in II ,'.1 grupy nic jcst prostą funkcją odmienności. lecz wynik<! z pl'zl'kollalli<l plldllllllltl o i,llllclli" konlliktu wartości. Badaczy, wcdlug którycll. postawie ot\\artc.i 11;1illnc kullllJ"\ naibard;;"1 sprzyja silne, niczagrożone poczucie wlasnej toż.samości narodll\\ej. ~vl;lIn tu \\;llpli\\o\ci. CI\ można oceniać przeszłość. zwłaszcza odleglą o wieki. we wsp(,lczl:snych krYll'liac:h Illor;dn\dl. w niewielkim tylko stopniu uwzglydniając - na prz.yklad z hrakll i.](·\del 1)\\ Ul'sm klllllc"'l 14 J Ficowski. (}'gul7ie IW 1M/skich droj!.(lch, Wc'lr.szaw(1 It)()) I ",\'d 11;1.'\!. \l1n'l/. ('\,~~(IIIII \\'iI1":-'/,I\\,1 1"A. P(lwlowski. ();,!!,lInie. ,\ll1dlll Hud jJr:('s1(;lJc:().~Clą. lidona Góra I(J7'-; 15 A. 8Cłrtosz. Nil: htiJ si\. .. , 0l) CIf.: L. Mró/.. (;L'JlCtl ('yg(l/}(!\\ .. 0Il. tl/ Irl Przykłady z materiałów wlasnvch. 17 W ;locie -redakcyjnej napisane; 0/\. Mirdze ..urodził sil; \ ••..rod1.11lic CY~;I1'l;-;h:.ICI IW SP1~/,l\" S<'Ill1l ;llll1ll/\ wyra/iii :'1',.-" M LakatoslI ..pisarz w<;gierski cygallskiego pochodzenia" Czyżby Ilc!:-,:al)'\\"IIL' kOllotacJI: slo\\<l ("Tall b~ Iy ;lI l;lk ,jJ:k'. /~. nawet w tcj książce użyto, przyznajmy, dość bclkotliwydl eufemIzmów. lal1l1;ISl 1l;II)l~;II'::po plO:--11Il"\r;lII II..:. \ph/;1. C~~'r1I;';"; i polski etnolog; Cygan l Węgier. węgierski i cyg.a(lski pisarl.'} �271 kulturol\\ ,\ lak zlbrzalo siC; uynić autorom bi'lżki. między innymi kiedy pisali o zwrocie \\ 'i(l,unk,lch Luropy l.acllOdniej do Cyganów z końcem średniowiecza i poez<)tkicm renesansu . .Ie'si lei oe/yll·iste. ie nic wszystkie niesprawiedliwości doznane. takie wspólczeŚnie. przez. l\~iIlHl\I. ,polkal) ich tylko dlalego. ie są Cyganami (na przykład cZC;Ść represji jakich dll~\\ iaduyli II PRl.. II mika!;1 z relacji pailstwa do spokczeilstwa w ogók. na płaszc/yźnie nic ł1laji\Ce.j/11 iiI/ku / elniunością: bylo to zreszq paI1stwo antynarodowe także dla Polaków). :\ie /[nniejSl.a to .lednak ogromu kr/.ywd jakich doznali w historii. skali popelnionych na nich /hrodni. \lic /mienia I;[ktu. ic w \\ it;kszości hajll\\i zajmują upośledzoną pozycjt; spokczną /e 'iI \\ciąi odtri\Cilni pr/CI II'it;ks/OŚĆ SpOICCl.CllstW. spotykają się czt;ścicj niż inni z nieu/.a"adnlon\ mi pr/ej,l\\ami niechc;ci. przemocy. ie stosujc sit; wobcc nich powszcchnie zasadc; l'dpo\\ iedziahlOści I.bionll\ej. :\ie mam wic;c wąlplillo~ci. ie elnolodzy pisl.ący o Cyganach nic tylko mogli. alc IIWU nlu,ic'li I.a.l"ć akly\\nil postallC; moralną i.e każdy z badaczy kultury zabicraj,)cy glos na lemal lc'~(l ludu. 1lllas/.Cla II swej działalności dydaktycznej. powinien. tak jak Andrzej Mirg,L I.ech \lnl/.\dilll1 Ililrtos/. II liluyć w sw;, wypowiedJ. apel: ..Nie bój sit; Cygana". IVojciecli O/s:cen·.I·ki h a J) a I i d o I :1. (·c.llr NOlllil NOIIWIIO f)rolJ1 /945-/990. Olomouc 1995. ss. 244. iJrlJ:" i /(Olllf;lI". lak .jesl latltulOlI ana najnoll s/.a książka Evy I)alidovej. która naki.y do ,/Pitl\1 ki naj IePS/I ch /na\\ CI"\\· romsk iej kilItury w Czechach (i w krajach bylcj Clechoslowacj i). 1'1iI IJal idol:1 lo jcdl10ucśnic jcdna z pierwszych osób. którc zajt;ly sit; szczególO\I")'mi had,II1iillni kulimy ('y~al1{)\\ 1.'lmic'szkujących Czcchoslowacjt; jcszczc iii lalach pi<;ćdzicsi,\I) ch. '"1'1" nadania koncelllrollala glbwnie na Slowacji. gromadząc ogromny zbiór m,llerialbw .fe/\ ko\\ ych. oh) CI aj OlI \ ch i Illlk loryslycznych. Jest alItorką wiciu opracowali lolklorystycl.llych. taUc' inicjatllll'l i picrll SI" dyrcktork" Mu/cum Romskicj Kultury. Powstało ono w 1991 roku \\ [lillie. i choć du d/i~ nic udalo siC;pracownikom tej placówki utworzyć stalej ckspozycji. to jest 1')1,11-. d(ltild jcdy'nc olicialnic powolanc [llll/.cum cygailskic w Europie. Ksi,tik,1 I,:. 1)011 idOl cj \\\Tosla /. jej wieloletniej z.najomości kultury Cyganów. ich ji;zyka. :<ld/'lcy dl si~ prohicnHiw na styku dl\u kultur - cygailskicj i niecygaliskiej. Składa się z -ł cz.t;ści. \\ PIU\\ Slcj Autork,l charaktcryzujc sytuacji; Cyganów/Rolllów jako grupy etniCl.nej. omawia ich .ic!' k. pr/edslall ia inlcrcsuj;lcc danc dcmograliCl.ne na temat Cyganów. analizuje przcjmly \\/rasl,lj,lccj ś\\ iadomości ctniczncj. narodom;j Cyganów w Czechoslowacji. Próbuje też dokonać 1)I/e~I,!du ~rup \\ ystC;puj'lcych na tcrcnic krajów czcskiego i slowackiego. podzialów rodowych Iii' [)Iu~a lICŚĆ Si,IIW\1i pr/cgl"d tradycyjnej kllltury Cyganów z charakterystycznym dla dawncj c'l[lll~I:llii pudziaic-llI na prokslC. lllicSlkanic. strój. religijność ctc. Bardzo interesujący Icst i\l/d/[al trilktujilCY o rOLilinic. pohcwiclistwie. strukturach rodzinnych i mit;dzyrodowych. tcrllliIi,Ji()~ii rod/inne.i. Kuicjn). nielviclki rodzi a!. wskazuje na sposób nazywania jednostek lIasolI\ch i Ilakto\I,[nia liasu II kultur/c Cyganów. (/~'Ść tl/cciil PO.ś\\lI;Cunajcst proccsowi migracji Cyganów zc Slollacji do Czcch. 1'0 1945 I"I-.U II (/cchach niem,t! nic hylo ("yganóIV. joslali wymordowani prIcI. Niemców w obozach ,m[clci. g/(")lInie II" ()S\\ il;Cillliu. Slowacey Cyganie żyjący w ..niczaicżnym" paristwie ocaleli \1 l)~rolllncj \liC;ks/ośc·i. C/cchv staly sic dla nich ziemią obiccaną Tysiącami mignl\lali do illlasl. do o~rodkl')\\ przclllyslolvych. do regionów opuszczonych przez Nicmców. NalWit;kszYIll ,kupiskielll C) g,"Hill slala siC;Ostrava, gdzic i.yjc ponad .HlOO Cyganów. w Karvinic i.yje lIit;cej 111/ 2.()()() (\·gal)(·)\\. XO"·;, I\szl'stkich zalllicszkalych I\' Czechach Cyganów micszka w miastach. \\ !c'j Cl0ci :\ulorb analizuje stosunki My - Oni. Oni - My. Rclacjc te rodzą sit; na styku CI g,lI1 nic·( 'y gan. spolcClność e\'gal'lska - spoleC!.ność niecygaI1ska: Cyganie koczownicy �272 osiadli. Cygan - spoleczność cygarlska. R07.(izial jest bogato iltl.st.rollall\ pr/\ kl;,(1;11111t.; l'h relacji. także rodzących się kontliktów. aż do pogromów wląemie. CZyŚĆ czwarta odnosi sir; do losów Cygan!)\v pr/edstawion) ch od slron\ r/qdoll \ eh zabiegów, które mialy na celu-· w różnych okresach - produkt.)"lVi/aejr; (·yg;lIll·l\\. ieh as) l1lt!acj". umożliwianie rozwoju własnej kultlIIY ... Już w IW)') roku powstal II ('/l'choslm\ ;Icj i III iaZc'k Cyganów . Romów. który jednak rozwiązano IV czt.ery lata pl·l/niei. 1\\ 1 t.o /;t!;l/ek 1",lit.\C/neg" ruchu Romów. który pod koniec 1989 roku zaowocowal pOllstaniel11 lie/l1\ch pdil.li. ,tO\\"I/\' szeli i organizacji, Rozd/ial ostatni podsumowuje wiedzr; na temat polilycz.ncj i knlturalnej d/I;t!;i1no,ci (\:,';1' nów, zarysowuje skomplikowane ich p%żenic IV nowej politycz[lL'.j s; t.11;lcji. Książkajest bard/.O bogato ilustrowana (okolo J'iO II)\ogr;J1ii· gkl\\nil' !\ulmki ksi;!żk,) l p". siada streszczenia w jr;zykaeh: romskim. angielskim i niemieckim. Joseph and Yehudit S h a d u r. .Jewish /'opel'cl//s ./ !lis/on' 111/1/ (;I/Ii/ Muscum. Berkeley. California. Gefcn Publishing Ilouse I.td .. ,lenJs;i1e[n I')')!. •.. Judah!. \1;'12l1l" Wycinanka w papierze jest jednym z bardziej interesuj'lc)ch pr/\kl;)(km Ir;)(he).jnei '/I;;k; żydowskiej. która nic zaginr;ła. a nawet wprost pr/.eciwnie. roIllIp ,i\' /\ 110 n'l\\nil'l i II O;I'''cJ, współczesnych. M ima. że lradycja wycinania w papierze l.nan;1 byla II śn',,1 II il'ln grup l; dOli Skki diaspory. została ona stosunkowo pó/no odkryta i lcmat ten nic eies/\I SIC \\ icks/\'111 /ainler," sowanicm badaczy. Literatura. zarówno na temat lrad) C)J ne.l Ż) dm'Sk ic.l II) cllI;lnk i, .lak i IlJ wspólczesnej. jcst niezwykle skąpa, ogranicza siy prIede II slysk im do kal;liog,'l\\ 11\da\\<1I1\l'h I. okazji wystaw. Jedynym dotychczasowym calościO\\ym opraeo\\'aniem probknlu 11\Li mOll'" gralia Ciizy Frankel ". znanej pionierki w zakn;sie hada['1 llad /1 dm\sk., \\ I ci Ilallk:t. ;llll, 'lk i licznych artykułów propagujących tcmat. Tolc/. uk;l/.ani,' si,; prill') 111;Ji/c'li'I\\;) Sh;""li lI;du:powitać z prawdziwą radością Praca. jak podkreślajq autorzy. l,ostała napisana wspólllie. lesl I'll;) Il'lllllil!c[l1 \\ Il'llolC:lnl"]: zainteresowall badawczych nie tylko żydowsk;ł Ilycinanką ;i1e problelllem \\\CIII;lnki \\ o~(,k Do glęhokiej znajomości prohlenl<1tyki pr/.ycz\'nił si.; nil pe\\no 1;lkl. /c u Y,'hlldil Shildll: f~lscynacja pi<;kncm tradycyjnej wycinanki rozpocz.;la sit; od pr/Cl\ ci;) 1\\(')JCle).'o \\ I '}I,(, ll'i..~, zrobila ona duży //li::rach. którym ozdobi la sl/kr;. SI.alas /blldo\\;)II) \\ kibllUl SdL' l\okeT IIi. świyta SI/kko!. W tymże szalasic przyjmowal gości byl) pll'min I/I;I,'/;r I );111id Ikij-( r\lli"li Pomysł I.astosowania tradycyjnej wycinanki jako centralnc:go nlllllllll /dobllil'/e~o "poibl ,I,' I. niezwykle przychylną oceną zarówno Ben-(;uriona. j;)k i je!,'o )."lsU. u' 11I/l'koll;llo YeJllldit Siladur o slusznośei wyboru, Od tego czasu jej zaintl'reSoll;)nie tm'lrCle \\\ cin;l11kq ro/II inl'lo 'l,' Wypracowała swój własny styl i stała sit; jednil I n;lj\\ ickSl\L'iJ \\ sp"lc Il"11\ ch ;)1'1.\,Ic'h pracujących IV tej dziedzinie '''. Omawiana praca dzieli siy na dwie lasadnicze Clt;śei I'iellls/il oln;11I 1;1ir;ld) C\.I[lil /"Io\\,k;, wycinanky w ogóle, w drugiej artystka dzieli sit; I. Clytclnib[l1i dO;;1Ii;l(k/c'nie[11 1Ii1 !cmiII wlasnych inspiracji - pracy nad wycinanką proccsu IlIor/ellia i ploblem")\\ ledllllCln\ ch. I kt(·,· rymi sir; boryka. Ksiąi.ka przcmaczona jcst dla masowego odbiorcy. nic Iylko dl" h;)d;IClI s/llIki l;dm"kilT zawicla wir;c szereg wiadomości ogólnych. koniecznych dla Irozlll11ielli;) c';Jio;;ci prohlem;'l\ ki Prace Cj. Frallklowcj Z!laIlC są polskie1llu czytelnikowi I. oprdCO\\;11l )1'\'('11111111,11 :\'I/f!\I\kl/ \1 /'1)(,11 ( I lid" I l'!:, :ydoll'sku, .. Polska SZluka J.ll(lowt1·' R. 19, z .\ 19(,). Calu.ścIO\\\JlI llIJl,1(lI\\,lIIIL'111 11IOhk11l11 IL,,1 1-."1.1/1--.1 _~JI-':'::,: .\:ljur. 011/(111/11 }('1I1I"1101l1011l;/ (Wycinanki \V pi1piLTZl.'. /.ydow:-,ka "'/lllhil ludm\ill. :-'·L1s~;ld;l I d··:\\ 1\ II}S~ l') 1.nanajcs! ona nic tylko \\' IZrrłclll, ak równicz \\' Wlchl kril.iach 1-:11101'\· IHil/ \\ ~1;t1l,lch Ill·d,IlIC/PII\I·h l'I,l;...l'lt:llY,h {(I !latem wiciu \\·yst£lw /.arówllo indywidualll}'ch. jak i zhlOrowych la~ \\·1-.1",1111.1;11, 1 /;1 ~~Llllll.a \\\<.:111;1111..1 Y SII,n!;lr hh·!".: wll<;lrza izradsklCh al1lb(tsad, urz\=dó\\, p£ll'lslwowycli i innych iHst.\'IIIl.:.lL Hll' IlHJ\\ lill" P /!lłtll.lcll pl ~\\ ;1111\dl I~ If\c/łJUJ1ku �273 I'<'nadto ;:aopatr/llnajcst II slowniczd: tlumaczący podstawowe pojc;cia z zakrcsu judaistyki. II I ,t,,:pu.iące \\ ll'kście. "-si'lik.,: ollliera ro/.d/ial o hislorii Iv)'cinania w papier?c. w którym podkreślona i uwypuki'1I1'1.lest rola h,!l'lII \\ rolwoju lej s/.tuki. I.najdujcmy tam równie7. krótkic omówienie historii. lllnkc.il \\)cinanki i jej podstawowych l<lrIll w poszczególnych krajach, gdzie sztuka ta była lub IC,l ro/.\\ini.,:ta Mam)" IVi.,:ckrótkie opisy wycinanek spotykanych w Cbinach, Egipcie, Imperium (l1m1w,iskim , w Stanach /jcdnoczonyeh Ameryki Pólnocnej, oraz w pojedynczych krajach lCuropy.jak NicnlC). S/.II<lJcaria. Ilolandia, Polska. Opisy te ilustrowane są przykladami. które ;'tl/ll,i1aj:j czytl:!niko\\ i ;:apozna': si.; z podstawowymi różnicami w zakresic technik i motywów. \utor/.) sluS/nic nil' lr;:)'maj,! si.,: jednego. ustalonego z góry schematu w opisach sztuki II \ einania \\ papier/.e. ro/.\\'ijaj;(cej si.; w poszczególnych krajach. Przeciwnic. podkrcślają oni ;:.111 'IC okrcS'. na kt()rc pr/.ypadal szczcgólny rozwój wycinanki, alho te, w których uwidacznialy ,ic problemy \\sp(llnc dla poszczcgólnych krajów i dla wycinanki żydowskicj. Tak wic;c w tekście JOI\cząC\ln '\liemiec s/czcgólnie omówiono XVI i XVII-wieczne Spii:;enhilder. gdyż znane są ,\nc i \\ tralheji zydOlvskiej. W tekście dotyczącym Polski autorzy skupiają uwage; na od\\'iecznej ,h skns.ii. c/y \\ycinanb polsb powstala pod wpływem wycinanki żydowskicj. lub byla przcz. nią iIl,pirol\ an.!. CZI' tei proccs 11/.ajemnych /apo;i.)'c/ci\ byl odwrotny'''. Autorzy omawianej pracy pl)dkrdlai;l podobiellst IVa pomi<;d/y prostszymi formami wycinanki żydowskicj i polskiej i sklasi.,: ku tl\ierd/enin o \\plywie wycinanki żydowskiej na polską Problem ten zreszt'l jest 1\ 1\-.11/.;I;IIHlnS()\I<In\,II książce. Naleiy ;i.alowa':, że wycinanka polska jest potraktowana w om<l\\ 1;lne.i pr<lC\ niczwykle skr(ltmV(}. Poświ.;cono jcj tyle samo micjsca ile wycinankom szwajcar,~im. CI\' lei holenderskim. Fakt. ie wi<;kszość ZIlanych nam dziś egzcmplarzy tradycyjncj III eilwnki ż) dm\ skiej pochod/.i wlaśnic z tcrenu Polski oraz. że sztuka ta najintcnsywniej Ill/\\ i.i;da si.,: \Iśród polskich /ydów, wymagałhy bardziej szczegółowcgo omówienia polskiej lradleji 11)'Cinania \\ papier/c. ora/ przytoczenia więcej przykładów polskiej wycinanki ludowcj. :\utlll/Y ilustruj;, Sl\(·\.j lc\-.sI Irzema polskimi wycinankami, nie podając nawel regionólI. I klór) ch one pochodzą Ilustracje Ie nic są leż moim zdanicm właściwic dobranc: dwie z puhlikl\II;II1)ch \\ycinanc:k to pr/.y\-.Iady wycinanki lowickicj, wiclobal'lvncj. wykonanej odmienną od pllll szeehnie stoS()\\anel. lechniką w/.bogm:ania wzoru nakle.ikami w innym kolorze. Wydajc mi 'I'~. /e ohok tradycyjnych lowickich kogutów, nalcżałoby pokazać te odmiany wycinanki. którc \I 'II ojej Jlllll1ie n'lwi;(l.uj'l hezpośrednio do żydowskich roi:::elech. Również okrcślenie ch araklcl'\ Sil l'Illcgo dla polsk ie.i \\\cinanki kolorowego błyszczącego papieru jako ..tani". jcst moim dalllem dyskusyjne. na pelIno nic byl on 1;\IISZY od białego papieru, używanego w tym samym ,)kresie W/CZ i.yd(m. u/.yskihancgo najcz.;ściej z kartek zcszytów szkolnych. I nic ccna koi'l1'\lllegll papieru moil' stanowi': jakikolwiek punkt wyjściowy dla dyskusji o walorach c,let) Cl1l\ ch I,mic\-.ie.i \\')'Cinanki. RO/.d;:i;d dlllyCZ'IC) historii żydowskicj wycinanki potraktowali autorzy niezwykle troskliwie: ,lIll<Illiaj:1 ;:;Iró\\no Ila.islarsze /nane nal11 przykłady wycinanck. jak i iródła inspiracji wycinank;II/\. kt('\f~l11i jak widonw hyli pr/.ede ws/.yslkim uC/lliowie chcdcrów i jeszybotów. ich i\<lIIC/\ciele. Cly tei pis;II'/.e. biegli II pr/cpisywaniu I'ięcioksiągu. czy innych tekstów judaistyl'l.11\ch .Iako na.i\\ażniejv.e ;J'(·lllla. /. których i.ydzi czerpali wzory, autorzy książki uznają mai owi did \\schodnilleul'Ope.iskich synagllg, przcdc wszystkim drelVnianyclL clementy wystroju architeklLiI\ S\nagllg;dnej. (·I.erpanie \V/.orów z architektury podkreślają autorzy szczególnie w przypadku /\d(lIIskiej Ilycinauki / p(')lnllcnej Afryki, tak zwancj menorv. Wplywów w zakresic stosowania ;','s/.Cleg('llnych mOlYllllll' i kompozycji całości dos/.llkuj'l si.; autorzy książki lakie w bogato <l/d••hion) ch stl'Ollach tytulo\\'\,ch starodruków hebrajskich. które jak wicmy można było znaleźć n;1\\ et \\ mail'Ch gminach żydm\skich. Koic.jn) l'O/d/i:r1 ksi;IŻki omawia poszl:zególne rodzajc wycinanki i ro/maile fi.lI1kcje. jakic ,'dgl) \\ala II trad\ cyjllej spoleczllośl:i iydowskiej. Ponadto w rO/llziale tym <Iutorzy o m;)II iają na.iCl..;ścicj spolykalle. wkomponowane w wycinanki tl:ksly oraz. poszczególne symhole i powta'li J)\'sl\lIS.l\': h; 1';" "l:': kllll1L"t.:/l1\"l11 ił' Lud t. LXXIV SI.Cl.c~{·)lo\\o pOWI;lI/illlil.: s\!cSlill\. Illachllwskl \\' pracy f'o/ska lil/. polskiclllU czytelnikowi 1L"ljcS/C/c ~lYCIIWJ1k(/ luduwo, Tonu'l 19S6, s. 11-13. Nic wydaJe �274 rzające się powszechnie motywy zdobnicze. Ten o.'itatni temat potraktowanyjc'it raucJ popularnie: jedynym oryginalnym wkładem autorów są tutaj rwwa/.ania nad motywclll bukrcsncgo węzla. znanego w ikonografii żydowskiej z terenu Europy Wschodnicj nic Iylko I lI\cinankl. Motyw ten lączą autorzy z pojęciem nieskoi\czoności. CZl,:sto II ystl,:pui'lcym w ro/.1I ,liani,lch kabalistów. Interesującym i nowym w dotychczasowych opracowaniach iyd()\\ skicj II: cinanki .. ie·'1 rozdzial poświęcony sylwetkom. Autorzy zcbrali jcdyny w SIVOilll rod/aju Il'stall II: Cln,ll1\ch portretów sylwetkowych. pochodz'lcych ziJrówno I Europy. jak i Stan('lII /iednoc/On\ ch I drugiej polowy XVIII oraz pierwszej XIX wieku. Portrety Ie pr/cdsta\1 iaj,( la"\IIIJ() Inanc osohi,tości świata żydowskiego. jak np. sylwetka atana 1. Rots/.ylda. Jak i bli/ej nic lidcllt\ likowanych iydowskich mieszkai\ców miasta Kassel. sportreIOl\an: ch 1\ IX27 roku. RO/d/lal ICII doprowadzają autorzy do pierwszej połowy naszego stulecia. publikui'lc I\:cinanki \'1 (iur-.·\ril· przedstawiające życic pionierów w kibucach przed powstaniem p,n1stl\a Izracl 'i W kolejnych dwóch rozdziałach autorzy pisz'l o kokkejach I\ycinanck. zn'lIduj,!c:ch SI, w poszczególnych zbiorach. przede wszystkim muzcaln: ch. o I\ain iejsz: ch II \SIalI ,Ich i\ d'lIlskiej wycinanki. oraz pojedynczych artystach biorących II' tycilIc 1\\SI,II\,lch ud/ial l'on;ldltl zwracają się do ewentualnego posiadacza. czy znalazcy tradyc:jnej ":cinanki. tlumac/'l na CI\m polega jej wartość i udzieląją rad. jak naleiy obchodzić się Ie Slar'l IIvcinank'i. aby nic ukgid zniszczcniu . .lak zaznaczylam na wstępie. oddzielną i nie/.wykk intcrcsuj'lGI kOl1cOlI<I uę.ścią pran ';1 rozważania autorki na temat procesu powstalvania wycinanki. Artystka stara się pr/eka/<lć czytelnikowi zarówno inspiracje twórcze wywod/,jce się przedc I\·s/\".-;Ikim I tr,ld\ CIi l: lhlll sk ie! i myśli judaistycznej. jak i ilustruje krok po kroku technikę wycinania. sztuk, dohoru odp()\\ ie'd· niego papieru i problemy kompozycji wZ.orll. Książ.ka zawiera bogatą bibliografiI,: dotyuącą żydol\skiej \Iyclnilnki. aUlorl: 1,lI11icŚCllidll Ie" listy prac. zarówno wykorzystanych w tekście. j<lk i nic wykor/ystanych pr/.el nich huposrclilwl. ale którc mogą być pomocne czytelnikowi. Podstawową wartością książki jest jej bardzo bogata slata ilustraC)Jnil (1:1.' i1uslrilc.ie U;trl1(lbiale. 48 kolorowych). Ilustracje wykonane są bard/.O dobrze techniunic. a co najll;l/nil·jsze. dobrane zostaly niezwykle starannie. Autorzy starali się równici dać niullykle dokladn,l dokumentaej9 każdej wycinanki. Teksty opisujące ilustracje lawieraj'l nic tylko pOdSla\\ OIle dilnc .. i"k rodzaj papieru, stosowane kolory. wymiary. ale wymieniai'! leż mic.isce ~dlll' I.najduje ,le: wycinanka. Autorzy starają si,. nieraz drog,\ bard/o drobia/.gO\\) ch docickal·l. ustalić na/lli,k,) i imię autora. rozwiązują hebrajskie daty powstania wycinanki. odClylui'l nierill bardzo slah() czytelne teksty i podają ich źródla. Daje to uytelnikolli lllożlillOŚć ITozlllnicnia caloks/wltl! problematyki I.wiązanej z tematem. Do niezwykle ważnych osiągni<;ć autorów należy zaliuyć i to. że 1\ iele ilustral'I i pllhlikol\ <1nych jest po raz pierwszy. Wyszli oni ze siusznego zalożeni,). ie konlynuilcji sztuki IllClnanlil w papierze należy szukać wśród żydowskiej społeczności St,lI1ÓI\ Ijcdnouou\ch. "I",lIn Inakili wiele starych egzemplarzy. zarówno przywiezionych z I':uropy Wschodnic.i .iCSIUC nil pr/clolllic X IX/XX wieku. jak i wykonanych w Ameryce przez Iych. kl('lI"zy s/tuk'l \,( lajllHlI\ali si, II Sl\ \ III pierwotnym miejscu zamieszkania. Po zapoznaniu się z całym opracowaniem pozostaje tylko jedno pytanie do 'Hlton·m. il nl(l/C ial za ograniczenia ram czasowych opracowanego lemalu. I"ak jak prilca (,i/y Irankcl. opracowanie J. i Y. Shadurów dotyczy przede wszystkim i.ydowskiej lI\cinanki trad:c\lncj. 1/11 tych egzemplarzy, które uszly calo z zaglady wojennej. Ale IV ro/ważani,lch SI\ :Th autor/\ nie" 'd konsekwentni. Piszą bowiem o wycinankarzach tworz'lcych II I/radu jcszuc 1\ lal;lch 70 ... idk .I. Crossbarc!, czy M. Reifel'. Wspominają wystawy wycinanki org,lnizollanl' II I/T,lclu 1\ l"liki! 19~W 22 czy też 1986-1987 2'. Jednak ten temat potraktowany mstal b;lrdm pohic/nic. it ,111\<I ]1 Jak wiadomo prZl:L (Hltoró\\ wycinanka wczcsnicj. ~~ Wyslawa sylwetkowa Konieczllość illdywiduahm lat 10 Ilaszego sllllccia me jes1 jak najkrótszego Y. Shadllr \V Jcrozolilllil:. tl,il;Cm prohklJlu nic h\"',»osn.:dllli! IHl/wilia IlII "'1l1l1\"lllIal:1i1 II;' d(I"'I;ulill-':.I-"/\ \\\(.:ill;IlIl'!\. \\ \ \\ Ill! ()llI;I\\'al:~L·!. �275 "'illln1l1i,Jni tylko II·YT\"\\'ko\Hl. Byloby na pewno z korzyścią dla książki. gdyby pos/.cr/ol1<.I I<hlala choćby królkic opracowanie współczesnych prądów w wycinance Inacla "'. "olk/;Ie olll(l\\'icnic nakzy podkreślić. żc otrzymaliśmy ksi'lŻkę cickawą. opartą na szerokiej ba/ic dokllmcnlacyjncj. kl(Jra I\nosi wick nowego do dotychczasowej wiedzy o żydowskiej \I \ cinancc II papicr/c. ° Olga (;oldberg-\Iulkie\l'ic \adi,J l. I a I a n o l' a - S I r c n k. /?odowod]!. Idea wspólnoty Wydawnictwo lJniwersytclll '/1(/ ".\·hl'llll."'/1 /1l1llel'il/le sIOl,-illliskilll). 1'J9.j. ,;,;. 1')2. \I' fJl'::eka::(/ch rodowodowych Wars/,awskicgo. Warszawa Od najdallniejszy ch uasl')\\' CI.IlJ\vick stara I siy przekazywać następnym pokolcniom wiedzy ,l ,"oich pr/(\dkach. Wicd/.a ta i.yla tylko d/.iyki przekazowi ustnemu. bowicm ani wśród niepi~lIliennych chlop"l\\. ani wśród mieszczan nic praktykowano ..prowadzenia" drzewa gcnealo"IClllegO Wspl')luc~nic probkmatyka poszukiwania wJasnych ..korzeni" poprzez rcjestraciy geneaiogiun,\ 10l1<'l\1 i rodzin budzi duże zaintercsowanie. Zjawisko lO w kulturzc masowcj up""';/ecilnih 1/11/1'.1' lIIerfiu. a pr/.cde wszystkim prasa i telcwizja. które popularyzują różnc f-,'nklllS) dOlYCl'łce Il'icd/y o protoplastach rodów. \adia 1IaI'\IllJ\·a-Sln;nk. HIllgarka. która w Polsce ukOllezyła studia doktoranckie i w UniII er,1 tecie \Varv.all skilll (na Wydziak Polonistyki) obroniła pracy doktorską. interesowala si.,: lI,p,)lucsnymi pr/.ekazami rodowodowymi (/.Ob. np. jej artykuł Relacje mdowodowe wohec !lrohh'llIfill' se/JIIl'flil'::lIl1ill'. II': A:ulegol'ia /~'uI'OfJYHl kulturach slowiwiskich, pod red. T. Dąbek\\·ignl\\l·.i i /\. I. rvlakollieckiego. Warszawa 1992) . .lej książka o ..rodowodach" stanowi wlaśnie Illliclli<)Jl'1 lI.:rsj.,: rozprall) doklorskicJ Zdani.:m autorki jcst ona ..próbą przcdstawienia typologii pl/.,:k<l/I')II rodOllodOlI yeh i IInikni.,:cia IV bogaq problematyky historii rodzinnych /. perspek1\ \I \ K,;/t<lltOlI,lIlych i II yraianych w rr'Ji.ny sposób wiyzi wspólnotowych. a takżc prób,! opisu ;11/eblll rmllll\odllllcgo pko \\(órnego .'iystemu semiologicznego" (s. !(i2l. Nakży zauważyć. lć pi'TIISZ'i n<l gruncie polskim praq, w której podjyto problematykę gcncalogiczną /. per'i'L'kt\\l: liJlklol'\stICln,'j. i do kt()rcj odwoiuje sit; Zlatanova-Strenk (przywolując w rr'Jinych ,'/c·"jach ~\\e) pran IICleslJicjSl.e usl,i1enia i wyniki bad<lll) jest ksi'lika Tcresy Smoli(1skicj !" ,d~11I1I"SO!>U' !-dIJor( sll'cm' 1I.I'!Jcklrorf~i/llrej Irlle/Feji kulturowej (Opok 199.1). I )mall i;lIla praGI 1.1;II<lnolcj-Slrl'nk sklada siy z Irzeeh czyści. W pierwSl.cj (o charakterze \I pl'l'\\ <ld/'I.I'1"·\m) <lutorb pr/edstall ia stosunek różnych dyscyplin humanistyki ..do tego 11"1"llego l,ia\\l\h.a. stoj'icego na pograniClu kilku jej gait;zi" (s. 9). jakimi "l leksl\ ",dolIodolle. \\\ mienia b(l\\iem lakic dyscypliny. jak: socjologia. historia rodziny. heraldyka. ".:nl';i1ogi<l. la/nac/a);IC .jednoueśnie. iż ..traktowanie rodowodów wyląclI1ie jako materia lu Iltldhl\\l'gO. nil' /a~jako osohnego pr/edmiolll badali jest eharaktcrystyczne i dla socjologii. i dla '11'!<lIii" t, III I)dllolujc si.,: n'lII'nicż do ba'\;lIl etnograliunyeh. etnologicznych i rolklorys"c/IlI,'11 nad hl\tmi,! rodzil1\. <I s/ucg,')lnie do prac takich specjalistów. jak .lózcr Ilurs/ta. /Illglli,·\\ .I<lSlL'1I ICI i Teresa Smolil)ska. Ilalanova-Strenk przedstawia równiei Ivyniki badal) 'Icl\lll) ch <lmcrlblhkieh Il<ld pr/c:kazami rodllllOdowymi. eksponując ich dorobek. który -jak Clili<l)C .. 11<11'1 jl'sl \\/i~'cia pod IIl1ag<; lakżc poduas badania kullur europejskich nie lyk /c II/gkdu n<l 1l\l\J'Il'b~' d'lceni;lIlia hadali nad ustnymi źródlami historii rodziny. ile przede \I ,II ,tki)Jl Il' lI/gl.,:dll na pOlli;vanic probkmatyki histl}['ii rod/.iny I. zagadnieniem pouucia c'lnlClnej t"i""110~CI (l·thnicit) j" (s. I.' l. W podnl/.dziak /atytulowanym ..Aparat pojyciowy i I.ai"lelll': IlJetodologlull':" aulmka por/.,\dkujc rclkksjc o rodowodach. ull1aj,\e i.e .. idea lIspólnot) '. \\ \..,lil\\;1 pod 1\!IIk-1ll .. \\\·ull;lIJk;IIl<l ; 1'11[\1\\11.11kl'-llkIL' (lpl.lCI)\\;IIlIL' s\\I~l"ic" 1.0r~aIllZn\\"(l1ltl prohklllll pl"/l.'/ w Ilallie. ;ł\llork~ ninil:jszcj rceCIl/JI, _.Polska Szll1ka 1.lIdowa" R. -il,"I.. ! - ..•. �276 wymaga posiużenia sit; podstawowymi pojt;eiami Sloso\\anymi do opisn I'tl/mail\eh ILld/~ich zbiorowości - od rodziny po naród - i definiującymi ogóln" Illlm,lnislyun'l ~ale~ori, \\spl'llnOI\ oraz instrumentarium umożliwiającym opis oraz systemaly/ac.;<; zarl)\\'no pr/ebzólI ,j'i~ i spost'bów wyrażania w nich idei wspólnoty, Są to poJt;eia l. dzied/in\' nau~ lajlllLlJ'IC: ch si, slrLl~tLlI',lIn~ spolccznymi. jak równicż nauk badających komuni~aci.; ~ullurową \\ Iym tabe ,j<;z\'~(l\\ ;1" (s. 20), Radaez~a wymienia wit;e i analiluje takie krmin) . .ia~: Illit. slcreot:p i II splllno\iL wyróżniaj,jc jednocześnie Iróżnicowane rodzaje wsplllnot. np \\spl'llnot.; I'tldLl. II spl\IIl(lI' ideologiczne. W dalszej części książki, zatytulowanej .Yragmatyb przebz.óI\ rodO\I odoll\Ch". llatanO\ ;1Stn;nk podj.;!a próbt; analizy pragmatycznej przekazów rodO\\'od\l\1 I ch. lIslal'li'lc lakre' pojęciowy tego gatunku. bowiem według niej podstawowe znauenie lila o~rc'śkllie granic Ic'LIlI i jego spójności (jedność autorstwa. odbiorcy i przedmiotlI). Sl,!d jedlI) m z. pwbkml\\I. ~ló"':nlll poświt;ca L1wagt;. jest ..k\vestia granic tekstu, a w szczeglllnośei delimitacja lckstll \\!'lści\lego oel otaczającego potoku mowy" (s. 33 l, Autorka wykorzystuje tu wyni~i hadar'l pols~ieh LIczonI ch. glównie Tcresy Dobrzyńskicj i Marii Renaty Mayenowej. choć I\ydajl' sit;. /.c dla syskmatyzac,ii przekazów rodowodowych bliższa Zlatanovej-Strenk jest koncepcja r(\żnorodnośei gelll'{;\I' /I/()\rl Michaiła Bachtina. która - jak podkreśla - .. wydaje si.; wyj'lt~oIlO (liJil'cuj'lca dla Ibiid,lIll',i irki wspólnoty zawartych w naj rozmaitszych wypowiedziach o lem,ll: ce rodollodoll ej" (s .'-1! W ostatnim podrozdziale pierwszej cz.;ści pracy autorka anal izuje wybrane przeka/\ rodll\\ odoll c pochodzące z Polski. Bułgarii, Macedonii, Serbii. Czarnogllry. I iL'rcl'g(l\1 in) 01',1/ l (IS!\ i kdnady. Zlatanova-Strenk pozyskala je w wyniku wlasnej penetr,lCji terenowcj orilZ ~lIercnt" arch iwaliów (np, herbarzy. "encyklopedi i" rodnwodo\\ yeh l. alakic Il1on<>gr;ili i gcne,llo).'iunl ch i zbiorów folklorystycznych. Drugi ro7.dzial książki. zatytulowany "Typologia przeka;{l\\ wdo\\(ldoll) ch z persl'e~11 11\ wspólnoty" sklada sit; z czten:ch ezt;śei, W picrwszej ( .. Wstt;p") alllorka piszc o U:IlI]lkacil decydujących o wewnętrznym zróżnicowaniu prz.ekazów rodollodoll )eh. tak iclL .i'I~ s: 11l,ląl ~(,munikowania wiedzy genealogicznej. odbiorca. cel przekazywania lIiedz) gene,Jiogiczllej. rebejc mil,:dzy nadawcą a treścią przekazu, materialny nośnik pr/ckazu II iedzy gClleal<>,l2.iullcj oral referencje rodowodu. W konsekwcncj i wyróżnia ona lrzy grupy przekaz()\\ rodollodo\\ \ cli: prywatnc. o charakterze przejściowym i przC7.naczone wylączllie do U/.yl~u pO/arodzillnegp Kolejlla część pracy "Wewnątrzrodzinne przekazy rodowodowe" dot)uy pr/.c~azll rOdl)1I oelpwego w wybranych rodzinach. Badaczka przytacza wiele przyklali<'m "wdzlnnvch roZIlHl\\' o krewnych i przodkach, uznając. że wcwnątrzrodzinny prze~az. rodowod()\\: ma kilka cech je"l dialogiczny, posiada charakter raczej historyczny ... ma hyć szczer,! pr,l\\d'l <>historii roclzin~" a jego celem jest przede wszystkim ustalenie relacji mi.;dzy krewnymi oraz uZllpelnienic' II iC'd/l o nich. Trzeci podrozdział (.. Przekazy o charakterze przejściowym") poś\\i.;con) jesl l: 111 przekazom rodowodowym, które wykraczają poza Ivewnt;trzlly obieg rodzinny. llatanll\a-S\rel1~ pisze tu o warunkach uzewnętrzniania wiedzy genealogicznej. zl\Tacaj;lc uwag.; ji ..odp<l\\!ednia koniunktura społeczno-polityczna. w tym zmiana ustroju spolecznego. moic 11\ Ć podq<l\\oll: n] czynnikiem sprzyjającym względnie hamującym ujawnicnie dziejów rodzinllych" (s (,-1) Iladauka powoluje się na wywiady. zjazdy rodzinne. ~roniki domolle. pall1i<;\Ili~i. II SIHlIIlIlicnla .ia~\; Iypy prze~azów rodowodowych. dzi.;ki którym dochodzi dn uzellllt;trzlliallia ()\\ej \\Ied/\ rodowej, Czwarta część pt, "Przekazy rodowodowe przeinaczoIle do u/.yt~u pO\\S/echllego" clot\ Cl\ jedynie tej grupy przekazów, która przcznaczona jcst dla sz,crokiego ~r.;gu odbioru·l\\. !\lI\(lrka zalicza do nicj "autobiografie oraz biogralic wybitnych osobistości. historie lokalllc. lI'spomllicnl:l o czasach i ludziach (rodowody\I' tym taki,e wlaslle rodO\\ody pami';llli~arzy Só!IUlra~\(lllan,' jako dokumenty historycznc, istotne dla rekonstrukcj i dzie,i(m \,spólnol\ szers/cj l1ii sam ","d I. sz~ice lub monografie i historyków w celach genealogiczne wybitnych rodzin, pisane przcz profcsjoll<llnycli hcraldl ~(')\\ naukowych: opowicści o rodowodach I.glaszalle Ila ~ollhlrS\ prasolIc (1/\1 pamit;tniki konkursowe) lub okazjonalnie na konkursach gawędziarskich, wreszcie publi~owane w prasie: OP(l\\ ieśei II )głaszane ze SC,'I1: rozmaite lbiory (cney~lopcdie) rmlowodll\\c, grom'ld/:l- �277 (( II i~(ci gcncalogi i poS/ucg6lnych docickaó I.latanovej-Slrenk znalal.!y (s. 117). W centrum szczególowych oraz mctatckstowc tych przekazów. rod/in i osobistości" si.; elementy tekstowe klllll' spelniaj'l II a/n'l funkcj~ fnacz'lc'l II i~'fi II spólnotowych. Dlatego wyróżnia ,! Illl,II111llle!e: .J·odolVody wpisane w ..puhlikollallc" masowo (s. 117 - 118), polcgającą mi.;dz)' innymi na wyrażaniu i ksztallowaniu ona trzy podstawowe grupy wśród tego typu przekazów, kroniki", biografie i rodowody wzorcowc, rodowody kt6rc s/czególowo charakteryzuje, ilustrując je wieloma 1'1/; kladami KynClewa, II fll"IClIIII(/ (np. I d/iclo /c,l'.cl/dll/l/iI. il!II-1 ·!I/"dcCl'." popa Minua kronikil I/('~csll/ICI' sl'isk/)Ir. dO/llOw(/ teksty /)~Iedl/s~vckich. Il'ir;::niowle slanl/. /e zbioru M. Pavicevicia CrnogorCl dzido .I. Bialyni-Chłodeckicgo 8i(ily- lVyc!loc/icy O ~ ~lel11i ujc:yslej, pr::oc/k(/('!I ""fl'li mil, SIe/al/iI ":ilr{/(/~." (klórego tylUł L.ostal zmieniony przez B. Nejkowa na ;( ~ycia narodl/). liunc biogralic bohater()\l narodowych (Bulgarów: F. Totju. Serbów: AjduKa-Veljka Petrovicia. \liloS<1 I'ocerskiego). prasowe rubryki rodzinne (tu przede wszystkim .,LącL.nik Rodzinny"). prasolI e konkursy rodowodowe. \\. o,latnim nlldziale ksi'IŻki. skladaj'lcym się z dwóch części (.,Przckazy rodowodowc jako 'ol' rai II i~/i IIsp(')lnolowych" i .. Symbolika wspólnoty"), autorka podsumowujc i porz'ldkuje IIClcsniejs/e rclleksje o pr/.ekazach rodowodowych. wyróżniając ostatecznie dwie grupy tckstów' op(llIic';ci natur\ ctiologiCl.nej (najCl.yścicj spotykanymi lU motywami ściśle rodowodowymi są: ,\111 clk<! oral 1\ cic pn1loplasly. zasicdlcn ie lub opuszczenie gniazda rodzinnego). wyrói.n ien ie '1\; danego mdu (rOLI/iny) lub utrata dawnych zaszczytów. opowieści nicetiologiczne. czyli OpOli ic~ci wspolllnicni(\\ve o różnych prl:ygodach poszczcgólnych członków rodzin)' (s. 157). IhdaClka Iliele uwagi poświ~ca również symbolom wspólnoty rodowcj, dzieląc jc na cztery podstallollc grupy (poslaci. a szczególnic wyróżnia tu ..protoplastę". symbole ,.imicnne. czysto i';I; kowe". np. na/II isk<!. teksty. przedmioty (herby. sygnety polskich rodzin szlachcckicb. 'lIandar; . clelllcnt\ ubioru " elemcnty przcstrzeni (toposy domu, ogniska. drzewa, pojawiające się ..lako 117.ajclllnic I.amicniainc symbole wspólnoty rodowcj") (s. 162). ,\utork<! \\ omalvianej pracy lIwzgll,:dnila cenny i zróżnicowany material. przydatny ella dal'I; ch badaó komparatystycznych nael rodowodami. genealogiami rodzin. Zlatanova-Slrcnk problem,!t;k,: genealogiCln;\ pl'lcdslawila w szerokim kontekście kulturowym, jak podkreśliła w tytule bieliki IllI IF\'hmtn'lIl /lllller/ale s/O\vimlskim. Ową nowatorską na gruncie polskim prac,: 111\11:11<1 ul:naćjako pn')b~ scmiotvClnej analizy przekazów rodowodowych. Doro la .~;wilala f'o/aCl' II'. ;\/"ld())l'ie 1I1I)IFią () sobie. wybór i wstęp ks. Edward WalewandcI'. Lublin 1995. 's 21J:2. i L Po I'(I/w'.\' sukcesie \I wydallniczylll No.l'Ii 1Ill!\\'ią II ;!l1dcra: dwa trzech tomów wspomnień opatrzonych wymownym tytulem (Lublin 1993. 1994. 1995, wszystkie tomy pod red. ks. E. WaleIllialy już drugie wydania). przyszedl czas na wspomnienia Polaków o sohie picrwsfe cglOtyClnej dla nas dziś Mołdowy, c/yli dawnej Radzieckiej Moładwii, krainy niegdyś hlslOl';Clnie Iwi,vanej /. dziejami I Rzcczypospolitej. potcm też nieźle znanej Polakom. którzyL IllasncJ \mli cly wbl'l;w niej - znaleźli się na tym obszarze. \\1 prezcntowanym tomie. który jest czymś w rodzaju WSlępu do kolcjnej konferencji organizo\\ancj przez Katolicki Uniwersytet Lubelski, a ściślej mówiąc przez znany dobrzc w kręgu badaczv zbiorowości polskich na świecie Instytut Badań nad Polonią i Duszpastcrstwem Polonijnym. pOlllieszclOno 7 wspomnień ludzi. którzy albo mieszkają jeszcze dziś w Mołdowie, albo pr/cS/li pr/.cl ty l.iemil,: IV różnym e/.asie . I pis/e autor wyboru i wstępu, fUI'!- że taili. na pogranielU .. Wspolllnienia odwiecz.nych stepów, wspomniany istniały już ks. E. Walewander diecczje. licznc paratie, - ( ... ) uka- klasztory - pla- �278 cówki katolicyzmu i w jakimś sensie też polskości, AdministnlcJa kościcln'l I'lJsl'l kied\ś"z\ hk" w pobliżu kresowych stanic i szła przeważnie dalcj niż sieć sz.lachcckich i magnackich n:zydcnclI Tworzyła swoistą duchową lorpocztę", Za to placilo się prześlado\\ aniami. zaró\\I1O \\ prZl"Zlości carskiej. jak i - jeszcze bardziej - w okresie wladzy slmieckiej Ale przedmiotem zamieszczonych w tomie wspomnieli jest nic l\'lko mal'l\'rolo~ia p,)lskil'g'\ narodu w czasach wojennych i okupacyjnych. jest lab,e ukazany los inny ch ~rllp, rÓ\\ nic prześladowanych przez kolejne władze, Mamy tu również nader cieka\\y obr.1/. kszta!to\\anla ,I c, wbrew wszystkim przeciwnościom. swoistej kultury polsko-l'lJw,jsko-molda\\,kie,l. a prz\najmnici swoistego slatus quo na obszarze, gdzie różne kultury. \\ yznani;]. J'(')żne systemy wartości islni.til w warunkach politycznej dominacji coraz to innych organizm(l\\' p,lI'lst\\()\\\'Ch, Najdluższy tekst. wojenne wspomnienia kapelana polskiej zbioJ'(\\\'ości \\ iVlolda\\ ii okrC:,lI II wojny światowej, ks, Stanisława Skudrzyka. niesie ogromn,! ilość piem,slOl'zędnego makri.till do dziejów Polaków-tułaczy, jest to również doskonale hódlo do zrozumlcnia Ich ,iiy l,lOrainc,i i woli przetrwania w najtrudniejszych czasach, Inne teksty ukazuj,! życic Polakl'\\\' w Ilcsarahll w okresie międz.ywojennym (T. Gaydamowicz). indywidualnc losy Pl)laka z K ivy nio\\;1. ';1 tu również próby o wyrainych ambicjach literackich (K, C,:upryniak) Tom Polacy w Mo/dowie mówią o sobie ma ef'ckto\\ny. ale nicco n1\I;ICI ly lUI. Polacy nU')II1<1 nic tylko o sobie. są na ogół doskonałymi obserwatorami calc:go otacz'IJ;lccgo Ichś\\ lilia, hl II ,I,i" mniej lub bardziej obiektywni w ocenie innych nacji. ale nigdy nic zapomina}1 o tym, ŻC z\11 I zyj'l wśród obcych, Ci obcy jednak. to przecież towarzysze doli i niedoli, IlItilie hard/o n'l/.ni. dk przecież ludzie, Z tego też względu wspomnienia Pol(lków-llllau,y ~'I integlllj'lcvm iJ'(')dicm dp poznania różnye[J kultur. różnych systemów w(lrtości i róż.nych posta\l \\ ohcc ŚWidl,,- prZCnHll'1 i zla. BareL/o to w sumie cenna, tak:ie dla etnologa. i wielce pOllc/,aj'lc.t Ie~tura, Teresa L c w i li ska. Kolurowy świat ::abawek. /ah{{\,-ki 111110"',, " D7. 82 il. barwne, liczne czarno-biak, /'o/SI'l'. Kil'lec: I ')'J.', ss, Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. które w 1994 ro~1I ohclwdzilo pięln,l,loiccic Sil l'gO istnienia, wydalo dzit,:ki licznym sponsorom p07.yCj>; pię~n'l i \\ idce poż' leC/n.t Z'lrdzem ,Ic,! nl,l K()(()r01I~V;'wiat ::abawek. pierwsza oel wielu lal i przeznauon'l dla velv\cil J..1\,!c'<""odhllIlCI'" puhlikaeja o zabawkarstwie ludowym, Autorka. Teresa Le\\ ili~ka. starv\ J..U\IOV !';II'l~t\\Il\\l'~P Muzeum Etnograficznego w Warszawie. znana Jest l, lIieloletnil'j dzi;t1;t1ności had:l\I C/C.I. iC,1 glówne zainteresowania to ludowe instrumenty muzyC/,ne i \\ laśnlc zdh,1\\ k<tlst\\(), Wieelza o zabawkach i zabawkarstwie, nie tyl~o ludo\\y m. ,j"l II n;l' slosunJ..lIl1l1 slah.\. li II Il'le mniejsza niż. w innych krajach europejskich. gd/.ie iSlniej;1 \11 \pecj.tiiz(l\\;lIlc ilh!) lik),' zajmujące sir; wszechstronnie problemami dziejó\\' zah;lI\ki. ,jc:j 1'1In~ci()I](1\\ania itd, \limo ladle'ly ze strony nielicznych autorów. klórzy -, w mniejvym luh \\'Iękvy III '!lIll1lin IlId,,\\ \ 11111,1balikami sir; z,ajmowali. tu wymienić należy R, Reinl'ussa. T, Se\\n\ n;l..1 !l up k<!, nic lIlLti" ,Il' w Polsce tej dziedziny wiedzy oż.ywić, Być może om,l\\iand biVl'1 <lI;IZ, COldZ iiclIllcl'!" inicjatywy hadawcze i popularyzatorskie Muzeum /.ahawkar~t\la \I Klelcdch "I ś\\ "ldcel\\l'lll, iż z.la passa zosIala wreszcie przelamana, Praca T, L.ewillskiej ma charakter popularnonauko\\y. st;1Il0\\ i rodz<l.i bl'/prC!C1hIOnall1l'.1 gawędy na lemar dtiejów zabawki w ogóle. a polskiej \\' szczegl·)lności. g.I\lI,'dl op'lrtlj nic I-,Ik" na bogatej literaturze światowej i mniej bogatel pobkic.I- <lic: także \\, nlJ..<I.i:lcCJz 1,"hl,lL'g" kontaktu z zabawkami polskimi. a wlaśeiwie z, calymi istniej'lcyml \\ !,pbce ,1Śl'l1dk<tlni /<lhd\l blSl\\'\. Zabawka i zabawkarstwo to problem bard/,o iSlotny. choć pl'dĆ o nllll Inllzn;1 \I 'J1'hl',h lekki i zgrahny, "Zabawki - pisze T, Lcwit'lSka - znane S'l C/1()\l'ie~()\\ i t'lk dlu~lI, jilJ.. lin i'lnil',il' Są obecne na calej kuli ziemskiej. bez \\'zglr;c1u na kultu",;. ~1I11\1sk<')IY I lIsldgnlęCla ll'chnlonl' �279 :c'rupl ludzkie:j. Są uymś nie:zh~dnym dla dalszej cgzystencji, czymś wspólnym, co -- jak muzyka i ,/tuka lilUY wie:1kil ludzką rodzinę. Pomimo dużego zróżnicowania stanowią wartość LIniIIe:rsalnil. ponade:zasolvil" . .\utOlka o uniwe:rsalnośe:i labawek, ie:h występowaniu w innych kulturach, w odległych. IWIIe:t arche:ologiunych e:pokach, pisze: dość syntetycznic w rozdziale pierwszym: ,,Zabawki 11aj'lars/e:". Tu równie:/ I.najd/.iemy niceo informacji z dziejów zabawki polskiej. Gros miejsca II ksiijlce: lajmuji\ jednak dzieje: polskich ludowych ośrodków zabawkarskich: /ywieckiego. m,.śknickie:go, kie:kckie:go. rze:szowskiego oraz krakowskiego. T LewiJlska ukazuje genezę P(\SICle:g,-'lnych ośrodk()\\. ich specyllk~. prezentuje typowe dla nich rodzaje zabawek i wiele nHIII l o dallll\ ch i w.sp(lICle:snych twórcach. W rezultacie powstał prawdziwie "kolorowy świat lah'llle:k-- ty III pclniej staj'lcy pr/e:d oczami czytelnika, że obecny na licznych barwnych Iiu,traclilch Trzcha bOlvie:m psno powiedzieć, iż rzadko zdarzają si~ książki, w których si owo. kompe:kntne: aCI se:rI\OI\ane dość lakonicznie, tak zgrabnie koresponduje z ilustracją i jest przez. nlil u/upclnialK. Ilu \Ii\tpicnia, to pol,\czcnie slowa i obrazu, tak charakterystyczne dla albumów, II prClc l1t OlI alla praca w duzym stopniu jest \\;Jaśnie albumem, czyni ZCJl pozycję szczególnie illrakcljnll zan-'wno dla nielicznych, niestety, badaczy zabawek i zabawkarstwa, oraz dla miejmy nildzIew znaCl.llle liunicjszych milośników tej ważncj i pięknej dziedziny kultury ludowej. \IICJl1l1 nad/iej~. je: !\O/OI'Olt']' .I:wiol :;o!Jowek osiągając powodzenie na jakie z pewności'l DIS!lIgUjc ta I'zele:lnil i jcdnoucśnie atrakcyjna pozycja wydawnicza, przyczyni się również do III IckS/enia zaintcresowania labawką i zabawkarstwem, nie tylko ludowym, w Polsce. Rys=ol'd !\onlol' llillhilra j c d I n a k. ()!J\'Coie domu flo/skiego 11' cosoch niewoli 1795-1918, Lublin 199(,. 's 7--1. i I. I'rClcntowana praca stanowi Cragment większej calości, a moie raczej rodzaj konspektu do d/iela o \\le:k obszcrniejs/ego, prze:dstawiającego "dom polski", czyli właściwie polską rodzinę II "lllilcji znie:woknia narodu. (Jw polski dom w czasach niewoli pelnił, jak pisze B. jedynak, Inilllaju/ jako autorka antologii obyczaju polskiego i wielu wartościowych artykułów P11Ślli~cony ch polskiej kulturze. "wiek istotnych funkcji w życiu okaleczonego narodu: pozwolil pr/elrll ać. schronić pamiątki narodowe, wychować dzieci na Polaków, zapewnial elementarną Cg/l ,kncW J)z.i~ki domowi polskiemu zachowały się obyczaje, język, religia ojców. Mimo IraglC/ll\ ch los()\\ mial sil~ tWOIlenia nowych wartości w kulturze, byl gniazdem, z którego stale 1111I\(l II o zrywaly si~ do lotu COlaz to nowe, kolejne pokolenia, zawsze walczące o to samo (\ lIolnośC (Jplerajilc si~ nil rozwazaniaeh Staszica, Mochnackiego, Mickiewicza, Norwida i wielu innych lIulOrÓII. kreśli Il. jedynak wi/j~ roli polskiej rodziny i polskiego domu jako reduty, nilllstotnlejs/e:j placówki obronnej zagr%nego w swoim bycie narodu. Polska kultura mogla llllać i rozwijać si~ jcdynie w domowych pieleszach. Dom, choć nic by!, bo nic mógł być "spokojny m gnia/dcm", sianowi I jednak obszar prywatności, tu rodziły si~ i były przekazywane lIartoścl patriotyune. tu tWOIzono "wewn~trzną, domową tradycję", tu by la ona chroniona, tak '111110jilk pami~ć i wiara, wcdlug Mickiewicza naj istotniejsze siły zdolne do ożywiania i podtr/l 1\1\ willlia uuyć narodowych. Wokól domu polskiego, w sytuacji pocizialu życia na sfery: publiczną poddaną dyktatowi zaborców i prywatną, właśnic domową, w zasadzie wolną, choć (\granlc/On'l. lIytwor/yla si~ niezwykle bogata obyczajowość, a jej opisy znajdziemy na kartach pilllli~tnik()\\. lIspomnieli i listów, I których B. Jedynak czerpie znamienne cytaty. Owa obyczaI()IIość lostaia IreS/lil raC/ci lasygnalizowana niż opisana, co zresztą jest zrozumiale ze wzgl~du nil nlllkl skn'llm\\ charaktcr prezentowanej pracy. Jeclnakże nawet w tej formie niesic ona �280 interesujące informacje. np. na temat patriotycznego lIych(mania dzicci popr/cz ~J"\ i I.ah<l\\\ poprzez jakże malo znanc a niegdyś bardzo popularne zabawki patriolycznc. Praca 8. Jedynak. choć nickiedy robi wrażcnie katalogu prohkm(·l\\. choć l·aCle.j :;ugerllle sposoby analizy niż ją przeprowadza. choć roi si.,: II niej od nierozwini.;tycb sąd()\\ I opinii. Je'l niezwykle pożyteczna i wartościowa. Uświadamia ogrom i wajno~ć tematu. jego ~ci:;l: III ią/ek z caloksztaltem polskicj kultury (zarówno tworzonej w kraju .. jak i na emigracji) II okre:;ie zaborów. Uświadamia, ił. bez zrozumienia fenomcnu bytu domu pol:;kiego w tym eza:;ie nic <hi SI'; pojąć speeytiki i sily polskiej kultury w ogóle. nic da si.; zrozumieć fCnomenu jej pr/<:ll"llania \I skrajnie nicsprzyjających warunkach. Wi.;cej. nic da si.; zro/.llmieć odporności narodu polskie~o na wyzwania rzucone mu przez wiek XX. w cza:;ach hitlerowskiej i :;owieckiej okup;lcjl.jcgl' reakcji na próby odebrania mu tożsamości w czasach PRI.-ll. Opisanie polskiego domu. jego funkcji w okresie zaborów. opisanie hogateJ ob\'CI;!.i0llości rodzinnej, to zadanie niezwykle szerokie i trudne. Wymaga ścislych :;tlldióll. odel'l\Cu1\;1 ,ie od stereotypów i łatwych uogólniel\. Wydaje si.;. /.e B . .lcdynak jest do tego la)..'adnlenia II pelni przygotowana. stąd z niecierpliwością b.;dziemy czckać na je.j dzie.lo. kt("re~o lJhiecllj~!GI lapowiedziąje.st omawiana tu, cenna i bogata myślowo broSl.ura. Bogumila S z u r o w a. Pr::emiany osadnictll'{/ wiejskiego Illl ;":il'/l'cc.1'::ilIc \I' d,,/l/, pr::eduw/as::c:::eniowej. Zmiany uk/adll pr::estr::ennego 1"si. Kie.ke I (j')'i. ~;:;,14X. il .. map: Wspólczcsny obraz osadniczy Kie.lccczyzny powstał w wyniku pl'l:eohrażel\ ukladu prze.strze.nnego wsi dokonanych w czasie tzw. urz<ldzania wsi w polowic XłX Ilieku. Chlo urz<ldzanic wsi datowane jest na łata I R 15-1 R64. I)oln<\ granic,; slanOlI'i 1;lkl utllol'/cl1ia Królc.stwa Polskicgo. co omaczalo podstaw.; stabilizacji administracyjncj i POC/;llck d/i~dall mających zmodernizować wieś. Górna data zamyka ten okres. otwieraj;lc epok.; UlI bV.Clenio\\ a. W nią jednak wieś kielecka wes7.1a już przcksztalcona w sensie pr/.esll';:ennym. I uSlaloll\ 111 type.m zagród. z administracyjnie narzucon<\ np. bezkurnością chalup. I.l' ścislymi zahC/pieczcniami prze.ciwpożarowymi itp. Bez wątpie.nia ul'/.<\dzenie wsi, dokonane administracyjnie i dość kOIlSek\\el1\lIle. PI/\lIio,I" korzyści ekonomiczne zarówno państwu. jak i samym chłopom. m<ll c<llkOlI icic Imiellil" dOlychczasowy obraz osadniczy wsi kielcckiej. CI..;sto (k\\'i<łCYjeszcze II' śrctiniOllilT/n. /.1'1\\ isk,l lego nic sposób przecenić i nawet dziwić si.; mo/na. i/ dotychcz~l:; nic I("l~do II pl'lnl opracowane. 13. Szurowa z nadzwyczaj bogale.go materialu archiwalnego. r,,:kopi~llllcnnego i bl'logl'<lliClnego, zgromadzonego głównie w !\rchiwum Pailslwowym w Radomiu. <l dolYCl;lce~o proce,u urz<jdzania 276 wsi, wybrała dane. dotycząe.e 97. co stanowi 14.1.j(~"o \\SI.ystkich. J\i<lle.i pOl!:;!:11\Il' przeanalizowała zasady, jakie stosowano pr;.y ur/.ądzanill. a Ili.;e I\P kroj,')\\ n;lll/.ial()\\. ieh wielkość. rozłożenie w areale wsi. sposób z.abudo\\')' dzialki. ks;:t;dl I.a)..' rod: l;, o~roml'a plac;! pozwoliła autorce zapreze.ntować rozpraw.;. która odznaCla si,,: nad/llyCl;I.in'l r/etclności~1 i q~IIJl)' wi ważny głos w badaniach nad dziejami kultury materiałnej wsi polskieJ m;1I d;lie tio:;konab podstaw~ do dalszych studiów. Zgodzić się bowiem trzeba ze stwierd/cnicm I~. S/ur(ll\e.i. iż radykalna przebudowa struktury osadniczeJ WSI powodow;da dal:;/e konsek\\encje . .. Indywidualizacja gospodarstw i prac nicgdyś wspólnie wykonywanych plS/C ona ro/111ie'lczenie jcdnej społeczności wicjskicj przy kilku oddalonych od :;iehie drof!.~lch nie\\ ;Ilplillil' mialy wpływ na rozluźnicnie więzi sąsie.dzkich. l.Illiany II' sw:;unbeh spo!eCl.lIO-ekonomlc/11I l'h Oczynszowanie zaś ehlopów zadecydowalo o dalszym rolwoju veroko poj';lej kulllll\ IllLlo\\l'l' Z kolei dogł.;bne poznanie struktury współczesnych ukladóll' pr/estr/enll\ ch pOIlIoli n<l l'" �ni I'(lll ni<:i IIHaC<1 u\\a!,!.; autorka - na ich kpszą ochronę. a takżc właściwc z ich istotą zagospo- lbrO\\allil'. /nakolllit,1 praca 1\. Szunl\\<:j. konccntrująca się na przeobrażcniach wsi pod \\'zglęclem ukl,ldu !,!runlóll i b/.t,t1lu osad. I /.<Ilożcnia pomija kwcstię konsckwcncji gospodarclO,poku[l\ ch i ściśk kulturowych. dokonanych Imian. Nic obniża to w żadnym stopniu j<:j II '[r!ości. sug<:r()\\ac j<:dnak tu:<:ba autorce. by i t<: zagadnienia z czasem 7. równym powodzeni<:m plllii.;!;1. Rys::ard f.:ontor l.lihi<:ta K o l ,I l' ska ... /rll·.vci .I/Jod -"leech.". Wydawnictwo s, 2-lX. ok. 100 il. ni<:lllIlll<:nmanych. PTIX ..Kraj--. Wars;!")wa 19'J3. \\"i.;b/Ośc I...reportai.y-opowicści-I.cbranych w tomik powstalo w latach 1982-84. kiedy to :11[lnrk,\. Ie Ilz!,!i<;du n,1 slloje zainteresowania reporterskie i wcześniejszy dorobek. miala I,[()bknl\ I II e['yiikacjil i tylko lllicsi';Cl.nik krajoznawczy ..Gościniec" udostępnił jej SIV(: lamy. I),) Ilyd,[n[,[ ksi'Vk()\lcgo /OstalI u/.upclnionc i zaktualizowane. Najwięcej ich dotyczy rzdbiarzy I 11l'1!;lr/;. bolwtLr;lnli innych Sil garncarze. wycinankarki. pisankarki. kowale. podhalallski "1';1\1il'c i hall:I,lrl lara/l:lIl. piernikarl. Illalarka wlocławskich lajansów. wykonawcy tradycyjnych ;nslrUnlCnll)\\ IIlUZ; Cl.nych. koronczarka z Beskidu ŚI'lskiego. tkaczka dywanów dwuosnowo\llclL IHeS/cic rodlina krakO\lskich szopkarl.)'. Kilka opowieści traktujc o osobach. upra\\iajqL;ch rl'1\lnoicgic po kilka dyscyplin artystycll1ych. czascm oprócz plastycznych równici. poezję (II nlll/\ kc Dob<)! spccjalności odpowi,lda mniej więcej strukturze wspólczesnej twórczości lud,)\Ic:.i i nlc:proksjllnalnl:j. !lajwi.;cej bowic:m zwolenników znajduje rzdbienie i malowani<:. :\til,\rCC nic chod/ilo o odkrywanie nowych lalcnlów. wybierała na swych rozmówcóII' osoby I pOll <1/11\ m i uznanym dorobkiem. bowiem intcresowały j'l __przede wszystkilll ich biogralie. \Ijaki sposI"h detclluinują tllórcmśc. slają się tworzywem. jak dalece 7nając ich przeżycia l1Wicln) lrol.L1luicć ich d/.ich· (s. :s l. Stqd do każdego podchodziła indywidualnie. starając sit; I.:,:khić· .i<:.C'Oiwjsilniejsz<: pr/eżycia. I.aintercsowania i pasje. jego motywacjt; uprawiania Sl:\uki ! '11"IIIICk d" lllasncj I\\(·)rcmści. W jcdnym przypadku kontrapunkt stanowią więc wydarzeni,l lI"jennc. II inll\ch na pienIszy plan II'ysuwajq się tradycje rodzinne, patriotyczne. aktywnośc 'IH\kull<l b"di kullllr,i1na. !\utorka Iwraea uwagt; na pozycje; poszczególnych lWlJreÓw w Olacza:aCl'.i ich "poicunosci. kl('ml b\ wa ogrnmnie zróżnicowana. począwszy od pelnej sukc.esów pracy dla 'rodolI isl-.'I I 11/1',bnJ<1 sporego II' nim autorytetu. poprzez samotność z wyboru. do ealkoII ile;l'\ odr/llcenia. !\utlnb. obdar/Onfl talentc:m nawiązywania bliskich i serdecznych kontakt(l\\' I ludimi. polralil<l pr/<:lamac opon' os(',h zamkniętych we własnym świecie. zrolllmieć It;ki ; "hses.ic p,\chicl.ne. doccnić' role; tWlJrczości w życiu gluchoniemego. \\. opis\ ,,1\\ ciel-. os(')h upr<l\\i,lj'jcych tradycyjne r/.emioslo lub re;kodzielo charaktcrystYClne c1!:1 okll'~lonego rei-'iollll. \\ pkciolle loslilly ini'orlllacje dotyczące genc/.y. historii danej dyscyp11111.taUe lecI1l1["1 (lU. ill. IlIdo\\e p<llmajoliki i ich zdobllietwo, tkalliny dwuosllowowe o molyIIdch lii-'1II1ill1\cIJ.kmonk,1 kOIliakowska). czasem przyklady czy porówllania l. dakkich stron. Nic: I.a\\ 'Zl' \\ lllkiclJ pr/l plldkach [uoi.na si.; I.orientowac. C/.y są to opinie rozmówców. czy \I}CZY[;lIll' gd/il'ś II i,ldoluości (np. o Zllią/lu l<lIm piernikarskich z wynalazkiem druku. s. 91 l. \ Llkrilil Igmlu,ld/oll\ dmg" rcporterską. a pos/.erzony lekturą podany zostal bal'\\nie i inte"c'uj,!CP l,m"\\1l0 dl:l prorcsjonalisty. amatora jak i przypadkowego czytelllika. Na uwagę laslu.~lIie cl,!'-I\ C/Il\j,,?1 k kk,tll. kt'''ry od starallnego. literackiego chwilami. nabiera cech specyliClIII ch dla IIIIlIII III <nu') II . i'['zybliżaj,! i<:h rówllież obszerne cytaty wypowiedzi. W niektórych pr/\ p"dkadl I"pis magu<:\oll>no\\y stajc sie; osnową calego reportażu. 1',l/lh esej jl'sl u/llpl'lniony krótkim biogramem. wyrazistym portretem lotograflcznYIll h,h;lIer,1 01',1/ Idjcl'illllli .ie!,!o rc:pruentatywnych dziel. Poziom i dobór I<llogralii znamionuje �282 wrażliwe oko autorki, W sumie Arty.l'c! spoe/ str::echv, to Jedna z najlepszych dOl\chczas POi)C,i1 popularyzujących wspókzesną twórczość ludow'l i ..inIH'''. szkoda tylko. żc nic Oll'/) Illab bardziej okazalej szaty edytorskiej. a kolor pojawil si.,: tylko na okladcc. f..1I'1i Jerzy L i t w i n. Polskie s::kllln!ctwo IIle/owe XX \l'leku. (jd,u'lsk Fn,-I'ielrlis::kmlli 1l)'):'. ss .. ,7:', iI. Szkutn ictwo to. jak wiadomo. umiej.,:tność budowy ..drclI' n i,lI1ych KonstruKcj i ph II aj'IC) ćh lodzi i statków", Umiejętność ta. niegdyś bardzo rozpowszcchniona i II') SOKOL'cnlona Ie' II /gkdli na wielkie znaczenie transportu wodnego. zarówno morsKi<:goj;lk I śrl\(llqdollcgo. /;IC/(Ia zanikać od początku wieku X IX, Parowe holowniki i idazn<: harki II) rugolIal) wiślane SZKUt\, rozwój kolejnictwa pomniejszył roi.,: transportu wodnego, "Dziś - piSl<: J I.it II'in II idoCln\ ni śladem dawnych, wspanialych jednostek plywają<:ych Sil przypolllinaj'ICc ,i<: ksztaltall1i niL'lioll, już typy łodzi rybackich i komunikacyjnych, spotykanych zlVlasz<:za na Wiśle, W i<:h KonstruKcjach przetrwaly też pewne elementy lokalnych tradycji szkulniu) cb". ('boć oKr<:śknie "vkutnietwa" funkcjonuje do dziś w polskim języku. nic oznaCl.a jui bud()\1 y stalK(11I drnl nian\ ch. tradycyjny material - drewno ust'IPil już dawno metalowi i tIIOJ'/Y\\(11ll SItUOlI) 111. Autor prezentowanej pracy wyznaczyi sobie niezwykle trudn<: zadani,. postan()\lil dal' p,lnl' opracowanie zjawiska ludowego szkutnictwa polski<:go IV XX wieKU. lo J<:st II oasach. gd\ la szlachetna umicjytność trwałajedynie IV lokalnych warSl.latach, Ludo\\ i s/kulni<:y nie /.nali dOKUmentacji technicz.nej. nie ucz.,:szczali do szkól zawodowych. II S\vojcj prac\, cz.,:sto II'I'kOn) Il<lnl'i na marginesie innych zajęć, stosowali wiedz.,: zgromad/()n;l pljl'l pokoleni" popr/ednt!';(l\\ Rezultaty ich pracy służyły im samym i wspólmieszk,uieom nadr/<:Clnych lIsi. I.god/ić ,ię /alen: należy z Autorem, iż to szkutnictwo było iście ludowym. Dotychczasowa wiedza o ludowym szkulnictwi<: Sproll adlala si.,: do cCllllyeh. ku II :'UInll' drobnych przyczynków, stan dokul1lentacji IjawisKa b) I daleKi od /.'HI()\lal~li~lcego \\ ki S) IlI~kll Autor byl zmuszony niemal z detektywistyezm, wniKliwości" pr/cślnl/ic ploblem U ill)dl;:. co oznaczało niezwykle żl1ludne pOSZUKiwania terenowe. system'I!) un~1 pe:n<:tr;lcjl; d,11I11\ cb dr<'~ wodnych i rekonstrukcj.,: dawnych ośrodków produkcyjny<:h. ;\b) COkoill'ick j)()lIied/lL'l' o d/il'· ja<:h ludowego szkutnictwa w Polsec. trzeha bylo dOKonać gigantyc/I1l:.j dOKlIllleni<J',ii /~Ich()\\:tnych w nalurze łodzi ludowych. cz.,:sto po prostu i<:h SZCZ.,IKÓII. oraz rL~j<:stlacii IL'chnlK '10'0\\;1nych w lokalnych warsztatach, Ogromna praca, I nic d/iwne:go, Ie 1~lJęl;l ;\utOIlI\\ I I:' 1;11 Roultat przeszcelI jcdnak wszelkie oczekiwania, JcSI dOllodem. iż lIauk(l\\ a p;lsja. jloi'lcmn'l / 111,1,1dyczną starannością, moie przczwyciężyć wszelkie pr/.eszkod) , Nie sposób w krótkim sprawozdaniu oddać nad/lVyez.ajncgo bog;letll<l trcscl pr;K) .1 j il\lIn:1 Autor na wstępie daje zarys dziejów szkutnictwa w Polsc, do kOl'lC<1:\ 1.\ II i,KU i 11<11\ Iii lic dopiero analizuje szkutnictwo ludowe, Dowiadujcmy si.,: tei II iek o gcne/iL' vKutniclll;1. " ndlstarszych slowiailskich konstrukcjach pływaią<:yeh. o (hm nYlll SZlll!ni<:\1I Ie si,,"i,HisKilll ndd Baltykiem, a nawet o dawnych poludniowoballyckich statkach morSKich. P il'I'IIV; I uęśl' prac\ daje również czytelnikowi podstawy terminologiczne, a takie: sporo inllll'tl1:lcji o -;t;lIliL'b;,d,lIi n'I,; szkutnictwcm ludowym nie tylko w Polsce. ale i w innych krajach <:uropcjsklch. CZyŚĆ druga pra<:y. zasadnicza. bo prezentuj1lca ogromn\' m,lt,rlal /,hr;ln\ 1'1'/0 ,\U!"L:. stanowi systcmatyczny opis wspólczesnego, to jest dIlUcizi<:stolllcc/ncgo, SlKutnictlla IlIdoll",,\1 w Polsce, .I. Litwin przedstawia \\' uj.,:ciu geogralie/nym typy lod/i pr"duK<I\\;ln, PI/O'/KUlników ludowych, W pierwszej kolejności zapoznajcmy się / produKcj'l -;/.kulnicz;ln<ld dop" lIiIII:! Wisly. następnie nad samą Wisłą i Zalewem Wiślanym, dllkj .. nad Odr:!, iel doph 1\~II11,i hleIlem Szczeeiilskim, Nie zapomina równic/. Autor o lod/iach budollall\Th n'ld jL"zioralnl i ,tall;;mi. oraz tych, które byly lub są budowane na wybrzeiu morskim, S/o,g(')!ni, inl,rcslIp<:\ ie-' roZ(lzial o szkutnictwie ludowym na polskich ziellliach IIsl'hodnieb. chol' II 1\ III pr/\ pad;"'I. �283 C"lcst r/cu psna u/asadnionc, Autor opiera się na materialach zastanych, a analizę prowadzi t\ Iko d" r"ku I ')YJ. (lJlISo\lą uęść pracy lamy b podsumowanie, na które składa się szereg wniosków mających \llclkie Inaclenic dla hadauy dziejów szkutnictwa nie tylko ludowego. Czytclnik nic będący '!lCcjallsti\ laduma się hu w'ltpienia nad faktem, iż żywe jeszcze pięćdziesiąt, osiemdziesiąt lat temu ośrodki ludowego szkutnictwa dziś najczęściej należą już do tradycji. Mimo wszystko szkut11ICt\\" ludowc nic zaniklo lupelnie. choć oczywiście występuje już tylko szczątkowo. Należy lalO\\ ać. IC nic zachO\val się. przynajmniej w terenie, folklor szkutników. Być może należy go '/ubc IV Ibiorach I(llklorystycznych, choć nadzieje w tym względzie nic mogą hyć chyba zbyt e1U/C KSląi.ka .icr/.cgo Lit\\ina, wicedyrektora Centralncgo Muzeum Morskiego w Gdalisku, pięknie II \ elana. bogato ilustrowana. rewelacyjna pod względem informacyjnym, stanowi bez wątpienia 11\hltnc oSli\gnięcic naukO\ve na skalę europejską I?ys::ard Kanlor red. A StawalL 1992-1994. l/uli'l"/(l/1' do ('/I}(},~/'(//ii lilias/a. Ilulkl-LaskO\\Skicgo. /yralll()\\ Ośrodek Badania Kultury Miasta TPj im. P. \\ Litach 1')')2-1 ')')4. w ramach "Zeszytów Naukowych Ośrodka Badania Kultury Miasta IUI\iII/\ st Ila Prz)Jaei(ll /yrardowa", ukazaly się trzy zeszyty pod tytulem Materia/y do elnografii nIlUI/O. Rcdaktorl~m wS/ystkich jest Andrzej Stawarz, inicjatol", w połowie lat siedemdziesiątych. billtui nad /yrardowcm. \ /0(,1"/0/1 do ('/I/ogra/ii Il1wsla przynoszą teksty, które są przyczynkiem do rozwoju c:ttlllglallClll\ch hachu'] miasta. w szczególności społeczności robotniczych, Są to artykuły. Il1dlellah. raporty I badaó. ktl'lrych autorami są badacze rekrutujący się glównie z ośrodkćl\\ II dlS/il\\ skicgo i I.Ylaldowskiego, skupieni w OBKM, wspólpracujący także z badaczami z innych \>SlodKcl\1(Il)di. PO/niui, Olsztyn. Kraków) /eS/1 t picrwszy wydany w 1992 roku otwiera serit,: ,,Zeszytów Naukowych OBKM'". \\)oelll;hnione Sil w nim tlzy części: "Artykuly i Materialy", "Raport z badali" i "Stan badmi". [)(ldC!tkoIIO opatl/()ny jcst on "Wstępem" redaktora A. Stawarza i krótkim przeglądem dotychClasoll\ch publikacji z kilku krajów na tcmat etnografii miasta z lat 1990-1991. \. Sl;lllarl II slomc wstępnym przypomina krótko o znaczeniu ośrodka żyrardowskiego, nad kU'lIl1l1 hadania pl'/yClynily się w dużym stopniu do postępu w dziedzinie etnograficznych bad,lIi Il1lihta "ltV prucntll.ic kn)tko picrwszy zeszyt. Zawiera on teksty powstałe w latach 19S9-1991 Si! to tut\ kul) i s/kicc o róznym charaktcrze: opracowaó syntetycznych, szczegółowych. IlliI1c:riakll\. 1,lpmtóI\ l. badiul i stanów bachlli. les/) t drugi Ilydany II' ł 99.1 roku prezentuje taki sam podział: "Artykuły i Materialy", ..Rapon I bada(]" i .,Stan bachui". Szkoda, że zabrakło w nim zapisków bibliograficznych. leS/yt tr/.L'ci .\/oler/ll/riw do ellllJ,r,l"Ofil mios/o, dotychczas ostatni, wydany został II' 1994 r(lku i r(lll11 się nicco od pozostalych. Stanowi on zbiór pi<,;ciu szers/ych artykulów wraz z prze~ladclll publlkacii dotYCli]cych ctnogralii miasta z łat 1992-1994. \/o/e!"i"l) do t'il/ogm/il lIliasio zawierają w sumie ponad dwadzicścia artykulów. szkicc)\\ I \lprau)\\iul. SwnO\\it\ onc całość pod względem podejmowanej problematyki, jednocześnie k,lIcl\ 1 tckslr'l\\ tl',lktujc o innym jcj aspekcie. Dlatego tcż każdy z nich wymagalby osobnego (llm)llll'nia. Nil' spos()b tu jednak omówić wszystkich. Pragnę zwrócić więc uwagę na kilka 11\ bral1\ch pozycii. Ics/) t picrws/y I.awiera międ/Y innymi artykuł A. Stawat'za pt. W::ory zachowań )1' sfJo/ecm!J(}(IIICe! o.i'mdko /.)ml'i!(}\I'I/). w/rjkiellllicego /yrardów stanowi, na peelomie według dziewięlnaslego autora, typowy i dwud::ieslego przykład "miasta wiekIl jednej �284 fabl Vkl", którym można si<; poslużyć dla omówii:nia probkmatyki liICI10\\ iU" rohotuik,')\\ tlil przelomie dzicwiętnastego i dwudzieslego wieku. Aulor sIwieni/a \1 artykuk, IC ż:cic' SI)(,k<Juc' robotników IV dużym stopniu bylo okrcślone przLl organizację proccsu produkC\jllego Iilkliidu (rytm pracy) ora/. system rm:winiętycb instytllcji socjaln:cl1 i klllllll;i1l11cl1 l)(l\lolall\ciJ prlc'l wlaścieieli i zarząd fabryki (fundusz emerytalny, mali:rialna i socplua 1)()UlllC dla'(alv\ ch \I iekiem robotników. zasilki dla polożnie. ochronka dla dzieci, dmoc/Il;1 "g\l i;l/dKa" " ochrOliCe'. orkiestra I~lbryo:na, park t~lbryczny, w którym organ iZ()\\ilJlo /ab,1\\ \. lotnie I kOllcenl. ,alii gimn<lstyezna. biblioteka. chór). Wplyw<lly one silnie na okrcślellie i kvlalto\l;luic' ,i\' pCHbl,l"tIwych ram życia codziennego robotników żyj,!i:ych II (lSildzie lilhryC/ne.I, \:Ie l)milC/iI lIltedmk, zdaniem autora artykulu. żc wszystkie zachowania I ohyc/a.1c Inil ,klcmllnOIl allc pl'/I'I org<lniz<lcj<; pracy w fabryce i systcm j~lbrycznych instylL1cji. ISlniala Gila ,skril nicsform,ili/o\\,,nych zacbowali wplywającyeh n<l tworzeni.; się nO\l'ych IIllln'm klillill'\, k()rc' l)(l/ll;iI,lh robotnikom funkcjonować w spolceznośei, rozwIjać syslcm II/ajelllJlej PlllllOC\ 01;1/ lacllill\;:,' ..cykl obrz<;dowy". Artykuł ten korcsponduje z innym anyklllem lego s;1Il1ego aulm;1. /all iui\ Il~ IV zeszycie drugim. pod tytuit:m /..vcie cod::ieJllle ro/)o/I/iklill' II' /l'l'IIl'I/liII'lC 1/<1 /lCC/liI/IIC' II'fe/,il: t/::iewię/naslego i d1l'1It1::ies/ego, Można pO\viedzi.;ć, Ie anykul: li: II/ajclllllic' sil; 1I/lljle'llllal" ,"Iutor prezentuje w nim najbard/.iej eharakterystyc/ni: \llllry lilclw\I illl ohO\I iii/llnCe: \ISII 'ci rohotników żyrardowskich na przelomie dziewic;:ln<lste!!o i d\\ lId/iestcgo II'Il'kll. .Iesl lo 1;ld;lIli,' o tyle trudne, stwicrdza autor artykułu. że miasto jest or!!<Illizmcm Ilo/.()Jl\ II\. Oei/llilC/,1 'Ic' skomplikowaną przestrzenią i swoistymi struklurami spolcc/,n) mi. dlar,lkler\ IUjc' si\' illlell,S\ \\. nośeią kontaktów mic;:dzyludzkieh, ruchliwości,! spoleC/llil I silIl: 111 "dd/I;lh\\illllell1 \\ le'ILI rozmaitych instytucji. Naslc;:pnie. cofając się w historiI,', <Illlor prC/elilllle ill/\\'·l.l osad\ t;il1I'IUIl':: \I' Żyrareiowie w dziell'ic;:tnastym wiekll 01';1/ analizu.le c(ld/.iellllllśc lej osalh. ah\ lIkll/ac cccln charakteryzujące żyjących w niej rohotników, I'opr/,e/ opis 1':Inlll pr;ll" ob,"c i;l/lll;!C':;c" rubolnikó\\'. ram przestrzennych II' jakich żyli i sposobu or~alli/(\\\illlia (c'j pr/l:str/elli. doci]()c!/! do opisu życia rodzinno-domowego ora/ obo\\'i;vującycil II' nim \\/uroII' /achll\\ ii!l, Podsumowując autor stwierdza. że życic rohotnik(m lou: III sil,' \\ ,hl ('lch POdSI,I\\ (\\\:- eh phls/,czy/nach: ..hali fabrycznej". gdzie obowi;VY\l,iI\' 1(1I'I11;J!nienar/lICOllc' r\~(lJ'\ lIral ..d"1l1l1 fabrycznego", gdzic z kolei kształtowal się Iw)'c/ajowv i bupośredni lIklad st"stlllk,';\\ r"d/in:it" domO\I ych i s'jsiedzkich. W drugim przypadku, konlynllllwane hyl: Irad: c\(ne \\/\lr: /;lcil(11\ ;:11 naeiające spoleczności robotniezcj cechy trwa!osci, spoistości. ci;I!,dllsci i pllC/lICil' hupi~c/cllSIwa. Obok zatcm szybkiego i trwalcgo oddzialY\l ania II'/orot \\orC/ego 1;lbl'\ ki (11l1i';lslru"llIl ,\. c/aso-przestrzenne ramy pracy. regulamin użytkowania ..domil I'ilhrYClnegll") \\ /\ cill clld/lCl1nym robotników istniala wolna przestrzell kultlIrowa dla lacl\(l\\;II'1 opartlcil Ila niel<llln;ill1ccl: kontaktach, Tak więc. pisze Stawarz, IV życiu rodzinno-s,!sied/kim dhanu (l Iril,h c:jllc' \\ IlnOŚC!. klóre byly istotne dla stosunków międzyludzkich i poz,\\alal\' fllnkcjolHl\\llC II' Irtld Ile.j i /I'l/unc'! codzicnnośei. Autor artykulu uważa za ważne \lS/ecl1strollne hildillliil e:LJlllgriiliClI)e 1\ ci:: codziennego spolcczności robotniczcj, Innym artykulem temalycznie pozostaj;lcym \\' ż\Tard(\\\S"im kr<;gll .ic'st ,111\"lii ,\lIdr/(I,: Woźniaka z pierwszego zesz.ytu pl. Nad::ieja lI/)ogiei dllll!.'·, <'::.\-/io II/I!(/=i<, 1I',':l'Iiti~l'I'III'clo\1 Skil.; robotników na pr::elomie t1::iewięll1aslego i t/wlId::ies/<,go ll'iek/l .Ie,st to iln\ klll hogal() illl,lrl'wany materi<llem empirycznym zcbranym wśród llliCSZKallet'I\\ Ż: rardoll a ora/ praCII p;lIl1iellllkarską P. Hulki-Laskowskiego Mój /..vrard()\l·, A Woilliak pre/elltlljc ohrllz pr/emilln "I)\l'/~llll i wkraczania mody w ró/nc dzied/.iny /ycia zyranlo\l'skich roiJolnik,'l\\ Ol;!/ ,1;11';1,i,; IIdll\\ pdnlswoją tC/ę. że lata przed pierwszą wojn;\ świato\l,! to okres vyiJkii:go I Uliil/ velS/l'gp Ill/p.)\\· szechniania sic;: modnych zachowa"\. Dopiero okr.;s bied\ \I czasie piel'\\vc'j \10\11\ ,\I i;lIp\I,·., zahamował ten prou;s. M imo, że tematyka i.yrardolVska dominuje \\' ,Jes/yt;lch Ol II' fi. I" (/\1 IlIvC/;! \\ /C'I\ CI,' picrwszym), to znalazly się wśród nich również artykuly ocllH1s/'lce się do Illnych l'e~ipIH'\\ C/\ ośrodków IV kraju. Takim artykulem jest prac<l Haliny 1\rI1I1;l\\skiej Skąd III/S:: I'lid elli" "/'" . l10ści kill/lilY /r([{(vc)jl1ej li' rodc:inach imigraJ/hill lFiejskich II' lIIi(',\:('I(' Ilev\ t tr/,cci), St;IIHl\\ I lIl: część pracy H. MUJ'awskiej Imigranci 1JIiejscF 11' lIIie,l'cil' )Is/I\n. I()C).)) .Iesl lo kbt Op;lri\ "ol « �285 11l,11-:l'i,d,\cill,hl',lI1\ ch podC/as ohsclwacji uczcstnicząct:j wśród wybranych rodzin imigrilntt'nv \\ iL:jskicil \\ .kdll\m z miasl \\'Ojcvrództ\\'a olszlyi1skicgo \V latach 1987-1990, Zamiarcm autorki le'l 1\\n\CCIlIC ll\\agi na niekt()rc e1cmenty kultury tradycyjnej żyvrolne vr rodzinach imigranIÓ\\ \\ iej,kieil \\ mieście, PI'I: m/patry\\anill kultur: Warmii i Mazur nakży, zdaniem autorki, zwrócić uwag.;: lIa l;lk1. IL' pm"s\ kulturm\c, ,j,lkic mają mlejscc na Ziemiach Zachodnich i Pól nocnych, przebicgają d\\ 1I1,)n1\\o picl'\\ SIS nllrt st,movri,\ procesy \Vcvrn,\trzrcgionalnc. drugi. to oddziillyvranic kultur: ,'gI\IIl<'n:II'lll\O\\el IW te I'c~ion\. W ramach picIwszego nurtu przebiegają procesy adaptacji i intcgr,lcji illligr,ln!<\\\ \\iCI,kicil \v spoleC/ności miejskiej. starający się zyskać status pelnoprawnych ćllonk"1\\ ICI spoleC/ności. [\'limo sIarania imigranlóvr \\iejskich o zmianę stalusu i szy bkie przy,t,',O\\ anic "t; do n()\\'ych \\ arun I,Jn\ życia. au lorka odnajduje i prczcntujc elcmenty tradycyjncj kulllll'\ ladu1\\ anc \\ /: cill ich rodzin vr postaci Iegcnd i mitóvr rodzinnych. sposobu zagosp(lciar'\\\:lnia lllicvkani,1 \\ micścic. \\·icrzcli. przcsądów i \\Tóżb. (hlatnilll ,Irt: kuklll, ktt\ry \\\bralam do om(nvicnia, jcst artykul Anny SzyicI' Hocil/llia <:/17():':1'11/":11<' \l 1111/1\'111 lIIi(','"i(' (lcv: l drugi). Autorka przcdstawia w nim zaintcrcsowania. \\'arSZl<\t ; !,mhklll\ hada\\clL odnos/,jcC sit; do had,ul c!nograficznych w malym mieście, Przyimujc ona \\1"1 1I/:1S<ldnia Irz\ I,do/cnia vrstt;pne, okl'cślającc pole badali ma lego miasta. Po picrwszc to. l, l1\ak mi,ls\o rozumic j,lko spoleC/ność Jokaln:l, po drugie, że spolcczność ta charaktcryz.ovrala 'le: ci!> nicci:I\\ n,1 kultur,! tradycyjJU\ i do dziSiaj zachowala jcj clemcnty, po trzccie, /,c kulturt; trad\ C\jn'l male).'!> 1lll<I.,ta nalC/y analiz,ować l'lcznic z calym życicm spoleczności miastcczka. trakluj,ll'jL' Jako nicIO/.cr\\aln'l calość, Nast.;pnic autorka artykulu prczentuje problematyk, !'.td:I\\uą dokonując p((')hy skhlsylikowania różnych typów malych miast wcdlug przyj.,:tych i'r/u L'konomist,'\\\ i tlelnografów krytcriów. takich jak: losy historycZJlt:, struktura spolccznoI,,\\odm,,\. migracjc i rnchli\\ośl' spoleCl.na. funkejc miasta w stosunku do mics!k<JIlcÓW i otaL·/~I.i'!ClgO1crlllll oral "dkglość od dll/ych (\środków przem)'slow)'ch, 1'0 wyodr.;bnicniu. na pod,l~l\\ i-: p",lall\ ch kry Icri,'\\\. ki Ika Kalcgori i malych miast. slawia autorka kilka podstawo\\ ych In \;II'l had,l\\ cI\ch: I .!'lk \\ \gl;[da st"pidl 1,lchO\vallia i funkcjonowanic spolcc/l1ości lokalncj: 2, l '1\ i \\I:lkil11 stopniu lachll\vala si.; kultura tradycyjna (Jak przcbiega proces przcmian kllillll'm\\ciJ'J I'od \\ph\\cmjakich C/,ynnik(l\\'!): .i:ik'J role \\ ZaChl\\\,lnIU spolecz.nosci i clemcntów kllltury tradycyjncJ odegrala tradycja: ~ ('/\ Ijak sp"lcun"sć Illalego miaS\,1 i jej kultur,l oddzialujc na otaczajqcc wsic: :' .i'lkil S<\pcrspckly\\: roz.\\·ojo\\e malego miasta, \;lSt,:pnic aUlorka pr/.cchodzi do spraw warsztatu badawczcgo, podkrcślając konieczność I'(ltkiscia lntcrd: 'l': plinarnc).'o \\. h,ldaniach nad malym miastem. Wynika to z konicczności (,t!ll:-ci,,\\cgo SPl\II·I.cni<t na ,poleC/ność i jcj kulturę, Stworzenic monogralii ma lego miasta \\\nl<tga h"di \"p('\ln\ch dzialall 1;IChoWcll\V różnych dziedzin. bądi. jcśli pracujc nad tym tylko clilOgial', dokladnc).'(1 \\ \ korzystania hódcl z innych dyscyplin. Wedlug autorki przebadanie i'L'\\ IIcj liul" l11al\ ch miast. reprczentatywnych dla okrcślonych typów. możc st,lI1o\\'ić \vkhld Il,lllko\\: do lc"rii kllitlll'y i poznania zachodz.qcych w nicj proccsów. l'"d'lInlO\\ nnc pl'zcgh!d wybranych przczc mnie artykulów z il/mcria/,!1I' dlJ e/illJgmjii "1111\1<1 pragn, .ICS/Cll' rai podkrcślić, żc prace publikowane w ..zcszytach Naukowych OI"nM" 'l,il1"\\ iii ISt"tll\ PIZ\ C/ynck w rozwoj u tcj młodcj dyscypl iny etnograli i jaką jcst ctnogralia IlIdkgo l11i<ts1a. '\a konilC \\,Irt() dmbl·. zc \\ roku l')'):' uKazal się picrvrszy. z projcktowancj scrii. zcsz.yt I 111,lIcriahllni do l'tnogralii miasta \\' wcrsji angloj';lyczncj, ..Journal of Urban Ethnology" 1(1p,riod: k niluko\\ \. który ma nkazywać si.; raz. dwa razy w roku. Zcszyt zostal vrydany prz.cz \III/CIlI11 ,'Icpodleglości \\ Warszawic wc wspólpracy z Oddziałcm Warszawskim Polskicgo !'(\\I <tr/\ st \\ ,I I,1Id"zn:l\\ czcgo. Redaktorcm pierwszego ;,cszytu jcst Andrzcj StawalI ..J ournał of Irb:il1 LtllllOit)g\" la\\ icr,l sicdclll artykult'l\\' pracntuj'lcych rczultaty hadail polskich nauko\\({I\\ l.tjIIlUj'\l'\ch sit; ctnograli,\ malegt\ miasta. (..Journal of Urban Ethnology" No I. Musculll �286 of Independence, Branch). Warsaw 1995, Publishing cooperation: Polish '·:thnologicai Societ" WarsalI " ;\/ir()s!{f\1'1I F()!11110\l/1 ~ Jacek K o I b u s z e w ski. Tatry Literacka trodnja lJ]ol\'l1'/I ."tir. I,r:lk(')\\ i ')<):'. s, I'),. il . Witold P i k s a, Spojrzenie na Tatn' poprze:: wieki. Od I)ier\l's~vc/i "'~lJIilllld do 0''''/('«('11/(1. Kraków - Wrocław 1995, ss. 1 16. Jacek Kolbuszewski, wybitny znawca Tatr i ich obccności w polskiej literaturze, opublikOl,:1I kolejną pracę z tego zakresu, a tytuł jej mówi właściwie prawic wszystko. Obecność Tall' II literaturze polskiej, to w praktyce obecność ich w świadomości spo!ccznej, a przynajmniej II lej CZęŚCI świadomości, która może być kształtowana przez. literalur<;. I\naliz,,- ollcj oheenośei prollad/I J. Kolbuszewski od czasów r Rzeczypospolitej po dziel1 c!J:isieJsz\', co II kategoriach dzic,it'l11 literatury oznacza analizę obecności motywu gór zarówno IV lileralurze SIaropolskiej. romantycznej, w pozytywizmic, w szczególnic bogatym pod lym wzgl<;dem okresie Mlockj Pohki. poprzez literaturę Polski Odrodzonej do twórczości nalllOwszej. I. pozoru i w istocie przedsięwzięcie ogromne, wymagające nic tylko wielkiej erudycji. ale i sporo miej,c;\ W rzeCl" II i,!Ości praca ta jest objętościowo skromna, lecz niezwykle skondensl)\\·ana. n:IS" cona kapitaln" mi i celnymi sformułowaniami podanymi w zwięzłej i dost<;pnej laikowi "limie. I'I'aca pod \1 iclom:1 wzgl<;dami nowatorska, miejscami dyskusyjna, jesl jednocz.eśnie pozl'cją popu !aITlllllaukllll:1 Wielka to sztuka pisać tak. aby harmonijnie lączyć r/elc:lrq naukowość z godrq pod/iII LI kkkością popularyzacji. "Największą literacką «ważność» - pisze J. Kolbuszewski ... osiągn,l)' Talry IV polskim /Ielll z.biorowym i IV literaturze polskiej (".) IV okresie Mlodej Polski. l.illlllaiaji!C I;,kt. ii tak ,ilnie utrwaliły się one II' kulturze i literaturze, W,lrto równic;; wyodr<;bnić dll ie lIajistotlliejsze tendcncje dostrzegalne w dziejach tego tematu. Jedna / nich II iqic: si<; / art\Sl" c/nIm II I Zll<In1,'111 rzucanym przez sam fakt istnienia tych gór i dotyczy różnicolI ania ,;i<;,;po,;ob(')\\ literackiego Ich pr/.cdstawiania ("opisu"). Przebiega ona od wcrbalnego lylko naz)'lI<lnial atr do an:tlilyczn" ch konkretyzacji drobnych s7.c7.egółów w dwudziestowieC/.nym pisarstll ie tatcrnickim. i)o,;trzce III można nieprz.erwaną, trwającą faktycznie kilka stuleci, roZWOjOWi! ci;lgiośl'. Takiej niepr/enl;lIl".i ciągłości nie wykazuje druga z tendencji. polegająca na symbolicznym pojn1l1llaniu Tatr pkl) swoistego znaku - pomnika polskości, jako źródla odrod/.enioll)'ch sił dla narodu" ""'u,?, przymać, iż właśnic ta druga tendencja, ukalana p1'lC/. aull)ra II Spos(')b nad CI' intete,;ujqc\ .iu/ IV literaturze staropolskiej, wydaje mi się szczególnie ważna II konlek.ście "<Idal] lego. co na/Iwam)' przestrzenią narodow;j i narodową świadomością Celne stll'ierdzenle .1. Kolhu,;zC:lI,;klegll. iż: "Literatura staropolska pod piórami Macic:ja Sarbiewskiego i Wc,;p:llj<lnd Koclioll,kiegl1 slwol7.yła (".) zalążek tradycji, której kontynuatorami byli pó/niej SI,mis!:1I1 St:h/.iC. \\ine,'nt" Pol. Franciszek Nowicki. Za spraw,! Sarbiewskiego i Kochol\skicgn lain L .. ) z\Skah pClln,' zIHleLeniowc nacechowanie narodowe", oraz myśl. iż "ci'lglość inlnprel<tcji lalI' pko pol,;kiL'il gór świętych jest faktem historycznym" daj;\ etnogral(1\\i intc:resuj:lcy m<lteri,ti do przelm śkIJ i inspirację do własnych łiterackich posz.ukiw(1I1. W konsekll,'ncji naturalna lIyd:t.le się konklll/J:1 autora, podkreślająca, że "ważne jest. iż. literalura ta stll'orzyla z.r<;l1\ dla s\'Il\boiiunej ich Ol i :111' - R.K.) interpretacji jako narodowego, polskiego sacrum". \V'lt<:k kn przccicz II)Ta/nie i !l:trll1(\nijnie przewija się IV kolejnycb okresach literackich. widać go IV ronlantyc/.llc.j postali ic lIuhe,' Tatr. któralączy się z tendencj,! do narodowo-patriotycznc.1 ich inlnpl·clacji. szC/.ególnie po upadku powstania listopadowego. W okresie pozytywizmu Tatr\, .jdk pisz.e .I. KolbuS/clI,ki. "staly się raktem społecznym w polskim żyeiu zbiorOllym, co hy/o n:Ji IepS/I'm I'rzygololl alllel11 do ekspozycji małopolskiej poezji tatr/3i1skicj. będ:łcej jednym z najdzillniejv\ch knOIl\en('1\1 w dziejach kultury polskiej". �287 l\i<: sposób rd<:rować tu ni<:l.wykk przemyślanej analizy. która wr<t<.:zpo<.:hlania uytclnika. 111<:pO/llal,lją<: mu Olkrwać si.; od kktury. PracęJ. Kolbuszewskiego tr/eba koniecznie nic tylko pr/c(/;tać. ak i pr/ ...:mYŚkć II kont..:kście badai1 nad przcmianami świadomości narodowej l'olak,'11I \\. kilkll kll<:slia<:h SZU.<:gÓIOlVydl podj"lbym z autorem dyskusję. Przyznaję. że Talry i I.akopan<: slail si.; ..proklyCln'l pr/eslrzenią życia polskiego". oraz. że tu ..mieś<.:il się fizycznie 1'1'/<:/) Ilanl obv.ar Ilolnoś<:i zycia spoiccznego" w okresic zaborów. Nic mog.; si.; Jednak Igoci/ić. 1.<:!akopan<: "slalo się ponadrnzbiorową stolicą Polski". Z o<.:zywisty<.:h względólI' taką ,toliq m,';gl III Ć .j<:dyni<: Kraków. <.:o autor Idajc się j..:dnak przyznawać na innym miejscu I' 122) /'Ikopan<: hylo mi..:.isc<:m ważnym dla pewnel części spoiccz<.:i1stwa polski<.:go (int<:1ig<:ncJI). Kraków hyl w'l/.ny dla cakgo narodu. Ponadto. jak sąd/.;. Zakopan..: moż<.: być ra<.:zej [rak[OIl<III<: II tym kOlilekści..: - jako ..pr/<:dmieś<.:ic" Krakowa. nie zaś w sposób samodzielny. Drug'l kllcstia. kt,'lra w)daje mi się co najmniej dyskusyina. to stosunek autora do twór<.:zości .lalu klllka. vCI<:g,'llni<: do K.llc;,,,1 /,/11' i KsIc;gl Tall' wlón,:/ . .Iestcm przekonany. że ustalona pod II phil <:m ni<: tyk argllmentóII iic raczej si Inej osobowości .lana I\ll'reda Szczcpallskicgo n<:g.lt:llna opinia o lych d/i<:la<.:h. winna b\ć l.lVeryl'ikowana w pewnym przynajmniej stopniu. I <Jksic S\'lni<: II'CI<:śni<:j u.y póini<:j. T<:go j<:stcm pewien. CI: kllIIIlWII'I lola 'laIr /OsIa la w naszy<.:h <.:zasa<.:hz.degradowana. <:zy nastąpi! (następuje) "kllnlc<': dalI noś<.:i"'-' 1·:nigmatyCln..: zakoóczcnie (L-:iela nie pozwala jcclno/naczni<: zrozumi..:ć ,[.111011isb <JUlor,1II lej sprali i..:. CI.: iSlotni..: wi..:sz..:zy on zmierzch roli tematu tatrzallskicgo II pllbkicj litnatlll'/<:. a t;m sam: m w polski<.:j świadomości narodowej i społeu:nej'l I'raca Witolda I'ibl' ( I 'J.'j·j-I ')H) zatytuiowana Spojr::enle na Tatr)! popr::e:: 11'leki. Od /llenv':1</1 II::IIIIII/W/, do (J.~\lleC<'l/l(/ j..:st lIydaną po wielu latach od śmierci autora jego dysertacja 111~lgI'I~rsk'i. II I ~on.u1<! \I I')(\(\ roku. I'rzeJ kilku laty J. Kolbuszewski napisa!: .. Wielka ,:;zkoda. /l' hopośrc'dnio po j..:j napis'lIlill olla pra<.:a magisterska Witolda Piksy ni<.: mogla ukazać si.; ,irukl<:1l1. CI: lo II <:alnś<':l. ~/.y to IV wal.ni<:.lsl.y~h I\·agmcntach. Dzisiaj by!ahy ona pozycją <.:yto\1 :111.1 prl.<:/ II SI~ stkich had~IClY dl.lcjów tcmatyki tatrl.<ulskicj w literaturze" (.. Wier<.:hy" R. 56. I')X-. Il\li. 1')')2. ,.2·11). R/c'c/.\\liści~. W. I'iksa. wi..:lki miłośnik i zmlll'<.:a gór. ..Ilapisal picr'\\''Id kOlllpktn.! monograli, sposohu I'unkcjonowania tcmatyki tatrzaIiskiej w literaturzc polskiej" i.l. l":ni hU.'/<:II'~ i. (IIlICe ). ()Il 1<:/ odllalaz! naj starszy wiersz pobki o Alpa<.:h. oraz odszubl 1l,I1d<ll\1l1<:.lS/.\pn<:ty<:k.\ II/miank.; o tatr/.lI·lskim Gicwon<.:ie. kdnak IV odpowiednim <.:zasie J..:go (l(k<lII:1 praca Ilic' doo.c'bla si,' publikacji. więccj. odjcj napisania powstały i znal,liy się IV obi..:,"u 11,1I1~OIl ~m flllld'1Il1~Il!aln..: d/iela. któr~ poruszają w sposób·- r/.ce można i s;r.erszy. i glębszy ~\\c,li<: J1odj,l<: pl"lO W l'iks.;. W: mi":llić trzeba <.:hoćby: .I. Szallarski. Po::nanle rólr S::klce : r():m'jll Il"Ie<l:\' o "'I/'(feli do IIII/mn' XI.\' \vleku. Warsz.awa 1972; J. Kolbuszcwski. () pOS::II.~:\I,/(:IIc11 skllr"';11 IV .\·UI I .\.,.", H·leku. Katowic<: 1972. a zwłaszcza lego/. samcgo: Talr)' " lileml!!r:e Iw/sklej ( IX05-1'n5). Kraków 19S2. Czy zatem IV sytuacji. gdy powstaly i znalle są 1"'\I"/Cc'illll<: d/i<:I'1 h,dqc<: pl\gl.;hi":lli<:J11 studiów W. Piksy. nalcżalo dziś pllblikowaćj..:go prac,. 1'1'/1 eall m SI.a<:unku dla uhm i..:ka i dhl j..:go pionierskich dzialal1') Czy wysilek wlo/.ollY dziś \I \(1 pr/<:dsi'll/i.;ci<: prlCl hl iskich i pr/.yjaciól autora opłacil się tylko im (tu prz..:cież o ..oplac'.dllosei" trudno II n;C/ Imill ićj. ak i o\'tclnikolVi'.' Bez wątpienia. pme<; W. Piksy czyta się / \\ 1<:1~11,]1<lllllcrc·s(lI\'lni<:m. / p..:lnym uznani..:m dla j..:go crudycji. Jest to Icktura wiek..: poży[(ona i ei<:k.ma. S/koda 11·lko. i.<: p..:wn..: fragmenty tego clz.icla. bądi co bądl. prz..:d..: wszystkim !1I1"II11'I<:ljl]<:~O.Jllll~'1 Illa!ll z.ori<:lIt,mall..:go czytelnika. z. powodu nicuwzględnitllia lIowszych t!,[,tiCI'] badalloydl. IIpro\'<ldzić II' hl.,d. Dam tu tylko jed..:n przyklad: czy·- .jak pisze autor"':Ipl<:rs~i<:go IlliJllO lIi<:llI opra<':llwari i badarl pozostaJc nitwy'jaśniolla·".' No cóż. 1\\.I'I'lIillllaj<:st al nadto. ab: IHiIIstani..: na Podhalu w 1(,51 roku Ividzi<:ć 1\ nieco innym Świdk. \\:ddi<: mi sil;. /c ;k si.; stalo. ii I\ydawcl lIic zadba! o przypisy, które ukaza!yby post,p \\i<:d/l \I kilkllnaslll pr/.\najmnicj kluClolly<.:h kwestiach. Nic na tym ni<.:uci<.:rpia!aby pionierska ("('[d \\ Piksy. li j<:gll pm<:.!. dlukowaJla po lata..:h. zyskalaby tylko na naukowcj lVartoś<.:i. \\: hitJla praca .I Klllbllsz<:wskicgo i nacl..:r int<:r..:sująca i pożyteczna -- mimo powyiszych I<HIIL'/ell .. j1ublib<:j'l \\' Piksy II wi<:lu mi..:jsca<.:h uzup<:!niają si.;. choć dzitlą j<.:nic tylko lata �pOlIstania. ale i zamysl autorów. Piksa ograniczyi si.,: do pn:zentacji OlI odm slloich pO\/lIkill ~1I1. owoce tc są zresztą bardzo bogate:. a nawet smakowite. ohficie cytuje odnale/iolle PI/U siebic' matcrialy. jego dysertacja jest jakby przygotowaniem do dalszych sllldi('m. jll/. hardziej anal it\ CInych: J. Kolbuszewski daje znakomitą syntez.,:. Dobrze si,,' sIanie. ~dy milośnic\ I<ltr i lilnalur\ pl"/.ez nie inspirowanej. będą czytać obie prace II' tyln samym uasie. Doceni,! \1 tel" \1 pelni wartość ohu, Weihl10chtsgeschichtell Verlagsgesellschalt Ilusum ails Oherschlesiell. 1988. ss. 118 Ilrsg. Ciundel Paulsen, I hlSum I)ruch:- lllll: ŚlliC;la B07,cgo Narodzenia uważane są za najbardziej rodI.,innc' Ś\I i;:\a kościelne. ~~I (lIl1'n\ In Śląsku. podobnie jak w Polsce. zwycnje i obrz.,:dy zlliwane l nimi 1<111 \/C I)\I~ b,lrd/o I~ II Olll, W czasie świątecznym. czyli niczwyklylll. lrwającym od Wigilii do ŚII i<;la 'Irlech f.:n',li, kompensuje siC; istota ocalonych w pamięci ludzkiej i skurpulatnic I'l/eka/\ Ilall\ch I pokoic'ni;: na pokolenie tradycyjnych przekonail. zachowalI. lilnn nie tylko rodzinnego. ,tle i Ihiorol\c'g" świętowania. Jak zauważają hadacze. zachowania lud/i w t)'m "hl'sie 1\cale nic r/adk" odhil'g;tld od chrzcścijatlskiej ohrz.,:dowości. hijdź maj,! charakter \\tómy. hOlliem ieh km/eni IllO/IU upatrywać w pogailskiej tradycji ludowej InajoIność lokalnej tradycji, któr<j ocalily w sllej pamicci kolejne pokolellia \I,l/ak,')\I, wbogaca wicdzC; wspólezesnego mieszkai1ca Gómego Śl'!ska o pI/!Hlbch, o spec~!iec' kullur!lll"; regionu i jego spoleczności, Taką praC<l. która od\\oluje sic do nll'lllleckie.i tr;lll\ e.i' (i,"J'!le~,' Ślqska. funkcjonującej na tym ohszarze wśród żywiolu s!OIviiuIskiego. jest ,lntologi,1 o I~O/\ ill Narodzeniu opracowana przez Gundel Paulsen. Zbiór lllonolelllatyc/l1\ ch prac pl. ()//(I\I'I<"" ho::onorodzeniowe :: Górnego S'/ąska ukazał sic w scrii poplllarlHlnilllkollyeh "'i'liek. t/II, laschenhlicher (podręcznych ksiqżek), wyd,manych przez W\llawnicI\\O II1ISUln II :\ielllC/l'eh Ta seria wydawnicza populary/,uje tradyeyjn'l kulIm.,: ludoll'l I'(',żnych regioIH'l\\ "iel1llee. równie/. tych. które znajdolValy się w obrc;hie pai\stwa pruskiego. ,I po drllgiej lI'oinie Ś\I iatol\ c': wrócily do Polski: Dolny i Górny Śląsk. POlllor/e. W,lI'Illia i iv1,l/llr\ \V ralnach ..reglonall"\'." \;\iydawnictwo Jlusum popularyzuje w icmczcch wiek gatunk,')\\ trall\cyjnego !()Ikl(l!l! slownego, np.: opowieści kOllliCl,ne (!\nekdoten. Schwill1ke. Wil/el. h;ljki. podaniu. 1e,~I'l1lh, kalendarze historyczne. gry i zabawy dziecicce oraz mlod/ie/0I1 e. "pO\lieści II splllllnleni, \\" e z d/iecii\stll'a z rM.n)'ch czcści lego kraju. hy lIymienic: IlrillHIeIlIHlrgic. TuJ'\ ngi.,.. SlIdel\. Baden ic- Wi rtelllbergię. Bawari.,:. Ilesj.,:. Dolni\ Sakson il'. S/IeZ\\ ik-Ilolv\yn. Wc'SILiii,'. S/I\ db :,'. 1eklembmgię. Saksonic;, Turyngię. a także: ŚliJsk. Pomor/c. Prlls\ Wschodllie 01',1/ 1":,111;1,1, (tu: legendy Indian). Oddzielną grupę tekstów w wydawnictwie kics/()nkO\I~ m Iltlsllm '\;11l0\\ l,! ..OpOIlil>',; wspomnieniOl\c" o Bożym Narodzeniu. które rcprC/entuj" praktyClnle c,iI\ ohv,lr "Ielllle\ sprzed 1945 roku, opublikowanc zaś ostatnio ()/)()\lic.\'ci hró!lluwd:('i1ir!ll(' :: (;rim('g()\/<I';' "j już uwarlym z kolei wydaniem. (jundel Paulsen l.amicścil'l 1\ ,lIl1ologii g'>rIwśl,hkld~ ..opowieści" 24 teksty zróżnicowane genologiClnie: opoIliadania literackie. Ilierve. nOl\(lrtlC/I1,' kol.,:dy /.)'czeniowe. folklorystyczne oprauman ie /\\ \C/~Ij()\\ I Obl/,'llt')11 hO/()nUr"c1/enloll \ li' Zdecydowana większość opublikowanych milterialów poc!wd/l I k'lIicd .\1.\ i 11I'C/;III-,"\ nas/ego stuleeia. .lako wcześn icjsze tekst)' możn<l \\)'miell ie nasl<;puj'lce lit II ()J'\ \1 Ie! 'I l.ohsfJrlIch des f\nj)fileim Christi (Ilymn pochllalny d/icci,\tko II ilohku) Wen/e!;1 Scherlel;1 \,,:: SchcrlTenstcina (1603-1()74). organisty I. i3rzegu. a urod/onego 1\ (jlrlhC/\C<ICIr. \lier'l!/ul",; Sellns/lcht (Tęsknota Marii) Josepha von 1':ichcndorLI (I n~-I ~57). niemieckiego pOc'l\ I I llbOll'ic kolo Raciborza oraz opowiadanic /)us I\nj)/)('/ (1.Iohek) (juslal a i"Jl'\\<lga ( I~ I (,-I X'!.' I I. Kluczborka, Wśród lebtów tylko dwa "l anonimolle. tin. pil'śt\ f) /-,.ed(/ /l/",r I-""d" (Rall,<' �289 nad radościq). która jak podajc autorka wyboru pochodzi z okolic Opola (opublikowana zostala " 1')07 wku na lamach .. Schlcsischc Heimats-BHiller") oraz Oberschlesisches Kolenden/ied (Koknda gOrlloślqska). pochodzqca z okolic Raciborza. a opublikowana po raz picrwszy we Wroc1'1\\iu w I 8()') roku. (jundel Paulsen pomieści la w antologii teksty autorów pochodzących ze Śląska. by wymienić takie nazwiska. jak: lleinz Piontek (urodzony w 1925 roku w Kluczborku), Heinz Labus (1902. \\ Gliwicach). Hans Lipinsky-Gottersdorf(I920, w Lcśnicy). johen Klcpper (1903. w Bytomiu). lIans Nickrawictz (18')(,-1983. w Opolu). Paul Barsch (1860-1931, w Jasienicy Dolnej k. Nysy). Victor Paschenda (1')24. w Bytomiu). Paul Habraschka (1897-1969. w Bytomiu-Rozbarku). \';clOr Kaluza (18%-1974. w Lowkowicach k. Kluczborka), Gerhard Kukotka (1917-1970. \\ B\ lOmiu l. Karl Mainka (1868-1938. w Tarnowskich Górach), Egon H. Rakette (1909, w Raciborzu). Georg livier (1897-1974. we Wroclawiu), Alfons Hayduk (1900-1972. Scholtis (1')0 I-I ')(,9. w Bolatieaeh kolo Hlucina, dziś Czechy). Wyjqtek w Opolu), stanowią August autorzy pochodnIcy wprawdzie I. innych regionów Niemiec lub Polski, którzy jednak w okresie miedzvwojennym i.ycic swe hądi działalność literacką lub naukową związali właśnie ze Śląskiem. l'lcy jak: (jeorg von der Vring (1889-1968) z Brake/Oldenburga. Christine Koller (1925-1978) f Hannoweru i AII(1I1s Pcrlick (1895-1979), urodzony w miejscowości Osc (gmina Miedzybórz. da\\ n> p()\\iat sycowski. d/.iś woj. kaliskic). Wartość likraeka i Il)lklorystyellla opublikowanych materiałów jest niejcdnolita, zdają się dominować wśród nich nostalgicl.lle wspomnienia z dzicciństwa. Z pewnością większość tckstów imponuje bogactwem faktogralieznym. ieh autorzy przywołują realia życia społcezno-obyczajO\\(:go. Illrllly rodzinncgo ś\\i<;tO\vania mieszkańców Górncgo Śląska. Stąd antologia. mimo if pr,clllacmna .jest n·l\vnió. dla szerokicgo grona odbiorców. illlercsuje folklorystów. elnograJ\'l\\ i kulturoznawców. W toczącej siy wspólcześnie dyskusji o (jórnym Śląsku jako oh,;;arze: e:lniczne:go i kulturowego pogranicza słowial1sko-niemieekicgo prace niektórych Nicmc','l\\ nios~1 I sob'l cenne in!()Imacje. dokumcntujące żywotność żywiolu polskiego na tych l.ieIlliach Ś" iadcz~\ jednocześnie o ohiektywizmic tych badaczy. Wymieniają oni w swoich tekstach inliona i ml/wiska polskie:. np.: OgorzeIski. Stanislaus Brylka. Kandziora Karlik (Lipinsky(j'Htersdorf. s. 21 i nast). Kasimir (Koller), Walck Scheldupek (Kaluza. s. 61 i nast). Michalek. f.:()kotL Katinka. Pislok (Rilkette:. s. (3). ś"lskie przekleństwa. np.: l'ieronna (Kaluza). der Pierron II(akelle:. s. ') I) Pr/.ywolują polsk ie nazwy rekwizytów obrz<;dowych. np.: "budka odeI' hctlejka" 1\ lainka. s. XX). tradycyjnych I.wyezajów. jak np ... przychodzenie św. Józefa:: D::ieciqtkiem" 1.lu-;uf. .Iuzck u Pe:rlicka). Zarejestrowana przez Perlicka. nauczyciela i kierownika Archiwum nielllie:ckie:h pie:śni ludowych (zalożone:go w 1927 r.) w Bytomiu. dawna forma kolędowania \\ dniu \\igilijnYIll. dziś lupelnie zapomniana. zasługuje na odd/.ielną uwagę. Idzie o świetego lu/ufa . .Iu/.ka. kt(')ry jak wspomnial Pcrlick - .,przychodził do dzieci:: Dzieciątkiem". O tym ,al11>m .Iundie:. "straS/.IiwYIll" i ..ghurowatym" interesująco pisał w polowie minionego stulecia .Ian Vlikolaj Frill na łamach ..Tygodnika Ilustrowancgo" (1865. nr 320. s. 2(2). Dodać trzeha. Ie lekst len pomie:ścil w swe:j "ślqskiej tecc" Oskar Kolberg (zob.: Dzie/a wszystkie. t. 43: S'/ąsk. \\'wcb\\ .. Poznali I ')()). s. 15-\ (,). Wspólcześnic te dwuosobową grupę kolędniczą (.Józef \\ ko/uchu ..prze:wróconym". opasany Iallcuchem i powrósłem. "obabrany" sadzami, w wielkiej O,lpCC Ji.ilI"fanej i I. poty/n,! palką w ryku: Dzieciątko .Jezus okryte hiałą płachtą. z rózgil w ryku) Ilic ocalili \\. swej pallliyci nawcl najstal'si informatorzy. \\" sumie. mO/Iw /alowa\'. ze Gundel Paulsen w przygotowanej antologii bożonarodzenio\\\ch z\\>uaj<"l\\ i ohrzydll\\ z (iórncgo Ślqska "wątku" pogranicza kulturowego nie uwzględnila 'I.CI"lC.l- siegaj'1C n')\\niCl. do prac ŚI.\zaków wyznających opcję polską, materiałów pomieszczon: eh na łamach polskojyfycznyeh kakndarzy i pism śląskich wydawanych na C,órnym ŚlilSku I'rl.ed drug,! \\ojn'l światową Dorota c~'witala I') Lu~11.LXXIV �290 Krystyna K o s s a k o w s k a - .I a .lienv. Opole 1994, ss. 107 . I' o s Z. I'o/skil.' ka/I.'Jlc!ar::c ,!!"il"lllJ.\'/l{skic .\::kic lilii/lO'.?"'" .,Mierzcnie czasu jest podstawową i być może pierwSl:'1 uynności,! C/IO\I·ieb. \I•.' nalur,1i1ll1l1 środowisku. w jakim żyje, musiał wyznaCl.yć swoją obecność, lin. Inusial lorganizO\I;\ć olau,ljąey go Kosmos. Miejscem człowieka nic jest natura. leu /e!JcI/I·\1·c//.. j'lk okrdlili lo kn()ll1c'n()!,)gowie. Kalcndarzowc funkcje·· wprowad/ania bu.spornych. ugrunloll all\'Ch SPOIee/IlIC' la 'de! mier/enia czasu. oznaczania jego odcink<'lIl' - przynależ'l do uI'nności cg/YSll'ncj,i1nil' p()d.'la\\ ,,wyeh. Czas mechaniczny jest wynalazkiem stosunkowo świe;i)'m. I.ape:\\ Ile \\ ie:lki ud/ial \\ .Ic'!,'" przyj<;eiu miała tradycjajudeo-chrześcijailska. M. Weher POka/.)'Wdl. II .i;lk 11ic:lkill1 SI()PIlIU \\ Idll' si<; ona i z potr/.ehami dokladnego pomiaru czasu II' coral. hard/.icj skompliko\l;ln\ch pr()cc.'ach technologieznych oraz IV jaki sposób skorelowana jest I. kS/laitow,II1icm mcnl,i1llości bpJldlistycznej'" (s.8) Ten, wprowadzający IV prohlematyko; kalendar/.O\I'I. clI at laC/erpni<;lo I na.lllo\\\l.c.l ksia/k' Kryslvny Kossakowskiej-.larosz pl. I'o/skie ka/I.'l/c!ar::e ,!!,fil"llo.v/I{skie .\::k,c Ii/ol/Ii,!!,rujicu,. opublikowancj w Opolu w 1994 roku. W pOIocznej świadomości blendaI'I koi<lr/)'m~ n,ljpil'r\\ z drukiem o specyficznej formie użytkowania. ezyli z V\\. dokumcn!cm i:cia SP()icUIlL'!,'('. rzadziej z syslemem rachuby czasu. prawic wcale I.aś I. jeSl.CI.L' inn)'m Illaueniem I punklu widzenia piśmienniczego: z ksi;IŻką drukowam\ I. roezn'l C/.<;stolli\\ością T)'mua\L'ln II laśllie 1<' wskazanie organizowało retleksje autorki. Wspomniana ksi'Vb . .Idk p()Ś\\ialle/,1 1,lInICS/(/()I!Ci w niej "Bibliogratia przedmiotu w wyborze'", je:st IV: nikielll \\ icloklnicli dośl<l<lducT badawczych autorki. Opublikowała bowicm dOlychuas I. lego I.akrcsu dml' pO/~ cic III aile' (Po/skie ka/cndar:::e pow,cechne na Górnvlll ,~/qskll. Opole I ')X7 i " "',c/k, ka/el/c!ac i//l.IIl'()lt(lll~ d/a ws:::yslkich ". S::kic Illonograjic:::ny, Opole 1988) o nu. kilka art)'kuil'l\1 \\ śLiSkich naukOlI '. ch periodykach (m. in. Gdy kalem/ar:: by/ podręcnikielll: f.:a/cl/I/ac .\iJOIT /('mllllO/oglcllc. Ka/elldar::e wyc!awane w oficynie BrOllis/awa hOl"(ls::ewskiego: "A:a/olik A:a/coc!ac d/a 'Lell/. kich ". Dz/eje, ::awar/o§ć i ::nacenic lvyc!mvllic/wa II' lalach 19/9·/93.:' s I ()cj - I ():'\l. Pr/l'li>LIwila w nich histori~ kalendarzy na śląskim rynku wydaIVniuym_ ich poel\l,,'. la\\'arloś':: i hll1kci,' oraz realia kuilurowe w regionie. Prócz wniklilvie opracowancgo malnialu cll1pirlu:nc'go lI~mi,'nione teksty bogate S'1 w rclkksje o rynku u:ytelniu:ym na Sli\sku. II II iadonwści o ,'lllmallllacl~ śl'lSkich kalendarzy i ich audytorium. wrcszcic autorka poka/uje: rui.,: oll\ch plSUl odgrl \\,1I1a 11.. specylicznym terenie, który piza kilka wieke')w byl inlegra1n'l U:<;ŚCi'i P,1I1SI\\a nil'llliecklcg(l Wymieniony dorobek publikacyjny byl efektem pl7ygotowa(1 do dysertacji dokIOl,kie.i. ohronl,'nej pod koniec lat osiemdziesiątych, a ninie.isza książka .iesljej rragmenlclll. Omawiana praca składa się 7. dwóch rozdziałów. W pierll'vym. Z,iI: tUIOllilll~ m ,,1\.'lkndarh· powszechne na Górnym Śląsku za czasów pruskich'", Kossakollska·.i'lrusz n'lJpicrI( pr/C(bla\\ I~: tradycje wydawnietw kalendarzowych w Polsce. I. tego podlw.d/jalu odhlOlTa nwie dOllil'dzicl się o początkach istnienia polskich kalendarzy. które zau:o;lo drukOlI ać II J-.: rako\\ie: od kOllca \ \ wieku. Miasto to odegrało ogromną rolo; w popularyzacji kalendar/)'. dlllkow,i1i je hOlllel11 naj7.namienitsi wydawcy. m. in . .ian Ilalk. Florian l Jngler. M"ciej Scharllenhcl·g. II iL'l'Onlm Widor, Lazarz Andrysowicz i inni. Od polowy XVII \Iieku kai..dc \\i<;ks/e miaslo \\ Pobce: midi" swój kalendarz. np. Poznań. Wilno, CJdmisk. Chelm. Warszawa. Plock. Sl;lskie !calendar/,' pojawily si~ jednak znacznic później. bo dopiero od pol()\\)' X IX lIieku. ale o 1;lkcic 1\ I~l zadecydowaJo ich ludowe przeznaczenie. Kossakowska-.iarosz. pl/.edsl<llViajqc dzieje kaknd:lI/\ polskich, pozwala zorientować się odbiorcy w ich tematyce. podkrcśla zallarte \\ nich bogacll\" informacji o dawnych czasach. oraz to. że są jednym I. podstawOlI:-ch in'lllel do l<.'kolhlrukcil tzw. potocznego myślenia czytelników i wydawców rcccn/Owilllych lI)'d,lIIniuII .·\ullllk:: dokumentuje ponadto, że w ciągu wieków zmieniała siO; ich Ileść'. jak i lo. i..c II drod/e: C\\ oluL.!I wykształcily siO;różne typy kalendarzy: m. in. kieszonkowc. ścicnnc. hiurkOlIC. ksi'lI.kolle. \\ 1\ n, ogólne almanachy oraz roczniki specjalislyczne i zawodowe. W kolejnym podrozdziale zatytułowanym "Kalcndarzc gÓrllośL\skie do kOI'led I \\ świalowej" autorka porządkuje refleksje o kalcndar/ach~I,!skich i ich 1\\ '·lITach. I'lOl1ier,l!llJ �291 lVln IV/t'lt;d/ic hyli ksiildl J(l/d S/ali'alH.:k. Antoni Stabik, Karol Miarka ojcicc. Osobliwość kotllunlbcvjni] śLiSkich kalcndarzy jak piszc autorka - tak jak i w innych dzielnicach Polski. hudolliltla hyla t'kl\\tlic na stalcj ich obccności w wiciu domach. na wiclokrotncj. kompc!~lll·\J1lic. itltencjonalnlc i slylowo zró/nicowancj lckturzc (s. 7) Kalendarz. jako jeden z typem i'uhllbcll islolnvch VI komunikacji masowej. spelnial i w tym regionie wielorakie funkcje: od inIl)lmaCVjncj. przcz dydaktyczno-instrumentalną i ludyczną do najbardziej podstawowcj. zwią1,lnej z jcgo pochodzcniclll wprowadza I zasady porządkowania Kosmosu. Te specyflcznc \I vdim nicllva " na z.icllliach śLiskich odcgraly jednak o wiele poważniejszą rolę niż w innych rCt'lonach. llsposahialo je do tego dlugotrwale uzależ.nienie pal1stwowe Śląska i patriotyczna 1'\11r/eha VIVprac(manla suhstytutu powszechnego podreeznika. adresowanego zwlaszcza do ludu . .. Iolu p(l\\olalllljc lulal. hy sluzyly sprawie ogólnospołecznej i narodowej. Programowo na (11ll't1V In Ślą,ku Ilczynlono z nich środek edukacji moralnej. etnicznej i cywilizacyjnej. Były pl1dreunikielll. leksykonem. biiVką rozrywkową. ale też narzędziem adaptowania myślenia typu ludolIego (zlllaszua gdy idzie o ludowy antropokosmos) do wartości i mechanizmów kultury II ll1~h()\\ eJ 111.'lorycznic z.adania wychowawczc i ksztaleąec zdystansowała jednak inna ich zasługa. elli ha naIIVlt;kva: unlozliwicnie cz.ytania rozleglym krt;gom ludności rodzimej w mowie 01,'/V ,kl. co prz\czynilo ,it; do lachmvania polszczyzny na germanizowanym (naturalnic i przymu,,'"o]lerenie" (s. ')(,). \\' ollla\\lanych kalendarzach publikowano przeto teksty poetyckie. epickie i dziennikarskie funkcjonulilcych zwyklc w średnim i niskim obiegu ogólnym ze wzglt;du na skromnc i!ll~lcktualtlc i niedoslatcczne komunikacyjne przygotowanie potencjalnych obrol1eów. jak tez ,Lilv SIt; lrvhunil miclscmvych twórCl'lIv Można było w nich znalcić clementarnil wiedzt; k()śClclllll-rcligijną Ivvlaszcza w czt;śei praktycznej. infórmującej o ezasic suchych dni. dni kr/v lOll vch.śII iill ruchomych. z.amicszczającej wykaz imion świętych i katolickich patronem UIC/l/nl. porady (kulinarnc. rolniczc. medycznc). taryfy opiat pocztowych. telegraficznych i wiele Innv ch lIii]dolności. np. rcklamy. /.adaniem kalcndarzy górnośląskich bylo więc nie tylko II s/elkie poradnicllvo. alc przcdc wszystkim zaznajomienie czytelników wlączonych w obc) 'v ,lem kulturovv\ z historiil Macierzy. bt;dącej wówczas pod zaborami i walka o utrwalenie pol,kicgo. '\,1 "LiSku do I Ilojnv Śll iatowcj powolano bard/O wiclc kalendarzy o ró/nej /ywotności. \ulorka Olllil\1iancj pozycli podaje kilkanaście ich tytułów (s. 24 - 26). wśród których do Ildl\\allliej,z)ch nalczal)' ..Katnlik, Kalcndarz Górno-Szląski" (Królewska Huta. Mikołów. By10m I ~71J-1'))2 l... Kalendarz Marjal1ski" (Mikolów 1884-1939). "Kalendarz Nowin Racibor,kiCh" (RaClh(lrZ 1891-1 <) I:; l. "Kalendarz Cazety Opolskiej" (Opole 18%. z przerwami do 1914). \\ lrzccilll pOllroz.dziale ("Roczniki plcbiscytowe") poruszono problematykę związku kalclllLtrZ\ górnośląskich z plehiscytem, które przeprowadzono na CJórnym Śląsku w 1921 roku. Kalcndalzc hm\ iCIll.jako atrakcyjny dla popularnych odbiorców typ wydawniczy. do bmpanii plehl,c\ tmlcJ II l'Iuyli Poli]cy i Nicmcy. Rzecznicy paI1stwowej intcgracji Śląska z Polską druk,m ali IW ich lamach poczjt; glosz'lcą hasla wolnościowe. artykuły z zakresu ekonomii i chlubIII (li kan historii Polski by, pk stwierdza autorka. "kształtowaly emocjonalny stosunek odbior(llll do Polski. a na\\cl bud/ii y dumt; narodową" (s, 46). Podheśla przy tym. iż. bylo to zjawisko \\\Ialkm\c. gd)z blendarie. pko rodzaj wydawniczy. ze swej natury sbzane byly na konfortl1l/tl1 Idcow\ Dtugl rozdzial biiVkL zatytuiowany .J'olskie kalcndarze w ohesie li Rzeczypospolitej" ,klada sit; z utcrech c/t;ści W picrwszej ("Krajowy rynek kalendarzowy") Kossakowska-Jarosz pi'le o blendariach puhlikowanych w tóżnych dzienicaeh haju po odzyskaniu nicpodleglości pr/C! Polskt;, ich wydawcach. o wzorcu kalendarzy. zawartości materiałowej. o glównych l'stodkacli wydawniu.ych. Druga CZyŚĆ("Edycje górnośląskie po podziale regionu") dotyczy ju/ lIlko rcaliilw śl'lskich. zarówno po polskiej. jak i niemieckiej stronie granicy. Badaczka wymienia R(\f1l1<111t: je:;/\l!, P0.lYCI<l kalendarz K KossakO\vska-Jarosz omó\viła w arty'k.ulc: Ku!c!/{.I(1r:, N,lllkmvc \VSP \v ()polu. Filologia Polska" 1993, nr 33, s. 129-135 lO/lll1\lcllll' '''I)O!}- fcrml//()- �292 aż 24 regionalne pozycje wychodzące w tym podzielonym w 1922 roku OhS;',IL/C i 7 tllul(l\\ związanych zc Śląskiem tylko pośrcdnio (s. 59 - 62). Zc wzglydu na typologiczm: ml;,nicowanle kalendarzy wychodzących na Śląsku w okresie międzywojennym Kossak()\vska-.IaroSl. wnóżnia następujące grupy kalendarzy: ogólne. np .. ,Wielki Kalendarz lIustr<many dla Wszystkich" ..Kalendarz Górniczo-Hutniczy", ..Kalendarz Ludu ŚI;lskiego": organ iI.acyjne: np ... Kalendarl Sokoli", ..Przewodnik Młodzieży Powstańczcj. Kalendarl Oddziałów Młodzież) l'owst'l!iClel" ..Kalendarz Spółdzielczy": zawodowe: np. "Kalendarzyk I'oliej i Wojewód;'lwa ŚleiSkiego" ..Kalendarz Rzemieślnika Śląskiego" ... Kalcndarz f);,ialkowca": religijnc w tym ..Kalelld'lr/\ k Salwatora", "Kalendarz Ligi Katolickiej" .. ,Kalendarz Franciszkaóski" (s. (,:> - (»)) W sW·(lim wykladzic nic pozostawia wątpliwości, że najwięks;,ą wartość historycznej i dokulllenlalnq miah tytuly ogólne tudzież roczniki organizacji spolecmych i politycznych .. .Przynosily l\Szakże oblill wybór matcriałów współczesnych i historycznych. Alc i pozost,i1e. prc/wtul'IC wiadomości o dużym stopniu uszczcgółowienia lub o znaczeniu wąskolokainYlll. sllvar/<lj'lc niclcdnokrolnle wn;cz familiarną atmosferę. stały się źródlcm informacji ogólnych. np. o kOfl(hcji d,lIlcjgrup' zawodowej, o warunkach pracy. sposobach wdrażania IHlw'inek l<:ehniClnych. terenach i Illlm,lch misyjnych, problemach diecezji śląskiej, stylul.ycia i odpoc/.)nku w regionie itd.·· (s (J.' - !J(,) Kossakowska-Jarosz w kolejnym podrozdziale zaty\lllowan) m ..Schemai k()mpO/'C)ln' górnośląskich kalendarzy" pokazuje poetykę kalendarzy. I'is;,e. iż ..każdy roClnik skladał ,IC z partii stałych, podąjących wiadomości przedrukowywane w danym ,dlll<lnachu wroClnie. częściowo modyfikowanych i aktualizowanych oraz lIw. fraglllen«')\I' og()lnych. pomleSlc/.ających materialy właściwe tylko dla konkretnego t(lInu" (s. 75). W śląskich k,i1andal/lldl autorka omawianej pozycji wyróżnia stałą rubrykę lIw. kakndariull1. wzhog,lconc jJl'llclililllli. IliJ-: wil,:c w tabelach kalendarzowych umicszczano dni i pr/.ypisan)ch im palr<lIH·)\I. ll!llko\l.ln,' rubryki informujące o wschodzic i zachodzie sloóca i ksiyżyc<1. Inaki /(Id i'lkll. prl.) "il'\l iel odpowiadającc porze roku i przepowiednie ludowe, porady gOSpodlIIT/C. nolki klilllllllCll1C. zdrowotne, palriotyczne. Warto zaznaczyć. iż owe tahele drukow;llw w w illiccil' r'llIlowci. ZW'IIlC.i bordiurą (s. 77). Na czc;ść ogólną kalendarz)' górnośh\skich skbdail si,,: natomiast Il1aln;al\ podobne do zamieszct:anyeh w ówczesnych czasopismach oświalOllo-lo/ryw kow I clI. \LI!:,al: 11l'wa kontiguracja zawartości kalendarzy sprawiala. iż I pojawj,IJ'lcynll si\' II nich w il'IV,ll11! sąsiadowaly pracc o zadaniach infonnacYJnych i po;,naw·u\Th (puhlicystyka. l·iek;lwoslki. 1"'rady. czasem ogłoszenia). Obok tekstów o założeniach dydaklvClllIch (ulllmlilniellllcc PI)\II"'lkl. l.lotC myśli, pogadanki. żywoty świl,:tych) drukowano ulw()rl Shl/.'I<:C wII'IClllIC ro/n \lCl' (rynkowe nowele, humoreski. dowcipy. I.agadki). Ogólnie hior;[c - jak piSie KOSS<lkowskJi-Jllr"'1 - ..każdy rocznik kalendarza musiał zawierać «dla każde)"" coś mile)",,». I'rzestr/l'galw Idlel1l zasady różnorodności i obtitości treści. nad kt(lr,[ nadrzl,:dna b) 1,1I.a"ada pr/emiennego llkl<idu rnaterialów. Obie tendencje przeciwdzialaly nużącej czytelnika nWllotonii. Wsklltek "IWIlIO!:'CllIzowllnej» zawartości. redakcja mogła Jcdnocześnie laspokJiJać sine!:, zrl'Jlniwwam ch i "dnllcl1nych polr/.eb potencjalnych odbiorców" (s. 83 - 84). I. ostatniego podro;,dzialll recenzowanej ksi"żk i C, Wydaw Cy k,i1encial/.) na (illllll In Śli!,k.l po 1922 L") odbiorca może dowiedzieć sil,: o kuntynllatoraeh dzicła Karola \Iialki njca .illk,' wydawcy ..Katolika". 7.wlaszcza o Adamie NapieraIskim - rcllllmator/e pow: ższego 1)'111111. n,ldtl' o Karolu Miarce synie, twórcy najpoczytnicjszego w tym regionie ..Kalendar/<l \'LIl:j'lli,kil'!:,"· i wielu jeszcze innych podobnych inicjatyw, losach jcgo schedy mai o \Vojciechll i..: (l1!<1ll11 111. wlaścicielu prasowcgo koncernu "Polonii". w której powolano .. \Vielki k,i1cndar/llllSlltlwanl di,1 Wszystkich". Fenomen zjawiska, Jakim byly kalcndar/e ślljskie uosahia ..Kaklllhlll. IVLIlJIIlISki··drllko\l 1111\ przCl. 56 lat (tylko ..Katolik" przetrwał dlużej. ho liczyl (,2 ItlClniki) w hardf.(l I\\,,,kil'i; nakładach. w naj lepszych latach osi;lgających n:l\\cl pO/.iom 2XO II s. eg/elllplall.l \\ "b\l ,d wysylał go w ślad za wychodźstwcm do Nadrenii i West!iJiii oral obLi !\mcrlk 1'L1hlikow'.d 1(1 jego Illutacje dla zaboru rosyjskiego. Kalcndar/. stal sil,: sl<1\lny l,iI, dalecl'. że .icgo 1Ia/\I": dla >II ć' edycji w 1894 roku przyswoił .ian Steinbrener w Wimperku. podobnie .jak wieIiI inll\Th \lldlll\· ców krajowych i zagranic/nych, c/'ęsto z okładkami wicrnie naśllldll.j'lc'mi mIgma! (, 27) �293 Omalliana praca, jak informuje podtytuł, ma charakter monograficzny. Autorka opisywane \I ydillll1ietwa prezentuje konsekwentnie i z dużą znajomością rzeczy. Unika przy tym dlugieh. inllentarzowyeh zestawieJl. podając jedynie już uporządkowany. poklasyfikowany materia!. l'latwia tl'm samym czytelnikowi orientaci,. w obfitej zawartości kalendarzy, nic gubiąc precyZ)Jnego obr<llu ich struktury, zrÓ:i.nicowanych lorm. edytorskich kształtów i programów \I) dall"lliczyeh. Wartość dobrze zrobionej syntezy polega wszakże na tym, że czytelnik ma dokladne II) obra:i.enic o S/.czegó/ach. nic mając wcale zajętej nimi pamic,;ci. Taki właśnie efekt udaje si<;osiągmlć Krystynie Kossakowskiej-.Jarosz. Joanna rr{/(I\"lTill~ ::lfl'c::atC i ohr::c:.((v .,'Iąskie. Wvpisy, wybór. oprae.. .s'witala-Alastaler:: wsWP i uwagi wprowadz. i. Snloli(lska. Opole I ')l)4. ss. 1(,). "'lonogralie 1()lkloryslyczne poświ<;eone malym i wl,.kszym regionom należą do slabych punkt(lI\ I\spólczesnyeh bada(l nad kulturą ludolvą. Jedynie niektóre dzielnicc doczekaly sic,; Opl,ICll\laI1 bardziej IIS/eehstronnych. choć dalej niepcłnych. W tym zakresie korzystnie wyró:i.nia 'le liemia śl'łSb. która od pierwszych lat powojennych stal a sic,; obiektem żywego zainten:"J\I,lnia polskich 1()lkloryst(l\I·. elnogralów. muzykologów i wielu innych specjalislów z pokrcwnI c"h d/iedzin. Wyra:i.alo si<; ono II wielu pracach zbierackich i badawczych, a mierzone moglo hl Ć rÓ/.!lOrodllymi rozprawami. artykulami. przyczynkami i pierwszymi podsumowującymi pl,\hami. /'Wi":J·IC/..:niem slaral1 aulorów I. rozmaitych ośrodków, ale i uwzgi.,:dniających wysilek II ielu pokokl1 uel.Onych oraz folklorystów-amatorów (co należało do swoistości tej zicmi). była Z i" c'(i<tgOlI<lIla pr/CI Dorot.,: Simolli(ks monografia Folklor Górnego .'Śląska, opublikownna II I'dlOII icach \I I')X') llIku. (;(nny Śląsk jest ws~akże regiollem o wyjątkowo bogatym i ol)'giIl~dll) III 1(,lkIOlz,,:. Tutaj hOlliem lradycyjna kultura (ch/opska. a potem i robotnic~a) Iegitymowaln c.da zwaną polsk'l grup<;. prz..:ciwslawianą "pUl1skiej" niemieckości. Fakt ten rzutował na eharakI\?r i'lllicjąc..:j tu kultury. Ilajcj ludowy rodowód. W śląskich realiach etniczna rocl~imość stala sic,; ,',[oj:1 pobko~;ci i suhstytutem paJ1stwowośei. Doprowadziło to w konsekwcncji do zachowania i pi..:l.;gIHJ\I<ulia w lej okolicy lakich Ijawisk oraz trcści, których bczowocnie s~ukalibyśm) w inlill"h dziclniC<lCh RzeClypospolitej. Ob..:cni mieszkaJley tych terenów powinni o tym pami.,:tać !. ,iI II Ic"ccj. t<;prawd<; promować wśn'Jd Ilajmloclszego pokolenia. ()d C\\ ICIĆIIiccza ()polskic Towarz.)"stwo Kulturalno-Oświatowe i Kuratorium Oświaty \I ()polu. wc' \\SI)("lprae) l. innymi r..:gionalnymi inslytuejami i towarzystwami. organizuje dla Illl(ld/io\ S/.koln..:j lurniej Wicdl)' o Śląsku Opobkim. Celem konkursu jl:st rozwijanic \11<ldomości tcj grupy spoIcClnl·.i I. zakrcsu historii Śląska oraz tradycyinl:j kultur\'. czyi i .1"lounlch i rod/innl eh 1.lIyClajów i ohr/<;dów przestrzeganych prza dawnych i dzisiejszych mic"/bl'ldlll tej liemi Tem:i1yka turnieju ciesz)' sic,; dużym zainlcresowaniem wśród uCl.niów I iI<tUCZI cicli. Iym hald/ie.i wi<;c dotkliwie odel.llwano niedobór stosownych lektur do drugiego b!t\ku z:lgadllicI1. I'lopotom t)m. z inicjatywy OTK-O, znanego w regionie animatora i ml:CelH1Sa ,la,kic"J Ir:ldycii ludOlI..:j. postanowi la ~aradzić TelTsa Smolil1ska, przygotowując popularyzalor,ko pomyślane WljJl.IT. .kst ona doślliaduollym ludoznawcą, akadcmiekim autorytetem. 1'1/) II i'l/uj'lc) III jednak wielką lIIl·ag.,: do prac)' spoleczncj (jurorskicj i popularyzalorsk il:j) \I środoll'i,bch ..llosici..:1 i I(llkloru". Z bogatego jej wcześniejszego dorobku publikacyjnego \1\ p,Jli<tII) mienić przynajmnicj pozy eje I.warte. IV tym autorskie: Jo wóm trocha jJolosjJr(/))'iol1l ... II ,!if;lc::e.:'ni .l.:oltęd::iar::(' IwlOl)'i na .<"ląsku. Opole 19l!G: L wybranych problemów dawnej i \t·.\l!ljlc::esll~j s::tnlu o!)()\)'i{/(Iania. Opole 1<).87: Rod::ina () sobie. Folklor)lsfyc::nl' aspekt j'(hl::iIUIC'ilranslnlsii kullllrolt'e/. Opole I<)92 oraz r..:dagowane (pierwsza wc wspólpraey I. Piotrem I'oll<d,kim) hJ/klorvsl1"k1l .l/oferiall' dla studentów filologii polskiej. C::ę.l'ć I, Opole 1<)92 tu- �294 dzież I'ogmnic::e jako problem kll/lllr\!. ;I/alena/v kOI//i'rel/cji I/UII!;"'!'''! (JI'''/e / 3- / -I /:' /993 ;' Opole 1994 . .lak przyznaje autorka. recenzowana ksi,\żka nic d,IJC systcmat\czllc!-,o \\ \ k ladu i rcjc"lril lokalnych ohrzędów. .lest raczcj .,synkrctycznym wyhorcm Zl<\ZIIiCll\\ ,111\ch Illl'(odologIUillc tekstów" gdyż ma na celu zaprezentowanie tradycyjnych I(m]) ślilSkich z\\) cza,il'l\\ i ohlz,dó\\ () owej ,,!'óżnorodnośei" zadecydowaly dwa I~lkty: warsztato\\) i kullu](l\\\ Smlllil1sk'll.jcdncj strony równoprawnie traktowała teksty autorytetów w zakrl'sic 1()IJ,;lorySlyJ,;i. ctuolo!!il i historii sztuki (by wymienić choćby nazwisJ,;a Doroty Simonidcs. Harhar\' H'I/.iclich C/) Icrc~y Sm{)liliskiej) oral opracowane przez amatorów, terenowych ś\\'iadkt\w rl.cczywistllści lIhyuajo\\cj. których do pisemnych wypowiedzi sk/anial emocjonalny stosunck do śhISkil'!!o dl.icdl.iet\\:1 (m. in. Konrad Mientlls z Dalica i .Jerzy Lipb 7. ()ogolina). 1'0 \\'t(>rc. \\sl'(·)lczc.sll\ Sląsk zamic,l.kujq różne grupy rcgionalne. co w istotny sposób. ohoJ,; cywilizacyjnych konsck\\cncji. \1 ply lId na inliltraeję rodzimej tradycji. Dlatego autorce zalcżalo, hy l'0szC/cgt\lnc /J<lwiskd 1()lklotu zostały zaprezentowane w dynamicznej perspcklywie historyczneJ i prl.cstrl..cnncj. ah) dalll III szansę na uchwyccnie zachodzących zmian i tercnowych zróżnico\\ a11. Ś\\iadolll,1 sJ,;romncgll przygotowania merytorycznego glównych adrcsatów publiJ,;ueji: mIOlll.i,:ży I..cstarszych klas vl.J) I podstawowych. szkół zasadniczych oraz licców i tcchniJ,;{m. a /.\\·Iasz.cza plldr,C/niko\\cj funkcii swej antologii, Smolińska dwie pierwsze części opalrz.Yia ..l!\\·ag,uni wpro\\adl.aj'lcy mi". id)\ ukierunkować percepcję czytelnika, dać mu e1ementarn'l \\·iedz.; i w pc\\nicjsz.) spos()h lIsi,!gn,!~ zalożone cele. choć we wstępie pisa la też o nadziei ..I.ainspi]'()willli'l dll S/C1vCI lelkbji Z myślą o żywiej zainteresowanych zagadnicniem (lecz bardzie.j plcmdopOl\lIhnc. iż inl(lIInCJc.ic te' należy traktować jako sugestie dla nauuycieli) dll ksiąili dol;\czyLl ..Ilibllll.l'rali(· prl.cdll1io!u w wyborze z osobliwym. pełnym optymizmu. dydaJ,;lycznym uZ.asadnieniem: ..nil' ty lJ,;o zorJCll1ujc mlodych uczestników, interesujących się Iq problemillyJ,;ą w przcdmioeic badal'l. ilk l.iJCh,ci Idl do samodzielnego gromadzenia literatury i wdroży do nawybl slalej ob\u'\\acii no\\o~cl wydawn iczych". Ksiąi.ka sklada się z trzcch części. Przy czym, I. ,./w)'czajc i ohrz,dy dorol'Znc" /O\(itlil podzielona następująco: A. W kręgu obrzędowości jesicnno-zimll\\ C.i (z pod],()l.dzialilll1l I. Wróżhy w wigilir,; św. Andrzeja, 2. Wigili.jnc wicrz.cllia magicznc .. 1 Milgia \\ Icczcrz\ wigilijnej. 4. Św . .Iózefprzychodzi z Dzieciąlkiem, 'i. !.rói.nicowanc zn,lczcnia J,;lIl,d). (, \\igtliini pastuszkowie, 7. Matka Boska Gromniczna w tradycji ludowcj, g Karlla\\ alml c ohrl.\'d\ nil Śląsku Opolskim, 9. O "wodzeniu niedźwiedzia" w Ohorowcu. lO ... !lilJ,;USC" czyli m,lgICZn\ korowód "z niedźwicdziem" IV Dańcu): B. W J,;rr,;gu obrzydowości \\ joscnllo-Ielnicj (\\ 1\ 111 podrozdzialy: I. Zwyczaje i obrzędy wiosenne. 2. Obrz.;d "topicnia marzalln\ - ll1arzanioka" w tradycji ludowej, 3. Wynoszenie "marzanny". 4. !.Ivyczaje i obrz.;dy \\ Wicikim Tygodniu. 'i. Magia świąt wielkanocnych, 6. Symbolika jajka wiclbnocncgo, 7. () śmigusic-ch ngusil' i .,krolsonkaeh'·, 8. "Krzyżoki" IV Sternalicach. 9. I.iclone S\\i,\tJ,;i ś\\i,tcm żlci.1. I() !lllze Cialo IV magii ludowej, Dożynki na Górnym Śląsku): C. W J,;r,!'.u SZIIIJ,;iludm\l'j i rcJ,;\\i/\!I'l\\ obrz<;dowyeh (podrozdzialy w uk/adzie: I. Wspólczesna Iwllrcz.ość obrz,dolVil n,1 ŚLI~ku Opolskim, 2. Sztuka ludowa świąt dorocznych. 3. Tradycyjnc reb\'izy ty ohrz ..;dolVl:). CZyści II. "Zwyczaje i obrzędy rodzinnc" nadanll PorJ'ildcJ,; 1\. ('/!m\'ick si, rOl!zi (podrol.działy zatytułowano: I. Tradycja i współczesność IV obrz.;dO\\ości rOlll.inncj. 2. Tralhc)jllc' zabawy L niemowlętami, 3. Zabawy oral. gry dzicci i mlodzicż\', .j () J,;omunii ś\\ i,lcj i bicrzmowaniu); B. Wróżby milosne, zaloty i wesele (z podzialem I WIllżhy ll1ih'nc. 2. \ii!tl,llc czary, 3. O chodzeniu "na muzykę" i "na zolyt)''' . .j Wcsela ~ląsJ,;ic d'l\\nic.i i dziś. " Da\\IlI obrzr,;d weselny na Śląsku. G. Zaproszenia na wesele. 7. () ż.)czcni:lch i podillunbch. X ,,\\yprolsace" na śląskim weselu: 8.1. Wojciech Polak \\' Dobrz.cniu Wielkim. X.2. Tcodor Kuśb w Dziergowicach. 8.3. Maksymilian Wicczorek w Ligocie I'rós/kO\\sJ,;icj): (' Śmierć i pogrJ'.eb (według podziału: I. Zwyczaje i obrzędy pogrzebowc ŚlązaJ,;{l\\, 2. Wróżb) przcpo\\iacJajilcc śmierć, 3. Ofiarowanie zmarłemu darów, 4. N ieboS/czyJ,; pomaga żyj 'le) m. 'i. I'ozcguall ie zmarłego, 6. O duszach pokutujących): D. W kręgu sztuki ludowcj i trad~ cyjn)'ch stloj('1\\ ob!/~dowych (o następujących podrozdziałach: I. Tradycyjnc zabawki, 2. SYll1holib kolllJ'('l\\ 1\ oh I/C- �295 dOIlIch :;trolach śl'l:;kich. 3. Wcsclnc strojc na Górnym Śląsku. 4. Dawne rckwizyty w obrzydo\I OŚCIrod/inncj). \\ czy:;ci o:;tatnicj pomics/czono "Materiały u/upełniającc. Tcksty". według koncepcji: lirad) c)jnc Iillllluły iyczcniowc (I. I. Powinszowania świątccznc. 1.2. Napisy na "kroszonkac h" 1.\ Vvc:;clnc oracjc Iyczcniowc): 2. Opowicści wspomnicniowc o dawnych zjawiskach I "lhr/\;dach (21 Iradycyjnc wcscle śl'ISkic. 2.2. Wiclki Tydzicń - "palenic iuru" i obmywanie 'IC \loda I r/cki. 2.3. Pa[mowa Nicdzicla): 3. Tradycyjnc picśni i oracjc wcselne: 4. Jubileuszc. Cil II rocznicc malicr'lskic: 'i PotI'awy wigiłijnc: 6. Pastoralki zc ŚI'lsk<1: 7. Przysłowia ludowc. Snllllll·):;b. ah) lasadnic przcdstawić "wczorajsze i dzisiejsze" dni folkloru górnośląskicgo: pr'l\\d/.I\\1 .. [a:; r/cczy··. musiala I.dccydować siy na tak szerokie, jak dokumentuj c cytowany spis tICSC!. spcktrum pO/nalvcze Mnogość spraw przekladala siy w prosty sposób na wielość tekst(m ()hlllOŚĆ matcriału miala jcdnak swoje konsebvencje. Chyba najwainicjszą okazala siy K,'nICCZllllŚĆkOllllensacli Ivybranych artykulów, stąd tei autorka przymuszona byla do dokonania IIIClu "Kroll')\\ /astr/cgała Sly .jednak. ii rczygnowala z fragmentów "mniej istotnych dla cclólv dl daktYL'/nlch i pOInawczych". Pr/.ygotowala w ten sposób pozycjy godną polccenia do użytku '/Kolnego (lIa\\ct :;tudcntom clnogralii i polonistyki zc specjalnością folklorystyki) nie tylko ze Il/gledu na 'l1I'akcyino.ść tcmatu. ale rlmnicż dla calościowego, monograficznego jego potraklU\\;'lllill. Skoro instrumcnta[i/m I autorskiego załoienia byl zarówno zadaniem, jak i wartością pr/ed'lalI Ioncgo tomu. lo lllOi.na upomnicć siy o dwa s/clególy. które nic miałyby InacI.cnia w przyp,ldku Inncgo adrc:;ata i innych ccłów kompendium. Otóż autorka w tytulaturze ksi'lżeczki lekcI dOlvala :;Iy na regIonal i/ująee określenie "śląskie" w odróżnicniu od "Wstypu" ... Spisu trc.ści" I ..l II"I)! \\prol\ad/aj'lC)Th". gd/ie używa pojyć "Górny Śląsk" i "Śląsk Opolski" Nigdzie 1'1'/1 tym nic określila relacji owych terminów, jak też nic sfunkcjonalizowała ich wobec Śląska CICS/) li:;kiego. co w sytuacji traktowania Górnego Śląska jako rcgionu historycznego. a nie gcograliczncgo wydawaloby siy, choć na bardzo podstawowym poziomie. potrzebne. Niedop()\\ Icd/cnlc :;pra\\y moglo bowiem wprowadzić w bląd czytclników książki. szczcgólnic tych llJnlcJ :;amod/iclnych. któr/\ poprzestaną na skromncj edukacji regionalncj. promowancj kl1niccznoścl,\ prl) gotowania siy do konkursu. Nic wc wszystkich tckstach bylo możliwe poza 11111 \\\ld/nc odd/iclenie z\\yczaiów JUż lamicrającyeh od ciągle praktykowanych. Tym samym llJoglo. 1110\\ II u t) ch nlcsanlOd/.iclnyeh, powstać nicprawdziwe wrażenie o codzienncj obyczajo\lOSCI na Sląsku Opolskim jcgo mieszkańcy z powodu uwarunkowań politycznych w przeszlości I \\ Ic[k'l detcrminacj'1 co powiedziano na wstypie .- strzegli wlasnej "swojskości", ale też jak I/adko \\ kt()rym innym regionie naraicni byli z powodów cywilizacyjnych i etnicznych na pr/llllU:;0\\'1 i dohrowoln'l a:;ymilacjy. Na wspólczesny obraz zachowań t()lklorystycznych natllmI,lst Illczapr/.cczalnie wpływa równici. co zresztą mocno podkreślała też autorka. mozaika grup rcglonalm ch. o:;iedlonych tutaj po wojnic. Każda z nich bowiem miala inną tradycjy I()[klo]\ :;t) cmą inny hyl tabc w poszczególnych regionach stosunek do folkloru. w elekcie odmicnnych \\arunkó\\ jego Ksztaltowania. a zwlaszcza przypisywania mu rozmaitych funkcji 'j1()!cunych. Wydaie siy Jednak, że owo nicbezpieC/eilstwo ..nicwlaściwcj oceny" cod/icnncj 1\\\CZ,qo\\ości [wio nic do unikniycia i trudno mu by lo zaradzić na tym poziomie uogólnienia. IC \\I.gly(j(m in:;trumcntalnych i propedeutycznych - slusznie przyjyła Smoliilska. Poza tl III :;ama materia j1l'Oblcmu nic ma dotąd w folklorystycc w miary dostatecznych teoretycznych Ill/str/ygn iyć i prawic ladncj tradycj i w praktyce edukacyjnej. Tym wyraźniej wiyc zaznacza siy potr/.eha dużcJ subtclności w dydaktycznych poczynaniach nauczycieli. podepTIujących siy ladania kvtalccnia regionalnych kompetcncji kulturowych w ogóle, a tym bardziej na ŚląSKU. !cst to :;prawa o tyle pilna, iż uaktualnianiu kwestii tożsamości kultury śląskiej ostatnio sprzyjaj'1 lldrad/ai'1cc :;ie rcgionalil.my. a nadc wszystko komplikująca się sytuacja Ślązaków. wybicrach I. rl)żnlch pov\od(m narodowość niemiecką. Dobrze zatem siy stalo. że dziedzictwo Kulturo\\c Inala/lo :;iy IV ccntrum I..aintcresowail opolskiej folklorystki. Krvstyna KossakOlvska-Jaros:: �296 Dziennik Józefa opracowali i wydali "Biblioteka Zesłańca", Kopcia Antoni bl~vgadiera wojsk polskich. /. rękoIIisIl lJihliOlcki Kuczy/iski i Zbigniew Wójcik. Polskie Towarzystwo Stowarzyszenie" Wspólnota Polska". Wars/.all·a ... Wrochm' C~"rl()JTski('h l.udO/n<l\lc/ć. 1995. ss. 40X. Zauralska część Rosji zaczęła wchłaniać Polaków JUż podClas wojen Stel;lI1a Batorego z Moskwą, a w następnych stuleciach proces ten pogl<;bial si.,: coral. bardziej Mimo ciężkich warunków nasi rodacy nie załamywał i się i tam. gd/.ie okolicIIlości pozwala I)'. pnmadzill badania naukowe przyczyniając się w ten sposób do lepszego IHl/.nania tych d/.ielliCl)'ch obszarów. Niektórzy weszłi do historii jako najwybitniejsi odkry"ey. których prace S'I aktualne po dziel1 dzisiejszy. Jakkolwiek zaslugi bardziej znanych zeslallców byly \\I przeszlości niejednokrotnie liIV~pukłane w różnych publikacjach, to jednak pełna ocena ich dokomIIi pozostawiała wiele do zyezćnia Dopiero w ostatnich latach zaznaczyi się postęp w tcj dziedzinie zapoCl'ltkowany wspanialymi monografiami przygotowanymi przez profesora 7.bigniewa Wójcika: piCl"wsza pl. .. ·lIcks"l1ciej" Czekonowski, szkice o ludziach, nauce i przygod::ie na S:vberii uka/.ala si.,: IV 19li2 roku. zaś drug" - Jan C::erski, polski badacz Syberii, ujrzała światlo dzienne IV CI.tery lata p(\l.niej. RÓlI'Jlież Antoni Kuczyński przyczynił się swymi licznymi pracami do wzbogaceni" Iviedz)' o osii)gnicciach represjonowanych patriotów. Wystarczy wspomnieć jego dwie ostatnie ksi'lżki SI,bcna C::terysta lat polskiej diaspory (1993) oraz Polskie opisanic .~lFia/a( I ()94). aby pr/.<:Konać sil' i Ie' nowego materiału zawicrąją. Ponadto wypada jeszCle wspomnieć o !lielwykle lIartościoll I III dziele profesora Gabriela Brzęka pl. l3enedvkt Dybowski, ::}'cie I d~!elo ( 19'M) Oprócz czysto naukowych prac polskich zcsłalieów popowstaniowych l.achOl\illo \i.,: ki \Poro ich cennych pamiętników. Z przykrością należy stwierdzić. że tylko niekl,'lI'e I. nich udo\I<,:pniono spoleezel1stwu i dlatego znajomość wkladu Polaków do poznania ,vjatl'ckiej CI.,:śei Ro,ji stanowi w dalszym ciągu domenę nielicznej grupy profesjonalistólV. l!ior'lc pod Uli ag.,: pOIl~i9ć aspekty Z tym większym zadowolcniem należy powitać wydany obeeni~ Ibel/I/!k .J,ója kOliCi" brygadiera wojsk polskich, który po klęsce maciejOlvieki,j dostał ,iI: do nic'\\oli i 1(,,1;11 wywieziony na Kamczatkę. W swych wspomnieniach autor przedstawi! przebieg wojny polsko-rosyjskiej II 17')2 rokll i powstania pod wodzą Tadeusza Kościuszki (1794). Następnie sebaraktCl")/owal pos/Clćgóln, odcinki trasy zsyłki aż do miejsca pr/.eznaG':enia oraz drogę powlOln'l do ojCly/.ll\. /cbraoc spostrzcż,enia są niezmiernie cennc, bo pochodzą z czasów. gdy teren) te nic b) I) jcvCl.<.' skal.On<.' rosyjską cywilizacją. Stanowią wartościowc źródło wiadomości o pierwotne.l przyrodzi<.' a SlćZególnie pouczający jest opis Kamczatki, w którym i'.najdujemy nic tylko inlilllllaej<.' o .j~.Iklimaci.:. trzęsicniach ziemi i zjawiskach wulkanicznych. lecz r{mnież. wiek ciekawych llll'ag o kultur" materialnej i duchowej najdawniejszyeh mieszkaliców p()iwyspu Itelmen(')\\ Przy okazji warto przypomnieć, ż.e Dziennik naszego di'ielnego hrygadlera. bę(\;IC\ piĆI'II V;I polską relacją o Kamczatce, przeehodzil różne koleje losu i'.anim lostill obecnie II l',II()~CI wydany. Na wst.,:pie nalcży zalllaczyć, iż. I. pOCl.<llkiem lutego I X21 roku lIkalai si.,: \\ \\;II-,;allskiej .,Gazecie Literackiej" artykuł Obycaje Kall/cackie b.,:di)ey fragmentem p'lIni.,:tnika f(opci;1 przygotowanego do druku przcz redaktora Adama Tomasza Chl.,:d')IIskiego . .l<lk \\ iclklln Ci<."i'\ I się zainteresowaniem świadczy fakt, że już po upływie tri'.cch miesi.,:cy /.Ostal opublikollan\ w petersburskim czasopiśmie ..Sibirskij Wiestnik". 7., wzgl.;du na brak fundu.s/~ Hl/.cr Kopc'ć nic mógł sobie pozwolić na wydanie wspomnieli i dopiero po jego śmierci /illlliar ten II'l',di/()1I id Edward Raezytlski wspierający bezinteresownie różne wydawnictwa. Wl'vly on, II ni,:pćlnći wersji w Ilij7 roku wc Wrocławiu pod tytułem D~iennik '/(b'ja AO/lcio I)"~('~ ca/ą 11'~dlll::..I:j\,. lolell/ od portu Ochocka f.Jr~e;; Wyspy KUI~vlskie do Ni::.cej Kall/co/ki, o s/oll/Il/d I/O liO\I'I'()! dlJ tego:: portlI na psach i jeleniach. TIumaczenie Ii'aneuskie tego dziela I.nalazlo ,iI' nićbalI ćm w redagowanym przcz Leonarda Chodźkę w Paryżu IV latach 1Xl')-lli41 cyklu /." I'{)I{),~I/" his/oriqlle, fi/teraire, monumenta/e et i/ustnie pl. Mell/oirc cllI ,!!,Cl/(,{,O/'/o.I·Cj)" kOI)('C a lI)'danic' rosyjskie zatytulowanc Zapiski brigadira .losifa Kopcia odnotollano dopiero II l liW, rokll na lamach czasopisma ,,1storiczeskij Wiestnik". W lalach pó/.niejszych bylo wiek róŻnl'Ch �297 II /nml Icli. a II I g(,] roku ukazal si.; w lwowskim "Dzienniku Literackim" spory wypis z jego p~lmlctnika pl. / dz/cllll/kó\I' hrvgadicra Jó::efa Kopcia, dotyczący wojny 1794 roku. W tym ,~Ulllm ezasic Ilys/.cdl II Ikrlinie /)zienllik Józefa Kopcia, h/:vgadiera wojsk polskich z rozmaiIII)! d()n\l'cz\ch .11'()rzl{dzOIlVwyróżniający się sześcioma tablicami litograficznymi oraz mapą K~unezatki ()hccna najpclnicJs/a wcrsja /)zicnnika naszego znamienitego rodaka oparta na rękopisie /llalduJ~IClll1 się II Bihliotece Czartoryskich w Krakowie została przygotowana do druku przez dll och II I ró/niaplcych się II Polscc znawców przedmiotu, znanych syberologów Zbigniewa \\OI'~lka i Antonicgo Kuezyliskiego, którzy na swym koncie naukowym mają sporo wartości 0\11 ch prac / tcj dziedziny. Autor/y /adali sobie wiele trudu, aby ułatwić czytelnikom lepsze pr/)slIojenie trcści pamiętnika. Przedstawiając go zgodnie z oryginałem starali się jednocześnie IClktuali/ollać i wyjaśnić róż.nc archaicznc pojęcia i nazwy często niezrozumiałe dla współczesncgo odbimcy. W tym cclu opracowali bardzo starannie obszerne przypisy zawierające korekty Illcktol\ch niezhyt dokladnic ujętych /.dar/eli historycznych, jak również błędnie przytoczonych iLi/IIISk. na/II gcogralicznych oral pojęć botanicznych i zoologicznych. Ic II/ględu na brak w rękopisie /)ziellnika rycin, wykorzystano ilustracje pochodzące z edycji hcrllliskic.i- a tabc / licznych innych źródeł. Znąjdujemy tam m. in. fotografie fragmcntów map SI hcril spm/ijd/.onych pucz Józel'a Kopcia, portrety niektórych ówczesnych osobistości, takich 1~lkna prz) klad Izabclla / Flemmingów Czartoryska, Tadeusz Czacki i Edward Raczyński a także krajohrazy geogl·alicznc. Dostrzcgamy też karty tytułowe różnych wersji wspomnień brygadiera ,1roll ",kic palacu Tadeusza Czackiego w Porycku i Czartoryskich w Puławach, gdzie goszczono dl1'toincgo zc,lal'\ca i opickmlano się nim. '\IC hez /naczc'nia Sil rÓ\\llicz zebrane materialy do bihliografii Józefa Kopcia obejmujące Zc"tall ienle lI\dali d\\óch wcrsji /)ziennika, rękopisy i rysunki oraz artykuły dotyczące brygad:cr~\ Ijcgo lIspomnieli. hllsla cncyklopedyczne, jak też publikacje o Józefie Kopciu. \\ sumic pozycja bardzo intercsująca i wartościowa; dająca pojęcie wkladu Polaków do d,)](lhku c\llilizac)jncgo tych polaci Azji. Warto by pomyślcć o opracowaniu i przygotowaniu ,jo druku JCS/czc innI ch pamiętników naszych przcśladowanych rodaków, aby na tych przykla,Lich mlml/icż mogla się uczyć patriotyzlnu i poszanowania dziedzictwa kulturowcgo. Roman Karc::marc::uk 'J! iS](;liisLlII P i I s u d ski ... /)orogoi I,ev Jakovlevlc' ... " (US!y do I,. J S::lernberga, 1893red. \\ M. Latlszew. Juino-Sachalinsk ł ,)96, ss. 336. -I. (, t'llldnia I g')() roku w i\kksandrowsku, ówczesnym centrum administracyjnym Sachalina. "dhl lo się uroczyste otwarcic muzeum. W rozporządzeniu gubernatora Merkazina, wydanym ! okazji tej uloczystości, znalazły się imicnne podzi.;:kowania dla wszystkich, którzy przyczynili 'IC do po\\stani~l tak niczwykkj lam placówki. Dzięki temu pismu znaleźli swe miejsce w historii illdzlc. kt<irz) prz)czynili się do stworzenia wielkiego dzicla, w nim również określono przyszłe /,llI:1I1111I]()\\O PO\\ stalL-go muzcum Nil? to jednak zadecydowało, że bylo to bodaj najbardziej illC/\lIkle rozporz.wlzenic, jakie wydano w carskiej Rosji. Wśród urz.;dników i lekarzy, ku któ:\ 111Klcrllllllne Sil podziękowania, znale/Ii się bowiem i dwaj "gosudarstwiennyjl? priestupniki". kdcIl ! nich hlł zllll1icszan) w zamach na iycie cara Aleksandra III, drugi zaś był jednym z czoiclll I ch d/.iitlacz) ..Narodnoi Woli", organizacji, której cclem było zniesienie samodzierżawia. kdnllk n,lIIct sam ;!ubcrnator nic mógł wówczas przypuszczać, że po raz pierwszy wspólnic Jlllic"/CZl1nc nil/\\ iska ł\\lI Jakowlewicza Szternberga i Bronisława Piłsudskiego, sto lat później :'ClL! \I (liV z.nane. Z.lIŚich pracc nadal badanc i publikowane. la rcllebl'l ro/poczyna Sll<ij \Vst.;:p, zatytułowany "Sachalińskie uniwersytety", redaktor : komcntator lis(('m Ihonislalva l'i1sudskiego do Lwa Szternberga, W. Latyszew. Oto bowiem �298 w I OO-Iecie Obwodowego Sachalillskiego Muzeum Kraiozn<lll czego uka/ala sic. jak Ilapisallo lU karcie tytułowej. ,.Publikacja listów jednego z zalożycidi. Bronislalla l'i1sudskic~o··. I'uhlibc".ia powstała na fali badań, rozpoczętych przez sympOlja poświceolle hadalliom spUŚei/ll) naukol\ l'.i Pilsudskiego, które odbyły się w latach 19S5 i 1991 II' Sapporo i w .Iu/.Illl-Sach,lIinsku. !'OIl"ld! wówczas międzynarodowy komitet dla ocalenia dorobku badali Clet'0 Cllollic".b. kl('lI'\l,lk napisal w swym wstępie ·Latyszew - zachowa I potomnym ducholI) Śll ial/\jlló\\,. nil' iSlnil'.i,!ccgo już dziś ludu. Na prezcntowany zbiór złożylo się 101 listów i 4 telcgrallll. pocllOd/'lCC l I,ll I X'),,_I l) l będące zachowaną częścią bogatej korcspondenci i I.eslalldl\\. pr/echO\I) II ,mcJ II S,mk I !'elcl ,burskicj filii archiwum Rosyjskiej Akadcmii Nauk II ra/ / reS/t'l prac S/lemhert',!. pr/c'b/ail\ C!l tam po śmierci badacza. Choć niepclny, gdyż korcspondcncja micdll /es i ,Il'Il'<1I n i rOIpoCIcia .'11'. jUl. w 1891 roku. /biór tcn dotyC/y 24 lat życia Bronisl<lIIa I'il,;u(bkic~o. ohc'jnwj'lc niemaill' cal y okres pobytu na /esłaniu i lata po powrocic do Luropy Ilronis\;1II I'ilsulbki (III ::'I.II')IX('(, II' Zulowie na Litwie. zm. 17.05.1918 w Paryżu). etnograf i socjolog. j;lko sI lIlkll I pUIII a lIniII Clsytetu Petersburskiego podejrzany o mll.ial IV zamachu na cml ;\kksalldr,l III /Ostal II I XX: il·,k•.: skazany na karę śmierci, zamienioną na 15 lal /eslania na Sachalinie. I'r/eh) lIa.l'!C lam pIlLlpi studia etnografic/ne na Ajnami onu (lilakami. autochtoniClnylll Im\cnl lei II\SP\ I'lllll,d miejscowe języki. zbicralmalerialy do slowników. teksty hail'k i plL~ślli. W I X')') lokll mianulI ,liiI zostal kustoszem muzeum wc Władywostoku. W ł9()~ roku 1 inicjat\IIY 10S\)skich k,',1 nauk,,wy ch wrócił na Sachalin. by kontynuować rozp0C!.cle lam studia. llad;lIlia pOJ'(\ll'(laIlClC proll,:dzil również w .laponii. dok"d następnie ueiekl po I\ybuehu lI'Oln) .japor'lsko-roS\ISkil'.i- \\ 1<)11roku, prz.ez Stany Zjednoczone powróci! do kralU i osiad! II (jalic.ii W 1'111 robi 1I\.icch;1I d., Wiednia, nast.;pnie do Szwajcarii i Francji. /Illarl II I\lry/u. !'OIUS!;11lII po .sohle hut'al\ LiOtl,bck naukowy. Ponieważ publikował głównie II jc/ykach obcyclL jLf.'o ,puśl'i/na naukOlI a nil' .Il"; II' Polsce szeroko znana: wiele z rękopisll\1' - dotYC/'lcyeh Sachalinu. l('II11Clatki. ('hin .. Iaponii. zawierających teksty gilackie. ajnowskic. oroczor'lskie. ok. 1000 lilto!,!ralii. :>()<) eksponallJ\\ muzealnych sp!onęlo w czasie 11 wojny świat()IIej. P%stalc pisma opublikollalle lo<,\ail II C/~Isopismach europejskich i amerykaóskich. n;kopisy laś rolsi;lne po alchillach \Jusk\\\ Petersburga. Krakowa i innych (Biografia i spis publikacji Piłsudskiq.'o i o I'ilsudskilll: \\. i ! Słahczyóscy. Slownik podró:::ników polskich. J <)C)2). Lew .Iakowlcwicz Sztcrnberg urodzil sit; 21 kwietnia I X(, I roku II h [(llllier/u. IlillaI'I II I'I Iraku). w śreclnio/amożncj żydowskiej rod/inie mieSIClalisklej W I XXI Ill/IHlCl,!i '\lIcil;1 :L: fakultecie matematyczno-fizycznym uniwCl'sytetu petCl'shlllskiegu ku II \d,lIllIl1 la 1Illnd II 1I1~cu studenckim. IV I gS3 roku ro/pocz.,,1 studia pralin iC/.c na Uliiller,) leClC II ()dc"ic \ IC.,/1I'" ,,ny w 1886 za członkostwo w organizacji .. arodnaja Wola". II I XX') loku 10,lal le,lall1 lU :--11chal in. Ponieważ. jego status zcslar'lca admin istrac)jnego ró/.ni I sic ud pr/ch) "'II"CI ch II .\ kk ,,,:)drawsku współspiskowców - katorżników. /Os1<1I pr/esiedlunl I (l(1 kill na PI'lII10C lICC!,: uniknięcia ewentualnych związków pomi.;d/y tymi kategoriami lIi\.'illil·1I1 I ,ilU IlInlcilullage l;,: możliwość badaó nad życiem tubylców. mies/.kaJlc<'lll "lsicdniej II ill.ski. \\'Iad/.l· II IX'I r It'kt:. I\lrócill'szy uwagę na jego /ainteresowania. polecily IllU pr/)st'lpiL' do pI/L'plOlI,ld/cnia "i'I'" rdzennych mieszkallców wyspy. Szternberg. II ykonuiqc poleccnie r/lld,)\\ l'. p(ldr<'l/oll ,li II l<ll~IC:" IX91-1894 po calej wyspie. ohserwui'lc przy okazji i.yeie .iej lllieSlk'lI·lU·lIl. \'r'IC'!. ki,'",! PI/CI'!"wadza-I, szla sprawnie. nic wymagała bowiem niCl.cgo. pOIli /najolllości,! paru 1'"IlI<l!/lIln\ ~;: zda(l Szternberg zorientował sic jednak rychło. i.e hl'! /najomosci .1,'/1 k<l Ille II(LI Illll 'IC b,ld,IC kultury, Wówczas zwrócił się do Bronislawa I'i łsudskiego. jednct'0 Ie II 'p,'l !zcs "'1'1 u', II . r(lI\ n:o zainteresowanego prowadzeniem bad.ul etnogralil'!nyeh na wyspic. I prosbl! o IhiLTanic i lapi>lwanie tekstów w celach porównawczych. W tym samym roku n<lstapi!o spotbnie pl/\ ,;zill;' uczonych. na którym ustalono program przyS/lyeh hadal'l ora/ cek. kl('li'lmi l" I,I ;,ol<\\"ni,' poznanie języka. wierzeń religijnych, folkloru Ol'<l/ kultury spokullL'j i In<ltLTi,i1ne.i rd/ennl c':', mieszkaIlców wyspy, Choć nic zachowala się nicslet) cala korespondencj" !>'ldau\. lo .i,'dn<i~ przechowywanc Iisty d,~iq wyjqtkową możl iwość po/nan i<1 1(1/1I0.ili II <I1S1I"tll had"'l UCgll kierunku poszukiwali naukowych, różnic IV podchod/eniu do pro!>kllH'l\\ llral do!ohku i OL'L'Il\ �299 \\ L1,nych n;/ltltat(lI\ obu naukoll·ców. Zasl.,:pują one - jak to zauważ.ył redaktor wydania pillnietniki. kl('lrlch iaden z nich nie zd'liyl napisać. Współczesnemu czytelnikowi dają takie lll<lilillOść ujr/cnia reali(')\\ iycia na katordze, stanowią cenną kartę dla historyków. badających I",: 1'0lakóI\ i nie tylko - zeslanych w okresie Rosji carskiej. Stanowią wreszcie wzruszający obral 11Id/kie,i samotności i bezradności. pokazuj'lc jak wielki dar mógł stanowić zeszyt. slownik -:1: podn;cmik. przvslany czasem Szternbergowi z Moskwy. jak bezsilny może być mężczyzna \\ (\bec inflllen/Y i ,an1OlnoścL Joanna /Jar .\/{(;d::T II'schodc/II (/ /acllOdc/II. red. Piotr Slawil'lski. Wyższa Szkola Pcdagogiczna II' CZęSIOchl\\1 ie. C/l;stochml'a 1')'):1. ss. 10:'1: "i{oC/nik Muzulmaliski" R .. 1. L 3. (1')'):'1). Stowarzyszenic Jedność MuzulmaJiska. Instytut \ IU/lllmaliski. red. imam Mahmud Taha i.uk. konsultamI naukowy Waleri A. Busl.akow (UkraIn<ll. kOINtll.lIl1 pl'zckladól\ z j.,:/yka angielskiego Elżbieta Żuk. Warszawa 199:;. ss. 104. \\ stosllnkowo ubogiej litcratur/e wydawanej przez d/ialąjące w Polsce mniejSl.ości etniC7.noreligijno-kulluro\\c I\ymienione I\yżej [Jublikacje stanowią rodzaj ewenementu. Treść zamieszC/(1I)\ ch \\ nich opracO\\'<lt'l \\skazuje bowiem nic tylko na łączniki etniczno-kulturowe w dziejach !uc!m\ 1,1I11ievkah'c!1 śrmlkow.\ j·:urop.,:. alc także na korzenie różnych grup osiadlyeh przed \\ iekami \\ i{/eC/ypospolite.i (Jboiga Narodów. a wywodzących się z pogranicza polsko-tureckl_'go. gló\\ nil' z KI'l mu. Pilltr Still\ it'lski (autor opracowania IV ::bor::e i na ::eslaniu. ~ d::iejów nurtów ewangelic::nvch /III/)CI'IIIIII wSI/skuli) we I\st.,:pie do książki Afięd::v Wschodem () Zachodem wskazal. iż ksiqżka ii; .IC:;I pionclll prac) zcspolu mi.,:dzynarodowego nad tematem badawczym WSI' w Częstochowie pl. ..I'%ienil' spo!euno-kulturowe ludności latarskiej i karaimskiej IV Polsce i na świecie". 1)(1\: ,11Cla:;0\\e \\ I niki uj.,:to \\' opracowaniu zbiorowym IV Irzech grupach problemowych: h ;:;tol'ia I: gmunt I'r/ekla:;a,';::\I'adroll Ułanów Tatarskich 1936-1939. JanuS/. Falowski J 110,'/1 .\<I'/II(/cji /mlll'llcj f..'(ll'lI/lIIskie,!!,o ~ll'ią::ku Religijnego w /I R::ec:::ypos/)()litej: 2 - socjo!ilgia i \L'oiogi.,: Katarzyna Warmillska -- Tatar::v polscy Religijno.v'ć a dy/ematv /o::samo.i'ci. Rafal \hlued Ilnger .. Il/ch()\i'(/lIil/ s/)()/ec::lle mll::ulnlOllów. Mahlllud Taha Żuk - Mec::eljako celi/rum l kllltllWlIc. Piotr Sta\\iJiski - Je::lls w Koranie i tradycji islamskiej: 3 _. :;ztuka: Ivo f-,.,OI\lI1 !'wh/ClII Orielllll li' c::eskil/I harolul (na pr::vkl(/d::ie r::e:3h :: Mostu Karo/a II' Prod::e). \':ra I'lhpisilo\a . /<c/wrkllsje ek,\"j)(lIIsji tatarskiej II' literaturze c::eskiej. latem .jest to nie\\ ielka wi'Vka prohłcmowa. IV której autorzy podj<;li temaly na ogól jui. :n'ljące ,I\e opriJ(ol\ania (np. o Szwildronie Ulanów tatarskich. zresztą IV latach p6źniejszych zlo/(\n: III gh'm nil: I elnic/ll)ch I'olakó\\ l. la wsze są to jcdnak tematy wzbogacone o nowe ustalcnia i np. \\ Slkicu luka o meCl.ecie znajduje si.,: interesujący rozdzial pL ..Rola meCZdÓI\ i imamów \\ 1',Ihce ". a 1\ opracO\\ an iu Swwiliskiego wr.,:cz nlscynujqcy problem widzen ia poslann iClwa Ilclllski,go Iczu:;<I) \\ IIOCle o autorach \\' ksiąi.ee ,\/i",d::F Wschodem (I Zachodcm napisano m. in.: ..Mahmud laha fnk ur. \\ I I).") l' \\ \VarS/.a\\ ie. imam. czlonek StOl\'(lrzyszenia .Jedności MU/.lJlmaJiskiej. ,lli!<1I' \\ lelu publikacji z I.akresu leolllgii i historii islamu. Studiowal w Pakistanie. Turcji. Iranie , \Iawkll. pr:leo\\al IV plact'm'kach misyjnych w Europi:: Zachodni::j. Wydawca ..Al-Islam" oral. ,,1Z(lLlJlIka \'lu/ulm'''·lskiL·go''. I.aloi.yeiel Instytutu MU/ulmmiskiego. inspirator dialogu mi<;dzyi) !\.. '!i~i.illcg()-- Ie .. \\SkpU" Swwili:;kiego do tej książki I\ynika ponadto. że imam Żuk wspieral poczynania l'raCo\\nik<'m lakladu Ilis\orii i Teorii Kultury WSI' IV Częstochowie. Dodajmy. że czyni to zaw'le glh klokol\\ iek l. !JadaclI' /..1\TilCa si.,: do niego o pomoc. Niżej podpisany mial nicjednokr(lilllL' \1ki!/.i1; 1\I r<l/il' mu I.a to ,,\oj., l\dl.i.,:C/.ność. Z różnych przekazów wiadomo. że imam �300 Żuk popularyzuje wśród Tatarów na Krymie po~zję Adama lickicI\icza. D/.ięki nicmu mają oni przekład Sonetów krymskich. a społeczność muzulmal1ska w Polsce będzie uynnie uczestniu:,' w obchodach 200-lecia urodzin wiełkiego pocty. Nic więc dziwnego. /e na piems/e.l strnnie "Rocznika", poniżej wypisu z Koranu. umieścilon następujące /danie: ,,1 X2:'i- I ')l):'i. 171J-iccie pobytu Adama Mickiewicza na Krymic wśród Tatarów. KaraimólI. KI'l muak(l\\ ". Wydawca "Rocznika Muzu!mallskiego" na odwrotnej stronic Llrly \Itulo\\e.l umie~cil rotl/~!: wyznania, którc przytaczamy w calości: "Muzułmanie polscy są obecni IV nas/ym kraju od ponad :'i()I) laL leu II sp(')lno!a 11~IS/~1 istnieje IV Polsce od 1937 roku. Dziś szyici skupieni są II Stow,lr/:"Sleniu .Iedno~ci ivlu/ulnldll· skiej, działającym \\I Warszawie, Kielcach. Radomiu. (jdalisku. Lod/.i. KaliSi'u. Organem \"lIl~,rzyszenia jesl «Rocznik Muzułmański». wychodzący od I ')')2 roku. WSp(,lllilt~1 hielle ud/id w organizowanych \\I naszym kraju spotkaniach ekumenicznych. nl. in. l.a/mICl.yl" slloj'l obe,· ność na spotkaniu z Janem Paw/em li. \\I Światowym Dniu ModlitlI II \\'<II"S/all ie. W I (}Xl) I"ku Stowarzyszenic powołalo Instytut Muzulmal1ski. którego celemjcst prOl\ad/enie hadali L /akn:.'l[ teologii islamu. osadnictwa muzułmat\skiego w Polsce i na LilII ie. In.stytuI gromad/i laki,' wszelkie materiały dotyczące muzułmanów polskich. niezale/nie od ich miejsca /,II11ic'Si'kania" W słowie .,Od Redakcji" imam Żuk rozwinąl lę myśl. Pisze m. in.: ..Jako mU/ulmanie i jak" Polacy jesteśmy spadkobiercami wspólnego dzi~d7iclwa wielu kultur i wi~lu religii katollckic·.I. protestanckiej, prawosławnej, żydowskiej. karaimskiej. muzulmallskiej. W mowie potocznej przedstawicicle tych spoleczno~ci poslugillali się ję/ykicm pniskim. IU:'kim (bialoruskim i ukraińskim), litewskim, lotewskim. jidisz. niemieckim. a n,l\lcl tatarskim i IUreckim z grupy kipczackiej (ormiat\sko-kipczackim). Obok tych funkcjonowal: ję/yki uil\lane w liturgii poszczególnych religii: lacina, j9zyk starocerkiewny. hebrajski. starommial·lski. ilrabski. Hebrąjski to .i9zyk Żydów i Karaimów. «TrakIaty Rabine)\\" I R/ccz) pospoliteJ" drukoll<,ne IV Wilnie. Lublinie, Krakowie znane były Żydom w Europie. a nall'ct II mU/UlmilJ'lskin] f\'brokli. Karaimi przetlumaczyli z hebrąjskiego wiele modlitworaI lJihlii{. Karaila Ilaak / Trok ( 1:'331594) napisał książkę Chizuk el1luna. zaś duchowny z l,ucka Abraham Filk()\\ icz ( I!X(,·I X741. zajmujący się etnogenezą Karaimów. dal podwaliny pod ctniClnc SilllH)(,kreśicnie się Icj spoicl"lności. Z liturgią l11uzulmat\ską związany jesl język arabski. f\"~lbetcm al'ahskim /apis\\lan(1 lebl: białoruskie i polskie. Pojawiły się pierwsze próby przellumaczcnia !':omllll /jęl.: ka arahski"g" na język polski. Ponadto IV użyciu by/a greka, język jJ'aneuski i wioski. co potllierd/aj,\ ksi~go/bior: eiil umysłowych Rzeczypospolitej. Dziedzictwo, o którym tu mówimy, ulcgil ciąglemu poszcr/aniu przez kontakly I inn: l11i kulturami i wartościami duchowymi. wzbogacając naslą ducho\l"l)Ść mU/ldmai\sk,] i 0111 ierajae nas na inne społeczności etniczne i religijne. Każda z wymienionych wspólnot e!nicznych czy rcligijnych lIydala m,;dru'l\\. misll k(l\l. świętych. teologów. Wszyscy oni Iworzyli wartości przyjmowanc i u/nall<me pl"le/ og{\1. lilk II lec żadna z tych społeczności ctnicznych cly religijnych nic możc sobic rościć prali a 11\ 1i[C/nosci d" dziedzictwa, któremu na imię Polska". Bardzo to mądre przedstawienie problemu. który stano\\i pr/edmio\ dociekal'] lespolu skupionego w Stowarzyszeniu Jedności Muzułmai\skiej II' Polsce. Wilżne Jest n')\\nież II). /e de· klaracje imama Żuka są zgodne z jego czynami. NajnowsI) tom ..RnClnika \i1u/.ulmilliskiego·· zawiera bowiem opracowania dotyczące islamu. utwory lilerackie (m. in. pięknI II'iersl ,\. R Bergera Chutba oraz w t1ul11aczeniu Macieja Gierycha Kurhall 1Iu/IIWja (legel/iIu .I(UI"IJ/...nlll.\i;u,. rozważania o sztuce (np. M. Ginzburg. S::luka Imarska ilU f:n'/lIle) (mil opnlcollaniil Inne (np. Mahmud Taha Żuk, Ramadan. Nijjat, l'lilwfl,ailm .·I/.Qudr: Marc'k \1. I )/iekall. (JIIS.' lilii Sacida w teologicznej lileralurze s::yilów-imamilów: Ewa Siwicrskii. /(eli,l;ijl/o lile/"({/II/"({ hm,.'" a ':ycie duchowe w Nigerii Północnej; Jerzy S. Ląlka. I'as::a ,\IlIs/oFI 1>':c1ulecldlll I A:onswll/, Bor::ęcki) i Polak Hajreddin (Karol Kurski) krzewicielami (II/"(!c/"'iej /O::.liI!1I0.'CI /(({wl!()\{ej: Pi('ll" Stawii\ski, Uwagi do temalu. Lew To/sloj i islam: Willeri A. Il<lCl.kn\l. lel/lill/l/ll .. /<1/01"' \{ C,;'!, �301 i I)"~I'S/"~I'ili: , adiO.da Romaśko. Karaillli IW Krymie \1' XX wieku: A Mardkowicz-KokizolV. O,,!II/Sha hart/lmshil' rl.l/ck-f/alicWilno-haki): Bogusław Firkowicz, O!; n iska karaimskie po /lI/ucll: Szymon Szyszman. Stulecie karaimskiego Zarządu Duchownego w Trokach: Aleksander Duhillski. S~FII/(JI1 S~.IS~III(/I/ (3()()6/9()9 - 22.()2./993): Mahmud Taha Żuk, KrYl71czacy na "'TlI,iI': I. W !\czkinilzi. IV kwestii elnogenezy KI~1'mczaków w radzieckiej historiografii '\iddórć z tych opracow<1I1 to przedruki (artykuły Mardkowicz-Kokizow i Szyszmana). W tomie ,,\ wb.c /)OkIlIllCI/{1' ":II/'11/taill Narodu Krymskotalarskiego (26-30 czerwca 1991 1'. l, dotyczącc ,wr.lIi o pOlVnlt Tatan')\\ do oiczyzny. \\ sumic \\i.;c najnolVsz.y tom "Rocznika Muzułmańskiego" jest nie tylko pismem religijnym, ak takie illmanachem litcracko-hislorycz,nym (dodajmy: w dawnym dobrym stylu). który spotka si.; I pcw ności" z duiym zainlerescmaniem wśród historyków religii i historyków nauki. elnogral('m. histor\k('J\v literatury i innych. Dw ie przedstaw iOJll: publikacje wzhogacają w sposób istotny wiedzę o ludach. które w dzicJach IHlS/.ego kraju odegraly powain" role,:, Wśród nich zaslużyli się w kulturze zwłaszcza Karaimi ; ognisk w Trokach. I.ucku. IlalieZlI i Wilnie - dziś także czynni na Litwie. Udokumentowano r<i\\fliei kullllrolwórc;<l d;.ialalnośc Tatarów polskich, którzy od okresu międzywojennego w nilszym kraJu b,mlzo aktywni (nic tylko w wojsku polskim). Głównie Karaimom oraz Tatarom ;<lwei/i<,:Clallly pogi<,:hion,\ wićdze,: o tych grupach etnicznych IV Polsce, Wydawcy i redaktorowi ..Rocznika lv1l1z.lIilll'lliskiego" imamowi 7:ukowi winniśmy wdzie,:czność za przybliżenie nam wiedz: () iosaciljedncj z narodowości Krylllu - Krymezaków. Dotychczas naród ten w Polsce był nicnwiniez.n'"1y. S" Zbigniew Wójcik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b706a15c0eb9fbe21274097e0e4c3f4a.pdf 8ba861362171415ff94646dbb14d9273 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4248 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konferencje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3959 Title A name given to the resource Po I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w Sprawie Badań na Sztuką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.97-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PO I OGÓLNOPOLSKIEJ KONFERENCJI NAUKOWEJ W SPRAWIE BADAŃ NAD SZTUKĄ ROMAN Jako jeden z e t a p ó w przygotowawczych, przed m a j ą c y m się odbyć w n i e d ł u g i m czasie Kon­ gresem Nauki, zorganizowana została przez P o d s e k c j ę B a d a ń Sztuki oraz kierownictwo P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki — Pierwsza Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Sprawie B a d a ń Nad Sztuką, której obrady odbywały się w Krakowie na Wawelu w dniach od 11 do 16 grudnia 1950 r. Rozbudowany program Konferencji prócz obrad o charakterze plenarnym, p r z e w i d y w a ł podział uczestników na szereg Sekcji, w ś r ó d których była również czynna Sekcja Sztuki L u ­ dowej. Członkowie tej Sekcji bądź obradowali we w ł a s n y m gronie, bądź w e d ł u g ustalonego z g ó r y harmonogramu brali udział w obradach innych Sekcji, j a k Sekcji Sztuk Plastycznych lub Sekcji Muzyki. W ramach w ł a s n y c h prac Sekcji Sztuki L u ­ dowej w y g ł o s z o n e zostały dwa referaty, z któ­ rych pierwszy pod t y t u ł e m „Zagadnienia meto­ dologii badań nad sztuką l u d o w ą " opracował Prof. D r . Eugeniusz Frankowski, drugi zaś , 0 organizacji b a d a ń nad sztuką ludową" D r . Roman Reinfuss. ; Zagadnienie sztuki w referacie swym ujmuje Prof. Frankowski jako jeden z rodzajów działal­ ności ideologicznej człowieka społecznego, jako specyficzną f o r m ę poznania ś w i a t a i aktywnego oddziaływania w celu jego zmiany. W społeczeń­ stwach pierwotnych sztuka nie w y s t ę p u j e w po­ staci w y o d r ę b n i o n e j lecz stopiona jest w jedną całość z innymi dziedzinami nadbudowy ideolo­ gicznej j a k wiedza i religia. Dopiero w społe­ c z e ń s t w a c h klasowo zróżnicowanych, w związku z n a s u w a j ą c y m się podziałem pracy, n a s t ę p u j e wydzielenie sztuki jako osobnej kategorii ideo­ logicznej i j e j dalsza specyfikacja. Między sztu­ ką ludową a nieludową nie ma różnic jakościo­ wych tylko ilościowe które sa n a s t ę p s t w e m podziału społeczeństwa na klasy i różnego tem­ pa rozwoju historycznego. REINFUSS Stojąc na gruncie leninowskiej teorii odbicia, s c h a r a k t e r y z o w a ł autor jako błędne p o g l ą d y lansowane przez naukę burżuazyjną, t r a k t u j ą ­ ce sztukę jako zjawisko autonomiczne rządzą­ ce się w ł a s n y m i prawami niezależnymi od w a r u n k ó w ekonomicznych i społecznych i pod­ kreślił z całym naciskiem, że sztuka jest f o r m ą odbicia bytu społecznego w świadomości ludz­ kiej. Sztuka jako jedna z gałęzi ideologicznej nadbudowy posiada charakter klasowy. Propa­ g u j ą c pewne idee staje się ona w a ż n y m orężem w walce klasowej i jednym ze środków przy­ czyniających się do praktycznego przeobraże­ nia rzeczywistości. W dalszym ciągu swego referatu przeszedł autor do omawiania badań sztuki ludowej pod­ j ę t y c h na terenie Z w i ą z k u Radzieckiego. Przed­ stawił organizację i szeroki zasięg badań tere­ nowych, s c h a r a k t e r y z o w a ł stosowane tam sposo­ by wykonywania opieki nad ludową t w ó r c z o ś ­ cią a r t y s t y c z n ą i przemiany j a k i m t w ó r c z o ś ć owa ulega w społeczeństwie socjalistycznym. W związku ze sztuką ludową w Polsce oma­ wiał Prof. Frankowski ogólne warunki, w j a ­ kich rozwijała się ludowa twórczość arty­ styczna w ciągu ostatniego stulecia. Przedsta­ wił w skrócie stan badań dotychczasowych nad sztuką ludową, wskazał na konieczność uwzględniania w przyszłych badaniach podłoża historycznego i powiązania ich z pracami hi­ storyków, z m i e r z a j ą c y m i do ustalenia nowej periodyzacji opartej o p r z e ł o m o w e momenty przemian formacji społecznych. W k o ń c o w y c h ustępach referatu o m a w i a ł prelegent zagadnienie literatury i muzyki ludo­ wej, podkreślając potrzeby i osiągnięcia na od­ cinku ich badania i zajął się nieco szerzej scharakteryzowaniem opieki nad ludowym prze­ m y s ł e m artystycznym ze strony czynników państwowych. Referat D r . R . Reinfussa rozpadał się na dwie części. W części pierwszej o m ó w i o n y zo97 �stał i poddany krytycznej ocenie dorobek nau­ ki polskiej w dziedzinie badania sztuki ludo­ wej, od chwili gdy tematem tym zaczęto się u nas i n t e r e s o w a ć do czasów ostatnich, w drugiej zaś plan naukowych prac badaw­ czych w czasokresie o b j ę t y m przez plan 6-letni. O m a w i a j ą c dorobek dotychczasowy, autor podkreślił trudne warunki, w jakich rozwijała się nauka polska w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla tego okresu bezplanow o ś ć poczynań, brak w y s i ł k u kolektywnego i p r z y p a d k o w o ś ć w y n i k ó w . D z i ś mimo, że na temat sztuki ludowej pisano sporo, istnieje wie­ le dziedzin prawie zupełnie n i e t k n i ę t y c h i zna­ czne obszary Polski nie zostały jeszcze prze­ badane. Ze w z g l ę d u na przemiany, jakim ulega w i e ś współczesna, intensywne prace ba­ dawcze kultury ludowej jako całości, a tym sa­ mym i sztuki ludowej, są jednym z najpilniej­ szych n a k a z ó w chwili. A k c j a badania sztuki ludowej powinna sku­ pić się dookoła P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, który podejmie zadanie wypracowania w dzie­ dzinie badania sztuki ludowej nowych metod opartych na założeniach materializmu histo­ rycznego, szeroko k o r z y s t a j ą c z dorobku nauki radzieckiej. Zagadnienie metodologiczne należy w y p r a c o w a ć w s p ó l n i e z etnografami, z a j m u j ą ­ cymi się badaniem kultury materialnej i w tym celu trzeba u t w o r z y ć specjalną komisję, skła­ dającą się z badaczy sztuki ludowej, etnogra­ fów, h i s t o r y k ó w sztuki i teoretyków-marksistów. Drugim zasadniczym postulatem jest inten­ sywne gromadzenie m a t e r i a ł ó w dokumentacyj­ nych przez zorganizowanie zakrojonych na sze­ roką skalę badań terenowych. Autor podał opracowany przez siebie plan tego rodzaju ba­ dań, obliczony na najbliższe cztery lata, w cią­ gu których systemem prac zespołowych przebadanoby 16 dużych okręgów, rozrzuconych na obszarze całej Polski. R ó w n o c z e ś n i e z badaniami terenowymi pro­ wadzić należy badania bibliograficzne w zakre­ sie, sztuki ludowej oraz r e j e s t r a c j ę zabytków tejże sztuki, przechowywanych w muzeach. Wykonanie n a k r e ś l o n e g o planu badawczego m o ż l i w e jest pod warunkiem posiadania liczeb­ nie w y s t a r c z a j ą c y c h kadr p r a c o w n i k ó w . Prelegent dokonał obliczenia obecnego stanu p r a c o w n i k ó w , m o g ą c y c h w z i ą ć udział w bada­ niach sztuki ludowej i w s k a z a ł na znaczne w tym względzie niedobory, w y n i k a j ą c e stąd, że młodzież unika s t u d i ó w etnograficznych, nie widząc w nich możliwości materialnego zabez­ pieczenia sobie przyszłości. Sytuacja uległaby zmianie n a lepsze, gdyby w placówkach nauko­ wych, jakimi s ą zakłady etnologii i etnografii przy uniwersytetach, w instytucjach nauko­ wych i w muzeach etnograficznych oraz wielodziałowych, powiększono ilość e t a t ó w dla pra­ c o w n i k ó w naukowych. Wynikiem prowadzonych w ciągu najbliż­ szych czterech lat prac badawczych pod koniec okresu objętego planem 6-letnim, będzie wzmo­ żona akcja wydawnicza, która obejmie publi­ kacje prac m a t e r i a ł o w y c h , opracowań mono­ graficznych oraz syntetycznych o charakterze podręcznikowym. W związku z w y g ł o s z o n y m i referatami wy­ wiązała się o ż y w i o n a dyskusja. Uwaga dysku­ t a n t ó w skupiła się g ł ó w n i e na referacie Prof. Frankowskiego, co jest zupełnie zrozumiałe ze w z g l ę d u na treść referatu, z a w i e r a j ą c e g o sze­ reg podstawowych s f o r m u ł o w a ń metodologicz­ nych, p o s i a d a j ą c y c h znaczenie ogólne. W toku dyskusji, która okazała się bardzo płodna, zo­ stało w y j a ś n i o n y c h kilka z a g a d n i e ń przez au­ tora bądź n i e u j ę t y c h w sposób w ł a ś c i w y , bądź przeoczonych. W związku z drugim referatem dyskutowana byłą prawie wyłącznie część pierwsza, obejmu­ jąca, j a k w s p o m n i a ł e m , krytyczne sprawozda­ nie z badań dotychczasowych. W, sprawie pro­ gramu prac na przyszłość, g ł o s y dyskusji ogra­ niczyły się jedynie do kilku zapytań. N a rozwi­ nięcie się szerszej dyskusji, niestety, brakło już czasu, a szkoda, gdyż zagadnienie należytego postawienia programu prac badawczych w na­ szej, zaniedbanej nieco dziedzinie, należy do spraw niesłychanie istotnych. P r z y s t ę p u j ą c do ogólnej* charakterystyki wy­ ników pracy Sekcji Sztuki Ludowej na Konfe­ rencji Krakowskiej stwierdzić należy, że wyni­ ki te — jakkolwiek z punktu widzenia organi­ z a t o r ó w Konferencji nie spełniły w całości po­ kładanych nadziei — niemniej były pozytywne. Z a r ó w n o w samych referatach, j a k i w dysku­ sji nad nimi ujawniono szereg niedociągnięć i b r a k ó w naszych prac nad zagadnieniami sztuki ludowej i to zarówno, jeśli chodzi o okres miniony, j a k też i obecny, przypadający j u ż na czasy powojenne. Zaniedbania te, leżące g ł ó w n i e w sferze za­ gadnień metodologicznych i problematyki, szczególnie ostro z a r y s o w a ł y się przez kon­ trast z tym, co w ostatnich latach zdołano osią­ g n ą ć n innych odcinkach sztuki. Podczas gdy np. historycy sztuki na swym odcinku pracy poczynili w ostatnim roku bardzo p o w a ż n e poa 98 • �s t ę p y w zakresie pogłębiania i rozbudowy no­ wych metod pracy naukowej, dokonali krytycz­ nego przeglądu całego dotychczasowego dorob­ ku pod k ą t e m widzenia rewizji dawnych prze­ starzałych poglądów, j a k i m i obciążyła naszą wiedzę nauka burżuazyjna, przeprowadzili stu­ dia nad n o w ą periodyzacją w zakresie sztuki, zebrali m a t e r i a ł y do zagadnienia narodowych i realistycznych tradycji w naszej sztuce — ba­ dacze sztuki ludowej nie zdołali jeszcze w swej dziedzinie p r z e p r a c o w a ć ani zagadnień meto­ dologicznych, ani nawet w y s u n ą ć nowej proble­ matyki. problem Masowości-sztuki ludowej), j a k i kwe­ stie związane z n o w ą periodyzacją w dziedzinie sztuki, zagadnienie realizmu w ludowej plasty­ ce, problem rodzimości i zapożyczeń, stosunek sztuki ludowej do prowincjonalnego rzemiosła artystycznego i sztuki amatorskiej, ludowa t w ó r czość artystyczna w społeczeństwie zmierzają­ cym do socjalizmu, wytyczenie w s k a z ó w e k dla ochrony ludowej sztuki i szereg innych. P r z y ­ puszczać należy, że po gruntownym przedysku­ towania podstawowych zagadnień, praca w dziedzinie badania ludowej sztuki nabierze no­ wego wyrazu i życia. Ustawiczna konfrontacja w y n i k ó w w ł a s n e j pracy z osiągnięciami w pokrewnych dziedzi­ nach nauki, prowadziła do przykrego uczucia, że na wielu odcinkach pozostajemy w tyle. Pewien impas w j a k i m znalazła się ostatnio nauka o sztuce ludowej w z w i ą z k u z tym, że praca na jej odcinku ograniczała się w latach powojennych g ł ó w n i e do b a d a ń terenowych i publikacji m a t e r i a ł ó w — odbił się ujemnie nie tylko na poczynaniach w ł a s n y c h Sekcji Sztuki Ludowej, ale i na n i e k t ó r y c h referatach opra­ cowanych na Konferencję K r a k o w s k ą przez in­ ne Sekcje. Pozytywnym wynikiem Konferencji jest przekonanie, wyniesione przez uczestników Sek­ cji Sztuki Ludowej, że n a j w a ż n i e j s z y m wska­ zaniem na najbliższe miesiące musi być sprawa ustawienia całokształtu zagadnień z w i ą z a n y c h ze sztuką l u d o w ą na nowej bazie teoretycznej, bazie, którą jest dla nas materializm dialek­ tyczny i historyczny. Przekonanie to znalazło s w ó j wyraz w po­ staci konkretnego wniosku, zgłoszonego w cza­ sie posiedzenia Sekcji Sztuki Ludowej, prze­ w i d u j ą c e g o zwołanie osobnej konferencji, na której możliwie najszersze grono badaczy sztu­ ki ludowej wraz z szeregiem zaproszonych spe­ c j a l i s t ó w z innych dziedzin ( h i s t o r y k ó w sztuki, prehistoryków, e t n o g r a f ó w , specjalistów z za­ kresu historii gospodarczej, socjologów i in­ nych) miałoby możność gruntownego przeana­ lizowania i przedyskutowania podstawowych zagadnień sztuki ludowej. W ś r ó d t e m a t ó w , które będą przedmiotem dyskusji w czasie planowanej konferencji, wy­ sunięte zostałyby z a r ó w n o podstawowe zagad­ nienia metodologiczne (definicja sztuki ludowej z punktu widzenia metody marksistowskiej, P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć referat kolektywny Sekcji Sztuk Plastycznych na temat rodzimych tradycji w polskiej architekturze, malarstwie, rzeźbie i rzemiośle artystycznym, gdzie zagad­ nienie rodzimości zjawisk artystycznych rozwa­ żane było wyłącznie w płaszczyźnie twórczości nazywanej dawniej „sztuką wyższą", a którą w odniesieniu do sztuki społeczeństw klasowo zróżnicowanych byłoby może w ł a ś c i w i e j , w od­ różnieniu od sztuki ludowej, określać mianem sztuki „elitarnej". Artystyczny dorobek ludu mimo, że .niewąt­ pliwie zawiera w sobie znaczniejszy odsetek treści rodzimych od tego, j a k i odkryć m o ż n a w sztuce warstw uprzywilejowanych—w opra­ cowaniach p o w y ż s z y c h został zupełnie n i » uwzględniony. Odpowiedzialność za taki stal. rzeczy w dużej mierze spada na nas samych, gdyż zbyt późno i zbyt połowicznie zabierali­ ś m y się do uporządkowania w ł a s n e g o p o d w ó r ­ ka. �