47 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fa5683cce58a6fe6f02a6a68249eb94.pdf f0e95a495743be4465caee3fc818e52d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3116 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2917 Title A name given to the resource Początki państwa polskiego - wersja dla dzieci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.203-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik; Korulska, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Korulska, Ludwik Stomma POCZĄTKI P A Ń S T W A POLSKIEGO — W E R S J A D L A DZIECI Historia Popiela i Piasta jest podstawową i jedyną właściwie relacją dotyczącą początków polskiej państwowości i pierwszej polskiej dynastii królewskiej. Legenda ta, opowiedziana po raz pierwszy na początku X I I wieku przez kronikarza zwanego Gallem Anonimem, została potem przyjęta i uzupełniona przez innych kronikarzy, a także przez pisarzy i poetów. Niezliczone przekształce­ nia, jakich legenda ta padła ofiarą, nie mają oczywiście jako takie żadnego waloru historycznego. Zdradzają one za to intencje ideowe autorów. Sposób opowiadania mitu, dotyczącego naszego pocho­ dzenia, mitu, w którym w grę wchodzi nasza tożsamość narodowa i prawowitość władzy — nigdy nie może być niewinny. Czasami — jak w Królu Duchu Słowackiego — służyć może niezwykle skomplikowanym i ukrytym konstrukcjom ideologicznym. Zdarza się jednak niekiedy, że nie da się owego przesłania ideowego ukryć pod płaszczykiem nazbyt skomplikowanych meta­ for; zdarza się to wtedy mianowicie, kiedy opowiadamy mit dzieciom. I dla tej właśnie przyczyny podjęliśmy się analizy historii Piasta i Popiela, w formie, w jakiej współcześnie przekazuje się ją dzieciom w szkołach i przedszkolach. Mit ten, przedstawiany dzieciom polskim lat osiemdziesiątych, ma w zasadzie trzy wersje, dość zresztą podobne zewnętrznie. Chodzi tu o Przedszkolaka elementarz dziejów Krzysztofa Torbusa, Jak myszy zjadły Popiela Anny Swirszczyńskiej i Za króla Piasta Polska wyrasta Kornela Makuszyńskiego. Przedmiotem naszych rozważań stanie się głównie ta ostatnia wersja — Makuszyńskiego — napisana już w 1939 roku, ale teraz na nowo odkryta i wydana w trzech kolejnych wydaniach: 300 tysięcy, 300 tysięcy i 500 tysięcy egzemplarzy (w sumie milion sto tysięcy!). Historia opowiedziana przez Galla Anonima jest w istocie mało skomplikowana: dwu pielgrzymów przybywa do Gniezna w dniu postrzyżyn syna gnieźnieńskiego księcia Popiela. Wyrzuceni przez księcia za drzwi, znaleźli gościnę na przedmieściach grodu u biedne­ go oracza Piasta. Przypadkowo i jego syn miał być tego dnia inicjowany. Niestety Piast nie miał za co zaprosić na to święto tak godnych gości. Dwu zaproszonych do chaty pielgrzymów czyni wiec w ostatniej chwili cud: dania ze stołu księcia Popiela w nadziemski sposób przemieszczają się na stół oracza Piasta. W końcu, nie mając innego wyjścia, sam Popiel zmuszony jest do skorzystania z gościny swego poddanego. Pielgrzymi dokonują inicjacji chłopca, syna Piasta i przepowiadają mu świetną przyszłość. I w rzeczy samej. Kilka lat później, z woli Boga, Ziemowit, syn Piasta staje się Księciem. Zaś Popiel — wyrzucony z Gniezna — znika w pomroce zapomnienia i tylko wiekowi starcy przebąkują, że podobno został zjedzony przez myszy. Analizę wątków w opowieści Makuszyńskiego podzieliliśmy na trzy grupy: A — te, które są w zgodzie z dwunastowiecznym oryginałem, В — te które są temu oryginałowi obce lub przeciwstaw­ ne, С — wątki o charakterze komplementarnym. Ad A: W obu relacjach Piast przyjmuje nieziemskich emisariu­ szy, wyrzuconych przez Popiela, co ma być nie tyle dowodem jego niezwykłej szlachetności, ile raczej jego wrodzonej gotowości do rozpoznania i przyjęcia nowych idei, symbolizowanych przez przy­ byszy. Ta gotowość usprawiedliwi wkrótce zmianę władzy. Przyby­ sze zaś wyrażają wdzięczność bezpośrednio — pomnażając żywność. I tyle zbieżności wątków u Galla Anonima i Makuszyńskiego. Ad B: A oto różnice. U Galla Anonima nie chodzi wcale o pomnożenie jedzenia w ścisłym sensie tego słowa, a o „przemiesz­ czenie" tegoż jedzenia z dworu Popiela do chałupy Piasta. Dla Makuszyńskiego jest to pomnożenie w biblijnym bez mała sensie. U Galla stół Piasta zastawiony został wieprzowiną i piwem. U Makuszyńskiego — chlebem, masłem, serem i kołaczami. W Kro­ nice Galla — Piast jest biednym oraczem, mieszkającym na przed­ mieściach Gniezna; w wersji dla dzieci, u Makuszyńskiego, jest to wolny chłop mieszkający w lesie („Miał obejście gospodarskie; piękna chata słomą kryta; i wśród lasu zagon pola; kędy siał srebrzyste żyto"). Dla Anonima Popiel jest księciem, który nie waha się złożyć wizyty swemu poddanemu, ponieważ „księstwo Polskie nie było wtedy wielkie, a i książęta nie byli jeszcze ni pyszni ni zarozumiali". Dla Makuszyńskiego Popiel to suweren okrutny, bezlitośnie uciskający lud („To król Popiel zły i krwawy; mroczny, groźny i brodaty; w wieży zamknął się na wyspie; skąd na ciche patrzy chaty"). W końcu — to Bóg — w Kronice Galla podnosi Ziemowita, jedynego syna biednego Piasta, do rangi monarchy. W Za króla Piasta Polska wyrasta — Piast zostaje wybrany królem przez zgromadzenie ludowe, a co więcej — przez dęby, wodę z jeziora, pszczoły i wiatr, które również głosują na jego korzyść. Ad C: Jeżeli chodzi o wątki komplementarne, czy też dodatkowe — to Makuszyński rozbudowuje opis otoczenia. Dowiadujemy się zatem od niego, że chałupa Piasta była bielona i strzechą kryta; że pod tą strzechą wiły gniazdka jaskółki. W okolicznym zaś lesie żyły sobie wilki, dziki, niedźwiedzie (jeden z nich, oswojony przynosił Piastowi wodę ze studni), bociany, skowronki i rybitwy. Rodzina Piasta żyła prawdziwie demokratycznie: wszystkie decyzje podejmo­ wała kolektywnie, kolektywnie też pracowano. A w chwili swego koronowania Piast wykonał gest dogłębnie symboliczny — położył pług u stóp tronu... U Galla Anonima — żywność znika ze stołu Popiela, aby w cudowny sposób znaleźć się w posiadaniu. Pokazuje się nam w prosty sposób za pomocą tego zabiegu — proces przekazywania władzy. Piast zostaje powołany cudowną mocą i staje się Żywicielem ludu w miejsce Popiela. Ten ostatni zaś akceptuje poniekąd nowy stan rzeczy przybywając na ucztę do Piasta. Można tu zauważyć swoistą kontynuację Piast zastępuje Popiela, ponieważ w przeciwie­ ństwie do Księcia zrozumiał przesłanie zaanonsowane przez obu pielgrzymów. Odłożywszy na bok przenikliwość Piasta, w opowieści Galla nie ma antagonizmu między dwoma mężami. Nawet różnica statusów społecznych: książę/chłop pomniejszona zostaje komenta­ rzem kronikarza, że w tamtych czasach książęta nie byli jeszcze wcale tak bardzo książęcy. To prawda, że Popiel znajdzie później niegodną śmierć (pożarty przez myszy!), ale stanie się to przecież dopiero wtedy, kiedy już jest od dawna pozbawiony książęcego tytułu; historia jego zgonu — nie ma więc bezpośrednio związku z historią Piasta. Dokładnie odwrotnie dzieje się u Makuszyńskiego. Cała opowieść skonstruowana jest wokół opozycji: Piast/Popiel. — W chałupie Piasta słyszało się śpiewy i pogawędki; w zamczy­ sku Popiela panowała śmiertelna cisza. — W otoczeniu Piasta wszystko jest przejrzysto-jasne. Siedem razy występuje w tej opowieści przymiotnik „biały", sześć razy „jasny", dwa razy „promienisty", dwa razy „srebrzysty" etc. U Popiela dominują kolory czerniawe: „mroczny" cztery razy, „ponury" trzy razy, „szary" etc. — Piastowi pomagają dobrowolnie niedźwiedzie; Popielowi służą wytresowane psy łańcuchowe. — Piast jest prostym oraczem, Popiel księciem, jeźdźcem i myśli­ wym. — Piast żyje z pracy swych rąk, Popiel jest nielitościwym krwiopijcą. — Piast jest „dobry", „pilny", „uczciwy", „szanowany", ,,uprzejmy", „życzliwy...", Popiel „okrutny", „zły", „ponury", „groź­ ny", „wojowniczy..." 203 �— Piast reprezentuje życie w kolektywie i harmonii. Popiel indywidualny egoizm. W porządku mitycznym tego rodzaju opozycja jest wyrazem opozycji między życiem a śmiercią, społeczeństwem a jednostką, integracją a dezintegracją. Żadna kontynuacja nie jest tu możliwa. Funkcją cudu pomnożenia żywności, mającą omal biblijny wymiar u Makuszyńskiego, jest ukazanie nowego króla: OTO KRÓL! Popiel to tylko uzurpator, król fałszywy. Piast w opowieści Maku­ szyńskiego nie jest następcą —jest PIERWSZY. Obraz skonstruowany w ten sposób nasuwa oczywiście pytanie 0 tożsamości Popiela. K i m był? Czy Polak może być aż tak okrutny 1 zły? Odpowiedź — zasugerowana już poprzez ilustracje do Za króla Piasta*., na których wszyscy w otoczeniu Popiela są blondynami, zaś Popiel jest rudy — dana jest explicite w książce Anny Świrszczyńskiej: „miał żonę cudzoziemkę" i dalej „A żona jego, niemieckich krajów córa" — co odsyła nas wprost do innej legendy polskiej: 0 Wandzie, która wolała się utopić, niż poślubić Niemca. Porówna­ nie tych dwu postaw (Makuszyński ewokuje Wandę w pierwszych wersach swej książki) służy za wyjaśnienie: Popiel to zdrajca 1 szalbierz. On nie był NASZ. Ale powróćmy do kuchni. Historycy uwielbiają tezę „wątków wędrujących". We wszystkich egzegezach legendy o Piaście i Popielu (od Aleksandra Brucknera po Jacka Banaszkiewicza) używa się, na przykład, takiego argumentu: Gall Anonim był człowiekiem Zacho­ du, wykształconym, i z pewnością znał starodawną hagiografię świętego Hermana; zaadaptował więc... etc, etc... Pozwólcie więc i nam użyć tego samego argumentu: jeżeli Anonim był człowiekiem przybyłym z Zachodu, nie mógł przecież nie znać najzagorzalszych wrogów Świętego Kościoła Rzymskiego ( j pierwsza krucjata obaliła w tym względzie wszelkie wątpliwości) — Żydów i Muzułma­ nów. Nie przypadkiem zatem jedzenie u Piasta to piwo i wieprzowi­ na, czyli to właśnie, czego nie wolno tknąć Żydom i Muzułmanom. Przesłanie proste: tak, Piast, to poganin, ale dobry poganin. Poganin zdolny do nawrócenia, nie związany z tymi, którzy walczą z prawdzi­ wą wiarą... Makuszyński to zmienia. Długa karta dań piastowych daje nam inną wskazówkę równie jednoznaczną. Piast to wegetaria­ nin. Jako wegetarianin nie zabija zwierząt. Jest to informacja podwójnie istotna: u z 1. Piast nie zabija, bo zabijanie nie leży w jego naturze. 2. Piast nie zabija zwierząt, ponieważ żyje w symbiozie z naturą. Pierwszy aspekt uwypuklony jest przez przeciwstawienie bez­ bronnego Piasta — Popielowi—myśliwemu. Piast nigdy nie nosi broni. Nawet topora — jego oswojony niedźwiedź rąbie drwa za niego. Drugi aspekt osiąga swoje apogeum, kiedy to wiatr, pszczoły, jezioro i drzewa same chcą Piasta za króla. Tu już jest więcej niż symbioza! Piast nie jest już nawet częścią natury. Jest naturą samą! „Mit — pisze Rolana Barthes — usiłuje zmienić kulturę w naturę. To co społeczne, kulturowe, ideologiczne — w naturalne" (...) Makuszyński jest tego doskonałym przykładem. Piast-Natura jest wieczny. Nie ma zatem kwestii pochodzenia Polaków, począt­ ków polskiej państwowości. Polacy są tutaj od zawsze, jedynie i prawdziwie legalnie. Ale powróćmy do kwestii wegetarianizmu Piasta. Nie jest on ani rycerzem, ani zdobywcą. Wszechmoc boska sama zdruzgotała Popiela i wyniosła na tron Piasta-Wiecznego. I oto cały, ukryty w opowieści Makuszyńskiego program ideologiczny. — Polacy są jedynymi, prawdziwymi autochtonami. — Polacy: zawsze dobrzy i nienawidzący przemocy. — Polacy zawsze pod szczególnym boskim patronatem. Oto historia narodu prawie kompletna. Oto odpowiedzi-klucze do osądu przyszłych zdarzeń! Opis otoczenia Piasta w opowieści Makuszyńskiego uwypukla ten ideologiczny program. Autor mógł przecież opisać to otoczenie w zgodzie z wiedzą historyczną, ożywić las zwierzętami, które wtedy przemykały kniejami, zamienić pług na sochę, czy radło, ale nie: chata strzechą kryta, bociany, malwy — oto stereotyp wsi polskiej po wieki. Bo przecież nie chodziło Makuszyńskiemu o opisanie konkretnej, historycznej wi polskiej — lecz o opisanie Polski Wiecznej. Jest oczywiste, że Gall Anonim i Kornel Makuszyński mieli na uwadze zupełnie inne cele opowiadające tę legendę. Gall — uwypuk­ lić legalność dynastii Piastów. Makuszyński (w czym nawiązuje do wiekowej tradycji od Kadłubka i Kroniki Wielkopolskiej począwszy) — prawomocność narodu. Obaj spisali się świetnie. Ale czyż naprawdę opowiedzieli tę samą historię? Wyjąwszy kilka detali... prawie, prawie... Kilka detali, które jednakże zrobiły z jednej historii dwa odrębne mity... oto jak można zmienić ideologię, zmieniając tylko kartę dań. Referat wygłoszony na Konferencji Slawistycznej w Bad Hombourg (RFN) w grudniu 1987. Tłum. z franc. Zyta Oryszyn Wzór sypany piaskiem Marii Żołnowskiej — il. do art. R. Hankowskiej. Fot. S. Rogalski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd7dd57340b1c335fcf9ec199209218.pdf d9a77c17b85d90433f04c9896daa01e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3117 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2918 Title A name given to the resource Czy w etnografii występują białe plamy? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.205-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik; Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CZY W ETNOGRAFII W Y S T Ę P U J Ą BIAŁE PLAMY? Ludwik Stomma ETNOLOGIA Pojęcie „białych plam" jest na tyle szerokie i nieprecyzyjne, by nie rzec koniunkturalne, że i moja odpowiedź na postawione pytania musi być poniekąd wielowarstwowa: 1. Nie, nie było w polskim środowisku etnograficznym — i wiel­ ka chwała mu za to — „białych plam" nakazowych, wynikających z doktrynerstwa lub oportunizmu polityczno-ideologicznego. I tak na przykład w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem Witolda Dynowskiego, a następnie Zofii Sokolewicz podejmowano, wiele lat przed dzisiejszą koniunkturą, draż­ liwą podówczas tematykę żydowską (Cała, Bartoszewski) czy łem­ kowską (Regulska). Dyskutowano problem niszczenia niemieckiej spuścizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich (Wieczorkowski), subkultury więziennej (Szczepkowski) czy realnych wyznaczników prestiżu społecznego na wsi (Ciołek)... Oczywiście, wiele ważkich tematów o politycznym wydźwięku, których skomponować by tu można cały katalog, podjętych nie zostało. Jest tego jednak przy­ czyną brak wyobraźni, intuicji, chęci, czasem kadr do badań, nie zaś jakakolwiek obawa przed polityczno-cenzorską represją środo­ wiska. 2. Oczywiście — eliminowano z tematyki badań i skazywano na przemilczenie całe szerokie sfery życia. Decydowały o tym wszakże zupełnie inne względy. — Po pierwsze swoista pruderia skłaniająca do dyskwalifikowa­ nia tematów „nieeleganckich", czyli „niestosownych". To ona spowodowała, że praca Świątka o ludzie nadrabskim z końcem X I X wieku jest ostatnim rzetelnym obrazem dnia codziennego polskiego chłopa. W badaniach kultury wsi kręci się nadal polska etnografia w roztańczonym do skretynienia świecie Kolberga. W latach 1945—1975 (można sprawdzić w monografii Teresy Kuleszy-Zakrzewskiej) popełniono 58 prac magisterskich o obrzędach rodzin­ nych i dorocznych wieśniaków (sam zgrzeszyłem), 33 o wierzeniach i magii, 27 o twórczości plastycznej, 22 o stroju ludowym... A n i jednej o życiu seksualnym, a co za tym idzie o wstydzie, gwałcie, honorze, prostytucji, ani jednej o przemocy w stosunkach międzylu­ dzkich, o pijaństwie i jego metafizyce, o korupcji, o stosunku do ubogich czy upośledzonych... Podobnie w pracach o środowisku robotniczym. Czy straszno spojrzeć w chamską mordę, by czasem własnej w niej nie odnaleźć, czy — chociaż wieki mijają — świat ma być nadal „spokojny i wesoły"? Tak czy owak, by zrozumieć nagły, dławiący strach, który ogarnia nas w ciemnej parczewskiej uliczce, nie warto sięgać do dorobku polskiej etnografii. Nie będzie tam ani cienia poszlaki. — Po drugie zacofanie metodologiczne dyscypliny (parę jaskó­ łek wiosny nie czyni), które nie uświadomiła sobie nadal, że jej specyfika zasadza się w sposobie spojrzenia na obiekt, a nie w formie owegoż obiektu lub jego nieistniejącej „jakotakości". Stąd tylko na marginesach środowiska (IS PAN, grupa „Skawiczan", Jacek Olędzki) prowadzi się badania nad cywilizacją współczesną, nad własnym środowiskiem dnia powszedniego. Zresztą i wśród tych pionierów nie brakuje metologicznej naiwności, kiedy to na przy­ kład rozumie się po frazerowsku mit jako dziwactwo (praca 0 herbach szlacheckich w reklamie) lub wyprowadza hipotezy zpozycji wartościujących (prace o pieśni strajkowej, kulcie papieża), zapominając o podstawowej, a mało widać znanej, zasadzie, iż etnolog dziwi się, a nie ocenia. — Po trzecie środowisko etnograficzne w Polsce żyje lub cynicznie udaje, że żyje w poczuciu ciągłego zagrożenia. Stąd przymus solidarności i kategoryczny zakaz kalania gniazda. Z bie­ giem lat wytrzebiły one — i to jest dla mnie największa i najgroźniej sza biała plama polskiej etnografii — wszelką dyskusję wewnątrzśrodowiskową, nie mówiąc już o krytyce traktowanej niczym wynoszenie brudnej bielizny na zewnątrz. Byle ciszej nad trumną. Dam dwa przykłady: a. W 1953 obroniona została na U M K praca magisterska: „Narzędzia rolnicze od kija do traktora", w 1966 na UJ: „Rogatyw­ ka jako forma ludowego nakrycia głowy w Polsce na tle porównaw­ czym rogatywek Eurazji", w 1968 na UWBB: „Analiza kultu niedźwiedzia w świetle wierzeń i obrzędów ludowych w Polsce z uwzględnieniem genezy tego kultu u ludów totemicznych"... Dzięki Bogu, że śmieszność nie zabija gdyż nie życzę nikomu przedwczesnego zejścia. Faktem jest jednak również, że nie podniósł się żaden głos protestu, czy choćby dobrotliwego zdumienia. b. Trwa i pogłębia się proces negatywnego doboru kadr w klu­ czowych teoretycznych ośrodkach dyscypliny. Nie tak dawno jedną z najbardziej w Polsce zasłużonych etnograficznych katedr uniwer­ syteckich objęła osoba pozbawiona minimum wiedzy i formacji antropologicznej, zrzucona tam na spadochronie przyjacielsko-środowiskowych układów. I oczywiście układy owe okazały się 1 okazują nadal ważniejsze od dobra dyscypliny, kompetencji naukowej, odpowiedzialności dydaktycznej. I cisza znów. W tej sytuacji nie wierzę, aby, prócz indywidualnych przedsię­ wzięć, była polska etnografia w stanie podjąć tematy nowe, twórcze, dotąd zapoznawane. Konieczne byłoby do tego głębokie przekształ­ cenie jej dyspozycyjnych placówek. Musieliby odejść jedni, trzeba byłoby znaleźć drugich. Problem w tym jednak, że lata bez krytyki, bez konfrontacji z czołówką, spędzone w ciepłej tolerancji przyczynkarstwa i miernoty wprawiły środowisko w dobroduszne samo­ uwielbienie. Niniejsza odpowiedź na pytanie redakcji oburzy więc co najwyżej mandarynów dyscypliny. Do refleksji jednak nie skłoni. Tak. Białą plamą polskiej etnografii jest LUSTRO. Antoni Kroh SZTUKA LUDOWA „Białe plamy" — to drwiące określenie przeszło ciekawą ewolu­ cję w publicystyce lat osiemdziesiątych. Na początku sprawa była jasna: „białe plamy" to fakty i zjawiska historyczne, zwłaszcza z historii najnowszej, oficjalnie przemilczane z przyczyn politycz­ nych lub pseudopolitycznych, lecz przechowywane w świadomości społecznej i przekazywane z pokolenia na pokolenie, często w formie mitów. Podając cały szereg oczywistych argumentów, żądano usuwania „białych plam" z podręczników historii, z planów wydaw­ niczych, z desek scenicznych. Rozpoczęła się szeroka dyskusja. Nikt, broń Boże, nie podważał słuszności owych żądań, ale rzecz charakte- 205 �rystyczna: pojęcie „białych plam" zaczęło szybko tracić na precyzji (nie samo z siebie, oczywiście). Rozmyć, rozwodnić, utopić w gada­ ninie. Pisze się już o białych plamach na usługowej mapie osiedla, o białych plamach w gazyfikacji kraju itp. Jednocześnie — podczas usuwania białych plam zaczęły się dziać rzeczy zabawne. Na przykład trzy oficjalne przekłady pamiętnego zdania ministra Mołotowa z września 1939 roku. Wszystkie trzy pokrętne. „Białe plamy" obrosły już w dodatkową frazeologię, w dowcipy: pisze się 0 wywabianiu (?) białych plam, przestrzega się, aby nie dopuścić do zamalowania białych plam na szaro, na czerwono, na czarno; biała plama — to ironiczny epitet, jakim ostatnio obdarza się człowieka z mroczną przeszłością polityczną. Odnoszę wrażenie, że dzieje publicznej dyskusji nad białymi plamami to nasza najnowsza biała plama. Temat do ciekawej i pouczającej rozprawki. Zaproszony do dyskusji nad „białymi plamami" w sztuce ludowej, musiałem porzucić wygodny punkt widzenia outsidera, przedstawiony powyżej i zabrać się do roboty. Najpierw postanowi­ łem spisać na karteczce wszystkie tematy tabu, jakie mi tylko przyjdą do głowy. Główna trudność polegała na tym, że musiałem owe tematy wymyślać, same jakoś do głowy nie przychodziły. Współpra­ cuję z „Polską Sztuką Ludową", od dwudziestu lat; gdyby w ciągu tego czasu chociaż raz nie „puszczono" mi jakiegoś tekstu z przy­ czyn politycznych, byłoby mi dzisiaj o wiele łatwiej wsadzić na głowę rycerski szyszak z pióropuszem i ruszyć do walki o wolność-słowa, skoro już wolno. Niestety, tak się nie stało. Więc teraz zwyczajne poczucie przyzwoitości zmusza, abym rozpoczął wypełnianie etno­ graficznych białych plam od siebie. Przekonać się, że jakiś temat jest aktualnie tabu, można w jeden jedyny sposób: opracować go i złożyć do druku. Wszelkie inne sposoby są zawodne. Autor nie jest od zgadywania, co w tym roku pójdzie, a co nie. Autor ma zdobyć się na odrobinę godności i pisać, jak potrafi najlepiej. To wszystko. Nie ma co się sugerować tzw. polityką kulturalną, która tańczy raz do pieca, raz od pieca 1 niepodobna jej prognozować, zwłaszcza na przeciąg pięciu-sześciu lat, bo tyle teraz wynosi cykl produkcyjny książki. Można natomiast na nią wpływać, a to w jeden jedyny sposób — poprzez aktywność twórczą humanistów, w tym wypadku etnografów. Mówię, bom smutny i sam pełen winy. Weźmy dla przykładu temat: HUCULSZC Z Y Z N A W K U L T U R Z E POLSKIEJ. Dwadzieścia kilka lat temu, gdy kończyłem studia, był to temat absolutnie tabu. Czy absolutnie? Gdybym wówczas, nie oglądając się na nic, zabrał się do pisania książki pod takim tytułem, z pewnością udałoby mi się tu i tam opublikować fragmenty pracy, zwróciłbym na siebie uwagę, z wielką radością pomogliby mi ludzie, którzy dzisiaj już nie żyją, stałbym się w tej dziedzinie specem, a teraz niejedno wydawnictwo przyjęłoby maszynopis z pocałowaniem ręki. Kogóż miałbym obwiniać o to, że tak się nie stało? Kolejnych ministrów kultury, cenzorów, funkcjonariuszy partyjnych? Nie, tylko samego siebie. Nie ma co sprawy demonizować: zainteresowanie Huculszczyzną nie zaprowadziłoby mnie do więzienia, nie wyrzucono by mnie za to z pracy. Temat był tabu, ale nic nie stało na przeszkodzie, abym zrobił z niego doktorat. Podobnie ma się sprawa z wieloma innymi zakazanymi temata­ mi. Potrafię dzisiaj wymienić tylko jedną „białą plamę", uwarunko­ waną wyłącznie sytuacją polityczną, a nie impotencją środowiska. Bardzo mi brakuje książki pt. K A T A L O G POLSKICH ZABYTKÓW ETNOGRAFICZNYCH W M U Z E A C H ZSRR. Na ten temat krążą u nas legendy. Opowiada się o tajemniczych magazynach w Leningradzie; przechowywane są tam jakoby muzea­ lia z Polski, wywiezione po 1905 roku oraz przy innych okazjach. Czy ktoś w tej sprawie prowadzi rozmowy ze stroną radziecką, podobne do tych, jakie prowadzą bibliotekarze? Podobno jakiś rosyjski kolekcjoner tuż przed wybuchem I wojny światowej wy­ wiózł z Podhala, Sądeckiego i Łemkowszczyzny kilkadziesiąt skrzyń eksponatów etnograficznych. Może ocalały? Może uda się trafić na ich ślad? To tylko przykłady. Mówiąc ogólniej: zwykłe, robocze kontakty z etnografami ZSRR, zwłaszcza Ukrainy, Białorusi i repu­ blik nadbałtyckich, swobodny dostęp do tamtejszych zbiorów i archiwów (rzecz jasna, na zasadzie wzajemności), przyczyniłyby się niewątpliwie do wypełnienia niejednej „białej plamy", do niejednego wartościowego odkrycia. 206 Sprawa ta, ogromnie dla nas ważna, ma ścisłe uwarunkowania polityczne. Szkoda, że tyle lat się zmarnowało. Nie z naszej winy. Wszelkie zmiany na lepsze, otwierające nowe możliwości przed historykami kultury polskiej, wypada powitać z nadzieją. Trzeba jednak, niezależnie od wielkiej polityki, odpowiedzieć sobie na drażliwe pytanie: czy jesteśmy w dostatecznym stopniu przygotowani do tych kontaktów? Mam tu na myśli nie tyle przerażająco niski stan wiedzy na temat wschodnich sąsiadów, to dałoby się jeszcze stosunkowo szybko odrobić — ile polskie poczucie wyższości, dziwaczny anachronizm, nieznośny dla Ukraińców, Białorusinów i Litwinów, przekreślający szansę normalnej współ­ pracy. Jesteśmy chorzy na brak poszanowania dla ich kultur,' na niezdolność do prób zrozumienia (co nie oznacza: przyjęcia) ich racji historycznych. Krótko mówiąc — POLONOCENTRYZM. Mniej­ sza w tej chwili, skąd się to zjawisko bierze i co je utrzymuje przy życiu (interesujący temat dla wypełniaczy białych plam). Stosunko­ wo łatwo jest wyznaczyć granicę między polskim patriotyzmem i naturalnym zainteresowaniem polskimi pamiątkami na wschodzie, a polonocentryzmem. Jest to granica dobrego smaku. Tu nie pomoże pierestrojka ani odgórnie dobra wola mężów stanu, która jest zaledwie warunkiem wstępnym; tutaj czynnikiem decydującym będzie postawa inteligencji polskiej. Wydawałoby się, że właśnie etnografia, nauka o wzajemnym przenikaniu kultur, jest w stanie spojrzeć na polskość godnie, w szerszym kontekście. Niestety, różnie z tym bywa. W miarę rozszerzania się autentycznych, a nie lakierniczo-delegacyjnych kontaktów kulturalnych z sąsiadami sprawa ta zacznie nabierać znaczenia, a za każdy błąd przyjdzie grubo zapłacić. Polonocentryzm etnografii (czy szerzej — etnocentryzm nauk społecznych w Polsce) to ogromnie interesujące, skomplikowane zjawisko, warte rzetelnego opracowania. Do dzisiaj temat leży odłogiem. Niewątpliwie z przyczyn politycznych, ale przede wszyst­ kim — zgoła innych... Gdyby środowisko było prężniejsze i bardziej samodzielne intelektualnie oraz moralnie, naciski polityczne byłyby relatywnie mniejsze i nie miałyby takiego znaczenia, jakie im się teraz przypisuje w dyskusji o „białych plamach". To nie minister ani sekretarz partii osobiście zestrugiwał z tragarza pewnej zabytkowej chałupy napis niemiecki i zastępował go polskim. To nie była wyłącznie kwestia politycznej aury i nie ma się co teraz zasłaniać błędami poprzedniej ekipy. Nie pisano odważnie i mądrze, bo nie było wolno. Teraz będzie odważnie i mądrze, bo już wolno. Były tematy tabu, ale pewnego dnia przyszedł dobry szaman, zdjął zaklęcie, więc możemy brać się do roboty: wypełnimy białe plamy i wszystko będzie jak należy. Cóż to za żałosne stawianie sprawy... Na temat narodowych i politycznych determinacji, określają­ cych postawę humanisty, ukazał się przed kilkunastu laty znakomity artykuł. Autor zestawił polskie i niemieckie rozprawki archeologicz­ ne: jedne dowodziły, że pewna grupa zabytków związana jest niewątpliwie z osadnictwem słowiańskim, inne, także bardzo solid­ nie podbudowane, że z germańskim. Chodziło o te same zabytki. Cóż nam ukazuje owo zestawienie? Oprócz innych rzeczy to, że humaniści-naukowcy swe uwarunkowania polityczne oraz swą ksenofobię ubierają w formę naukowych konstatacji. W które sami następnie niezłomnie wierzą. Tutaj trzeba wyjawić rzecz przykrą: autorem artykułu był absolwent polskiej uczelni, ale Węgier, pracę swą opublikował w Budapeszcie. Moja polska duma narodowa cierpi — szkoda, że to nie któryś z naszych. Niestety, nie bardzo wierzę, aby w najbliższym czasie znalazł się odważny humanista o rzeczywistym, nie urzędowym autorytecie, który podjąłby gigantyczny trud przygotowania Polaków do wiel­ kiego spotkania, po ponad półwieczu, z naszym kulturowym dziedzictwem na wschodzie. Spośród zagadnień, które składają się na problematykę „białych plam", sprawa ta ma znaczenie kluczowe. Obawiam się, że uchylenie furtki w kontaktach kulturalnych może dać niespodziewany wynik: zaognienie stosunków ze wschodnimi sąsiadami. Do starych antypolskich urazów dojdą nowe. Dziejowa szansa ułożenia sobie zdrowych stosunków z Ukraińcami, Białorusi nami i Litwinami może zostać zaprzepaszczona albo odsunięta w nieodgadniona przyszłość. �Powrócę jednak do karteczki, na której wypisałem „białe plamy" w etnografii, szczególnie w sztuce ludowej. Ich stopień „upolitycz­ nienia" jest różny — niekiedy dominujący, niekiedy raczej nikły. Jak łatwo zauważyć, w każdym z wymienionych poniżej tematów istnieją dwa elementy, warunkujące się nawzajem: śmieszność politycznych decydentów różnych stopni i marazm środowiska, niezdolnego do zdrowej reakcji. DZIEJE M E C E N A T U N A D SZTUKĄ L U D O W Ą W PRL. Nie jest to typowa „biała plama", gdyż na ten temat pisano sporo, czasem aż za dużo. Lecz wiele stwierdzeń wymaga przewartościowa­ nia, a całość aż prosi się o syntetyczne ujęcie. Opisując mecenat nad sztuką ludową w PRL trzeba będzie podjąć kilka istotnych proble­ mów, które dotychczas, o ile mi wiadomo, nie zostały dostrzeżone przez badaczy. Na przykład: stosunek mecenasa państwowego do tematyki sakralnej w sztuce ludowej. Etnografowie opowiadają sobie na ten temat anegdoty, ale chyba nikt jeszcze nie spróbował przyjrzeć się sprawie z bliska, metodycznie i z należytym obiektywiz­ mem. Na razie kilka okruchów. Zabytkowa kapliczka, kupiona przez Muzeum Okręgowe w Częstochowie, została zapisana w księ­ dze wpływów jako „obiekt z wieżyczką", gdyż w innym wypadku Urząd Wojewódzki, a może ktoś inny, nie zatwierdziłby rachunku. Współczesne rzeźby ludowe, przedstawiające świętych, figurują w katalogach, na wszelki wypadek, np. „Piotr", „Florian", nie „święty Piotr", „święty Florian"; „Maria" nie „Matka Boska", „Ukrzyżowany", „Frasobliwy" bez „Chrystus". (Kariera Chrystu­ sa Frasobliwego w PRL — cóż za wspaniały temat!) Należałoby dokładnie opisać interesujący nurt we współczesnej sztuce ludowej: mieszanie się tradycyjnej ikonografii sakralnej z pożądaną przez mecenasa tematyką świecką i wynikające stąd wzruszające melanże, np. Pieta jako sanitariuszka niosąca rannego partyzanta A L , słynne przeistoczenie Marksa w świętego Józefa, mniej słynne przemiany Mojżesza w Kopernika i z powrotem (gdy Rok Kopernikowski minął, a rzeźby nie udało się sprzedać) itd. Warto przypomnieć próby oderwania konkursów na palmy wielkanocne od tradycji. Niedzieli Palmowej. Trzeba opisać powojenne dzieje „topienia Marzanny"; jest to jedyny spośród tradycyjnych obrzędów dorocz­ nych w Polsce, całkowicie wyzbyty pierwiastka religijnego i z tego powodu odgórnie lansowany z godną podziwu konsekwencją. Topienie Marzanny jest po dziś dzień bowiązująco-spontaniczną zabawą w szkołach podstawowych całego kraju; dzieci nazywają tę uroczystość „Dniem Wagarowicza". Pisząc o państwowym mecenacie nad sztuką ludową lat siedem­ dziesiątych, niepodobna pominąć jej „dworskiej" funkcji. Przedsta­ wiciele władz przybywali na festiwale jako „gospodarze". Gospoda­ rze kraju, województwa, miasta — tak się wówczas mówiło. Stojąc na balkonie, „gospodarze" pozdrawiali korowody w strojach ludo­ wych, wiwatujące na ich cześć (np. w Płocku). Dziękowali chłopskim artystom w takiej formie, jakby cała twórczość ludowa istniała wyłącznie po to, by sprawić im przyjemność. Pod koniec lat siedemdziesiątych na Podhalu i Spiszu odbywał się konkurs folklo­ rystyczny „O złoty zbyrcok Jaskierni". Nie wiem, co teraz porabiają Jaskiernia i jego zbyrcok, ale miejsce w historii sztuki ludowej mają zapewnione. Pisząc o tamtym okresie, niepodobna również pominąć tematu NICOŚĆ ARTYSTÓW PLASTYKÓW A SZTUKA L U D O W A . Schemat myślowy przebiegał tu mniej więcej tak: 1. Dzieło twórcy ludowego może mieć wielką wartość artystycz­ ną, większą niż dzieło artysty plastyka. 2. Wartość artystyczna dzieła twórcy ludowego jest niewątpli­ wa, ponieważ jest to dzieło twórcy ludowego. 3. Z czego jasno wynika, że każde dzieło twórcy ludowego ma wartość artystyczną. Tymczasem wiadomo, że nie każde dzieło artysty plastyka ma wartość artystyczną. Przyznają to sami plastycy. 4. A więc artysta plastyk to zawód o wątpliwej przydatności społecznej, a co za tym idzie, istnienie artystów plastyków jako takie może budzić zastrzeżenie natury moralnej. Funkcję artystów plasty­ ków mogą przejąć twórcy ludowi, z lepszym skutkiem i znacznie mniejszym kosztem. Dodatkowy, niebagatelny walor twórczości ludowej polega na tym, że jest ona bezpieczna pod względem ideowym i nie może budzić zastrzeżeń artystycznych (patrz p. 2). W społeczeństwie o tak straszliwie niskiej kulturze plastycznej, jakim jest społeczeństwo polskie, tezy powyższe trafiły do przekona­ nia wielu ludziom i dziś też znalazłyby swych obrońców. W ogóle sztuka ludowa lat siedemdziesiątych to pasjonujący, przebogaty i wciąż nie odkryty temat. Kolorowa, ale równocześnie biała plama. Mogę to stwierdzić, ponieważ coś na ten temat wiem: zaangażowałem się w nią przed laty z całym młodzieńczym zapałem, dzięki niej przeżyłem wiele pięknych chwil, dzięki niej dostałem mieszkanie. Wciąż stoi mi w pamięci dzień, w którym dowiedziałem się, że znam się na sztuce ludowej, ponieważ ukończyłem studia etnograficzne (nie mieliśmy ani jednego semestru zajęć o sztuce). Zdziwienie trwało krótko, łyknąłem swój awans jak kieliszek dobrej wódki i od razu poczułem się pewniej. Skoro już byłem ekspertem, należało to spożytkować. Kolejny nie ruszony temat: C Z Y M BYŁ SIERPIEŃ OSIEM­ DZIESIĄTEGO R O K U D L A SZTUKI LUDOWEJ? Niewątpli­ wie, zamknęła się wówczas pewna karta, również w historii kultury ludowej. Ci, którzy dotychczas mieli w głowie świątki, gliniane kogutki oraz rzeźbione łyżniki, zajęli się czymś a ^ ł a innym. Wydarzenia ruszyły jak lawina, przetoczyły się lata o^randziesiąte i mało kto zauważył, że tymczasem opuściło po angielsku ten padół całe pokolenie wspaniałych chłopów i bab, którym zawdzięczamy niejedno artystyczne wzruszenie — czasem najprawdziwsze, czasem udawane, najczęściej jedno i drugie na raz. Co stało się z twórczością ludową, gdy przestał ją chronić parasol ideologii, mocno podziura­ wiony? W którym kierunku poszły przemiany? Co dalej? Tematów nie tkniętych przez badaczy, z takich lub innych przyczyn, znalazłoby się o wiele więcej. Na przykład: SZTUKA L U D O W A MNIEJSZOŚCI N A R O D O W Y C H W POLSCE 1 JEJ T R A K T O W A N I E . Tyle jest rozmaitych festiwali i przeglądów folklorystycznych; dlaczego nie widuje się na nich zespołów litew­ skich, białoruskich, ukraińskich, słowackich? Wydawałoby się, że organizatorom owych przeglądów zależy na jak największej różno­ rodności programu. Może znajdzie się autor, który w sposób wyważony i uczciwy opracuje to zagadnienie? Kolejny pasjonujący, a pominięty problem badawczy, nazwijmy go prowizorycznie U N A R O D O W I E N I E M S Z T U K I LUDOWEJ N A TERENACH ETNICZNIE M I E S Z A N Y C H . Dla przykładu „rozchodzenie się" repertuaru polskich i słowackich zespołów folklorystycznych na Spiszu i Orawie. „Polski" strój górali z Cho­ chołowa i „słowacki" strój górali z Suchej Góry. Niemiecki i polski folklor Górnego Śląska, ich wzajemne przenikanie (np. stroje śląskie w polskich zespołach pieśni i tańca i te same stroje na zjazdach ziomkostw w RFN). Skoro polską sztukę ludową uznajemy za nasze podwórko, to warto wiedzieć, gdzie kończą się nasze tereny, w jaki sposób „nasze" zmienia się w „nie nasze". Jak wygląda nasza zagroda, oglądana zza płotu sąsiada? Kolejny temat-ugór: SZTUKA L U D O W A A ZASIEDLENIE Z I E M Z A C H O D N I C H I P Ó Ł N O C N Y C H . W krakowskim M u ­ zeum Etnograficznym właśnie trwa jubileuszowa wystawa, obrazu­ jąca dokonania Zespołu Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN w Krakowie. Z mapy, prezentowanej na wystawie, wynika, że naukowcy z Instytutu ani razu nie penetrowali Dolnego Śląska, sporych połaci Pomorza Zachodniego, Ziemi Lubuskiej. Niewątpliwie były po temu ważne powody, wiem, w jakich warunkach pracuje Zespół, lecz fakt pozostaje faktem: sztuka ludowa Ziem Zachodnich i Północnych, zwłaszcza sztuka ludowa ludności napływowej, jest białą, a w najlepszym razie lekko zabarwioną plamą. SZTUKA L U D O W A A U T R W A L A N I E WŁADZY L U D O ­ WEJ. Na ten temat znam tylko jedną historię, znad Dunajca, ale myślę, że znalazłoby się ich więcej. Opowiadano mi, że w czterdzies­ tym dziewiątym roku funkcjonariusze UB otoczyli nad ranem chałupę i wyjęli z niej dwunastoletniego chłopaczka razem z jego góralskim strojem. Oszalała z rozpaczy matka wystawała przed komendą, usiłując się czegoś dowiedzieć; jednego dnia powiedziano jej, że synek został rozstrzelany jako wróg ludu, drugiego dnia, że UB o niczym nie wie, władza ludowa nie walczy z dziećmi i baba coś sobie ubzdurała albo pomieszało jej się w rozumie. Sprawa wyjaśniła się po tygodniu. Chłopaczek został wywieziony do Warszawy, 207 �wręczał na lotnisku kwiaty jakiejś dostojnej delegacji, po czym odwieziono go z powrotem. Pełen wrażeń, przywiózł do chałupy wielką torbę cukierków od Bardzo Ważnej Osoby. Wielcy odkrywcy, na przykład w dziedzinie medycyny lub lotnictwa, mieli dość odwagi, by wypróbowywać swe wynalazki na samych sobie. Spróbujmy dokonać analogicznego eksperymentu i stosując metody badawcze etnografii oraz dyscyplin pokrewnych stwórzmy zbiorowym wysiłkiem pomnikowe dzieło pt. ETNOGRA­ FIA ŚRODOWISKA ETNOGRAFICZNEGO. Niewątpliwie wy­ pełnimy znaczącą białą plamę. Jeśli władza będzie robić obstrukcje, trudno, zejdziemy do' podziemia. Zdarzało się wielokrotnie, że etnograf przyjeżdżał na wieś na dwa, trzy tygodnie i powstawała z tego dysertacja. Autor, prócz zrozumiałej dumy, odczuwał jednak pewien niedosyt, wynikły ze ślizgania się po powierzchni tematu. Ponieważ środowisko etnograficzne to jedna wioska, której każdy mieszkaniec, od bogatego gbura aż do ostatniego komornika, prowadzi obserwację uczestniczącą, nareszcie mamy szansę stwo­ rzyć dzieło naprawdę kompetentne, które, jestem tego pewien, zdobędzie sobie powszechne uznanie, a być może zostanie przetłu­ maczone na obce języki. Konspekt takiej pracy winien być sporządzony według obowią­ zującego schematu monografii etnograficznej. Nie czuję się na siłach, by taki konspekt sporządzić. Pragnę jedynie zwrócić uwagę na kilka zagadnień szczegółowych. Ludzie, zajmujący się profesjonalnie sztuką ludową (nie mam tu na myśli twórców ludowych i działaczy STL, lecz naukowców, doradców, muzealników, komisarzy konkursów i wystaw, zawodo­ wych i półzawodowych jurorów) to grupa zawodowa o ciekawych cechach wyróżniających. Co określa jej specyfikę? Na przykład to, że wśród opiekunów współczesnej twórczości ludowej jest bardzo niski procent osób pochodzenia wiejskiego. Sporo przecież chłopskich dzieci studiowało etnografię, historię sztuki lub którąś z nauk pokrewnych, ale tak się jakoś dzieje, że współczesną sztuką ludową niemal wyłącznie zajmują się ludzie, wychowani w tradycji inteligen­ ckiej, najczęściej postszlacheckiej lub z kręgów oświeconego miesz­ czaństwa. Wydaje mi się, że w tym zawodzie pochodzenie chłopskie jest raczej hamulcem niż podnietą. Spośród moich znajomych humanistów z wyższym wykształceniem najbardziej lekceważąco wyrażają się o współczesnej sztuce ludowej koledzy, pochodzący ze wsi. Nie wiem, jak zestawić ten fakt z kategorycznym twierdzeniem niektórych badaczy, że sztuka ludowa jest odzwierciedleniem klaso­ wej tożsamości i klasowych dążeń ludu. Jak wiadomo, plastyczną wartość dzieł sztuki ludowej jako piersi dostrzegli nie ludoznawcy, lecz artyści. Sztuka ludowa ze strony „panów" stała się najpierw przedmiotem doznań estetycznych, a dopiero w następnej kolejności — badań naukowych i ochrony muzealnej. Ten fakt nie pozostał bez konsekwencji — zastanawiają­ ce, jak wielu niedoszłych malarzy lub rzeźbiarzy zajęło wybitną pozycję w dziejach opieki nad sztuką ludową w Polsce. Janina Orynżyna pisze wprost, że do pracy na niwie sztuki ludowej skłoniły ją, pośród innych przyczyn, także marne wyniki na Akademii Sztuk Pięknych. Inni są mniej szczerzy, więc tym mocniej uwiera ich artystyczne niespełnienie. Skoro można sporządzać syntetyczny strój ludowy jakiegoś regionu (a można, bo przecież robi się to nagminnie), można również sporządzić syntetyczny portret zawodo­ wego opiekuna sztuki ludowej. Jest to osoba pochodzenia inteligenc­ kiego; ze wsią mniej lub bardziej zżyta, ale niewsiowa. Obdarzona inklinacjami artystycznymi, najczęściej plastycznymi; są one na tyle silne, by nie dawać spokoju, i na tyle słabe, by nie móc się urzeczywistnić w twórczości własnej. W miarę ilościowego rozwoju współczesnej sztuki ludowej w latach sześćdziesiątych, a szczególnie siedemdziesiątych, zaczęli odwracać się od niej wybitni artyści. Wówczas rolę ekspertów w sprawach, związanych ze współczesną sztuką ludową, przejęli stopniowo na własność etnografowie. Jest to oczywista uzurpacja, chociaż zapewne nieuświadomiona: studia etnograficzne nie dają przygotowania do zabierania głosu w sprawach sztuki. (Aby być dokładnym: sprawa ta ma się różnie w zależności od uczelni i rocznika, ale na ogół sprawa ta ma się źle). Etnograf może co najwyżej wyrokować, czy dane dzieło jest zgodne z tradycją ludową 208 albo nie, może mówić o wędrowaniu motywów i wątków, o miejscu sztuki w tradycyjnej społeczności wiejskiej itd., ale te kryteria oceny w odniesieniu do zjawisk współczesnych bywają mocno problematy­ czne i często schodzą na plan dalszy. Mimo to pozycja etnografów jako ekspertów w dziedzinie współczesnej sztuki ludowej jest społecznie uznawana. Na ten temat można by napisać interesujące studium z socjologii myślenia potocznego. Podstawową cechą, która określa badacza sztuki ludowej jako naukowca, jest jego stosunek do zbieranych informacji. Wiadomo, że etnograf chodzi po wsi i indaguje ludzi, aby uzyskać dane, które następnie spożytkuje w pracy naukowej. Jest to metoda badawcza, wykształcona w X I X wieku, gdy przedmiotem badań ludoznaw­ czych była lokalna społeczność ludzi niepiśmiennych, którzy swą kulturę duchową przechowywali i przekazywali następnym pokole­ niom w formie ustnej. Główną ideą, przyświecającą ówczesnym ludoznawcom w ich pracy, była chęć utrwalenia owego kulturowego bogactwa na piśmie, aby przynajmniej w ten sposób uchronić je od zagłady. Praca ta na ogół przyniosła pożądane skutki: dawna kultura ludowa przetrwała o wiele pełniej w publikacjach etnografi­ cznych, niż w pamięci prawnuków. Współczesny etnograf, jak każdy inny naukowiec podejmujący jakiś problem badawczy, winien zaznajomić się z dotychczasowym stanem wiedzy. Może więc się zdarzyć, i częstokroć tak bywa, że współczesny etnograf lepiej zna zagadnienie niż jego informator, którego cała rzecz nie interesuje. (Dawny ludoznawca badał kulturę żywą, istniejącą niezależnie od niego; współczesny bada jej relikty lub rzeczywistość, wykreowaną przez samego siebie). Stąd już krok do przekonania, że dobry etnograf powinien z góry wiedzieć, co informator mu odpowie. Jeśli zeznania informatora są zgodne z oczekiwaniami badacza, spełniły swoje zadanie i już nie muszą być prawdziwe. Gdy zaś informator nie spełnia pokładanej w nim nadziei, można to wyjaśnić zerwaniem tradycji ustnej w społeczności lokalnej i płynącą stąd niewiedzą informatora. Z reguły wyjaśnienie to oparte jest na realnych przesłankach. Czytelnikom mniej inteligentnym przypominam, że nie prowadzę tu wykładu z metodyki badań terenowych, lecz wypełniam białe plamy w etnografii. Naiwność etnografów w przyjmowaniu informacji, niekiedy równie wspaniała jak wiekopomna naiwność autora Nowych Aten, o ile mi wiadomo nie stała się dotychczas przedmiotem dociekań naukowych, chociaż jest przedmiotem licznych anegdot, tj. pardon, przechowywana jest w tradycji ustnej środowiska. A to któryś badacz zapisał pół zeszytu informacji, uzyskanych od chłopa, który dopiero co wyczytał je w gazecie „Poznaj Świat", a to znowu chłop oznajmił badaczowi o istnieniu kurnej chałupy, bo myślał, że chodzi o chałupę, w której są kury (w tamtej okolicy kurna chałupa nazywa się „dymna", o czym badacz nie wiedział), zebrała się grupa znawców i ubolewała, że kurna chałupa ma komin, a więc została zeszpecona. A to znowu pewien przewodnik tatrzański, znany facecjonista i erotoman, zapłonął świętym oburzeniem na etnografkę zza oceanu, która podczas wywiadu dopuściła możliwość, że góralki mają przedślubne doświadczenia seksualne, skutkiem czego ukazał się w amerykańskim czasopiśmie etnologicznym artykuł o niebywale purytańskim Zakopanem, i tak dalej, i tak dalej. Takie rzeczy opowiada się wieczorami na konferencjach etnograficznych. Może ktoś porównałby, stosując etnologiczny aparat naukowy, uczestnictwo etnografów w konferencjach z uczestnictwem społecz­ ności wiejskiej w niedzielnej Mszy Świętej? Nasuwają się tu przecież wyraźne analogie. Udział w niedzielnym nabożeństwie, prócz oczy­ wistych funkcji religijnych, zaspokaja także niezmiernie istotne potrzeby społeczne. Mieszkaniec wsi, idąc do kościoła, manifestuje swoje istnienie, swą zamożność; wymienia niezbędne informacje, załatwia najrozmaitsze sprawy od towarzyskich po gospodarcze, zaspokaja naturalną potrzebę przebywania w gromadzie. Podobnie konferencje etnograficzne. Rolę sacrum mogą tu pełnić np. referaty o pasożytach drewna, ale przecież nie jedzie się przez pół Polski po to jedynie, by wysłuchać najnowszych rewelacji na temat tępienia skąposzczetów. Przed laty plotkowano na jednej z takich konferen­ cji, że Jacek Olędzki przeprowadził, wedle kryteriów etnologicznych, porównanie procesji Bożego Ciała z pochodem pierwszomajowym na niekorzyść tego ostatniego. Rozprawka napisana została dla „Argumentów", ale wylądowała całkiem gdzie indziej i w rezultacie �zmodyfikowano scenariusz pochodu: od tamtego czasu przywódcy, nim wejdą na trybunę honorową, również maszerują kilkaset metrów Marszałkowską, jak wszyscy. Etnografowie żyją w diasporze, dlatego konferencje spełniają wybitną rolę w ich kulturze duchowej i choćby z tego tytułu warte są opracowania. Napisałem przed chwilą, że współczesny etnograf bada rzeczywi­ stość, wykreowaną przez samego siebie. Zdarza się to coraz częściej i jest procesem, jak sądzę, naturalnym; w miarę zanikania ostatnich reliktów dziewiętnastowiecznej kultury chłopskiej przedmiot badań etnografii gwałtownie topnieje, kreowanie sztucznej rzeczywistości etnograficznej jest więc zrozumiałym odruchem samoobrony. W na­ ukowym czasopiśmie, zajmującym się sztuką ludową, nie ma potrzeby tłumaczyć różnicy między kobietą wiejską, która ubrała się w tradycyjny strój i idzie do kościoła, a dziewczyną z miasta, która włożyła tenże strój do fotografii. Tymczasem publikacje etnograficz­ ne pełne są zdjęć tego drugiego rodzaju. Nietrudno wyłowić je spośród innych; wyróżnia je dziwaczność i sztuczność. Dziewczyna jest osobno, strój osobno, a wrażenie tandety pogłębiają „ludowe" gesty i dodatkowa aranżacja. Obrońcy takich praktyk powiadają, że jest to swego rodzaju naukowa rekonstrukcja, a strój lepiej prezentu je się na żywym człowieku, niż na manekinie. Od biedy można by to przyjąć, gdyby nie fakt, że w podpisie pod takim zdjęciem rzadko kiedy zaznacza się, iż jest to rekonstrukcja; częściej obserwujemy próby wmówienia widzowi, że mamy tu do czynienia z autentykiem. Zjawisko to nie było dotychczas badane. W Polsce może ono zainteresować socjologa kultury, w Stanach Zjednoczonych właści­ wszy byłby psychoanalityk. Podobnie ma się rzecz z wnętrzami skansenowskimi lub z innymi ekspozycjami muzealnymi. Dla przykładu „czarna izba" i „biała izba" w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem. Ta rekonstrukcja wnętrza dawnej chaty góralskiej, zresztą krytykowana przez etno­ grafów, była wielokrotnie publikowana jako typowa, autentyczna izba chłopska. Jak wiadomo, kultura ludowa Podhala od stu lat z okładem uwieczniana jest na fotografiach, rysunkach, obrazach. Wiem na pewno, że istnieje cały szereg rycin i zdjęć, wykonanych przed I wojną światową, przedstawiających wnętrza góralskich chałup. Czy są one mniej sugestywne, czy mają mniejszą wartość poznawczą od wystawy na Krupówkach? Wydaje się jednak, że publikowanie ekspozycji muzealnej jako autentyku jest nie tylko przejawem wygodnictwa, a już z pewnością nie jest świadomym wprowadzaniem czytelnika w błąd. Tutaj możemy zaobserwować zjawisko znacznie ciekawsze — autosugestię, projekcję marzeń na rzeczywistość czyli etnograficzne chciejstwo. Etnograf chce, by wnętrze skansenowskie było maksymalnie zbliżone do autentyku, więc osiąga ideał, mianując je autentykiem. Wielu współczesnych twórców ludowych to również rzeczywis­ tość wykreowana dla potrzeb etnografów i ich klientów. Temat: WSPÓŁCZESNA K U L T U R A L U D O W A JAKO RZECZYWIS­ TOŚĆ W Y K R E O W A N A czeka na swego badacza. W dziele na temat etnografii środowiska etnograficznego trzeba będzie poświęcić wiele miejsca sztuce ludowej etnografów. Badacz tego problemu, posługujący się metodą etnograficzną, nie ma co liczyć na obfity plon wywiadów z twórcami. Etnografowie rozumieją świetnie celowość wywiadu, ale tylko wówczas, gdy pytają, a nie gdy sami staną się przedmiotem badań. Lecz to przecież nic nie szkodzi: każdy etnograf nieraz opierał swe konstatacje na wiadomościach z trzeciej ręki, więc i teraz można uciec się do plotek, krążących w środowisku. Trzeba je tylko zebrać i naukowo opracować. Opowiada się, jak pewien wybitny etnograf wyrzeźbił dla zabawy kapliczkę ludową, taką absolutnie ludową; odwiedził go drugi etnograf, zachwycił się prymitywem, chciał kupić do muzeum, prosił 0 adres twórcy, spotkał się z odmową, wynikły z tego niesnaski 1 oskarżenia o zawodową zawiść, więc pierwszy etnograf przyznał się, że to on sam jest autorem dzieła, drugi etnograf rzecz jasna nie uwierzył, tylko jeszcze bardziej się rozjątrzył. Opowiada się o etno­ grafie, który przerżnął piłką rzeźbę w muzeum przez pół, aby mieć temat do rozprawy o magicznym traktowaniu świętych figur w kulturze ludowej, a potem chwalił się tym w gronie przyjaciół, dowodząc, że skoro dawni chłopi wrzucali za karę figurę Św. Jana Nepomucena do wody albo św. Floriana do ognia, to on również ma prawo, a nawet obowiązek, postąpić podobnie, by wczuć się w mentalność wieśniaka. Istnieje książka o ludowym rzeźbiarzu, bardzo piękna; podobno autor ze swym bohaterem w ogóle nie rozmawiał albo prawie w ogóle, a wszystkie wypowiedzi ludowego artysty sam powołał do życia, wiedziony naukowo-artystyczną intuicją; po czym, gdy się okazało, że nie wszystko nadaje się do druku, bez najmniejszej żenady całą rzecz poprzerabiał, wkładając w usta świątkarza zupełnie co innego niż za pierwszym razem. Środowisko etnograficzne jest częstokroć o wiele ciekawsze i bar­ dziej egzotyczne niż świat kultury ludowej. Gdyby przemówiły wszystkie rzeźby, o których autorstwo pomawiany jest świętej pamięci Heródek z Orawy, dowiedzielibyśmy się ciekawych rzeczy... Przedsięwzięciem potwornym, niczym biblijna rzeź niewiniątek, byłoby drobiazgowe przebadanie autentyczności wszystkich zabyt­ kowych góralskich obrazków na szkle z muzealnych kolekcji, wszystkich nikiforów... Może ktoś słyszał o wytwórni eksponatów etnograficznych za Gubałówką, ługowanych, szorowanych ostrą szczotką i wędzonych w bardzo funkcjonalnej wędzarni, która sama w sobie byłaby chlubą skansenu... Ale trochę zboczyliśmy z tematu. Sztuka ludowa etnografów to dzieła plastyki ludowej, wykonywane przez samych etnografów, zniecierpliwionych, że twórcy ludowi, mimo tylu porad i perswazji, tworzą dzieła wciąż niedostatecznie ludowe, a mimo to intratne. Nie będę tego tematu rozwijać, bo nie chcę. To tylko garść przykładów. Dobrałem je tendencyjnie — tak, by zilustrowały następującą tezę: wypełnianie białych plam to w nie­ wielkim tylko stopniu umiejętność wykorzystywania politycznej koniunktury. Wypełnianie białych plam to sztuka o wiele trudniej­ sza. Sztuka patrzenia w lustro. grudzień 1988 NAGRODY Jury pod przewodnictwem prof, dr hab. Zofii Soklewicz postanowiło przyznać w 1989 r. nagrody kwartalnika „Polska Sztuka Ludowa" za najlepsze prace magisterskie z dziedziny ludowej kultury artystycznej. Otrzymali je: 1. Danuta Benedyktowicz — za pracę Dom i bezdomność w kulturze ludowej i twórczości artystycznej, powstałą na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie pod kierunkiem doc. dr hab. Anny Zambrzyckiej-Kunachowicz. 2. Joanna Dankowska — za pracę Ubiór i haft ludności ukraińskiej na terenie wsi i gminy Bance Mazurskie, powstałą na Uniwersytecie Poznańskim im. Adama Mickiewicza pod kierunkiem prof, dr hab. Anny Szyfer. Nagrody w wysokości po 70.000 zł każda ufundował Departament Polityki i Edukacji Kulturalnej Ministerstwa Kultury i Sztuki. �Figurki ceramiczne z Bałcharu (środkowy Dagestan), 1964r. — repr. z pisma „Dekoratiwnoje Iskusstwo" 210 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c0bbf967cf590d55c041d9b00bd82aa.pdf bf4823f14b7210465d869419bdfc4da1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3580 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3357 Title A name given to the resource Wilno / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.34-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WILNO Rozmowa z e Stanisławem Stommą Proszę nam Panie Profesorze, opowiedzieć o Wilnie, o tym. jakie było w latach międzywojennych. Przede wszystkim było to miasto kresowe, niewielkie, nawet jak na tamte lata. P o l a k ó w liczyło j a k i e ś 85.000, przy czym należy zwrócić u w a g ę na to, iż w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym przyrost ludności był tu znacznie niższy niż w innych miastach Rzeczpospolitej. W ciągu dziesięciolecia 1921 -1931 p r z y b y ł o jedynie 65.000 o s ó b , podczas gdy we Lwowie przyrost wyniósł ponad 110.000. Z w r ó ć m y przy t y m u w a g ę na to, że l u d n o ś ć miasta wyraźnie się zmniejszyła w latach wojny, w 1914 r. wynosiła 185.000, a w 1921 r. t y l k o 129.000 osób.' W i l n o b y ł o miastem spokojnym, p i ę k n y m , stosunkowo tanim. A l e bez reprezentacyjnych hoteli, restauracji. W d w ó c h . . d u ż y c h " hotelach pokoje były bez łazienek. Jedna wanna dla wszystkich gości! Trzeba się było na m ą zapisy­ w a ć . W mieście wiele było wolnych p o k o i , m i e s z k a ń , kosz­ t o w a ł y mniej, niż w innych miastach. Czemu to przypisać? Przede wszystkim k r e s o w ą sytuacją miasta. P r o s z ę spoj­ rzeć na m a p ę . O d Warszawy - ponad 450 k i l o m e t r ó w , od K r a k o w a - 750 k i l o m e t r ó w . Granica z L i t w ą szczelnie z a m k n i ę t a , szyny kolejowe rozebrane. Ż a d n y c h s t o s u n k ó w sąsiedzkich. A na p ó ł n o c y malutki korytarz łączący z Ł o t w ą . Na Wschodzie ogromna granica ze Z w i ą z k i e m Radzieckim, wroga, niespokojna. Przerzucano przez n i ą d y w e r s a n t ó w , przechodziły bandy, ale w praktyce była t o granica za- * W g spisu z 1887 r. w Wilnie Żydzi stanowili 41,5% ludności. Polacy - 30,9%. Litwini - 2%. Rosjanie - 20,2%. Przed 1914 r. Żydzi stanowili 60% ludności. 34 m k n i ę t a . Linia kolejowa z W i l n a d o M i ń s k a właściwie nie f u n k c j o n o w a ł a , p o c i ą g „ z d a w c z y " k u r s o w a ł raz na tydzień z M o ł o d e c z n a d o Radoczkowic. Jak wyglądał skład etniczny ludności Wilna? L u d n o ś c i polskiej, w dużej części inteligencji, było około 6 0 % , 2 8 - 3 0 % Ż y d ó w , mniej niż 4 % Rosjan, Białorusinów 3%. A więc w Wilnie dominowali Polacy i Ż y d z i . W końcu X I X w. ci ostatni nawet zdecydowanie p r z e w a ż a l i * , po wojnie sytuację zmienił n a p ł y w u r z ę d n i k ó w , a t a k ż e stac­ j o n u j ą c y garnizon wojska. A Litwini' L i t w i n ó w było niewielu, liczono, że o k o ł o 1,5 tysiąca m i m o to L i t w i n i uważali W i l n o za klejnot swojej historii, nie: w y o b r a ż a l i sobie niepodległego p a ń s t w a bez niego. L i t w i n i stanowili natomiast większość w powiecie świec i a ń s k i m , p o ł o ż o n y m kilkadziesiąt k i l o m e t r ó w na północ. S t a m t ą d też p o c h o d z i ł a znaczna część młodzieży uczęsz­ czającej d o gimnazjum litewskiego w Wilnie. Młodzieży litewskiej w samym mieście bvlo bowiem zbyt m a ł o , aby zapełnić klasy gimnazjum. Litwini nigdy nie wyrzekli się praw do Wilna jak w się więc? stało, ze stanowili w rum przed wojną .,/,-, i,/,.„ona mniej­ szość? S p r a w i ł a t o polonizacja miasta, trwająca właściwie od pierwszej unii w Horodle, w 1385 r. aż do czasu unii lubelskiej w 1569 r. W t y m właśnie czasie n a s t ą p i ł a polonizacja szlachty litewskiej w Wilnie, b a j o r ó w . Była dobrowolna, bez żadnej presji, i w jej rezultacie wiele r o d ó w litewskich związało się w s p o s ó b trwały z Polską i o d e g r a ł o znaczącą rolę w historii , naszego kraju (Radziwiłłowie. Sapiehowie. Tyszkiewicz^ wie, Gieysztorowie i inni). �Co zostało w Wilnie z tamtych czasów przedunijnych? Niewiele. Baszta, wieża Giedymina, ruiny. Palące były przecież drewniane, nic z nich nie ocalało. Teraz t y l k o archeologowie p r a c u j ą nad t y m , by o d t w o r z y ć kształt i dzieje zamku Gedymina. Pisze o tym w naszym numerze Vvtautas Urhanavicius. W i l n o , jakie znaliśmy, jakie p a m i ę t a m , nierozerwalnie wiązało się z naszym romantyzmem. U d e r z a ł o to ludzi przyjeżdżających z innych miast Polski. Ależ t u jest żywy romantyzm! - zachwycali się. T u się nic od tamtego czasu nie zmieniło! Było tak rzeczywiście przez to, że W i l n o nie m i a ł o przemysłu, wszystko w y d a w a ł o się z w r ó c o n e k u przeszłości - pięknej i wspaniałej. Mickiewicz żył ciągle w tym mieście. Słowacki tak samo. T o b y ł o n a p r a w d ę miasto romantyzmu! A gdzie się znajdowało jego centrum? Centrum miasta, jego życie, to był Uniwersytet, i jeszcze raz Uniwersytet! On ożywiał miasto. A d r u g i m z a u w a ż a l n y m elementem, k t ó r y zaważył na charakterze Wilna, było wojs­ ko, legionowe dywizje, najwierniejsze P i ł s u d s k i e m u . Wojsko oddziaływało na życie kulturalne, o r g a n i z u j ą c zabawy, wie­ czorki. T o były właśnie te g ł ó w n e centra polskości Uniwer­ sytet i wojsko. A Ostra Brama' N a z w a ł b y m j ą raczej centrum życia religijnego, duchowe­ go, ale nie tylko P o l a k ó w . Profesor Jundziłł, k t ó r e g o bardzo ceniłem, c h o ć nudnie w y k ł a d a ł , użył takiego o k r e ś l e n i a , że na Wileńszczyźnie jest osobny n a r ó d , k t ó r y m ó w i po polsku, po litewsku, po b i a ł o r u s k u , ale czci M a t k ę Boską O s t r o b r a m s k ą i ta więź jest najsilniejsza. T o gruba przesada, ale przecież coś w tym było. Sentyment do Ostrej Bramy w y s t ę p o w a ł w s p ó l ­ ny, ale nie on przecież s t a n o w i ł o życiu k u l t u r a l n y m miasta. A inne ośrodki? Były dwa polskie teatry dramatyczne i operetka. U s i ł o w a ­ no z o r g a n i z o w a ć o p e r ę , ale to się nie u d a ł o . Jeden z tych teatrów, „ R e d u t a " Osterwy, miał znaczenie o g ó l n o p o l s k i e . Biorąc pod u w a g ę życie intelektualne, p r a s ę (konser­ watywne „ S ł o w o " , endecki „ D z i e n n i k W i l e ń s k i " i sanacyjny „Kurier W i l e ń s k i " ) , teatry, koncerty - W i l n o świeciło w Pol­ sce j a k gwiazda, ale pozbawione p r z e m y s ł u , było jednak kresowym miastem, a to w ó w c z a s bardzo u t r u d n i a ł o k o n ­ takty ze ś w i a t e m . Inne miasta, zwłaszcza K r a k ó w , m o g ł y z a p e w n i ć lepsze w a r u n k i , t r u d n o się więc dziwić, że W i l n o raczej opuszczano, niż do niego p r z y j e ż d ż a n o z innych miast, innych c e n t r ó w k u l t u r y . Było o d s u n i ę t e , na p ó ł n o c y , a przy tym odcięte od L i t w y . Wystarczy powiedzieć, że nie m o ż n a było p o j e c h a ć z W i l n a do K o w n a , m i m o że to tylko 100 k i l o m e t r ó w , półtorej godziny jazdy samochodem. Ale skoro k t o ś chciał, m u s i a ł do K o w n a j e c h a ć przez R y g ę , albo Królewiec... Z r e s z t ą nielegalnie lub z w i e l k i m trudem. Trze­ ba było bowiem d o s t a ć w Rydze wizę. L i t w i n i mieli wbitą pieczątkę w paszporcie' pour tout le pays la Pologne excepte W Wilnie, j a k wiadomo, z n a j d o w a ł o się d u ż e skupisko Żydów. Czy między tą społecznością a polską istniały punkty Jak wyglądało współżycie obu narodowości? styku? Żydzi ubodzy, k t ó r y c h nazywano „ c h a ł a t o w y m i " , zamie­ szkiwali o d r ę b n ą część miasta. T w o r z y l i niejako getto, w k t ó r y m żyli. AJe jeśli k t ó r y ś się e m a n c y p o w a ł , z d o b y w a ł z a w ó d , robił karierę f i n a n s o w ą , w y n o s i ł się z tej żydowskiej dzielnicy, w y n a j m o w a ł mieszkanie w ś r ó d m i e ś c i u , o t w i e r a ł k a n c e l a r i ę a d w o k a c k ą czy gabinet lekarski, w c h o d z i ł w wię­ kszy b ą d ź mniejszy kontakt ze społecznością p o l s k ą . Plutokracja, wolne zawody, kupcy. Jednak ortodoksyjne, hebrajs­ kie W i l n o było bardzo izolowane. Właściwie prawie nigdy tam nie byłem, żałuję tego teraz. Egzotyka, kiedy jest pod bokiem, nie interesuje. M o ż n a tę dzielnicę ż y d o w s k ą , p r z y r ó w n a ć do takiego C h i n a t o w n w N o w y m J o r k u . Ż y ł a swoim w ł a s n y m , or­ ganicznym życiem. A l e pewne kontakty istniały. Na przy­ k ł a d rabin ż y d o w s k i był senatorem w Senacie polskim, byli też posłowie żydowscy, wybrani do Sejmu. Z w ł a s z c z a w ś r o ­ dowiskach lewicowych s p o t y k a ł o się wielu ludzi ż y d o w s ­ kiego pochodzenia. Oczywiście w ś r o d o w i s k a c h lewicowych pochodzenie nie o d g r y w a ł o ż a d n e j r o l i , nie s t a w a ł o się powodem dyskryminacji. PPS nie u z n a w a ł a p r z e s ą d ó w 35 �n i rasowych, ale jej b a z ą byli przede wszystkim robotnicy i rękodzielnicy. Proletariat. Pomimo tego. ii „Odrodzenie" miało wyraźnie charakter, by nie rzec nacjonalistyczny? A czy PPS miała znaczenie wśród wileńskiej inteligencji, w środowisku uniwersyteckim? Nie, Uniwersytet był d o m e n ą ludzi pochodzenia z i e m i a ń s ­ kiego, inteligencji. Owszem, m i a ł o taki charakter w Warszawie, Poznaniu czy K r a k o w i e , ale nie we Lwowie i Wilnie. Z w ł a s z c z a w nim m i ę d z y n a r o d o w y charakter miasta i jego przeszłość wywoły­ wały t ę s k n o t ę do Wielkiego Księstwa Litewskiego i b y l i ś m y : zwolennikami p a ń s t w a ponadnarodowego, Rzeczypospoli-^ tej N a r o d ó w . Z r e s z t ą , pod w p ł y w e m prof. Świeżawskiego podobne d ą ż e n i a w y s t ę p o w a ł y t a k ż e w „ O d r o d z e n i u " lwow­ skim. Czy Rosjanie miasta? stanowili jakiś zauważalny element tego T a k , była to grupa w y r a ź n i e dostrzegalna, c h o c i a ż nie­ liczna. Sami inteligenci. W Wilnie nie było bowiem proleta­ riatu rosyjskiego, jedynie ci, k t ó r z y uciekli z Rosji w okresie wybuchu rewolucji p a ź d z i e r n i k o w e j albo też dawni miejs­ cowi urzędnicy, administracja. M i e l i swoje miejsca s p o t k a ń , cerkwie, instytucje kulturalne. M i ę d z y s o b ą rozmawiali po rosyjsku, a l e s i ę nie izolowali. Stosunki między inteligencją p o l s k ą i rosyjską k s z t a ł t o w a ł y się dobrze. K o ł o Rosjan na Uniwersytecie liczyło o k o ł o 200 s t u d e n t ó w , b y ł o więc liczne, w ł ą c z o n e w nasze życie uniwersyteckie, c h o ć mieli też swoje teatry, imprezy, obchody świąt, rocznic. Ja byłem prezesem „ O d r o d z e n i a " i mieliśmy z Rosjanami stosunki więcej niż dobre. 36 narodowy Czy w tamtych latach zauważało się dążenie do polonizacp. Litwinów czy Rosjan? Interesujące pytanie. P o w i e d z i a ł b y m , że politycznie było ono ze strony w ł a d z i kościoła zamierzone, program polegał na asymilacji, zwłaszcza B i a ł o r u s i n ó w . Dotyczy to z a r ó w n o ^ r z ą d ó w endecji przed 1926 r „ j a k i sanacji, p o m i m o tego, [ sam Piłsudski nie był nacjonalistą. U s i ł o w a ł a p o l o n i z o w a ć administracja, ale niewiele w y c h o d z i ł o z tej głośnej, urzędo­ wej polonizacji, cicha bowiem d o k o n y w a ł a się w sposób niejako naturalny. C h ł o p i , k t ó r z y wciągali się w życił cywilizacyjne woleli posyłać dzieci do polskich gimnazjów, I �dotyczy to jednak przede wszystkim B i a ł o r u s i n ó w , w znacz­ nie mniejszym stopniu L i t w i n ó w . Z r e s z t ą j u ż wtedy budził się ruch narodowy b i a ł o r u s k i . Stworzono dwa gimnazja - w W i ­ lnie i N o w o g r ó d k u . Potem jednak sanacja z a m k n ę ł a nowo­ gródzkie, ku wielkiej rozpaczy B i a ł o r u s i n ó w , k t ó r z y odczuli to jako k r z y w d ę i m u c z y n i o n ą . Dzisiaj, gdy o t y m myślę, uważam, że to była bardzo n i e r o z s ą d n a polityka, p o n i e w a ż Białorusinów nie m o ż n a b y ł o j u ż s p o l o n i z o w a ć , n a l e ż a ł o natomiast uczynić to, co zrobili Austriacy z U k r a i ń c a m i , wychować kadry, mieć w nich dobrych obywateli. Ale zamiast tego w o ł a n o z a m y k a ć o ś r o d k i , gimnazja, c h o ć to nie tylko, że nie sprzyjało polonizacji, ale n a s t a w i a ł o l u d n o ś ć *recz antypolsko. A l e my w „ O d r o d z e n i u " . Mackiewicz ..Słowie W i l e ń s k i m " walczyliśmy przeciw tej polityce. w Skoro weszliśmy na grunt polityki, zapytam jeszcze sudskiego. Jaki byl stosunek do niego w Wilnie? o Pił­ Endeków negatywny, w r o g i , ale istniały grupy inteligencji Piłsudczykowskiej, silniejsze niż w Warszawie czy Poznaniu. W y w i ą z a n i e Piłsudskiego do W i l n a b y ł o tak oczywiste g°rące, że to u j m o w a ł o ludzi. A l e na Uniwersytecie *'ekszość stanowiła m ł o d z i e ż endecka, niechętna M a r s z a ł ­ kowi, 1 Jak przyjmowano koncepcję federacyjną Piłsudskiego? Źle. Wszyscy byli przeciw temu, ogromna większość P o l a k ó w w W i l n i e i na Wileńszczyźnie, a t a k ż e L i t w i n i . D l a nich W i l n o b y ł o stolicą p a ń s t w a i nie dopuszczali na ten temat ż a d n y c h dyskusji. W ł a ś n i e dlatego Piłsudski po nieu­ danych p r ó b a c h narzucenia koncepcji federacyjnej zdecydo­ wał się na wcielenie W i l n a do Polski. Marszałek Piłsudski miał do Wilna szczególny Powiedział przecież kiedyś, iż wszystko „Wszystko duszy przez Wilno pieszczone". sentyment. piękno mej Zarzucano m u to nawet w prowadzeniu d z i a ł a ń wojen­ nych. Wtedy, gdy toczyły się ciężkie w a l k i o L w ó w , a miasto było o b l ę ż o n e , s k i e r o w a ł swe g ł ó w n e siły na W i l n o . Legioni­ ści chcieli z r o b i ć prezent K o m e n d a n t o w i i wyzwolić miasto z r ą k b o l s z e w i k ó w na Wielkanoc. W drugi dzień świąt Wielkiej N o c y m ó g ł więc Piłsudski wjechać do W i l n a przez O s t r ą B r a m ę . N a mieście rozlepiono afisze, w k t ó r y c h było powiedziane, że Polska wkracza do W i l n a , ale że miasto samo określi swój los. O b u r z y ł o to e n d e k ó w , dla nich jasne było, że W i l n o jest r ó w n i e polskie, j a k K r a k ó w czy War­ szawa. A Piłsudski pisał, że nie m o ż e być m o w y o ż a d n y m nacisku polskim. Wierzył w m o ż l i w o ś ć federacji. Ale były i inne dowody uczuć K o m e n d a n t a do W i l n a . 37 �Jeszcze w t o k u działań wojennych, wtedy, gdy z d a w a ć by się m o g ł o , powinny były go z a j m o w a ć tylko sprawy operacyjne, wznowił działanie Akademii Wileńskiej. Z a p r a s z a ł profeso­ r ó w ze L w o w a , K r a k o w a . M ó g ł to sam z r o b i ć , j a k o głów­ n o d o w o d z ą c y , nie o g l ą d a j ą c się na Sejm. Wiedział, że w n o r m a l n y m trybie Sejm podjąłby t a k ą decyzję po dyskus­ jach, z o c i ą g a n i e m . Później, gdy j u ż M a r s z a ł e k o d s u n ą ł się do Sulejówka, zrzekając się funkcji szefa sztabu, p o z o s t a w a ł formalnie w czynnej służbie i o t r z y m y w a ł w o j s k o w ą pensję m a r s z a ł k o w s k ą . O t ó ż mówił, że to pensja nie zarobiona przez niego, i odsyłał j ą na rzecz W y d z i a ł u Sztuk P i ę k n y c h w Wilnie. Chciano bowiem W y d z i a ł z a m k n ą ć , a r g m e n t u j ą c , iż d u ż o kosztuje. M i a ł też piękne p r z e m ó w i e n i e na otwarciu Uniwersytetu. Przeżył Pan wrzesień 1939 r. w Wilnie. Jaki byl wówczas stosunek ludności do cofających się oddziałów? W z r u s z a j ą c y . Żołnierze odchodzili na Litwę, na Ł o t w ę , żeby się p o d d a ć . Z płaczem ż e g n a n o ich. Ale j a j u ż tego nie widziałem. Wiem t y l k o , że na Litwie przyjmowano ich zupełnie poprawnie, rozbrajano i o d s y ł a n o do o b o z ó w , dobrze k a r m i o n o , dawano urlopy, przepustki. N i c z t r i u m falizmu. A l e tak było d o p ó t y , d o p ó k i istniało oficjalnie p a ń s t w o polskie i Sowieci nie zażądali od L i t w y usunięcia posła polskiego. Wtedy sytuacja się p o g o r s z y ł a . Zaczęły się ciężkie czasy dla Polaków w Wilnie. Trudne lata. Problem Wilna został rozwiązany radykalnie. Wiatach 1944-45 nastąpił masowy exodus ludności. L u d n o ś ć ż y d o w s k a zginęła, wymordowana w obozach zagłady. C a ł ą inteligencję p o l s k ą przesiedlono do Polski. Szły transporty za transportami. Jeśli k t o ś nie chciał, opierał się, N K W D p r z e d s t a w i a ł o a l t e r n a t y w ę - d e p o r t a c j ę do Kazachstanu, w g ł ą b Z w i ą z k u Radzieckiego. Była to więc deportacja przymusowa, zresztą j a k na to. co się działo w Z w i ą z k u Radzieckim, prowadzona humanitarnie. K a ż d a rodzina o t r z y m y w a ł a wagon na swój dobytek. Zabierano meble, fortepiany, książki, a nawet k r o w y , konie. Pociągi szły stosunkowo szybko, przejazd do Warszawy trwał d o b ę . Dziś musimy u k ł a d a ć nasze stosunki p a ń s t w o w e , w y ­ c h o d z ą c od sytuacji realnej. Polska nie pretenduje do W i l n a . Granice są nienaruszalne. Trzeba r o z u m i e ć d r a ż l i w o ś ć L i t ­ w i n ó w , ich ogromny wysiłek, by z d o b y ć pełną s u w e r e n n o ś ć , wyzwolić się z w p ł y w ó w lat sowietyzacji, z a c h o w a ć s w ą n a r o d o w ą , k u l t u r o w ą t o ż s a m o ś ć . S t ą d właśnie to uczulenie na p o l s k o ś ć , naturalna obawa m a ł e g o kraju przed zatrace­ niem swej o d r ę b n o ś c i . Francuzi, Niemcy, Anglicy tych obaw nie mają... Pochodzi Pan z Litwy i. jak wszystko na to wskazuje, zachował Pan do Litwy niekłamany sentyment. N a L i t w i e m i e s z k a ł e m do 1920 r o k u . M o j a m a t k a prowa­ dziła gospodarstwo w pobliżu Kiejdan, j a z a ś jeździłem do szkoły polskiej w Wilnie. Latem s p o t y k a ł e m się z L i t w i n a m i u siebie. Przyjaźniłem się z L i t w i n a m i , s t a r a ł e m się ich z r o z u m i e ć . Jedne racje nie wykluczają bowiem drugich. I n t e r e s o w a ł mnie ruch odrodzenia narodowego na L i t w i e , wręcz s y m p a t y z o w a ł e m z n i m . Pod t y m w z g l ę d e m nie z g a d z a ł e m się z m o j ą m a t k ą , k t ó r a była m u przeciwna. Natomiast m ó j ojciec był, że tak powiem, litwomanem. Bardzo go lubili chłopi litewscy, ale j a go nie p a m i ę t a m - u m a r ł , gdy m i a ł e m 3 lata. Na tle stosunku do L i t w i n ó w m i e w a ł e m w d o m u konflik­ ty, bo mnie L i t w i n i wydawali się sympatyczni. R o z u m i a ł e m ich reakcje, nawet to, że ich ruch o d n o w y , o d samego p o c z ą t k u był znacznie bardziej antypolski niż antyrosyjski. A l e to b y ł o nieuchronne, p o n i e w a ż byli zmieszam z Polaka­ m i silniej, tworzyli w s p ó l n o t ę tak wielką, tak d ł u g o t r w a ł ą , że nie mogli, c h c ą c z a c h o w a ć i pogłębić swą t o ż s a m o ś ć , po­ s t ę p o w a ć inaczej. Musieli p o t ę p i ć unię litewską, te trzysta lat unii, musieli inaczej niż my spojrzeć na Jagiełłę, na w s p ó l n ą naszą historię. Z czasem te emocje się u s p o k o j ą . L i t w a ma przecież p o w a ż n e osiągnięcia w kulturze i nasze stosunki powinny się stać partnerskie. Dawna przeszłość, widziana przez nas, była w s p ó l n a i p i ę k n a , ale dla L i t w i n ó w dwuznaczna, dlatego m ó w m y więcej o przyszłości. I Wszystkie fotografie p o c h o d z ą z lat trzydziestych. II. 1 . 6 - lot. Jan Bułhak 38 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0bfb358c17763792f71d1402a3811d57.pdf 2b5cca46bcd1b936123a9afd300aec08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2671 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2484 Title A name given to the resource „Tragarz śmierci" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.87-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strączek, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Tragarz śmierci" T o m a s z Strączek Wakacje od swego najwcześniejszego dzieciństwa spędzałem zawsze na Kaszubach, gdzie za wąskim pasem lasu, widocznym ze wsi na hory­ zoncie, rozciągało się morze. Ludzie wsi w tamtym czasie przerażali mnie swym stosunkiem do śmierci, zupełnie innym niż ten, z którym miałem do czynienia w Warszawie. W Warszawie śmierć właściwie byta nieobecna w moim życiu, natomiast na kaszubskiej wsi po prostu się o niej mówiło. Chłopcy, z którymi godzinami bawiłem się na szerokiej, piaszczystej drodze wiodącej do sklepu, wiedzieli, że czuwa się przy zmarłym podczas „pustej nocy" i że schodzą się wtedy wszyscy ludzie ze wsi, nawet ci, którzy są ze sobą skłóceni. W miarę jak rosłem proporcje mojej oceny stosunku do śmierci obu środowisk zaczęły się odwracać. W pewnym momencie stało się dla mnie jasne, że kaszubska śmierć, śmierć wiejska, mimo przynależnego zwykle śmierci przerażającego charakteru, jest ludzka, obudowana szczerym współczuciem nie tylko krewnych, ale i dalekich znajomych. Śmierć miejska zaś to niejednokrotnie tragiczna samotność, opuszczenie Od razu zapowiedziano mi, jak tam przyszedłem, że to jest nie fabryka Wedla, tylko... Ja powiedziałem, że wiem o tym, że słyszałem. Pierwszy raz zetknąłem się z tą pracą, tak że kazali mi iść do magazynu trumien. A w magazynie są różne rozmiary. Człowiek jest taki strachliwy trochę, chociaż to jest puste. To ta­ kie jest jakby..., to było jakieś takie głupie uczucie. Widzi się te trumny, różne tam, na kupie, nie na kupie. Na takie listwy kładą jedną na drugą. Są już pomalowane. Tam jest baza i wytwórnia tych trumien. Trzeba je wziąć i wsadzić do wozu. Do wozu wchodziło czternaście sztuk. Dwa wozy takie chodziły. Jednego dnia woziło się po mieszkaniach, a drugiego dnia po szpitalach. I tak na zmianę. Jakieś dwa tygodnie tak przyzwyczajali mnie do tego. Tylko trumny rozwoziłem po mieszkaniach, żeby tak zapo­ znać się z tą pracą. To było bez tam już tego obrządku, bez nicze­ go. Tak się je wstawiało do domu. Nie wszędzie widziałem umarłych, jak wnosiłem trumnę. W niektórych tak, w niektórych nie. Zwłoki leżały w różnych pozach. Na podłodze i na łóżku. Różnie to było. Zależy jakie to mieszkanie, jacy ludzie, jakie śro­ dowisko. Pierwszego dnia trochę tak drygałem. Dryganie to taki jakiś strach, jakby coś... Takie jakieś uczucie głupie było, że to jest ja­ kieś..., no nie wiem - trudno mi powiedzieć. Tak odczuwałem coś takiego - strach może nie, nie bałem się, tylko takie dziwne uczucie miałem z tym. Koło dwóch tygodni tak jeździłem, może dłużej. Dokładnie nie pamiętam. No i po dwóch tygodniach do­ stałem samochód i jeździło nas pięciu. Czterech pracowało przy nieboszczykach, a ja nie. Potem kierownik wycofał jednego i tak się zaczęło. Bardzo szybko przyzwyczaiłem się do tego, bo ja w ogóle nie myślałem, co ja robię. Co trzeba było zrobić, to się robiło, widziało się, że się ma pieniądze z tego. Człowieka może prędzej pieniądze tam zachęcały niż sama chęć do tej pracy. * Jan Sosiński (nazwisko i imię zostało zmienione) w latach siedem­ dziesiątych wchodził w skład brygady jednego z dużych przedsiębiorstw pogrzebowych Polski południowej. Zadaniem brygady był transport zwłok. Obecnie Jan Sosiński pracuje jako magazynier w zakładach prze­ twórczych niewielkiego miasteczka w województwie olsztyńskim. Tekst zamieszczony niżej jest zapisem jego wspomnień i refleksji związanych z poprzednią pracą. przez bliskich nie mogących jej znieść i zaakceptować, wytrzymać jej ciężaru. Miasto oduczyło się rozumieć śmierć, stawiać ją na końcu ludz­ kiej drogi zgodnie z naturalnym porządkiem rzeczy. W miastach udaje się, że śmierci nie ma. Zajmują się nią wyspecjalizowane służby, dla których jest ona całkowicie anonimowa, stanowiąc jedynie towar. Wielokrotnie zadawałem sobie pytanie, co czują ludzie „żyjący ze śmierci", spędzający w jej cieniu swoje zawodowe życie? Zastanawiałem się, czy można zobojętnieć na śmierć? Stan wojenny z dnia na dzień bardzo zmienił nasze życie. Wprowa­ dzenie godziny milicyjnej zburzyło wiele istniejących dotąd barier. L u ­ dzie, którzy nie zdążyli do domów, przyjmowani byli przez obcych, mie­ szkających bliżej, często wprost z ulicy. Tak właśnie piętnaście lat temu poznałem Jana Sosińskiego. W jedną z zimowych nocy stanu wojennego przypadkiem wysłuchałem jego historii, historii, która pokazała mi, że nie można zobojętnieć na śmierć, nawet jeżeli nieustannie żyje się w jej cieniu. Z dnia na dzień, z dnia na dzień i się człowiek wciągnął. Starali­ śmy się dużo i szybko zrobić i już. Czym więcej zgonów, tym więcej człowiek pieniędzy miał - tak to można porównać. Trumnę z magazynu bierze się na kwit. Taki kwit nazywa się WZ-ka. Na WZ-kę człowiek pobiera i trumnę, i śrubokręt. Nie ma różnicy - kwit zawsze jest taki sam. Trumny wwoziło się cza­ sem windą. Ludzie uciekają od takich rzeczy oczywiście. Windą trumnę wwozi się na dwa razy. Raz wieko, raz denko. Przy win­ dzie od razu jest pusto. Nikt nie chce jechać. Każdy ucieka od te­ go. Wstawiało się do mieszkania i już. Trzeba było jeszcze ode­ brać pokwitowanie. Niektórzy dali parę groszy, a nie to nie - nie musieli. W mieszkaniach leżeli nieboszczycy, ale wtedy, kiedy jeździliśmy we dwóch, to myśmy tego nie robili, tego obrządku. Za nami druga taka jeździła brygada, która ubierała, jak trzeba było, czy tam coś. No i wozili do kościoła albo do przechowalni. Gdy byłem już w tej czteroosobowej brygadzie, to właśnie brali­ śmy z mieszkań. Były różne układy - i mycie, i golenie, i tam makijaże się robiło. Dzień mojej pracy wyglądał tak: wstawałem rano i jechałem do roboty - jak każdy. Podpisuje się tam listę jak wszędzie. Ale już mam podane, przypuśćmy dzisiaj wieczorem, po skończeniu pracy, co ja będę robił jutro. I są podane godziny. 0 której godzinie ma się być w danym mieszkaniu. Jest też po­ dana trasa - skąd i dokąd przewieźć. Z domu wieźliśmy na przy­ kład do kościoła. Za dzień, czy tam jeszcze tego samego dnia po południu - to zależy, jak ksiądz ustalił z rodziną, jest msza. Trumnę kładzie się w kościele w specjalne miejsce, gdzie czeka do tej swojej mszy. Gdy msza się skończy, wiezie sieją na cmen­ tarz i wszystko. Jedni ludzie byli bardzo zdenerwowani, drudzy nie, to różnie było. Gdy weszliśmy do mieszkania, gdzie leżał nieboszczyk, trzeba było się rozejrzeć, czy to wyjdzie w ogóle z mieszkania czy nie. Były takie przypadki, że nie przeszło po prostu. Trumnę pustą wniosło się na sztorc w tę stronę, ale ze zmarłym trumny na sztorc nie da rady wynieść. Nieraz dlatego trzeba było i na klatce schodowej wszystko zrobić. Zapamiętałem taki jeden przypadek. To było bardzo późno. Zadzwoniliśmy do drzwi 1 otworzył nam syn zmarłego. Mieszkanie było dosyć wysoko chyba na V I piętrze. Pamiętam - zaczynaliśmy robotę koło go­ dziny dwudziestej. To było w zimie - grudzień albo styczeń. 87 �Klatka w tym domu była bardzo wąska i kręta. Trumna prawie nie mieściła się na zakrętach. Powiedzieliśmy temu człowiekowi, że taka jest historia, a on: chłopaki, macie tu parę złotych i zrób­ cie tak, jak uważacie najlepiej. No to ja mówię: może jakiś fote­ lik byśmy wzięli? On: bardzo chętnie - proszę fotelik, prześcieradełko. Posadziliśmy nieboszczyka w fotelu, przykryliśmy prześcieradłem i się wstawiło do windy. Jeden z nas piechotą zszedł na dół, zamknął drzwi, żeby nikt nie wchodził ani nie wy­ chodził w tym czasie. Winda została zablokowana. Zwieźliśmy tego dziadka na dół windą, tam było już wszystko przygotowa­ ne: futerał, cyk cyk - pięć minut i już nie ma. Już ubrany był na górze. To było najlepsze rozwiązanie. Mebel na taką klatkę scho­ dową ciężko wnieść, a co dopiero mówić o nieboszczyku. Czło­ wiek po śmierci robi się taki ciężki - może dlatego, że taki bez­ władny jest? Mówili, że jak dzwony biją, to się dopiero robi cięż­ ki. Nie odczuwaliśmy tego. Gdy znosiliśmy ciało, staraliśmy się, by ludzie nie przecho­ dzili w tym czasie. Ludzie się boją tego. Boją się dlatego, mnie się wydaje, bo to każdego czeka. Tak się nie obroni przed tym i tak. Niektórzy może mniej, niektórzy może bardziej, ale wszy­ scy się boją. Na zleceniu mieliśmy zawsze, co trzeba zrobić. A trzeba by­ ło najpierw umyć, potem ubrać. Nie znają się niektórzy i kiedy powiedzieliśmy, że będziemy myć zmarłego, to wodę do wanny napuszczali, myśleli, że to kąpiel będzie. A to trzeba kawałek gąbki, jakiś ręcznik i już. Gdzie to tam do wanny przecież! Po­ tem się ubierało, makijaż, golenie - mieliśmy takie przyrządy jak maszynki i tam takie inne sprawy. Szybko to trwało - około 10-20 minut. Mieliśmy wprawę. We dwóch przeważnie przy ta­ kim czymś robiło. Trzech już jest za dużo. Trzeba umieć to po prostu zrobić, bo to sztywny ten człowiek jest przecież. Założyć koszulę, to tak robią, że razem z marynarką zakładają, a jeżeli nie pasuje, to z tyłu marynarkę się rozcina. Staraliśmy się, aby nikt nie patrzył, jak pracowaliśmy przy nieboszczyku. Czasami rodzi­ na mogła mieć pretensje o to, że marynarka jest z tyłu rozcięta. Nie dałoby rady wytłumaczyć im, że inaczej tego nie można zro­ bić. Jak nie wchodzi, to przecież rąk się nie będzie łamać! Roz­ cinało się z tyłu nożem czy nożyczkami rękawy i zawijało się pod spód, pod rękę. Potem jeszcze tylko krawat i wszystko wy­ glądało elegancko. Buty też... żeśmy tyły odcinali, jak nie chcia­ ły wejść. Kawałek buta trzeba było wyciąć też tak, aby nikt nie widział, że to jest poobcinane. I ludzie bardzo zadowoleni byli. Ale nieraz też nie, bo to tak źle, i tak źle. Mówiłem wtedy: pani wie lepiej proszę bardzo, niech pani zrobi to sama. To jak wszę­ dzie -jeden zadowolony z takiej pracy, że ktoś mu usługę zrobił, a drugi nie. No to jakby buty do szewca zaniósł. Jeden chodzi za­ dowolony, a szewc tak samo zrobi drugiemu i ten powie, że źle. Tak samo i tu było. Makijaż to przeważnie robiło się kobietom, ale to jak już ktoś chciał. Był tam taki jeden Poldek to tak: po­ malował trochę policzki, kolorów trochę się zrobiło, tam oko tro­ chę poprawił, parę razy pudrem przejechał i to wszystko. No i wieko się zamykało. Jeszcze przed zamknięciem wieka rodzina oglądała, jak wszystko jest zrobione. Były różne historie. Jedni chcieli, żeby zakładać złoto na tych zmarłych, inni kazali zdejmować. Ci, co zakładali, może mieli za dużo. Pamiętam trzy takie pogrzeby - w tym, co za życia chodzi­ ła, to trzeba było ją pochować. Moim zdaniem to niepotrzebne. I tak ktoś to kiedyś wykopie. Jak nie za dwadzieścia lat to za sto lat. Czy do kasacji pójdzie cmentarz, czy bomba wpadnie - to różnie bywa. Coś zawsze może się stać. Nieraz jeździło się do medycyny sądowej. Tam w ogóle kupa mięsa jest. Przywozi się tam zmarłych z każdego wypadku czy tych, co na ulicy gdzieś. Na ulicy, w pracy, w każdym razie zmar­ łych poza miejscem zamieszkania. Tam leżą jeden na drugim, miejsca mało. Jest taka specjalna brygada, która ich przygotowu­ je... do wywiezienia. Mieliśmy taki przypadek - nie wiem, czy 88 ten ktoś był wierzący czy nie, czy rodzina nie miała pieniędzy na opłacenie mszy. Nie wiem, czy się powiesił, czy wpadł pod jakiś samochód - nie było niczego po nim widać. Facet był dosyć wa­ żący - około 150 kg. To go we czterech żeśmy ledwo przynieśli. Trzeba było pokonać dystans gdzieś 120 m. Razem to było po­ nad dwieście kilo. Mokre dechy dębowe to ciężar jest przecież. Zawieźliśmy go od razu do przechowania. Pamiętam, że zamówili mu murowany grób i nie wszedł w ten grób! Nie mogli­ śmy go włożyć. Dwa centymetry zabrakło. I teraz co z tym ro­ bić? To było już w czasie pogrzebu. Ludzie zaczęli wrzeszczeć. Żeby jeszcze na tych linach, na tych pasach wpuścić, a tu nie wchodzi! Mur za wąski! No i żeśmy tak na pałę pojechali do ogólnej przechowalni i przyjęli tam. To były ciężkie chwile. Po­ wstało zamieszanie, dużo ludzi na tym pogrzebie było, a tu nie daje rady nic zrobić z tym. Złe wymiary podał ktoś. Zawsze się przy robieniu grobu wymiary podaje. Każdy jest przecież różne­ go wzrostu i są różne futerały przecież. Są tam numery - ósem­ ki, dziesiątki, dwunastki. Dwunastka to największa jest. To już jest taka na takiego chłopa potężnego. No i takie dziecinne. Trumny nazywa się też fujarkami, czasem pudełkami. Najmłodszego dzieciaka to żeśmy cztery miesiące chowali. A najstarszy człowiek, który przeszedł przez nasze ręce, miał o sto lat więcej, zdaje się. Tego dzieciaka to żeśmy ze szpitala brali. Jeszcze przed pogrzebem trzeba było jechać go ochrzcić. No i do grobu. To wszystko. To jest nieprzyjemna praca. Tam ludzie są różnie ustawione. Niektórzy przypuśćmy na samych wypadkach jeżdżą. Po dwóch. Pociąg zabije, tramwaj, samochód - o, coś takiego. Jak się ktoś powiesi - to też oni tam jadą. To jest taka specjalna brygada. Dy­ żury mają na okrągło. W niedziele i w święta też. Oni wiozą zmarłych do przechowalni. Raz zastępowałem kolegę na wypad­ kach. Poprosił mnie, żebym go zastąpił na jeden dzień. Pojecha­ liśmy na dworzec. Facet wpadł pod pociąg. Trzeba było go ze­ brać do wora. Są nosze jeszcze do tego, ale tam na nosze nie by­ ło co kłaść. Wszystko było osobno. Rozniesiony był na osiem­ dziesięciu metrach. Tak go rozciągnęło. Trzeba było dotąd cho­ dzić, aż się wszystko zebrało. Regulaminy mówią: starać się wszystko zebrać. To samo słyszeliśmy na odprawach. Tylko raz byłem i już więcej nie chciałem jechać na takie coś! Zwykle przy tym dużo jest gapiów. Patrzą się, a człowiek zbiera... zbiera to. Jak się wynosi nieboszczyka na klatkę schodową to ludzie ucie­ kają, a jak jest wypadek, to się gapią. Nie mam pojęcia, dlacze­ go tam się gapią, a tu uciekają. Może dlatego, że na klatce scho­ dowej zamknięta przestrzeń jest? Budynek. Może wolna prze­ strzeń to jakoś inaczej? Gdy we własnym domu ktoś umarł, to się może... nie wiem. Zawsze jak ktoś wpadnie pod samochód czy coś, to zbiera się kupa ludzi. Nie rozumiem tego. Takiego rozniesionego na osiemdziesięciu metrach człowieka poznaje się tylko po częściach ciała. To jest kupa mięsa. Ciężko odróżnić, co jest czym. Ubranie jest poszarpane i zamazane we krwi. Ten, którego zbierałem, pocięty był niesamowicie. Nawet nie wiedziałem, jak on się nazywał. To jeszcze nie był dzień, w którym miałem najbardziej do­ syć. Zupełnie się nie spodziewałem, że taki dzień jakoś tak na­ gle nadejdzie. Wyjechaliśmy rano. To było przed świętami - pa­ miętam. Zrobiliśmy dwa pogrzeby z kościoła i to miało być wszystko na ten dzień. Jak przyjechaliśmy, to dyspozytor po­ wiedział: weźcie dwa worki. To wzięliśmy te dwa wory z maga­ zynu, trumnę i idziemy. Są takie wory specjalne. Chłopaki wie­ dzieli, o co chodzi, a j a nie. Nie powiedzieli mi o tym. Jak przy­ jechaliśmy na miejsce, nie wszedłem w ogóle do tego mieszka­ nia, bo jak otworzyłem drzwi, to człowiek rzygał. Jak już nie miał czym, to mało bebechy nie wyleciały. Na akcie zgonu po­ tem zobaczyliśmy, że ta kobieta trzydzieści dwa dni temu zmar­ ła. To już była kupa gnoju. Koledzy z brygady musieli wejść. Oni byli przyzwyczajeni - długo pracowali. Tam ludzie po dwa- s �dzieścia lat pracują i więcej. Facet, który ją znalazł, źle zrobił, bo otworzył okna i drzwi. To wszystko buchło na klatkę schodo­ wą. Okropny smród. To z rodziny był ktos'. Baba mieszkała sa­ ma w trzech pokojach. Tam strasznie śmierdziało, Chłopaki, jak mi opowiadali, to ją wsadzili do tego wora, tak jak siedziała z tym kocem, z tym wszystkim. Opowiadali, źe ona przed tele­ wizorem siedziała, to widocznie telewizję musiała oglądać i na serce czy tam cos'. Wtedy miałem dosyć tej roboty. Pomogłem im tylko znosić oczywis'cie to. Miny moich kolegów były raczej kiepskie. A ja czułem, że znowu będę rzygał. Na tej babie były robaki aż. Takie glizdy chodziły po niej. To chyba z wnętrzno­ ści może, różne tam bakterie człowiek ma chyba. Facet chciał, żebyśmy znieśli wersalkę z tego mieszkania - tą, na której ta ko­ bieta siedziała. Powiedziałem mu: panie, ja nie jestem firmą Węgielek - on się meblami zajmuje. Mimo tych worków tę ba­ bę było czuć! Czułem ten smród przez tydzień. Chodził za mną. Miałem dosyć. Mówię sobie - już kurczę koniec. Więcej, kur­ wa, nie pojadę już nigdzie. Kumple mówili mi - dobrze, żeś tam nie wchodził człowieku! Sam widok tego to już... I bez tego w i ­ doku jak po tych schodach zacząłem dyla dawać, to obrzygałem je od góry do dołu. Najgorzej było, jak nie miałem już czym rzygać. Bolał wtedy żołądek. Kiedy wypiło się oranżadę to łup za chwilę znowu. Szlag by to trafił wszystko już. A następnego dnia znowu trzeba było normalnie iść do pracy. Wypiło się ćwiartkę gorzałki i zapomniało się. Już jak zamykałem tego wieczora oczy - to nie myślałem o tym. Dziwiło mnie, że kum­ ple jakoś nie rzygali. Może oni bez powonienia byli, czy co? Chyba czuli ten smród, bo to było niemożliwe, żeby go tam nie czuć. Worki z tą kobietą wkładaliśmy jeszcze w trumnę, a trum­ nę jeszcze pakowało się w następny wór. Wtedy się zakłada ta­ kie blomby i to już nie idzie na żadną mszę, na nic, bo tego na żadną mszę nie ma sensu wnosić. Było też tak, że jak inna baba zmarła, to nie mogliśmy tego wyjąć, bo okropne pluskwy były. Zbierała makulaturę. Ze dwie tony makulatury były w tym mieszkaniu. Gazety nie gazety - ta­ kie różne. To fajansiara ta kobita była. To myśmy nie mogli wejść tam nawet! Tyle robaków było. Ale trzeba było to zrobić. Kolega się rozebrał i sam ją wpakował, tak jak leżała i już. W du­ żo miejscach człowiek był. Parę tysięcy ludzi przecież się prze­ rzuciło. I to różnie było - wie pan. Nazywano nas różnie: grabarzami, łapiduchami. Nie zwraca­ ło się na to uwagi w ogóle. To nas jakoś nie interesowało. Wra­ cając wieczorem na bazę czasem stawaliśmy na piwo. Jak nas czterech usiadło przy stoliku, to te ściany jakby się od nas odsu­ wały. Chodzi mi o to, że reakcja ludzi siedzących w tej knajpie była dziwna. Bardzo się nam przyglądali, a jednocześnie odczu­ wało się dystans. Gdy weszliśmy do środka, od razu robili nam miejsce. Nie wiem dlaczego. Czy dlatego, że byliśmy jakby w pracy, czy po prostu bali się nas. Wracaliśmy przecież pustym wozem, nie wieźliśmy nikogo. Tam bardzo odczuwało się to, że jesteśmy jakby jacyś inni, nawet w tym, co do nas mówili: pro­ szę, proszę - panowie se wezmą! To była uprzejmość jakaś, która nie cieszyła nas zupełnie. A człowiek przecież nie śmierdział ani nic. Nieraz jak wyciekło coś z tego, to trzeba było od razu łachy zmieniać. Zgłaszało się i natychmiast dostawało się nowe. Cza­ sami wyciekało. Żaden nerw zmarłego nie pracuje przecież. Tyl­ ko się ruszy go, to się zaraz zesra czy zeszczy. W nim zawsze jest coś jeszcze. Ja pamiętam, jak kolega opowiadał o takim przypad­ ku. Przyszło zgłoszenie, że jeden facet powiesił się. Wisiał trzy dni. We dwóch poszli go zdjąć. Rodzina prosiła, aby uważać, że­ by nie spadł przy odcinaniu. Jakby nie było rodziny, to by się go ucięło, on by spadł i już. Taki nie poczuje przecież. Jeden wszedł na jakiś taboret i go odcinał, a drugi go trzymał. W pewnej chwi­ li zmarły pękł, i oblał tego, co go trzymał tym jakimś czymś. Śmierdział niesamowicie! Jak przyszedł do samochodu, to taki smród, że nie można było wytrzymać. Ja jeszcze się z takim smrodem jak ludzki smród nie spotkałem. Wszystko kurczę znio­ sę - pies dwa tygodnie będzie leżał czy tam ileś - śmierdzi to śmierdzi, ale kurczę blade z człowieka to jest jakiś taki inny ten smród. Z minuty na minutę człowiek przecież się rozkłada, chy­ ba tak samo jak pies. A może mi się wydawało, że smród ludzki jest najgorszy? Może dlatego był dla mnie taki nie do zniesienia, że to rozkładał się człowiek? Czasami śniła mi się po nocach ta robota. Przeważnie wtedy, kiedy się wypiło trochę za dużo. Różne były dni. Czasami dosta­ liśmy tak w dupę, że mieliśmy tej pracy zupełnie dosyć. Wtedy, kiedy szło się do domu, to pieprzyły się w głowie takie głupstwa. Śniło mi się kiedyś, że ganiali mnie nieboszczycy. Nie mogłem im zupełnie uciec. Miałem innym razem też podobny sen. Jakaś postać, wiedziałem, że to był zmarły, zbliżała się do mnie, a ja nie mogłem się ruszyć. Wtedy się ocknąłem. Na medycynie widzieliśmy wiele zmarłych kobiet. Wśród nich bywały młode i w porządku. Przyjechaliśmy raz tam od ty­ łu, ale nie przygotowali nam nic jeszcze. Rodzina jej już czeka­ ła. Opóźnienie było przez awarię windy. Myśmy przyjechali tak na styk, żeby zabrać i zawieźć do kościoła. Za parę złotych, na prośbę rodziny, polecieli tam na górę i znieśli ją po schodach na dół w prześcieradle. Wyglądała, jakby spała po prostu. Ubrali ją raz dwa. Potem zawołali mnie. Leżało tam ze dwadzieścia ciał. Każde na specjalnym wózku z taką zapadką, którą ściekało to wszystko, co wyleci z człowieka. Stoły do sekcji zwłok też ma­ ją takie zapadki. Takie stoły raz widziałem i to tylko przez okno. Nie wchodziłem tam do środka. Facet, który pracuje przy tych zwłokach, to jest przezywany zimnym chirurgiem. To nie jest le­ karz żaden. To jest po prostu taki robotnik! Lubi się w tym ba­ brać. Lekarz mu mówi, co ma wyciąć. A ten tnie normalnie. Po­ tem siada obok i je śniadanie. Ci ludzie wyglądają jak rzeźnicy. Mają tych narzędzi tam przeróżnych poukładane. Wycięte czę­ ści ciała bierze się do laboratorium. Potem ten gość zszywa i ubiera takiego nieboszczyka. W ogóle go szykuje. Niektórzy cały czas przy tym są pijani, ale niektórzy robią to zupełnie na trzeźwo. W tej robocie szczęśliwy to się czułem po kielichu. Tylko tak. Inaczej nigdy! Nawet jak jedzie się karawanem i stanie się pod światłami, to ludzie z tramwaju patrzą się, gapią, jakbyśmy nie wiem... na jakiejś wystawie byli. I w czasie pogrzebu ludzie się bardzo nam przyglądają, a człowiek poważnie stał, nie do śmie­ chu nam było. Nic się nie odzywaliśmy. Trumnę do samochodu braliśmy w milczeniu. Wstawialiśmy ją z tyłu - tam gdzie jest specjalnie na to kabina oddzielona. Wieńce wieszaliśmy wokół trumny, żeby ładnie wyglądało. Ale jak wracaliśmy z cmentarza, to już byliśmy innymi ludźmi. Śpiewaliśmy, gwizdaliśmy w pu­ stym samochodzie. W kościele jest taka chwila - kiedy trzeba być poważnym. Po pogrzebie było takie uczucie, że nareszcie koniec. Dlaczego człowiek potem miał być poważny? Sami byli­ śmy, bez ludzi, bez nikogo. Wtedy jakieś odprężenie przychodzi­ ło na ten czas. Odprężenie po jakimś zatrzymaniu, które się od­ czuwało zwłaszcza w kościele, ale na cmentarzu też. Czasem jednak i w czasie niesienia trumny opowiadaliśmy sobie kawały i takie inne historie. Jeden pukał tam, w to pudełko, i mówił: gło­ wą puka! Wie pan, to były takie wygłupy. Z tyłu ludzie płakali, a z przodu człowiek się wygłupiał. Później to wszystko traktowa­ ło się jak każdą normalną pracę. Mniej się człowiek przejmował, że rodziny płaczą. Stawał się taki jakiś... Trzeba? To jedziemy, nie ma co się pieprzyć. Dziennie robiło się pięć pogrzebów, co zajmowało nam 12-13 godzin. Teraz nie wracam myślami do tej pracy. Jak by mnie ją pro­ ponowali, tobym nie poszedł drugi raz. Może dlatego, że już to znam? Przedtem pracowałem z ciekawości, ja wiem, jak to po­ wiedzieć? Człowiek nie wiedział, jak to wygląda. Opowiadali mi kumple o tym, ale opowiadać to co innego, a co innego, jak się to wszystko zobaczy. 89 �Reakcje ludzi na śmierć kogoś bliskiego są różne. Pamiętam, to było w święta. Siedzieliśmy na bazie do trzynastej czy czter­ nastej. Nagle jest zgłoszenie. Jedziemy tam. Ulica zgadza się i numer też się zgadza. Weszliśmy z trumną na górę, dzwonimy do drzwi i pytamy, czy to tu. Tak panowie, tu - odpowiada facet, który nam otworzył. Mówi do nas: najpierw proszę, i za butelkę bierze. Koledzy oczywiście po babce. Mnie w ćwiartkę wlał go­ rzałki. - To dla pana za nieboszczyka - powiedział. No i teraz tak: tu pijani są i pytają się, czy mają z nami jechać. Ja mówię: panie, my to wieziemy do przechowalni. Od pana zależy, czy pan pojedzie, czy nie. Ja bym pojechał w przypadku, gdyby to był mój brat czy tam ojciec, czy matka, nie? Pojechał, zobaczył jak tam. Nikt nie pojechał. Tośmy sami te zwłoki przewieźli i zosta­ wili w przechowalni. To było takie tych ludzi zachowanie. Nie wiem, czy dlatego, że pijani? Czy zadowoleni, że zdech? Nie wiem. Niektórzy bardzo chcieli tam z nami jechać i zostawali tam potem. Nie ma takiej potrzeby, żeby zostawać, bo rodziny i tak tam się nie wpuszcza. Są tam potężne, grube drzwi. Maszy­ ny pracują w tych pomieszczeniach jakimś dziwnym szmerem. Gdy lodowa chodzi, to takie uczucie jest... Trumny stoją w chło­ dni na wózkach. Przy śmierci tak jest zawsze. Niektórzy przeżywają mocno, inni wcale. Robotę zawsze jednakowo robiliśmy. To nie było tak, że te­ mu lepiej, temu gorzej. Tylko ludzie uważali, że źle, przypuść­ my, jest, a człowiek tak samo robił. Zawsze wykonuje się te sa­ me czynności. Różnica polega na tym, że inaczej są mieszkania ułożone. Czasami trzeba nieboszczyka wkładać na korytarzu, czy nawet, jak panu mówiłem, na klatce schodowej. Inaczej nie wyszłoby się z trumną. Ludziom to się nie podoba. Trudno im wytłumaczyć, że inaczej nie da rady. Czasem, gdy się przenosi, pęknie materiał i nieboszczyk upadnie na podłogę. Nieraz ciężar człowieka w trumnie jest tak duży, piętro wysokie, a trzeba iść bez odpoczynku, bo gdzie odpoczywać tam? Trzeba szybko wy­ chodzić. Mimo to bywało, że nie dało rady wytrzymać. Musieli­ śmy to postawić. Potem nie mogliśmy już trumny podnieść. Pro­ siliśmy ludzi przechodzących, żeby nam pomogli. Z tyłu szła ro­ dzina i patrzyła na nas. Postawić trumnę zdarzyło nam się ze trzy czy cztery razy. Raczej jednak nie mieliśmy specjalnych jakichś skarg, żeby coś źle było. Ludzie pracujący w tym fachu często chorują na korzonki i wszyscy mają ręce pozrywane od noszenia ciężarów. Skrzynkę gdy się niesie, to rzuca się, jak jest ciężka i odpoczywa się, ile się zechce. Tu, z trumną nie można tego zrobić. Jak się stawia trum­ nę w czasie niesienia, to praca jest już niedobra. Nie wiem - czy rodziny zmarłych, których nieśliśmy, nie zdawały sobie sprawy, ile oni ważyli przed śmiercią? A po śmierci tam kilo odejdzie, dwa. I dodać do tego trzeba futerał, który jest pioruńsko ciężki. Byli w tej robocie u nas ludzie uważani za dobrych. Nie mia­ ło się dla nich zupełnie jakiegoś tam specjalnego szacunku czy podziwu. Był taki jeden. Dżinks się nazywał, znaczy takie prze­ zwisko miał. Wszędzie wszedł. Kiedyś miejsca nie było w szo­ ferce, a on jechał pomóc tam gdzieś, to z tymi trupami z tyłu po­ jechał. Wsiadł normalnie i jechał siedząc obok nich. A to wszy­ stko gołe jest. I to jest takie pomieszane - mężczyzna, kobieta wszystko razem. Mają przy rękach numery pozakładane na ta­ kich sprężynkach. Dżinks wszystko zrobił - dlatego był dobry. Przykładem kiepskiego w tej robocie to mogę być ja. Nie mo­ głem czasami zrobić tego, co on. I nie robiłem tego, co on. Cza­ sami zastanawiało mnie, że te zwłoki człowiek jak jakiś materiał przekazywał do przechowalni. Rodzina boi się ubierać zmarłego. Ludzie czują przed tym ja­ kiś strach. Może przez to, że sami będą w takiej sytuacji? Nieraz człowiek pogłaszcze zdechłego kota. Ja, przypuśćmy, jak pies wpadł mi pod samochód, nie bałem się wziąć go na ręce, chociaż sztywniał błyskawicznie. Zaniosłem go na ogródek i zakopałem. 90 Jeszcze posłałem mu w dole wiórami, żeby mu wygodnie było leżeć. A muszę panu powiedzieć, że nieboszczyka nie dotknąłem w życiu! Znaczy ciała nie dotknąłem, ale gdy się pomagało go wsadzić do trumny, to się brało za ubranie. Coś jest takiego w człowieku, że odczuwa jakąś odrazę do tego! Człowiek potra­ fi hodować króle i potem tak normalnie zabijać je tłuczkiem. Bebeszyć je i babrać się w tym smrodzie, krwi. A przy człowieku tego nie zrobi! Chyba dlatego, że to człowiek. Nie? Niedawno zmarł mi wuj. W niedzielę był jego pogrzeb. Tam jakoś w niedzielę chowają. U nas w niedzielę się nie chowa. A gdzieś w takich małych miasteczkach, gdzie psy dupami szczekają, chowa się właśnie w niedzielę. Musiałem jechać, bo on nie miał nikogo. Przeżył synów, córki i żonę. Jak zobaczyłem go w trumnie - wzruszyłem się. Bo to wie pan - rodzina to co in­ nego. Człowiek inaczej do tego podchodzi. Moja żona nie wiedziała, że ja w tej robocie pracuję, chyba ponad miesiąc. Przypadkowo zobaczyła mnie na ulicy, jak nio­ słem trumnę. Potem wypierałem się, że to nie j a byłem, że to ktoś podobny musiał być do mnie. Dziwnie zachowywała się przez pierwsze dni. Później przyzwyczaiła się do tego, ale zno­ wu człowiek zaczął pić za dużo i z tego była niezadowolona. Kto tam wódki nie pije, to otoczenie nie chce go przyjąć. Jakiś jest taki dla tych ludzi jakby inny człowiek. Może charakter tej pracy jest taki, że pije się dla odwagi, żeby nie bać się myślenia 0 tym wszystkim? Nawet grabarz, taki na cmentarzu, jest na okrągło pijany. Pijany jest i ten, co kopie dół, i ten, co ładuje. 1 ci, co tam spuszczają, to rzadko który jest trzeźwy. Nie mówi­ łem nikomu, że tam pracuję, bo byłem pewien, że będą się wy­ śmiewać - trupku, łapiduchu. Potem znajomi się dowiedzieli. Pojechałem na swoją dzielnicę do kościoła. Nazwisko zmarłego nic mi nie mówiło. Wszedłem do kościoła, patrzę, a ja wszyst­ kich znam! Trudno było mi się już wycofać. Podeszliśmy do te­ go katafalka i trumnę na plecy. Nikt nic nie mówił w tym cza­ sie. Dopiero na cmentarzu pytali się, ile czasu już w tej robocie jestem i jak mi się w tym fachu wiedzie. Powiedziałem, że kiep­ sko, bo co się będę chwalił, że bardzo dobrze. Powiedziałem chłopakom, żeby pieniędzy nie przyjmowali od nich. Ja nie wiem, dlaczego ludzie dawali pieniądze. Po prostu dawali tak, jakby nam się należało. Z tymi samymi kumplami woziłem przez cały czas. Do koń­ ca. Jak w rodzinie było. Trzech ich było. Funkcje były podzielo­ ne. Ja przy samochodzie nie robiłem nic. Dosłownie nic. Jak przychodziłem, to wszystko było gotowe. Wóz z garażu był wy­ prowadzony. I tak co dzień było. Wóz musiał być czysty, bo to nie śmieciarka. To jest taka jakaś chwila, że nie mogło się zda­ rzyć tak, żeby było brudno! W tej naszej brygadzie było jak w ro­ dzinie. Wszystko polegało na koleżeństwie. Co trzeba było w do­ mu, czy coś ktoś tam miał - to się poszło i zrobiło. Pomagało. Wszyscy okazywaliśmy sobie jakąś taką serdeczność. Wiedzieli­ śmy, że siedzimy na tym samym stołku. Nie było tego, że tam ta­ ki owaki... czy tam coś takiego... Po robocie czasami łaziłem po lesie. Czasami, jak się jakie­ goś znajomego spotkało, to się szło na piwo. Jedno, drugie i po małym. Wie pan... tak. Towarzystwo było różne. Mówili: ty masz parę złotych, zarabiasz. Ludzie tak jak pijawki przychodzili do mnie. Myśleli, że ja mam majątek. Odpowiadałem: idź do robo­ ty, tam gdzie ja, to będziesz miał też. Mam ochotę, mogę posta­ wić, ale nie muszę. I tak się odpoczywało. Potem to już tak trochę żal było odejść, bo to się człowiek przyzwyczaił i pieniędzy też było po boku. Człowiek żyje, a potem koniec i już, no co! Nikt się przed tym nie zabezpieczy. Przyjdzie dzień, godzina i koniec! Nic z niego nie zostaje, nic - trochę czaszki i kości! Poza tym nic. Czy jest jakieś życie pozagrobowe? Może tam i coś jest. Nawet nie myślę, kiedy to się stanie. Może dziś, może za pięćdziesiąt lat? Ja wiem, co mnie czeka? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a76c2192ee99a47189f03e58da7783c8.pdf ad1846c7ae0ce719c2ef326d0981860b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1115 Title A name given to the resource Badania polsko-macedońskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.135-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strączek, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 TOMASZ STRĄCZEK (Uniwersytet Warszawski) B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE W 1972 r. podjęto w ówczesnej Katedrze Etnografii próbę przeglądu stanu badań i teorii w zakresie etnogenezy, a przede wszystkim etnoge­ nezy Słowian . Badania te, po śmierci K. Moszyńskiego i J. Czekanowskiego, zeszły z pola widzenia etnografów. Powodem, jak ocenia to A. K u ­ trzeba-Pojnarowa , było zawężenie pola badań etnografów do okresu ostatnich 100 lat (tzn. okresu, który obejmują bezpośrednio źródła etno­ graficzne). Nie wchodząc głębiej w przyczyny tego stanu rzeczy trzeba stwierdzić, że był to jednak okres, w którym rozwijały się elementy teorii innego rodzaju (strukturalizm, semiotyka) zapowiadające interesu­ jące wzbogacenie badań nad etnogenezą i zapewniające i m start w innym punkcie niż ten, w którym zakończył badania K. Moszyński. Jak wynika bowiem z dyskusji na konferencji poświęconej pamięci K. Moszyńskiego i J. Obrębskiego , kontynuacja badań zgodnie ze szczegółowymi wskaza­ niami Moszyńskiego mogłaby grozić powtarzaniem wyników przez niego już raz ustalonych. Wspomniane jednakże propozycje teoretyczne w po­ łączeniu z inspiracjami płynącymi z teorii Moszyńskiego mogłyby dać interesujące wyniki. 1 2 3 4 Zgodnie z tymi inspiracjami zdecydowano się na podjęcie prac po­ równawczych uwzględniających materiał dotyczący obszaru Słowiańszczy­ zny południowej oraz północno-wschodniej, w tym zarówno leśnego ob­ szaru północnego jak i południowo-wschodniej, nizinnej części Polski, która zachowała wiele śladów z okresu kontaktów Słowian z innymi 1 - P r a c e w s e k c j i etnogenezy K o m i t e t u S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N , n i e w 1977 г., por. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 61-204. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , O c e n a dorobku i perspektywy „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 18: 1974, z. 2, s. 23-37. ! podsumowa­ etnografii, s K o n f e r e n c j a o r g a n i z o w a n a w d n i a c h 25-27 X 1977 r. p r z e z K o m i t e t S ł o w i a ­ noznawstwa P A N i K a t e d r ę Etnografii U W — materiały publikowane w: „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 61-204. 4 cia Z . S o k o l e w i c z , Teoria do badań etnogenetycznych, kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjś­ „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 83-110. �136 TOMASZ STRĄCZEK ludami na obszarze stepu euroazjatyckiego. Badania obszaru północnegomiały stanowić w stosunku do materiału pozostałego formę kontrolną w podwójnym sensie: 1) elementy najstarsze powinny reprezentować to, co było charakterystyczne dla kultury słowiańskiej leśnej, a nie stepowej (i prawdopodobnie młodszej), 2) można było się spodziewać, że te z naj­ starszych elementów, które występują na północnym wschodzie Polski oraz na Bałkanach, będzie można zaliczyć — zgodnie zresztą z przypu­ szczeniem Moszyńskiego — do zrębu kultury słowiańskiej. Podjęcie badań na terenie Macedonii było nawiązaniem do tradycji badań J. Obrębskiero prowadzonych tam w latach 1932-1933 i wykorzy­ staniem realnych możliwości . Należało z natury rzeczy uwzględnić fakt, że był to obszar, na którym nawarstwiło się szczególnie wiele fal k u l t u ­ rowych. Podjęte prace miały charakter stacjonarny. Prowadzono je w konwencji strukturalno-semiotycznej i t y m samym miały obejmować szeroki teren wykraczając poza jedną, badaną intensywnie wieś. Decyzja o podjęciu badań w jednej wsi i przedstawieniu ich rezultatów na szero­ k i m tle porównawczym, jakie tworzyły źródła publikowane i archiwalne zbierane przy innych okazjach, spowodowana była przekonaniem, że w sytuacji, w której posługujemy się materiałem zbieranym przez róż­ nych badaczy dla różnych celów i przedstawiających duży rozrzut cza­ sowy, a także przestrzenny, konieczne jest ustalenie pewnej ilości punk­ tów stacjonarnych, w których można by ludowe taksonomie sprawdzić w czasie badań pogłębionych, w sytuacjach, w których przedstawienie szerszego kontekstu jest możliwe. s Nie można było kontynuować badań Obrębskiego na Poreczu we wsi Wołcze, gdyż została ona wyludniona. Zdecydowano się na wykorzystanie jego doświadczeń i zaproponowanego przez niego pojęcia wsi jako wspól­ noty obrzędowej w innym terenie. Opracowując plan monografii wsi przyjęto, że wieś jest nie tyle wspólnotą w sensie społecznym, ale że j e j mieszkańcy prezentują syntetyczny system klasyfikacji zjawisk rzeczy­ wistości (taksonomie) i w konsekwencji dzielą podobny obraz świata w i ­ dzianego jako system relacji między jego znakowymi składowymi. Dla­ tego też podjęto tematy dotyczące sposobu organizowania przestrzeni symbolicznej i czasu, które mogły do całościowego ujęcia tego symbo­ licznego świata doprowadzić. Oto one: 1. Sposób zorganizowania przestrzeni wsi (topografia wsi i jej symbo­ lika, dom i zagroda, ich funkcje obrzędowe i ich symbolika, ornament). 2. Rytmika obrzędów przejścia w cyklu życiowym jednostek (uzględnia się tu strój, taniec, wierzenia, gesty etc). 3. Stare formy ustnej twórczości ludowej. 6 e J e d y n e p u b l i k o w a n e m a t e r i a ł y z tego o k r e s u to p o ś m i e r t n i e p r z e z T . O b r ę b s k ą i J . H a l p e r n a a r t y k u ł Obrzędowa struktura dońskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 16: 1972, z. 1, s. 201-213. • O b r ę b s k i , op. cit. opracowany wsi mace­ �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE W badaniach brali udział ze strony polskiej: doc. dr Krzysztof Wro­ cławski, doc. dr Anna Zadrożyńska, dr Anna Kuczyńska-Skrzypek i mgr Tomasz Strączek. W Polsce przedmiotem badań były wsie okolic Cie­ chanowca, w Macedonii — wieś Jablanica leżąca na terenie Debarskiego Drimkolu. Debarski Drimkol swą zachodnią częścią opiera się o wschodnie zbo­ cza pasma grzbietów górskich noszącego również nazwę Jablanica. Gra­ nica regionu biegnie wysokimi szczytami, częściowo pokrywając się z gra­ nicą jugosłowiańsko-albańską. Licznie spływające z gór strumienie wpa­ dają do rzeki Czarny Drim, będącej naturalną granicą Debarskiego D r i m ­ kolu. Czarny Drim jest główną rzeką Drimkolu — płynie głębokim w ą ­ wozem werżniętym w składy wapienne. Grzbiety łańcucha górskiego Ja­ blanica zdecydowanie dominują nad całym regionem. Poszczególne szczy­ ty osiągają wysokość ponad 2000 m n.p.m. Debarski Drimkol ma dobre warunki do hodowli. Hodowla też była głównym zajęciem jego mieszkańców. Przeważały w niej owce. Postę­ pujące z czasem ograniczenie rozmiarów pastwisk, związane z przesu­ nięciami granicznymi oraz rosnące konflikty z ludnością albańską spowo­ dowały zmniejszenie rozmiarów hodowli. I tak w .końcu X V I I I w. zro­ dziła się dotkliwa potrzeba zastąpienia czymś głównego źródła utrzyma­ nia na t y m obszarze. Nie mogło to być rolnictwo. Ziemia orna w Debarskin? Drimkolu to niewiele ponad 12% ogólnej powierzchni, ponad poiowa zaś to tereny jałowe. Kamieniste pola wymagały nieustannego i żmudnego oczyszczania. Jedynym wyjściem z sytuacji było szukanie zarobku poza granicami rodzinnej ziemi. Ten sposób utrzymania później nazwano peczalbą, człowieka zaś na długo opuszczającego swą wieś — peczalbarem. „Nie ma na świecie nic gorszego od peczalby i nikt nie chce być włóczęgą po obczyźnie" — powiedział w latach trzydziestych ma­ cedońskiemu etnografowi Milenkovi Filipovičowi jeden z peczalbarów* W początkowym okresie miejscem peczalby był Egipt, Azja Mniejsza, A l ­ bania, a także Wenecja. Później Serbia, Rumunia, dalej zaś Rosja, Niem­ cy, Austro-Węgry, różne regiony dawnej Turcji, a w ostatnim czasie USA. Dalekie i trwające wiele lat wyjazdy były udziałem zwykle Ma­ cedończyków prawosławnych. Uważano za niegodne, by prawosławny peczalbar wrócił wcześniej niż po kilku latach. Macedończycy wyznania muzułmańskiego jeździli na znacznie krótsze peczalby do krajów s ą ­ siednich. Pod nieobecność mężczyzn ciężar pracy w polu spadał na ko­ biety. W drogę ze wsi udawano się wspólnie, w grupach. Zwykle każda rodzina wysyłała peczalbara — w odprowadzaniu więc uczestniczyła cała wieś. Największe rozszerzenie opisywanej doliny to teren wsi Jablanica. 7 8 7 8 M . S . F i 1 i p o v i ć, Debarski F i 1 i p o v i č, op. cit, s. 37. Drimkol, S k o p j e 1939. �138 TOMASZ STRĄCZEK Wieś leży na zboczu złożonym z k i l k u tarasów, które przechodzą jeden w drugi. Najniższym punktem wsi jest płynący samym dnem lokalnej doliny strumień. Jablanica składa się z ośmiu części oddzielonych od sie­ bie drogami. O wyborze tej, tak usytuowanej wsi zadecydowało, że była to — podobnie jak w przypadku badanej przez Obrębskiego wsi Wołcze — wieś trudno dostępna, izolowana przez elementy krajobrazu od n i ­ zinnej części kraju. Taka izolacja wsi, jak sądzę, ułatwia badanie jej jako wspólnoty światopoglądowej. Do tego dochodzi moment drugi: peczalba. Stałe migracje mężczyzn za chlebem powodowały, że o całości i zwar­ tości wsi nie decydowała jej gospodarka (o czym będzie niżej), ale obrzę­ d y i wierzenia. Domy poszczególnych rodów skupione są w jednym miejscu. Wieś roz­ rzucona jest na znacznej przestrzeni gęsto poprzecinanej biegnącymi w dół głębokimi wąwozami, oddzielającymi od siebie poszczególne grupy do­ mów. Granica między Jablanica a sąsiednimi wsiami biegnie szczytami okalających ją wzniesień. Na obszarze wsi znajduje się siedem cerkwi oraz dwa cmentarze. Dwie cerkwie związane są z całorocznym obrząd­ kiem liturgicznym. W 1930 r. w Jablanicy było 181 domów, W których mieszkało 187 rodzin. Z tego w 27 domach mieszkali muzułmanie, w 1 Cyganie, w pozostałych zaś rodziny wyznania prawosławnego. We­ dług badań poczynionych w 1935 r. ludność autochtoniczna, której ciąg­ łość osadnicza wydaje się być potwierdzona od początków X V w. na t y m terenie, stanowiła około 40% ogólnej liczby mieszkańców wsi. Pozostali to przybysze z północno-zachodniej Hercegowiny, Czarnogóry i. Albanii. Głównym źródłem utrzymania oprócz peczalby jest hodowla. Rolnictwo oparte na prymitywnych systemach nawadniających, wybitnie eksten­ sywne, często nie zaspokaja podstawowych potrzeb mieszkańców wsi. Najczęściej uprawia się kukurydzę i żyto. t W Jablanicy za zezwoleniem władz tureckich powstał rodzaj systemu samorządowego, na czele którego stała rada wiejska zajmująca się orga­ nizowaniem obrony wioski, sądownictwem, a także opieką nad wdowami i sierotami. Interesująca jest świadomość pochodzenia występująca wśród mieszkańców wsi, Przedstawiciele poszczególnych rodów potrafią w y ­ mienić swych przodków do 7-9 pokolenia, zawieranie małżeństw zaś jest niemożliwe między krewnymi do 7 pokolenia. Okres ostatnich dziesiątków lat wiele zmienił w tradycyjnej strukturze wsi, wciąż jednak tradycja odgrywa t u ważną rolę w życiu. Z badań prowadzonych w Jablanicy przedstawię jedynie ich wycinek dotyczący symboliki organizacji przestrzeni wsi oraz otaczającej okolicy. Symbolikę tę odtwarzałem na podstawie opisów znanych jej mieszkań­ com wydarzeń demonologicznych i konsekwencji wynikających z tych wydarzeń. W analizie i interpretacji posługiwałem się pojęciami wypra­ cowanymi przez orientację strukturalno-semiotyczną, przyjmując za punkt wyjścia opozycję binarną „ten świat/„tamten świat", przekładalną w ra- �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE 139 mach języka symbolicznego na inne — takie jak np. swój/obcy czy góra/dół. Wcześniej tego typu badania prowadziłem wielokrotnie w Pol­ sce. Za każdym razem podstawą takich badań była realnie istniejąca przestrzeń fizyczna, w której należało ustalić: po pierwsze, rejestr pa­ miętanych wydarzeń (za Eliadem) typu kratofanicznego i hierofanicznego, po drugie zaś, kierując się t y m i ustaleniami, doprowadzić do uzyska­ nia mapy wsi z wykreślonym terytorium swojskiej ekumeny. Nie wdając się w szczegóły mogę stwierdzić, iż we wszystkich przypadkach wyniki badań polskich mogliśmy opisać posługując się układem horyzontalnym, w którym przestrzeń wsi była swoim, bezpiecznym terytorium. Dalej zaś rozciągał się obszar złowrogi i obcy, pełen wydarzeń budzących strach i niepewność. Tu jednak dwie uwagi. Po pierwsze — w obszarze swoj­ skiej ekumeny notowałem również, niemal każdorazowo, miejsca niebez­ pieczne — takie jak miedze, drogi, płoty, punkty związane z biegiem lokalnych wydarzeń, np. okolice naznaczone piętnem nagłych śmierci i inne. Nie wpływały one jednak na generalny kształt tego obszaru lub może inaczej — były do opanowania przez człowieka dzięki znajomości środków apotropaicznych. Po drugie przedstawiony na wspomnianej ma­ pie rozkład przestrzeni bezpiecznej to nie sytuacja ustalona raz na za­ wsze. Przeciwnie. Jest to stan, który może ulec zmianie w stosunkowo krótkim czasie i który jest wypracowany drogą skomplikowanej często działalności typu apotropaicznego, do czego wrócę niżej. Generalnie w Jablanicy zetknąłem się z sytuacją odmienną niż w Pol­ sce — szczególnie jeżeli chodzi o usytuowanie przestrzeni swojej wzglę­ dem obcej. Nałożenie na mapę wsi przypadków kratofanii i hierofanii dało niewiele. Trudno było dociec jakiejś logiki ich występowania. Po­ jawiały się w miejscach mało oczekiwanych, bez dającej się ustalić przy­ czyny. Dodatkowo ogromna przestrzeń samej Jablanicy bardzo utrudnia­ ła orientację w terenie. Dopiero nałożenie na precyzyjnie sporządzoną mapę wydarzeń kratofanicznych i hierofanicznych układu poziomic do­ prowadziło do poczynienia w moim pojęciu interesującego spostrzeżenia. Otóż w obrębie granic wsi zarysował się obszar swojskiej ekumeny poprzetykany sferami anekumeny. Tak więc, posługując się pojęciami i n ­ terpretacyjnymi, „zaświatowe" były również wąwozy, niezmiernie lianie występujące we wsi, jak i obszary wyżej położone — zdecydowanie jed­ nak mieszczące się w jej granicach. Potwierdziły to nie tylko notowane przypadki kratofamii i hierofanii, czy błądzenia, ale np. postępowanie po śmierci członka rodziny, kiedy — jeszcze do niedawna — wrzucano do najbliższego wąwozu lub zakopywano przy cerkwi łóżko, na którym zmarły leżał. Tereny położone poza granicami wsi posiadają słabe za­ barwienie demonologiczne w relacjach informatorów. Wyjątkiem są tu opowiadania o wychodzeniu na peczalbą czy jechaniu na targ. Pojawia się w nich silny element profilaktyki apotropaicznej. Nie chcę jeszcze tłumaczyć zaobserwowanych różnic występujących między badanymi �140 TOMASZ STRĄCZEK wsiami. Być może nie mają one znaczenia przy odtwarzaniu podstawo­ wych zasad konstruowania modelu przestrzeni symbolicznej. Zasługują jednakże na uwagę. Nie sposób mówić o organizacji przestrzeni symbolicznej bez poru­ szenia problemu działań apotropaicznych. Dowodnym tego przykładem jest mimowolne jakby pojawienie się ich już w tekście. Wspomniałem, iż każdorazowo opisywany kartograficznie lub w jakikolwiek inny spo­ sób stan nie jest czymś funkcjonującym raz na zawsze w niezmienio­ nym kształcie w świadomości informatorów badanych wsi. Swojska ekumena wymaga nieustannej działalności apotropaicznej przedsiębranej nie­ mal przez całą społeczność wsi, jak i praktykowanej indywidualnie, no­ szącej charakter profilaktyki, a w związku z t y m realizowanej w okre­ ślonych momentach roku w t y m samym czasie, jak i okazjonalnej o cha­ rakterze interwencyjnym, przedsiębranej nagle w wyniku niespodzie­ wanie zaistniałego zagrożenia. W czasie badań w Jablanicy szczególną uwagę poświęciłem w y s t ę p u ­ jącym tam działaniom apotropaicznym. Są to: a) działania mające na celu integrację z sacrum w ogóle, proponuję nazwać je t u mimikrą, jako że polegają one na uniknięciu niebezpiecz­ nych konsekwencji zetknięcia się ze sferą zaświatów poprzez częściowe/ przyjęcie atrybutów tej sfery; b) działania znakiem przeciwnym, tzn. sacrum-f7na sacrum—; c) działania elementami życia. Podkreślmy, że w przypadku działań a i b mamy do czynienia z sub­ stancjami porządku sakralnego (zaświatowego) w ogóle. Zobaczmy jak to wygląda na przykładach. Przyjrzyjmy się działaniom typu a ( m i m i ­ krą). Wybierając się na grzyby należy mieć skarpetę lub koszulę od­ wrócone na lewą stronę (lewa/prawa — ,,ten świat/,,tamten świat"). T y ­ pową mimikrą jest żałoba po zmarłym. Działania tego typu mają na celu integrację z atakującym lub niebezpiecznym obiektem w celu uniknięcia ujemnych konsekwencji tego ataku. Działania typu b (oddziaływanie sacrum-\-) tworzą chyba najliczniej­ szą grupę. Będzie to żegnanie się i wymawianie imion boskich, kropie­ nie święconą wodą, wieszanie ikon etc. Działania te zaświatowe w swoim, charakterze, muszą być wykonywane ostrożnie — głównie ze względu na sakralne akcesoria, bez których byłyby nieskuteczne. I tak poświęcone jajka można zobaczyć dopiero, gdy zje się coś rano — nie na czczo! Ł a ­ dunek święconego jajka (sacrum-^) mógłby okazać się zgubny w przy­ padku zetknięcia się z nim człowieka, który jeszcze tego dnia nie jadł. Pojawia się t u bowiem niebezpieczna kumulacja dwóch typowo zaświa­ towych, lewych członów opozycji binarnych: sacrum/projanum, jedze­ nie/post, na czczo. Woda przynoszona raz w roku spod cerkwi nie powin­ na się znajdować w sypialni młodych. Zetknięcie się seksu (życie!) z przed­ miotem sakralnym grozi niebezpieczństwem mieszkańcom domu. Podob- �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE 141 nie młodzi nigdy nie śpią w pomieszczeniu, w którym znajdują się ikony. Niewiele mniej liczne są działania typu с (posługiwanie się przed­ miotami symbolizującymi życie). Są to niemal wszystkie praktyki z uży­ ciem zielonych gałęzi, siekiery, pieniędzy oraz ognia. Bardzo- ciekawym apotropaionem tego typu jest zsiadłe mleko — dotąd mało znane i mniej badane — związane z życiem przez swą siłę fermentacyjną. Badania w Jablanicy wykazały, iż działania apotropaiczne występują w blokach, co znacznie słabiej widoczne jest w Polsce. Dalej, szczegól­ nie w zakresie profilaktyki apotropaicznej, niemal w każdym bloku poja­ wia się połączenie sacrum-)- i elementu życia w różnych zresztą posta­ ciach i różnej kolejności. Sacrum-)- w porę zastosowane skutecznie znosi działanie sacrum — , samo w sobie jest jednak również niebez­ pieczne. Całkowite bezpieczeństwo dopiero przynosi działanie elementem życia. I jeszcze jedna sprawa. Człowiek, udając się na peczalbę, przechodzi opuszczając dom staranne przygotowanie w zakresie profilaktyki apotropaicznej. Otrzymuje pieniądze, których mu nie wolno wydać, prze­ wraca lewą nową stągwie napełnione wodą zaraz po przekroczeniu progu etc. Gdy udając się przez wieś zobaczy kobietę z pustymi stągwiami (żeń­ skie/męskie, puste/pełne) lub kobietę idącą „na stronę", wraca. Dlaczego? Kobieta z pustymi stągwiami obniżyłaby, jak mi się wydaje, jego „po­ tencjał życia" — tak starannie dostosowany do panujących na peczalbie warunków anekumeny. Zobaczenie natomiast kobiety idącej „na stronę" jest sytuacją odwrotną. Podnosi ów potencjał poza dopuszczalną granicę zakreśloną wymogami mimikry — wszak wszelkie wydzieliny ludzkiego ciała noszą w sobie zintensyfikowany ładunek życia. Udaniu się więc peczalbara jakby w „tamten świat" musi towarzyszyć starannie przy­ swojony potencjał ogólny, zapewniający bezpieczeństwo w jego obrębie. W materiale polskim dotyczącym analogicznego problemu (np. wyprawa na targ) znajdujemy jedynie zalecenie powrotu w przypadku zobaczenia kobiety idącej z pustymi wiadrami czy innych znaków o podobnym cha­ rakterze. Natomiast cały kompleks apotropaiki indywidualnej typu pro­ filaktycznego jest u nas słabo widoczny. Przedstawienie powyższych wyników badań, z konieczności potrak­ towane skrótowo i fragmentarycznie, miało na celu jedynie zasygnalizo­ wanie czytelnikom zasługujących na baczniejszą uwagę informacji doty­ czących sposobu organizacji przestrzeni symbolicznej. Badania były pro­ wadzone w latach 1980-1981. Wykorzystanie tych materiałów dla dal­ szych studiów porównawczych kultury tradycyjnej wsi macedońskiej i wsi Polski północno-wschodniej oraz dla wynikających ze studiów roz­ ważań na tematy etnogenetyczne będzie miało miejsce po udostępnieniu rezultatów innych równolegle prowadzonych na tych terenach poszuki­ wań badawczych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52a0af8ebb3438086eecb3d44471ddaf.pdf f86d17630aeb025c25c7ed5dc955dec4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5416 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Strzelecki, Jan (1919–1988) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5034 Title A name given to the resource Z zapisków, notesów, listów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.177-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strzelecki,Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Moskwa 1 Rozmowy w Arctic ..Ugolline Rezydencja ubogoszlachecka, przed nią, na ławecz­ kach rozsiadli i wypoczywający górnicy z Barentsburga, oczekujący tu na załatwienie różnych swoich spraw przed powrotem na Daleką Północ. Pokój Gusiewa przytulny, najzupełniej nie "Dyrektorski", stara głębo­ ka kanapa, mebelki odziedziczone po babuszce, fotografie osady górniczej nad fiordem, oprawne w domowe ramki. Ale człowiek rozmawiający z nami to człowiek miękki, rozprężony, życzliwy; sprawuje władzę nieograniczoną niemal- z naszego punktu widzenia - nad Republiką Barentsburską i jej murmańskim przyczół­ kiem. Od jego postawy zależy powodzenie naszej wyprawy. Jej główny plan - trawers zachodniego Spitsbergenu- wspiera się na założeniu, że możliwe będzie zorganizowanie transportu ludzi i rzeczy z Barentsburga na północno-zachodni kraniec wyspy. Gusiew przypatruje się nam życzliwie. Tłumaczy, że chce nam pomóc, ale dotychczas nie wiedział jak. Teraz zaczyna mu się wszystko rysować jaśniej. Dokonuje głośnego przeglądu swego kopalnianego dobytku. Statkiem mógłby nas zawieźć na cypel, jeśli nie zrobią tego Norwegowie; helikopter mógłby nas zabrać z powrotem przez fiord, gdy znajdziemy się już na południowym cyplu. Mówi wolno, łagodnie, wyraźnie cieszy się bogactwem środków, które mógłby uruchomić. Jego przyjazna potęga rozstrzyga o sprawie. Bylebyśmy dojechali do Murmańska i weszli w jej krąg- wszystko będzie możliwe. Burza i po burzy, czyli Murmańsk zakryty i odkryty Na Wnukowo przyjeżdżamy po jeździe na światłach przez całą Moskwę. Przypominało to przejazd szerokim kanionem z poprzecznymi prześwitami. Brzegi kanionu wysokie i równe wystrzeliwują od czasu do czasu wieża­ mi wysokościowców typu Empire staliniene, wobec których potęgi i rogatej rozłożystości mijane od czasu do czasu cerkiewki stają się niepomiernie małe i wylęknio­ ne. Mimo swej nieparzystości i znaczącego braku proporcji pamiątki na lotnisku częściej, o wiele częściej, zdobione są motywem cerkiewki niż niebo szturmowca. Cerkiewki i sceny z ludowych baśni - wydaje się, że te oba elementy zlały się z sobą w jakąś całość baśnio­ wej tradycji, będącej tutaj istotnym, żywym składni­ kiem poczucia historycznej tożsamości. Lot do Murmańska Opalone kobiety, marynarze, inżynierowie. Lot nad krajem wypełnionym rozmokłymi lasami. Linia słońca znaczona nieustannie przerywanym odbły- JAN STRZELECKI Z zapisków, notesów, listów skiem w lustrach leśnych wód. Bezbrzeżne Polesie jeziorka, rozlewiska, młaki, rzeki- aż prawie do Murmańska, przed którym schodzimy nisko nad tundrę, pagórzastą, zieleniejącą brzozami i bielejącą śniegiem. Powietrze urzekająco przejrzyste, zieleń i niebieskość krajobrazu w mocnym słońcu polarnym. Czeka nas przedstawiciel Arctic-Ugol z autobusikiem zabierają­ cym nas do Murmańska. Przyjeżdżali już raz na moskiewski wcześniejszy samolot - przyjechali teraz po raz drugi. Towarzysz Jugin z AU sprawia wrażenie wysłanni­ ka wielkiego majątku zapraszającego nas w gościnę. Jest w nim coś z wiejskiej gościnności. Polarnikiem jest już od dwudziestu jeden lat. Kilkadziesiąt kilometrów dzieli nas jeszcze od Murmańska. Pasek lotniska wynaleziono z trudem wśród falistej tundry. Wąską drogą, wijącą się wśród jeziorek i wzgórz, jedziemy do miasta. Niedaleko od skrzyżowa­ nia szos, od zachodu, dobija droga do Szwecji i Norwegii - znak niemieckiej fali z lat wojny, która tutaj się­ gnęła najdalej. Miasto rozciągnięte nad brzegiem długiej, wąskiej zatoki, nad fiordem, pełne szeregów nowych domów uparcie jednostajnych, zróżnicowanych nieco kolorem. Ponad trzysta tysięcy marynarzy, portowców, wojskowych. Stajemy w hoteliku Inturista, w którym większość recepcyjnych obowiązków pełnią miłe "ciocie". Z dala od turystycznych tłumów z zachodniego świata nie ulega się tu modzie na młode dziewczyny. "Ciocia" jest dużo właściwszą postacią na radzieckiej północy - co ma swoisty wdzięk i urok niepodległości wobec światowych obłędów. Poza tym, jak się może zdawać, warstwa ochronna dodatkowego ciała ma swój poważny walor w tym obszarze. Hotel dorównuje "ciociom" w obojętności wobec zachodnich mód natarczywej nowoczesności: kanapki, fotele, kwiatki i malowanie ścian jest domowe w takim samym sensie, jak domowe są skojarzenia wywoływane przez pojęcie "cioci". Żadnych nowoczesno-plastikowo-kolorystycznych szaleństw, żadnych uległości wobec prestiżu Zachodu, żadnej czołobitności, żadnego współzawodnictwa. �Restauracyjka Siewier przy hotelu. Duży ład w obsłudze, posłuszeństwo gości wobec kelnerek, które nie posadzą nikogo, nie wysprzątawszy stołu po poprzednikach. Przybywamy o północy, ale jeszcze, jako goście dość specjalni, coś dostajemy, a Jurij z Odessy, miły, samotny i lekko zawiany inżynier, opowiada coś z sympatią o Polsce i stawia nam karafkę wódki. Jego flama, Wala, podaje ją z pewnym ociąganiem, ale w końcu pijemy, wymieniamy adresy i zapraszamy Jurija do odwiedzenia nas - jak tylko będzie mógł. Niedługo ma być służbowo w Gdańsku. Na statku Dnieprodzierżyńsk mamy być o szóstej. Przedtem Arctic-Ugol podstawi nam autobus, który zawiezie nas do samego portu, na nabrzeże węglowe. Nabrzeże to jest obszarem operacji naszej wspaniałej firmy. Czujemy się tu pod jej opieką. Jesteśmy jej partnerami. Arctic, uznając nasze racje, wyprawia nas wszystkich razem, a nie w dwu rzutach, jak to było w pierwszym projekcie. Nie jesteśmy żadnymi normalnymi turystami z zagranicy, którym trzeba zapewnić komfort za odpowiednią opłatę. Arctic pomieści nas w kajutach załogi i cenę skalkuluje bardzo nisko. Spod opieki "cioć" wchodzimy w zakres opieki wujaszka. Wujaszkawaty Jugin odwozi nas do burty i jego obecność czyni wszystko łatwym ... Wejście do Barentsburga Patrząc nie ku kopalni, lecz na przeciwną stronę wąskiego fiordu, widzi się obraz podobny do widoku znad Wielkiego Stawu ku Liptowskim Murom. * Wychodzimy w końcu Ewenkiem o 9 wieczorem. Jest to mały holownik budowany w Finlandii, mocny i wygodny. Buja solidnie. Za Greenfiordem wypływa­ my na Istfiord. Fala długa, pełno mew i alek. Krajobraz wspaniały, góry z dwu stron, mocniejsze w granacie i bieli niż wczoraj w łagodnym słońcu. Trochę mży, nad oceanem ciemne chmury przydające powagi całemu obrazowi. Musimy wyjść na pełne morze, aby opłynąć Prins Karls Forland - długą wyspę ciągnącą się ku półno­ cy wzdłuż zachodnich brzegów Oscar II Land. Wyspa o szczytach wysokości do 1100 metrów spada w ocean żlebami i filarami zmurszałej skały. Fenomen schodzących w morze lodowców zacznie się dla nas dopiero wyżej - w Kong i Krossfiordzie. W ten drugi wchodzimy z zamiarem założenia stacji żywno­ ściowej . Po prawej stronie spadają w morze- a raczej spływają - szerokie stoki lodów, załamując się nad morzem błękitną barierą. W głębi odnogi zwanej MoHerfiordem błękit staje się farbkowy i cieniowany, odbijając zarówno od stalowej szarości morza, jak i od skał i śniegu. Wchodzimy w Liliehohfiorden. Coraz więcej w nim kry. * Skrót listu 16 XI 58 Berkeley Piszę zaraz po otrzymaniu Twojego listu, który zapo powrocie z wielkiej dwudniowej wyprawy w góry, doliny i wzgórza północnej Kalifornii. Wyprawa była bardzo piękna. Odbyłem ją w aucie pewnego miłego Szwajcara, wraz z drugim miłym Szwajcarem i jednym z naszych matematyków, którzy mogliby tu założyć polsko-kalifornijską odmianę warszawskiej szkoły matematycznej i filię Klubu Wysokogórskiego. Jest ich tu czterech z profesorem Mostowskim, którego, tak jak i mnie, zjada tęsknica. Więc, żeby się pocieszyć, pojechaliśmy w piątek wieczorem w ciemną nockę ku dalekiemu, jak mniej więcej Kraków od Warszawy, wygasłemu wulkanowi. Wulkan wysoki na 3 tysiące metrów, widny jak śnieżny trójkąt nad pasmem wysokich zalesionych wzgórz, nazywa się Mount Lassen. Jest oswojony jak Babia Góra. Ostatni raz dmuchnął troszeczkę w 1916 roku i od tego czasu dał sobie założyć obrożę narodowego parku i przyjmuje turystów... Nocą łatwo tu jeździć, bo mały ruch na wielkich, sześcio- lub czteropasmowych szosach... Wszystkie skrzyżowania i rozgałęzienia oznaczone świetlną sygnalizacją - skrzyżowania mrugają automatycznie zielonym lub czerwonym okiem, niekiedy mrugną żół­ tym, rozgałęzienia, mosty, zakręty jarzą się i rozbłysku­ ją w światłach jadącego wozu. Ta nocna jazda po prawie pustej drodze, na której grają sygnały, jarzą się zawsze gotowe stacje benzynowe, migają reklamy moteli i stoiska used cars - to robi wrażenie, rzadkie jak dla członka narodu kawalerzystów. Wybacz te prowincjonalne spostrzeżenia, ale tu nawet w nocy nie sposób zapomnieć, że Ameryka zaludniona jest głównie przez auta. Człowiek bez auta jest bezradny, opuszczony, zagubiony. Jeśli nieco poza miastem ośmieli się iść piechotą, wszyscy się za nim oglądają a przejeżdżające w rodzinnych, długich jak krokodyle autach dzieci pokazują go sobie palcami, cieszą się, że będą miały co opowiadać w szkole: widziały chodzącego człowieka, kiedy teraz nie ma już ludzi, są tylko auto-ludzie. Ludzie istnieli dawniej, przed erą Wielkiej Czwórki, której powstanie zmieniło naturę człowieka - wyrosły mu cztery koła, a właściwie pięć, wliczając kierownicę . Odtąd wszystko służy auto-ludziom, a człowiek robi wrażenie zbiega z indiańskie­ go rezerwatu, po którego niedługo nadjedzie, bucząc głośno, auto-policjant i odwiezie go tam, gdzie przebywać powinien: w strzeżonych, ogrodzonych parkach, razem z sarnami, sekwojami i Indianami, jako pewna odmiana, wczesna i zanikająca. Jechaliśmy w górę rozległej, nawodnionej kanałami doliny rzeki Sakramento, głównej rzeki północnej Kalifornii. Nie większa od Pilicy tylko mniej senna i zebra- 178 stałem �Jan Strzelecki • Z ZAPISKÓW, NOTESÓW, LISTÓW na w sobie a nie zagubiona w meandrach. Ujęta w wysokie tamy, silna nawet teraz, po półrocznej suszy. Taki mały, wygładzony Nil. Żyzny. Wszystko nam się odsło­ niło raniutko, gdyśmy się wygrzebywali z namiotu rozstawionego nad brzegiem przydrożnego ścierniska. Piękna steinbeckowska dolina - pomyślałem, patrząc wokół przez oczyszczone przymrozkiem poranne powietrze na dwa piękne pasma ciągnące się z północy na południe, przyprószone śniegiem, pokryte w niższych partiach nalotem ciemnozielonych drzewo-krzewów. Peak Lassen widać było nad powoli wzbierającymi wzgórzami, jak różowawy rąb nad dalekim horyzontem. Po drugiej stronie doliny siwe, łagodne wierzchołki, a raczej garby Cast Range, za którymi chowa się Pacyfik. Ruszyliśmy, po kubku mleka z płatkami, ku Peak Las sen. Droga pochyłą wyżyną, przeciętą czasami skalistymi jarami. Sucha, szaro-rudawa trawa, niskie, krzaczaste drzewka. Pustka kilometrami. Czasami jakieś ranczo. Czasami ślad porzuconej siedziby. Poza tym pustka, jaką trudno spotkać w Europie ... Tutaj pełno półstepo­ wej, półgórskiej dziewiczości. Człowiek jest tu istotą przechodnią, a raczej przejeżdżającą. I my przyjechaliśmy przez zaśnieżone już lasy Peak Lassen. W górze dużo śniegu i nieprzetarta droga, więc zjechaliśmy ku dolinie i na ostatnich, łagodnych już piętrach wzgórz, podobnych nieco do regli, tylko nie tak pięknie porośnię­ tych, rozbiliśmy obóz, paląc wielkie indiańskie ognisko. Taka noc przy ogniu i księżycu, w dalekim, nieznanym kraju, jest czymś tak pięknie pierwotnym, że rozumienie duszy dawnych, koczowniczych kultur zdaje się tak proste, jak sięgnięcie ręką poza krąg światła. Historia wydaje się czymś cienkim, współczesność czymś pozornym, co zgasło razem z dniem. Jesteś sam wobec ognia, w nocy - i określić cię może tylko to, co kochasz i czemu jesteś wiemy. Blisko jest z takiej nocy do starodawnych spraw mistyki i plemienności, blisko tak bardzo, że czujesz to za plecami, jak cień odsuwany poza krąg ogniska, ale czekający na swój czas i swoją godzinę. Oglądam rano, na czym stanąłem wieczorem i boję się, że to brzmi nieco zbyt tajemniczo, zbyt literacko. Takeśmy się odzwyczaili, żyjąc w środku miast i otoczeni znanymi rzeczami i ludźmi, od takich nocy w nieznanym ... Mistyka - to słowo wywołuje skojarzenia niezbyt łaskawe zarówno wśród logików, jak i wśród marksistów, a to są na ogół dwa intelektualne środowiska, w których obracam się najczęściej. Ale Ty to zrozumiesz- to nie oznacza bynajmniej czegoś leżą­ cego poza kręgiem umysłowej rzetelności, czegoś, czemu ulega człowiek zmęczony trudną jasnością, odrzucający trudną dyscyplinę lub pragnący zanurzyć się w podejrzanego pochodzenia przeżycie - to oznacza po prostu ciche i uparte odczucie, że jest w świecie jakaś struna nieobojętna miłości, struna, która brzmi smutno, gdy jesteśmy puści, struna, która brzmi jasno, gdy zapuszczamy korzenie. Tego się nie da udowodnić, to jest poza dowodem, ale nie jest poza poezją, mocną dobrą poezją, która sprzyja życiu i która nie jest tylko poezją kontemplacji, ale jest poezją działania, choćby działaniem tym było mycie podłogi, gdy jesteś zmęczona. Ogromnie trudno pisać o takich sprawach, bo cią­ gle napotyka się bardzo zużyte, bardzo mocne słowa, a poza tym czuje się człowiek, jakby przystępował z tę­ pą siekierą do cięcia drogi w ogromnym, bujnym lesie. Więc to zostawiam, ale taka noc jest to noc przyjazna najlepszym sprawom świata i nie przeczy dniowi, ale go uzupełnia. Szwajcarzy pletli przy ognisku o Ameryce. To nie znaczy, że mówili od rzeczy. Naśladowali głosy radiowych reklam wychwalających wszystko, co się da, opowiadali, jak matrony tutejsze reagowały na wypuszczenie sputnika, uważając to za narodowy szoking. Ot i tak sobie gadali o różnych rzeczach. A następnego dnia widzieliśmy wiele piękności i dzielnie zdobywaliśmy Peak Lassen, ale o tym już Wam później napiszę ... Całuję Was bardzo Janek Przypisy 1 Zapis pochodzi z notatek zrobionych w drodze na wyprawę polarną na Spitsbergen. Wyruszyła ona z Polski w lipcu 1973 roku, z okazji Międzynarodowego Roku Kopernikańskiego. Założeniem jej było dokonanie trawersu wyspy z zachodu na wschód i wejście na znajdujący się tam szczyt Kopernika. Droga wiodła przez Moskwę i Murmańsk do Barentsburga, leżącego przy zachodnim brzegu Spitsbergenu. Zaraz po powrocie ze Spitsbergenu Jan Strzelecki opublikował w "Literaturze" obszerne cztery artykuły-wspomnienia z przebiegu wyprawy. (Ukazały się już w sierpniu i na początku września). Radio zaś rozpoczęło w grudniu nadawanie 10-ciu audycji o Kopernikańskiej wyprawie, które miały formę rozmów z uczestnikami wyprawy. W wyprawie Spitsbergeńskiej brali również udział przedstawiciele Kościoła, których zadaniem głównym było odprawienie mszy na szczycie Kopernika. Tymi przedstawicielami Kościoła byli: ks. Andrzej Woźnicki profesor filozofii na Unniwersytecie w San Franciska i ks. Władysław Dobroć duszpasterz ze Szczecina. Na zakoń­ czenie wyprawy ks. Dobroć ofiarował Janowi Strzeleckiemu swój egzemplarz pisma Świętego Nowego Testamentu opatrzony następują­ cą dedykacją: "Coście uczynili jednemu z tych braci moich najmniejszych uczynili" Niech słowa te będą nagrodą za Twój miły uśmiech, serdeczne słowo, bratnią dłoń zawsze gotową do pomocy w czasie tych pięk­ nych dni spędzonych wspólnie na Spitsbergrnie. Murmańsk 73, Władek mnieście 1'7() � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b8a418442a1b57a19d06e85151cb5ec.pdf 351ce1d6fbd4d0007634e989c4ed3484 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5452 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource tradycja Cieszyn - święta lokalne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5069 Title A name given to the resource Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Śląskim Cieszynie / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego s.66-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Studnicki, Grzegorz Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grzegorz Studnicki Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Muzeum Śląska Cieszyńskiego Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie Współcześnie lokalne święta są formą spędzania czasu, które łączą w sobie wymiar ludyczny z wymiarem edukacyjnym, zabawę z praktykami, które kojarzyć się mogą z manifestowaniem swojej tożsamości, promocją, kreowaniem wizerunku miejscowości, wyobrażeń na temat jej przeszłości z tym, co kojarzy się z pryncypiami społeczeństwa obywatelskiego. W tekście pragnę zwrócić uwagę na trzy imprezy organizowane w obrębie przedzielonej polsko-czeską granicą państwową przestrzeni miejskiej Cieszyna i Czeskiego Cieszyna: „Święto Trzech Braci” („Svátek Tří Bratří”), „Skarby z Cieszyńskiej Trówły” [dalej – SzCT] oraz „Noc w Muzeum”, a dokładniej „Cieszyńska Noc Muzeów”. Oczywiście wymienione inicjatywy nie stanowią jedynych działań o charakterze kulturalnym, ale wydają się być w przestrzeni społecznej miast jednymi z najbardziej widocznych. Tym, co łączy wyżej wymienione imprezy, jest to, że w ich obrębie można odnaleźć odwołania do lokalnej historii, tradycji, wyobrażeń o przeszłości – dotyczy to zarówno samych nazw, ale także podejmowanych w trakcie ich trwania praktyk, są związane ze sferą czasu wolnego, łączą w sobie elementy ludyczne, edukacyjne, integrujące, są otwarte dla wszystkich potencjalnych uczestników, mają charakter święta lokalnego, odbywają się po obu stronach granicy itd. W ich obrębie, obok elementów kojarzonych z kulturą popularną bądź masową, obserwator może dostrzec liczne odwołania do tradycji lub dziedzictwa kulturowego regionu czy miejscowości, które można rozpatrywać w kategoriach zasobów kulturowych mieszkańców służących im zarówno do symbolicznego zamanifestowania władzy sprawowanej nad określoną przestrzenią, jak i zaktywizowania aktorów społecznych do przyjęcia odpowiedzialnej postawy za własne otocznie (społeczne, kulturowe), ich integrację, ale także traktujących elementy własnej przeszłości jako formę atrakcyjnego towaru. �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 67 Święto Trzech Braci [dalej ŚTB], to coroczna trzydniowa impreza, która odbywa się od 1991 roku w trzeci weekend czerwca. Jej organizatorami są urzędy miejskie po obu stronach granicy wraz z podległymi im instytucjami kulturalnymi takimi jak: Cieszyński Ośrodek Kultury „Dom Narodowy” oraz Kulturní a společenské středisko „Střelnice” z Czeskiego Cieszyna. Do organizacji włączają się także i takie instytucje jak: Muzeum Śląska Cieszyńskiego, Muzeum Těšínska, Biblioteka Miejska w Cieszynie, Śląski Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości oraz inne lokalne – polskie i czeskie – instytucje sportowe, edukacyjne, społeczne, stowarzyszenia, firmy itd. Sama nazwa odwołuje się do legendy o założeniu miasta Cieszyna w 810 roku przez Leszka, Cieszka i Bolka – trzech synów polskiego króla Leszka III (w Cieszynie znajduje się także tzw. Studnia Trzech Braci)1. Impreza ma charakter trzydniowego festynu, w ramach którego, na płytach rynku po obu stronach Olzy lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie odbywają się równolegle liczne imprezy w postaci występów zespołów regionalnych, kabaretów, lokalnych zespołów muzycznych (np. orkiestr dętych), tanecznych czy polskich i czeskich gwiazd popkultury. Wszystko to spowite dymem i zapachami unoszącymi się znad grillowanych kiełbas, kurczaków, kaszanek, karczków, smażonych placków, frytek, podawanych bigosów itd. oraz w otoczeniu straganów oferujących obok piwa, kebabów, kołaczy, słodyczy przedmioty kojarzące się z jarmarkiem lub odpustem: kolorowe dmuchane balony, świecące lampki, t-shirty, ale także przedmioty, które przywołują wyobrażenia związane ze sklepami pamiątkowymi czy Cepelią. „Świętu Trzech Braci” towarzyszą liczne imprezy, zarówno te o charakterze kulturalnym (wystawy w muzeach, bibliotekach), jak i edukacyjnym (konkursy dla dzieci, warsztaty) czy sportowym. Mimo, że są one raczej tłem do tego, co ma miejsce na płycie rynku w Czeskim Cieszynie i Cieszynie, to w tych cząstkowych imprezach poprzez prezentację twórczości, dorobku, artefaktów kultury najczęściej pojawiają się nawiązania do przeszłości, historii, specyfiki, tradycji przestrzeni miejskiej oraz akcentuje się lokalny wymiar kultury. Niewątpliwie jest to impreza, której organizatorzy stawiają sobie za cel stworzenie nowej jakości społecznej, na bazie której w bliskiej lub dalszej perspektywie czasowej mieszkańcy miasta, ale także regionu, zdolni będą współpracować bez względu na różnice narodowe i deklarowane tożsamości. Oficjalne i uroczyste rozpoczęcie ŚTB ma miejsce w piątek, najczęściej o godz. 17.00. Sprowadza się ono do pochodu, który najczęściej przemieszcza się z cieszyńskiego rynku ulicą Głęboką (główną, reprezentacyjną ulicą starówki) do Mostu Przyjaźni, gdzie następuje spotkanie władz i mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna przy liczącej 30 metrów roladzie lub „cieszyńskim” strudlu. Wśród uczestników pochodu wyróżniają się trzy postacie na koniach ubrane tak, że budzą skojarzenie ze średniowiecznymi rycerzami – symbolizują oni legendarnych Leszka, Cieszka i Bolka (czasem towarzyszą im i inne osoby nawiązujące swym ubiorem do epoki średnio1 O pochodzeniu Legendy o Trzech Braciach oraz związanej z tą opowieścią nazwie studni pisze Janusz Spyra (on sam był jednym z pomysłodawców użycia określenia „Święto Trzech Braci” na trzydniowy festyn miejski w Cieszynie i Czeskim Cieszynie – G.S.) por. Tegoż: Od Tilischa do Kaufmana i Gajdzicy. Świadomość historyczna na Śląsku Cieszyńskim w epoce przednowoczesnej. W: Kronikarz a historyk. Atuty i słabości regionalnej historiografii. Red. J. Spyra. Cieszyn 2007, s. 134-137; Tegoż: Studnia Trzech Braci, „Kalendarz Cieszyński 2010”, Cieszyn 2009, s. 36-42; źródło: http://www.cieszyn.pl/?p=categoriesShow&iCategory=138. �68 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví wiecza), osoby ubrane w ludowe stroje cieszyńskie (wałaskie) niosące flagę miasta Cieszyna oraz członkowie Bractwa Kurkowego ubrani w niebieskie mundury, które krojem i kolorem nawiązują do założonego w Cieszynie w 1795 roku Towarzystwa Strzeleckiego. Członkowie bractwa salwą armatnią, w symboliczny sposób rozpoczynają święto. Z perspektyw prowadzonych rozważań dotyczących prezentacji tradycji, dziedzictwa kulturowego lub projekcji pewnych „obszarów przeszłości” (zarówno tych, które mają odniesienie do wydarzeń mających miejsce faktycznie lub wyimaginowanych) w przestrzeni publicznej podczas lokalnych świąt, pochód rozpoczynający Święto Trzech Braci akumuluje w sobie znaczną ilość znaków, symboli lokalności i regionu, które można m.in. odebrać jako manifestację tożsamości jego mieszkańców. Strój regionalny, mundury bractwa strzeleckiego, rekonstrukcja fikcyjnego wydarzenia usytuowanego w wiekach średnich, burmistrzowie, insygnia władzy odsyłają do określonej przestrzeni fizycznej, która na skutek działań aktorów społecznych oraz ich świadomości więzi między pokoleniami zyskuje wymiar kulturowy oraz odpowiednią, pozytywną waloryzację. Wszystko to ma symbolizować społeczność lokalną, jej przeszłość, tradycję, a więc staje się znakiem tej społeczności. Podobną sytuację można odnaleźć przyglądając się m.in. takim imprezom jak Cieszyński przekładaniec, czyli co z tą tradycją (od 2008 roku była częścią ŚTB i SzCT) czy Dzień Tradycji i Stroju Regionalnego. Pierwsza z imprez, przeznaczona dla dzieci, ma miejsce w Parku Pokoju i na dziedzińcu cieszyńskiego Muzeum. Jej organizatorzy (Zespoł Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej im. Janiny Marcinkowej, Muzeum Śląska Cieszyńskiego oraz COK „Dom Narodowy”) dbają, aby podczas prezentacji informacji o stroju cieszyńskim, samego stroju, pokazu „czepienia” oraz obróbki wełny (czesanie, przędzenie), dzieci malowały lub rysowały prezentowany i omawiany ubiór. Wszystko to dzieje się przy akompaniamencie muzyki ludowej (regionalnej) a one same starają się go namalować lub narysować. Druga z imprez – organizowana od 2007 roku przez jedno z kół Macierzy Ziemi Cieszyńskiej oraz Zarządu Głównego Polskiego Związku KulturalnoOświatowego w Republice Czeskiej – wysuwa także na pierwszy plan strój ludowy (głównie wałaski i góralski) oraz repertuar regionalnych zespołów jako znak tradycji, dziedzictwa oraz jedności kulturowej Śląska Cieszyńskiego po obu stronach granicy (względnie podobny repertuar zespołów folklorystycznych z polskiej i czeskiej strony granicy). Tutaj obok założenia edukacyjnego i ludycznego organizatorzy stawiają sobie za cel zbliżenie oraz wzajemne zainteresowanie się sprawami Polaków mieszkających po obu stronach granicy, ale także budzenia otwartości i postawy pluralistycznej wśród mieszkańców regionu. Bez względu na różnice i stawiane cele wyżej wymienionej imprezy charakteryzuje to, że sprowadzają one tradycję i dziedzictwo do stroju, który jako kostium obok folkloru śpiewanego (folkloryzmu) staje się ważnym wyznacznikiem odrębności kulturowej regionu i społeczności lokalnych oraz wydaje się reprezentować (lub „zagarniać”) całe jego dziedzictwo i przeszłość. Kolejną z inicjatyw noszącą cechy lokalnego święta jest impreza nosząca nazwę Skarby z cieszyńskiej trówły. Jej organizatorzy - Śląski Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości w Cieszynie oraz Kulturalní Středisko „Střelnica” w Czeskim Cieszynie – realizują za jej pośrednictwem cele edukacji regionalnej, ludyczne oraz integracji społeczności mieszkającej po obu stronach granicy. Jest ona jednocześnie okazją do promocji regionu, jak i zaprezentowania osób, które swoją profesją reprezentują tzw. „ginące zawody” lub sztukę czy rzemiosło ludowe. Impreza, której nazwa odnosi się do funk- �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 69 cjonującego na Śląsku Cieszyńskim gwarowego określenia na (wianną) malowaną drewnianą skrzynię na ubrania, przypomina coś na wzór pikniku, podczas którego zaprezentować mogą swój warsztat oraz asortyment rzemieślnicy czy „wytwórcy ludowi” (koronczarki, kowale, rzeźbiarze, druciarze, szopkarze, zdobiący pierniki itd.), ale są także występy regionalnych zespołów folklorystycznych, pokazy wykonywania strudla wiedeńskiego (czytaj też cieszyńskiego), warsztaty dla dzieci i młodzieży, prelekcje, oprowadzanie po budynkach cieszyńskiego browaru oraz zabytkach Góry Zamkowej w towarzystwie archeologa lub przewodnika. Można podczas tej imprezy zobaczyć także osoby ubrane w strój cieszyński, usłyszeć gwarę lub skonsumować potrawy, które swoją prostotą nawiązują do kuchni regionalnej (np. poleśniki, stryki z wyrzozkami – tj. placki ziemniaczane z kawałkami podsmażonego mięsa lub skwarkami, bigos) itd. Nie brak tu także tematów, które odwołują się do stylistyki i ornamentyki ludowej. Główne atrakcje wydają się być zogniskowane w obszarze tzw. Góry (lub Wzgórza) Zamkowej w Cieszynie. Niektóre z wymienionych atrakcji towarzyszących SzCT mają także miejsce w budynku oraz w bezpośrednim otoczeniu Ośrodka Kultury „Střelnica” w Czeskim Cieszynie. Zgromadzenie w jednym miejscu tego typu działań zmienia ich charakter i znaczenie. Są one nie tylko formą działań edukacyjnych, promujących i ludycznych stanowiących jedną z wielu alternatyw spędzania czasu wolnego (indywidualnie, z krewnymi lub w grupie koleżeńskiej), ale ich animatorzy zdają się poprzez nie komunikować, że dawne formy aktywności przynależne do odmiennego kontekstu, w którym prawdopodobnie uchodziły one za coś oczywistego obecnie stają się czymś wyjątkowym – skarbem. Służą niewątpliwie budowaniu pozytywnego wizerunku miasta, jego promocji jako miejsca atrakcyjnego pod względem rozrywki i oferty kulturalnej, ale są także częścią polityki tożsamości. Cieszyńska Noc Muzeów wpisuje się w ogólniejszy, wykraczający daleko poza obszar regionu Śląska Cieszyńskiego trend organizowania imprez Noc w muzeum, których organizatorzy za cel stawiają sobie uczynić z przestrzeni muzealnej przestrzenie atrakcji i zabawy, które mają także czegoś uczyć. Poprzez dodanie przymiotnika „cieszyńska”, to co ogólne zyskuje wymiaru lokalnego – czegoś, co jest związane z konkretną, namacalną i dającą się uchwycić jego mieszkańcom przestrzenią. Jest to swoisty flirt powagi przestrzeni muzealnej z zabawą i edukacją. Pierwsza tego typu akcja miała miejsce 19 października 2007 roku w Muzeum Śląska Cieszyńskiego i była skierowana do dzieci. Kolejne odbywały się przy współudziale z Muzeum Drukarstwa, Museum Tešínská, Muzeum 4 Pułku Strzelców Podhalańskich, Muzeum Protestantyzmu, Urzędem Miejskim, Teatrem im. Adama Mickiewicza, Domem Narodowym itd. Włączyli się do tej akcji także cieszyńscy przewodnicy, członkowie OSP Bobrek w Cieszynie, koło miłośników militariów oraz grupy rekonstrukcji historycznych. Niektóre miejsca, takie jak muzea, Sala Posiedzeń w Ratuszu Miejskim, teatr zmieniają swój względnie zamknięty i elitarny charakter stając się atrakcją turystyczną zarówno dla dzieci, młodzieży, jak i dorosłych. Szczególnie zmiany w charakterze oraz wymiarze społecznym i kulturowym przestrzeni widoczne są na przykładzie Muzeum Śląska Cieszyńskiego. Sprowadzają się one nie tylko do samego faktu, że oto placówka muzealna jest udostępniona zwiedzającym w godzinach odbiegających od obowiązujących przez resztę roku. Zmienia się sam sposób zwiedzania oraz przestrzeń ekspozycyjna i przylegająca do muzeum, na skutek pojawienia się w ich obrębie osób ubranych w mundury wojskowe (polskie, niemieckie, radzieckie, amerykańskie itd.) z okresu II �70 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví wojny światowej, mundury Bractwa Kurkowego, stroje cieszyńskie lub wzorowane na strojach ludowych, postać kojarząca się z Franciszkiem Józefem I itd. Nie bez znaczenia na charakter tego wydarzenia pozostaje to, że na dziedzińcu Muzeum dokonano rekonstrukcji szpitala polowego z okresu wojny, zaprezentowano dawne pojazdy wojskowe czy wykonano salwy armatnie, a we wnętrzach Muzeum pokazano przykłady rzemiosła artystycznego (koronka szydełkowa i frywolitka), pokaz makijażu, koncert muzyki dawnej itd. Podczas Cieszyńskiej Nocy Muzeów przestrzeń muzealna jeszcze bardzie unaocznia oraz zdradza swój heterotopijny charakter wynikający z zakumulowania w niej czasu reprezentowanego za pośrednictwem przedmiotów, które usytuowane obok siebie we względnie niezmiennej przestrzeni (miejscu), pochodzą (lub kojarzą się) z odmiennymi czasami, epokami, porządkami, przestrzeniami czy kontekstami2. Już nie tylko eksponaty stanowią pomost umożliwiający poznać lub odkryć na nowo to, co minione i dawne, ale także osoby ubrane w stroje z minionych epok i „rekonstruujące” pewne wydarzenia unaoczniają i czynią namacalną obecność przeszłości, dają także złudzenie natychmiastowej wiedzy na temat przeszłości, historii regionu czy miasta. Heterotopiczny charakter związany zarówno z kumulacją czasu, jak i zawieszeniem jego reguł czy przypisanych im porządków (co budzi skojarzenia z karnawałem), uwypuklić może sytuacja, w której zwiedzający muzeum w tym samym czasie może spotkać i sfotografować się wspólnie z postaciami symbolizującymi odmienne porządki a kojarzonymi z Franciszkiem Józefem I, kobietą w stroju ludowym oraz mężczyzną w mundurze żołnierza Wojska Polskiego, Wermachtu czy legionisty. Owe zestawienie obok siebie porządków kojarzonych z odmiennymi kontekstami, epokami jest cechą prezentowanych wyżej imprez. Budzą one niewątpliwie skojarzenia ze świętem, karnawałem, ale także uobecnianiem pewnego mitu, w ramach którego to, co ma charakter kulturowy i historyczny – np. tradycja – jawi się jako coś naturalnego3. Takie praktyki mogą być odbierane zarówno jako przedłużenie takich dyscyplin naukowych jak etnografia czy historia lub ich spopularyzowana wersja dla potrzeb masowego odbiorcy, ale także są przejawem antropologizacji życia społeczności lokalnych, refleksyjnej tożsamości, czy też działań zmierzających do autoprezentacji społeczności lokalnej. Ukazują one, że badanie kultury oraz refleksja nad nią są działaniem kulturotwórczym, zdolnym nie tylko identyfikować elementy lokalnej kultury, ale także w oparciu o nie generować nowe jakości, zjawiska, potrzeby i praktyki kulturowe4, które mogą przybierać nieraz kostium popkultury, festynu i zabawy - łączą ogląd naukowy i potoczny. Refleksja nad kulturą, przeszłością społeczności lokalnej i regionu (naukowców, regionalistów itd.) staje się materiałem, w oparciu o który można budować scenariusze działań z pogranicza zabawy, turystyki kulturowej oraz polityki tożsamości. Jest to swoisty znak ponowoczesnej formy edukacji, która charakteryzuje się tym, że łączy w sobie porządki, które dawniej wydawały się wyraźnie oddzielone – zabawę i edukację, która wymagała skupienia wysiłku, samozaparcia i wyrzeczeń. Za pośrednictwem owych świąt i towarzyszących im rytuałów zawierających nieraz wyidealizowany i zmityzowany obraz dziedzictwa i tradycji regionu, skrojone na miarę masowego odbiorcy, mają szansę utrwalić w świadomości społecznej 2 3 4 M. Foucault: O innych przestrzeniach. Heterotopie, „Kultura Popularna”. Nr 2 (16), 2006, s. 12. R. Barthes: Mitologie. Warszawa 2000, s. 262. M. Golka: Socjologia kultury. Warszawa 2007, s. 10. �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 71 pewne wyidealizowane klisze przeszłości wykorzystywane w procesie konstruowania i odtwarzania tożsamości zbiorowych. Są one nie tylko dobrym przykładem, który pokazuje sposoby mobilizowania zasobów społecznych, ponieważ tego typu inicjatywy wymagają współpracy z innymi instytucjami kulturalnymi, miłośnikami regionu, stowarzyszeniami, co pociąga za sobą umiejętne wykorzystanie oficjalnych i nieoficjalnych kanałów dystrybucji wiedzy, kontaktów itd. Za ich pośrednictwem materializuje się także to, co dana grupa aktorów społecznych rozumie lub definiuje jako pochodzące z przeszłości i zarazem wartościowe oraz zdolne ją reprezentować. Siła tych inscenizacji wydaje się właśnie bazować na wyobrażeniach lub modelach tego, co tradycyjne. Patrząc na Święto Trzech Braci, Skarby z cieszyńskiej trówły czy Cieszyńską noc muzeów łatwo dostrzec, że różnią się one między sobą proporcjami oraz stopniem realizacji funkcji edukacyjnych czy ludycznej. Są niewątpliwie rodzajem lokalnego święta, które pozwala na autoprezentację społeczności lokalnej. Mimo, że analogiczne działania odnajdujemy w innych miejscach regionu czy daleko poza nim, to o ich niepowtarzalności decyduje z pewnością czynnik ludzki (animatorzy tych imprez oraz biorący w nich udział twórcy, artyści i widzowie), ale także same miejsca, w których rozgrywają się omawiane wydarzenia (tj. niepowtarzalny układ urbanistyczny, architektoniczny czy swoista ikonosfera przestrzeni miejskiej) oraz pojawiające się jako kolejne punkty programu odwołania do wyjątkowości, specyfiki miasta czy regionu, jego historii, tradycji, dziedzictwa kulturowego komunikowane pośrednio za pośrednictwem poszczególnych punktów programu mających miejsce w muzeach, domach kultury, występów regionalnych zespołów folklorystycznych itp. bądź werbalizowanych bezpośrednio przez aktorów społecznych biorących w nich udział. Nie bez znaczenia są także miejsca, w których owe działania są podejmowane i które nadają względnie uniwersalnym działaniom lokalnego kolorytu. Są to najczęściej te obszary przestrzeni miejskiej, które wyobraźni społecznej jawią się jako reprezentatywne, posiadające wyjątkowy status i charakter przez sam fakt bycia świadectwem minionych czasów (np. rynek i jego okolice – starówka, wzgórze zamkowe) bądź bezpośrednio w przestrzeni związanej z instytucjami będącymi depozytariuszami pamiątek, wiedzy i dziedzictwa kulturowego (muzea, biblioteki, domy kultury itd.). Odwołania do przeszłości w ramach omawianych imprez wydają się ciążyć w kierunku „kultury ludowej”, reprezentowanej najczęściej przez strój wałaski, repertuar zespołów regionalnych, ale także poprzez towarzyszące tym rytuałom zapożyczenia i stylizacje gwarowe, pokazy „ginących zawodów” czy potrawy, które mogą budzić skojarzenia z regionalnymi kulinariami. Wydają się one odsyłać do tego, co „autentyczne” i „nasze” a jednocześnie stając się synonimem – lub oznacznikiem – tradycji zgarniają lub ukrywają – ograniczając do kilku wyselekcjonowanych obszarów kultury lub elementów przeszłości – złożony i skomplikowany system więzi, relacji, niezliczonych wariacji zachowań społeczno-kulturowych, treści, działań, sieci społecznych oraz zależności, które składają się na obiektywnie – nie dającą się całościowo ogarnąć przez podmiot – istniejące dziedzictwo kulturowe czy przeszłość. Z pewnej puli wspomnień, wiedzy i obrazów (wyobrażeń) przeszłości odziedziczonych po przodkach oraz refleksji naukowej tworzy się narrację o przeszłości, tradycji oraz dziedzictwie kulturowym regionu, ale także poczucie ciągłości (tożsamości) miejsca i wspólnoty lokalnej. Owe praktyki, choć mogą kojarzyć się z czasem zabawy, wyko- �72 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví rzystując wybrane (wyselekcjonowane) elementy lokalnego dziedzictwa kulturowego (strój, gwara, muzyka, profesje kojarzone z „kulturą ludową”), pozwalają lokalnym elitom komunikować, że oto władzę nad przestrzenią miejską sprawuje społeczność lokalna. Powstałe w innym, należącym do przeszłości kontekście praktyki dostosowują się do współczesnych potrzeb rynku, turystyki oraz polityki tożsamości i zyskują wartość dodatnią dzięki mitom kryjącym się za takimi określeniami jak kultura ludowa czy tradycja. Stają się one symulacją przeszłości zdolną dostarczać jej uczestnikom namiastki uczestnictwa lub udziału w niej. Owe działania, jako część rytuałów świąt lokalnych zyskują wartość dodatnią także dzięki temu, że odbywają się często w miejscach, które społeczność lokalna może odbierać jako symboliczne kulturowo oraz z perspektywy historycznej ważnych. Spoglądając na Skarby z cieszyńskiej trówły, Dzień Tradycji czy ŚTB można za Grażyną Kubicą stwierdzić, że owe działania mieszczą się w ramach tego, co ona określa mianem „nowej lokalności” 5. Z jednej strony służą one podkreśleniu kulturowej tożsamości społeczności lokalnej, pokazują, obiektywizują oraz wzmacniają lokalną kulturę i ludową tradycję bądź wyobrażenia na ich temat. To za ich pośrednictwem, lokalna wspólnota symbolicznie dominuje nad terenem lub bierze w posiadanie poszczególne jego obszary. Z drugiej strony czynione jest to nie tyle po to, żeby w pełni oddzielić się od „innych”, lecz by potencjalnego „obcego” (np. turystę) zainteresować i wprowadzić w obręb specyfiki lokalnej. Wybrane i wyselekcjonowane elementy regionalnego dziedzictwa, stają się w tym momencie emblematem lokalnej kultury wystawianej na pokaz, jako atrakcja lub poddane zostają procesowi utowarowienia. Wydaje się, że tylko w takim wymiarze – poprzez udział w lokalnym święcie, wraz z jego ludycznokomercyjną atmosferą, która zakłada unikanie nadmiernej sztywności i powagi, które zagrozić mogą wspólnemu świętowaniu „swoich” i „obcych” – to, co określa lokalną specyfikę może być dostępne „obcemu”. Taka forma kontaktu z lokalnością stwarza konsumentowi, turyście i widzowi w jednej osobie złudzenie, że wszedł on w obręb autentycznej, lokalnej kultury, którą może „dotknąć”, „skosztować”, „posmakować” i przeżyć. Elementy lokalnej kultury, odwołania do przeszłości regionu czy używane zwroty gwarowe obecne podczas poszczególnych punktów programu omawianych imprez, są zarazem rodzajem ozdobników, ale także posiadają potencjalną moc odróżniania „swoich” od „obcych” – a więc służą jednocześnie podkreśleniu prestiżu wspólnoty lokalnej, ale także dostarczaniu rozrywki6. Niektóre z omawianych praktyk stanowiąc pomost miedzy tym co minione i obecne, miedzy tymi, którzy żyją i odeszli, łączą w sobie element spektaklu i karnawału. Realizuje się to nie tylko przez sam fakt, że odbywają się one cyklicznie oraz, że stanowią one przerwę w codziennych obowiązkach, staraniach, czynnościach czy „normalnym” funkcjonowaniu przestrzeni miejskiej, ale m.in. poprzez zacieranie granic pomiędzy rozmaitymi poziomami kultury i jej porządkami, dążeniem do ich ujednolicenia i egalitaryzacji. Prezentowane w przestrzeni społecznej stroje regionalne i mundury, pokazy „ginących zawodów”, dawne pieśni i tańce czy odgrywanie usytuowanego w odległych 5 G. Kubica: Tradycja, krajobraz i nowa lokalność. Kulturowa historia tworzenia publicznych rytuałów w śląskiej społeczności. W: Tworzenie i odtwarzanie kultury. Tradycja jako wymiar zmian społecznych. Studia z dziedziny antropologii społecznej. Red. G. Kubica, M. Lubaś. Kraków 2008, s. 165. 6 Tamże, s. 166. �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 73 czasach fikcyjnego wydarzenia jakim miało być spotkanie Bolka, Leszka i Cieszka, ukazują logikę święta wraz z towarzyszącym mu zawieszeniem funkcjonujących na co dzień reguł i klasyfikacji oraz funkcji miasta. W takim ujęciu to, co z punktu widzenia nowoczesnej (modernistycznej) racjonalności życia codziennego może jawić się jako niefunkcjonalne lub zacofane, przestarzałe, niepostępowe, plebejskie, „wieśniackie”, zaściankowe, prowincjonalne czy „obciachowe” w tych momentach zyskuje pozytywny wymiar atrakcji, niepowtarzalności i oryginalności służącej m.in. zabawie i manifestowaniu tożsamości. Współczesne pole ekonomii i turystyki włącza to, co dawne do swoich praktyk uwypuklając pozytywne strony tego, co przypisane przeszłości. W jednym i drugim przypadku owa materializacja pamięci zbiorowej – kulturowej – społeczności lokalnej regionu wydaje się uwzględniać wymogi estetyczne, ludyczne, komercyjne (ale także poprawności politycznej), prezentując wygładzony obraz przeszłości i pomijając treści mogące zaburzyć wymiar świętowania, zabawy czy konsumpcji. Ich potencjalna siła tkwi w możliwości zaskoczenia odbiorcy faktem, że oto staje w sytuacji zetknięcia się z czymś niecodziennym i dawnym. Pomija się tu szeroki kontekst, w którym owe praktyki niegdyś funkcjonowały. Rzemieślnicy i przedstawiciele rękodzieła, prezentujący się podczas Skarbów z cieszyńskiej trówły, posiadają odpowiedni zakres wiedzy praktycznej i znają folklor środowiskowy, który reprezentują, a zapytani o to wszystko chętnie udzielą (używając nieraz słów gwarowych) informacji. Jednak charakter imprezy, czas trwania, piknikowa aura, akumulacja na małej przestrzeni przedstawicieli innych „ginących zawodów” czynią z ich uczestników oraz prezentowanych produktów atrakcję i okazję do podziwiania umiejętności, które na co dzień są ukryte przed okiem zwykłego „zjadacza chleba”. Owe działania, pochodzące z odmiennej rzeczywistości ukrywającej się za określeniami „dawniej”, „drzewiej”, „kiedyś”, „downi” jawią się jako relikty lub eksponaty w żywym muzeum. Od widza-uczestnika tego typu działań nie wymaga się żadnych warunków wstępnych, szczegółowej wiedzy, lecz oczekuje się od niego samego uczestnictwa oraz doświadczania bezpośrednio za pomocą zmysłów, dotykania, sporządzania, a nieraz ich konsumowania. Jednocześnie idea powagi, ciągłości oraz zhierarchizowanej i uporządkowanej wiedzy charakterystycznej dla muzeum jest w pewnym sensie podważana, gdyż każde kolejne przedstawienie rozgrywa się bez związku z poprzednim i następnym7. Liczy się samo medium, które jako atrakcja dominuje nad przekazem. Omawiane działania towarzyszące świętom lokalnym wydają się komunikować biorącym w nich udział, że dostęp do przeszłości jest „łatwy” , a każda forma prezentacji przeszłości warta jest wystawienia, jeśli tylko potrafi przyciągnąć i zadziwić widza. Pociąga to za sobą naginanie tradycji lub przedstawień przeszłości na modłę masowego konsumenta8. Owe praktyki wydają się dostarczać uczestnikom takich imprez przesłania, że każdy może się stać badaczem kultury, historykiem, archeologiem, ale także pomagają tworzyć lub podtrzymywać pewne mity o kulturze regionu, kulturze ludowej. Śledząc przebieg owych lokalnych wydarzeń nasuwa się skojarzenie podobieństwa między przestrzenią zabawy i święta, w którym objawia swą obecność sacrum. Tym, 7 Ł. M. Dominiak: Zabawa w przeszłość. Festyn archeologiczny jako forma karnawału. W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 84-85. 8 Tamże, s. 83. �74 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví co łączy sakralne z tym, co ludyczne jest względnie zamknięta natura przestrzeni, oddzielonej od świata codziennych spraw, rutynowych codziennych działań itd. To, co decyduje lub odróżnia przestrzeń święta lub zabawy sprowadza się z kolei nie tylko do samych treści je wypełniających, ale wypływa także z towarzyszącej tej przestrzeni aury9. Aura jakiegoś miejsca związana jest ze sposobem postrzegania przestrzeni, a ściślej z krajobrazem kulturowym, który pełni ważną rolę w procesie doświadczania miejsca oraz tego, co się dzieje w jego pobliżu. Omawiane działania mają miejsce w otoczeniu przedmiotów, budynków, punktów przestrzeni miejskiej, które sugerują lub jawią się jako wiekowo niezmienne. Ich obecność potencjalnie może wzmacniać niecodzienne przeżycia wynikające z wejścia w kontakt z tym, co dawne lub reprezentujące przeszłość. Ów kontakt z tym co reprezentuje minione epoki jest jednym z istotnych elementów zabawy, zaś wynikające z tego faktu doświadczanie ludyczne jest poniekąd wypadkową (kombinacją) zarówno społecznych wyobrażeń lub wizji przeszłości, jak i jej indywidualnego jednostkowego doświadczenia10. Aura miejsca, kontakt ze swoistym sacrum przeszłości zapośredniczonym przez inscenizacje historyczne, rekwizyty, stroje, dawne pieśni kojarzyć się mogą z ekscytacją, uniesieniem czyli niecodziennymi przeżyciami, które kojarzą się z grami typu ilinx. Ów zachwyt, niecodzienne wrażenie lub oszołomienie są wspólnym elementem zarówno dla przeżycia turystycznego, konsumpcyjnego, popkulturowego, ale także religijnego czy wynikającego z faktu uczestnictwa w imprezie masowej. Jednocześnie przywoływanie przeszłości, fragmentów dziedzictwa, tradycji, inscenizacje budzą skojarzenia z grami i zabawą typu mimicry, gdzie źródło satysfakcji wypływa z możliwości udawania zupełnie kogoś innego lub obserwowania czyjegoś udawania lub przybierania czyjejś tożsamości. Zależnie od przyjętej perspektywy owe praktyki współtworzące omawiane święta lokalne, które odwołują się do dziedzictwa kulturowego miasta lub regionu można interpretować zarówno jako przejaw nostalgii za minionymi czasami, uzewnętrznienie postawy uznającej autorytet przeszłości, manifestację własnej tożsamości kulturowej, podkreślanie ciągłości grupowej, ale także jako element ekonomii, gry rynkowej, przemysłu turystycznego bazującej na ludzkim „głodzie” kontaktu z sacrum przeszłości, czymś niecodziennym, niepowtarzalnym, wyjątkowym, egzotycznym, autentycznym (postawa charakterystyczna dla optyki turystyki kulturowej). Są to także działania, które jednocześnie mogą być ujmowane jako zjawisko ludyczne, forma promocji (autoaranżacji) regionu czy miasta, element zamierzonych działań przedstawicieli lokalnych władz i elit skierowanych na osiągniecie zysków w sferze społecznej oraz polityki lokalnej, narzędzie służące realizacji założeń edukacji regionalnej, stworzenia społeczeństwa obywatelskiego, ale także oporu wobec negatywnych procesów globalizacji, homogenizacji lub centralizacji. Przyjmując, że podczas trwania Święta Trzech Braci, Skarbów z cieszyńskiej trówły czy Cieszyńskiej nocy muzeów następuje zmiana dotychczasowego charakteru i funkcji niektórych wyodrębnionych miejsc Cieszyna, można owe inicjatywy interpretować nie tylko jako formę karnawalizacji, ale także postrzegać je przez pryzmat teatralizacji przestrzeni miejskiej, czyli taką strategię kreowania współczesnego miejskiego święta, która sięgając po specyficzne, teatralne środki jego realizacji – np. scenariusze, reżyserowanie widowiska, teatralne gesty, kostiumy, stroje, ukształtowanie 9 K. Jasiewicz, Ł. Olędzki: Przeszłość w przestrzeni ludycznej. W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne…, s. 93. 10 Tamże, s. 93. �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 75 sceniczne, dekoracje, interakcja widz-aktor itd. – pozwalają nadać mu estetyczny wymiar11. Taki sam charakter zyskuje manifestacja obecności zbiorowości lokalnej oraz „materializująca się” za ich pośrednictwem tożsamość owej zbiorowości. Względnie otwarty charakter ulic, rynku, wzgórza zamkowego czy muzeów oraz ludyczny wymiar praktyk powoduje, że potencjalnie każdy może stać się widzem spektaklu lub włączyć się w wydarzenia. Fakt ten powoduje, że organizatorzy imprez uwzględniają oczekiwania i upodobania masowego odbiorcy dopasowując do jego poziomu prezentowane treści, pomijając niejednokrotnie przy tym skomplikowane znaczenia kulturowe, zawiłości świata nauki lub tematy drażliwe, związane z m.in. z kwestiami dotyczącymi złożonej historii regionu – dawne, jak i obecne spory oraz kontrowersje zostają pominięte lub zepchnięte na dalszy plan12. Można powiedzieć, że jest to estetyzacja pamięci kulturowej, która wykorzystuje, wspiera się i w specyficzny sposób przekształca pamięć mimetyczną – tj. wzorce działań, których uczymy się przez naśladowanie; rzeczy – kulturę materialną, sprzęty codziennego użytku, które są w stanie przypominać człowiekowi o jego przeszłości czy przodkach; oraz komunikatywną, czyli tą która obejmuje pamięć i doświadczenia żyjących pokoleń przekazywanych w sposób niesformalizowany w trakcie aktów komunikacji (pamięć najbliższej przeszłości). Za jej pośrednictwem objawia się świadomy stosunek grupy do przeszłości osadzonej w konkretnej przestrzeni kulturowej, ale także jej symboliczne formy włącza się w obręb działań pozwalający jednostkom konstruować swą tożsamość grupową13. Praktyki lokalne towarzyszące miejskim świętom mogą służyć przekazywaniu doświadczeń i wiedzy ponad granicami pokoleń. Inscenizacje, zabawa w przeszłość, odwołania do elementów lokalnej kultury i dziedzictwa podczas wyżej wymienionych imprez są nośnikiem pamięci lub formą pamiętania społeczności lokalnej o własnej przeszłości. Służą one polityce tożsamości, a więc są formą – używając terminologii Aleidy Assman – pamięci funkcjonalnej, która wykorzystuje i oplata pamięć magazynującą (tj. zasoby archiwów, prace historyków, etnografów, folklorystów, pamiętniki, fotografie, dokumenty, plany, wspomnienia oraz ślady przeszłości)14. Pamięć magazynująca stanowi rezerwuar treści i informacji, które poddane przez aktorów społecznych odpowiedniej organizacji lub zestawieniu części jej zasobów czynią pamięcią zamieszkaną i przyswojoną przez podmiot zbiorowy (warto jednocześnie zwrócić uwagę, że pamięć magazynująca jest także czynnikiem zdolnym korygować pamięć 11 A. Skórzyńska: Od karnawalizacji do teatralizacji miejskiego święta. Parada lokacyjna. W: Ludyczny wymiar kultury. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 77. 12 Do podobnych spostrzeżeń doszedł Marek Łajtar, który zwrócił uwagę, że podczas Święta Trzech Braci brak odwołań do dość skomplikowanej historii regionu z 1 pol. XX w. – m.in. do konfliktów dotyczących tzw. Zaolzia między Polską a Czechosłowacją; M. Łajtar: Trzy święta, trzej bracia. Rzecz o Czechach, Polakach czyli Ślązakach. W: Transgraniczność w perspektywie socjologicznej. Pogranicza Polski w integrującej się Europie. Red. M. Zielińska, B. Trzop, K. Lisowski, Zielona Góra 2007, s. 326-327. Z własnej obserwacji mogę dodać, że dominują odwołania do mitycznie pojmowanego okresu monarchii austrowęgierskiej oraz „kultury ludowej” regionu. 13 J. Assman: Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytności. Warszawa 2008, s. 36-37. 14 A. Assman: Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej. W: Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka. Red. M. Syrusz-Wolska. Kraków 2009, s. 128-139. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 76 funkcjonalną, a ta z kolei może stanowić dla niej kierunek orientacji i motywację)15. Wydaje się, że pamięć funkcjonalna przechodząca przez filtr imprez towarzyszących lokalnym świętom pozwala podmiotowi zbiorowemu wypowiadać się o sobie samym, produkować znaczenia i profilować tożsamość zbiorową jego członków. Pamięć zamieszkana staje się niejednokrotnie inspiracją dla organizowanych w trakcie omawianych wydarzeń atrakcji, które z kolei stają się „ikoną” przeszłości. Ważne jest także to, że takie miejsca jak cieszyńskie wzgórze zamkowe, stare miasto, muzea, rynek, ratusz czy brzegi rzeki Olzy stanowią podporę dla pamięci kulturowej i funkcjonalnej. Pytaniem, które należy pozostawić na koniec prowadzonych rozważań powinno brzmieć, jak bardzo analizowane wyżej praktyki wpływają na mieszkańców, młodzież regionu i miasta po obu stronach granicy polsko-czeskiej, ich rzeczywiste zainteresowania i wiedzę dotyczącą historii, dziedzictwa kulturowego przestrzeni, która w ramach praktyk codziennego życia staje się ich udziałem. Bibliografia: Assman A.: Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej. W: Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka. Red. M. Syrusz-Wolska. Kraków 2009, s. 101-142 Assman J.: Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytności. Warszawa 2008 Barthes R.: Mitologie. Warszawa 2000 Dominiak Ł. M.: Zabawa w przeszłość. Festyn archeologiczny jako forma karnawału. W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 81-86 Foucault M.: O innych przestrzeniach. Heterotopie, „Kultura Popularna”. Nr 2 (16), 2006, s. 7-13 Golka M.: Socjologia kultury. Warszawa 2007 Jasiewicz K., Olędzki Ł.: Przeszłość w przestrzeni ludycznej – szkic o krajobrazie neopoganizmu w Polsce. W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 87-102 Kubica G.: Tradycja, krajobraz i nowa lokalność. Kulturowa historia tworzenia publicznych rytuałów w śląskiej społeczności. W: Tworzenie i odtwarzanie kultury. Tradycja jako wymiar zmian społecznych. Studia z dziedziny antropologii społecznej. Red. G. Kubica, M. Lubaś. Kraków 2008, s. 124-167 Łajtar M.: Trzy święta, trzej bracia. Rzecz o Czechach, Polakach czyli Ślązakach. W: Transgraniczność w perspektywie socjologicznej. Pogranicza Polski w integrującej się Europie. Red M. Zielińska, B. Trzop, K. Lisowski. Zielona Góra 2007, s. 313-327 Skórzyńska A.: Od karnawalizacji do teatralizacji miejskiego święta. Parada lokacyjna. W: Ludyczny wymiar kultury. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 71-84 Spyra J.: Od Tilischa do Kaufmana i Gajdzicy. Świadomość historyczna na Śląsku Cieszyńskim w epoce przednowoczesnej. W: Kronikarz a historyk. Atuty i słabości regionalnej historiografii. Red. J. Spyra. Cieszyn 2007, s. 130-170 Spyra J.: Studnia Trzech Braci, „Kalendarz Cieszyński 2010”, Cieszyn 2009, s. 36-42 15 Tamże, s. 128-139. �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 77 Shrnutí Obraz minulosti a tradic a místní svátky v prostoru Těšína a Českého Těšína Text je pokusem o antropologické pojetí akcí pořádaných v Těšíně a Českém Těšíně – Svátků tří bratří, Pokladů z těšínské truhly a Noci v muzeu. Autor se snaží sledovat doprovodné zvyklosti, jejichž iniciátoři se vědomě hlásí ve větší či menší míře k minulosti, kulturnímu dědictví a tradici města a Těšínského Slezska. Představuje je ve formě rituálu, který slouží symbolické manifestaci přítomnosti lokálního společenství, ale také jako projev zmaterializované kulturní (kolektivní) paměti, přizpůsobené charakteru samotných akcí, ale také masovému odběrateli nebo turistovi. Přítomnost osob oblečených v těchto chvílích do tzv. těšínského kroje nebo oděvů připomínajících doby minulé, prezentace lidového řemesla, hynoucích profesí, tematické výstavy nebo historické inscenace, jsou začleňovány do sítí společensko-kulturních praktik, které slouží k integraci členů společnosti bydlících ve městě po obou stranách hranice a zároveň slouží k popularizaci minulosti regionu. Tato činnost je potenciální podporou činnosti v oblasti regionálního vzdělávání, jejímž konečným a žádaným výsledkem je postoj občanské zodpovědnosti za prostředí, ve kterém sociální aktéři žijí a pracují. Autor také upozorňuje na fakt, že v průběhu trvání výše uvedených akcí , se mění charakter a funkce míst, ve kterých jsou tyto činnosti realizovány. Vyvolává to asociace s karnevalem nebo teatralizací městského prostředí a odkazy do minulosti mohou být interpretovány jako příležitost kontaktu s tím, co představuje minulé, ale rovněž jako projev ludického chování. Summary Image of the past and tradition versus local holidays in Cieszyn and Czech Cieszyn The author carries out an analysis of the context, functioning, and the role of socio-cultural practice, in which social actors make use of references to the past. Two cyclic events, taking place on both sides of the border – in Cieszyn and Czech Cieszyn, are focused on: “Święto Trzech Braci” (“Three Brothers’ Holiday”) and “Skarby z Cieszyńskiej Trówły” (“Treasures from the Cieszyn Chest”). These events are presented as activities with ludic features, as well as an educational element and the manifestation of the local character. Although both events seem to differ, they are connected by one common feature – the rank of holiday, during which elements of local tradition become emblems of local culture and the manifestation of the local character. They also become market goods. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40bfc3b142f51672f44f0ad13f41a294.pdf 4f1b03d1c0115734c4ead454856fa6b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2230 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource muzea etnograficzne kolekcje etnograficzne Liga Morska i Kolonialna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2072 Title A name given to the resource Zbiór pozaeuropejski Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi a Liga Morska i Kolonialna / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.109-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Styczyńska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I.ud. l. 83. 1999 \i\N:\ STYC/YŃSKA \lu/,,:uITI An:h..:ologiun..: Lód; i Flnograliun..: ZBIÓR POlAEUROPEJSKI ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI MIEJSKIEGO MUZEUM A LIGA MORSKA I KOLONIALNA W trakcie badali prowadzonych nad historią kolekcj i pozaeuropejskiej Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi moją uwagę zwróciły powtarzaj'.lce się \v zachowanych archiwaliach nazwiska osób związanych z Ligą Morską i Kolonialną. Fakt ten stał się punktem wyjścia do szerszych studiów nad tymi działaniami stowarzyszenia, które mogły rozbudzać w społeczellstwie polskim zainteresowania kulturami pozaeuropejskimi'. Liga Morska i Kolonialna to organizacja o charakterze masowym, działająca w okresie międzywojennym, której aktywność przerwał wybuch II wojny światowej. Jej źródeł można szukać już w roku 1918, kiedy powstała "Bandera Polska". W miarę upływu lat stowarzyszenie rozrastało się, zmieniało profil i zakres zainteresowat"J, czego konsekwencją były kolejne zmiany nazwy: Liga Żeglugi Polskiej 1919, Liga Morska i Rzeczna1924, Liga Morska i Kolonialna-1930. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodd powstało w roku 1931 poprzez \\yodrębnienie zbiorów etnograficzno-archeologicznych dawnego Muzeum 'vfiejskiego. Była to wówczas niewielka instytucja, zajmująca lokal a powierzchni 220 m~ i posiadająca 343 zabytki (269 etnograficznych i 74 archeologiczne). której kierownictwo powierzono mgr. Janowi Manugiewiczowi. W ciągu następnych lat rozwinęła się w znaczny sposób. W roku 1934 zdołano uzyskać nowy lokal o powierzchni prawie '000 m2. Zbiory Muzeum w roku 1939 osiągnęły liczbę ponad 14000 pozycji katalogowych. Wśród nich znalazła miejsce liczna (prawie 1500 obiektów) etnograficzna kolekcja pozaeuropejska', W dziale kroniki pierwszego numeru kwartalnika "Wiadomości Ludoznawcze" wydawanego przez lódzkie Muzeum, czytamy: "Początek roku ubieg/ego pr::yniósl utwor::enie nowego 11' Polsce muzeum etnograficznego . .Jest nim Miej- I Art)kul j..:st oparty na jnlnYIll / rozdziałów nl/prawy na. a ro/.bud/ani..: /ainl..:r..:sowaJi etnograti,\ pozaeuropejską II roku 1998 II Instytucic t\rch..:ologii i Etnologii doktorskiej "Liga Morska społeezeJistwa polskiego". PAN. pod kierunkiem naukowym i Kolonialpowstałej prof dr. hab. Anor/.eja AbramOllil'/a. ~ Nazwa Mu/..:um byla pol..:m widokrolnic zmieniana. Obecnie - Muzcum Archeologiczne i Etnogratiun..: II Lod/j. Autorka niniejszego artykulu kieruje Działem Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich t..:go Muzeum. ; O historii MU/.cum pisała m.in. Tcn:sa licIle II' Lod::i Laszczewska. d::ieje. ::hiOlY. d::ia/a/no!;ć·... Prace Por.: Jfll::ellm Arche%gicne i Mnterialy Muzeum i f;tnogra- t\rcheologicznego i EtnograliC/ncgo II I.od/i Scria EtnograliC/lla". nr 21. 1980. s. 11-34. Na temat kołekcji pozaeuropejskiej pisał natomiast Witold NOllosz .- wieloletni kierownik Działu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich tego Mu/cum. Wys/czcg(')lnienie tytułów /Ilajduje się w wykazie literatury. �110 skie Muzeum EtnoKrąficzne w Lodzi, zmvierające nad/o oddział archeoloKiczny. Pow.~'/alo ono przez usamodzielnienie szczupZvch zbiorów etnograficznych i prehistorycznych, przechowywanych w dml'nem muzeulII miejskiem, a istnienie swe zayvdzięcza inicjatywie A1iasta. r ..) Muzeum ma zaczątek kolekcyj egzotycznych. z któ,:vch znaczniejszymi są zbiór wschodnioa:::jatycki. stanowiący depozyt p. Przeclawa Smolika i interesująca kolekcja z górnego dorzecza Amazonki. Osta,tnia kolekcja zos/a!c, zKromadzona przez p. Aleksandra Freyda, członka ek.~pedycji badmvczej. wydelegowanej przez Urząd EmiKracyjny na tereny koncesyjne w Montm?ji Peruwimiskiej',4. W archiwum Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi zachowały się dokumenty z lat 1931 - 1939, dotyczące historii i charakterystyki interesującej nas kolekcji). Wynika z nich, że kierownik muzeum postanowił wykorzystać handlowo - przemysłowe kontakty ·Lodzi z innymi kontynentami do stworzenia zbioru ilustrującego kultury pozaeuropejskie. Nawiązał również współpracę z uniwersytetami oraz instytucjami typu emigracyjnego, licząc na efekty "kolekcjonerskich" zainteresowań polskich podróżników i emigrantów. Wśród wspomnianych instytucji znalazła się także Liga Morska i Kolonialna. Kontakty Muzeum z tym stowarzyszeniem rozpoczyna list z 17 października 1934 roku,' adresowany do wieloletniego działacza Ligi - Mieczysława Lepeckiego, zawierąjący sugestię dotyczącą jego pośrednictwa w nawiązaniu współpracy z powyższą organizacją. Argumentując swą prośbę dotychczasowym niewielkim zrozumieniem mieszkańców Łodzi dla sprawy zbiorów pozaeuropejskich Manugiewicz pisze: "Gdyby natomiast impuls llyszedł z Ligi Morskiej i Kolonialnej lO już pewne udatne próby pobudziżvby przemysł łódzki do lviększej ku temu uwaKi" i dalej: "Wszelki (...) udział finansowy liKi Morskiej i Ko- lonialnej szedlby prawie wyłącznie na powiększenie zbiorów. Radbym aby Pan kopi/on zechcia/ byĆ'rzecznikiem tej sprawy na terenie liKi. Bardzo by/bym wdzięczny za adre.~y znanych Panu osób, które według przypuszczeń g%we by/yby przekazać swe zbiory naszemu Muzeum,,6. r ..) Następne pismo zostało skierowane do Zarządu Głównego LMiK w Warszawie. Kierownik Muzeum wyraża w nim pragnienie nawiązania kontaktu 4 Kronika ... Wiadomości Ludol.llawczc". z. I. 1932. s.20 -21. Cytowanc w artykulc archiwalia są ze wzgl~du na zachowaną oryginalną składnię i pisowni.; wyróżnione w tckścic kursywą. , Jest to korcspondencja wykazy zabytków. rachunki. potwiadzenia I\)'płal. a także ksi.;gi majątkowe Muzeum. Zbiór ten uzupclniąją (nieliczne niestcty) karty katalogu naukowego. C'cnnym dodat- kiem. pochodzącym z nieco późni~is/ego okresu. są karty katalogu Muzeum II I.ipsku. do którego część zbiorów tratila II ł 941 roku. WykorLystlUle w opracOl\ aniu materialy były już w części prezentowane przcz autorkę VI' wystąpieniach na sesjach organilOwanych przez Uni\\wsytet Wrocłal\ski. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Muzeum Etnograficzne wc Wrocławiu ..Polskie opisanie świata" w 1996 roku oraz Uniwersytet Wroclawski - sesja pl. .. Ludy Australii i Oceanii w polskich badaniach etnogralicznych" II 1997 roku. a takżc IV artykułach omawiających histori.; kolekcji pozaeuropejskiej MAil::!" których tytuły zostały \\yszezególnione IV spisie literatury. 6 List .I. Manugicwicza do kpI. M. Lepeckicgo z 18.10. ł 934 roku. MAiEL (Dokumenty Nicktóre cytowane Micjskiego w tckśeie Muzcum materialy Etnograłicznego) archiwalnc zostały nr !\rchil\ium Etnograficzne AI~ MAiUj[)MME/ł934il. zamieszClonc IV aneksie. �III z Zarządem stowarzyszenia w celu wspólnego działania "dla potrzeb zaniedbanej u nas dzied::.iny lIIu::.ealnictwaetnograficznego". Informuje w nim również Ligę o podjęciu współpracy z polskimi podróżnikami w celu utworzenia kolekcji amerykanistycznej. Pisze także: " ... nadzieję przykladamy do gromadzenia poważnych ::.biorówafi~l'kanistycznych, hiorąc pod uwagę poczynania Ligi Morskiej i Kolo- nialnej orct::.::.większające się ::.ainteresowania w kraju A.fiyką. (...) O ek.~pedycji liherJjskiej dowiadujemy się zhyt późno, nie mogli!illlY tedy przygotować interesujących nas spraw H' .\jJo.wJhnależyty zawczasu. niemniej pewne ogólne wska::.ówkiMuzewll lIIoglohy jej uczestnikom przesIać, co by ulatwilo wykorzystanie pobytu na lIIiejscu dla o/J/awianej sprawy,,7. W dalszej części listu Jan Manugiewicz prosi przedstawicieli Zarządu Głównego o ustalenie terminu spotkania, którego uczestnikiem miałby być także prof. Stanisław Poniatowski. Nie wiadomo niestety, czy do takiego spotkania doszło. Dalsze efekty tej korespondencji nie są znane, ponieważ nie zachowały się odpowiedzi na wspomniane listy. W materiałach brak także dowodów podjęcia stałej współpracy instytucjonalnej pomiędzy Muzeum i Zarządem Głównym Ligi Morskiej i Kolonialnej. Można więc domniemywać, że być może kontakty powyższe nie spełniały w pełni nadziei i oczekiwaó kierownictwa Muzeum. Jednakże podjęte działania zaowocowały nawiązaniem przez Jana Manugiewicza indywidualnej współpracy z ludźmi związanymi z Ligą, co w efekcie pozwoliło mu w znaczny sposób poszerzyć kolekcję pozaeuropejską. W zachowanych dokumentach odnajdujemy m.in. nazwiska Kazimierza Armina. Ludwika Anigsteina i Marii Januszewiezowej - osób zaangażowanych w działania kolonizacyjne prowadzone przez Ligę na terenie Liberii. Od nich rozpocznę przegląd i charakterystykę pozyskanych przez Muzeum kolekcji. Kazimierz Annin (jeden z liberyjskich plantatorów). przekazał Muzeum odpłatnie zbiór zawieraj<lcy: rzeźbę w drewnie, 19 masek obrzędowych. miecz oraz sztylet. Transakcja ta znajduje potwierdzenie zarówno w księdze majątku Muzeum, jak i \V zachowanym rachunku, opiewającym na kwotę 325 złR. Ze zbioru tego ocalały zaledwie trzy maski i wspomniany miecz w skórzanej, zdobionej pochwie9. Ludwik Anigstein - znany bakteriolog (rzeczoznawca Rządu Liberyjskiego do spraw higieny) przekazał Muzeum zbiór około 80 zabytków, zawierający m.in. przykłady uzbrojenia, wyroby ze skóry, obiekty sztuki i instrumenty muzyczne (fot. 110). Był to zbiór realizowany "na zamówienie" kierownika Muzeum. , Mowa o pnlll adlOll<:j IV lala<:h 30. na terenie Liberii akcji kolonizacyjnej. poprzedzonej podroż,\ specjalnej dekgacji Ligi. I.ist l Manugiewicza do Zarządu Głównego LMiK - AE MAiELlD 1ME!1934/2 8 Al-- MAiFł.lDMMLlI93XI2. 'i W zbiorach D/ialu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich MAiEL znąjduje się pewna liczba zabytk{m (w tym lakie liberyjskich) ocalałych z okresu międzywojennego. których proweniellcji nic udalo się jak dotąd określić w sposób jednoznaczny. Zdjęcia po<:hodz'l z i\r<:hiwurn Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnogratieznqw \\ Lud/i, Ich autorami S,t Władysław Pohorecki i Kazimierz Weee!. II) �112 Fot. I. Bransoleta z dl:\\"onkami. Lib,ria. nr in\\. M;\iU (zakupiona od dr Ludwika ;\nig.skina). Mowa o tym w liście skierowanym do Manugiewicza .(UII/23 5 sierpnia 1936 roku: "W związku z /is/em Pm/{{ przesIanym mi w 11I/ym r.h. do Uherii w sprawie zbiorów e/noKraJicnych. l11al11 zaszczyt zawiadomif: Pana. że czę.l:ciowo udalo mi się uwzKlędnić PWlskie życenie. przywożąc do Polski niekt()re obiekty. klóre jak sądzę posiadają dla Muzeum warlo.l:ćnaukową"". Natomiast \V zachowanej notatce z 13 grudnia tego roku mowa jest o przesłaniu Muzeum przez dr. Anigsteina 51 negatywów fotograficznych z Liberii. Niestety brak informacji o ich dalszych losachl2. W kolekcji zwraca uwagę spora ilość ozdób metalowych. ciekawy zestaw instrumentów muzycznych: bębnów, grzechotek, instrumentó\\ strunowych, ksylofonów oraz dobierane zespołami elementy uzbrojenia, np.: łuki, strzały do łuków, kołczan; oszczepy i ostrza do nich itd. Niestety w wykazach brak szczegółowego określenia pochodzenia poszczególnych przedmiotów. W obecnej chwili w zbiorach Muzeum znajduje się zaledwie kilkanaście obiektów, które można bezspornie zaliczyć do powyż.sz~i kolekcji. Są to głównie maski, ozdoby i kilka przedmiotów codziennego użytku ( w tym" łapka na szczury"). Niewątpliwie naj bogatszą okazała się współpraca .lana Manugiewicza z Marią .lanuszewiczową (żoną Edwarda .lanuszewicza. jednego z liberyjskich plantatorów). II 12 Al,: M;\ iJ-:/./DM ME/I 936/13. Al-: M;\it-:ł.lDMM L! I 936/26. �113 Korespondencja dotycząca tej kolekcj i jest szczególnie bogata. Rozpoczyna ją list zawierający propozycję przywiezienia z Liberii zbiorów etnograficznych oraz nadana już z terenu plantacji (24 lutego 1936 roku) oferta sprzedaży około 40 obiektów, zebranych wcześniej przez Edwarda Januszewiczal3. Już w październiku tego roku Muzeum otrzymało informację a wysłaniu pierwszej partii zbioru liberyjskiego, do której dołączono rachunek i opis 57 przedmiotów. O stosunku Marii Januszewiczowej do przeprowadzanej transakcji świadczy najlepiej fragment kolejnego listu: .. Robienie zbiorów dla Muzeum nie traktuję jako interes wie/ce dochodowy. gdyż (...) obliczając same wydatki minima/ny procent zostaje d/a mnie. Robię to raczej z zamilowania, oraz z chęci poznania tutejszej sztuki jak również ce/em zaopatrzenia pCl/lskiego Muzeum udostępniającego po:::nanies:::erszymwarstwom sztuki aftykOllskiej"14. Kołejny list, z 8 lutego 1937 roku, informuje a wysłaniu drugiej części zbioru. Zawiera także rachunek za sprzedaż 50 eksponatów i komentarz do tych obiektów. Charakterystykę współpracy obu wymienionych stron dobrze ilustrują dwa listy Jana Manugiewicza nadane w listopadzie 1936 roku. Kierownik Muzeum pisze: ,.Je.<1iwięc czas pozwoli proszę o możliwie pelny material mu- :::ea/n)l.ażeby.<my mie/i mniej więcej skończoną ko/ekcję liberyjską. (...) Przyda/aby się ]Je/na ko/ekcja różnych typów naczy'] choć będą trudności z transportem. Co do masek obr:::ędowych to pożądane jest także skompletowanie po::osla/ej od:::ie::yk/ubołl'iczrJw np. plm'zczy z sitowia itp."I) W następnym piśmie czytamy: jd/i wątle si~v naszej Ehploratorki pozwolą otrzyma Łódź warto.<dow)' owoc polskiej penetracji w Liberji. Będzie to dla Pani ladną zaslugą ::rciową. (...) Warto. :::ew:::ględuna charakter Łodzi więks'zą uwagę przylożyć do tkanin. przydalobv się ki/kana<cie kilimów i innych wyrobów tkackich z fotografjami >wars:::tat()I1'<w ruchu"I(,. Korespondencja ta świadczy o dużym zaangażowaniu obu stron w ideę utworzenia bogatej, wszechstronnej i co ważne dobrze określonej kolekcji zabytków ilustrujących życie i kulturę ludów zamieszkujących teren Liberii. Są zarazem dowodem na to, że stały wzajemny kontakt dawał szansę pomyślnego zrealizowania tych zamierzeó. Ostatecznie zbiór pozyskany dzięki współpracy z Marią Januszewiczową liczył okola 200 obiektów, przysłanych co najmniej w 4 ratach. Była więc to kolekcja liczna, a dołączona do spisów charakterystyka obiektów, zawierająca określellie funkcji przedmiotu oraz jego nazwę (podaną nieraz w kilku narzeczach), czyni ją jeszcze cenniejszą. Zbiór obejmował m.in. przykłady sztuki 11 Al': Mi\iEI./DMME/1935/43 i 1936/3. Maria Janus7.ewiczowa pośredniC7.y/a także w na\\ iązaniu konIaktów Manugiewicza z przchywąjącymi wówczas v.. Liberii prot: Janem Hirshlcrcm i dr. Ludwikiem i\nigsleinem. Niestety. wracający już do kraju prof. Hirshler nie zdołał zebrać l\okl\cji dla Muzeum. l~ l-ist M. Jarllls/.ell'iclOlI'ej do .I. Manugiewicza. z dnia 18 października 1936 roku. AE MAiLUDMME/1936iI9. I' List J. Manugie\\ icza do M. Janus7.c\\iczonej z dnia 13 listopada 1937 roku AE MAiELlDMMElI936/22. II> .I. IV .. list z 4 listopada 1936 roku. AL: MAiEUDMMEI1936/23 (aneks. nr I). �114 (rzeźby i maski), przedmioty codziennego użytku, strqje, broIl, pojemniki plecione z rafii, naczynia ceramiczne i tykwowe, a także co najmniej 10 instrumentów muzycznych (fot. 2 i 3). Oto krótkie fragmenty jednego ze wspomnianyc ł 1 wy k azow: f'ese Bossa Buze Ciissi 29) piszczolka z rogu gemo kolO/Ima Iell'zio P U III kllńll 30) bęben z hwnhuslI hule ke k/lłl(~v 33) cYJIlhalki z drzewo i li.ści blm/y kIl/Idu hO!11hus(JHych 17 hihej lali huma 39) ha!11ak z rafji slu::qcy jako hIe /;rodek lokoJllomocj i, drewniany drąg nctle::'v przeprowadzic: przez oha uszy nad le::ącym zastępuje nJwnież ló::ko Powyższy zbiór wyróżniał się przede wszystkim tym, że był prawie w całości zbierany ,.na zamówienie", a więc dostosowany do potrzeb. możliwości ekspozycyjnych Muzeum i uzasadniony merytorycznie. Jego wartość podnosi/a obecność dużej liczby przedmiotów codziennego użytku. zbieranych kompleksowo, zawierających po kilka sztuk podobnych przedmiotów (np. tkanin, ozdób. elementów strojów), różniących się między sobą wzorem, rodzajem materiału czy kolorystyką, co moglo pozwolić na uchwycenie różnic w stylach zdobniczych chal:akterystycznych dla poszczególnych grup etnicznych. Warto także zwrócić uwagę na obecność naczY/l glinianych - przedmiotów nieczęsto przywożonych do kraju ze względu na trudności transportowe. Fol. 2. Ton:hka skór/.ana. Libćria. nr in\\. M/\iU .flo/II/50 (;: kolekcji ·1arii .Ianus/<:\ViCl). 17 AL MAiEł./DMMI-:/I')37/2 (an<:ks. nr 2). �115 Fol. 3. Bęl1l:n~k szcz<.:linllllY. I.ih~ria. nr irl\\. MAiI-:LlE/11/3-l (z kolekcji Marii .Ianllszcwicz). Obecnie zachowało się okolo pięćdziesięciu obiektów, które pochodzą z kolekcji Marii Januszewicz. Są one różnorodne i zawierają zarówno przykłady zdobnictwa i sztuki, jak i pozbawione ornamentów przedmioty codziennego użytku, które choć mniej ..ekspozycyjne'· są niezwykle istotnym elementem zbioru muzealnego. ilustrującym kultury poszczególnych grup etnicznych zamieszkujących teren Liberii. Ocalała dokumentacja, spisy i komentarze do poszczególnych ohiektów, są pomocne w ich określeniu i opracowaniu merytorycznym. Wskazane jest takie odnotowanie w niniejszym artykule faktu nawiązania przez Muzeum współpracy z lekarzem płk. Jerzym Babeckim, który także brał udział w liberyjskich dzialaniach Ligi Morskiej i Kolonialnej. Księga inwentarzowa Muzeum zawiera wpis informujący o zakupieniu od niego instrumentu IX chordofonicznego . Sądzę także, że uzasadnione będzie umieszczenie w tym opracowaniu informacji o transakcji. jaką Muzeum przeprowadziło z p. Romanem Szabłowskim. który odsprzedał Muzeum sześć obiektów z terenu Gwinei Francuskiej (\\achlarz. torebkę, pantolle, nóż z paskiem i uprząż kOllską). Aktywnym działaczem Ligi Morskiej i Kolonialnej był co prawda Stanisław Szabłowski (także uczestnik akcji liberyjskiej). jestem jednak zdania. że małe prawdopodobiell- I' AL Mi\il.l.. Księga inwentarzowa. cz. l (przcpisana). pOL IS2. Co prawda zachowany biędzG II pis dOlyCly instrUIllGntll zakupionego od pik. Bahiekiego. lecz sądzę. l.t: drohna nie';cisloŚć w risowni mlz.\\iska mojc hyć zwykłym hłędem literowym. Zachowala się także odnośna doklllllGl1lacja Mu/cum II I.ipsku (ancks. nr 3). \I �116 stwo przypadkowej zbieżności nazwisk upowaznla nas do uznania, że także w tym przypadku zaowocowały kontakty Jana Manugicwicza z działaczami • 19 tego stowarzyszenia . Warto wreszcie odnotować fakt istnienia bogatego zbioru afrykanistycznego, powstałego w wyniku współpracy Jana Manugiewicza z Jerzym Giżyckim, podróżnikiem i literatem, a z zamiłowania etnografem. Brakuje, niestety, bezspornych dowodów na to, że był on członkiem Ligi Morskiej i Kolonialnej. Jednakże czynnym działaczem tego stowarzyszenia był Kamil Giżycki, jego krewny (również podróżnik, literat i dyplomata). Tak więc prawdopodobieństwo dotarcia Jana Manugiewicza do Jerzego Giżyckiego poprzez osoby działające w Lidze jest spore i daje podstawy do zasygnalizowania istnienia powyższego zbioru także w tym artykule. Jerzy Giżycki, podróżujący przez lat kilka po Afryce Zachodniej, zaproponował Muzeum sprzedaż kolekcji w roku 1936. Interesującym dokumentem dotyczącym tej współpracy jest wykaz 74 obiektów, uzupełniony odręcznym potwierdzeniem odbioru należności w wysokości 1500 zł"o. Kolejny list zawiera natomiast objaśnienia do 79 zabytków wraz 21 z obietnicą nadesłania brakujących 5 eksponatów • Cennym uzupełnieniem tych materiałów jest wykonany przez Manugiewicza wykaz obiektów zakupionych od Giżyckiego (obejmujący 168 pozycji)22. Ciekawy jest także list o przekazaniu przez Jerzego Giżyckiego 42 fotografii, zawierający zarazem listę komentarzy do poszczególnych zdjęć2:1. Dokumentacja obejmuje również potwierdzenie zakupu 150 klisz fotograficznych, ilustrujących sceny z życia Afryki Zachodniej, zawierające informację o przekazaniu Muzeum praw do ich reprodukowania24. W chwili obecnej w zbiorach Działu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich znajduje się 31 zabytków, które bezsprzecznie można uznać za pochodzące z omawianej kolekcj i oraz 21 kał1 katalogu naukowego z naklejonymi zdjęciami. Z klisz szklanych zachowały się zaledwie 3 egzemplarze, z których jeden uległ niestety uszkodzeniu"5. Kolekcja Giżyckiego była różnorodna i za\vierała przedmioty codziennego użytku (m.in. poduszki, sakwy, naczynia z tykwy, nakrywy do mis itd.), broó (m.in. zestaw uzbrojenia wojownika Lobi), stroje, różnorodne ozdoby oraz liczne, zróżnicowane stylistycznie. obiekty z zakresu sztuki. Zabytki pochodziły z terenu dawnego Sudanu Zachodniego, reprezentując m.in. kulturę plemion Massi, Lobi, Fulbe, Bambara, Tuareg (fot. 4 i 5). Wspomniany komentarz do przekazanych przedmiotów zawierał uwagi interesujące dla etnografa. Na przykład nr 44 listy dotyczył san- AE Ml\iEŁlDMME/1936/15. AE MAiEUDMME/l936/11. (aneks. nr4) 21 AE MAiEŁlDMME/l936/9. 22 AE MAiEUDMME/ wykazy/I 936/1. 13 List J. Giż.yckiego do T. Gumowskiego. R1iższych danych na temat tego ostatniego nie udalo się autorce odszukać. AE MAiEŁlDMME/1936/12. 24 AE MAiELlDMME/1937/5. eS Odbitki tych zdjyć znajdują si,,: archiwum Działu Kultur Ludowych Krajó\\ Pozaeuropejskich. 19 10 �117 dalów tuareskich. Opis tego obiektu brzmi następująco: "Noszone są przewainie na hardzo .\ypkilll piasku, gdzie zapohiegają zhylllielllu zapadaniu się, na hard:::ogorącym piasku, /uh na gorqL}'ch kamieniach >hamady< (puslyni kamienistej) lub na terenach poro.~niętych ko/ącemi >kram - kramami< - ro.~Ii/wlIli o wysoko.ki ok% 30 centymetrów, z I1'w/I!mi przez plemię Bambora ../v/usso .. koro - nji" zęhami starej kohiety. .. Sonda/y Ie są zwane przez ple/lIię hambara >\1'010<,co znaczy dos/ownie skóra. Luh >sena - w%< - skóra na nogi. Nazwv IV języku Fulhe nie znam . latomiast nr 14 spisu to luk Fot. 4. Rzcźha łiguralna. Hurkina Faso. nr inw. plemienia Gurunga, opatrzony naMAiF.UE/II/64 (z kolekcji Jerzego Giżyckiego). stępującym komentarzem: "Cięciwa. jak zwykle w Afiyce zachodniej, z >/yka< hambusowego. Norma/ne uzbrojenie wojownika z plemienia Gurunga (liczha poj. Liczba mnoga Gurunsi) z okolic' Leo luh też zamieszkując~vch tam również plemion Dagari i Zanga) sklada się: ( od >wielkiego dZłvonu<) z dwóch luków, 2 ko!c'zanów (l płaski nad le'wvm łokciu. J cylindryczny pod /e.vą pachą - przylrzymywany przez sznur /la lewem ramielliu) i oszczepu o zatruZvm grocie. zahezpieczonym przez kapltl- Fot. 5. I'odlls/ka skórzana. Afryka lachodnia. nr inw. MAil-:ljE/II/16 (z kolekcji Jerzego (ii~yckiego). �118 rek skórzany. Jest lo jedyne mieJsce, gdzie widziałem za/rute Gs::czep}'. Pozalem: nóż, zawieszony ztylu u pasa i toporek. Na glowach IIOSZą Ilieraz my.~liw(y GurU/lsi rodzaj hell7lóH' :: tykwy, slużących rÓlI'lloC=e\llie do c=crpalliu wodv (mam/otogra/ię tych "l<l'ojoH'llików)"6". Ze zdjęć zachowało się zaledwie 20 odbitek. Przedstawiają tancerzy w strojach obrzędowych, budownictwo, sceny z życia wsi itp. Okazały się bardzo przydatne przy identyfikacj i n iektórych obiektów. Ich wartość podnosi dobra jakość techniczna, pozwalająca na wykonanie reprodukcj i i powiększell. Uwagę zwracają także zdjęcia wykonane przez Giżyckiego w kraju [)ogonów (określanych przez niego jako Habe)27. Całość przedwojennej kolekcji musiała mieć znaczną wartość muzealną zarówno ze względu na różnorodność zbioru, staranny dobór obiektów stanowiących pierwotnie prywatną kolekcję, jak i na kompleksowość dokumentacji (także opisowej), uzupełnianej zdjęciami. W materiałach można też odnaleźć dowody kontaktów Jana Manugiewicza z prof. Jerzym Lathem, w sprawie przejęcia kolekcji afiykanistyczne/8. Natomiast Justynowi Wojsznisowi, znanemu taternikowi, kierownik Muzeum udzielał wskazówek dotyczących metod i zakresu penetracji tercnowych, w celu ewentualnego pozyskiwania dla Muzeum eksponatów poludniowoamerykCIIlskich~<). Kolekcj'a pochodząca z tego kontynentu była naj starszą i jedną z ciekawszych części zbioru pozaeuropejskiego Miejskiego Muzeum w Lodzi. Wśród osób, które przyczynily się do jej powstania znaleźli się Kazimierz Warchałowski i Aleksander Freyd. Obaj podróżnicy byli aktywnymi działaczami emigracyjnymi, związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. Wcześniejszc doświadczenia Kazimierza Warchałowskiego w zakresie działaJl kolonizacyjno-emigracyjnych w Ameryce Południowej nie pozostały bez wpływu na zorganizowanie przez Ligę akcji osadniczej w Brazylii. Natomiast dr Aleksander Freyd był od 1930 roku przewodniczącym Sekcji Higieny Tropikalnej działającej w ramach Wydziału Kolonialnego tego stowarzyszenia. Jan Manugiewicz nawiązał z nimi współpracę jeszcze przed rozpoczęciem kontaktów'z Ligą i nie jest wykluczone, że właśnie K. Warcbałowskiemu lub A. Freydowi zawdzięczamy podjęcie inicjatywy nawiązania współpracy ze stowarzyszeniem. Dr Aleksander Freyd odsprzedał Muzeum niewielki zbiór 16 obiektów etnograficznych, na który składały się stroje, ozdoby i przedmioty codziennego użytku plemion Campa i Yagua'O (fot. 6). Natomiast kolekcja odkupiona od Kazimierza Warchalowskiego liczyła 87 zabytków i była pozyskana 26 AL: MAitl.l[)MME/1936/11 i 1936/9. Karty znajduj,! si.; 1\ archiwum [)zialu Kultur l.udowych Kraill\\ Po/.acurllpcjskich. W)daje się. żc .Jerzy Gii)'cki byl pierwszym Polakiem. który [)ogonó\\ opisal i sl()togral()\\al. Por.: .I. Giżycki, Hah£' ... Kuricr Literacko NaukO\\y" nr 16. 1l.J31. s. 10·11: {Jiali i ('::arni. Warsza\\'a 27 I 93-L s. 217 - 244 (aneks. nr Sl. 29 Al: MAiEI.IDMME/193511S. At MAiEł./DMME/1936/IX .10 Obecnic 2g pochodzą IV zbiorach z tcgo zbioru. naszego . Muzeulll znajduj,] sil; zalcdl\ic lu:) zabytki. którc na pcwno �119 Fot. (,. B.,:hend; d\\umemhranowy. Peru. nr in w, Ml\iEI./E111/220 (/akupione od dr I\kbandra I-'n:yda), \\ :2 ratael1. Tell ciekawy zbiór zawierał m.ill. liczIle ozdoby z nasion, piór, roślin i z~bów zwierzęcych. naczynia z gliny i tykwy. narzędzia drewniane i kamienne oraz tkaniny - pochodzące z ohszarów Montanii Peruwiaóskiej, kilka obiektów z tcrenu Chilcl1 (fot. 7). a takżc pewną liczhę zabytków wykonanych z kam icn ia (przedm ioty rzeźbione. maczuga). zgromadzonych głów n ie na terenach Peru. Na podstawie posiadanych dokumentów nie sposób jednoznacznie określić dokladncj liC/by ocalałych zabytków pochodzących z tej kolekcji. Zaledwie kilka przedmiotów z Chile (np. ozdoba srebrna, lassa. strzemiona) i z rejonu Ucaya Ii (Ill. ill. dwa naczyn ia. ozdoby, szydlo) Illożna uznać za zabytki odkupiolle z pcwnością od tcgo podróż.nika. Kazimierz Warchalowski skierowal do Muzeum także innych kontrahentów. B) li to Wacław Chrostowski. od którego Muzeum pozyskalo zabytki z terenu Ameryki Południowcj i Afryki Wschodniej'" oraz dr Zdzisław Szymoóski, który sprzedał Muzeum liczną kolckcję (około 200 ohiektów) ilustrującą kultury Indian dorzccza Ucayali, a także pomnicjszoną głowę ludzką, wykonaną przez Indian znad rzeki MaraJlon. Co prawda brak jest dokumentów potwierdzających przynależność SzymOllskiego do Ligi. ale jestem zdania, że uwzględnienie jego osoby w naszych rozwa:i.aniach jest zasadne właśnie ze względu na osohę Kazimierza Warchalowskiego - inicjatora i pośrednika kontaktów lekarza z Muzeum'l ..Sądzy. że powsta Iy zbiór można traktować jako jeden z efektów współpracy Manugiewicza 7. osobami związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. Zdzi'1,\1: M;\iFI!I)\HvlU) ': /\/', MAil,:! ').\5n (aneb. ksi.,:ga maj'ltku d~lIs/a ChroslO\\Skiego :; /\1: M;\il:UDMMI:iI /nanego ')'\5/-ł. nr (». MM/-:. p%~~ 171 i 156. Być może chodzi baJaua I\m~ryki Po!udnio\\cj. tu o krcwnego - Ta- �120 sław Szymollski był lekarzem, specjal izującym się w zagadnieniach chorób tropikalnych. W roku 1928 wyjechał do Peru, podejmując się sprawowania opieki medycznej nad grupą polskich osadników w jednym z ośrodków kolonizacji polski~j nad Ucayali. Organizatorem i dyrektorem tej akcji był wielokrotnie wspominany Kazimierz Warchałowski. Po upadku tego przedsięwzięcia, Szymollski wrócił na kilkanaście lat do kraju. Z tego okresu pochodzą Iiczne prace jego autorstwa:;-l. Współpracę z łódzkim Muzeum SzymOllski nawiązał w roku 1935. Na złożoną przez Jana Manugiewicza propozycję odstąpienia posiadanej kolekcji z terenu Montanii Peruwiallskie/5, podróżnik wyraził skłonność sprzedania Fol. 7. Ozdoba kobieca. Chile. nr in\\'. Muzeum zbioru za sumę 2200 zł. OpiMAiEŁ/E/ll/236 (z kolekcji Kazimierza sując jego zawartość, zwrócił szczególWarcha/cl\\skiego). ną uwagę na posJa. d aną "s/ynnq g / owę Indianina zmniejszoną do wie/koki pię.\:ci", określając ją jako "preparat" bezcenni('. o.statecznie, zbiór zdeponowany w Muzeum do czasu uregulowania należności, wyceniono, korzystając z konsultacji prof. Stanisława Poniatowskiego, na sumę 1600 zł. Wart odnotowania jest takt, że towarzysząca transakcji niezwykle bogata i pełna emocji korespondencja dotycząca rozliczell i zaległości płatniczych Muzeum wykazuje zadziwiające podobiellstwo do dzisiejszych realiów:;7. Zbiór zgromadzony dzięki współpracy ze Zdzisławem Szymońskim obejmował liczne ozdoby, stroje, środki toaletowe, tkaniny, warsztaty tkackie, plecionki, naczynia, przedmioty gospodarcze i łowieckie, instrumenty muzyczne, a także urządzenie służące do deformacji główek niemowlętom i wspomnianą zmniejszoną głowę ludzką (fot. 8). Obecnie w zbiorach naszego Muzeum znajduje się 18 zabytków, które możemy bez wątpienia uznać za pochodzące z powyższej .kolekcji oraz 12 obiektów, których pochodzenia nie sposób ostatecz- 34 Są to zaró\\'no opracowania medyczne. jak i zamicszClanc II Clasopismach wspomnienia z podróży do Peru. Kilka z nich ukazalo się IV •• Morzu". Wi,,:ks/.<l iloś\' informacji na temat działalności Zdzisława Szymońskiego. IV tym także na te maI jcgo Ilsp()łprac)' I. łódzkim Muzeum można uzyskać z opracowania autorki Indianie ,\/onlanii 11' opisach dr Id::islm1'(/ S::vI1101iskiego. złożonym do druku \\' redakcji ..Prac i Materiałów Muzcum Archeologie/.nl'go i Elnograliczn<:go IV Lodzi". ;, AE MAiLUDMMUI935/4(aneks, nr 7). 36 Ar: MAiEI./DMMI:/I935!7. 17 AE MAiEI./DMMI:/1935/R: 1935/19 i 1936/7 (aneks. nr 8). �121 Fot. 8. lir/ądz<:ni<: do spłaszczania główki niemowlęciu, nr inw. MAiEL/E/1I/113 (z kolekcji dr. Zdzisława Szymoński<:go). nie ustalić, ze względu na podobiellstwo przedmiotów pozyskiwanych od innych podróżników (m.in. A, Freyda i K. Warchałowskiego). Uzupełnieniem tego zbioru są zachowane odręczne notatki Szymońskiego, zawierające charakterysty~ę sprzedawanych obiektów oraz uwagi dotyczące kultury Indian dorzecza Ucayali. Prawie każdy z przedmiotów umieszczonych w wykazie opatrzony jest odpowiednim komentarzem. Możemy tutaj odnaleźć m. in. następujące uwagi: .,ku.{:lI1a:; kory drzewnej. którą używają najdziksi. Nabyta w górnej części Ucayali. Używająją /fl(ijanie, którzy nie mają kontaktu ze swymi w,~pólplemie'lcallli i którzyjeszc::e nie umieją tkać. Zdejmują korę z drzewa, mocząją i potem biją kamienialIIi. a:: kora zrobi się miękka i elastyczna", czy też "tabliczka do ucisku gl/J1l'kinoworodka Indjan = Czamasów. Zakladająją na czolo i silnie związują i tak na kilka IIIiesięcy. Czolo w tyl się odchyla, oczy na wierzch wychodzą. PotellI oczy wracają do normy, ale czolo na zawsze jest w tyl odchylo,..1R Ile Ciekawe są także wspomniane komentarze dotyczące gospodarki i obyczajów Indian Shipibo, określanych przez lekarza jako Czama. Oto ich krótki fragment: ,.Uprawa roli _. rolę drugorzędną odgrywa. Rolnictwo to zajęcie, którem Indjanin pogardza. System: Las się .ścina i wypala lecz nie karczuje. Banany. yuka. kukurydza, 'yż oto plody rolnicze. Fasola nieluhiana. Rolę upra'v wioją glównie kohiety mężczyźni ~ylko wycinają las ,,-,. Wartość tego rękopisu podnoszą rysunki, a także liczne wykrzykniki o znacznym zaangażowaniu ich autora. Al-: Mi\iICL/DMMJ:lI<H5/45. Al-: MAiEI./DMMLlI935/ 46. Materialy powyższe 11<:IIspolnnianym artykule autorki. Ponadto ich fragmenty ni<: Świata" (przypis 5). i podkreślenia świadczące 3~ 3') zostały prawic w calości przytoczone przedstawiono na sesji ..Polskie opisa- �122 Z korespondencji wynika, ze kierownik Muzeum planował zorganizowanie cyklu odczytów dla publiczności muzealnej, prowadzonych przez Szymońskiego, lecz nie udało mi się w zachowanych materiałach odnaleźć potwierdzenia 40 realizacji tego zamierzenia . Lektura zachowanych archiwaliów musi wywołać pewne refleksje. Świadczy bowiem niezbicie, że Muzeum już od początku działalności borykało się z poważnymi kłopotami finansowymi, które powodowały przeciąganie terminów płatności, dokonywanie oszczędności w rozliczeniach pocztowo-telekomunikacyjnych z kontrahentami itd. i niewątpliwie musiały znacznie utrudniać realizację działaó podejmowanych przez kierownika Muzeum. Interesującym źródłem są także materiały dotyczące skomplikowanych formalności celnych i przeliczeJl dewizowych. Z omawianych zbiorów do dnia dzisiejszego zachowało się niewiele obiektów. W znacznym stopniu uległy one rozproszeniu, zniszczeniu czy zaginięciu w okresie ostatniej wojny. W roku 1941 prawie cały zbiór pozaeuropejski Miejskiego Muzeum Etnograficznego, liczący pod koniec lat trzydziestych około 1460 zabytków, został przez niemieckie władze Muzeum sprzedany do Muzeum w Lipsku, a następnie odsprzedany Instytutowi Etnologii przy Uniwersytecie w Getyndze (299 obiektów), Muzeum Etnologicznemu w Hamburgu (276 z.abytków) oraz Miejskiemu Muzeum Etnologicznemu w Kolonii (148 obiektów)~I. Przedmioty, które udało się ocalić w Łodzi (niecałe 140 zabytków) lub odzyskać w drodze działall rewindykacyjnych z Museum fur V61kerkunde w Lipsku (około 300 obiektów) stanowią cenny trzon zbioru Działu Kultur Ludowych Krajów' Pozaeuropejskich Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi42. Zachowana dokumentacja archiwalna dotycząca ich historii jest dzisiaj wartościowym źródłem umożl iwiającym identyfikację i interpretację merytoryczną obiektów. Świadczy ona także o wszechstronności działaó podjętych przez Jana Manugiewicza w celu stworzenia kolekcj i pozaeuropejskiej w łódzkim Muzeum. Jest dowodem na to, że zbiór był nie tylko liczny, ale dość dobrze określony i opisany. WaIte podkreślenia jest to, że kierownik Muzeum nie ograniczał się jedynie do odkupywania interesujących go fragmentów istniejących już zbiorów, ale starał się współuczestniczyć w ich tworzeniu, sugerując zakres, charakter i sposób pozyskiwania obiektów, biorąc pod uwagę aktualne potrzeby i możliwości Muzeum. Ważne jest także, że w doborze ewentualnych kontrahentów brał pod uwagę ich kompetencje, możliwości pozyskiwania obiektów i zainteresowania. Oczywiście miał świadomość współpracy z amatorami, o czym świadczą, jak sądzę, dość szczegółowe zalecenia dotyczące zakresu i sposobu pozyskiwania zbiorów zamieszczane w korespondencji, selekcja zabytków po- ~o AE tvIAiELlDtvltvlE/l936/4. Dane powyższe zaczerpnęlam ~I i Etnograjic::ne 11' Lod::i. d::ieje z opracowania: T. LaszC/cwska. ,Ihce/lnl ,-/rcheologiC::/I1! ::biory - d::icilalno'\:c:. op. cil.. s. 16. ~2 Pozostałe obiekty uznano za zaginione \\ trakcie działań wojennych pro\\adzonyeh nic Niemiec. na tere- �123 zyskiwanych z kolekcji prywatnych czy konsultowanie zakupów z profesorem Stanisławem Poniatowskim. Jednakże warto zwrócić uwagę, że wśród kontrahentów Muzeulll znajdujemy także nazwiska osób wykazujących znaczne zainteresowania etnografią (K. Warchałowski, Z. Szymoński, J. Giżycki), czemu dawali wyraz w publikacjach zawierających opisy kultury napotykanych grup etnicznych4.1. Działania powyższe umożliwiły zapewne zrealizowanie ciekawych, cieszących się uznaniem publiczności wystaw (iI. II). Dzięki zachowanym dokumentom niemieckim, głównie opisowi zabytków przygotowanemu w roku 1940 przez władze niemieckie Muzeum w związku z planowaną sprzedażą zbiorów, można było w przybliżeniu odtworzyć istniejący wówczas układ ekspozycji pozaeuropejskiej. Dokonała tego Teresa Laszczewska w opracowaniu dotyczą44 cym historii naszego Muzeum • Wynika z niego, że zbiory pozaeuropejskie zajmowały trzy sale wystawowe. Pierwsza - to zbiór z Ameryki Południowej, eksponowany w siedemnastu gablotach. W drugiej sali prezentowane były zbiory azjatyckie (cztery gabloty). Natomiast trzecia sala zawierała zabytki pochodzące z Afryki, grupowane w osiemnastu gablotach w układzie tematycznym, z uwzględnieniem zróżnicowań regionalnych. Z szacunkowych wyliczei1 wynika, że opisane w niniejszym artykule kolekcje, pozyskane dzięki nawiązaniu przez kierownika Muzeum kontaktów z osobami związanymi w rozmaity sposób z Ligą Morską i Kolonialną, stanowiły mniej więcej połowę zbiorów pozaeuropejskich Miejskiego Muzeum Etnograficzneg~ w Lodzi. Ich wartości muzealnej nie wolno nie doceniać choćby z tego względu, że Janowi Manugiewiczowi udało się zebrać co najmniej dwa zespoły obiektów pochodzących ze stosunkowo niewielkich obszarów, pozyskanych w krótkim czasie, ilustrujących w różnorodny sposób kultury zamieszkujących je grup etnicznych (Liberia i dorzecze Ucayali). Ponadto pozyskane wówczas zabytki były na tyle interesujące, że nawet dzisiaj, mimo burzliwych losów, które drastycznie zmniejszyły ich liczbę i wpłynęły na ich stan zachowania, stanowią cenny trzon kolekcji pozaeuropejskich naszego Muzeum, zawierając obiekty unikatowe w skali kraju (m.in. deseczkę służącą do spłaszczania czoła niemowlętom, łuk muzyczny, czy flet kościany z rejonu Ucayali, dzwonki do łuków plemienia Lobi, czy przykłady tradycyjnej sztuki afrykai1skiej z terenu Liberii). Wartość zbiorów podnosi wspomniana jednorodność terenu i czasu, w jakim zostały pozyskane. W odniesieniu do zabytków z Montanii, zachowane około 200 obiektów pozwala nadal na zilustrowanie podstawowych cech kultuPor. m.in.: K. Warehalowski. Na wodach Ama::onki. Warszawa 1938; J. Giżycki. Biali 1934 oraz Międ::y mor::em a pustynią, Warszawa 1936. Jerzy Giżycki i Zdzislaw Szymoński hyli także autorami artykulów zamieszczanych w ..Kurierze LiterackoNaukowym" ... Morzu" i ..Kurierze Porannym". Relacje te nic są wolne od subiektywizmu. emocjonalnego podcjśeia do tematu. w niektórych przypadkach widoczny jest brak dostatecznej wiedzy ctnograficznej (1:0 szezególnic widoczne jest w opisach autorstwa Zdzisława Szymońskiego). lecz można w nil:h odnalcż~ wiele interesujących opisów typu etnograficznego. 44 T. Laszczewska. :\IIceulI/ Archeologic:;ne .... op. cit .• s. 13. 43 i C::arni. Warszawa. �124 ry mieszkallców tego rejonu Peru45. Natomiast kolekcja afrykańska pochodząca z okresu przedwojennego pozwala (po uzupełnieniu) na zaprezentowanie podstawowych cech tradycyjnej sztuki i zdobnictwa Afryki Zachodniej. Oceniając powyższy zbiór z perspektywy czasu, należy stwierdzić, że był on efektem rzeczywistego zaangażowania Jana Manugiewicza w ideę utworzenia kolekcji pozaeuropejskiej naszego Muzeum. Na bazie niewielkiego zbioru (głównie azjatyckiego), przejętego z byłego Muzeum Miejskiego, udało mu się zebrać kolekcję ciekawą, niemałą i co istotne, planowo i konsekwentnie uzupełnianą. Widoczne jest także, że znaczą rolę w osiągnięciu tego celu odegrało nawiązanie współpracy z osobami związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. BIRLlOGRArI/\ l3iałas T, 1983 Giżycki Liga :\lorska i Kolonialna 193()-1939. Gdallsk. .I, 1934 Biali i carni. Warszawa, 1932 Ilahe ... Kuri.:r Literacko - Naukowy" nr 16. s, 10-11. 1936\1ięd:v mor::em a pustynią. Warszawa. Królikowska L. 1980 Jan jolno-Mo/1l1giewic ~ ::olo::yciel Miejskiego A/lI::ellnl I:'tnograjic::nego IV Lod::i (/931-193'h "Prace i Materiały Muzeum Archcologicznego i Etnograficznego IV 1.IH!?j I..aszuewsk r. a 19lW Seria '·.tnografiC/.na·· ,\lu::elllli 1(I'dwu/ogiene nr 21. s. 41-47, i Etl1ografic::ne IV Lod::1 "Pr,lce I Materialy MuzeuITI Archeologicznegl' nograiie/na" nr 21. s. 11-39. Nowosz W. 1969 1970 Styczyńska Amt'n'konistyc::na t1::ieje i litnogralicznego ::hio/'v II' d::iall/l/1o.~ć, ł.odzi. koleA.cja w Afll::eum ;/rcht'ologic::nYIJl i !:'tnograjicnym Seria Et- w I.od::i. ,..Prace i Materiały Muzeum Archeologiu:nego i Ftnograliczncgo w ł.odzi. Seria Etnograficzna" nr 13. s, 153-167, AjiJ1k0l1skie maski i r::t'::'by obr::ędowe w ::hiorach ,HII::ellm .·lrclieologic::nf.'go i E1nograjic::nego w Lod::i. "Prace i Materiały Muzeum Archwlogicznego i Etnogra licznego w Lodzi, Seria Etnograticzna" nr 14. s, 169-175. A. 1992 Rola Jer::ego Gi::yckiego 1V Ilvor::enill kolekcji ajiykani,l'tyc::nei ,'vli(~jskiegoA/II::ellm Etnograjic::nego w Lvd::i. "Kronika Miasta Lodzi" t. 2 .. s, 131-137, Liga Morska i Kolonialna, a ro::bud::.anie::aintereSO\I'1I/1etnografią po::aellropejs/.:ą spolec::eństwa polskiego, rozprawa doktorska. Maszynopis w Bibliotece Instytutu 1999 Archeologii Warchalowski i Etnologii Polskiej Akademii Nauk II' Warszawie. K, 1938 Na wodach Ama::onki. Warszawa. SzynlOJ1ski Z. 1930 1934 'Lądem, mor::em, r::ekami. ,.Morze" z. 7 i dalsz.:. Z ::ycia Indian ::nad Ama::onki, Tam gd::ie nie dotarl ::aden wiew kllltllry. "Kurier Poranny" 45 Wybrane zabytki Anny Kowalskiej-Lewickiej l 9 września. z tej kolekcji zostały SllljJibo. Wrocław wykorzystane 1969. jako material ilustracyjny w prac~ �125 I\NEKSY . ., fJ'2 ::1/):.' ." A J;;b['iJ listopada .4 J9. ..-ł'JL~,'" ~- "i,.,{, N ISroano•• n •• Pani 6 ,,~~,~, "- I Niemal w~łldając do koperty list do Szanownej Pani otrzymałem wiadomości wraz z rachunkiem i spisem wysłanych przedmiotów. Jak widzę sprawy stoją doskonale. zbiór gromadzony jest bardzo starannis. Nawiązując do mego przewidywania o nabraniu przez Panią w przys~łości doświadczenia w zakupywaniu sądziłem. te są to ceny 'netto. Jeśli natomiast włącza Pani laszty to są wcale umiarkowane, bo istotnie koszty gromadzenia zbiorów etnograficznych .~ bardzo często przewytszają wartość przedmiol W wypadkach jaskrawszych motna podawać oeny oryginalne, a na osobnern zestawieniu /również pokwitowanem/ koszty transp~u. przejazdów, wyszukania itp. Chyba nie biezze mi Pani bardroo za złe owej niewczesnej uwagi.Nie mniej proszę mieć w pa~ięci na6zą umow~. przewidującą pewn" honorarjum. Nie chciałbym mieć na s.mieniu strat Pani zwłaszczh wobec dutego wysiłku fizycznego i zdrowotnego związanego z tą pracą· Projektowane otwarcie działu afrykanistycznego odłotyliśmy w oczekiwaniu na dodatkowy lokal i Pani materjały. Obecnie motemy zaryzykować większy zbiór aniteli projektowało się pierwotnie i.jeśli wątłe siły naszej Eksploratorki pozwol,. otrzyma Lódź wartościowy owoc polskiej penetracji w Liberji. Będzie to dla Pani ładną zasługą życiową. Horopatrując się w .pieie wysłanych przedmiotów widzę, te wszystkie odpowiadają potrzebie. Warto, ze względu na charakter Lodzi, więkeząuwagę przyłotyć do tkanin, prZYdałoby się kilkanaście kilimów i innych wyrobów tkackich z fotografjami "warsztatów" w ruchu. Z uwagi na silny wyraz czynnika społeczne u ludów nadgwinejskich warto znów zgromadzić sporą kolekcję przedmiotów związanych ze zwyczajami i produktów, tak tam nawsk społecznej sztuki. Zresztą ma Pani doskonałe wyczucie terenu 1 nie wątpię w dobre rezultaty. O uZYSKanie dewiz nie jest nam,Jak się okazuje, trudno. Bietącą należność prześlemy Dr. Szamocie, a pr~yszłe, Jeśli potrzeba, motemy wyełać do Liberji. Serdecznie dziękuję za pierwszą tyczę obojgu p •• ństwu powodzenia i muzealnych eprawach. partję zbiorów i s~czerze na przyszłość w prywatnych I jst .lana Manugicwicza do Marii Januszewicz z 4 listopada (Al: Ml\iEL/E/DMME/1936/23), 1936 roku �126 -==-7ó2r~ Pasy ~ pit.oiorKl5V~ l Ol1:().uu~ .~._._ --43) Ochraniaoz łuczniozy. (Większy) ,.. / . 44) Sandały Tuareg6w. 45) 7 amulet6w sudańskich. 46) Paciorki drewnlane.p6~n.8udaN.frana. '47) Pugilares czerwony. Okolice B~oko. 48) II bronzowy. Okolice T,mbuktu. -49) Tabakierka bambusowa. G6rna Wolta. . - 50) Derka wielka (Mostlllkera) Paster~e Pullo. 51) 3 derki bla~e. Okolica DOri. p6~n.górn~Wolta ._..52) Derka bawe~nlana. Z~ote Wybrzete. _ 53) 2 Wachlar ze. 7' ;7> 54) Wierzcho~ek Maski obrzędowej. 65) Nót .Mossl.Górna Wolta. 56) Nót z rękojeścl~ moslęt~.Nlgerja ang. 57) Tabakierka z pęcherza. Mossl. Górna ~oltA. 58) Bransoleta męska marmurowa. Górna ~olts. 59) Kosz. Nigerja. 60) 2 pary grzechotek od ~uków plemienia Lobi.Górna 101ta 61)1Jrzebleń drewniany. Plemię Bambara. Sudan franc. 62) Tabakierka bambusowa. Plemię 1.IOssl.Górna ·I/olts. 63) K~ódka arabska. Okolice Tlmbuktu. Ruden frAnc. 64»2 futera~y na kosmetyk. Plemię Pullo. Górna 'ilolta. 65) Ochraniacz ~uczniczy. Ma~y. Plemię LObi. Górna "mlta. 66) Przepaska na czo2:o.z paciorków. Okolice Timbuktu. 67) 7, bransolet z paciorków. Okolice Timbuktu,/ 68) 7 bransolet ze s~omy i trawy. Plemię Hossi.Górna '.'Iolta. 69) 5 bransolet mosiętnych notnych. j" , 70) 3 II aluminiowych II p. -- 71) 2 przetyczki kamienne do warg. Plemię Bobo.Górna "olta. '-72) 3 pierścienie na palce do nóg.Okolice Ramako.Plemię Bambara • • 73)LJ4 pierścienie mosiętne. ?' - '·74)75 groty od strza2 1', Jerzy aitycki Zakopane Willa"Nietwoja" Parcele urzędnie~~ .. 1 I ~.;".f!' ...•.~.. 'p-4 Fragment wykazu z opisem zabytków. autorstwa Marii Januszewicz. dotyczący jednej z partii nadesłanych eksponatów (AE Mt\iEŁlDMMElI(3712). �127 l ~'I ~ ~ 8 ci z;: 'o; .:t: ~c .I: :~ ,~ I- '~ ~ J ~\{ -.; " ~ O O c E E 2 ~ ~ •• •• VI i\~ E " ~ C Q o c > r::: ::I .c ••~ I- l- lU •• I- "ts 1: < c " "0"0 r::: C ::I U .x .• " > l- " ~ > ci ,,:o z: E" 'Ol: ,,:o VI .I: I_"O Q 4 ~ ~ "< "" "" '~ ~ -ti c o ~ -; I •.. VI c .:t: C. L-: "•• :I: { ~ 'Ol: ~·'v " ~ 'Ol: U l- Q " "ts C os ~ <::> ----.N- T ".•. ·I,~"·I}"· _:r~'· ..;~ Karla kala logu Muscum rur Viilkcrkundc IV Lipsku, dotycząca instrumentu zakupionego od pIk Jerzego 13ahickicgo (ze zhiorów Dzialu Kultur Ludowych Krąjów Pozaeuropejskich MAiEŁ). �128 Za zbiór aneryk~nistyczny przedmiotów: 3 1 l 1 1 2 10 l 5 1 4 2 l l l 1 l "klad~j~cy si~ z następuj~cvch baków peruwjai,skieh pas z nasion z nsd Ueaya1i grzebyłc. "" fi fajka makana łuki strzał rzeźba kamienna kuj z tykwy róg do wody siekierki kH.loienne ozdoby srebrne Chilijskie lasso bat bat (BJl-kador) pas tkany. Chilijski igła z koBei otrzymałem od rae,jskiego Muzeum Etnograficznego Zł. jczterysta w ; odz,i 480,-- oSiemdziRsi,tj (-) Kazimierz Wnrchałowski "';"J'szawa, Rybnki 30 m .10. ':arszawa, dnia 5 marea 1935 roku. ZAKSIĘGOW'NO • ksł.d~e in'Nent3fl ..,.J.L.. 9CUO> Udl •• n •• podoi., ; •. :ti' +:~-.., ;"ł £1. ~:l ' .,' ~t XfJ' ,t (/. j6JJ .' iJ ,f ~ / • '; P- ' .. ../ If OWI P1'Y;> 'ti- t.'.HI. ~ł;~ .... '\. -.••. ,.'-I':.s:~!;.,....•. Fragment wykazu zabytków potwierdzeniem zakupionych od Jerzego Giżyckiego. z naniesionym odręcznym odbioru należności (Al: tvIAiEł./DtvItvIE/I 936/1I ). �129 -;; :ł -" II Z .5 -1 " ·c " N -O O ..c. u a..O \ .•'u . -"'c.• .• ••.,..~ ~ / A C A ~ ..c >, .~ O o. Vl u . ~l;\ ~~ ~ ~.• ::E .• 'u ~ ~ C O -"c Jl'" Karta katalogu Miejskiego Muzeum Etnograficznego z naklejonym zdj.,:ciem autorstwa Jerzego Giżyckiego.(ze zbiorów DKLKP MAiEL). �130 1l "/' --'-<i', 1 __:,' /C.,. 5 r. 81/35. W.sznnowny Panie Od Panlł Ka~1mierza Pan ;)Okt6r podo~as nadzil zbiory chwili zbiór spoc.lalny korzystnej bę.dŹ w r:~ie nowym lokalu, się w tej nRsze skupia zbi6r muzealnej, bardzo ozasie gro- ze szozeg61i ms Ąrneryknnistycz~ (zbi, Radzibyśmy przej~, oriary. zachowu.lt'c w6wczlls pomieszozony b~dź tat nR drodze odb~lIie siq prosimy te i innyoh). dzi ••.;!: 1r.Jienin ofiarodnwOT Poniewn~ w na.lblitszym VI w polsoe p.~archRłowskiego oprawie siQ. mater j a2 porudniowo -ameryku{,skl najwiQkszy Pana Doktora. dO"iadujq w !llontawj1 peruwini:skiej etno"rRflol'me.'l.4uzeurn ry dr.Freida. l "Iarohałowskiego swego pobytu nem ~Rintere8owaniem w tej Doktorze o motHwle w tlllrdzo odst~pnej. otwarcie Muzeum rTClhłe wypo"ledzel' sprawie. ~czQ wyrazy nsletnego szaounku kustosz (Jan unnuglewioz) A" •... '":;.. , -~ ./#.~ ". ·~~J7;~~~/ .~~.~ ~'f'~.,.~ List Jana Manugiewicza do Zdzisława Szymońskicgo I.S marca 1935 roku (AE MAiELlDMMUI935/4), �] 31 Wykaz skr<itllw. AE MAiUJDMMUnr - Archiwum Etnograticzne Muzeum Archeologicznego ncgo w Lodzil Dokumcnty Miejskiego Muzeum Etnograficznego I nr DKLI:(I' .. Dzial Kultur Ludowych Krajów Pozacuropejskich. LMiK _. I.iga Morska i Kolonialna. MAiE!.-- Muzeum Archeologiczne i Ltnograticzne w Łodzi . i Etnogralicz- .\nna Styczyriska NON-I:lJROI'EAN COLI.ECTION OF THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM YS. TIlE MARINE AND COLONIAL LEAGUE IN ŁÓDŻ (Summary) This article w n CI': m s thc history ol' the non-European collection of the Ethnographic Museum (at prcsef1t calkd the Archeological and Ethnographic Museum) in Lódź, founded in 1942. Thl' then head of the Museum, .Ian Manugicwiez, wished to take advantage of the industrial and trade connections of the city so as to found an exotic collection in Łódź. He established cooperation with I'olish cxplorers. universities, and emigration institutions, among them the Marine }nd Colc)flial League. Owing (o his consistent and arduous efTorts, in the late 1930s the Museum ~athered almost 1500 exhibits from Africa. Asia, and South America. The Archeological and Ethnographic Museum in Łódź is in possession of some documents t'rom the !irst period. including ktters, inventories. lists of exhibits, etc. On the basis of those Tlateria!s it is possiok [o kam. at least pal1ially, aoout the methods and effect of the efforts un.lcrta"en oy .Ian !'vlanugiewicz lO set up the collection. The article 1~H:uses OIJ a pan ol· the collcction from Africa and South America, which came n\o tlH':pos:,e,:sion till' ,\11Iseum thanK:; to its clloperation with people associated (at ditTerent kgrees) \\ lib the MarilJc <mel I..·olonial I.eaguc. It is cmph:lsilCd in the article that" exhioits pur.·Ilas~d ,ja tksc <':Olllleelillll' constituted almost half ol· the pre-war non-European collection of 11<:City 1':thnogr;q>llie MUSl'llnl ill I.(\d;. or � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7a38e6f8c8e16c3a8af0bd29d106bb.pdf d762f4929da3d5cc89d26269fe000d59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5592 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5200 Title A name given to the resource Ojcobó(j)stwo/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.55-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stypuła, Aneta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text An na I psycholog z wykształcenia, antropolog z zamiłowania, etolog z konieczności. 1 Studentka socjologii na UJ i uczestniczka studiów p o d y p l o m o w y c h z zakresu mediacji • dyscyplin, w e wszelkich możliwych konfiguracjach. Obecnie większość cennego czasu | pochłania jej przygotowywanie półrocznego Gałgana d o pracy w kynoterapii. St y p Ut a i negocjacji. Interesuje się zagadnieniami z pogranicza wszystkich wyżej w y m i e n i o n y c h Ojcobó(i)stwo Psychoanaliza a tradycja i religia żydowska podłoża przełomowej w dziejach psychologii teorii, nie została do tej pory w jednoznaczny tak na marginesie - dlaczego psycho­ sposób wyjaśniona. Część uczonych skłonna analizy nie stworzył żaden spośród jest dostrzegać w y r a ź n e powiązania m i ę d z y wszystkich tych pobożnych, dlacze­ metodą psychoanalityczną a kabałą, zwłaszcza go' trzeba było czekać na zupełnie bezbożnego jeśli idzie o uwypuklanie pierwiastka męskiego Zyda?" , zapytał raz Freud uczestników coty­ i żeńskiego, sięganie do symboli i numerologii godniowego środowego spotkania. Pytanie to oraz zapożyczanie podstawowych terminów domaga się próby udzielenia nań odpowiedzi, z Talmudu i ksieei Zohar Teza ta iest iednak iest bowiem czymś istotnie intryeuiacym fakt trudna do udowodnienia tym bardziej ze sam ze me tylko sam twórca psychoanalizy ale tez Freud nie tylko nie odebrał ortodoksyjnie' ży¬ około 90% jego zwolenników oraz większość pa­ dowskiego wychowania ani nie umiał - jak jego cjentów w pierwszych latach działalności Freuda oiciec - czytać no hebraisku ale też z cała sta¬ bvło Dochodzenia żydowskiego Nieunikniony nowczością określał się jako ateista i w takim tez wydaie sie zatem wniosek że musi istnieć iakiś diichn wychował swoie dzieci 7darzvło mii sie zwiazekmiedzy pochodzeniem żydowskim któ stwierdzić z nrzekasem- Żydzi w oróle czcił, re Freud stale oodkreślał a oowstaniem osycho- mnie iak bohatera narodowego chonaz moia analizy niemniej rola tradycji żydowskiej, jako z ^ ^ d k s p r a w ^ KSIĘGA RODZAJU: początki psychoanalizy A 1 3 2 4 1 G. Markus, Zygmunt Freud i tajemnice duszy, PIW, Warszawa 1993, s. 165-166. 2 Ibid. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA 3 D . M . Wulff, Psychologia religii, WSiP, Warszawa 1999. 4 G. Markus, op.cit. �Anna Styputa 56 tego jedynie, że nigdy nie ukrywałem swego ży­ dowskiego pochodzenia" . Odczuwając przynależność do narodu ży­ dowskiego, Freud odcinał się bowiem od swoich religijnych korzeni i starannie zacierał wszel­ kie ślady pokrewieństwa między psychoanalizą a judaizmem. Być może takie zależności rze­ czywiście istniały, niemniej w interesie Freuda leżało, aby je ukryć, częściowo z powodu obawy przed oskarżeniem o nienaukowość, a częścio­ wo w obronnej reakcji przed antysemityzmem Silne uprzedzenia antyżydowskie w środowisku wiedeńskim sprawiły że Freud z wielka ulga powitał w gronie żydowskich psychoanalityków Szwaicara - C G lunga gdvz iak pisał twór­ ca psychoanalizy w liście do Karola Abrahama w roku 1908 doniero ieao noiawienie sie uchro niło psychoanalizę nrzed niebezpieczeństwem 5 6 l l l l W J y 1 l v / Cl l1 Cli l ' 1 u z n a n i a iei z a ż v d n w s k a ' ' 1 V_ Ł 7 V_ / ^ | 71 V_ / ^ V_ 11 O 1 W ^ l l l snrawe n a r n d n w a " 7 N a d z i e i e Freuda k t ó r v liczvł na to ze T,,n«r stanie I t a n .nadknbi^^ zarysowały się roznicezdan, które doprowadziły do rozwiązania ich krótkotrwałej współpracy Kroplą, która przepełniła czarę goryczy, stała się odmowa Freuda udostępnienia Jungowi szczegó­ łów ze swego prywatnego życia, które posłużyć miały za materiał do analizy marzeń sennych: mistrz zareagował na prośbę swego ucznia po­ dejrzliwym spojrzeniem i oświadczył kategorycz­ nie, ze nie może ryzykować swego autorytetu, czym ostatecznie zraził do siebie Junga". Nieufność, z jaką Freud odniósł się do szwaj­ carskiego współpracownika, miała cechować stosunek ojca psychoanalizy wobec wszystkich nie-Żydów: wprawdzie zależało mu na rozsze­ rzeniu swoich idei poza wąski krąg żydowskich lekarzy, ale nie mógł pozbyć się wobec swych nieżydowskich zwolenników, takich jak Jung czy Ernest Jones, owej dozy dystansu i sceptycy- zmu. Postawa ta po kłótni z Jungiem jeszcze się zaostrzyła i nie była całkowicie nieuzasadniona: jest swego rodzaju paradoksem, że to właśnie Junga posądza się o antysemityzm, a nawet co jest j u ż przesadą - o sympatie nazistowskie. Prawdopodobnie Jung nie tyle był antysemitą, co starał się za pomocą wątpliwych etycznie poglą­ dów uzyskać przewagę nad Freudem . Antysemityzm, który stanowił podłoże za­ równo powstania, jak i zerwania relacji między oboma uczonymi, wydaje się mieć kluczowe znaczenie dla rozwój u psychoanalizy j ako takiej, i to na wielu płaszczyznach. Najbardziej oczy­ wistą okolicznością, wywołaną silnymi, antyży­ dowskimi uprzedzeniami środowiska nauko¬ wego Wiednia, było wykluczenie Żydów z życia towarzyskiego i zmuszenie ich tym samym do skupienia sie wokół osoby Freuda Bardziej dyskusyjnym źródłem powstania psychoanalizy było postrzeganie Żydów iako odmiennych pod względem seksualnym Fascynacja ta domnie­ mana odmiennością rozoowszechniła sie me tylko w nieoświeconei części snołeczeństwa ale tez w środowisku medycznym Potocznie uwa¬ żało się że na skutek obrzezania Żydzi wyka9 10 7iiia d7ika a 7ara7em 7abnr7nna s e k s u a l n o ś ć s ^ n n ™ ^ nr7enhS^^^ w t ^ r ^ ^ wizerunek Zydow w ich własnych oczach, robując się odciąć od przypisanego im przez spo­ łeczeństwo stereotypu, Żydzi reagowali albo od­ rzuceniem tożsamości żydowskiej (czemu często towarzyszyła konwersja na chrześcijaństwo), albo - jak uczynili to zwolennicy psychoanali­ zy - rozszerzeniem antysemickiego stereotypu na całosc społeczeństwa, dopatrując się w lęku przed feminizacją na drodze kastracji cechy nie tyle żydowskiej, co uniwersalnej, dotyczącej sek¬ sualnego rozwoju każdego mężczyzny . 11 5 G. Markus, op.cit., s. 167. 6 D . M . Wulff, op.cit. Psychoanalitis Review", 91/2004, s. 309-330. 7 G. Markus, op.cit., s. 166. 10 D . M . Wulff, op.cit. 8 D . M . Wulff, op.cit. 11 S. Frosh, op.cit., s. 309-330. 9 S. Fmsh, Psychoanalysis and Anti-Semitism, BARBARZYŃCA [w]: „The 3 (13) 3DD8 �57 Ojcobó(j)stwc Wreszcie antysemityzm wywarł znaczący wpływ na samego ojca psychoanalizy. Wysunię­ cie tak śmiałych tez j ak te, które są zawarte w teo­ rii psychoanalitycznej, wymagało nie lada odwa­ gi i nie bez znaczenia pozostaje tu fakt, że sam Freud określał się mianem outsidera, upatrując źródeł takiej postawy życiowej w czterech czyn­ nikach: ogólnie ambiwalentnym nastawieniu wobec nowości, negowaniu przez wiedeńskich lekarzy znaczenia czynników psychicznych h i ­ pokryzji kulturowej" społeczeństwa przestrzecaiaceco tabu seksualności i antysemityzmie właśnie Przeiawy antyżydowskich uprzedzeń dotknęły Freuda podczas studiów na uniwer­ sytecie i doświadczenia te iak twierdził zmo bilizowały *o do w i ę k s z e ^ nonkonformizmu i niezależności w myśleniu staiac sie nodstawa odniesionego później sukcesu' i - nawiasem mówiąc - zyskał sobie serdeczną niechęć wszystkich innych ludów". Dociekając genezy owego oporu, „zacznijmy od jednej cechy charakteru Żydów, która rządzi ich stosunkiem do innych ludzi. Nie ma żadnej wątpliwości, że mają oni bardzo dobrą opinię o sobie, uważają się za szlachetniejszych, reprezentujących w y ż ­ szy poziom, górujących nad innymi, od których dzieli ich także wiele z ich obyczajów. Przy tym ożywia ich szczególne zaufanie do życia, takie iakie daie taiemne posiadanie cenneeo daru- iest to pewien rodzai optymizmu Ludzie wierzący nazwaliby to zaufaniem do Boea" Freud zaś utożsamia ów skarb ze specyficznym przekona­ niem Żydów o tvm ze sa narodem wybranym Powstanie te^o orzeświadczema iest zdaniem Freuda z a s h L Moizesza Frincianina który no śmierci faraona Fchnatonf w dzac odwrót ™ y X r o d ^ KSIĘGA WYJŚCIA: judaizm w ujęciu Z 2 Freuda 14 7 ^ 1 Było to jednak pyrrusowe zwycięstwo. Do końca życia nie udało się Freudowi wyelimino­ wać ciągłych napięć pojawiających się w związ­ ku z jego narodowością, zwłaszcza w okoliczno­ ściach rodzącego się nazizmu. Kontrowersyjny w swej wymowie tekst Mojżesz, jego lud i religia monoteistyczna jest w rzeczy samej próbą roz­ wiązania przez Freuda tego wewnętrznego kon­ fliktu W obliczu kryzysu tożsamości rozdarcia miedzy byciem Żydem i nie-Żvdem Freud wraca do swych korzeni i usiłuiac przeciwstawić sie nazizmowi poszukuie źródeł antysemityzmu w historii narodu żydowskiego". Swoje studia rozpoczyna od charakterystyki ludu żydowskiego, który „z bezprzykładną siłą oporu stawiał (...) czoło nieszczęściu i prześla­ dowaniu, rozwinął szczególne cechy charakteru 16 G. Markus, op.cit. 15 S. Frosh, op.cit., s. 309-330. 1 6 kultura, religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1967, s. 203. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA wiarę , C r ^ 15 13 Z. Freud, Mojżesz jego lud i religia monoteistyczna, [w]: , ^ ^ 7 ^ 3 ^ rzędów (w tym obrzezania), tez wyprowadzi! przy pomocy najbliższych współpracowników z Lgiptu. Mojżeszowi udało się połączyć charak­ terystyczną dla każdego ludu pewność co do wła­ snej wyższości jako narodu, z religią: dzięki temu unikatowemu sprzężeniu Żydzi zyskali częsc boskiej wspaniałości, a zarazem dumę ufnosc i poczucie bliskiego kontaktu z Bogiem. Wszyst­ kie te cechy składają się na żydowskie poczucie wyższości jako narodu wybranego, co ma dwo­ jakiego rodzaju konsekwencje. Z jednej strony pozwoliło Hebrajczykom przetrwać, bo trzymali się z dala od innych ludów , z drugiej zas stało się zarzewiem konfliktu z sąsiednimi narodami, wywołując w nich zazdrość będącą prototypem późniejszych uprzedzeń rasowych . Jednak początków religii jako takiej - w tym również i judaizmu - trzeba upatrywać nie tyle 12 Z. Freud Człowiek,, ,ZTr\nZ\ł Ibid. S. Frosh, op.cit., s. 309-330 �Anna Styputa 58 w przeszłości, co w ludzkiej psychice, w bez­ radności małego dziecka szukającego poczucia bezpieczeństwa w osobie wywyższonego ojca . Geneza religii wiąże się także ściśle z komplek­ sem Edypa, sprowadzającym się do żywionego przez dziecko płci męskiej pragnienia elimina­ cji ojca i zajęcia jego miejsca przy boku matki. Jest to motyw stale powtarzający się w pracach Freuda dotyczących relieii Naiwyraźniei za­ znacza się on w książce Totem i tabu w której Freud wywodzi początki totemizmu z zabój­ stwa oica popełnionego przez sprzymierzonych synów chcących obiać kontrole nad zdominowa­ na przezeń horda p erwotna i należącymi do niei kobietami. Po dokonaniu morderstwa i pożarciu ciała zahitecro bracia nie mocrac noradzić sobie z noczuciem winv i rozkładem snołecznei struk tury ustanawiaia zakaz zabiianfa totemiczne™ zwferzecra h e l c e ^ protoplasty y sadzonego 17 18 s m D o l e m Zdaniem kontynuatora myśli Freuda, T. Reika , podobny, choć metaforycznie ujęty prze­ bieg zdarzeń zamieszczony został w Księdze Rodzaju: Jahwe jest tu Bogiem zamieszkującym drzewa, zaś Adam, przedstawiający symbolicznie sprzymierzonych braci, w celu zdobycia władzy zjada owoc z zakazanej jabłoni - totemicznego bóstwa (nadmienić tu należy, że powyższa opo¬ wieść bibliina była analizowana i interpretowana przez spadkobierców Freuda na wiele różnych SDOSO D O W łącznie z UDatrvwa.riierjn w Ewie personifikacii matki Adama nadaniem wezowi znaczenia erotycznego czy utożsamieniem iabłek z piersiami kobiecymi zaś ich spożywania z aktem kooulaciP U samego oica Dsvchoanali zv watek oicobó stwa noiawia sie również w hi" storiitradycji judeochrześcijańskiej, gdzie Jezus 19 17 Z. Freud, Poza zasadą przyjemności, PWN, Warszawa 1975. 18 Z. Freud, Totem i tabu, Wydawnictwo KR, Warszawa 1993. 19 20 21 D . M . Wulff, op.cit. Ibid. zarazem uosabia powrót uśmierconego ojca, jak i wprawia w ruch koło zamachowe odwiecznego cyklu - religia synowska (chrześcijaństwo) mor­ duje ojcowską (judaizm) . 21 KSIĘGA KAPŁAŃSKA: religie autorytarne i humanistyczne Fromma Także i Fromm widzi w przekazie biblij­ nym ślady wspomnień walki hordy pierwotnej z ojcem: są to takie momenty jak ten, w którym Adam zjada jabłko, by stać się jak Bóg, czy ten, gdy ludzie wspólnymi siłami wznoszą wieżę Babel. Tym jednak, co rzeczywiście interesuje From­ ma jako psychoanalityka, jest ewolucja obrazu Boga. Początek Starego Testamentu przedsta­ wia Jahwe jako karzącego naczelnika plemie­ nia , który domaga się od swoich wiernych bezwzględnego posłuszeństwa. Zmiana tego wizerunku następuje, gdy Bóg decyduje się na zesłanie potopu i zawarcie z Noem przymierza. Tym samym z chwila edy zobowiazuie sie do przestrzegania daneeo człowiekowi słowa B ó Przestaje być absolutnym władca Ograniczę nie własnei poteei naiwyraźniei uwidacznia sie w scenie targu Abrahama z Bogiem o z n i s z c z ę nie Sodomv i G o m o r y Abraham odwołnie sie do zasad sorawiedliwości obowiazuiacych samLo Bo^ra Dalszym etanem rozwoiu idei Bora iest utożsamienie Co z L u ł a m i miłości i nrawdy 22 23 e 24 snosóh R L staTe 7e h e ^ i m I n Z f e d n l nod 7ZTwZe\klZ wo^olnle^ Fromm dostrzega tu podobieństwo mię­ dzy rozwojem społecznym a osobniczym: od 25 22 E. Fromm, Dogmat Chrystusa i inne pisma religioznawcze, Wydawnictwo Tekst, Lublin 1992. 23 E. Fromm, Szkice z psychologii religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1966. 24 E. Fromm, Psychoanaliza a religia, Rebis, Poznań 2000. 25 E.Fromm, Szkice... S. Frosh, op.cit., s. 309-330. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 59 stadium bezradnego przywiązania do bogini Matki przez posłuszeństwo wobec Ojca - boga, aż po dojrzałość, gdy dorosły człowiek utożsa­ miony zostaje ze swymi rodzicami. Ewolucja religii monoteistycznej przebiega więc od obrazu Boga, który tak jak ojciec kocha i karze dzieckoczłowieka, do idei Boga jako symbolu ludzkich dążeń i wartości; nie jest to j u ż osoba, do której człowiek zwraca się z błagalną prośbą, bowiem, zdaiac sobie sprawę z własnej ograniczoności i niemożności pojęcia Boga człowiek wierzy me tyle w Boga co w zasady przez Niego repre­ zentowane Bóg przestaie bvć zewnętrzna moca a staie sie zasada urzeczywistniana w życiu na­ biera poetyckiego i symbolicznego znaczenia . 26 Tym samym u źródeł judeochrześcijaństwa leżą oba wyróżnione przez Fromma typy religii. Pierwszym jest religia autorytarna, zakładająca istnienie sił wyższych od człowieka, którym ludzie, słabi i źli, muszą się bezwzględnie p o d ­ porządkować: nieposłuszeństwo wobec Boga jest ujmowane w kategoriach grzechu i kara¬ ne z całą surowością. W ślad za Feuerbachem Fromm widzi w owych siłach projekcie najwyżej cenionych cech której rezultatem iest zubożenie samych ludzi Przeciwieństwem powyższego światopoglądu religijnego iest religia huma­ nistyczna która dokonut afirmacii człowieka iako istoty zdolnei do rozwinięcia o własnych siłach swego ootenciału rozumu i miłości W ta 27 kim uieciu orzechem staie sie n i e w y k o r z y s t a n i e owych m o ż l i w o ś c i k t ó r e w religii autorytarne, sa kategorycznie t ł u m i o n e P o c z u c i e w i n y w ł a S w e Z o ™ mchu c h ^ Prażan lalmudu czy Widać zatem, że Fromm, wychowany w ro­ dzinie rabinackiej o starych tradycjach , tak 29 jak sam założyciel psychoanalizy, oddalił się od swoich religijnych korzeni. Religia jest dla niego swoistą koniecznością dziejową niezbędną dla przetrwania człowieka, w sytuacji gdy w filo­ genetycznym rozwoju gatunku do minimum ograniczony został zwierzęcy instynkt na rzecz rozwoju świadomości. Stanowi ona wszelki, właściwy pewnej grupie ludzi, system myślo­ wy i etyczny, który dostarcza jednostkom ramy orientacyjnej oraz przedmiotu w który moga wierzyć Nic dziwnego zatem 'ze określając sie mianem teisty Fromm neguje świętość Biblii twierdząc że nie została Tonal napisana przez iednego człowieka ani tez nie podyktował iei Bóg- wyraża sie w mei raczei geniusz narodu który orzez wiele nokoleń walczył o swe życie i wolność" i który ofiarował ludzkości szerea norm i zasad zachowujących swoją wartość przez tysiąclecia 30 31 32 Fromm, podobnie jak Freud, uwypukla za­ tem etyczny wymiar religii, podważając jedno­ cześnie tezę, jakoby ojciec psychoanalizy był jej zagorzałym przeciwnikiem: tym, co krytykował Freud, miał być jedynie jej aspekt teistycznonadprzyrodzony . Twierdzenie to można po­ traktować jako swoisty eufemizm, gdy zważy się na sceptyczny stosunek Freuda do obrzędowości żydowskiej i wrogie nastawienie wobec reli­ gii rzymskokatolickiej która zwykł utożsamiać z antysemityzmem z racji iei rozpowszechnie­ nia wśród mieszkańców Wiednia . Drugim D o g l ą d e m kwestionowanym Drzez Fromma iest mniemanie iakoby W w przeciwieństwie do Freuda był zwolennikiem religii- g d y b y ś m y mieli podsumować stanowiska Freuda i lun J powiedzielibyśmy ze Freud przeciwstawia sie reliaii w imie etyki - a wiec ostatecznie zaimnie Z I T S można 1 3 ^ r H i ar mym InaczeH^ 33 34 26 E.Fromm, Szkice... 3 0 27 E. Fromm, Psychoanaliza a... 31 Z. Freud, Totem... 28 E. Fromm, Mieć czy być? Rebis, Poznań 1995. 32 Ibid., i. 150. 29 M . Chałubiński, Fromm, Wiedza Powszechna, 33 E. Fromm, Psychoanaliza a.. 34 D . M . Wulff, Psychologia... Warszawa 1993. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA E. Fromm, Mieć..., s. 2008. �Anna Styputa 60 ter zjawiska czysto psychologicznego, a równo­ cześnie wynosi nieświadomość do rangi zjawiska religijnego" . 35 Psychologia J u n g a , s k o n c e n t r o w a n a wokół a r c h e t y p ó w d e f i n i o w a n y c h jako „ f o r m y lub ob­ razy natury kolektywnej, które p o j a w i a j ą się n a c a ł y m ś w i e c i e jako c z ę ś c i s k ł a d o w e m i t ó w , KSIĘGA LICZB: symboliczne interpretacje Junga a z a r a z e m jako autochtoniczne i indywidu­ alne w y t w o r y pochodzenia n i e ś w i a d o m e g o , 3 9 s k ł o n n a jest przez p r y z m a t owego centralnego Istotnie, Jung nie przyznawał religii jako ta­ p o j ę c i a a n a l i z o w a ć t r e ś c i tradycji r e l i g i j n y c h , kiej racji bytu czy też prawomocności roszczeń w y ł a w i a i a c z e ś w i ę t y c h t e k s t ó w szeree archety­ do prawdy. Nie budziło jego najmniejszych wąt­ p o w y c h symboli (liczb k o l o r ó w z w i e r z ą t i m i o n pliwości, że „Bóg jest (...) faktem psychicznym, boskich) i o d n o s z ą c przedstawione w n i c h wy¬ a nie fizycznym, tzn. że jego istnienie da się d a r z e n i a do p s y c h i c z n y c h w ł a ś c i w o ś c i l u d z k i e j stwierdzić tylko psychicznie, nie zaś fizycznie" . naturv W ten s n o s ó b trzv n i e r w s z e r o z d z i a ł y Jest to fakt niezwykle istotny dla ludzkiej egzy­ K s i e r i R o d z a i u staia sie d l a z w o l e n n i k ó w l u n a m e t a f o r y c z n y m o d z w i e r c i e d l e n i e m procesu stencji ale ogranicza sie on do indywidualne™ doświadczenia me mając mc wspólne™ z real­ i n d y w i d u a c h ti soecyficzme ooimowanei samo reahzacii k t ó r e i n u n k t e m d o i ś c i a iest o s L n i e " nością zjawisk nadprzyrodzonych. cie i a ź n i ' czyli c e n t r u m o s o b o w o ś c i b e d a c e ™ Interpretacje tekstów biblijnych autorstwa mstanria n X e X a T o h e ^ Junga są niejasne i mają bardziej osobisty niż na­ W s n i e c e X na nal J v zszv nTzinrTZwnt,' ukowy wydźwięk. Jedną z najbardziej znanych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych publi­ r n . i ^ kacji jest Odpowiedź Hiobowi, w której Jung odmiennycń, przedstawia Boga jako pełnego sprzeczności: S e n t ^ r ^ y d i i M . P o c z ą t k i e m tego procesu, tak j a k z o s t a ł o n z jednej strony jawi się On jako tyran, który gwał­ cąc swoje prawa i dopuszczając się jawnej niespra­ przedstawiony w G e n e s i s , jest „ p o j a w i e n i e s i ę wiedliwości, odbiera Hiobowi cały jego majątek, ego z niepodzielnej całości - c i e m n o ś c i i pust­ potomstwo i zdrowie Z drueiei strony lahwe ki p r z e d s t w o r z e n i e m z i e m i , oraz stopniowego ukazany zostaje jako BÓ pragnący kochać rodzaj r ó ż n i c o w a n i a się i integracji. P i e r w s z y m p o w a ż ­ ludzki i być przezeń uwielbianym.' Owa dwoistość n y m z a g r o ż e n i e m dla coraz bardziej z ł o ż o n e j Bora z którei On sam nie zdaie sobie snrawv zo¬ j a ź n i , symbolizowanej przez m a n d a l ę ogrodu, staje przez Hioba dostrzeżona i ujawniona. W ten jest w y j ś c i e z A d a m a jego kobiecej strony, S o ­ snosób roznoczvna sie nroces ewolucii Bora krórv phii lub m ą d r o ś c i , co p o p r z e d z i ł akt ofiary (od­ stoomowo ooczał wyzbywać sie swoich mrocz danie ż e b r a ) D o p i e r o po spotkaniu z w ę ż e m nvch cech oraz desnotvcznvch oestów i w rezul" ( k t ó r y s y m b o l i z u j e w i e d z ę l u b p o j a w i a j ą c a s i ę tacie wzdedne™ ograniczenia roli szatana Tahwe" ś w i a d o m o ś ć ) i poprzez u l e d o ś ć wobec pokusy 36 e 37 S możslmiwst^ z i e d z e m a i a b ł k a (co s y m b o l i z u j e p e ł n i e i s a m o realizacie) A d a m u ś w i a d a m i a sobie swa l u d z k a I i e n ™ n S i n d y w i d u a l n o ś ć i namecie miedzy ś w i a d o m o ś c i ą karaajTrobf^ i nieświadomością » G r z e c h « Adama i E w y nie 3 5 E. Fromm Psychoanaliza a...,s. 52-53. 38 Ibid, s. 309. 3 6 C G . Jung Odpowiedź 3 9 C G . Jung, Psychologia a religia, [w]: C G . Jung, Hioba [w]: C G . ]ung Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970, s. 364. 3 7 C G . Jung Odpowiedź Hiobowi, [w]: C G . Jung, Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970, s. 143. Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 61 jest więc czymś godnym potępienia, lecz repre­ zentuje wzrost świadomości, który w rezultacie oddziela ego od jaźni. Począwszy od tego mo­ mentu Raj (jaźń) staje się (...) iluzorycznym ce­ lem symbolizującym nową pełnię" . Powyższa interpretacja wydarzeń w Edenie, będąca dzie­ łem kontynuatorów Junga, odbiega wyraźnie od tradycyjnych, psychoanalitycznych interpretacji tekstów biblijnych W obu iednak wypadkach opowieść o początkach rodzaju ludzkiego ujmo­ wana jest w kategoriach metafory procesów za­ chodzących we wnętrzu człowieczej psychiki. 40 KSIĘGA POWTÓRZONEGO PRAWA: analiza rytuałów Do wcześniejszego fragmentu Pisma Świę­ tego odnosi się dokonana przez Fromma ana­ liza tradycji szabatu. Fromm dostrzega tu dwie sprzeczne tendencje: chociaż szabat jest czasem odpoczynku i jako taki jest wartościowany po­ zytywnie, to temu odpoczynkowi towarzyszy szereg uciążliwych zakazów których złamanie grozi sankcjami charakterystycznymi dla naj­ cięższych przestępstw Przepisy obowiązujące pobożnych Żydów w czasie szabatu są zdaniem Fromma typowe dla rytuałów załobńo-pokutnych a ich centralnym nakazem jest wymóg powstrzymania sie od wykonywań a iakieikol wiek pracy Iest to iednak praca specyficznie rozumiana orace wykonuie nie ten kto sie trudzi lub 'tworzy wartości ekonomiczne, lecz ten którv nrlrlziałilie w hiifliiiacvm Inh niszczą cvm sensie na nrzirode To z n a c z y ze natura zo^ta a uznana zaTahu i' każda zmiana choćhv t T k n ^ n r , ^ 41 K n s a ' ^ h ^ się samych początków świata, gdytiog nie­ zwyciężony ojciec zaślubiony z Matką Ziemią — wypoczywa po stworzeniu człowieka, len wypoczynek nie jest dla Fromma niczym innym jak równoważnikiem „bycia martwym" i stanowi nawiązanie do zabójstwa ojca. Tym samym dla rolniczego ludu, jakim byli Żydzi, uprawa ziemi utożsamianej z aspektem matczynym, staje się symbolem kazirodztwa. Pierwotny charakter szabatu nie jest więc pozytywny (w znaczeniu dnia poświęconego na odpoczynek), lecz tywny (ucieleśniając rezygnacje z kazirodczego ujarzmiania natury) Nie znaczy to jednak ze aspekt pozytywny zostaje całkowicie wyelimino­ wany przeciwnie odpoczynek po pracy stanowi przywrócenie harmonii z okresu przebywania w łonie matki- o ile nierwotnie szabat miał bvć ookuta za grzech merworodny za oicobóistwo i skłonności kazirodcze, zaś zakaz pracy miał hvćz iednei strnnvkara za orzech a z drnoiei za nobielać nowvm imnulsom do kazirodztwa to facnrazha^ zostaje eonak spełnione, dzień pokutny, w któ­ rym człowiek musi zrezygnować z pracy, staje się dniem przyjemności harmonii człowieka z przyrodą, dniem, który daje akurat spełnienie tego, co miało byc zabronione . Drugą, obok wymogu obchodzenia szaba­ tu, cechą dystynktywną Żydów jest, w opinii Fromma , obrzezanie. Także i ono doczekało się psychoanalitycznej interpretacji, stając się, z racji swego przesunięcia w czasie do okresu dzieciństwa, nośnikiem lęku kastracyjnego: „kie­ dy dziecko jest j u ż większe i dowiaduje się, że w niemowlęctwie zostało poddane obrzezaniu, może to wywołać obawę przed nowymi karami ze strony oic ten sposób syn na dostawa s e pod władze ojca zaś samo obrze­ zanie zamiast przynosić durne której doznaje młody człowiek w wyniku przejścia tego inicja­ cyjnego rytuału w okresie dojrzewania prze 44 40 D . M . Wulff, op.cit., s. 388. 43 41 E. Fromm, Dogmat Chrystusa i inne pisma 44 religioznawcze, Wydawnictwo Tekst, Lublin 1992. 42 Ibid., s. 62. 3 (13) 3DD8 45 Ibid., s. 70. Ibid. B. Bettelheim, Rany symboliczne, rytuały i zazdrość BARBARZYŃCA męska, inicjacji Czytelnik, Warszawa 1989, s. 297. �62 Anna Styputa kształciło się w narzędzie degradacji potencjału id. W wymiarze społecznym wyznaczenie mo­ mentu obrzezania w tak młodym wieku i ograni­ czenie udziału w tym rycie jedynie do mężczyzn mogło stanowić „krok na drodze prowadzącej do ustanowienia paternalistycznego monoteizmu" (idem), nadając płci męskiej magiczną moc pły­ nącą z przymierza z Bogiem. Próba zrozumienia istoty obrzędu obrzezania odsyła Bettelheima do Starego Testamentu, w którym widzi on szereg dowodów na świeżo zdobyta (lub iedyne postu­ lowana) przez mężczyzn dominacie nad kobieta­ mi: przesłankami świadczącymi o prawdziwości tei tezv ma bvć chełpliwy ton w v D o w i e d z i l a h w e zaoewniaiacych omeskiei wyższości iakrówniez modyfikacja mitu o stworzeniu świata fwbrew wszelkiej L e e to z mezczvznv stworzona zo sta,e kobieta, która służyła podkreśleniu wam snnremacii mężczyzn rzntniar ia w przeszłość T e d n o r . e ś n i e L h o w a ł y <ie ślady w i e L ń ™ ' waniu zawarcia małżeństwa poddaniem się przez mężczyznę obrzezaniu, „w języku hebrajskim etymologiczne znaczenia słowa oznaczającego obrzezanie i słowa oznaczającego ojca zony są tak bardzo zbliżone, iz narzuca się mysi, ze niegdyś jedno słowo oznaczało i jedno, i drugie . Innym przykładem specyficznych dla juda­ izmu praktyk są przepisy żywieniowe, wywo­ dzące się, zdaniem F. Fromm-Reichmann , z totemizmu: totem, razem z innymi zwierzę­ t a m i wyposażonymi w członki symbolizujące rodzicielski fallus (np. poroże), staje się skład­ nikiem pożywienia, ale jego konsumpcja, uświa­ damiająca zagrożenie związane z tym śmiałym aktem, obwarowana jest licznymi zasadami. Za­ kaz łącznego przygotowywania oraz spożywania 47 mięsa i mleka sprowadza się do radykalnego rozdzielenia jedzenia mięsa, uważanego za akt identyfikacji z totemem, od picia mleka (matki) symbolizującego z kolei kazirodztwo. Do koncepcji hordy plemiennej Freuda na­ wiązuje także Reik , analizując przeznaczenie i genezę noszonych przez Żydów filakterii. Owe rytualne przedmioty mają być niczym innym jak pozostałością po zwyczaju noszenia skóry zabi­ tego zwierzęcia celem przejęcia jego mocy: rogi tefilah to rogi byka, tefilah umieszczany na ramie­ niu jest odpowiednikiem kopyt, a skórzane czę­ ści filakterii to zredukowana do minimum skóra zwierzęcia. Używanie filakterii staje się więc identyfikacja z ofiara zbrodni z przeszłości - prze­ kształconym w totem ojcem-bogiem. Nieco innej interpretacji dokonuie Langer utrzvmuiac że w kształcie noszonego na głowie tefilah u awnia sie iego falliczny charakter zaś w połączeniu z sześciennym schowkiem symbolizującym na¬ rządy kobiece wyobraża stosunek płciowy. 48 49 Tenże Langer upatrywał także seksualnej symboliki w kształcie zawieszanej przy drzwiach żydowskich mieszkań mezuzy, nie jest jednak w swych interpretacjach konsekwentny: mezuza może zarówno nawiązywać swą formą do fallu¬ sa ojca, jak i wyobrażać żeńskie genitalia (jako że nie tylko przypomina o ograniczeniach, ale i umieszczana jest przy otworze wejściowym bę­ dącym w wielu kulturach symbolem kobiecych narządów płciowych). 50 MIDRASZ: komentarz d o psychoanalitycznego pięcioksięgu Taki brak konsekwencji jest częstym, lecz niejedynym grzechem psychoanalityków. Analizy 46 Ibid., s. 308. 49 47 F. Fromm-Riechmann, Das judische Sspeiseritual, 1927, Imago 16, s. 435-485, za D . M . Wulff, Psychologia religii, [w]: Imago 13, s. 235-246, za D . M . Wulff Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. 48 T. Reik, The Prayer Shawl and the Phylacteries of the Jews, [w]: T. Reik, Dogma and Compulsion, 1951, za D . M . G. Langer, Die judischen Gebetsriemen, 1930, [w]: W S i Ę Warszawa 1999. 50 G. Langer, Zur Punktion der judischen Turpfosterolle, 1928, [w]: Imago 14, s. 457-468, za D . M . Wulff Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. Wulff, Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 63 podejmowane w ramach tej orientacji teoretycz­ nej charakteryzują się z jednej strony daleko po­ suniętą dowolnością skojarzeń, z drugiej zaś ich zdolności interpretacyjne są znacząco zawężone w wyniku koncentracji psychoanalizy na seksu­ alnym wymiarze ludzkiego życia czy też - jak to było w przypadku Junga - na wyszukiwaniu archetypicznych symboli. Cechująca myśl psychoanalityczną swoboda toku rozumowania i wysoki poziom abstrakcji uniemożliwiają de facto naukową weryfikację tworzonych w tym nurcie prac, co jest głównym zarzutem wysuwanym z pozycji naukowych przeciwko psychoanalizie jako takiej. Z kolei rezultatem ześrodkowania uwagi na kilku wy­ branych motywach jest - w przypadku badań nad judaizmem - nie tylko ograniczenie pola zainteresowania do pierwszych ksiae Stare™ Testamentu z silnym zaakcentowaniem opo­ wieści o początkach świata i nieposłuszeństwie pierwszych rodziców ale także stronniczość ana­ lizy nastawionei a Priori na wyłuskanie znaczeń dowodzących prawdziwości wcześniei nrzyie tych założeń W wyniku takie™ nostenowama wywody psychoanalityków oceraia sie często kroć o Loteske właściwa nracom von D ä n i k e na i znnełnie lekceważąc nrawde hixnrvcnä _ ryhkowania konkluzji, te hipotezypsychoanali­ tyków, które odnoszą się do konkretnych zjawisk czy wydarzeń z przeszłości, bywały często pod­ ważane przez specjalistów zajmujących się daną dziedziną wiedzy, lak stało się np. z dokonaną przez H-euda rekonstrukcją powstania judaizmu teza, jakoby ta tradycja religijna wywodziła się w prostej hriii od kultu boga Atona, spotkała się z ostrą krytyką historyków Podobnie przypisanie Mojżeszowi narodowości egipskiej jest czystą 51 D . M . Wulff, op.cit. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA spekulacją niemającą najmniejszych podstaw w wiedzy historycznej . Jednak w pracach psy­ choanalityków więcej niż konkretnych odniesień jest rozważań o charakterze abstrakcyjnym, któ­ re przyjmuje się na zasadzie wiary, a nie na mocy dowodów naukowych. Niewątpliwie wkład psychoanalizy w roz­ wój zarówno psychologii, jak i samej cywilizacji europejskiej jest niebagatelny. Jeśli więc Freud stawiał się w jednym rzędzie z Kopernikiem i Darwinem, twierdząc, że jego tezy w takim sa­ mym stopniu wpłyną na dzieje świata co prace tych dwóch uczonych, to nie sposób odmówić mu odrobiny satysfakcji. Przez długi czas psy¬ choanaliza była w psychologii główną orientacją teoretyczna Zdyskredytowana późniei przez na­ ukowców o pozytywistycznym nastawieniu dziś wraca do nauki w nowej formie, znajdując uza¬ sadnienie niektórych ze swvch tez (zwłaszcza dotyczących funkcionowania nieświadomości) w badaniach neurologicznych. 51 Jest więc swoistym paradoksem, że psycho­ analiza, osiągając tak potężny wpływ na dzieje zachodniej kultury i nauki, nie przysłużyła się tradycji, z której wyrosła. Nie dość, że określono ją mianem „żydowskiego wynalazku", kolejnego chwytu tego podstępnego narodu dążącego do przejęcia władzy nad światem, to jeszcze sama odwróciła się od judaizmu i podążając tokiem głoszonych przez siebie tez, dokonała rękoma swych żydowskich twórców symboliczne™ zabóistwa własne™ oica me tylko ostro krytykuiac oicowska relieie i tradycie ale tez przypisu ac iei meiednokrotnie dyskredytuiace właściwo ci W ten soosób osychoanaliza oowołana do życia iako odnowiedź na antysemityzm sama stała sie ednym z ie™ narzedz, tworząc koleiny z wielu paradoksów obecnych'w dzieiach narodu z y dowsk Y 1 r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81083a5306b4ebacfc75acca6bd067ee.pdf c349987a2e8c379df99ad501be5b8761 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1038 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:954 Title A name given to the resource Obrzęd budowy domu w Indiach starożytnych w świetle nakazów religijnych (ksiąg rytuału domowego) / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.121-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Suliga, Jan W. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 P L I S S N 0071-1861 JAN WITOLD SULIGA OBRZĘD BUDOWY w DOMU ŚWIETLE (KSIĄG W INDIACH NAKAZÓW RYTUAŁU STAROŻYTNYCH RELIGIJNYCH DOMOWEGO) W większości kultur tradycyjnych fakt osiedlania się poprzedzany był szeregiem rytuałów. Rytuały te towarzyszyły następnie czynnościom budowlanym, po których zakończeniu następowała zwykle uroczystość pierwszego wkroczenia do nowego domu. Czynności związane z budową nowego domu podzielić można na trzy grupy: 1) techniczne czynności konstrukcyjne; 2) czynności konstruk­ cyjne oraz towarzyszące i m rytuały; 3) czynności rytualne nie związa­ ne bezpośrednio z budową, a stanowiące niejako jej wynik. Pierwsza grupa czynności kształtowała przestrzeń ekonomicznie. Pracom t y m nie towarzyszyły rytuały. Druga grupa czynności zabudo­ wywała przestrzeń zarówno ekonomicznie, jak i symbolicznie. Rytuał to­ warzyszył pracom konstrukcyjnym lub następował po ich zakończeniu. Ostatnia grupa czynności kształtowała przestrzeń symbolicznie, a wszel­ kie związane z nią działania miały charakter sakralny. Przedmiot niniejszego a r t y k u ł u stanowi obrzęd budowy domu (rozu­ miany jako dwie ostatnie grupy czynności), którego rekonstrukcja zosta­ ła oparta na przekazach źródłowych — księgach r y t u a ł u domowego. Ce­ lem artykułu jest wyjaśnienie ogólnych funkcji obrzędu, a poprzez zna­ czenia symboliczne poszczególnych jego elementów — wyjaśnienie funk­ cji i symboliki przestrzeni sakralnej, w której dom jest budowany. 1. ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE Jak już wspomniałem, analiza obrzędu budowy domu oparta będzie na księgach rytuału domowego (gfhya sutra), przeznaczonych dla gryhasthy (gfhastha) — czyli gospodarza, wykonującego większość czynnoś­ ci rytualnych podczas aktu kreacyjnego. Księgi te powstały w przedzia­ le między V a I V wiekiem p.n.e., a V I wiekiem n.e. Księgi rytuału domowego należy traktować jako sformalizowany na- �122 J A N W. S U L I G A kaz religijny, podręcznik dla wykonującego rytuały, strukturalny opis obrzędu, który wyczerpuje wszelkie (dozwolone lub poprawne w myśl autorów tekstu) możliwości. Każdy akt religijny opisany został w k i l k u wersjach, z których każda przeznaczona jest dla innej warstwy społecz­ nej (varna), sekty itp. Można więc traktować księgi rytuału domowego z jednej strony jako wzorzec modelujący rytuał; z drugiej zaś jako wzo­ rzec modelowy działający w sferze etyki okresu, w którym one po­ wstały. Ogólnie rzecz biorąc, funkcje gryhja sutr zbliżone są do niektórych funkcji mitów. M i t i poeta, a więc ten, który sformalizował to, co do­ tychczas egzystowało w pamięci grupy, są nosicielami tradycji — będąc jednocześnie depozytem i depozytariuszem. Kodyfikacja tradycji wymaga od poety użycia formuł, które zapew­ niają oszczędność w organizacji treści. Tekst jest jednak zrozumiały dla członków grupy, gdyż każda lapidarna formuła pełni rolę bodźca wydo­ bywającego treści zawarte w pamięci słuchaczy lub uczestników obrzędu. Podobnie jak księgi rytuału domowego, mit uwzględnia wszelkie (dozwolone) możliwości. O ile jednak mit może stać się poetyckim zapi­ sem (przy czym zapis ten rządzi się specyficznymi prawami fabularny­ mi), sutry są suchym, sformalizowanym opisem obrzędu, odwołującego się do zdarzeń mitycznych w sposób pośredni, tzn. poprzez teksty reli­ gijne i symbolikę czynności. W tej sytuacji można więc traktować mit i sutry jako nakazy reli­ gijne, różne pod względem formalnym, zbliżone, jeśli chodzi o treści, których są nosicielami. Wzajemny związek mitu i ksiąg rytuału domo­ wego jest wyraźnie widoczny przy rozpatrywaniu mitologii i obrzędo­ wości indyjskiej, gdzie hymny Rygwedy (Rgveda), Samawedy (Samaveda), Jadżurwedy (Yájurveda) i Atharwawedy (Atharvaveda) są wiedzą S ł o w a (śruti) — gryhja sutry zaś są wiedzą c z y n n o ś c i r y t u a l ­ n y c h , opracowanych na podstawie śruti. Z tych założeń wynikają następujące wnioski: Obrzęd jest konstruk­ cją samosterowną — to znaczy taką, w której wszystkie elementy współ­ działają ze sobą zarówno funkcjonalnie, jak i symbolicznie. Tworząc mit i będąc jego wynikiem, obrzęd staje się s t r u k t u r ą zamkniętą. Definicja taka jest zasadna jedynie w takim wypadku, gdy dany obrzęd nie może się przekształcić. Stać się tak może wówczas, gdy mamy do czynienia z uprzednią kodyfikacją obrzędu, strukturalnym opisem, który ma for­ mę nakazu religijnego. Obrzęd jest wówczas odwzorowaniem opisu i przez pewien, historycznie określony ciąg czasu zachowuje stabilność, nie dopuszczając nowych treści. Z powyższych przesłanek wynika następujące założenie: Interesują­ cy nas obrzęd składa się z takich elementów, których znaczenia symbo­ liczne, a przede wszystkim funkcje, winny być wyjaśniane w ramach �123 OBHZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH struktury. Istnieje również taka grupa czynności, które nazywam e l e ­ m e n t a m i n i e j a s n y m i . Oznacza to, że w strukturze opisu i ko­ mentarzach zapisanych w sutrach brak wystarczającej liczby danych, które mogłyby wyjaśnić badaczowi znaczenie opisywanych rytuałów. Do wyjaśniania tych elementów potrzebna jest znajomość kontekstu k u l t u ­ rowego, a co za t y m idzie, odrębna metoda badań. 2. M E T O D Y B A D A N Dla wyjaśnienia funkcji i znaczeń symbolicznych obrzędu budowy domu stosować będę metodę funkcjonalno-strukturalną, rozumiejąc przez s t r u k t u r ę „takie współistnienie zjawisk, w którym każdy człon zdoby­ wa swoją całościowość tylko przez inne i wraz z innymi" . Tak więc przez strukturę obrzędu będę rozumiał szereg rytuałów i ofiar, które są powiązane wspólnym sensem i celem. Celowi temu są podporządkowane cele cząstkowe poszczególnych elementów. Jednocześnie może istnieć w obrzędzie taki zespół czynności rytualnych i ofiarnych, który ze względu na swoją złożoność, jak również poprzez wyodrębnienie go z ca­ łości działań przez uczestników obrzędu, nabiera szczególnego znaczenia. Należy go wówczas traktować jako pewien, autonomiczny w stesunku do całości element. Dlatego też będę używał słowa obrzęd w dwóch zna­ czeniach —• węższym i szerszym. W znaczeniu szerszym rozumiem obrzęd jako całość czynności sakral­ nych poświęconych danemu celowi. W znaczeniu węższym — wspom­ niany wyżej, autonomiczny do całości, zespół czynności rytualnych i ofiarnych. Dla wyjaśnienia elementów niejasnych obrzędu stosować będę meto­ d ę porównawczą, wychodząc poza ramy czasowe narzucone przez dato­ wanie gryhja sutr. Postępowanie takie jest zasadne wówczas, gdy przyj­ mie się, że zarówno funkcje, jak i znaczenia obrzędów o podobnym lub zbliżonym przeznaczeniu są identyczne, niezależne od okresu, w którym obrzędy są wykonywane. Podobieństwo to wynika przede wszystkim z ciągłości kultury Indii. Mimo nakładania się licznych tradycji kultura wsi indyjskiej zachowała do dziś pewną stabilność. Rytuał wedyjski, chociaż w zmienionej formie, jest żywy dotąd wśród niektórych wyż­ szych kast , a proces sanskrytyzacji powoduje jego trwałość. 1 2 1 3 P. B o g a t y r i e w , Semiotyka'kultury ludowej, Warszawa 1975, s. 15. Por. K . S. M a t h u r , Caste and Ritual on an Malawa Village, Bombay 1964, s. 184. Zmiana statusu kasty (warny) w drabinie hierarchii społecznej może się od­ b y w a ć poprzez szczegółowe i dokładne przestrzeganie przepisów rytualnych (głów­ nie dotyczących pożywienia) charakterystycznych dla kasty wyższej. Oznacza to zwykle, że dana kasta przejęła rytuał genetycznie nawiązujący do przepisów obrzę­ dowych z okresu starożytności, a nawet czasów wedyjskich. Proces taki nazywamy 2 s �124 J A N W. S U L I G A Dlatego też przy wyjaśnianiu elementów niejasnych ograniczę się je­ dynie do obszaru Indii, a głównie Indii północnych i środkowych, gdzie powstała większość wykorzystanych w artykule źródeł. 3. ŹRÓDŁA W Y K O R Z Y S T A N E W A R T Y K U L E Literatura religijna Indii dzieli się na dwie grupy — literaturę w e dyjską (ok. X V - X V I w. p.n.e.) oraz sanskryeką (VI w. p.n.e.-XV w . n.e.). Obok tego podziału istnieje jeszcze inny, dostosowany do charakteru po­ szczególnych rodzajów wymienionej literatury, Wedy, aranjaki, brahmany i upaniszady należą do pism objawionych (śruti). Pisma późniejsze (z okresu sanskryckiego) należą do działu smryti (smrti) i obejmują to, co zostało opracowane przez wieszczów na podstawie pism objawionych. Literatura tego okresu to ithasy, purany, śastry i sutry. Sutry, jako komentarz do pism śruti, zajmowały się kilkoma działa­ mi nauki — fonetyką, gramatyką, etymologią, metryką, astronomią i r y ­ tuałem. O jego prawidłach mówiły kalpa-sutry. W skład kalpa-sutr wchodzą między innymi gryhja sutry, czyli księgi r y t u a ł u domowego. Gryhja sutry powstały między V w. p.n.e. a I I w. n.e. Jedynie Waikhanasa Smarta Sutra jest znacznie późniejsza. Obrzędem budowy domu zajmują się następujące gryhja sutry: Gobhila Gryhja Sutra (Gobhila Gfhya Sutra) i Khadira Gryhja Sutra (Kha~ dirá Gfhya Sütra) komentujące Samawedę, Apastamba Gryhja Sutra (Apastamba Grhya Sutra) i Hirańjakeśin Gryhja Sutra (Hiranyakeśin Gfhya Sutra) należące do redakcji Taittiriji Czarnej J a d ż u r w e d y (Tctittiriya Sarhhita), Paraskara Gryhja Sutra (Páraskara Gfhya Sütra) należą­ ca do Białej J a d ż u r w e d y oraz Sankhjajana Gryhja Sutra (Sánkhyayána Grhya Sütra) i Aśwalajana Gryhja Sutra (Asvalayana Grhya Sütra) przy­ pisane Rygwedzie. Sutry te powstały w południowo-wschodnich Indiach, na terenie Gudżeratu i w centralnych Indiach . Tak więc w okresie ich redakcji zasadniczo całe Indie były już znane. Tekst sutr podzielony jest na szereg akapitów, z których każdy zaj­ muje się innym elementem obrzędu. Teksty recytowanych podczas obrzę­ du formuł zaczerpnięte są zazwyczaj z Wed lub pism związanych z redak­ cją danej sutry. 4 sanskrytyzacją. Por. J . S z a t k o w s k a , Zmiany społeczeństwa kastowego w In­ diach współczesnych, Warszawa 1977. * Aśwalajana G. S. powstała w południowo-wschodnich Indiach, na terenie między rzeką Kryszną a Godawari; Síankhjajana G. S. — w Zachodnich Indiach (Gudżerat); Apastamba G. S. — na terenie obecnego stanu Andhra Pradesz; Hi­ rańjakeśin G. S. — w dolinie Gangesu; Paraskara G. S. — w Bengálu; a Khadira G. S. i Gobhila G. S. zredagowane zostały w Indiach centralnych. Por. L . R e n o u, Vedic India, Delhi 1971. �125 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH Specyficznym źródłem jest Waikhanasa Smarta Sutra (Vaikhánasa Smárta Sütra). Powstała ona w V I w. n.e. na Wybrzeżu Koromandelskim. Początkowo był to rodzaj podręcznika dla ascetów i pustelników. Później rozszerzona została o przepisy dla gospodarza. Sutra ta omawia jeden z elementów obrzędu budowy domu — obrzęd wastuśamany (vdstuśamana) — czyli pierwszego wejścia do domu po jego wybudowaniu. Zawiera jednak zastrzeżenie, że rytuały te należy wykonywać w ten sposób wówczas, gdy w rodzinie gospodarza ktoś u m a r ł lub się narodził. Zalecenia dotyczące obrzędu budowy domu znajdujemy również w Sa~ mawidhanie Brahmanie (Sámavidhana Brahmand). Należy ona do tzw. upabrahman (tekstów brahmanicznych zredagowanych mniej więcej w t y m samym czasie co sutry). 4. DOM I J E G O K O N S T R U K C J A Analiza hymnów Atharwawedy, jak również wzmianek w księgach r y t u a ł u domowego wykazuje, że teksty te mówią o dwóch zasadniczych typach domostw. Nie oznacza to rzecz prosta, że nieznane wówczas były innego rodzaju konstrukcje mieszkalne. Na podstawie danych archeolo­ gicznych, jak również płaskorzeźb z okresu starożytności można wnio­ skować, że bogactwo architektury wiejskiej było znaczne. Typ konstruk­ cji budynku zależał przede wszystkim od zamożności gospodarza, położe­ nia geograficznego i warunków naturalnych. Sutry mówią o dwóch rodzajach domostw. Pierwszy budowany był na planie koła lub też owalu, z centralnym słupem po środku. Drugi — na planie kwadratu lub prostokąta, którego dach wspierał się na ślemie­ niu leżącym na dwóch lub trzech sochach. Poszczególne części domu łą­ czone były za pomocą rzemieni. Do budowy ścian używano cienkich p r ę ­ tów bambusowych, trzciny, kamieni i gliny, a także cegły surówki. Dach k r y t y był strzechą. Jego kształt zależał od konstrukcji domu. Chaty budowane na planie koła miały dachy w kształcie stożka. Domy wznoszo­ ne na planie kwadratu miały dachy czterospadowe lub dwuspadowe. Po­ pularnym typem dachu był również tzw. „dach hangarowy" . Drzwi osadzane były w ścianie szerokofrontowej. Framuga składała się z dwóch słupów wbitych pionowo w ziemię. Jako próg kładziono płas­ k i kamień. Skrzydła drzwi przymocowywano za pomocą rzemieni, podob­ nie jak w domu homeryckim. Okno kratowano wąskimi deszczułkami . Budowę chaty rozpoczynano od zwózki drewna. Wynajęci rzemieślnis 6 5 Dach „hangarowy" zwany jest inaczej „dachem bengalskim". Jest to dach konstruowany z prętów bambusowych o kształcie półkolistym, łukowatej linii szczytu i ł u k o w a t y c h krawędziach okapów. * Widać to wyraźnie na płaskorzeźbach z Sańczi. �126 J A N W. S U L I G A су segregowali materiał budowlany, numerując bale zależnie od kolej­ ności ich użycia. Następnie wytyczano teren budowy i po wstępnych r y ­ tuałach rozpoczynano budowę poprzez wkopanie słupów w ziemię i usta­ wienie szkieletu przyszłego domostwa . Dalej konstruowano ściany, dach, a na końcu wybijano dziury na drzwi i okna. Ostatnią czynnością było położenie progu . 7 8 5. S Y S T E M A T Y K A OBRZĘDU Relacje na temat przebiegu i sposobów wykonywania rytuałów różnią się między sobą. Różnice te polegają na odmienności chronologii poszcze­ gólnych składowych części obrzędu i na odmienności koncepcji wykony­ wania czynności rytualnych. Opierając się na analizie źródeł, można jed­ nak wyszczególnić następujące grupy zagadnieniowe: 1) Techniki poszukiwania odpowiedniego terenu i zalecenia związane z budową domu: a) Kryteria wyboru gruntu — wybór ze względu na wygląd terenu i jakość gleby, — wybór ze względu na kierunek spadku wody, — wybór ze względu na szatę roślinną pokrywającą dany teren, — status społeczny gospodarza jako kryterium wyboru gruntu, — zakazy dotyczące otoczenia roślinnego, — sposoby sprawdzania wartości gleby. b) Zalecenia związane z budową domu: — zalecenia związane z usytuowaniem pomieszczeń, — status społeczny gospodarza jako kryterium umieszczania drzwi w stosunku do stron świata, — inne zakazy związane z kierunkiem sytuowania drzwi. 2) Wyznaczenie czasu rozpoczęcia budowy domu. 3) Obrzęd budowy domu: a) Rytuały wstępne poprzedzające prace budowlane. b) Rytuały towarzyszące pracom konstrukcyjnym — stawianie słupów narożnych, — wykopanie dołów pod słupy narożne, — stawianie słupa środkowego , — nakładanie ślemienia na sochy i poświęcanie dachu. c) Obrzęd poświęcenia domu — wastuśamana. 9 1 Alinadżataka, I, 1-3. Siankhjajana G. S., I I I , 3, 10. * Czynność tę wykonywano jedynie przy budowie owalu. 8 domu na planie koła lub �127 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH 6. A N A L I Z A OBRZĘDU B U D O W Y D O M U Przyjęte na początku założenie o samosterowności i swoistości obrzę­ du nie uwzględnia jego społecznego, a co za t y m idzie, ogólnoreligijnego charakteru. Rekwizyty, czynności i formuły magiczne używane w trak­ cie trwania obrzędu są charakterystyczne dla wszystkich lub większości zachowań rytualnych badanej społeczności, z drugiej zaś strony, przez swą ideologię są swoiste dla danego obrzędu. Rozpatrywany na płaszczyźnie psychologicznej obrzęd umożliwia od­ bycie przeżycia religijnego, rozumianego często jako bezpośredni kon­ takt z bóstwem. Odbywa się to na drodze emocjonalnej interpretacji przeżywanego aktu, nawet wówczas, gdy akt ten jest formalnie prosty. Podobnie jak teatr, obrzęd tworzy przestrzeń — scenę; jest więc ta­ kim rodzajem działania, które wytwarza różne postacie rzeczywistości rozumiane jako antynomia sacrum—profanum. Będąc systemem semiotycznym, obrzęd może być również traktowany jako proces modelowania świata, opis kolejnych momentów stwarzania, .zachowujący wewnętrzną hierarchię ważności. a) F u n k c j e wiedniego technik poszukiwania i wyboru odpo­ terenu i zaleceń związanych z budową domu Budowa domu obwarowana była licznymi zakazami i nakazami, do których budowniczy musiał się stosować. Nakazy te spełniały cztery podstawowe funkcje — zabezpieczającą, ekonomiczną, magiczną i spo­ łeczną . Nakazy zabezpieczające przed naturalnymi niebezpieczeństwami ogra­ niczają się do k i l k u zaleceń. Teren wybierany przez gospodarzy winien być takiego kształtu, by powódź nie mogła zniszczyć budynku Chatę należy więc budować na terenie w kształcie „cegły" lub na wzgórzu. Dotąd wiele domów w Indiach wznoszonych jest na sztucznie usypanych wzgórzach. Ochronie przed powodzią służą również konstrukcje palowe. 10 1 2 Nakazy związane z ekonomią dotyczą głównie rolnictwa i hodowli. Sutry są zgodne, że teren winien być odpowiednio nawodniony, równy i nie otoczony przez pustynię lub bagna, o dobrej jakości gleby . Jakość gleby sprawdzano dwoma sposobami — przez wykopanie dołu i zasypa­ 1S lo Przez, funkcję zabezpieczenia rozumiem kierowanie się takimi kryteriami, których stosowanie zabezpieczało dom np. przed powodzią. Przez funkcję ekono­ miczną rozumiem zespół nakazów i zakazów, których celem było badanie w ł a ś c i ­ wości użytkowych gleby. Zakazy magiczne chronią dom przez złymi mocami. Funkcję społeczną spełniają te nakazy, które uzależniają wybór miejsca od statusu społecznego gospodarza. Gobhila G. S., I V , 7, 12; Khadira Tamże. Aśwalajana G. S., I I , 7, 1-2. 11 1 2 13 G. S., I V , 2, 12-13. ' �128 J A N W. S U L I G A nie go ziemią zeń wydobytą oraz przez pozostawienie wody w dole przez całą noc. Metoda pierwsza służyła sprawdzaniu sposobności gleby, dru­ ga — jej nawodnienia . Gatunki roślin rosnących na danym terenie określały jego użytecz­ ność pod wzglądem hodowli. Dlatego też sutry nakazują usunięcie nie­ których rodzajów traw, a waiśja (vaisya) — rolnik lub pasterz, winien wybrać taki teren, który pokryty jest „delikatną t r a w ą " . Nakazy dotyczące magii płodności związane są przede wszystkim z wodą. W pobliżu przyszłego miejsca zamieszkania winno być źródło lub sadzawka, przy czym pożądane jest, by woda spływała w kierunku pół­ nocnym, północno-zachodnim lub wschodnim. Północ jest bowiem stroną świata, która przynosi dostatek, płodność i bogactwo. Zakazy i nakazy związane z magiczną ochroną przed złymi mocami dotyczą przede wszystkim roślin i rozmieszczania drzwi i pomieszczeń przyszłego domostwa. Aby uchronić chatę przed złem, należy więc usu­ nąć niektóre gatunki roślin uchodzących za złowróżbne — głównie z po­ wodu ich magicznego zastosowania (praktyki czarnoksięskie, medycyna, budowa stosu pogrzebowego). Jednocześnie sutry zalecają wybór takiego terenu, na którym rosną trawy kusa i virana — rośliny używane w r y ­ tuałach i ofiarach, a więc dobrowróżbne. Podobny charakter mają nakazy dotyczące rozmieszczenia pomiesz­ czeń. Według Gobhili G.S. strona południowa „spełnia wszystkie życze­ nia" . Dlatego nie należy budować głównej izby z tej strony. Jeżeli po­ łudnie przynosi wszystko to, czego człowiek zapragnie, to naturalne jest, że mieszkający tam ludzie będą uprawiać hazard . Ponieważ miejsce, gdzie woda spływa „ze wszystkich stron", uważane jest za dobro­ wróżbne — tam należy umieszczać główny pokój, co uchroni mieszkań­ ców przed zgubnymi skutkami gier hazardowych. Niejasny natomiast jest zakaz budowania drzwi wejściowych i w y j ­ ściowych naprzeciw siebie. Podobny zakaz dotyczy również umieszczania okien. Według M . Mullera zakaz ten związany jest z ochroną domu przed urokiem. Gospodarz nie powinien być widziany w chwili, gdy spożywa obiad lub wykonuje codzienne rytuały . Sutry nie wyjaśniają również zakazu budowania drzwi w stronę za­ chodu. Wspominając o t y m zakazie J. Auboyer stwierdza jedynie, że „strona ta należała do zmarłych" . Według mitologii zmarli udawali się na księżyc (w stronę północy), gdzie oczekiwali na odrodzenie się. Droga 11 15 16 11 18 19 1 4 Tamże. Gobhila G. S., I V , 7, 9-11. Tamże. Aśwalajana G. S., I I , 7, 11. M. M u l l e r , H. O 1 d e n b e r g, The Sacred Book of the East, Grihya — Sutras, t. X X X , cz. I / I I , Patna 1967, s. 121. J . A u b o y e r , Zycie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa 1969, s. 120. 16 1 6 18 M �OBRZĘD B U D O W Y DOMU W INDIACH 129 ta nosiła nazwę „ścieżki cieni" — pitryjana (pitryana). Ci zaś, którzy uwolnili się od więzów niewiedzy, wkraczali na „drogę bogów" —- dewajana (devayana), i udawali się na południe do królestwa boga Jamy (Yama). Jama był również bogiem-strażnikiem strony południowej. W kierunku południa składano także ofiary dla zmarłych. Niewiele natomiast wiemy o wcześniejszych koncepcjach dotyczących Świata Zmarłych (Pitrloka). W jednym z h y m n ó w Atharwawedy zmar­ łych porywają ze stosów pogrzebowych Maruty. Maruty były towarzy­ szami boga Waruny, będącego, również strażnikiem strony zachodniej. "Według jednego z h y m n ó w Rygwedy zmarły spotykał na swej drodze Warunę i J a m ę . O ile jednak Jama był jedynie królem Pitryloka, Waruna był najwyższym sędzią, władcą i strażnikiem kosmicznego prawa ryta (rta). Był również tym, który dostrzega wszystkie uczynki ludzkie. Zmarłym poświęcano również obrzędy, w których ruch okrężny odby­ w a ł się w kierunku niezgodnym z pozorną wędrówką słońca. Zakaz umieszczania drzwi w kierunku jednej ze stron świata funkcjo­ nuje do dziś w wielu regionach Indii. W pracy na temat kast indyjskich D. N . Majumdar pisze, że „drzwi nigdy nie są kierowane na południe, gdyż w opinii mieszkańców tylko stopy zmarłego wskazują tę stronę ś w i a t a " . Na mapie załączonej do pracy Majumdara na 111 domów ba­ danej wsi, jedynie 10 miało skierowane drzwi na południe. Zakaz budowania drzwi w stronę zachodu spotykamy tylko w naj­ starszej — Gobhili G. S. Można wnioskować,, że sutra ta nawiązuje do starszych koncepcji religijnych, które sytuowały Świat Zmarłych na za­ chodzie. Z czasem świat ten „przesunięty" został na południe i północ. Być może, obie te koncepcje występowały równocześnie, co potwierdzał­ by fakt bliskiego związku Jamy i Waruny. W toku dalszej ewolucji za­ nikła wiara w północną siedzibę zmarłych. Przyczyna niebudowania drzwi na zachód jest więc analogiczna do współcześnie funkcjonujących za­ kazów. Zarówno wybór terenu, jak i sytuowanie drzwi wobec stron świata uzależnione były od statusu społecznego (kasty) przyszłego właściciela domu. Według Gobhili G. S. bramin (brahmana) winien mieszkać w cha­ cie wybudowanej na terenie, którego gleba jest biała. Ponieważ bramin, jako ten, który wykonuje rytuały, jest tym, k t ó r y „pragnie świętego b l a s k u " — powinien wybrać teren pokryty t r a w ą darbha i kusa. Kszatrija — rycerz — (ksatriya) — wybiera teren o czerwonej glebie po­ rośnięty wieloma gatunkami traw, które zapewniają moc (ksatra). Waiśja — hodowca i rolnik — winien z kolei zamieszkać na terenie o żółtej 2 0 21 22 го Rygweda, X , 14, 7. D. N. M a j u m d a r , Caste and Comunication 1958, s. 317. 22 Gobhila G. S., I V , 7, 9. 2 1 9 — Etnogiatia Polska X X V / 1 in an Indian Village, Bombay �130 J A N W. S U L I G A lub czarnej glebie, porośniętej delikatną trawą. Sens tego nakazu jest jasny. Podany przez Gobhilę G. S. podział form terenu, jak również zalece­ nia związane z sytuowaniem drzwi odnoszą się także do statusu społecz­ nego gospodarza. Bramin winien postawić dom na ,terenie w kształcie „cegły" (a więc ołtarza ofiarnego vedi) i wybudować drzwi na wschód. Zapewni mu to świętość. Rycerz buduje dom na wzgórzu (a więc miejscu obronnym) i umieszcza drzwi w stronę południa. Waiśja powinen za­ mieszkać na terenie płaskim, naturalnym, najlepszym do uprawy zbóż i hodowli. Kierunek północny zapewni mu dostatek i powodzenie w pra­ cach gospodarczych. b) C z a s r o z p o c z ę c i a budowy domu Każde ważniejsze przedsięwzięcie wymaga w Indiach porady zawodo­ wego astrologa. R. E. Enthoven w pracy na temat folkloru wiejskiego w okolicach Bombaju opisuje dość dokładnie system wiary w szczęśliwe i nieszczęśliwe dni i godziny. Zasadniczo wszystkie dni, prócz parzystych, w okresie pełni księżyca są uważane za dobrowróżbne . Podobnie jest w grupie Nimar Balahi w centralnych Indiach, gdzie saait, czyli szczęśli­ w y dzień, wyznaczany jest przez wioskowego kapłana . Sutry niewiele miejsca poświęcają kwestii czasu rozpoczęcia obrzędu. Paraskara G. S. nakazuje rozpoczynać w dzień uważany za pomyślny , sutra zaś Hirańjakeśin wyznacza ten termin na czas „północnego kursu słońca, w czasie rosnącego księżyca, pod konstelacjami Ronini i trzema gwiazdami Uttarą" . Rysuje się więc wyraźny związek między momentem rozpoczęcia obrzędu (momentem dobrowróżbnym) a księżycem. Związki te rozpatrzę w dalszej części pracy. 23 24 2S 2 e c) O b r z ę d budowy domu 1. Funkcje rytuałów wstępnych Pod względem formalnym czynności te można podzielić na trzy grupy: — czynności przygotowujące teren do prac budowlanych. Jest to w y ­ mierzanie terenu za pomocą sznura, wykreślanie przyszłych kształtów domu, umiejscowienie izb, wyrównanie i zamiecenie powierzchni gruntu; — okrążanie terenu budowy zgodnie z pozorną wędrówką słońca (w trak­ cie okrążania gospodarz wylewa wodę z dzbana, skrapia teren budowy, zarysowuje gałęzią lub łyżką ofiarną juhu granice obszaru recytując przy t y m odpowiednie formuły; ! S R. E . E n t h o v e n , The Folklore of Bombay, Oxford 1924, s. 253-258. S. F u c h s , The Children of Hari. A Study of the Nimar Balahis in the Central Provinces of India, Vienna 1950, s. 323. Paraskara G . S., I l l , 4, 2. Hirańjakeśin С. S., I , 8, 27, 1. Chodzi o gwiazdy gwiazdozbioru Byka. Rohinl jest w mitologii indyjskiej córką Dakszy, kochanki boga Czandry — Księżyca. 2 4 ! 5 26 �OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH 131 — składanie ofiar w centrum dla ducha zamieszkującego teren, Bogini Ziemi, przodków lub bogów. Formę ofiary ma również rozpalenie ognia, któremu towarzyszą recytacje hymnów skierowanych do Waruny i boga ognia — A g n i . Według sutry Apastamby, gospodarz winien jedynie do­ tknąć ziemi, co ma przygotować grunt (i duchy zamieszkujące teren) do budowy domu. Celem przygotowania terenu pod budowę było zapewnienie (poprzez działania magiczne) dostatku i żyzności — zaoranie i skropienie ziemi. W Wedach woda traktowana była jako czynnik powodujący oczyszcze­ nie . Podobną nieco funkcję spełniało zamiecenie obszaru w stronę po­ łudnia . Prawdopodobnie chodziło o usunięcie złych duchów zwanych pręta 3°. G e n e r a l n ą funkcją rytuałów okrążania i obry sowy wania było symbo­ liczne wytyczanie granicy. Granica ta mogła służyć ochronie przed zły­ m i mocami d r z e w , demonów lub bogów. Obrysowując teren łyżką ofiarną juhü, utożsamiając ją z orężem, ofiarnik symbolicznie zabijał w ę ­ ża — demona zamieszkującego niższe regiony świata. Z kolei magii płodności służy skrapianie wodą terenu, zaoranie go i wytyczenie grani­ cy. Mocą hymnu wygłaszanego podczas tej czynności gospodarz zmusza bogów do pomocy i darzenia, sprowadzając ich na miejsce ofiary. Czynności wykonywane w centrum terenu skierowane są głównie do bogów chtonicznych, które zamieszkiwały dany obszar przed przybyciem nań osadników. F o r m u ł y wygłaszane podczas ofiary podkreślają również fakt wcześniejszego pobytu duchów przodków (pitar) gospodarza. Brami­ ni — utożsamiani w trakcie rytuału z duchami przodków — przyjmują ofiarę, wyrażając t y m samym zgodę na kontynuowanie prac. Ofiary te wyznaczają punkt czasowy i mogą być traktowane jako moment osiedle­ nia się — przejęcia terenu na własność. T y m samym służą również w y ­ tyczeniu środka w sensie geometrycznym i sakralnym. 2 1 2 S 29 31 32 2 7 Ogień (ogni) u w a ż a n y był za tego, który przenosi ofiarę do b o g ó w — w tym wypadku do Waruny. Rygweda, X , 9. » Apastamba G. S., 7, 17, 1. Pręta to upiory nie należące ani do świata żywych, ani do umarłych. Według wierzeń pozostawały chętnie w pobliżu domostw, przynosząc nieszczęście i choroby. Wierzono również, że demony te b y ł y duchami zmarłych, którzy nie dotarli do k r ó ­ lestwa Jamy. Zamiecenie terenu w kierunku p o ł u d n i o w y m wydaje się w tej kon­ wencji jasne. Gobhila G. S., I V , 7, 22. Nad pewnymi gatunkami drzew przypisywano m a ­ giczną władzę określonym bogom. Gospodarz układał gałęzie w k o ł o terenu, a n a ­ stępnie przesuwał je w kierunku zgodnym z pozornym ruchem słońca. Przesunięcie to odwracało urok — złą moc drzew. Ofiarnik obrysowy w a ł teren mówiąc: „Obrysowane jest zło demona, obryso­ wane są moce wrogów, tak oto odcinam szyję demonów". Hirańiakeśin G. S., I , 8, 27, 1. 28 8 0 81 ra �132 2. Funkcje J A N W. S U L I G A rytuałów towarzyszących pracom konstrukcyjnym Chronologia czynności rytualnych wyznaczana jest przez sposób kon­ struowania domu. Po wymierzeniu kształtów następowały prace przy ko­ paniu dołów pod słupy. Do dołów tych wkładano ofiary dla „demona zie­ m i " , po czym osadzano słupy (sthuna, skambha). Czynności tej towarzy­ szyły ofiary i recytacje hymnów do Wastoszpatiego (Vástospati) — opie­ kuna domostwa. Następnie konstruowano ściany i nakładano ślemię na sochy. Siemię uczczone było dotknięciem i wygłoszeniem formuły zbliżo­ nej formą do hymnów recytowanych uprzednio. Rytuałom towarzyszyła magia ochronna, której stosowanie miało chronić dom przed pożarem. Ofiary składane w dołach, a przeznaczone dla bóstw chtonicznych zapew­ nić miały trwałość domu i przychylny stosunek bóstw do mieszkańców. Jednocześnie — słup wkładany w dół, gałąź lub kamień składane w ofie­ rze bogom świata podziemnego — porównywane były w formułach do drzewa lub do filaru kosmicznego, rozumianego jako synonim darzenia i trwałości. Przedmioty te stawały się symbolem osi kosmicznej, przyj­ mując jej funkcje w ramach modelu kosmosu, jakim był wznoszony dom. Mówiąc ściślej stawały się znakiem osi kosmicznej, działanie zaś na znak powodowało reakcję desygnatu. Podobne zjawisko występowało podczas r y t u a ł u zakładania ślemienia, gdzie ślemię utożsamiane było ze sklepie­ niem niebieskim (svarga). 3. Funkcje obrzędu poświęcenia domu — wastuśamana Obrzęd wastuśamany kończy cykl rytuałów towarzyszących budowie domu wiejskiego. Związane z nim opisy sutr różnią się między sobą za­ równo pod względem form poszczególnych rytów, jak i chronologii ich wykonywania. Wynika to z charakteru opisów, które przeznaczone były dla różnych grup społecznych, rodów (jati) i sekt religijnych. Ponadto sutry powstały w różnych okresach i na rozległym obszarze — od Kasz­ miru po Indie południowe. Ogólnie rzecz biorąc, obrzęd wastuśamany składał się z kilku, zróżnicowanych wewnętrznie elementów: 3.1. Rytuały wykonywane w centrum domu: a) cykl rytuałów prze­ znaczonych dla boga Wastoszpatiego — recytacja hymnów, rozpalenie ognia, recytacja wjahryti (vyáhrti) , gotowanie na ogniu żywności skła­ danej w ofierze Indrze utożsamianym z Wastoszpatim; b) składanie k r w a ­ wych ofiar dla węża Wasukiego i ofiar dla boga stwórcy — Pradżapatiego (Prajdpati); c) ofiary dla boga Waruny, których głównym rekwizy­ tem jest dzban z wodą osadzany na czterech kamieniach; d) uczczenie 33 3 4 M Wjahryti (vyahfti) to formuła, pierwszy człon najsłynniejszego fragmentu z Rygwedy — Gajatri, składający się z trzech trudno przetłumaczalnych słów — bhüh bhuvah svah— (Rygweda, I I I , 61, 10). T u pełni funkcję formuły magicznej służącej odpędzaniu zła. Wasuki — król w ę ż y , bóstwo świata podziemnego. 8 4 �OBRZĘD B U D O W Y D O M U V/ I N D I A C H 133 głównego słupa przez dotknięcie go i wygłoszenie formuły magicznej; e) wniesienie ognia do domu, czemu towarzyszą ofiary dla Wastoszpatiego, Agni i wszystkich bogów ( V i s u a d e u á ř i ) ; f) uroczyste ofiarowanie żyw­ ności braminom, utożsamianym z Wastoszpatim, którzy w trakcie obrzędu przebywają w pobliżu ogniska. 3.2. Rytuały związane z okrążaniem domu, ogniska, dzbana z wodą: a) okrążanie domu i dzbana z wodą^ w trakcie którego gospodarz wylewa wodę; b) okrążanie domu lub ognia z żarem niesionym na patelni; c) okrążanie domu lub ognia — występują oba rekwizyty; d) składanie ofiar (bali) dla bogów-strażników stron świata. Ofiary te składa się w ro­ gach domu i jego centrum. 3.3. Pierwsze wejście do domu: a) gospodarz wkracza wraz z całą rodziną i dobytkiem — rytuał ten kończy obrzęd budowy domu; b) go­ spodarz wkracza do domu z rodziną i dobytkiem, bramini kontynuują wykonywanie rytuałów. Powyższy zestaw nie oddaje chronologii wastuśamany. Obrzęd może rozpoczynać się od rytuałów okrężnych (składanie bali dla strażników stron świata) lub od ofiar dla Wastoszpatiego . Później następują dal­ sze ryty, głównie związane z symboliką centrum. Podobnie jak w poprzednich rytuałach, najważniejszymi funkcjami wastuśamany jest zapewnienie dobrobytu, płodności, gwarancja opieki ze strony bóstw chtonicznych i niebiańskich. Towarzyszy temu magia słu­ żąca oddalaniu nieszczęść, zła, duchów śmierci, chorób. Wastuśamana okazuje się spotęgowanym działaniem zbliżonym formalnie do rytuałów wstępnych. Symbolika kosmiczna występująca w wastuśamanie budowa­ na jest jednak innymi środkami formalnymi. Poprzestanę tutaj na jed­ nym przykładzie. W trakcie umocowywania słupa gospodarz zwracał się doń z następującą formułą: 33 Do tego miejsca woła się kozy i owce i słodka esencja pożywienia jest przyzywana tutaj, do naszego domu. Stój (słupie) mocno w Rathantarze, w y c i ą g n i ę t y na Wamadewja, osiądź na Bryhat . M Rathantara, Wamadewja i Bryhat są nazwami h y m n ó w Rygwedy, lecz symbolika ich nazw jest znacznie szersza . W trakcie wastuśamany gospodarz śpiewa wspomniane hymny, przy czym pierwszy o świcie, d r u 37 3 6 W przypadku pierwszym jest to chronologia w e d ł u g Śiankhjajany G. S., w drugim — Aśwalajany G. S. i pozostałych sutr, w e d ł u g których obrzęd winien rozpocząć się od złożenia ofiary, a później dopiero następują rytuały okrążania. Siankhjajana G. S., I I I , 3, 1. Hymny te przeznaczone są dla Indry. Ich nazwy oznaczają również typy to­ nów śpiewu rytualnego: Rathantara — ton niski, cichy; Vámadevya — ton średni, Brhat — ton jasny, wysoki. Są to inaczej stopy, biodra i ramiona Indry. 36 3 7 �134 J A N W. S U L I G A gi w południe, trzeci o zachodzie słońca. Rytuał ten trwa cały dzień, sym­ bolizując jednocześnie czas (analogia do rytuałów okrążania zgodnych z pozorną wędrówką słońca) i wznoszenie się. Ruch okrężny, w k t ó r y m czynności skierowane są zarówno na zewnątrz, jak i do wewnątrz, otwie­ ra uprzednio wytyczoną granicę, przesuwając ją na krańce świata strze­ żone przez bogów (w trakcie obrzędu słupy domu utożsamiane są z bó­ stwami — strażnikami stron świata). "Granica jest jednak otwierana po­ zornie — istnieje w dalszym stopniu (co potwierdzają r y t u a ł y wykony­ wane przed wyruszeniem w daleką podróż) — jednakże przestrzeń leżą­ ca poza nią ma już inny charakter niż poprzednio. 7. OBRZĘD B U D O W Y D O M U A K O S M O G O N I A I K O S M O G R A F I A ŚWIATA a) Chaos Pytając o stworzenie świata, wszystkie kosmogonie chociażby w spo­ sób pośredni musiały zająć się tym, co było, zanim świat się narodził. Coś nie mogło narodzić się z niczego. Jeżeli nicość można rozumieć jako nie­ obecność (w danym miejscu i chwili), to ta nieobecność jest jedynie kontrmożliwością obecności. Nieobecność świata implikowana jest przez jego istnienie. Totalne zaprzeczenie nie wyjaśnia więc istnienia, co ozna­ cza, że wpierw było „coś", by mógł powstać uporządkowany świat. Ryg­ weda określa ten stan jako nieokreśloność . Manawadharmaśastra na­ zywa chaos ciemnością wyzbytą cech — ani bytem, ani niebytem. Według Siatapathabrahmany na początku były wody. „Te (wody) rozmyślały: Jak mogłybyśmy się r o z m n o ż y ć ? " . A n i byt, ani niebyt jest również określany jako wody kosmiczne (apas) w Manawadharmaśastrze. Wody te są podstawą wszystkiego, która to podstawa umożliwia zrodzenie się stwórcy świata. To jakby stopień pośredni między sat i asat (byt — nie­ byt), przy czym wzmianka w Siatapathabrahmanie wskazuje na pewnego rodzaju samoświadomość — która może być określana jako prapotencja; dynamis. 38 39 b) S t w o r z e n i e świata Zarodek świata pojawia się w mitologi indyjskiej jako wynik pramożliwości kosmicznych wód, lub też jako twór boga-twórcy. Wielokrotnie obie te koncepcje łączone są razem. Przyczyną narodzin jest czas (lub żą­ dza = potencja). Ten zarodek, zwany też w Rygwedzie „złotym kieł­ kiem" , to kosmiczne jajo Brahmy, w k t ó r y m zamknięty przez rok bóg 40 M Rygweda, X , 129. *» Siatapathabrahmana, X I , 1, 6, 1. Cytat za: W. T o p o r ó w , Wokói rekon­ strukcji mitu o jaju kosmicznym, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1977, s. 142. Rygweda, X , 140; X , 72; X , 129; X , 190. 4 8 �135 OBRZĘD BUDOWY DOMU W I N D I A C H przebywał aż do otworzenia się granic. W Atharwawedzie za ten naj­ starszy element uważa się kosmiczny słup Skambha. Podobnie stwierdza Rygweda — „on, wieczny, nigdy przez nikogo nie narodzony" , „ten, który obejmuje wszystkie rzeczy, podnosi i oddziela złe duchy od świat­ ła" . Pierwotnie więc Skambha, a później żar, jajo kosmiczne, jest pierwszym elementem bytu pojawiającym się w wodach kosmicznych. Jest osią, centrum, utożsamianym z bogiem Agni, Surią lub Puruszą. Stwórcą słupa może być również Indra, Waruna i Mitra, Wisznu . Bo­ gowie ci jednak powodują rozwarstwienie się pierwszej jedności, rzadko natomiast uważani są za stwórców zarodka. Bogowie — stwórcy świata, budując go, „ukośnie rozpostarli sznur swój mierniczy" . W hymnie do nieznanego boga recytator tak mówi o stwórcy: „On niebo wielkie i zie­ mię utrwalił. Światło na niebie i te horyzonty. On wśród przestworów wymierza przestrzenie!" . Rozsunięcie ziemi i nieba przypisywano rów­ nież Indrze: „Rozpiąłeś niebo olbrzymie, wyniosłe. Ziemi wierzchołek umocniłeś wschodni. Stańcie się żyzne i w krowy bogate, w trawy obfite dla ludzi mą łaską — tak rozsunąłeś te obydwa światy, kołkami wokół ziemię umocniłeś" . W Manawadharmaśastrze, podobnie jak w Czandogji Upaniszad , stworzenie przestrzennego continuum przypisywano Brahmie, gdy po ro­ ku przebywania w jaju kosmicznym skorupy jego zostały rozerwane, stworzone niebo i ziemia, a także przestwór między nimi. Schemat ten powtarza się w ikonografii, gdzie Brahma — Narajana leży na lotosie (reminiscencja jaja kosmicznego), łodyga kwiatu zaś wyrasta z oceanu lub narządów rodnych potwora morskiego . Nad Brahmą unosi się bógstwórca (Wisznu), którego działania spowodowały ustanowienie nowej wartości, przeciwstawianej pierwotnej prapotencji. 41 42 43 44 i S 46 47 48 c) U s y s t e m a t y z o w a n i e świata Ostatnim etapem tworzenia było więc rozsunięcie przestrzeni i budo­ wa przestrzennego continuum. Przeszkodą w t y m mógł być wąż — de­ mon, który zatrzymywał zawinięte w jaju kosmicznym czas i przyszłe 41 Rygweda, V I I I , 41, 10. Cytat za: F . D. B o s c h , The Golden Germ. An Introduction to Indian Symbolism, Mentón 1960, s. 94. Tamże. Rygweda, I V , 13, 5; V I I , 99; I I I , 12; V, 85; I V , 62. Rygweda, X , 129, 1-5, w tłum. S. F . Michalskiego. Rygweda, X , 121, 4-5, w tłum. S. F . Michalskiego. Rygweda, V I I , 99, 2-3. We fragmencie tym w y s t ę p u j e interesująca analogia do obrzędu. Indra po rozsunięciu ziemi i niebios zwraca się do nich z formułą magiczną. Manawadharmaśastra, I, 1, 2-3; Czandogja Upaniszad, I I I , 19, 1-2. W jednym zaś z h y m n ó w Rygwedy czytamy: „Świat narodził się z nóg roz­ wartych, ze świata przestrzeń się zrodziła, z Adi Daksza się narodził, z Dakszy Aditi zaś powstała". Rygweda, X , 72, w tłum. S. F . Michalskiego. 42 4 3 44 45 4 4 47 4 8 �136 J A N W. S U L I G A elementy świata. Pochodną tego zdaje się być opowieść o walce Indry z demonem W r y t r ą (Vrtra), zabitym przez boga za pomocą wadżry, czyli pioruna (vajra). Z drugiej strony ostatni etap stwarzania pociągał za so­ bą konieczność złożenia w ofierze Puruszy , z którego ciała bogowie budowali niebo, przestrzeń i ziemię. Praca twórców nie była jednak zakończona. Świat wymagał dalszej systematyzacji; stąd liczne interwencje bogów i ich ustawiczna walka z demonami pragnącymi zawładnąć ziemią. Walka ta, mająca charakter pracy nad utrzymaniem statyki świata, wciąga człowieka, który poprzez powtarzanie boskich czynów utrzymuje ład kosmiczny. Realność świata zależy od poziomu i miejsca obserwatora. Doskonała realność kosmosu bo­ gów nie jest nią dla człowieka, a raczej jest zbyt ogólna, odnosi się do i n ­ nego poziomu, by być doskonałą i skończoną dla ludzi. Realność nie oznacza niezmienności. Jedynie uchwycony w atomie czasu (kęana) świat jest konstrukcją statyczną. Jego centrum to kosmiczna góra Meru, której wierzchołkiem jest Gwiazda Polarna. Słońce i księżyc krążą nad nią, wyznaczając porę dnia i nocy. Podłożem ziemi, wyobrażanej jako dysk, jest żółw pływający na oceanie . Opisom kosmograficznym towarzyszyły wyobrażenia ikonograficz­ ne -— mándale (mándala). Diagramy te powstały w Indiach już w okresie starożytności, a ich idea, dzięki rozpowszechnieniu się buddyzmu, dotarła przez Tybet do Chin i Mongolii. Najstarsze mándale wyobrażały kosmiczne ciało Puruszy . Centrum diagramu zajmowało pole poświęcone Brahmie. Obrzeża symbolizowały krańce ziemi strzeżone przez bogów-opiekunów . W mandalach buddyj­ skich miejsce Brahmy zajął A d i Buddha symbolizowany często przez wadżrę lub Garudę zabijającego węża . 49 50 51 S2 S3 54 d) C h r o n o l o g i a obrzędu Nawet pobieżna analiza mitów kosmogonicznych i struktury zapisu ksiąg r y t u a ł u domowego dowodzi, że jest to opis kolejnych momentów stwarzania. Przestrzeń (lub raczej nieokreślony obszar) przed przyby­ ciem nań ludzi przypomina chaos wód kosmicznych, przy czym obecność na nim bóstw chtonicznych sugeruje, iż teren był już w jakimś stopniu 4 9 Purusza — kosmiczny praczłowiek. so Według niektórych koncepcji atom czasu równa się 0,000014 sek. A. N. К o č e t o v, Lamaísm, Moskva 1973, s. 132-134. V . G e r a s i m o v, Kultura drevnej Indii, Moskwa 1975, s. 300. Odpowiednio: wschód — Indra, południowy wschód — Agni, południe — Jama, południowy zachód •— Zmarli, zachód — Waruna, północny zachód — Rudra (Siwa), północ — Kubera (Soma), północny wschód •— Indra pod imieniem Iśa lub Mahendra. Tamże, s. 302-304. N. L . 2 u к o v s к a, Lamaism i rannie formy religii, Moskva 1976, s. 45-49; H. Z i m m e r, Myths and Symbols in Indian Art and Civilisation, Princeton 1974, s. 144-146; Kočetov, op. cit., s. 81-103. 5 1 5 8 5 3 5 4 �137 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH usystematyzowany, lecz ład ten nie był ładem ludzkim i boskim. Poten­ cja — dynamis bóstw chtonicznych — implikuje epifanię. Wszystkie przedmioty znajdujące się na danym terenie są przedmiotami danymi, naturalnymi, lecz ich naturalność wynika bezpośrednio z nienaturalności przedmiotów tworzonych. Potencjalna symboliczna otwartość rzeczy da­ nych stwarza możliwość określenia środka, centrum, rozumianego jako pierwsza ofiara, wymierzenie lub zarysowanie granic. Granica symboli­ zuje jajo kosmiczne; ogień — pierwszy zarodek, żar; zabicie węża — za­ bicie W r y t r y . Łyżka ofiana juhü staje się wadżrą. Sacrum nie jest jed­ nak do końca usystematyzowane — jest zalążkiem, a opozycja między przestrzenią tworzoną a obszarem danym jest jeszcze niepełna. Można ją wyrazić jako relację między znakiem pozytywnym (dodatnim) a znakiem nieokreśloności. Antynomia pojawia się dopiero w dalszej części obrzędu. Obrzędowe konstruowanie domu to budowa wszechświata — jego mode­ lu, znaku — zamkniętego w granicach jaja kosmicznego. W tej części obrzędu najważniejszym rekwizytem jest słowo — rozumiane jako for­ muła magiczna. Wpierw przedmioty zostały nazwane, a później stworzo­ ne. Symbol poprzedza desygnat, powoduje jego powstanie. Dopiero teraz przestrzeń poza granicami określić można znakiem minus. Realną dosko­ nałość świat osiąga dopiero w ostatnim etapie. Symbole stają się pełny­ m i desygnatami, co oznacza, że prawdziwa oś świata rzeczywiście znaj­ duje się w centrum domu, nie w ramach modelu (okres konstrukcji), lecz w ramach rzeczywistości. Granica jest otworzona, przesunięta na krańce ziemi, lecz przestrzeń leżąca poza domem nie jest jeszcze w pełni sakral­ na i wymaga (z okazji innych rytuałów) dalszej systematyzacji. Innymi słowy — realność wymaga dalszej jej realizacji. Potwierdza to zresztą nakaz powtarzania obrzędu za rok lub co trzy miesiące . 5S e) S t r u k t u r a przestrzeni Czynności wykonywane w trakcie trwania obrzędu nadawały obszaro­ w i pewien określony charakter, a fakt wykonywania ich w kierunku wszystkich stron świata świadczy o tym, iż przestrzeń budowana była trójwymiarowo. Rytuały okrążania rozpoczynano zawsze od strony wschodniej, kończono zaś na północnym wschodzie. Znakiem wschodu jest więc sacrum, prawda i ochrona ze strony Indry. Funkcję, a zarazem sym­ bolem południa jest dar i opieka zmarłych (ich siedzibą była strona południowo-zachodnia). Znaczenie południa jest jednak dwoiste. Z jednej strony zmarli powodują, że strona ta jest dobrowróżbną — przynoszącą bogactwo — z drugiej zaś, przerost tych bogactw może spowodować nie­ szczęście. Podobną dialektykę symboli posiada zachód. Będąc siedzibą Waruny — strażnika prawa kosmicznego rta — stabilizuje on świat, na­ tomiast jako uosobienie życiodajnego deszczu (Matuty) obdarza pożywie56 Gobhila G. S., I V , 7, 43; Samawidhana Brahmana, I I I , 3, 5. �138 J A N W. S U L I G A niem i płodnością. Może jednak oznaczać zagubienie drogi zmarłych i przemianę ich w demony. Również wszechobecność i wszechwiedza Wa­ runy wzbudzają strach i pokorę. Dwa aspekty zachodu — darzenie i wła­ dza — wyrażają się w symbolice dwóch strażników tej strony świata — Waruny i M i t r y . Podobnie jak zachód, północ również symbolizuje płodność (w znacze­ niu akwatycznym) i siłę (kszatra) utrzymującą świat w stabilności. Dialektyka północy zawarta jest w relacji między Somą (Kuberą) a Mahendrą lub Siwą . Z powyższego zestawienia wynika również inny podział przestrzeni sakralnej, widoczny przy analizie wzajemnych stosunków między stro­ nami świata. Podział ten przejawia się na dwóch poziomach — opozycji między północą a południem i wschodem a zachodem. Antynomia pierwsza przebiega między drogą odrodzenia — pitrajana — а drogą wyzwolenia (moksa) z koła wcieleń. Droga ta nosi nazwę „ścieżki boskiej" —- dewajana. Co za t y m idzie, jest to antynomia księ­ życa (wody) i słońca (blasku), jak również relacja między stabilizującą siłą kosmiczną góry Meru a opieką i ochroną duchów przodków. Na poziomie drugim spotykamy relację między siłą sacrum i życiodajnością wadżry a mocą kosmicznego prawa rta (rozumianego również jako ksatra — moc królewska) oraz złączeniem sił rozrodczych wody (Waruna) i blasku ¡(Mitra). Należy również zauważyć, że wschód i północ są kierunkami zawsze dobrowróżbnymi, podczas gdy południe i zachód wymagają specjalnych starań, których zastosowanie dopiero może spo­ wodować przychylność bóstw-strażników. Dom — czyli świat — utrzymywany jest w statyce dzięki nakłada­ niu się czterech sił: sakralnej, „genealogicznej", prawa kosmicznego (kró­ lewskiego) i kosmicznej osi. Te cztery czynniki kumulują się w centrum obszaru. Centrum to, wsparte z jednej strony na dynamis świata pod­ ziemnego, z drugiej zaś na sile sprawczej demiurga-kreatora, symbolizo­ wane było wadżrą. Przy porównaniu z symboliką mandal znaczenie cen­ trum staje się jasne. Złączenie wszystkich sił powoduje, że uważane było za jednię, pełną realność, całkowicie zobiektywizowaną rzeczywistość. Etapy jej budowania są formami pośrednimi między niekształtnym dy­ namis a pełnią realizacji. Podobnie jak formy pośrednie, poszczególne strony świata odnosić się mogą jedynie do jednego fragmentu kosmosu. Dopiero dzięki ich integracji status świata może być utrzymany. 56 S7 5 8 Waruna i Mitra są również utożsamiani z niebem nocnym i dziennym. Soma — pierwotnie napój rytualny — bóstwo dostatku, płodności i odrodze­ nia. Mahendra — tytuł boga Indry. Š i w a — jako bóg ascezy utrzymuje świat w statyce siłą swej medytacji (tops). Jest również bogiem zagłady (jako Siwa Nataradża), który swym kosmicznym tańcem tanáava powoduje zniszczenie wszech­ świata. Złączenie wszystkich tych znaczeń symbolizuje kosmiczną górę Meru. 5 7 �OBRZĘD BUDOWY DOMU W I N D I A C H f) 139 Czas Opisywany wyżej statyczny schemat sił konsolidujący świat jest opi­ sem idealnym, nie obrazującym rzeczywistości rozumianej jako ustawicz­ ny ciąg przemian, cykliczność życia i śmierci. Statyczny obraz świata jest prawdziwy jedynie w bardzo krótkim momencie — atomie czasu ksana — natomiast ciąg atomów czasu traktowany był w niektórych szkołach filozofii indyjskiej jako motor ewolucji fenomenów objawia­ nych przez Kreatora. Przemiany te wyjaśnia koncepcja czasu wyłożona w jednej z puran . Można, rzecz prosta, traktować ją jako wysublimo­ waną teorię bramińską, pesymistyczną wizję rodzącego się i zanikające­ go świata, w którym nie ma nic stałego ani wiecznego, albo jako mitolo­ gię czterech okresów l u d z k o ś c i . Niewątpliwe natomiast jest, iż koncep­ cja ta wywodzi się z obserwacji astronomicznych związanych z opraco­ waniem kalendarza. Jest również zaprzeczeniem linearnej teorii czasu w ujęciu judajskim czy chrześcijańskim. Nawet jeśli teoria ta powstała w kręgach bramińskich i niewiele miała wspólnego z potocznym rozu­ mieniem czasu, należy pamiętać, że sutry redagowane były przez ten sam krąg ludzi, wierzenia zaś ludowe (plemienne?) dostosowane były przez nich do religijnych koncepcji sutr. Można więc założyć, że cykliczna teoria czasu znajdzie pewne odbicie w symbolice interesującego nas obrzędu. Symbolika czasu wyrażana by­ ła kilkoma sposobami — poprzez wyznaczenie dobrowróżbnej koniunkcji gwiazd, r y t u a ł y okrążenia zgodnego lub niezgodnego z pozornym ruchem słońca, formuły magiczne itp. Jeżeli obrzęd jest odtworzeniem kosmogonii, oznacza to również, że wraz z jego poszczególnymi etapami odtwa­ rza się kreację continuum czasowego. Prawa tej kreacji są równocześ­ nie prawami stwarzania przestrzeni — od zalążka (trwania) przez funk­ cjonowanie czasu w obrębie modelu wrzechświata do pełni realizacji. Pierwsze ofiary, które poprzedza wyznaczenie pomyślnej koniunkcji gwiazd, symbolizują poruszenie „koła czasu" (kálacakra). Jest to moment złączenia się dwóch ciągów czasowych — obrzędowego (subiektywnego) i gwiezdnego (obiektywnego) — przy czym pierwszy jest czasem etapu, na którym znajduje się świat jako całość, drugi zaś zalążkiem czasu, trwaniem przeciwstawnym bezczasowi chaosu, odnoszącym się do dane­ go fragmentu świata. Z drugiej strony, ich symbolika jest zbliżona — 58 59 58 Brahmawaiwarta Purana, 47, 50-161. W m y ś l tej koncepcji 1 dzień życia Brahmy (kalpa) to 1000 Mahajug (Mahayuga). Każda Mahajuga składa się z 4 eo­ nów. Cztery eony trwają 12 000 lat życia bogów i 4 320 000 lat życia śmiertelnych (czyli 1 rok ludzi trwa 1 dzień bogów). Noc Brahmy trwa tyle samo i w ó w c z a s następuje chwilowa zagłada świata, po czym cykl rozpoczyna się od początku. Życie Brahmy trwa 108 lat. Por. Z i m m e r, op. cit, s. 3-11. M. E l i a de, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1969, s. 117. M �140 JAN W. S U L I G A stwarza ciąg znaczeń: rodzi sią nowy dom — rodzi się nowy dzień — r o ­ dzi się nowy księżyc. Ruch okrężny towarzyszący tej symbolice jest zgod­ ny z pozornym ruchem słońca. Ruch przeciwny występuje jedynie w Waikhanasie Smarta Sutrze, a jego funkcją jest zniszczenie zła (rozu­ mianego jako śmierć któregoś z członków rodziny gospodarza). Symboli­ zuje on cofnięcie się czasu do momentu przed zaistniałym wypadkiem. Stąd nakaz wyrzucania starych przedmiotów, oczyszczenie domu, składa­ nie ofiar na nie używanej odzieży . Jak się wydaje, okres między budową domu a wastuśamaną trwał od jednego do siedmiu miesięcy . Wraz z przesunięciem na krańce świata i umiejscowieniem osi kosmicznej w centrum domu czas obrzędowy ł ą ­ czył się po raz wtóry z czasem gwiezdnym, a następnie z cyklicznym cza­ sem pór roku, bogów i czasem Brahmy. O ile w poprzednich etapach bu­ dowania domu czas był jedynie symbolizowany, w wastuśamanie okrąże­ nie trwa cały dzień i noc i jest zgodne z pozornym ruchem słońca, a t a k ż e z rytmem tego ruchu. Słup — oś świata — nazywany jest przy t y m „dniem i nocą dwóch drzwi" (dnia i nocy — nieba i ziemi), „rokiem da­ chu" lub „rokiem nieba" . Budynek nazywany jest domem Indry i w ten sposób staje się t y m samym domem, który wzniósł bóg Wiśwakarman po zwycięstwie Indry nad W r y t r ą . Prace nad nim trwały według legend ca­ ły rok. W rytuale t y m występuje symbolika pełni i jest on pokrewny swą funkcją rytuałom wstępnym. Od tego momentu czas obrzędowy splata się z czasem kosmicznym, a jego ludzki wymiar wyraża się w cykliczności obrzędów dorocznych, rite de passage, okazjonalnych i innych. Charakter statyki tak zbudowa­ nego continuum czasoprzestrzennego powoduje konieczność ponownego realizowania obrzędu po upływie roku lub na początku każdej pory ro­ ku . Nowy cykl (roczny czy miesięczny) wymaga nowej ofiary, nowego usakralnienia rzeczywistości. Czas przemian rocznych, gwiezdnych, czas bogów i Kreatora jest real­ ny dla całości wrzechświata, lecz nie dla wszystkich jego fragmentów. Dopiero obrzęd umożliwia mu stanie się czasem ludzkim, egzystencjal­ nym. Czas ten odnosi się jedynie do niewielkiego fragmentu, jest m a ł y m kółkiem w większym kole czasu demiurgów i Brahmy. Względność czasu wynika z względnego pojmowania przestrzeni, a co za t y m idzie — sta­ t y k i świata wymagającej ciągłej interwencji bóstw i ludzi, będącej bar­ dziej koniecznością niż potrzebą. 60 61 62 6S , 0 Waikhanasa Smarta Hirańjakeśin G. S., Siankhjajana G. S., Gobhila G. S., I V , I V , 2, 23; Hirańjakeśin G. e l 62 í s Sutra, I I I , 9, 1. I, 8, 27, 1. I I I , 3, 8-9; Paraskara G. S., I I I , 4, 18. 7, 42; Samawidhana Brahmana, I I I , 3, 5; Khadira S. I, 8, 28, 12-13. G. S. �141 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH J a n Witold Suliga HOUSE CONSTRUCTION R I T U A L IN ANCIENT INDIA IN T H E L I G H T O F R E L I G I O U S ORDERS ( B O O K S ON H O M E R I T U A L ) Summary The ritual of construction a house in ancient India, described in the books on house rites (Gryhja Sutry), is the subject of this article. A n analysis of the sources revealed that certain parts of the books are analogous to myths. Gryhja Sutry can be treated as a model, showing real progress in the ritual. The house construction ritual was preceded by the choice of the area, its shape and value, the social status of the host who desired to settle there, and the magic properties of the region. The ritual began with initial rites. Then they preceeded to erect schafolding for building the house. The cycle of rituals ended with the blessing of the house (wastusarnana). It results from an analysis that the ritual appeared to be the reconstruction of the cosmological act. The chronology of both activities is identical •— from shapeless chaos throug the nuclei of life (cosmic egg) — the model of the world (the period the house is under construction) after the creation of the world (wastusarnana). The final act is to set the axis of the real cosmos in the centre of the house. It was necessary to ensure the lastingness of so constructed world. A n analysis of the structure of space revealed an interestic dialectics of symbolism of four sides of the world. East was the symbol of sacrum, South — the protection from ancestors, West-cosmic rights and growth, North — lastingness of the cosmic mountain of Meru and fertility. Those four factors taken together created the axis of the universe — understood as an absolute reality. So constructed and systematized world needed further intervention from gods (their fight against demons) and people (ritual reconstruction of the act of creation). These interventions alleviated the destructive influence of time, which was believed to be the main motor of evolution in the cosmos in the mythology and in the Indian religion. On the other hand those interventionist sides were a further detailed sacrum of the world. The ritual and te myth recreated by it is a theory of relativity in terms of time and space — a continuum treated as a phenomenon created by god — Creator Brahma. This is revealed in the theory of four "eons" (Mahajuga) a symbolic ritual and in the many-level conception of space where the observer and the participants (man, demon, god-creator) are the centre of reference. Translated by Katarzyna Albrecht � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b045a10723e7923d9f0d1af7d4b8e64c.pdf a49c0b7ee9632fbf97e0c01b78270696 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3632 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3409 Title A name given to the resource Przyczyneki do semiotyki śmieci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.33-37 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text r I Przyczynek i do semiotyki śmieci Roch Sulima SYRENA - rodzimy samochód małolitrażowy ,,dla wszyst­ kich", produkowany seryjnie w FSO na Żeraniu od 1958 r. - znaczył u nas istotne „przesunięcie" cywilizacyjne w stosun­ ku do „cywilizacji drewna" i w mniejszym stopniu otwierał nową, w większym natomiast zamykał starą sekwencję kul­ turową. Syrena stała się swego rodzaju „próbnikiem", za pomocą którego dokonywało się empiryczne badanie moż­ liwych „sąsiedztw" rzeczy i wytworów „cywilizacji drewna" z produktem techniki kumulatywnej, zwielokrotnionej, wręcz organicznej - czyli samochodem. Syrena diagnozuje kulturę zastaną, jej właściwości diagnostyczne zwrócone są wstecz , i nie ma ona nic wspólnego z charakterystycznym dla kultury Zachodu „syndromem samochodowym" , nie daje o nim żadnego wyobrażenia. Samochód z Żerania syntetyzował • polskie sprawności i wizje nie tylko motoryzacyjne, kumulo­ wał znaczenia, tworzył legendę i stąd stawał się bardziej obiektem kulturowym niż - w rzeczy samej - samochodem. i Otwierał nowy kod kulturowy, uzewnętrzniał i „analizował" . kod stary. DWUSUW DWUKODOWY. Syrena wyczerpywała wszyi stkie możliwości „dopasowania" się do kodu zastanego, ale zarazem angażowała wszystkie możliwe potencje „niedopasowania się", bycia „nowym", otwierającym nową serię zdarzeń kulturowych. Nie mogła już wtopić się funkcjonalnie w cywili­ zację drewna, tak jak rower w latach trzydziestych czy motocykl w latach 40-tych i 50-tych. Była więc przedmiotem-znakiem w jakimś sensie dwukodowym, obiektem „przej­ ścia", szczególnie w warunkach wiejskich. Jako „pierwszy" samochód, syrena zrywała odwieczną i prawie ciągłość „wewnątrzsterownej" komunikacji, wyrażają­ cej się w strategii piechura, jeźdźca (koń, pojazd konny), rowerzysty, a nawet motocyklisty, kiedy to prawie wszystko zależało od własnej inicjatywy przemieszczania się i prawie wszystko można było zrealizować we własnym zakresie po­ wszechnie dostępnymi środkami. Dwukodowość syreny, jej „przejściowość", zaważy na całej cywilizacyjno-technicznej i kulturowej egzystencji produktu żerańskiego, dawała o sobie znać w momencie „narodzin", daje o sobie znać w momencie „umierania". Do syreny pasują jeszcze zupełnie dobrze te naturalistyczne, a nawet eschatolo­ giczne metafory. Nie pasują one do warszawy (mało sym­ patycznej przybłędy ze Wschodu), nie pasują do obojętnego semantycznie „dużego fiata", a nawet do sympatycznego „malucha" - fiata 126p. Rzeczy, jak to pokazywał T . Veblen, są znakami statusów społecznych , nawet składnikami charakterystyk psychologi­ cznych. Syrena szczególnie dogłębnie diagnozuje środowisko wiejskie. W pejzażu polskiej prowincji koń jako środek transportowy nie był statusowo nacechowany, ale np. w latach 30-tych nacechowany był rower, był on stałym atrybutem mobilności społecznej działaczy „Wici"; samochód w tych samych latach był przedmiotem-znakiem elity finansowej, towarzyskiej i artystycznej (słynne jazdy Iwaszkiewicza do Sandomierza); motocykl w latach pięćdziesiątych „przesunął" się w hierarchii wykładników prestiżu i stał się przedmiotem raczej funkcyjnym, był atrybutem działaczy ZMP, a w latach 60-tych znakiem awansu „wewnątrz wsi", co doskonale oddają pamiętniki młodzieży wiejskiej. Syrena znaczyła ten 1 1 1 2 awans w końcu lat 60-tych i latach 70-tych, była znakiem spełnionego awansu społecznego (ze wsi do miasta), znaczyła „zdobywcę". Syrena w latach 60-tych i 70-tych, a fiat 126p w latach 80-tych to rydwan dla tryumfalnych (niedzielnych, odświętnych, wakacyjnych) „powrotów" w bramy wiejskich zagród, bramy już ażurowe, mogące spełniać rolę ekspozycji zasobności. Proksemika wiejskiego podwórka, szczególnie w obejściach z lat 60-tych i 70-tych, uwzględniała już miejsce na samochód. Wóz konny przesuwał się do przestrzeni peryferyjnej, samochód zaś znajdował lokalizację na podwór­ ku, „przy bramie", w sadzie, a w nowoczesnych obejściach - w pobliżu kwietników, trawników, ogródków kwiatowych. Samochód z Żerania był więc pojazdem dwukodowym, media­ lnym (miasto - wieś, przedmieście, robotnicze dzielnice wiel­ kich miast). Dziś jest znakiem kultury „przedmieścia" i zani­ kającym przyczółkiem wsi w mieście. SAMOCHÓD STACJONARNY. Syrena, paradoksalnie, jest samochodem, posiadanie którego charakteryzuje raczej bycie „w czasie", a nie w przestrzeni. Charakterystyki syreny nie odwołują się do takich swoistych dla motoryzacji paramet­ rów, jak szybkość maksymalna, przspieszenie, zużycie paliwa itp., ale do parametrów „trwania", warunków bycia obiektem (wieloletniość, miejsce i sposób parkowania), zasięgu użyt­ kowego, czyli statycznej, a nawet skonwencjonalizowanej przestrzeni. Przestrzeń ta ma promień największy - 500-600 km (wyjazd na wczasy) i promień mniejszy (30-40 km), charakteryzujący przestrzeń zrytualizowaną, w gruncie rzeczy czasoprzestrzeń: świąteczną, obrzędową, rodzinno-lokalną (cykl tygodniowy - uczestnictwo w nabożeństwach niedziel­ nych, cykl doroczny - święta, imieniny, odpusty, uroczystości rodzinne). Syrena nie była samochodem dojazdy w interesach, nawet na jarmark jechało się konno; później (lata 80-te) traktorem, który na polskiej wsi, w przedziwnej kombinacji z konnym wozem, staje się uniwersalnym pojazdem odświętno-użytkowym. Stacjonarny charakter syreny potwierdza również fakt, że wyjazdy zagraniczne syreną, podobnie zresztą i fiatem 126p, w przekonaniu samych wyjeżdżających, uchodziły za wielce ryzykowne, wręcz awanturnicze, a były to przecież łupieżcze najczęściej wyprawy przemytniczo-handlowe. Syrena okazała się nowym przedmiotem obrzędowym, adaptującym się do zastanego kodu kultury symbolicznej. „MOJE" i „NIEKONIECZNE". Syrena była obiektem kulturowym, który raczej „był" niż funkcjonował. Sposób bycia przedmiotów mówi o stylu życia ich użytkowników. Pierwsze samochody z Żerania były znakami „niekoniecznej" własności, znakami „posiadania" w dobie, kiedy dominowała w PRL-u bezwzględna idea własności państwowej, nawet odwieczne działy, czyli miedze nie były pewne. Posiadacz syreny mógł powiedzieć: „moje" choć publicznie widoczne: „moje" potocznie: „to je moje..." co bezwzględnie posiadam, ale nie jest mi „bezwzględnie" konieczne. Syrena tworzyła więc małe, prywatne mitologie: „bezpieczne, małe mity" stabiliza­ cji. Idea „niekoniecznej własności" rozbudowywała mit „trwa­ łości" mityzowala przedmiotowy status syreny. „Moje" - zna­ czyło: „zasze teraz dostępne" („wieczne teraz"): znaczyło także moje „teraz", które sięga tego, co „za mną" i tego, co „przede mną". Przy braku pełnej dostępności dóbr ich dys­ trybucja sterowana była poprzez talony. Syrena symbolizowa­ ła tym bardziej ideę „mojego", gdy stała np. przed moją kiedyś, a dziś społeczną kamienicą, młynem, tartakiem, pieka­ rnią. W tej zmienionej hierarchii tego co „moje", syrena, jak chyba żaden inny przedmiot, nie diagnozowała tak dogłębnie istoty nowych stosunków społeczno-rzeczowych. Moje „ja", uprzedmiotowione na skalę prawie powszechną, w posiadaniu samochodu nie miało alternatywnych obiektów takiej eks­ presji własności i mogło być przeniesione zaledwie na działkę 3 33 �pracowniczą, ale już nie na dom, gdyż prywatne domy w mieście nie były budowane przez posiadaczy syrenek. Hierarchia „moich" rzeczy sytuowała syrenę, w latach 50-tych i 60-tych, na samym szczycie dostępnych dóbr socjalis­ tycznych. Syrena należała już do innego szeregu dóbr niż np. wieczne pióro, zegarek czy rower. Paradoksalnie wygląda to uszeregowanie przedmiotów, ale stanowiły one w specyficzny sposób jeden z najbliższych kontekstów semantycznych dla żerańskiego automobilu. Pióro, zegarek, rower, to przedmioty pożądania z lat 30-tych i 40-tych, a w latach 50-tych stały się przedmiotami kulturowo nacechowanymi i w pewnym sensie zarezerwowanymi jako prezenty od władzy. Dawanie prezen­ tów przybrało później bardziej abstrakcyjną formę - talonów, na syreny także! Istotą talonów była stara funkcja daru, który musi być odwzajemniony, już nie w formie przedmiotowej, ale w postaci przywiązania, podległości. Prezent tego typu (talon) cechuje władzę plemienną, imperialną i totalitarną, ustala hierarchię lojalności. Syrena także uczestniczyła w takich hierarchizacjach lojalności, ale ostatecznie tej kwalifikacji się wyzbyła, kiedy na drogi wyjechał fiat 126p, przedmiot nowych teksonomii lojalności z pierwszej połowy lat 70-tych. SYRENA - METAFORA KULTUROWA. Syrena - jako przedmiot kulturowy pokazuje, ile można było zbudować na fenomenie „mojego" a wówczas „niekoniecznego". W potocz­ nej świadomości (por. serie żartów o małych samochodach) „syrenka" wchodziła nie tyle w szereg rzeczy rodziny, ale stawała się jakby „osobnikiem", podlegała personifikacjom i animizacjom. Była pielęgnowana (mycie, pastosowanie, otulanie), dekorowana (firanki, frędzle, puszyste pokrowce na siedzenia, sztuczne kwiaty przy desce rozdzielczej, tylna półka - przypominająca odświętnie ustrojony stolik z serwetami, poduszeczkami i częściej lalkami niż figurkami zwierząt). Treść i forma tych zwyczajów sytuowała się między zwyczaja­ mi związanymi z pielęgnacją dziecka, a dbałością o dom lub ogródek. Opowieści (narracje) parkingowe (domena męż­ czyzn) można uznać za analogiczne, w formie i emocjonalnym wyrazie, do opowieści przypiaskownicowych (domena ko­ biet). Samochód z Żerania stał się przedmiotem rytuałów i gier kulturowych, wyznaczył sferę „żarłocznej" mityzacji, wytwo­ rzył pola spektakularnych metaforyzacji, sprzyjał fetyszyzacjom. Syrena była przedmiotem potencjalnie „otwartym" na procesy symbolizacji, gdyż koncentrowała na sobie znaczenia nowości cywilizacyjnej; znaczyła bardziej w planie kultury symbolicznej niż kultury technicznej. Świadczą o tym przed­ miotowe metaforyzacje, które były tworzone z jej udziałem. Metaforyzacje i ekwiwalencje, którym podlegała syrena miały lokalne wersje i osobliwości. Np. w okolicach Staracho­ wic, na przełomie lat 70-tych i 80-tych syrena była m.in. „błękitną strzałą", gdyż w dobie ówczesnych niedoborów 4 5 34 rynkowych miejscowi lakiernicy samochodowi dysponował lakierem tylko o błękitnym odcieniu. Była to również „szcz4 rżąca zęby" królowa pobocza. Aluzja do otwartej pokryw silnika unieruchomionego na poboczu samochodu. Wreszcie była to „Matylda". Aluzja do pseudonimu artystycznej miejscowej prostytutki, która trzymała się najdłużej w facho „Agatę oddam za syrenę" - można przeczytać na przystanki tramwajowym na łódzkim Teofilowie. Dopisek: „Agata tt k...". t Inne przedmiotowe metaforyzacje: syrena, która imituj ceglany dom (karoseria pomalowana w czerwone „cegły" syrena - pomalowana w biało-czarne łaty (samochód-krowałi syrena - pokryta czarnym lakierem (limuzyna); syrena-ptj rsche („samodziałowa", chałupnicza konstrukcja nadwozc przypominającego porsche, na podwoziu syreny); a takj w relacjach pamiętnikarskich można znaleźć taki znacząa śródtytuł: „Syrenka ciągnie Mercedesa" (epizod z terenów I NRD). s W planie językowym metaforyzacje sprowadzają się m.iig do wyrażeń: „skarpeta" (wieloznaczna aluzja do kształty zapachu spalin, ale także skarpety jako dorobkiewiczowskiejn sposobu „składania" na samochód. Syrena pozostaje nie tylły jednym z najtrwalszych w Europie samochodów, ale takżej(j wartość równa się życiowym oszczędnościom (syrena - skai rodzinny). Syrena - „skorupa", czyli powłoka oddzielona Oz istoty; syrena - „królowa pobocza" aluzja do częstych defel tów w podróży; syrena - „sraj-tygiel" - aluzja nadto czytelna INSTALACJA ARTYSTYCZNA: „KAPSUŁA CZ/ SU". Najbardziej spektakularną metaforą jest dziś egzempkę z gdańską rejestracją: GTK 4237, który zdobią najróżniejsi graffiti, wśród których wyróżnia się zdecydowanie, umiesz czony na bocznej części karoserii, napis: „kapsuła czasi( 1991-2016. Egzemplarz ten ; znany również w innych mia = tach, komentowany przez warszawską wieść gminną, docjfi kał się różnych interpretacji. „Kapsuła czasu" może znaczę czas zakonserwowany, czas skumulowany, ale także „obielo pomnikowy", jakby zachowany dla przyszłych archeologów świadomie dziś ukryty, przechowany jako natrwalszy przan miot polskiej motoryzacji. b Inna od powyższej wykładnia pochodzi z kręgów warszawn kiej Akademii Sztuk Pięknych, na dziedzińcu której syi na-„kapsuła czasu" parkowała wiosną 1992 r. Z relaiw pracowników i studentów ASP wynika, że można tu móuji nawet o swoistym projekcie poznawczo-estetycznym (instalp cji artystycznej) pn. „kapsuła czasu". Uznano więc, że syret 1 jest zmaterializowaniem czegoś, co jest wśród rzeczy ta,, „trwałe", że może służyć do skalowania czasu, w któryilj trwają inne rzeczy. I tak, paradoksalnie, syrena miała bp nośnikiem czegoś, co nie tyle symbolizuje tradycję i 'p* wspornikiem społecznej pamięci, jak np. architektura, alejtp z założenia, a więc w ramach pewnej konwencji, uznane.n „stare" już w momencie pojawienia się. Syrena „kapsi czasu" nie ma przy tym prawie nic wspólnego z semantyL wyrażenia „stare samochody", wskazującą m.in. na pewid ekskluzywny styl bycia. st W ramach projektu „kapsuła czasu" syrena miała przez 5bn zmieniać swoje miejsce postoju w Polsce, innymi słowy miac; być wyłączana w różne konteksty, w różne pola rzeczywistość miała rosnąć w „starość", obrastać powłoką znaczeń w zakir ności od kontekstu. Miała syrena wzbogacać się o znaczeuje tym bardziej, im szybciej zmieniały się otaczające ją rzeczy.iw bardziej dynamiczne były konteksty, w które była włączani Syrenka stawała się skalą czasu stacjonarnego, zlokalizowanp< go; czasu rzeczy, a razem elementem strukturującym różw kolekcje rzeczy, elementem o dużym potencjale semantyc nym. o: Czas stacjonarny, kumulujący się i potencjalizujący w „kaw sule czasu" mógł być tylko pośrednio, za sprawą kontekstóni n n 6 7 H 8 �: ! ; i i ) i rzeczy i ich lokalnych „historii", rzutowany i przekładany na linearne uniwersum czasu historycznego (społecznego). Tylko w ten sposób mógł nabywać wykładników semantycznej ciągłości i przejrzystości, a zatem znaczyć w kulturze. Projekt pod nazwą „kapsuła czasu" sprowadzał się ostate­ cznie do ulicznej demonstracji konwencjonalnych ram znacze­ nia w kulturze, do wtórnej semantyzacji rzeczy, innymi słowy włączania ich w kulturowy dyskurs. Było to również strukturowanie naszej, porwanej i niekumulatywnej tradycji techniczno-motoryzacyjnej. SYRENA - MATKA „SYRENEK". Stacjonarność, trwa­ łość i rytualność syreny dopuszczały zachowanie kulturowej tożsamości obiektu, który zarazem był dwukodowy i „przejś­ ciowy". Istota bycia w czasie przypomina istotę matrylineażu. Syreny jeżdżące dziś po drogach są z gruntu matrylinearne, z tym że jest to matrylineaż odwrócony, zwężający się. Z setek, tysięcy różnych „syrenek" składa się jedna Wielka Syrena, Syrena Matka, która rodzi się z własnych dzieci. Syreny, które swojej sprawności nie zawdzięczają już dziś fabryce i „składają się" z innych, kodują w sobie pamięć poprzednich. Syrena to nie tylko „skorupa", ale i „pałuba". Syreny trwają, umierając wiele razy, tym bardziej, że pole manewru jest tu stosunkowo duże, gdyż syrena skoligacona jest z warszawą (60% wspól­ nych części). Każda syrena to potencjalny dawca detali, części zamiennych, obiekt ściśle zaprogramowanych dekonstrukcji. DESTRUKCJA - KONSERWOWANIE ZNACZEŃ. Spojrzenie na syrenę jest więc detalizujące, analityczno-destrukcyjne, a nie syntetyczno-funkcjonalne, przysługują­ ce cywilizacji nowoczesnych samochodów, o których pisał R. Barthes, iż są „dzisiaj dokładnym odpowiednikiem wielkich katedr gotyckich". Analizując w Mitologiach codziennych (1957) nowy model citroena DS 19 ( „ D " i „ S " - déesse = „bogini") stwierdzał: „Jest w »Bogini« zaczątek nowej fenomenologii dopasowania, jakbyśmy przechodzili od świata elementów spawanych do świata zbudowanego z elementów odpowiednio dostosowanych, tak iż trzymają się one razem tylko dzięki zaletom swej cudownej formy (...)" . W stacjonar­ nej syrenie czas najszybciej dopada spawów (w przednich błotnikach są spawy zamiast głębokich tłoczeń). Dzięki regularnościom pasm rdzy widać doskonale jak przedmiot jest „zrobiony", zespawany, skręcony połączeniami gwintowymi; widać, jaka potencja detali kryje się w tej prostej konstrukcji; jak zachęca do destrukcji, do prac ręcznych, do ekspresji tych prac. Pierwsze porzucone syreny (apogeum zjawiska - wiosna 1992) byty rozmontowywane na części, takich reanimacyjnych „przekładek" dokonywano na stojących obok siebie egzemp­ larzach. Te dekonstrukcje, które zazwyczaj musiały być po­ przedzone namysłem: „jak to jest zrobione", utwierdzały w nawykach, konserwowały zastane znaczenia, utrwalały pewne modele (zasady i reguły) dawność utrwalała się w teraź­ niejszości. NISZCZENIE „CUDOWNYCH RUPIECI" REWO­ LUCJA ZNACZEŃ. Z konserwującą znaczenia transmisją detali sąsiadują akty niszczenia syren. Obrzędowo-rytualny, stacjonarny, dwukodowy i „przejściowy" a przede wszystkim zmetaforyzowany charakter istnienia syren sprawia, że nisz­ czenie jest wejściem w sferę zgęszczonych znaczeń (nawet w kategoriach teorii informacji samochód jest spotęgowaną informacją, kumulatywną hybrydą informatyczną); niszczenie jest docieraniem do sfery mitu i ostatecznie - działaniem w micie. Syrena jest ponadto jedną z pierwszych, publicznie dostępnych, rzeczy do spektakularnego zepsucia. Być może podobne znaczenie ma np. rujnowanie, przeznaczonych do wyburzenia domów. Niszczenie syren (uderza niesamowitość tej formuły!) jest ostatecznie naruszeniem młodego polskiego tabu samochodowego, tym bardziej silnego, że właśnie nowego. Pierwszą fazą niszczenia nie jest „unieruchomienie", gdyż jest ono właśnie 9 kwintesencją stacjonarności - tzw. postawienie samochodu „na kołki" (najczęściej cegły). „Moje" wtedy najbardziej jest, np. zimuje, odnawia się itp. jest „rozbieraniem do snu" (Grochowiak) albo „studium przedmiotu" (Herbert). Intere­ sująca byłaby „reistyczna" paralela między światem „syre­ nek", a światem poezji tego czasu (np. Białoszewski). Fenomen niszczenia nie objawia się zatem w zdjęciu kół, ale raczej w pozostawieniu otwartych drzwi lub ich braku; wybitej szybie; otwartych klapach bagażnika lub silnika; bardziej w wybiciu lub zdemontowaniu reflektorów niż wymontowa­ niu silnika. Sfera praktyczno-użytkowa jest w fenomenie niszczenia mniej istotna niż mityczno-sakralna. Prawdziwe niszczenie jest destrukcją fetysza, detronizacją bóstwa, a nie np. zadawaniem „gwałtu", naruszaniem integ­ ralności. Dlatego więc niszczą syreny nie ich byli użytkownicy, ale ich wnuki. Znane są jednak, i one są tutaj najważniejsze, rytualne akty niszczenia, zbiorowe, gromadne, z użyciem środków halucynogennych i wrzaskiem rytualnym. Dzieje się to najczęściej w czasie waloryzowanym potocznie jako „pus­ ty": wakacyjnym, wczasowym, rekreacyjnym, ale też niedziel­ nym i świątecznym. Niszczenie może być wówczas ekwiwalen­ tne znaczeniowo turnusowemu czy daczowiskowemu „ognis­ ku", „zapoznaniu" lub „pożegnaniu". W polskich miastach lat 70-tych analogiczną funkcję miało m.in. podpalanie osied­ lowych śmietników, wyrzuconych po Nowym Roku choinek (i nie tylko choinek!). O „trzeciej wiośnie płonących syren" mówią dziś mieszkańcy warszawskiego Ursynowa. Wiosna '91 zaznaczyła się serią pożarów syrenek m.in. przy ul. Warchałowskiego na Ursynowie. Niszczenie syren jest dziś w ja­ kimś sensie paralelne rozlicznym ekspresjom młodzieżowych subkultur, jak też wrzawie wywoływanej dzięki użyciu - po­ wszechnie teraz dostępnych - środków pirotechnicznych. 10 Przeistoczenie polityczne z przełomu lat 80-tych i 90-tych wyczerpało siłę swoich ulicznych ekspresji, słabnie wrzawa politycznych rytuałów, odnawia się czas ceremoniałów. Przy­ szła zatem pora na wrzawę dalece bardziej prywatną, staje się nią niszczenie automobilowych „bożków". Umieranie syren to dziś najbardziej chyba spektakularny akt rozstawania się z rzeczami, które personifikowaliśmy, obdarzaliśmy „duszą", a które miały do niedawna w kulturze status „cudownych rupieci". Syreny umierają w swych macie­ rzystych przestarzeniach, chciałoby się powiedzieć: - „na rodzinnych polach", pod domami tych, którym służyły, a nie na cmentarzyskach-wrakowiskach. Szczególnie dobrze to wi­ dać na wsi, gdzie między drzewami sadu, w których mieszkają duchy przodków, stoją majestatyczne pojazdy-trumny. Etno­ grafia wrakowiska jest u nas prawie jeszcze niemożliwa. Znam wrakowiska, które są tylko konstrukcjami wyobraźni, czymś zgoła metafizycznym, literacką kreacją. Przypominają wów­ czas coś, co umożliwia raczej „rośniecie" wraków, przypomi­ nają bardziej ich „hodowlę" niż wyspecjalizowaną instytucję 11 35 �S E M I O Z A Ś M I E C I . W cywilizacji drewna nie było śmie' c i , podlegały one - m ó w i ą c najogólniej - mineralizacji albcj w t ó r n e m u użyciu. Dziś, kiedy na cywilizacji technologiczna n a d b u d o w a ł a się cywilizacja informatyczna i ona stała si| drugą n a t u r ą człowieka, musiały pojawić się „odpadki" śmieci, także śmieci informatyczne) a te z kolei musiały stać sip obiektami kulturowej semiozy. Nie wszystkie śmieci dadzą sii; użyć „ w t ó r n i e " nawet w skali wiejskiego obejścia, a tjfl bardziej w skali domowego gospodarstwa w mieście, gdzt) spontaniczne, niespecjalistyczne wykorzystanie rzeczy zbęcf nych zawęża się gwałtownie. Nie wszystkie tym bardziej dads, się zmineralizować. Powstaje przeklęta n a d w y ż k a cudownych rupieci, k t ó r ą tworzy nasz stary telewizor (zazwyczaj starycfi telewizorów jest kilka), nasz stary sprawny jeszcze magnetofoi (naszych m a g n e t o f o n ó w jest też kilka); nasze stare radia pralki, l o d ó w k i , w k r ó t c e też komputery, ale stosunkowi, jednak rzadko - samochody. Wszystko to zaczyna z nami „ s ą s i a d o w a ć " , tworzyć skupiska rzeczy, które oswoiliśmj które stały się cząstką naszych biografii, historii rodzinnyci Za sprawą kulturowej semiozy rupieci (rupiecie to jeszcze ni śmiecie!) powstały liczne działy m u z e ó w (do muzeum trafik „ k a p s u ł a czasu") oraz wyspecjalizowane obszary wtórnt wymiany „nieużytecznego" na tak abstrakcyjne wartoś, wymienne, jak pieniądz. 1 7 k o m u n a l n ą . Wraki s a m o c h o d ó w istnieją jednak realnie, nieli­ czne ( „ z a l ą ż k o w e " ) wrakowiska t a k ż e . ' Syreny rzadko od­ prowadzane są na wrakowiska; porzucone „ c u d o w n e rupie| cie" tworzą nieprzewidziane kompozycje, stają się parkingowo-ulicznymi hybrydami, funkcjonalizują się wtórnie. „ O swojone" wraki syren są na tę skalę czymś zupełnie n o w y m . Do tej pory wraki mogły być tylko skutkiem działań wojen­ nych czy k a t a k l i z m ó w . Projekt pn. „ k a p s u ł a czasu" był o d m i a n ą wtórnej semantyzacji syreny, włączeniem jej ponownie do kulturowego dyskursu, a tym samym był konserwowaniem znaczeń. Miał ten sam sens. co destrukcja, rozumiana tu jako, nie zawsze zgodne z technologicznym p o r z ą d k i e m fabrycznego m o n t a ż u , rozmontowywanie „ n a części"; w t ó r n e użycie elementów - tzw. „ p r z e k ł a d k i " . Ostatecznie Syrena M a t k a Syrenek jest także „ k a p s u ł ą czasu". Inny sens ma rytualne niszczenie syren, a przede wszystkim ich palenie. Płonące syrenki to w pewnym sensie podniosły akt ocalenia idola przed zbeszczeszczeniem i wyrzuceniem go na śmietnik. To dramatyczny gest obrony przed wyłaniającą się u nas n o w o ż y t n ą cywilizacją śmieci, dla której „dzieje" syreny są znakomitym p r ó b n i k i e m , stosunkowo nieźle diagnozują­ cym jej fazę inicjalną. Pożary są też synonimem Wielkiego S p r z ą t a n i a . Ogień jako rodzaj materii i n f o r m i s wyznacza sferę liminalną, p r o g o w ą ; rozgranicza z a r ó w n o duże, jak i małe sekwencje kulturowe; jest znakiem „ p r z e m i a n y " , przejścia od jednego typu rzeczywi­ stości do drugiego. M o ż n a mówić nawet o sztuce ognia j a k o odmianie praktyki artystycznej, charakteryzującej się swoistą estetyką. Dobry przykład znaleźć m o ż n a m.in. w opowiadaniu Anatola Ulmana pt. Piękne pożary . P o ż a r to fenomenalny akt zaistnienia piękna, najbardziej bezinteresowna w a r t o ś ć estetyczna. W tekście Ulmana mowa jest o wystawianiu przez pisarza na sprzedaż, nie zwerbalizowanych wizji „pięknych p o ż a r ó w " , k t ó r e pisarz oferuje na targowisku obok sprzedaw­ cy starych rupieci, sprzedawcy mającego na zbyciu „teorię ontologiczną w y s n u t ą z ordynarnej fizjologii". Bazar, targowisko, na k t ó r y m wystawiało się stare rupiecie i w ten s p o s ó b jakby sprzątało własne domostwo czy obejście, staje się dziś m e t a f o r ą „ w s p ó l n o t y " , jakby n o w ą zasadą istnienia świata, pojawiającą się zamiast, nie tak dawnej jeszcze - zasady ideologicznej. „Piękne p o ż a r y " wystawiane na sprzedaż są najwymowniejszym znakiem alienacji i deprecjacji sztuki. Odzyskują jednak swój sens w ramach idei Wielkiego Sprzątania, k t ó r a rozciąga się dzisiaj także na społeczne praktyki „ n a w r ó c e ń " , błuźnierstwa, herezji czy łustracji, a więc na wszelkie zachowania transgresywne. Wielkie Sprzą­ tanie jest projektem „ n o w e j " przestrzeni, prefiguracją „ n o ­ w y c h " zdarzeń, a zatem i „ n o w e g o " czasu. 2 13 14 15 16 36 „Wieś s ł o m i a n a " - jak pisał Tadeusz Nowak nie znał rzeczy zbędnych. Ilość słów była względnie r ó w n o w a ż n a iloś rzeczy. Nie było więcej rzeczowników niż rzeczy, nie było wie^ nadwyżki rzeczy ani rzeczy, z którymi nie umiano by sobi, radzić. Ta idealizująca, czy wręcz utopijna retrospektyw,; pomaga wyznaczyć miejsce, w k t ó r y m jesteśmy. Jeszcze dat dajemy sobie radę z cywilizacją szamb; jeszcze jest do opanc wania, w naszej polskiej skali, rozrastająca się cywilizacji starych opon, starych swetrów, starych rajstop; to wszystkL jeszcze ulega spontanicznemu i niewyspecjalizowanemu prze tworzeniu i wchłonięciu albo w t ó r n e m u użyciu. N p . z butelel! m o ż n a postawić sobie domek na działce (przykład z n a ł z Warszawy). Jakkolwiek w Makowie Mazowieckim m o ż n a zobaczył przykryty dachem syreny stos drewna na opał, to jednaj| generałnie inaczej ma się rzecz z wrakami porzuconycl a raczej pozostawionych sobie, s a m o c h o d ó w . Te właśni 1 w procesach semiozy kultury polskiej reprezentuje i syn! bolizuje - syrena. ' Syrena poprzez całkowicie spełnioną swoją „historię gutui ] k o w ą " (jej „ p o c z ę c i e " i „ k r e s " mieszczą się w gruncie rzeer w pamięci jednego pokolenia), przez tak wyraźne odgraniczt nie od historii innych rzeczy, z trudem odsyła do jakict \ historii paralelnych, zamazujących czy też neutralizującyd ^ oryginalność kulturowej sekwencji pod nazwą: samochó j „Syrena". ( W ten s p o s ó b , stosunkowo wyraziście, historia syren) i zapisana w tysiącach ekspozycji parkingowo-chodnikowyc j oznacza p r a k t y c z n ą ideologię śmietnika. Opozycja piej, ne-brzydkie nie posiada dziś prostej ekwiwalencji w opozyc' piękne-śmietnikowe. Zakresy znaczeń brzydoty i śmietnik i wości są rozsunięte. Kontekstem „praktycznej ideologii śmii c i " stanowić m o ż e stara ideologia estetyczna (np. estetyk brzydoty o proweniencji jeszcze natu'ralistycznej, w tym n| turpizm w poezji Grochowiaka, wiersze M i r o n a Białoszewk kiego, Psalm śmietnikowy Tadeusza Nowaka, malarstw, Dudy-Gracza). Kontekst ten może stanowić również iniil ideologia praktyczna, czyli ekologizm, aspirujący niekied 1 w skali globalnej do zastąpienia dawniejszych historiozofii. Syreny, k t ó r e nie poddane zostały próbie rytuałów ognij p r z e c h o d z ą oto z kręgu cudownych rupieci do sfery śmieć, sfery abstrakcyjnej, śmietnikowej, ale jakby „niegnilnej' s Rzeczy śmietnikowe przestały mieć „ d u s z ę " (miały ją jeszcz rupiecie). Zastąpiły j ą znaki, emblematy, etykiety, metki cz I też fotografie rzeczy. Znaki zastępują rzeczy, a tych jest jakb ( 1 1 �więcej niż trzeba! Cywilizacja i kultura oszukuje n a t u r ę , podmieniają. W kulturze współczesnej semiotyka śmietników stanie się być może nie mniej ważna niż - w potocznym odbiorze semiotyka dzieł sztuki. Pozostawione sobie syreny tworzą kompozycje parkingowo-chodnikowe i zapewne nie szybko wymazane z o s t a n ą z naszego otoczenia wizualnego. Wciąż jeszcze znaczą jakieś porzucone historie, a niekiedy wyrzucony na śmietnik życio­ rys. „Umierające" syreny symbolizują również istotne dekom! pozycje i przesunięcia społeczne. Zaczyna wyłaniać się na szerszą skalę socjologiczny problem społeczności ludzi wy­ zbytych „własnych śmieci". Stają coraz wyraźniej zagadnienia „społeczności wysypisk", „społeczności ś m i e t n i k ó w " , społe­ czności coraz bardziej autonomizujących się, subkulturowych , zyskujących określone właściwości strukturalne, wy­ kształcających nawet swoiste osobowości statusowe. 18 Wraz z nimi odchodzi określona formacja ludzi (formacja PRZ 0 określonych parametrach socjologicznych; ludzi, którzy albo spadają „w dół", gdy syrena okazała się ich pierwszym 1 ostatnim samochodem, a dziś nie stać ich już na inne biografie zawodowe i społeczne, albo wspinają się „w górę", przesiada­ jąc się do innych samochodów. Narzuca się tu pewna analogia. Tak jak syrena otworzyła nową sekwencję kulturową, kulturo­ wą bardziej niż motoryzacyjną, tak po latach sekwencję paralelną, nową, ale już ściśle motoryzacyjną, otworzył nie tzw. „duży fiat" (F125p), nie „maluch" (F126p), nie „Polo­ nez" (ten bez pseudonimu!), ale samochód toyota - flagowy pojazd polskiego folk-biznesu lat osiemdziesiątych . Odchodzenie syren zamyka heroiczny epizod polskiej soc­ jalistycznej motoryzacji. Pałuby czy „skorupy" porzuconych syren sąsiadują na ulicach i chodnikach z porzuconymi puszkami po coca-coli. Czas odchodzenia syren czas rozlicz­ nych spektakli śmietnikowych, zbiegł się z czasem nadejścia króliczków „Playboya". luty 1993 19 PISY 1 M. Roche, Samochód (w:) Psychologia życia codziennego. Pod rejestracyjne czeka tam rok na beztroskiego właściciela. Jeżeli nie ma red. M. Reuchlina, Warszawa 1983. Por. także: E.T. Hall, Ukryty tablicy rejestracyjnej stoi dwa lata. Po tym terminie przechodzi na wymiar (rozdz. Miasta i kultura), Warszawa 1976 własność skarbu państwa. Tak długie przechowanie wraków jest T. Vehlen, Teoria klasy próżniaczej, Warszawa 1971 bardzo kosztowne. Jeśli samochodu nie odbierze właściciel, za Życie bez fikcji. Dzienniki. Wybór, wstęp i oprać. S. Adamczyk, transport i „opiekę" nad wrakiem płaci urząd miasta. Rok postoju na wrakowisku kosztuje 1,5 min zł." „Gazeta Stołeczna", s. 2 Warszawa 1976, s. 50, 113, 227 Upowszechnia się wtórne użycie wraków syrenek. Przykładem Znamienna jest funkcja tych przedmiotów w stereotypowych może być młodzieżowy klub Fugazi w Warszawie (1992). Wrak wyobrażeniach żołnierzy Armii Radzieckiej w okresie wojny, a póź­ syreny odpowiednio przystosowany był swego rodzaju dekoracją niej „nowej" władzy w Polsce, co doskonale oddają ulotki „pod­ frontonu tego klubu. Także w klubie Stodoła obok barku i w patio ziemia" lat 40-tych i 50-tych, zawierające satyryczne rysunki i wier­ umieszczone były, pomalowane na żółto i czerwono, wraki syren. sze na ten temat. Np. „Przyjaciele Kacapy! Zabraliście nam Radia, Pełniły m.in. te funkcje, które przed eleganckimi sklepami spełniają Zegarki i Rowery. I nie poszliście z Polski do jasnej cholery (...)" donice z ozdobnymi drzewkami. Ten swego rodzaju paradoks 126 x I26p. Oprać. K. Strzelecki, Warszawa 1978 * W relacji „Nowego Dziennika" możemy przeczytać: „Kapsuła estetyczny służy kontestowaniu „nowych" wzorów dekoracji wnętrz i frontonów domów, ale też może być natarczywym powtórzeniem czasu" to nic innego jak stary polski samochód marki syrena, pytania: „co zrobicie z moim trupem"? Co zrobicie z Waszą osobliwie pomalowany i popisany, a następnie przewieziony do Syrenką? Stanów Zjednoczonych. Autorem całego pomysłu był Dwyno Szot, Samochód syrena stał się nośnikiem wtórnych znaczeń, które Amerykanin polskiego pochodzenia mieszkający w Kalamazoo bądź ujawniały się przez włączenie syreny w kolekcje innych rzeczy w Sianie Michigan. Podczas wizyty w Polsce zainteresował się (projekt pn. „kapsuła czasu", kompozycje parkingowo-chodsamochodem syrena, który nabył i następnie pomalował na bia­ nikowe, elementy architektury klubowych frontonów i wnętrz), ło-czerwony kolor. Potem poprosił burmistrza Gdańska, aby pod­ bądź też przez włączenie w dyskurs językowy: narracje folklorystycz­ pisał się na karoserii, a w ślad za nim poszło wielu innych ludzi, ne, kawały i dowcipy, inkskrypcje na murach. składając swe autografy na „Syrence". Szot wyruszył w trudną O semantyce ognia w sztuce romantycznej pisze M . Porębski, podróż po Polsce i podczas tej właśnie wycieczki ochrzcił psujący się Semantyka sztuki romantycznej, (w:) Ikonografia romantyczna. średnio dwa razy dzienne samochód mianem „Kapsuły Czasu". Praca zbiorowa pod red. M . Poprzęckiej, Warszawa 1977 Pojazd został zabrany do Ameryki i umieszczony w muzeum A. Ulman, Piękne pożary, „Regiony" 1992, nr 3^4 samochodów (Gilmore Car Museum). „Nowy Dziennik" Polish Taką wykładnię ma przecież sprzątanie „przed zimą", sprątaAmerican Daily News, New York, 17 IX 1992, nr 5521, s. 4 nie wiosenne, ale także porządki sobotnie i wielkie porządki Por. Syrena numher one, „Gazeta Wyborcza", 26 X 1992. świąteczne. Do ukrytego sensu rytuałów Wielkiego Sprzątania W notatce czytamy min.: „W Warszawie i okolicach zarejest­ nawiązywały zachowania ludzi, które mogłem obserwować w sobotę rowanych jest 30 tys. 817 samochodów wyprodukowanych w latach 19 grudnia 1992 r. na ul. Międzynarodowej w Warszawie, kiedy to 1950 1970. (...) Dane mogą zawierać pewien margines błędu. Nie Tygodnik Mieszkańców Pragi Południe „Olszynka" i Miejskie wszystkie wprowadzone do ewidencji samochody muszą fizycznie Zakłady Oczyszczania urządziły całodzienną akcję pn. „Swój dom istnieć (...). Pierwsze miejsce na tej niecodziennej liście rankingowej sprzątamy - innym pomagamy". W rozplakatowanych ogłosze­ (22 42-letnich) samochodów zajmuje poczciwy wytwór FSO - syre­ niach można było przeczytać m.in.: „Zaczynamy w sobotę 19 na. Na naszych ulicach jeździ aż 5 tys. 172 syrenek. Na drugim grudnia, na ulicy Międzynarodowej. Od samego rana tego dnia miejscu znajdują się volkswageny (to niewątpliwie zasługa gar­ możemy wystawiać na chodnikach (możliwie najbliżej narożnych busów) - 4 tys. 38. Na trzecim zaś warszawy - 3 tys. 671" „Gazeta wyjazdów) wzdłuż całej ulicy Międzynarodowej wszystko, czego Stołeczna", s. 6 chcemy się z domu pozbyć: meble, pralki, lodówki, odkurzacze, Informacje zawdzięczam prof. Marianowi Nowińskiemu, Tere­ lampy, telewizory, sprzęt kuchenny, ubrania, zabawki itp. To, co sie Plata i Stanisławowi Bajowi z APS oraz Jackowi Krzysińskicmu nam zawadza i jest już niepotrzebne. Zapraszamy jednocześnie - studentowi Uniwersytetu Warszawskiego wszystkich chętnych do wybrania sobie rzeczy, które mogą się ' R. Barthes, Mit i znak. Eseje. Wybór i słowo wstępne J. przydać we własnym gospodarstwie domowym. (...) Rzeczy już Błońskiego, Warszawa 1970, s. 79' nikomu niepotrzebne będą uprzątane od godziny 18.00 przez Rytualnej przemianie czasu (noc sylwestrowa: granica „nowe­ Miejskie Zakłady Oczyszczania E5" go" i „starego" czasu) towarzyszą m.in. pożary (podpalenia) Np. polskie przysłowia nie znają pojęcia śmieci jako odpad­ domków na działkach pracowniczych. Wg informacji Bronisława ków, czegoś zbędnego. Śmiecie są synonimem własności, gos­ Snrowiaka tylko na działkach przy ul. Kinowej w noc sylwestrową podarzenia, obfitości dóbr. „Stare, własne śmiecie" to synonim 1991 1992 spłonęło 5 domków. tutejszości, domowości, znak zasiedzenia, wykładnik tożsamości. " M. Pilot, Bitnik Corgelewski, Warszawa 1989, s. 46^17 Śmiecie to coś, co „miecone" i „miecione", a więc pierwotnie: Pogotowie ze szczotką i dźwigiem, „Gazeta Wyborcza", 20 V I I mnogie, niepoliczalne, rozproszone, oznaczające bogactwo. 1992, fragment pod tytułem Cztery wraki dziennie, gdzie czytamy Por. Bal kloszardów. „Rzeczpospolita" 1993. nr 29(4 I I 1993) m.in.: „Obliczyliśmy, że w Warszawie jest około 6 tys. wraków Pośrednio potwierdzają to nawet lokalne dowcipy, jak choćby samochodów porzuconych na ulicach, chodnikach i parkingach (...) ten o biznesmenie z Bielin pod Kie Icami, którego syrena wzbudzła W ciągu jednego dnia na wrakowisko na ul. Grodziskiej trafiają ogromne zainteresowanie Włochów. - „TO YO TOM przyjechoł" przynajmniej cztery bezpańskie samochody. Jeśli pojazd ma numery - wyznał nie bez satysfakcji, podziewiającym pojazd Włochom. 2 1 4 1 3 5 1 4 1 5 1 6 1 1 10 1 7 12 1 8 1 9 Fot. Michał Luboradzki 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ced620c2b6b4f96923ac4db4ecbfef31.pdf 8433a9aef5c5f9beb70ed6434adac58a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3007 Title A name given to the resource Fotografia chłopów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.113-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И . 1. R o d z i n a Gołiszów z Ł a ź n i k , 1937 r. N a d e s ł a ł a J a d w i g a M a r k o w s k a , L a ź n i k i , w o j . skierniewickie '.och Sulima FOTOGRAFIA C H Ł O P Ó W POLSKICH Fotografia c h ł o p ó w polskich j a k o zjawisko k u l t u r o w e p o j a w i a bogatym kolekcjom, co je w y o d r ę b n i a j a k o osobne zjawisko ę na s z e r s z ą s k a l ę w k o ń c u X I X w i e k u a rozprzestrzenia się k u l t u r o w e . S w o i s t o ś ć tego zjawiska m o ż e b y ć o k r o ś l o n a dopioro • dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m . po Rozproszone dotychczas, zbadaniu f u n k c j i fotografii, wydobyciu aspoktu nie tylko r a j d u j ą e o się w muzoach etnograficznych, h i s t o r y c z n y c h i do­ ikonologicznego, ale w p i e r w s z y m r z ę d z i e semiotycznego. Poz­ ł o w y c h a r c h i w a c h kolokcje z d j ę ć nie p o z w o l i ł y na p e ł n o za- nanie wielości t y c h f u n k c j i , o k r e ś l e n i e ich p o d s t a w o w y c h t y p ó w , tnionie tego zjawiska jak m o ż e dopiero s t a n o w i ć p r z e s ł a n k ę m ó w i e n i a o fotografii c h ł o p ­ iwnioż samych m i e s z k a ń c ó w w s i , k t ó r y c h t e fotografie d o t y c z ą , skiej j a k o w z g l ę d n i e j e d n o r o d n y m zjawisku k u l t u r o w y m , k t ó r e g o opioro p l o n k o n k u r s u Fotografia wsi zorganizowanego i s t o t ę m o ż n a u c h w y c i ć przez odniesieuio do zjawisk w k u l t u r z e 1983 r. przoz r e d a k c j ę „ N o w o j W s i " i „ F o t o g r a f i i " , na k t ó r y c h ł o p s k i o j analogicznych, zjawisk tej samoj skali. M o ż n a do n i c h w świadomości polskiej badaczy k u l t u r y i p ł y n ę ł o 6000 z d j ę ć oraz wiolka w y s t a w a Fotografia ilskich chłopów o t w a r t a w l i p c u 1985 r o k u w warszawskiej Z a c h ę c i e , i w i a d o m i ł a w a g ę i zasięg zjawiska. etnograficznej czy rogionalnej w a r t o z w r ó c i ć opowiości wspomnieniowe (tzw. „opowieści z życia"), p a m i ę t n i k i c h ł o p s k i e , zapisy k r o n i k a r s k i e , samorzutnie s p o r z ą ­ Nie w c h o d z ą c w bogactwo szczogółów n a t u r y historycznej, cjalnej, zaliczyć m . i n . charakterystyczne dla p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u ustne uwagę i sam fenomen fotografii c h ł o p s k i e j , na to, co jest w s p ó l n e t y m dzane przez c h ł o p ó w monografie ( „ h i s t o r i o " ) wsi i o k o l i c y . W sto­ s u n k u do w y m i e n i o n y c h w y ż e j f o r m ekspresji k u l t u r y fotografia była ekspresją wykorzystującą materiał ludowej innorodny 113 �inne t w o r z y w o semiotyczne. O w ą i n n o r o d n o ś ć n a l e ż y s z c z e g ó l n i e b y ł a na wierze w słowo mówione, p o d k r e ś l i ć , g d y ż b y ł a ona r ó w n o z n a c z n a z wprowadzeniem no­ mówiących, wego „ j ę z y k a " , o d k r y c i e m nowego w y m i a r u pretowaniu, p o r ó w n y w a n i u świata. O rzeczywistych funkcjach f o t o g r a f i i nie m o ż n a rozstrzygać z a s a d z a ł a się na wiarygodności w y p o w i a d a j ą c y c h s ł o w a „ t e r a z i t u " , a nie n a inter­ n p . p r z e k a z ó w pisanych, obrazów i ocen r z e c z y w i s t o ś c i znanych z k s i ą ż e k l u b i n n y c h ź r ó d e ł po­ bez rzetelnych b a d a ń t e r e n o w y c h . Istnieje w s z a k ż e pokusa m ó ­ ś r e d n i c h . Pismo i k s i ą ż k a m i a ł y do pewnego m o m e n t u w a r t o ś ć w i e n i a o f u n k c j o n o w a n i u c h ł o p s k i e j f o t o g r a f i i m . i n . na podstawie mityczno-magiczną, znaczyły częstokroć jako piktogramy, jako l e k t u r y bogatej zdjęć zgodno kolekcji listów chłopskich stanowiących z instrukcją organizatorów opisy konkursu. Listy te ogłoszone z o s t a n ą w k r ó t c e w kwartalniku „ R e g i o n y " . Wstępnie wymienić można następujące •prezentacyjna funkcje p o d s t a w o w e : (utrwalanie p r z e d m i o t ó w , s t a n ó w , dokumontowanio zjawisk); obrzędowa grzebu, wosela); identyfikująca (pamiątki ruchu ludowego, komunii, po­ ( a k t y t o ż s a m o ś c i , realizacja w y ­ m o g ó w a d m i n i s t r a c y j n o - p r a w n y c h ) ; ideologiczna działań poznawczo- „wyglądów", wiciowego: wizerunki obrazy l u b p r z e d m i o t y sakralne, k t ó r y c h znaczenia dane b y ł y niejako z g ó r y i o s ł o n i ę t e tajemnicą. W ł a ś n i e fotografia, a nie m a l a r s t w o , nie opis, p a m i ę t n i k , ga­ zeta, k s i ą ż k a , z ł a m a ł y ostatecznie m o n o p o l s ł o w a mówionego w kulturze ludowej. Prawda słowa mówionogo została zastąpiona w najbardziej j a s k r a w y s p o s ó b „ p r a w d ą " fotografii. Fotografia absolutyzuje prawdę naoczną, zastępując przy tym prawdę (dokumentacja a u t o p s j i , p r a w d ę d o ś w i a d c z e n i a b e z p o ś r e d n i e g o . S t ą d m . i n . nie przywódców, m a w fotografiach deformacji, t z n . nio m a postaci, p r z o d m i o t ó w z d j ę c i a z manifestacji, k u r s ó w , d o ż y n o k j a k o z n a k i ideowej i po­ czy s y t u a c j i niezgodnych z n o r m ą e t y c z n ą czy s p o ł e c z n ą . W spo­ l i t y c z n e j t o ż s a m o ś c i ) ; magiczna, s ó b w r ę c z m o d e l o w y fotografia w y d o b y w a te t r e ś c i i w a r t o ś c i , o z a s i ę g u w gruncie rzeczy j u ż s z c z ą t k o w y m (zdjęcie j a k o wizerunok, „ c i e ń " , dusza, oraz z w i ą ­ k t ó r o m o ż n a n a z w a ć u n i w e r s a ł izmem c h ł o p s k i m . C h ł o p , stając zane z t y m p r a k t y k i w r ó ż b i a r s k i o i t p . ) . O p r ó c z f u n k c j i podsta­ przed o b i e k t y w e m , rzadziej wiejskiego, najczęściej m a ł o m i a s t e c z wowych kowego fotografa, odtwarzał m o ż n a w s k a z a ć funkcje w t ó r n e , k t ó r y c h zasięg i do­ niosłość b ę d z i e zapewno w z r a s t a ć . S ą t o m . i n . : funkcje (tworzenie t e k s t ó w z k o l e k c j i z d j ę ć ) ; prestiżowe prezentowanych przedmiotów, obiektów); j a k o z n a k i eksprosji zabawowej). estetyczne (hiorarchizowanie ludyczne (zdjęcia 1 uniwer sałną formę człowieczeństwa, człowieczeństwa uogólnionego, t a k ą k t ó r ą a k c e n t o w a ł n i e g d y ś a n t y k a p ó ź n i e j ronosans. N a c h ł o p skich fotografiach m a m y w i ę c do czynienia zo s k r ó t e m , syntezj F o t o g r a f i a c h ł o p ó w polskich rzadko i n t e r e s o w a ł a e t n o l o g ó w , częściej doconiali joj istnienie h i s t o r y c y r u c h ó w s p o ł e c z n y c h oraz h i s t o r y c y k u l t u r y , k t ó r z y t r a k t o w a l i j ą j a k o ź r ó d ł o historyczne. Fotografię sobą wszystkie najistotniejsze modelt w ł a s n e g o w y o b r a ż e n i a siebie. Fotografie p r z e d s t a w i a j ą c h ł o p s k ą w i d z i e ć n a l e ż y nie t y l k o j a k o n o w y t y p a nade wszystko symbolizacją kondycji ludzkiej w ogóle. W t y n n a l e ż y w i d z i e ć w y j ą t k o w ą w a r t o ś ć k o l e k c j i c h ł o p s k i c h fotogra­ m ó w , i c h o g ó l n o k u l t u r o w e g o znaczenia. F o t o g r a f i a noutralizuje k u l t u r o w y d u a l i z m czasu i przostrzoni ź r ó d ł a do poznania k u l t u r y l u d o w e j , ile nową formę ekspresji tej „ u p r z e s t r z e n i a " czas, ale j e d n o c z e ś n i e w p r o w a d z a aspekt tempo kultury. manifestacją r a l n y w s t o s u n k i przestrzenne. F o t o g r a f i a jost sposobem opero tej cechy Fotografia okazała światopoglądu wszystko kryterium prawdy się najdoskonalszą chłopskiego, naocznej. która akcentuje nade I n n y m i słowy ludowe w y ­ w a n i a p r z e s z ł o ś c i ą , znaczy przemianę i procesualność K i e r u j e t y m s a m y m u w a g ę n a elementarno świata kwostio p o d m i o t o p o w i e d z i o świecie p o n a w i a j ą nieustannie przeciwstawienia t y p u : w o ś c i m . i n . n i e j a w n y m j u ż dzisiaj odniesieniom do „ p o d o b n e " — „ n i e p o d o b n o " , „ p r a w d z i w e " —• „ n i e p r a w d z i w e " . w y o b r a ż e ń „duszy widzialnej", i n n y m i słowy wierzoń związanycl J e s t t o k r y t e r i u m opisu i poznania ś w i a t a przez, a u t o p s j ę , sta­ z s y m b o l i k ą cienia. wanie Kultura n a d e s ł a n y m na wspomniany wyżej konkurs b r z m i a ł a : „ P r z e s y ł a ń c h ł o p s k a w tej postaci, w j a k i e j z n a l i ś m y j ą do tej p o r y , o p a r t a c i s w ó j c i e ń " ) . M o ż n a u z n a ć f o t o g r a f i ę c h ł o p s k ą za jeden z nie 114 za każdym razem naprzeciw całemu światu. (Jedna z d e d y k a c j i na z d j ę c i u ludowycl chłopskin �I I . 3. A n t o n i Deszczka z Siennowa (z lewej), z k o l e g ą w w o j s k u a u s t r i a c k i m , 1916 r . N a d . M a r e k J a w o r n i c k i , B o s ó w n o , w o j . c h e ł m s k i e ; i l . 4. L e g i o n i s t a z m a t k ą , 1918 r . N a d . H a l m a K a r w a t , L u b l i n ; i l . 5. J ó z e f U r b a n e k z synem Tomaszem p r z y koszeniu k o n i c z y n y , 1921 r . Z k o l e k c j i J a n a Guzka, W ą g l i k o w i c e , w o j . g d a ń s k i e 5 115 �I I . 6. W o b e j ś c i u — r o d z i n a W i t o l d a Chroma ze w s i Opsa, 1926 r . N a d . E l ż b i e t a D r z y z g a , Bydgoszcz I I . 7. P i o t r J a ś k o w i a k z ż o n ą , przed wyruszeniem na f r o n t I w o j n y ś w i a t o w e j . N a d . J o l a n t a J a ś k o w i a k , Parzew, w o j . k a l i s k i e w i e l u ś r o d k ó w samorefleksji m o ż l i w e j d z i ę k i operacjom na przedmiotach-znakach a nie (jeszcze nie!) n a p o j ę c i a c h - z n a k a c h c z y l i kategoriach charakter przez analitycznych. Fotografia świata, zasadę z r y w a ze cykliczności, akcontuje światoodczuciem sugeruje kierunek W p r o w a d z a elementarne p r z e s ł a n k i hiatoryczności, historyczność natychmiast procesualny zdominowanym sakralizuje poprzez upływu czasu. ale t e ż o w ą kolekcje zdjęć t y p u o b r z ę d o w e g o czy genealogicznego. J a k m o ż n a s ą d z i ć c h o ć b y t y l k o z p o b i e ż n y c h obserwacji t e r e n o w y c h fotografia stosunkowo szybko przechodzi do sfery sacrum, g d y d o t y c z y przodków, o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h , l u d z i tragicznie z m a r ł y c h a w i ę c tych, k t ó r z y przeszli n a „ t a m t e n " ś w i a t , do „ t a m t e g o " czasu. Przede w s z y s t k i m z d j ę c i a nagrobne s a k r a l i z u j ą się i k a n o n i z u j ą bardzo szybko co m a z w i ą z e k z c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a k u l t u r y pejskiej semiotyką l u d z k i e j t w a r z y . N a te sprawy euro­ zwracała u w a g ę c y t o w a n a w y ż e j A . Wieczorek, p i s z ą c m . i n . : „ N i e pasuje n a nagrobek fotografia k o l o r o w a . C z a r n o b i a ł a jest w g i n f o r m a t o ­ r ó w „ p o w a ż n i e j s z a " . S p o s ó b fotografowania w y d a j e się t u k a ­ n o n i c z n y . Z n a m i e n n a jest p r a k t y k a fotografa z Opoczna, k t ó r y twarze kobiet na fotografiach obdarzał jednakową fryzurą i b i a ł y m k o ł n i e r z y k i e m przy czarnoj s u k n i , m ę ż c z y z n z a ś „ u b i e ­ r a ł " w jednakowe g a r n i t u r y " . D z i ę k i g ł ę b o k i m , d z i ś jeszcze n i e k i e d y ż y w y m , związkom z s y m b o l i k ą „ c i e n i a " (duszy, ż y c i a i ś m i e r c i ) fotografia c h ł o p s k a ааторогпапга poprzez „ s a m o w i d z o n i e " . A n a l i z o w a n a m . i n . przez Frazera uczestniczy w elementarnych aktach i Moszyń­ skiego l u d o w a s o m a n t y k a „ c i o n i a " w i ą ż e się zazwyczaj z k u l ­ t u r o w y m znaczeniem a k t u p r z e j ś c i a na „ t a m t o n " ś w i a t , co znaczy „ p r z e s u n i ę c i e s i ę " w byeio, postawienie się „ n a z e w n ą t r z siobio" Opisywana przez e t n o l o g ó w t r o s k a o w ł a s n y c i e ń , k t ó r e g o utrato z a g r a ż a ż y c i u l u b p o w o d u j e c h o r o b ę , obawa k r a d z i e ż y cienie m . i n . przoz „ z ł e oko s k r z y n k i " , r z u t u j e na funkcje i sposobj posługiwania się fotografią w kulturzo chłopskiej. Należy sądzić iż s t ą d w ł a ś n i e bierze się potrzeba p r z e c h o w y w a n i a z d j ę ć w zam 116 �k n i ę e i u , aby nie d o s t a ł y się w r ę c e o s ó b trzecich, k t ó r e m o g ł y b y m i e ć w p ł y w n p . przez n a k ł u c i e , p r z o k r e ś l e n i e l u b zniszczenie f o t o g r a m u , n a losy postaci przedstawionych n a z d j ę c i a c h . D o t y ­ czy t o przede w s z y s t k i m zdjęć o s ó b ż y j ą c y c h . F o t o g r a f i a , przede w s z y s t k i m ta, na k t ó r e j w y o b r a ż o n a jest ludzka twarz, winna b y ć „ z a m k n i ę t a " (w skrzyni, szufladzie s t o ł u , a l b u m i e ) b ą d ź w ł ą c z o n a do sfery sacrum ( z a t k n i ę t a za ś w i ę t y m obrazem). P o ś r e d n i ą f o r m ą jost przechowywanie z d j ę ć w k s i ą ż e c z k a c h do n a b o ż e ń s t w a . Przekazywanie w ł a s n y c h cudzych podobizn obwarowane jost określonymi Zdjęcie m o ż n a p r z e k a z a ć („ofiarować") rodzinio, lub sankcjami. najbliższemu oraz B o g u . Zdjęcio z a t k n i ę t e „ z a o b r a z " jest znakiom p r z y ł ą ­ czenia do w s p ó l n o t y w i a r y , k t ó r a gwarantuje k a ż d e m u człowie­ k o w i los i n d y w i d u a l n y c h o ć dla wszystkich ostatocznie w s p ó l n y . F o t o g r a f i a z a s t ę p o w a ł a osoby same, s t a w a ł a się s u b s t y t u c j ą przedstawianej postaci, b y ł a równoważna ludzkiemu bytowi. P r z e s y ł a n e za ocean l u b do f r o n t o w y c h o k o p ó w fotografie c h ł o p ­ skie nie t y l k o o d t w a r z a ł y więź r o d z i n n ą , ale z a s t ę p o w a ł y k o n ­ k r e t n e osoby. Charakterystyczno są p o d t y m w z g l ę d e m p r z y k ł a d y wkomponowywania w zdjęcia pogrzebowo w i z e r u n k ó w nieo­ becnych na n i c h o s ó b ; o s ó b , k t ó r o n o r m a s p o ł e c z n a n a k a z y w a ł a 2 n i e o d w o ł a h i i o w i d z i e ć na t y c h z d j ę c i a c h . N i e s t e t y m a ł o znana jest l u d o w a magia z w i ą z a n a z fotografią. C h ł o p s k a fotografia — j a k j u ż s t w i e r d z a ł e m w y ż e j — z a c z ę ł a w y r ę c z a ć m ó w i ą c e osoby, a m o ż o raczej z a c z ę ł a z a s t ę p o w a ć t r e ś c i mówione, prawdy bezpośrodnio. Właśnie o zastąpienie treści, której a prawdziwość gwarantować mogła tylko mowa, nie t r e ś c i p r z e ż y w a n e , p o d m i o t o w o czy psychologiczne idzie osta­ tecznie w c h ł o p s k i c h fotografiach. Postaci przedstawione na t y c h z d j ę c i a c h s ą w e w n ę t r z n i e m i l c z ą c e , a raczoj t y m milczeniem do I I . 8. A n n a i Sebastian D y b k o z B i e l i n , f o t . Franciszek K u l p a , 1933 r. N a d . D a n u t a D r u m l e w s k a , Opole I I . 9. Pieczenie chleba w izbie folwarcznej. N a d . A n d r z e j U f h i a r s k i , S m i ł ó w , w o j . tarnowskie 117 �I I . 10. Pranie w sadzawce. N a fotografii Helena T r o j a n , J a n i n a Marchalska, S a l o m e ą Bazan. Franciszek K u l p a , 1927 r . N a d e s ł a ł a D a n u t a D r u m l e w s k a , Opole Fot. nas p r z e m a w i a j ą . N a z d j ę c i a c h c h ł o p i na ogół nie ś m i e j ą się, nie ś w i a t a , modelem, a r c h e t y p e m . Ś w i a t , dzięki w ł a d a j ą c y m p ł a c z ą , nie w z r u s z a j ą się. A zatem j a c y s ą c h ł o p i n a t y c h foto­ odwiecznym jakby grafiach ? S ą w ł a ś n i e w zgodzie z l u d o w ą n o r m ą t r a k t o w a n y i r o z u m i a n y najczęściej j a k o t ł o fotografii „ m ó w i za" kształtowania ludzkiego w i z e r u n k u . T y m b a r d z i o j , ż e n o r m a t a wzmacniana hierarchiom, jest unieruchomiony. c z ł o w i e k a . F o t o g r a f i a m i a ł a nie t y l e d e k o m p o n o w a ć nim Świat i „ciąć" jest przez instytucjonalizowanie się fotografii, przez konwencjo- obraz ś w i a t a , ale m i a ł a go raczej oznaczać, n a d a w a ć nowe n a z w y . n a l i z a c j ę c h ł o p s k i c h w i z o r u n k ó w . T o n k t o r o b i ł zdjęcie, a Ь.л 1 to D o s ł o w n i e : brać „ r a m y " posługuję najczęściej m a ł o m i a s t e c z k o w y l u b w ę d r o w n y fotograf, potwier­ w znaczeniu d z a ł t ę n o r m ę poprzez s p o s ó b ustawienia modela, w y b ó r t ł a i t p . w k s i ą ż c e Struktura W ł a ś n i e ó w punkt widzenia f o t o g r a f u j ą c e g o p r z y analizie c h ł o p s k i c h zdjęć odczytany, musi b y ć wyraźnie wyodrębniony jako go w ramy. (Pojęciom z b l i ż o n y m do tego, k t ó r e nadaje m u J . się Łotman tekstu artystycznego). Fotografia b y ł a w i ę c a k t o m „ o d d z i e l o n i a " ś w i a t a o d c z ł o w i e k a , zawieszonia realnych w i ę z i , j a k r ó w n i e ż a k t e m „oddzielonia" konwencja na s w ó j s p o s ó b woboc k u l t u r y ludowej z e w n ę t r z n a , c z ł o w i e k a od siebie samogo (por. k o n c e p c j ę „ c i e n i a " ) . alo nio b u r z ą c a , lecz na o d w r ó t , w y d o b y w a j ą c a (odkrywająca) z n a c z y ł o a k t poznania ś w i a t a , m o ż l i w o ś ć „ p r z e s u n i ę c i a " go na istotne t r e ś c i toj k u l t u r y w momoncio wkraczania f o t o g r a f i i na inne miejsce, w i n n y w y m i a r czasowy, boz naruszania h i e r a r c h i i w i o ś . Konwoncjonalizacja, polegająca do t ł a „ s z t u c z n e j " n a t u r y (sztuczny m . i n . na wprowadzaniu p o t o k , sztuczna brzoza, Zdjęcie i s t r u k t u r y w e w n ę t r z n e j tego ś w i a t a . F o t o g r a f i a j a k o r a m a ś w i a t a b y ł a p r z e s ł a n k ą dostrzegania wielości jego p r z e j a w ó w , którym p t a k , w i e j s k i p ł o t ) jest w a r t a z a u w a ż e n i a c h o c i a ż b y j a k o znak człowiek s w o j ą p o d o b i z n ą d a w a ł p i e c z ę ć w ł a s n o ś c i . Antropoeen- o d k r y w a n i a w a r t o ś c i estetycznej p r z y r o d y , co w k u l t u r z e ludowej tryzm nastąpiło dosyć późno. socjalnej, jest jej c e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą . B r a k fotografii pej­ A l o nie t y l k o o postrzeganie p r z y r o d y t u idzie. Odnotowania chłopskiej fotografii, jak zresztą wszelkiej fotografii z a ż o w e j m ó g ł b y s ł u ż y ć za potwierdzenie p o w y ż s z e j tozy choć w y m a g a j ą rzeczy bardzioj genorahie. F o t o g r a f i a c h ł o p s k a j a k o w ł a ś n i e sztuczne t ł o c h ł o p s k i e j fotografii m o ż e b y ć uznano za możliwość modelowe w y o b r a ż e n i e p e j z a ż u w k u l t u r z e europojskioj. Synkre- ekspresji z a s a d ę synkretyczności w innorodnym c h o ć z a b r z m i to paradoksalnie, obrazu tworzywie wykorzystuje chłopskiego ś w i a t a . Technika nie deformuje, nie fotografii, „detalizuje" c h ł o p s k i o g o ś w i a t a , ale w r ę c z p o d k r e ś l a n a o c z n ą jego t y c z n y i t o t a l n y obraz ś w i a t a c h ł o p s k i e j fotografii podtrzymy­ w a n y b y ł w r ó ż n y s p o s ó b . J e ś l i nio p l a n piorwszy s y m b o l i z o w a ł o w ą j e d n i ę , k t ó r ą n a l e ż y r o z u m i e ć j a k o naturalne, zgodne z po­ j e d n i ę , jogo t o t a l n o ś ć . F o t o g r a m y , bez w z g l ę d u na r ó ż n o r o d n o ś ć tocznym ich l e m a t ó w i p r z e d s t a w i e ń , r e p r o d u k u j ą zawsze na nowo zasady r e a l i z o w a ł t e n cel ( t ę z a s a d ę ) p l a n d r u g i , a nawot detal podnie­ i hierarchio c h ł o p s k i o g o ś w i a t a . N i o m a t u w i ę ć u j ę ć indywidued- siony do r a n g i m o d e l u p o r z ą d k u s p o ł e c z n o g o czy kosmioznogo. nycli, obowiązuje natomiast typowośó i powtarzalność. Choć odczuciem, usytuowanie przodmiotów i postaci, M o ż n a z a r y z y k o w a ć twiordzonio, że c h ł o p przedstawiony to na o b i e k t y a p a r a t ó w „ w y b i e r a j ą " postaci i p r z e d m i o t y , to j e d n a k o g l ą d a n y c h przez nas dzisiaj fotografiach nio jest „ p r z o d m i o t o i n " umieszczano s ą one, niejako sanie przoz się, w zgodzie z p r a w a m i psyohologicznym, nie jest p o d m i o t e m , w sensie j a k i p r z y p i s u j e m y natury, w niezmiennym, synkroiyoznym, przoiukniętym z a s a d ą t i n . Nawet sztuczne t ł o , p o j a w i a j ą c o zazwyczaj t e m u p o j ę c i u . S ą to j a k b y i k o n y , k t ó r e m ó w i ą w grucio zdjęciach rzoczy co innego n i ż m y na n i c h w i d z i m y . D l a w y j a ś n i e n i a togo niezmiennego p a r a d o k s u w a r t o m o ż e n a j z w i ę ź i e j z y s y g n a l i z o w a ć sposoby przed- się w portretowych, bywa skrótom, pomniejszoną kopią 118 jedną �stawiania wizerunków chłopskich w literaturze i malarstwie r u n k ó w to n a p l a n pierwszy w y s u w a się wizerunek u t r w a l o n y przede w s z y s t k i m w g a t u n k u s t a w i a n y c h na p i e r w s z y m planie w y d a r z e ń . C h ł o p w b a r w n y m k t ó r a t o w a r z y s z y ł a nie t y l k o c h ł o p s k i m pogrzebom, ale r ó w n i e ż k o s t i u m i e b y ł c z ę s t o k r o ć elementem p e j z a ż u , a t r y b u t e m p a r k u weselom, p o b o r o w i r e k r u t a , k a t a s t r o f o m , o d e j ś c i o m n a o b c z y z n ę , czy ogrodu, d e k o r a c j ą o ż y w i a j ą c ą m a g n a c k i p a r k , j a k w i d z i m y wreszcie w o j n o m . N a j b a r d z i e j p o g ł ę b i o n y m , b o g a t y m psycholo­ to chociażby jeszcze na obrazie Smuglewicza, pokazującym w i e ś n i a k ó w przed p a ł a c e m w J a b ł o n n i e . B y ł to w i ę c chłop wetowy, ludowej obrzędowy p o l s k i m , gdzie zrazu c h ł o p b y ł m a s ą , t ł e m z b i o r o w y m dla przed­ lamentacji, gicznie a u t o w i z e r u n k i e m , k t ó r y m o ż e s p r o s t a ć o d k r y c i o m prozy syl­ psychologicznej, b y ł o w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j zawodzenie, p ł a c z . l a ­ gdzie k o n t u r , a nie wizerunek psychologiczny s t a n o w i ł m e n t , poetyckie narzekanie. „ S y t u a c j e graniczne" w ż y c i u c h ł o p a i s t o t ę . Zasadniczym w y ł o m e m w tej t r a d y c j i b y ł y p o r t r e t y l u ­ b y ł y opanowywane i neutralizowane przez bardzo b o g a t ą dowe M i c h a ł o w s k i e g o a n a s t ę p n i e bogato eksponowany w polskim malnie i emocjonalnie t r e ś ć l a m e n t u . L u d o w y wizerunek c z ł o ­ malarstwie w i e k a , k t ó r y k s z t a ł t o w a ł się w k r ę g u t r a d y c j i ludowego l a m e n t u cykl obrazów przedstawiających chłopski pogrzeb for­ (Aleksandor G i e r y m s k i , K o t s i s , Szormentowski, Gerson). T o p i k a b y ł pośrednio podejmowany w takich formach wypowiedzi, j a k : pogrzebu p r z y b l i ż a ł a o d k r y c i e psychologicznej t r e ś c i c h ł o p s k i e g o list c h ł o p s k i , tostament, p a m i ę t n i k oraz usankcjonowany w i z e r u n k u . O c z y w i ś c i e fotografia c h ł o p s k a nie n a w i ą z y w a ł a do estetycznie w s p o m n i a n y c h o d k r y ć w m a l a r s t w i e , ale n a s w ó j s p o s ó b r ó w n i e ż nade wszystko w Pałacu w y a k c e n t o w a ł a obraz c h ł o p s k i e g o umierania. N a d a j ą c m u war­ M y ś l i w s k i e g o , w prozie Tadeusza N o w a k a . t o ś ć e s c h a t o l o g i c z n ą p r z y b l i ż a ł a na z u p e ł n i e n o w y m p o l u od­ i filozoficznio został odkryciami prozy n u r t u chłopskiego, i Kamieniu na kamieniu Fotografia chłopska, odsłonięta w c a ł y m swym Wiesława bogactwie k r y c i e p s y c h i k i c h ł o p s k i e j . W a r t o j o d n a k z a u w a ż y ć , iż upowszech­ przoz k o l e k c j ę z g r o m a d z o n ą z i n i c j a t y w y „ N o w o j W s i " , o b e j m u ­ n i a j ą c y się poprzez l i t e r a t u r ę s t r a g a n o w ą , w i n i e t y p i s m dla l u d u , j ą c e j czasowo okres do r o k u 1944, p r z y n o s i n o w y , t r u d n y przed­ pocztówki, a później t a k ż e plakaty, stereotypowy wizerunek t e m do u z m y s ł o w i e n i a , s k ł a d n i k procesu k s z t a ł t o w a n i a się p e ł n o ­ polskiego c h ł o p a z p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u , p r z e n i k a ł m . i n . p r a w n y c h humanistycznie a u t o w i z e r u n k ó w c h ł o p s k i c h . K o l e k c j a w latach dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h t a k ż e do f o t o g r a f i i c h ł o p ­ z d j ę ć , o k t ó r e j t u m o w a , jest nie t y l k o w y r a z e m czy ś w i a d e c t w e m skiej, t w o r z ą c w y r a z i s t ą k s z t a ł t o w a n i a się c h ł o p s k i e j samowiedzy, alo w ł a ś n i e staje s i ę konwencję. K i e d y analizuje się historyczne f o r m y l u d o w y c h autowize- t r e ś c i ą w s p ó ł c z e s n e j samowiedzy k u l t u r o w e j P o l a k ó w . I I . 1 1 . Uczniowie s z k o ł y rolniczej w Sobieszynie, 1911 r . N a d . A n t o n i C a ł k a , w ł . s z k o ł y ; i l . 12. Ś l u b w W o l i Zabierzowskiej, 1945 r . N a d . J a n i n a P t a l , W o l a B a t o r s k a , w o j . k r a k o w s k i e ; i l . 13. Dzieci szkolne z O c i n k a , 1940 r . N a d . Tadeusz Szporakowski, P o z n a ń ; i l . 14. Z b i ó r z i e m n i a k ó w na p o l u U r b a n k ó w z O d r z y k o n i a . N a d . J a n Guzek, W ą g l i k o w i c e , w o j . g d a ń s k i e 13 14 119 �I I . 15. R o d z i n a W a w r z y n i a k ó w ze w s i sieradzkiej, 1936 r. N a d . L e o k a d i a W a w r z y n i a k , Z ą b k o w i c e ; i l . 16. J a n Sadzik z n o w o p o ś l u b i c n ; m a ł ż o n k ą i k u z y n k a m i przed d o m e m w B o g u s z y n k u . N a d . J a n i n a Szostek, Skierniewice ': F o t o g r a f i e reprodukowane ze z d j ę ć n a d e s ł a n y c h na apel R e d a k c j i „ N o w e j W s i " M a t e r i a ł y n a d e s ł a n e na k o n k u r s z n a j d u j ą się obecnie w I n s t y t u c i e H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P R Z Y P I S Y 1 W y k o r z y s t u j ę t u n i e k t ó r e ustalenia zawarte w p r a c y A n n y Wieczorek Przestrzeń jako kategoria analizy tekstu. (Praca m a ­ gisterska w y k o n a n a w Z a k ł a d z i e T e o r i i L i t e r a t u r y i P o e t y k i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego p o d k i e r u n k i e m d r a Wincentego Grajewskiego, 1986 r.) F o t o g r a f i ę r e p r o d u k o w a l i ś m y w „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w e j " 1986 n r 1/2 na s. 4 1 (przypis r e d a k c j i ) . 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73ef77301ac204cf3ebd00269dd6c56c.pdf 74103a6b61dae0f8f2bf93ab8df39997 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3653 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3430 Title A name given to the resource Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.52-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach Przyczynek do etnografii miasta Roch Sulima I . SASKERSI Będzie to przyczynek do etnografii Saskiej Kępy, próba terenowego raportu o narodzinach zjawiska, które nic tylko wymiarze lokalnym skojarzyło się z imieniem własnym: JOZEF T K A C Z U K , pojawiającym się w formie inskrypcji na murach Saskiej Kępy na przełomie lat osiemdziesiątych i dzie­ więćdziesiątych. Spontaniczne inskrypcje na murach, choć towarzyszą człowiekowi od zarania kultury pisma, kojarzą się dziś przede wszystkim z młodzieżową subkulturą graffiti.' Rzadko zdarta się okazja, aby prześledzić konkretny, pod­ miotowy wymiar takiego zjawiska, a więc żyć w osiedlu, prowadzić rozmowy zarówno z samym panem Józefem Tkaczu­ kiem, woźnym w szkole moich dzieci, jak z tymi. którzy wykreowali swoisty mit współczesny. Mit lokalny, nad którym nadbudowują się dziś znaczenia przekazów reklamowych 0 ogólnopolskim zasięgu, wysokonakładowych komiksów, po­ wielanych masowo emblematów młodzieżowego stroju, czyli identyfikatory wspólnoty. Staram się także, niejako przy okazji, zwrócić uwagę na lokalny wymiar subkultur młodzieżowych, a tym samym przedstawić nowy typ argumentów w dyskusji nad tymi subkul­ turami, które traktuje się zazwyczaj jako przeszczep z Zachodu. Fenomen „ J T " uznaję za z. pozoru tylko banalny czy niepoważ­ ny (powagę rzeczy niepoważnych uzmysłowił najlepiej Jan Stanisław Bystroń podejmując „tematy, które mu odradzano") pretekst do prześledzenia zjawiska kulturowego in statu nascendi. „Witamy was Saskcrsi", „Saskcrland", „Bad Boys from Saskerland" - to młodzieżowe graffiti, obco brzmiące wykład­ niki „swojskości", nakładające się na oficjalną., administracyjną 1 publiczną, szatę informacyjną Saskiej Kępy od przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Nadbudowują się one nad setkami i tysiącami inskrypcji, które na większą skalę pojawiły się na Saskiej Kępie już od początku lat siedem­ dziesiątych. Ze względu na funkcję można wyróżnić wśród graffiti: 1 - znaki d z i a ł a n i a (przezwiska, inwektywy, obelgi, na przykład „Anica K o b y ł a " , „ S p a ś l a k " , „ Ł y s a " , „ W i e ś n i a k i " , „Maciek jest frajer"). Są to najczęściej operatory wewnątrz grupowych stosunków: włączania do grupy, wykluczenia, agre­ sji, czyli elementy pragmatyki życia grupowego (szkoła, po­ dwórko); 2 - znaki i d e n t y f i k a c j i (nazwy zespołów muzycznych, sportowych oraz imiona ich idoli: „ L e g i a " , „ L e n o n " , K U L T ) . Są lo instytucjonaliżujące się operatory wspólnoty, które - ponawiane w zależności od sytuacji - „od­ gradzają" od innych wspólnot tego samego typu ( „ L e g i a " contra „ W i d z e w " ) ; 3 - znaki, i s t n i e n i a , czyli spontaniczne ekspresje typu: „Lubię małe zwierzątka". W ostatnim wypadku walor egzystencjalny inskrypcji dominuje nad walorem infor­ macyjnym (funkcją referencjalną). Trzy wyodrębnione tu wstępnie typy znaków można uznać za uniwersalny język (inwarianl) młodzieżowych graffiti, które w skali kraju, a nawet Europy czy świata są typowe, powtarzal­ ne, monotonne, z niewielkimi lokalnymi czy też indywidual­ nymi modyfikacjami.' Na tym tle zjawiskiem osobnym wydaje : się inskrypcja „Józef Tkaczuk", która swój rodowód bierze z Saskiej Kępy w Warszawie. Sądzę, że to właśnie za sprawą rozmnożonych w setkach egzemplarzy na Saskiej Kępie inskrypcji ,,JT" mogły pojawić się (i znaczyć) operatory wielkomiejskiej lokalności („Saskersi"). „ T k a c z u k l a n d " był zaląż­ kiem i prototypem „Saskcrlandu", a więc znakiem naras­ tającego poczucia lokalności, której idea, od lal wpisana w program instytucjonalnych działań Towarzystwa Przyjaciół Warszawy - Saska Kępa, szuka wciąż form realizacji, oczekuje świadectw spełnienia.Przed „Józefem Tkaczukiem" byli na Saskiej Kępic inni. Pierwsze spontaniczne inskrypcje, które miały związek z ,,JT", pojawiły się lu na początku lat siedemdziesiątych, głównie w okolicach Ronda Waszyngtona. Ponawiane na okolicznych murach stały się wkrótce znakami „ m i e j s c a " , c h o ć w swej treści w żaden sposób do tego „miejsca" nie musiały nawiązywać, Były to imiona własne „ M o k o w i a k " (często z dopiskiem Łazy) oraz „ M a t u s z c z y k " , imiona skoncentrowane wokół lego „miej­ sca", niepowtarzalne w innych. Pierwszy z napisów pojawiał się w kilku wariantach, między innymi jako „MO-kowiak czy „ M O k o w i a k " , co wskazywało na swoistą grę skrótem „MO", a więc bawienie się inicjałami naocznie działającej instytucji bezpośredniego przymusu, czyli M i l i c j i Obywatelskiej. Lokal­ ne wykładnie, czyli ludowe etymologie wiązały te inskrypcje z imionami przedstawicieli oficjalnych służb mundurowych (MO, O R M O ) , albo w samej rzeczy militarnych („Matusz­ czyk"). W odbiorze lokalnym inskrypcje te funkcjonowały jako „ujawnienie" tego, czemu przysługuje instytucjonalnie tajem­ nica, choć rzeczywiste intencje piszących na murach mogły być nieco inne. Napis znaczył „ r o z b i e r a n i e " z munduru, obnażanie z powagi, tajemnicy i strachu. Wyraźny próg spontaniczności zostaje ustanowiony przez ciśnienie instytucji przymusu, zostaje ustanowiony na obrze­ żach „struktury". Wkrótce zresztą, w latach osiemdziesiątych, struktura ta „wypiętrzy s i ę " , ulegnie „nadorganizacji" w po­ staci stanu wojennego, a Saską Kępę. jak inne dzielna Warszawy i inne polskie miasta, pokryją jednoznacznie intenc­ jonalne napisy „solidarnościowe", z których jeden: „WRON won za D o n " , wymalowany był ogromnymi literami na chod­ niku w pobliżu dzisiejszego napisu, „Witamy was Saskersi"N> początku lat osiemdziesiątych, jednoznacznie antysirukturałl* sankcja napisów osiągnie swoje apogeum w skali ostatnie? półwiecza. Będzie lo naturalne tło dla zawrotnej karier) i m i e n i a woźnego zc szkoły podstawowej nr 15 przy ulic) Angorskiej na Saskiej Kępie. 0 I I . CORPUS 1NSCRIPTIONUM 1 4 52 Pierwsze inskrypcje pojawiające się od roku IWO wypełniw przede wszystkim obszar zamknięty ulicami: Was/.yngto * Międzynarodową, Z w y c i ę z c ó w i Francuską. Szybko jedna* przenikały do przestrzeni ogólnomicjskiej i ujawniały ' wzdłuż tras komunikacyjnych prowadzących na Saską Kff* i Pragę Południc. Oto najczęściej pojawiające się inskrypc'j ^ sytuacjach charakterystycznych podaję bardziej szczegów lokalizacje): „Józef Tkaczuk"; „Józef Tkaczuk. Turek. C K . Pf r i "z ^ 1 3 c �straż"' ..Strefa Tkaczuka"; „Tkaczuk walczy"; „Józef Tkaczuk | rn." (napis z wzornika w postaci kierunkowskazu); „Uwaga dzieci - Tkaczuk straszy" (na znaku ostrzegawczym przy ^jegu ulic Angorskiej i Saskiej, w najbliższym sąsiedztwie szkoły nr 15); „Niech żyje Józef Tkaczuk"; „Tkaczuk Człowie­ kiem Roku"; „Józef Tkaczuk - O . K . " (śmietnik przy ul. londyńskiej); „ U w a g a - c z u ć Tkaczukiem" (napis oraz wizeru­ nek na budce z kwiatami przy ulicy Międzynarodowej); Tkaczuk, gdzie j e s t e ś " ; „Jestem fanem Józefa Tkaczuka"; Józef Tkaczuk - nasz i d o l " (odbiła z wzornika sylwetka zmiotła, i szufelką w uniesionych rękach i lecące w jej kierunku jajka); „Krawaty dla Tkaczuka"; „Oddać krawaty Tkaczukowi" (na sklepie pasmanteryjnym); „Fryzjer - Józef Tkaczuk" (na reklamie salonu fryzjerskiego „ K a l a m i s " ) ; „Uprasza się o za­ mykanie drzwi - Józef Tkaczuk" (ulica Waszyngtona); „Szkoła i . Józefa Tkaczuka" (przy szkole nr 15); „Ulica Walecznych Tkaczuków" (ulica Walecznych); „Witajcie w Tkaczuklandzie" (przy szkole nr 15); „Most Tkaczuja" (przystanki na Moście Poniatowskiego); „Park Tkaczuka" (Park Skaryszew­ ski): „Józef Tkaczuk wita na Pradze Południe" (na moście im. Berlinga); „Józef Tkaczuk - ż e g n a " (tamże); „Płoszczat' Tkaczuka" (napis po rosyjsku w okolicach Stadionu X-lecia, czyli „ruskiego bazaru"); „Józef Tkaczuk król M Z K " (przy­ stanek w Śródmieściu Warszawy), „Tramwaj Józefa Tkaczuka" (na tramwaju reklamującym Radio Zet, w pierwszym dniu kursowania); „Kierowca Józef Tkaczuk" (autobus nr 111, kursujący na Saską Kępę). „Gdzie jest Józef Tkaczuk" (najnow­ szy, nieco nostalgiczny, napis z dnia 20 marca 1995 na plakacie reklamującym „Gazetę P r a w n ą " , ulica Walecznych). Są to napisy pasożytujące na administracyjno-publicznej tkance miasta, na jej względnie stabilnej przedmiotowo-znakowej strukturze informacyjnej.'' Dochodzą do tego przestrzenie o „zagęszczonej" seiniozis (bramy, przejścia podziemne, skrzy­ żowania ulic, miejsca „ u k r y t e " na przykład „za garażami",,.nad kanałkiem"). Oficjalna „struktura" miasta, jej znakowe wy­ kładniki zostają jakby wywrócone na nic, zawłaszczone przez tajemniczą dla większości formułę słowną oraz plastyczne wyobrażenia i piktogramy ( & ) . Oprócz stałej ekspozycji w miejskiej strukturze przestrzennej napisy „JT* dają o sobie znać w czasie sezonowych, cyklicznych epifanii Wielkich Struktur, takich jak wybory do parlamentu czy wybory prezydenckie. Oto inskrypcje z czasu wyborów prezy­ denckich w roku 1990: „Tkaczuk na prezydenta"; „Tkaczuk naszym kandydatem*. Szczególnie rozmnożyły się, czytelne do dnia dzisiejszego przy Międzynarodowej i Londyńskiej, malo­ wane za pomocą wzorników napisy: „Tkaczuk prezydentem Rz-plitej"; „Józef Tkaczuk prezydentem będzie, jak go ludzie poprą wszędzie"; czy mniej udane: „Najlepszą z najlepszych na świecie jest kandydatura Tkaczuka, no wiecie!*, albo też: ..Tkaczuk jedyny w swym rodzaju, musi być prezydentem tego kraju'; „Tkaczuk dobrym Prezydentem, Demokratą i Turkiem*. w czasie wyborów do Sejmu i Senatu w roku 1993 mieszkań­ cy Saskiej Kępy byli świadkami swoistego happeningu „ K a m ­ pania wyborcza JT*, kampania, którą przy pomocy napisów 'Plakatów poprowadzono z całą determinacją i fachowością. " lokalu wyborczym przy ulicy Zwycięzców, wśród obwiesz­ a ł z. listami kandydatów, znalazł się plakat z wizerunkiem kandydata Józefa Tkaczuka, startującego z fikcyjnej listy nr 68, z następującymi tekstami: „Głosujcie bez namysłu. Józef Kaczuk posłem. Potęga energii". Obok plakatu, którego poja*|enie się było wykroczeniem przeciwko ustawie wyborczej, *isiał „Program wyborczy* (niestety, nie udało mi się go **%£'). Bezpardonowa walka wyborcza rozgorzała także na jarach. Na przykład na plakatach wyborczych Porozumienia . 'rum (plakat z niemowlakiem) można było przeczytać: „ W " J ! płynie krew Józefa Tkaczuka*. Na portretach znanych ' "tyków, których nazwiska zostały zamazane, widniały napi'ielki brat Józef Tkaczuk patrzy*. Na charakterystycznych l ' Czerwonych „szczękach" KPN-u - blaszanej budce handJ przy Nowym Świecie, obok siedziby partii - widniało H llt en tez e hasło: „Józef Tkaczuk - premier". Hasła tej treści pojawiły się też licznie na Sakiej Kępie. (Corpus inscriptionttm nie wyczer­ puje całego zasobu inskrypcji, których blok pojawi się jeszcze w dalszej części raportu.) III. STRUKTURA I COMMUNITAS W sporządzanym tu raporcie muszę odrzucić pokusę monografizmu w badaniach terenowych, jak również monograficz­ nego ujęcia narastającej lawinowo refleksji nad subkulturą graffiti, na rzecz ryzykownej próby dotarcia do swoistych cech zjawiska symbolizowanego przez napisy „JT", dotarcia do jego konkretności, jednostkowości, a nawet incydentalności. Jest to zatem próba dotarcia do paradoksalnej, dającej się obserwować „indywidualności* zjawisk kultury masowej. T o właśnie otwar­ ty dla badacza tekst t e r e n u (dziś niemodne, choć budzące tęsknoty słowo), a tym bardziej terenu, w którym badacz żyje, narzuca potrzebę spojrzenia na doświadczane w potocznej praktyce życia, na przenikające się wzajemnie w lokalnym świecie rozmaite „strukturalności* i „procesualności", a więc realne ramy codziennej egzystencji. M o ż n a tu mówić o „rytua­ łach codziennych* , a więc regułach nieustannego „ustawiania' wszystkiego na swoim miejscu, codziennego koordynowania różnych poziomów bytu. Interesujące spojrzenie na dynamikę ludzkich zachowań znaleźć można w pracach Victora Turnera, w jego koncepcji r y t u a ł u rozumianego jako naturalny model procesu społecz­ nego, jako bezinteresowny w sensie ekonomiczno-technicznym s p o s ó b przezwyciężania napięć i konfliktów społecznych. W nawiązaniu do formalno-procesualncj analizy rites de pas­ sage van Gennepa", Turner proponuje w gruncie rzeczy teorię zmiany immanentnej, konstruuje slrukturalno-procesualny mo­ del życia społecznego, pozwalający nic tylko w rytuale, ale także we wszelkim tekście zachowaniowym analizować to, co jest „strukturalne", oraz to, co jest „procesualne*. W jednej z podstawowych swoich prac The Ritual Process: Structure and Ani-Structure' Turner stwierdza, że wszelkie społeczności ludzkie jawnie lub niejawnie ciążą ku dwom kontrastującym ze sobą modelom społeczeństwa, czyli struktury i communitas. Tc dwie biegunowe modalności stosunków społecznych można - zdaniem Turnera - odnaleźć na wszystkich poziomach kultury i stopniach rozwoju społecznego. W sensie typologicznym opozycję struktury i communitas można interpretować jako Tónniesowską opozycję Gemeinschaft i Gesellschaft, ale samo pojęcie struktury Turner rozumie w duchu brytyjskiej an­ tropologii społecznej. Struktura to układ prawnych, politycznych, ekonomicznych pozycji, statusów i ról społecznych, w których jednostka występuje jako swoisty „konstrukt*. Strukturę charakteryzuje normalywność, instytucjonalizacja i hierarchiczność pozycji, ról i statusów społecznych oraz pragmatyzm działań. Dla opisu wybranego przeze mnie zjawiska (fenomen „JT") najbardziej interesujące są zależności między strukturą a com­ munitas oraz samo pojęcie communitas, które Turner wydziela ze sfery życia potocznego jako szczególną modalność stosun­ ków międzyludzkich. Communitas to wspólnota konkretnych, pozostających w bezpośrednich stycznościach jednostek, które, choć różnią się swoimi fizycznymi czy intelektualnymi charak­ terystykami, to czują się równymi przez poczucie przynależno­ ści do tej samej wspólnoty. Communitas to homogeniczna całość, w ramach której jednostki pozostają w stosunkach integralnych, więziach emocjonalnych, nie wyznaczonych przez statusy i role. Communitas jest więc dogłębnie doświad­ czanym, a przy tym pożądanym poczuciem wspólnolowości. To swoisty happening, gdzie każda jednostka doświadcza w całej pełni potencjalnej obecności drugiej jednostki. Widać w tym miejscu wyraźne nawiązania do „teorii dialogowych", między innymi do Martina Bubcra, którego Turner obficie cytuje. Widać też podobieństwo do koncepcji karnawału Michaiła Bachtina, którego prac, jak można sądzić, Turner nie znal. 7 1 53 �Communitas jest zatem bezpośrednią i zarazem potencjalną (hybrydalną) siecią spontanicznych zależności. Turner dokonu­ je swoistej projekcji uniwersalnych wartości humanistycznych - takich, jak braterstwo, równość, bezinteresowność, harmonia stosunków ludzkich, sprawiedliwość powszechna - na właś­ ciwości communitas, na zachowania konkretnych ludzi i grup społecznych, które szukają idealnych światów. Na tym polega moc communitas i jej transgresywne funkcje. Communitas to sfera mitów, symboli, wizji, które uobecniają się w rytuale i obrzędzie. Struktury socjalne, sztywne hierarchie ról, pozycji i statusów, ulegają uproszczeniu lub zawieszeniu wówczas, gdy wzrasta znaczenie mitu i rytuału. W koncepcji Turnera najbardziej interesują mnie zależności między strukturą a communitas. Dynamika procesów społecz­ nych, uchwytna na poziomie zachowań konkretnych grup i jednostek, da się sprowadzić do tego, że struktura przez fazę liminalną (progową), czyli postać swoistej alternatywności, przechodzi w communitas, która jest „społeczną anty strukturą*. Spontaniczna, konkretna i bezpośrednia communitas pojawia się - i jest tylko wtedy dostępna badaniu - kiedy może być odniesiona do struktury, widziana na tle struktury. Czytelna jest zatem tylko poprzez strukturę, do której się odnosi i którą przekracza.'" „Człowiek żyje w strukturze, ale tęskni do communitas - stwierdza polski komentator myśli Turnera. - Jej realizacją są rytuały, czy to prawdziwe laminalnc, czy też ich zsckularyzowane pochodne - formy zwane przez Turnera liminoidalnymi, a więc formalnie podobnymi do liminalnych. Tc pierwsze to np. pielgrzymki, gdzie nawet strój - pozbawiona o/dób, jednolita dla wszystkich opończa - jest operatorem wspólnoty. Przykładem tych drugich są badane przez Turnera i jego uczniów festiwale typu Woodstok, mecze piłkarskie i inne współczesne formy okazjonalnych wspólnot.* IV. L I M I N A L N I MŁODZI Pora przyjrzeć się rozbudowanej w stosunku do ujęcia van Gcnnepa koncepcji liminalności (liminoidalności), która w tych rozważaniach o młodzieżowych subkulturach ulega swoistej ontologizacji i - czego nie taję - wyraźnej kategoryzacji. Liminalność, za van Gencpem. to stan dwurzeczywistości: coś lub ktoś nie jest już. „tu* (izolacja, wykluczenie) i nic jest jeszcze „tam* (brak włączenia). Społeczeństwa w swej historii wy­ kształciły określone t y p y osobowości liminalnych (ludzie ..progu*); s y t u a c j e liminalne oraz i d e o l o g i e liminal­ ności. Osobowościami liminalnymi mogą być prorocy, artyści. filozofowie , dyletanci, „nawiedzeni", outsiderzy, odszczepieńcy, ludzie „luźni", dziś także ludzie tak zwanego awansu społecznego. Interesują mnie tu przede wszystkim sytuacje liminalne (liminoidalne) charakterystyczne dla bogatych rytua­ łów kultury młodzieżowej, wśród których można wymienić rytuały podwyższania statusu (na przykład obrzędowość zwią­ zana z osiemnastymi urodzinami) studniówki, bale maturalne, otrzęsiny i tak dalej). Mogą to być również rytuały przemiany statusu, wśród których wymienić można, spontaniczny jeszcze na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, a dziś wyraźnie j u ż zinstytucjonalizowany - Dzień Wagarowicza ', nakładający się na cykle obrzędowości dorocznej. Dzień, którego ideą jest spontaniczna communitas, czyli działanie „anlystrukturalne* w stosunku do s z k o ł y . Sens Dnia Waga­ rowicza sprowadza się ostatecznie, choć paradoksalnie, do potwierdzania przez młodych swojego aktualnego miejsca w społeczeństwie, gdyż - jak sądzi Turner - grupa lub kategoria ludzi, którym pozwolono zachowywać się tak, jakby to ona zajmowała wyższe strukturalnie pozycje i stąd mogła besztać lub atakować ludzi „ g ó r y ' , w rzeczywistości potwierdza swój „niski' status, ale wzbogaca się emocjonalnie, a przez tworzenie pscudohierarchii quasi stosunków społecznych odnawia się jako wspólnota. 12 1 W rytuałach młodzieżowych zachowania liminalne (liminoi­ dalne) symbolizuje użycie maski, „przebrania się*, niegdyś za zbójcę, pirata, kowboja (włożenie maski istoty zagrażającej porządkowi społecznemu i ładowi moralnemu), dziś natomiast przebranie się za strażnika tego ładu (księdza, zakonnic* policjanta). Wystarczy przypomnieć „antystrukturalne* brania w Dniu Wagarowicza 1995. Liminalność słabego („njj. kiego*)lo jego siła, liminalność mocnego („wysokiego*)to jego słabość. Można wreszcie mówić o ideologiach liminalności, którym Turner poświęca wiele uwagi: millcnaryzm. utopie, ruchy sekciarskic, samookreślcnia małych narodów, kontrkultura młodzieżowe subkultury. Turner wiele miejsca poświęcił ame­ rykańskim bitnikom i hipisom. Communitas jako swoista społeczna antystruktura może wyłaniać się w doświadczeniu liminalności („szczeliny* w strukturze), marginalności (obrze­ ża, peryferie struktury) bądź też przez doświadczenie niskiego statusu, a więc poczucie podporządkowania lub outsiderstwa w strukturze. W planie emocji - stwierdza Turner - nic nic przynosi takiego zadowolenia czy satysfakcji, jak zachowania ekstremalne (antystrukturalne) bądź leż. czasowo zdjęty zakaz. Odnotowując tylko akademickie studia nad młodzieżą i sub­ kulturami , odwołam się do języków i światopoglądów potocz­ nych, artykułujących się między innymi w przysłowiach. Idj analiza pokazuje, że kategoria „młodości" jesi odwiecznie przedmiotem operacji przede wszystkim normatywnych, a więc „włączających" do struktury. Przysłowia o młodzieży (o werbal­ ne operatory slruklury. Rzadko pojawiają się zwroty: „młodość bez występków jak ryba bez w o d y ' , „młodość bujna do rządów trudna*. Dominują natomiast zwroty typu: „Młodość -bujność, a bujność to dumość* lub „każdy młody głupi". U Kochanows­ kiego natomiast mamy: „Jakoby też rok bez wiosny mieć chcieli, którzy chcą, żeby młodzi nic szaleli", a Rey w Zwier­ ciadle dopowiada: „Młody człowiek nic tam idzie, gdzie rozum chce, ale tam, gdzie go nałomne i swawolne przyrodzenie ciągnie*. Odnotuję jeszcze: „Młodym ludziom żarty przystoja*. I to prawic wszystko o „liminalnych m ł o d y c h ' w monumental­ nej Nowej Księdze Przysłów Polskich. Incydentalne jest zatem przyzwolenie liminalności, dominują natomiast przyslowii i zwroty jako wykładniki normatywnej struktury. Słowniki gwary uczniowskiej i studenckiej nic znają kategorii: młodość = liminalność. Refleksja nad ruchami młodzieżowymi narastająca od lat sześćdziesiątych pozwala mówić o kulturze młodzieżowej jako permanentnym pożądaniu communitas. o potrzebie rytuałów „przejść*, działań liminoiclalnych. doświadczania siły niskich statusów i marginalnych pozycji w strukturze, akcentowani* „teraz*. Potrzebie oblekania w czyn Wysokich Ideałów towa­ rzyszy niszczycielska zazwyczaj forma wypowiadania sif o nich. Kultura młodzieżowa jako przestrzeń liminalności ideologicznej to zarazem przyczółek Nowego, miejsce per­ manentnej zmiany. Stara to prawda, negacja jest potencj* nowego.jest kreatywna. UtQtacommunitas przynależy Wielkiej Teraźniejszości, choć pożądanej Przyszłości dotyczy. Tym­ czasem struktura zakorzeniona jesi w przeszłości. Inspirują" studia Margarct M e a d ' z jednej strony oraz autorefleksji młodzieżowej kultury " z. drugiej, pozwalają wyprowadź* wniosek, że to młodzież, za nas, rozpoznaje Nowe. To, * nadchodzące, bada w bezpośrednim doświadczeniu, a nic piW teorie, modele czy symulacje. Siebie uważa /a najczulsi) instrument poznania przyszłego świata, a nawet, chciałobyś* powiedzieć, na własnej skórze i nie bez dramatów czy on* wypróbowujc - wymyślone według naszych najlepszych inte* cji - systemy edukacyjne, normy rod/inne c/y orgaiiizacy) * 14 1 1 1 V. T K A C Z U K L A N D 1 Zachowanie proksemiczne ludzi młodych Ina przyk " uczniów podstawówek, przedszkolaków) i ludzi starych (fi***" ryci), a nie zachowanie ludzi aktywnych zawodowo, jeszcze wyznaczają istotne parametry lokalności. ustalają s' jej dyskretnych znaczeń. Można mówić o swoistej rytuali** 31 �nfzestrzcni lokalnej związanej z lymi dwiema grupami wieko­ wymi- Nierzadko rytuały starości i rytuały młodości nakładają 2 na siebie (na przykład sposoby oznaczania przestrzeni kołodomowej). W miejskiej przestrzeni lokalnej następuje igęszczenic" znaczeń rytualnych wokół takich instytucji j''porządków społecznych, czyli slrukturalności, jak dom, szkoła- dzielnica. T y m strukturalnościom przynależą określone odmiany zachowań i sytuacji liminalnych jak też antystrukluralych communitas. czyli wspólnot emocjonalnych zawiązują­ cych się na obrzeżach, marginesach i w „szczelinach" tych rjotężnych slrukturalności. M o ż n a zatem mówić o określonych tekstach zachowaniowych i językach communitas. Należy do nich niewątpliwie fenomen młodzieżonych graffiti, których lokalne znaczenie i „historie" rzadko poddaje się analizie. Do m. Wprawdzie „ p o r z ą d k o w i " szkoły i miasta (dzielnicy) poświęcę najwięcej uwagi, to jednak wypada zacząć od „po­ rządku" pierwotnego (elementarnego), czyli od przymusów struktury domu (tabu domowe i rodzinne, układ ról. hierarchia statusów, struktury pokrewieństwa) oraz od czytelnych na tym ile odmian liminalności. Należą tu na przykład rytuały „izo­ lacji", z których najradykalniejszym byłby „odlot gigant" (chwilowe lub długotrwałe porzucenie domu), a także słuchanie głośnej muzyki, uciążliwe dla reszty d o m o w n i k ó w hobby, zastrzeżone dla siebie przestrzenie i rzeczy, na przykład mata. naklórcj umieszcza się pocztówki, emblematy zespołów muzy­ cznych i piłkarskich i tym podobne. Bywa, że jest to jedyna domowa przestrzeń (azyl) do wyłącznego własnego zagos­ podarowania. Następnie: plakaty czy też własnoręcznie sporzą­ dzone albumy, zeszyty z tekstami piosenek, zdjęciami idoli, czy sentencjami, które przynależą raczej do sfery domu. a nic szkoły, gdzie mogą być tylko pokazywane lub okresowo wypożyczane rówieśnikom. Dom, jeśli jest to na przykład blok, ma jeszcze jeden operator slrukturalności, czyli dozorcę, gos­ podarza domu. M i a s t o (dzielnica). T u wykładniki liminalności uobec­ niają się w charakterystycznych tekstach zachowaniowych (malowanie graffiti jest jednym z nich), tekstach, których istotą jcsl przemianowywanic znaków struktury, takich jak nazwy ulic, oznaczenia przystanków M Z K , frontony poczt, urzędów, komisariatów i sklepów. Są to najbardziej spektakularne „przy­ musy" struktury, generujące - przeniknięte żywiołem liminal­ ności - teksty zachowaniowe. Al w ł a d a n i c przydomowym podwórkiem lub fragmentem ulicy, zawłaszczenie przestrzeni, tak zwane akty wandalizmu, nadawanie innych (opacznych) funkcji urządzeniom publicz­ nym i komunalnym ( „ b a r y k a d y " z ławek osiedlowych, kloaka i piaskownicy, pożary śmietników), gry podwórkowe, pod­ noszenie wrzawy, głośna muzyka, przekleństwa i przezwiska; osiedlowa subkultura deskorolek, rowerów i rowerków, a dziś •akże samochodów, które we władaniu ludzi młodych są nowym ¿jawiskiem (osiedlowe wyścigi). B) oh c h ó d dzielnicy, „ s p o t k a n i a " : w pubach, na skrzyżowa­ niach traktów pieszych (dawne „stanie na w i n k l u " ) , przy sklePtth z piwem, w „zakątkach" (za garażami), na skwerkach. *hramach. w ogródkach jordanowskich. Są to przelotne zawład­ nięcia przestrzeniami i urządzeniami komunalnymi dzielnicy, zwane: draką, zadymą, burdą. Towarzyszą im akty tak zwanego Wandalizmu, wszczynanie wrzawy, przekleństwa oraz graffiti. ' b a l a n g a , nawiązująca do społecznie akceptowanych finałów „biesiadowania" i „ l o w a r z y s k o ś c i " , to tekst zachowa­ m y u nas nie opisany, ale nieźle pokazany w filmie Łukasza ylcżałka pod tym właśnie tytułem. Zakres spontaniczności **Ma się tu na rzecz zorganizowania, które da o sobie znać 'nnych typach liminoidałności. między innymi koncercie "kowym i meczu piłkarskim. * Należy więc, idąc za Turn , mówić nic tylko o communitas spontanicznej, ale także (.JJ^ywnej (zakładającej obecność elementów podtrzymująych suitus quo) oraz communitas ideologicznej (świadomie °P*yma| 2 z u j ą c c j doświadczenia wspólnoty). Dwa ostatnie typy O n 17 1 er c nul, """"itas są j u ż we władaniu struktury, gdyż, jak powiada Turner, spontaniczność nie może bronić się zbyt długo przed wyhodowaniem „struktury", a to za sprawą przekształcenia swobodnych stosunków międzyosobniczych w relacje nor­ matywne. Przykłady potwierdzające znaleźć można w ewolucji Pomarańczowej Alternatywy we Wrocławiu oraz Dnia Wagaro­ wicza w Warszawie. D) m e c z tworzy cykliczne, procesualne (dramaturgia wido­ wiska i kolejki spotkań) oraz „przemieszczające s i ę " w prze­ strzeni (wymarsze, przejazdy kibiców) typy communitas. Nic podejmuję tu bliższej analizy fenomenu meczu piłkarskiego i subkultury kibiców'*', interesuje mnie natomiast warstwa ikoniczna i audytywna rytuałów sportowych: graffiti, plakaty, transparenty, emblematy klubowe, „szaliki", wykrzykiwanie haseł, obelgi, inwektywy, złorzeczenia czy wyrażanie aprobaty. Rytuały sportowe, podobnie jak rytuały muzyki młodzieżowej, tworzą stosunkowo najbardziej intensywne i emocjonalnie nieobojętne pasma graffiti w przestrzeni miasta, graffiti te stają się najbardziej znaczącymi operatorami lokalności i znacznie głębiej od niej motywowanej l e r y t o r i a l n o ś c i . E) k o n c e r t - „ z a m y k a j ą c e " , c z y l i utożsamiające działanie muzyki (fani „ n a s z y c h " zespołów); stroju (nierzadko w funkcji rytualnej maski); emblematów; plakatów: imion i wizerunków idoli (graffiti). Także przekleństwa, przezwiska oraz udział w koncertowej „ z a d y m i e " mogą być traktowane jako derywaty maski. Spożywanie alkoholu, zażywanie narkotyków to dodat­ kowe wykładniki liminalności i antystruklury w stosunku do szkoły, domu i administracji publicznej. F) b ó j k i , czyli lak zwane „ ł o m o t y " , między grupami z róż­ nych dzielnic. Ten rodzaj wspólnot, charakterystyczny np. dla międzywojennej Warszawy (por. Stanisław Grzesiuk i Stani­ sław Dobiasz). zamrożony w PRL-u, gdzie pojęcie lokalności zostało wyeliminowane przez pojęcie „ n i e - m o j e g o " , czyli pańsiwowego, zaczyna nabierać znów znaczenia (na przykład bójki między młodzieżą Mokotowa i Ursynowa a młodzieżą z. Pragi Południc, jesień 1994). Może tu również, wchodzi w grę inne ukierunkowanie wcwnątrzpokolcniowej agresji (mecz, koncert). Od dwu, trzech lat, poczucie lokalności eksponowane jest także poprzez graffiti. Na terenie Warszawy: „Wola dla W o l a k ó w " (ulica Górczcwska, 1993), „Praga moim miastem" (Aleja Solidarności koło Dworca Wileńskiego, 1995). „Skindheades - S t a r ó w k a " (ul. Miodowa). Na Saskiej Kępic wspo­ mniani już „Saskersi" i inne teksty. Mecz, koncert, bójki znamionują pogłos „bycia w drodze", ale nawiązania do rytuałów drogi uobecniają się przede wszyst­ kim poprzez tak zwany o d l o t , na przykład spontaniczny wyjazd (do Ż y w c a na piwo), ucieczkę z domu, podroż, wakacje, turystykę. Ludzie „ d r o g i " to ludzie o spotęgowanej liminalno­ ści. Rytuały drogi (bycie w drodze) okażą się niezbędne dla wyjaśnienia fenomenu „ J T " . W tych ośmiu wyliczonych przed chwilą tekstach zachowaniowych oraz charakterystycznych dla nich „językach" i tworzywach semiotycznych ustanawia się kontekst realnych znaczeń inskrypcji „Józef Tkaczuk".ustana­ wia się mapa znaczeń „ T k a c z u k l a n d u " . V I . SZKOŁA, C Z Y L I N A POCZĄTKU BYŁ „TUREK" 2 0 Fenomen „ J T " ma swoją genezę w szkole podstawowej nr 15 przy ulicy Angorskicj na Saskiej Kępic. Józef Tkaczuk był tam ponad dwadzieścia lat w o ź n y m . Urodził się w Drohiczynie. „ W 1953 r. przyjechał do stolicy, by budować Pałac Kultury i Nauki Po półtora roku odszedł z pracy, bo pensje były - jego zdaniem za niskie. Dalszych losów nie chciał wyjawić [...] W 1992 odszedł na e m e r y t u r ę . " Szkoła jest strukturą, która od wieków wytwarzała sobie tylko właściwe typy liminalności, charakterystyczne trwałe prze­ strzenie liminalnc i określone teksty (szkolny korytarz, ubika­ cja, brama wejściowa, szatnia) oraz przestrzenie póltrwałc, okazjonalne: pulpity ławek, okładki zeszytów; teksty napisów na tornistrach, kurtkach, ale również tatuaże. Zanikły dziś prawic dawne operatory szkolnej struktury, czyli mundurki i tarcze, oraz charakterystyczne dla nich typy antystruktury." 21 55 �Jakkolwiek szkolną strukturę symbolizuje dziś gabinet dyrekcji i pokój nauczycielski, to jednak „nosicielem" owej struktury, przenikającej czynnie do przestrzeni i sytuacji liminalnych. jest w o ź n y i jego najczęściej podziemne królestwo (stróżówka, pakamera). Woźny uosabia czynnie system szkolny, a ponadto związany jest ze sferą „nieczystą": piwnicą, kotłownią, śmiet­ nikiem. Woźny szkolny symbolizuje strukturę, ale jest w stałym kontakcie z antystrukturą, funkcjonuje w przestrzeniach i sytua­ cjach liminalnych, sam w jakimś sensie może stać się typem liminalnym (medialnym). Doświadczenie szkolne uczy, że woźny może opowiedzieć się za strukturą (regulaminem) i otrzymuje wówczas przezwisko: Falco, Falconelti, Herta, 1 .apa, Rambo, Rom. Strupel czy Wasyl, albo też solidaryzuje się z antystrukturą i nosi wówczas łagodne przezwanie: Klucznik. Mięciu, Stefa i podobne. Może leż posiadać wskazujące na „obcość" przezwisko - M a r s j a n i n . P o d w ó j n y agent (struktury i anty struktury) nic budzi strachu i powagi, ale raczej pogardę. Język uczniowski zbliża się do „tajnego" języka złodziejskiego, a Henryk Ułaszyn wśród „nazw wrogów złodziei" (antystruk­ turą nominuje tu agentów struktury) wymienia: „dozorca domu - archanioł, pokutnik (kahan, szymon); stróż, dozorca - cieć, loch, pokutnik, (miotła); stróż nocny - kukon, sowa, papuga. strupel" . D y r e k t o r k a szkoły G r a ż y n a U . o w o ź n y m Józefie Tkaczu­ k u : „Jest bardzo sumienny. Jeśli zaczyna pracę o godz. 20 to przychodzi zwykle dwie godziny wcześniej. Nie pije i chociaż jest schorowany, nie korzysta ze zwolnień. Kiedy zleci mu się przypilnowanie dzieci, aby nic biegały po szkole, rzeczywiście pilnuje porządku na korytarzu. Może uczniów traktuje zbyt poważnie, ale nigdy skarg od ich rodziców nie było. [...] Pracuje u nas jeszcze od lat 70-tych. [...] Dostawał nagrody. [...] Na pewno takiego drugiego pracownika mieć nic będziemy. [„.] jest bardzo rygorystyczny i stanowczy. Jeśli się powie, żeby nie wpuszczał na teren szkoły w określonych godzinach, to nikt nic wejdzie. Pan Józef nie pozwala biegać dzieciom po korytarzach. «Macic zajęcia - na zjęcia! Nie masz lekcji - wychodzisz!" - mówi uczniom. No a właśnie ktoś laki nie może być przez nich lubiany... W lej chwili wielu naszych uczniów robi te napisy, ale przecież jeden drugiego nie wyda. Nie wiem, jak to po14 1 wstrzymać. W każdym razie nie sądzę, żeby można by| interpretować to zjawisko w kategoriach buntu przeciw szlco. le" . W o ź n a p. Zofia o w o ź n y m Józefie: „Nie wiem dlaczego dzieci robią mu te psikusy. Pracuję w tej szkole siódmy rok i nj mogę złego słowa powiedzieć o panu Tkaczuku. Nigdy nie siedział bezczynnie. Zbijał ławki, połamane biurka, gipsował dziury w ścianach. To spokojny c z ł o w i e k " . Uczniowie o Józefie Tkaczuku: „Strasznie denerwował ludzi, więc nikt go nie lubił. Nie ma z nim dyskusji, , przemawiają do niego żadne argumenty... Ma dziwne zasady, z którymi trudno walczyć. Były kłopoty z wejściem do szkoły] On wykonywał rozkazy, więc wszystko skupiało się na nim. Latające po szkole dzieci pewnie lak samo go denerwowały jak wszystkich dorosłych. Starał się utrzymać porządek, a w dzie­ cięcej psychice stał się wrogiem, który wiecznie zabrania c z e g o ś " (Radek S.). „Dygotałyśmy i bałyśmy się wejść do szkoły, bo przy wejściu głównym stał Tkaczuk. Obowiązywało nas wejście przy szatni. Pamiętam, Tkaczuk pobił się kiedyś z uczniem O., największym szkolnym rozrabiaką. Ale był tg człowiek honorowy, nigdy nie kablował do dyrekcji. W ty czasie był leż drugi woźny Górecki. Kochany człowiek!" (Dorota S„ zapis dotyczy przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych). Uczniowie, kreatorzy fenomenu , J T " , o panu Józefie: „Zainteresowanie jego osobą wzięło się z osobliwego zachowania. Był nieprzyjemny, irytował służbisiością. Wypraszał z sali gimnastycznej, nic pozwalał chodzić w butach, przy. prowadzać psa. Surowy, sumienny - wydawał się sobie bardzo ważny, tak jak niektóre nauczycielki. W sumie właściwy człowiek na właściwym miejscu" - tyle w relacji z roku 1992. „Jak chodziliśmy do podstawówki, lo pan Józef wywarł na nas piętno. Ale napisów nic robiliśmy na złość. To nie był jakiś odwcl. Coś w tym wszystkim było. P o p r o s t u : «J ó z e f!» N a p o c z ą t k u m i a ł k s y w ę «T u r e k» [podkr. RS]. Rysy miał ze Wschodu, Turek się skojarzył... bo te wąsy! A poza tym był Kabaret Olgi Lipińskiej w telewizji i Turecki jako woźny. I wszyscy go tak nazywali. «Turek» (o były pierwsze napisy. Pamiętam, ktoś wydrapał na drzwiach jego pakamery «Turek». Myśmy nie planowali wtedy niczego rozkręcać... Byliśmy dziećmi, chcieliśmy trochę podokuczać. On nas gonił, a myśmy się go bali... Tam wszyscy się go bali. Nie można byk) bezkarnie się pozgrywać. Prowadził za ucho do dyrektorki. To nas dopingowało, żeby się przeciwstawić «Nodzyk» [ksywa drugiego z kreatorów fenomenu „ J T " - RS| zamknął kiedyś Tkaczuka w pakamerze. Przyblokowal drzwi ławką. Tkaczuk tak się zdenerwował, że drzwi wywalił. Tu pokazał wschodni temperament. To był silny chłop. [...| On byt drugim władcą.. po dyrektorce. Też. była groźna. W drzwiach szkoły trzeba było uważać. Przejście przez próg szkoły znaczyło natknięcie się n» Tkaczuka. Na początku nie wiedzieliśmy, że on nazywa się Józef Tkaczuk. A w ogóle to nie myśmy to rozpoczęli. Nas kolega z klasy zadzwonił któregoś dnia do szkoły wieczorem Odebrał... «Tkaczuk». To nazwisko go uderzyło. « TkaczukTkaczuk - coś trzeba wymyślić!» Od tego się zaczęło" (Man* K„ ksywa „ K o r e k " , nagranie rozmowy: luty 1995). J ó z e f Tkaczuk o sobie: „Nic wiem. kim jest osoba, któo wszędzie wypisuje moje nazwisko Gdybym wiedział, lopoo^ cinałbym mu paluchy. To jakiś głupek Wiem. że chód* o mnie" (styczeń I992). * „Mądry tego nie robi. tylko gW Mądry to by nie mazał po ścianach. Niech lepiej na sWSJJ pustym łbie pisze. Z początku się denerwowałem, ale p * stałem. Mnie lo nic przeszkadza. Ale /obym lakiego złłp* to..." (luty 1992). " „W lutym o d c h o d / ę na emeryturę, możel* Wałęsie to j a zostanę prezydentem? Bo o reklamę nie muszę* j u ż m a r t w i ć " (styczeń 1992)." Z psychologicznego punktu widzenia inskrypcje „JT swego rodzaju indentyfikacją z nosicielem lego imienia czyj*' - jak powiada psychologia stresu - idendyfikacją ze stresore odbieraniem mu „ c z e g o ś " (tu: zawładnięcie jego imien'^ 0 25 e 26 n ra 27 2 1 2 II. I , 2. ..Tkaczuk" w Warszawie 56 e �osłabieniem jego siły, ujawnieniem jego tajemniczej (medial­ nej) funkcji. To swego rodzaju „zastąpienie" jego osoby, nrzeje ' ' k c j i i atrybutów, a ostatecznie: przemiana statusu j j - f - i d o l e m , premierem, prezydentem, posłem). Napisy „ J T " moga więc symbolizować wszelkie zagrożenia, obawy i niepo­ koje: szkolne, domowe, publiczne; mogą znaczyć chwilowe przejęcie jego (dozorcy, woźnego) pozycji strukturalnej, innymi słowy - kreację quasi rzeczywistości, zgrywę, zabawę. Jest lo ostatecznie agresja symboliczna zamiast realnej"; agresja znana chociażby z sytuacji karnawałowych, sprowadzająca się do rzucania wyzwisk, obelg, inwektyw oraz aktów „przemianowywania" (maski, przezwiska)' . Jest lo więc dziecięca, sezonowa, zabawa w „groźnego w o ź n e g o " , przemiana statusu, na którą ivlekroc starsi udzielają przyzwolenia („niech sobie dzieci trochę pobroją na nasz. koszt"). Status bawiących się pozostaje ostatecznie ten sam, ale zdobywają oni w tym czasie niebagatel­ ne doświadczenie emocjonalne. Struktura, jak by powiedział Turner, poddana zostaje próbie, ale wszyscy ostatecznie po­ twierdzą się na swoich miejscach. c e V I I . FENOMEN „ J T " A K U L T U R O W A FUNKCJA I N W E K T Y W u n 2 Na początku był... T u r e k ! Napis „ T u r e k " , wyryty na drzwiach pakamery lo inskrypcja źródłowa, inskrypcja-matka. Do niej nawiąże jeden z pierwszych ulicznych „tekstów" wyniesionych na mury Saskiej Kępy, umieszczony prawie vis a vis szkolnej bramy przy ulicy Angorskiej: „Józef Tkaczuk. Turek. Przednia straż". Woźny (stersor) wychodzi olo na ulicę: „Uwagadzieci. Tkaczuk straszy" (napis w pobliżu szkoły). Jest w tym personifikacja „ o b c o ś c i " („człowiek ze Wschodu". „Turek"), a przy tym spontaniczna konkretyzacja stereotypu „obcego", konkretyzacja wyzwalająca zawsze ogromną ener­ gię emocjonalną, tak jak doświadczenie bezpośredniego kon­ taktu z symbolem groźnej, tajemniczej siły, otarcie się o „tajem­ nicę" szkoły, a może i coś szerszego, czyli uczestnictwo w magii imion. Napis jesl werbalizacją i wizualizacją stresora, co - jak sami uczniowie podkreślają - odbyło się nic bez udziału wyobrażeń zbiorowych kształtowanych przez telewizję. „Ture­ cki" z kabaretu Olgi Lipińskiej to zwizualizowana metonimia Tkaczuka (całkowita godność funkcji, atrybutów), potwier­ dzająca się w kabaretowym spektaklu funkcja „pomieszania" i „odwrócenia" statusów (rządy woźnego). Zabawowe przemia­ ny („odwrócenia") statusów to istota fenomenu „ J T " , to semantyczne centrum młodzieżowego rytuału. Funkcjonująca przede wszystkim w uczniowskim środowis­ ku Warszawy (znana też. w innych miejscach Polski) k a s e t a z nagranym głosem Tkaczuka jest w gruncie rzeczy zbiorem utrwalonych na taśmie inwektyw, swoistym automodelem agresji symbolicznej w środowisku młodzieżowym. Jest to swego rodzaju modelowanie możliwości współczesnej inwek­ tywy, ożywianie jej potencjalnego zasobu, sytuacji i formuł słownych. Inwektywy, obelgi, przekleństwa, wyzwiska, a także przezwiska to naturalne operatory kultury, obsługujące rytuały „ p r o g u " (liminalności), to impulsy o dużej sile performatywnej, konstruujące dyskretne, oparte na więziach bezpośrednich i emocjonalnych, określone typy wspólnot. Na wgląd w uczniowskie rytuały uspołecznienia i indywidua­ lizacji pozwala współczesna „polszczyzna szkolna", czyli swego rodzaju „język nieoficjalny", zaświadczony u nas przez Słownik gwary uczniowskiej. Autorki Słownika, nic bez odrobi­ ny belferskiej goryczy, stwierdzają, że w języku tym widać, „jak poprzez słowa ujawnia się pełen niechęci, może nawet nienawi­ ści lub agresji stosunek uczniów do szkoły, do nauczycieli i wszystkich spraw szkoły. Na podstawie słownika można by opracować swoisty raport o stanie nic tyle oświaty, co raczej umysłów uczniowskich, wartości pozytywnych i negatywnych . Inskrypcje „ J ó z e f , „ T u r e k " , „Józef Tkaczuk" to zdania z polszczyzny szkolnej, wyrażenia funkcjonujące na tej samej zasadzie jak przezwiska, obelgi, inwektywy. W nieoficjalnym języku uczniowskim można wyodrębnić osobną grupę formuł słownych, które stanowią werbalne sygnały „wyłączania" ze wspólnoty, wyrażają dynamikę krótkotrwałych, przelotnych wspólnot, charakterystycznych dla młodzieżowego środowiska. Inaczej ma się natomiast sprawa z j ę z y k o w y m i wykładnikami „włączania" do wspólnoty. Przeanalizuję w związku z tym. w dalszej części tego raportu, tak zwany symptom echolalii jako sposób „włączania" do wspólnoty. Formuły „wyłączania" stanowią, pod względem funkcjonalnym, rozbudowaną synoni­ mie nakazu „ o d e j d ź " („zostałeś wykluczony"), na przykład " i d ź n a drzewo szyszki p o m p o w a ć " , „idź się zakop i przynieś łopatę". Są to również sygnały zawieszenia kontaktów, prze- Po prostu... Józef! Taka personifikacja stresora pojawiła się, zanim uczniowie poznali i m i ę własne (tu: imię i nazwisko) woźnego. W jakimś sensie „Józef" zrodził „ T u r k a " . Imiona własne służą w kulturach „ z a m k n i ę t y c h " (uczniowskich, wię­ ziennych, żołnierskich) jako najprostsze, będące „pod ręką" pseudonimy osób i rzeczy, pseudonimy charakteryzujące się niezwykłą konwencjonalnością. I lak w gwarze przestępczej .Michaś" to łom lub policjant; „ T a d e k " - taboret; „ S z y m o n " -dozorca domu; „ K a r o l " - kubeł ustępowy; „Józek" - policJ*ni- W gwarze uczniowskiej: „ J ó z e f to nauczyciel, ale •Józefa" to nauczycielka i uczennica." „Józef" jesl więc konwencjonalnym wskazaniem na „ o b c o ś ć " . Odsłania się lym momencie kulturowa funkcja przezwisk jako operatorów •wspólnoty". w "Uderzyło go nazwisko Tkaczuk...". Coś się zatem wydało. urokach tajności, o pokusie zdrady, czyli więziotwórczym : e t e r z e tajemnicy pisze wyczerpująco Georg Simmcl. C o ś , ^ się wydało, musi być leraz w pełni upowszechnione, Jyiesione na mury. A przy tym: „Tkaczuk... w tym było coś Ręcznego. (...) To się nadaje do skandowania: Jó-zcf-Tka(Marek K.. luty 1995). Fomiuła: „Józef Tkaczuk" Pełnym brzmieniu, ma nieobojętną fonemikę i prozodię, » e semantykę. Jest doskonale wkomponowana w językowy j , ' ° d z i c z o w y c h rytuałów i analizowanych tu tekstów leln ^ " " ' ^ y - ' a obszarze „ T k a c z u k l a n d u " , jest także czy^ ~ bardzo istotne - na tle s e m i o l y k i i m i o n J się na slogan, hasło do skandowania, refren, zawołanie ^powc a także na logo czy piktogram. u 7 m 4 c a 1 1 n o e 57 �rwania rozmowy i wyrażają niechęć lub pogardę wobec roz­ mówcy, na przykład ,,jak ci przypieprzę, to ci się szyja wokół ryja powywija"; „ m ó w i s z do mnie czy koło mnie"; „mówiłeś coś? czy mucha pierdla". Nieliczne są natomiast w Słowniku gwary uczniowskiej formuły obronne przed - nazwę to ogólnie - inwektywą: „I tak mi nie dosrałeś, bo ci gówno na zębach zostało" *. Pogróżki, przekleństwa, inwektywy, przezwiska" prowadzą do intensyfikowania stosunków w grupie. Demonstracyjne „wyłączanie" kogoś lub zawieszanie kontaktu jest swego rodzaju skazaniem na „ o b c o ś ć " i zarazem wskazaniem „ofia­ r y " . Działa więc stabilizująco na grupę, przemodelowuje ją, odnawia i potwierdza potrzebę communitas. Jest aktem płyn­ nego, ale stale ponawianego (na przerwie, na podwórku, na korytarzu) ustanawiania tożsamości. Sytuacje „zagęszczenia", anonimowości, tłoku, szkolnego rozgwaru (zatłoczenie działa podobnie jak stresor hałasu) aktywizują potrzebę poczucia „siebie", zwiększają znaczenie operatorów tożsamości. Obelgi, przezwiska, inwektywy to akty indywidualizujące, przełamują­ ce anonimowość, eksponujące , j a " inwektanta i adresata inwektywy, a zarazem wskazujące na coś „ i n n e g o " w obrębie ..znanego" (autokomunikacja). Na tym tle staje się bardziej czytelny sens wyrażeń i inskrypcji: „ J ó z e f , „ T u r e k " , „Tka­ czuk". Inwektywy, przezwiska, obelgi to dziś pozostałości magii słowa oraz głębokich rytuałów „ p r o g u " . Są to sygnały „ot­ wierające" lub „zamykające" sekwencję zachowań, związane wprost z doświadczaną sytuacją stresową lub katarktyczną. To także sygnały słowne na „wejście" lub „odejście" (ekwiwalent­ ne w stosunku do pozdrowień, powitań i pożegnań). Prze­ klinający (inwektant) to człowiek „na progu", b u r z ą c y - c h o ć b y na chwilę - zastany porządek, wprowadzający ambiwalencje, kreator lokalnego chaosu, który przemija wraz z przekształ­ ceniem się sytuacji (transgresje).* Przeklinanie, rzucanie in­ wektyw działa na inwektanta stabilizująco. Przeklinam, to znaczy coś osiągam, jestem tożsamy ze swoim „ j a " , które uzewnętrzniam, wyzwalam, czyli „przeobrażam s i ę " . Inwektywa, jak stwierdza badacz tych z a g a d n i e ń , jest sprowadzeniem na jedną płaszczyznę dwu stron. Okrzyk czy napis „ J T " stawia więc na jednej płaszczyźnie woźnego i ucznia, strukturę i antystrukturę. Inwektywa jest klasycznym językiem liminalności, powoduje krótkotrwałe, ale dojmująco głębokie akty „przewagi" i „poniżenia". Jak twierdzi W.J. Zclwis, a twierdzenia te uznaję za istotne dla wyjaśnienia fenomenu „ J T " , p r z e k l e ń s t w a oraz inwektywy zmieniają płasz­ czyznę oglądu świata, dokonują swoistego „cięcia" tkanki społecznej, pojawiają się w funkcji regulacyjnej i oczysz­ czającej (kataraktycznej), potrzebują eufemizmów, wprowa­ dzają językową wielowartościowość społecznego świata. Naj­ ważniejsze wydaje się spostrzeżenie Żelwisa, że inwektywy, przekleństwa, wyzwiska to wykładniki progów kultury, innymi słowy, werbalna agresja zamiast fizycznej („albo zaklnie, albo uderzy"). Autor studium o inwektywie zwraca uwagę na fakt, że tak zwany bezsensowny wandalizm u młodych oraz akty czynnej agresji i brutalności należałoby łączyć z zacieraniem się dziś funkcji i form indywidualnej agresji symbolicznej, czyli nieznajomości starej funkcji inwektywy jako formy ataku, agresji, znieważenia, formy decydującej o zasadach (scena­ riuszach) zwykłych bójek, wielkich bitek i starć ideologicz­ nych. Rytualno-magiczne znaczenia przekleństw czy inwektyw osłabły na rzecz znaczeń katarktycznych. Katharsis leży u pod­ staw inwektywy jako zjawisko socjologicznego - twierdzi Żelwis. 3 19 VIII. FENOMEN „JT" A SEMIOTYKA IMION Mówić o kimś to tyle, co mówić przeciw komuś, to działać na niego. Często pochwała, uprzejmość bywa odmianą agresji symbolicznej. „Pochwała jest brzemienną obelgą" - stwierdza Bachtin. Agresja odczuwana jest szczególnie dotkliwie, gdy jej 58 przedmiotem stają się imiona własne (nomina propria). Ro^ mnożone inskrypcje „ J T " to operacje na imionach własnych Ktoś, kto posiadaimię albo imię to otrzymuje, wyodrębnia sięjj świata jako indywiduum. Jawi się w swej ograniczoności wyłączności, przysługuje mu fenomen całościowości, stałości i jednostkowości. Ponadto jest posiadaczem imienia, ma prawo do w ł a d a n i a imieniem. Dysponuje więc pewnym dobrem osobistym, łatwo rozpoznawalnym w systemie kultury. Znaczenia inskrypcji „ J T " czytelne są w ramach semiotyki imion ", wchodzi więc w grę również „przezwiskowa" wykład, nia tej inskrypcji. Badacz, który przeanalizował regionalny zasób współczesnych przezwisk w środowisku szkolnym stwierdza: „Największy wpływ na powstawanie przezwisk wywiera najbliższe środowisko dziecka: dom, szkoła, środowis. ko r ó w i e ś n i c z e " ' . Stanowi to blisko 90 procent analizowanego zasobu. Przezwisko jest szczególnym, dodatkowym identyfika. torem w małej społeczności (szkole, podwórku). Wskazuje na „ d o d a t k o w e " z o r g a n i z o w a n i e wspólnoty. Inskrypcje „JT",czy. li imię własne przeniesione na mury, przestaje tylko oznaczać (oznaczenie to klasyfikacyjna cecha przezwisk oraz imion własnych w ogóle), a zaczyna znaczyć, semiotyzować się w przestrzeni miejskiej, wchodzi w relacje z innymi napisami, także oficjalnymi. Z perspektywy przechodnia, a nie doskonale wtajemniczonego członka subkultury, staje się zagadką, jest imieniem własnym „nie na swoim miejscu". Ostatecznie i czyni odbiorcę (przechodnia-czytelnika) kimś obcym, wykluczająco, czyni go niepewnym siebie w „swojej" slrzeni. ' Mamy tu więc wykorzystanie imienia własn w funkcji przezwiska, co - jak twierdzą językoznawcy - je w praktyce bardzo rzadkie. „Używa się imion w fon oficjalnej, gdy są to imiona rzadko używane, niepopula w danym środowisku i dlatego śmieszą swoją niczwykłoi a raczej obcością." Wskazywałem wyżej na deklarowane | uczniów poczucie obcości i niezwykłości imienia własneg „Józef Tkaczuk". Warto zwrócić uwagę na szczególne właściwości • własnych (nomina propria). stanowiących jeden z podsy temów językowych kultury. Jest to najczulszy, najdelikau szy, a przy tym wcielony w codzienną praktykę społecz aksjologiczny podsystem kultury. Kultura przyznaje imion „przejściowych" (statusowych) każdemu osobników Ten rozwinięty podsystem imion - masek, imion - znakó statusów stanowią dziś między innymi spieszczenia i zd nicnia w języku rodziny; „ k s y w y " , przezwiska w przedszko szkole, zespole artystycznym i sportowym czy grupie ró\» niczej; „ p s e u d o n i m y " w organizacji, kręgu towarzyskim, śn wisku pracy. Wstępne przybliżenie, za semiotykami kultury. możliv typów „operacji" na imionach pozwala przyjrzeć się dyna znaczeń inskrypcji „ J T " . Kultury typu mityczno-magicz (kultury synkretyczne) są na ogół zorientowane na system it) własnych (Jurij Łotman, Borys Uspienski). Nie ma tu wota wyboru imion, są one konieczne, dane, wyznaczone. Podob w kulturach typu zamkniętego, także we współczesnych notach „zamykających s i ę " . Tak bywa między innymi w i kulturach młodzieżowych, środowiskowych, subkulturze sż nej, sportowej, ale również we wspólnotach typu kommuS nego (zakony, bohemy artystyczne, sekty, tajne sprzysięż Tu wszelkie „ m i e n n i c t w o " (termin Aleksandra Briick obciążone jest dodatkowymi znaczeniami. Imiona ustana* dodatkowe pasmo skomunikowania, są więc reglamentov i chronione (tabu imion, magia imion). Imiona własne pol inaczej znaczą. Idąc tropem rozważań Łotmana i Uspiensk można powiedzieć, że tego typu wspólnoty są szczególnie* na akty m i a n o w a n i a (nominacji) i p r z e m i a n o * ! w a n i a. Akty te stanowią ingerencje w głębokie stu znaczeń kulturowych, mogą powoływać bądź unicesW wspólnoty. Wtopione w praktykę kulturową imiona wła_ jeden z najbardziej uświadamianych, poddających się sztu** nym regulacjom podsystemów języka naturalnego i nie chw 4 4 42 4 1 1 �0 u u r o w e tu iylk° k l t zdeterminowany dobór imion, ale o świa­ dome akty mianowania i przemianowywania, dokonujące się nierzadko na drodze administracyjnej (o czym dalej). Sfera imion własnych to przestrzeń najbardziej radykalnych, skutecz­ nie zorganizowanych, interwencji w kulturę, obszar jej głębo­ kiego modelowania. Jak zatem istnieją imiona w kulturze, jak na tym tle ujawnia ię dynamika inskrypcji ,,JT"? 1. U j a w n i a n i e imienia (tu: tajnego imienia woźnego _ Jurek", „Józef Tkaczuk"). Mamy tu do czynienia z narusze­ niem tabu imion i magią imion. W kulturach typu mitycznomagicznego, czy też kulturach „zamykających s i ę " , imię jest projekcją losu. Warto dodać, że zasada partycypacji (opisana przez Leyy-Bruhla) i zasada nominacji to podstawowe typy operacji znakowych w świecie mitu i świecie dziecka. ( „ W mowie dzieci słowo jest bardziej właściwością rzeczy niż jej symbolem" - stwierdza L . Vygotski.) Semiotyka kultury podkreśla te analogie. Levy-Bruhl przywołuje opinie, według których w społeczno­ ściach typu magiczno-mitycznego imię własne traktowane jest „nie jak zwykła etykietka, ale jako odrębna część swojej osoby, tak jak oczy czy z ę b y " . Stąd też. znana i dziś wiara w możliwość zadania cierpień „na skutek nieżyczliwego użycia [...] imienia, jak na skutek rany zadanej jakiejś części [...] c i a ł a " . Ujawnienie imienia ( „ T u r e k " , „ T k a c z u k " ) j e s t przeniesieniem i upersonifikowanicm szkolnego stresu a zarazem odebraniem „ m o c y " stresorowi. Inskrypcja „ J T " na murach jest zastępczą „egzeku­ cją" publiczną, swego rodzaju „spaleniem k u k ł y " , unicest­ wieniem „w zastępstwie". Człowieka można zranić za pośrednictwem jego imienia („Ci umrą, których imiona nakłuto" - pisze Szekspir w Juliuszu Cezarze). Imię nadane przy urodzeniu „jest w stanie przenieść gdzie indziej część o s o b o w o ś c i " (Lćvy-Bruhl). Stąd też po­ wszechnie znane i dziś przekonanie, że operacje na wizerunkach (zdjęciach, portretach, podobiznach, a niegdyś także cieniu, mają te same właściwości, jak operacje na imionach. Imię-napis lo cień człowieka. Inskrypcje „ J T " wzmacniane były bardzo często plastycznymi wizerunkami stylizowanymi na Piłsuds­ kiego („Tkaczuk podobny był do Piłsudskiego" - Marek K.), albo akcentującymi wykładniki statusu społeczno-zawodowego (miotła, szufelka, beret, gumofilce). „Józef Tkaczuk nasz idol z miotłą i szufelką, lecą rzucane na niego jajka" - objaśnia rysunki na murach Marek K. „Człowiek pierwotny troszczy się [...] w nic mniejszym stopniu o swój cień, jak o swą nazwę czy obraz" (Lćvy-Bruhl). W naszej kulturze mają wciąż istotną funkcję regulacyjną łacińskie formuły nomina sum odiosa 'wymienianie nazwisk jest niewskazane, może spowodować przykrości) i nomina sunt ominą (imiona są wróżbami, mają treść wróżebną). Imię własne „Józef Tkaczuk" wyniesione na roury podlega tym regułom. Kreatorzy fenomenu ,,JT" nie tylko ujawnili imię, ale również nim zawładnęli. Jest to zawładnięcie fikcyjne, zabawowe, gdyż pod czyimś zabranym imieniem (jakby ze skradzionym dowodem osobistym w ręku) nie działa ^ttu ze społecznie doniosłymi konsekwencjami. 2. I m i ę w r y t u a ł a c h i c e r e m o n i a c h p r z e n y s t a t u s ó w („wyniesienie" i degradacja imion), "iskrypcje „ J T " , k t ó r e pojawiły się w „zastępstwie" oficjalnych Peronów ulic, placów, mostów czy nazw własnych urządzeń ywiunalnych („Tramwaj im. Józefa Tkaczuka"), nawiązywały ^hierarchizującej funkcji imion własnych w kulturze, funkcji Wwierdzanej w rytuałach i ceremoniach przemiany statusów, tym również sezonowego podwyższania statusów, opisanego Miedzy innymi w analizach karnawału przez Bachtina. Wynie^enie cło rzędu „ p a t r o n ó w " wspólnoty etnicznej ( , J T " wypisysnc p r z p o l s k a turystów w Europie i na innych kontynen^ ) lo usytuowanie wśród najwyższych do osiągnięcia statut * w y n i e s i e n i e jednak jest fikcyjne, zabawowe, parodysi stale występuje w funkcji inwektywy, a t a - j a k powiada bar ~~ sakralizujc i degraduje; jest ambiwalentna, kreuje Wzmacnia sytuacje Iiminalne. Idąc tropem Bachtina można s 44 45 m 1a ez n v l n powiedzieć, że wypisywanie imion znaczy tyle, co „wyczytywanie", ogłaszanie, wywoływanie imion w rytuałach i ceremo­ niach przemiany statusu, zarówno mających na celu „wywyż­ szenie" (tytułowanie, honorowanie, wysławianie, dedykowa­ nie, wywody przodków, apele poległych, galerie patronów, nekrologi, listy kandydatów w wyborach), jak i „degradację". Degradujące jest odmienianie imion, czyli wygłaszanie, od­ czytywanie ich na różne sposoby, po prostu pastwienie się nad imionami, a także przeklinanie, szydzenie, natrząsanie się i wulgaryzowanie imion. „ J T " na murach podlega tym samym ambiwalencjom, prze­ staje oznaczać, zaczyna znaczyć. Najbardziej charakterystycz­ nym przejawem pobudzenia znaczeń są wybory prezydenckie w 1990 i parlamentarne w 1993 roku. W obydwu tych kampaniach „ J T " wziął na Saskiej Kępie niezwykle czynny udział. Napi sow, które można sprowadzić do formuły: „Tka­ czuk prezydentem", „Tkaczuk p o s ł e m " , było tak wiele, że dominują one w całym, uchwytnym dziś, Corpus Inscriptionum. Rejon ulic Saskiej i Międzynarodowej pokryty był gęsto inskrypcjami. Napisy, plakat i program wyborczy Józefa Tka­ czuka znalazły się w lokalu Komisji Wyborczej w szkole przy ulicy Zwycięzców. „Przed tamtymi wyborami prezydenckimi (w roku 1990) to nic było tak, jak teraz, bo dziś w tym bałaganie jest nawet bardziej pożądane zgłoszenie Tkaczuka. Były wtedy autorytety, Wałęsa i Mazowiecki. Wtedy to było zrobione... [chodzi o „kampanię JT" - RS] tak trochę w bok... Teraz zrobił się taki bałagan w państwie. Nie ma kogoś takiego, kto byłby autorytetem. Chcielibyśmy zrobić demonstrację pod hasłem: «Chcemy Tkaczuka do Belwederu». M o ż e trochę na wzór Pomarańczowej Alternatywy. Być może coś takiego zorganizu­ jemy. Może być w e s o ł o " (Marek K., luty 1995). Tkaczuk, imię puste dla zwykłego przechodnia, wynoszony na „jedyny", nie dający się dublować Urząd Prezydenta, to wyraz poczucia degradacji nie tylko samego urzędu. Odnaj­ dujemy tu pogłos odwiecznego mechanizmu kultury, polegają­ cego na „ujawnianiu" (degradowaniu) imion związanych z. wy­ konywaniem szczególnych funkcji: mistrza, strażnika, przed­ stawiciela tajnych służb. Napisy: „Tkaczuk prezydentem, po­ s ł e m " miały coś z liminalnego gestu o d n a w i a j ą c e g o „ N o w e " , były więc odniesieniem do Nowej Struktury (nowej administracji) po roku 1989 i 1990. Ostatecznie celem był wyłaniający się Nowy Ład, a raczej jego chaotyczna faza, jego natarczywa ideologizacja i schematyzacja,widoczna w praktyce administracyjnej i symbolicznej (mass media). 3. N o m i n o w a n i e i p r z e m i a n o w y w a n i e . Ko­ lejny, ważny typ operacji na imionach to przemianowywanie. czyli niszczenie zastanego świata. Inskrypcje „ J T " trafiają właśnie na czas takiego wielkiego przemianowania (1980-1990). Zanim przejdę do szczegółów, chciałbym zwrócić uwagę na jeszcze j e d n ą właściwość podsystemu imion włas­ nych. W społeczeństwach wieloetnicznych (na przykład w Dru­ giej Rzeczpospolitej) a także demokratycznych (pluralistycz­ nych) istnieje pobudzona, intensywna świadomość imion włas­ nych, na przykład wykładników etniczności. Pobudzony system imienności pozostaje wówczas jakby w naturalnej równowadze. W społeczeństwach wiclokulturowych mamy do czynienia z „dialogami" imion, ich potencjalną ekwiwalencją. Stąd też „imienność" jest przestrzenią elementarnych, dogłębnych, dia­ logów międzykulturowych (widać to najlepiej w „przekładach" narodowych mitologii, panteonów bohaterów kulturowych, patronów i „ofiarników"). Natomiast niewola, okupacja i wią­ żąca się z tym agresja symboliczna, polityczna, ideologiczna, wzmacnia jednostronnie podsystem „ i m i e n n o ś c i " , spłaszcza go, wyzwala konflikt imion. Mamy w ó w c z a s nierównowagę sytemu, albo jego równowagę negatywną, czyli kontrstruklurę w stosunku do struktury (Turner). Powstaje tu ogólniejsze zagadnienie: dynamiki struktur i teorii zmiany immanentnej. Odwołując się do pomysłów Tumera można powiedzieć w największym skrócie, że struktura (na przykład instytucja czy szerzej „społeczeństwo" w rozumieniu Tóniessa) przechodzi 59 �przez fazę liminalną (antystrukturę) w strukturę zmodernizowa­ ną. Jeśli taka transformacja nie zachodzi, pojawia się kontrstruktura. Rok 1956 w Polsce można uznać za przejaw transformacji (antystruktura), a rok 1980 będzie j u ż krystalizowaniem się kontrstruktury. Przełom lat osiemdziesiątych w Polsce to epoka intensyw­ nych przemianowań, gdy na przykład lata 1980-1981 (rok „Solidarności") to okres chwiejnej ale dogłębnej ambiwalencji imion, czas idealnej communitas, okres wzmożonych potrzeb aksjologicznych, oddziaływania Wysokich Ideałów. Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych to także czas ad­ ministracyjnej ingerencji w zastany system „imienności", i n ­ gerencji w urzędowe spisy nazw ulic i placów, nazw w książ­ kach telefonicznych, informatorach o centralnych urzędach RP, encyklopediach powszechnych, wydawnictwach typu Who is Who. Znamy interpretację wielkich przemianowań, choćby z wciąż ponawianych opisów rewolucji francuskiej. Łotman i Uspienski dali semiotyczną analizę takiego wielkiego prze­ mianowania w Rosji za czasów Piotra I , kiedy to dokonała się głęboka zmiana w systemie imion: przemianowanie języka administracji, przeniesienie stolicy i tak dalej. Imiona własne nadawane były drogą ukazu, zarządzenia, a nie za sprawą zwyczaju toponimicznego. Ta zmiana imion nie była konwen­ cjonalna, gdyż miała w sobie coś z mitologicznego unicest­ wienia desygnatów, niszczenia zastanego świata. Brak nato­ miast opisu procesów przemianowania w Polsce z przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych, który zaowocował nowymi galeriami bohaterów, pocztami przodowników pracy, swoistym kultem portretów, cytatów i inskrypcji. Kult przodków za­ stąpiony został wówczas przez kult przodowników. Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych to okres anarchii symbolicznej pobudzanej również przez czynniki administracyjne, państwowe i samorządowe. Prasa obwiesz­ czała przemianowania ulic, placów, g m a c h ó w , dywizji, przepu­ stów wodnych, fabryk i uczelni. M i m o to w Dęblinie pozostaje chyba wciąż szkoła i m . Pułku Nocnych B o m b o w c ó w . Najbar­ dziej spektakularne przemianowanie, a raczej dogłębne przeis­ toczenie, zauważyłem w Parku Skaryszewskim, gdzie parkową latrynę przemianowano na parkową kawiarnię. Świadomość „ n o w e g o " to szokujące doświadczenie nowego imienia (nazwy własnej). Był to czas anarchii wobec imion własnych, czas obalania pomników, w najlepszym przypadku odsyłania ich do skansenów (Kozłówka koło Lublina), czas spadania imion patronów ulic, strącania bóstw komunistycznego panteonu. Do tego dochodzi metodyczne oraz spontaniczne niszczenie (samo­ zniszczenie) autorytetów w tak zwanych „wojnach na g ó r z e " , a więc niszczenie imion, które miałyby działać zamiast realnych osób. Żywioł publiczny, j u ż nie podziemny, bez cenzury, dokonał karnawalizacji imion oraz ich ikonicznych odpowied­ ników. Pojawił się nowy typ wizualizacji imion własnych, raczej nie znany przed rokiem 1989. Portrety osób biorących udział w kolejnych kampaniach wyborczych i towarzyszące portretom inskrypcje programowe, pojawiające się w prze­ strzeniach o szczególnej „gęstości" semiotycznej, n a ł o ż y ł y się na teksty młodzieżowych graffiti, na zagospodarowane (zdegradowane) znaczeniowo przestrzenie publiczne - i siłą rzeczy musiały poddać się oddziaływaniu tego semantycznego kontekstu. Stawały się więc familiarne, polemiczne, parodystyczne, wchodziły w - dopuszczalne i niedopuszczalne - scena­ riusze walki wyborczej. Stąd też wybory jako swoisty rytuał demokracji stały się jednym z najbardziej dynamicznych noś­ ników znaczeń inskrypcji „ J T " . Rozprzestrzenione lokalnie inskrypcje, plakaty, portrety i programy wyborcze „Józefa Tkaczuka" oznaczały liminalny (parodystyczny) udział w rytu­ ale wyborów, odtwarzały całość (model) procedur wyborczych. Było w nich coś z żywiołowych nomimacji przeciw administ­ racyjnemu przemianowywaniu. Tak, jak niegdyś wybierało się króla karnawału, tak „ T k a c z u k " został kandydatem nad kan­ dydatami. Inskrypcje „ J T " , jak również wyraźna fala młodzieżowych graffiti i subkulturowej symboliki, antycypowały ziszczenie się 60 M i t u Zachodu. M o ż n a sądzić, że to właśnie graffiti, eks­ ponujące w setkach tysięcy realizacji obcojęzyczne nazwy zespołów muzycznych, m ó d ideologicznych, politycznych, przygotowały dzisiejszą polską ikonosferę potoczną i użytkową polszczyzny „wolnego r y n k u " , w którą wtopiły się, nie bez dysonansów, zachodnie reklamy, etykiety towarów, znaki urzą­ dzeń publicznych i modułów cywilizacyjnych. Demokratyzacji kultury towarzyszy inflacja imion. Zwęża się szansa nowych przemianowań. W społeczeństwach zachodnich nie ma potrzeby przemianowań ulic lub placów Karola Marksa, choć i tam obwieszczono upadek komunizmu. To, że przemia­ nowania takie zachodzą dziś w Polsce, świadczy o inercji pewnych podsystemów kultury, o jej oporze, a więc czymś.co raczej neutralizuje niż wspomaga kryzysy świadomości, co konserwuje system aksjologiczny kultury polskiej. Wielka, doświadczona naocznie zmiana działa destabilizująco i stabili­ zująco zarazem. Kiedyś „nieliczni" byli policzeni (panteony bóstw, poczty królów, herbarze, regestry wodzów). Towarzy­ szyła i m nieogarnięta liczba „niepoliczonych". W społeczeń­ stwach demokratycznych nie tylko z nazwy następuje roz­ rzedzenie semantycznej gęstości systemu imion na rzecz systemowości administracyjno-prawnej. Imię mityczne czy zodia­ kalne zastąpione zostaje przez imię prawne (na przykład rejestr typu PESEL). Dopóki istnieje możliwość przemianowywania, dopóki potencjał kulturowy jest tak różnorodny, że można nawet mówić o nierównościach w kulturze, dopóty destabiliza­ cja nie zagraża podstawowym systemom aksjologicznym. 4. P o w t a r z a n i e imion, czyli symptom e c h o 1 a 1 i i . Sposób funkcjonowania inskrypcji „ J T " przywo­ łuje na myśl opisane przez psychologów, zjawisko echolalii, czyli powtarzania, charakterystyczne dla zachowań werbalnych dzieci. Psychologia społeczna wyodrębnia pewien typ wspól­ not opartych na pogłosie echolalii, czyli powtarzaniu słowa, okrzyku, hasła, gestu, symbolu. Zapewne w podobnej funkcji występowały ongiś zawołania rycerskie potwierdzające przyna­ leżność do jednego znaku ( " D o L i w a " , „ D o Ł ę g a " ) . Znamy dziś podobne zawołania, chóralne okrzyki graczy przed meczem piłkarskim, grą w rugby czy hokeja. Znają ten sposób manifes­ towania krótkotrwałych wspólnot koszary, więzienia, znały go także obozy koncentracyjne. A l e nawet w przedszkolu, kiedy paru przedszkolaków znajdzie jakieś odosobnione miejsce, to krótkotrwałe wyłączenie spod władzy pani przedszkolanki (jej słownych zakazów i nakazów) kwituje powtarzaniem brzydkich słów, na przykład d..„ d..., d... Przeklinanie lub powtarzanie za kimś wulgarnego słowa czyni bluźniącego kimś „ s w o i m " w grupie, nie poprzez ustalanie w niej hierachii, ale przez poczucie bliskości fizycznej i emocjonalnej. Pamiętam z lat studenckich (lata sześćdziesiąte) dziwne wybuchy emocji, które zdarzały się w społeczności D o m ó w Studenckich przy ulicy Kickiego na warszawskim Grochowie. Najczęściej było to w godzinach nocnych, przed sesją eg­ zaminacyjną lub w czasie jej trwania (choć nie było tu reguły); za sprawą jakiegoś jednego, przypadkowego impulsu, otwierały się okna w obydwu akademikach i kilkaset osób powtarzało, wrzeszczało, przez dziesięć, dwadzieścia minut - jedno słowo: L E O N . Przyjeżdżała zazwyczaj bezradna milicja, pojawiali się mieszkańcy sąsiednich bloków, co jeszcze bardziej pobudzało krzyczących. Było w tym okrzyku coś z rytualnej wrzawy, manifestowania nieformalnej wspólnoty, rozładowania agresji. Słowo L E O N personifikowało coś niewiadomego, obcego. Doświadczało się jakiejś spajającej siły w infantylnym, chóral­ nym wykrzykiwaniu bezsensownego słowa, którego znaczenia nikt wówczas nie rozumiał, ani nie chciał tego znaczenia d o c h o d z i ć . W rozmowach z uczniami ze szkoły nr 15, a przede wszystkim z kreatorami fenomenu „ J T " , można odnieść wraże­ nie, że ich T K A C Z U K to nasz L E O N . Inskrypcja zamiast okrzyku, ale w tej samej funkcji powtarzanego hasła, sygnału, zawołania. 46 47 48 Powtarzanie słowa, napisu, dźwięku, które może uchodzić za świadectwo zaburzenia sensownego kontaktu, znaczy tu współ­ brzmienie czy wtórowanie, a więc sposób radykalnej iden- �ufikacji z „ M Y " . N a p i s y „ J T " są więc pogłosem echolalii, czyli takicg psychospołecznego mechanizmu, który wspomaga ^¡.polnoty typu emocjonalnego, oparte na doznaniu, przeżyciu y doświadczeniu. Tak przecież działają mechanizmy mody, siły zespalające uliczne demonstracje, pochody, ale również -hóralnc śpiewanie Sto lat oraz Góralu, czy ci nie żal... powtórzenie, współbrzmienie działa „ z a m y k a j ą c o " , odgradza od innych słów, innych d ź w i ę k ó w czy napisów, a więc uwalnia od innych wspólnot, najczęściej formalnych. Przynosi bezre­ fleksyjne wprawdzie, oparte na doświadczeniu styczności bez­ pośredniej, ale dogłębne poczucie tożsamości, której potrzeba Sośnie gwałtownie w momentach społecznych przesileń, nad­ miernej ingerencji struktury, sytuacjach kryzysu i stresu. J T " jest impulsem i źródłem takich wspólnotowych za­ chowań, zrazu wyraźnie przcdrefleksyjnych: „Coś takiego jest, jakieś instynkty się odzywają, że ktoś, kto nigdy nie pisał na murach - musi teraz «Tkaczuka» tam umieścić. Coś musi być lakicgo w psychice. M y to dalej traktujemy jako zabawę. Napisy „JT* robione były jeszcze czyjąś ręką. Wiele osób się do tego przyczyniało [...]. Ktoś, kto nic był z tym związany, nigdy tego nie robił, teraz robi. Mówili mi znajomi, że jak wyjadą gdzieś w jakieś n o w e m i e j s c e , to mimo woli piszą «Tkaczuk», jak mają czym. Jak nic ma «Tkaczuka», to trzeba napisać, szczególnie poza terenem kraju. Bo w Polsce to już nie. Poza granicą kraju to jest s y m b o l P o l s k i [podkr. RSj. C o ś takiego" (Matek K„ luty 1995). Mamy tu przykład znakowania przestrzeni, jej zawłaszczania, bardzo bliskiego - jak sądzę -rytuałom terytorialności. Symptom echolalii to również organizator świata typu mitycznego, rdzeń tradycji z unieruchomioną historią. Daje on osobie znać w sztuce kanonu („estetyka tożsamości" Łotmana). w symbolice Księgi, kulcie patronów, zarówno świętych, jak i politycznych, w systemie dziedzicznych imion rodowych i lak dalej. Pogłos echolalii leży u podstaw zabiegów propagan­ dowych (orientacja na „ M y " ) . Wspólnoty, czy zjawiska kultury oparte na symptomie echolalii osiągają ostatecznie pewne ukierunkowanie, na źród­ łowe słowo, semantyczne centrum, na bohatera mitycznego czy patrona. Sam fenomen powtarzania zasadza się na istnieniu ogniwa, czyli słowa lub imienia „ p i e r w s z e g o " s p r z e d powtarzania, tego samego słowa albo imienia wielokrotnie już powtórzonego, na przykład okrzyku do naśladowania, hasła do wtórowania. Symptom echolalii można więc sprowadzić do językowej formuły: vade rnecum, idź. za mną, postępuj po moich śladach, trafi aj na to samo. bądź ze mną, bądź mną. Echoluliii organizuje zatem wspólnoty momentalne, sezono­ we, wspólnoty czasu kryzysu, ale leż - określę to w wielkim Przybliżeniu - wspólnoty „ o b c e j " (pustej) przestrzeni (horror •"fu). Jest w tym sensie związana z rytuałami drogi, wyprawy tznane": wędrówka, włóczęga, błądzenie (por. w staropol"czyźnie ekwiwalencję „ p u s t y n i " i „ p u s z c z y " ) . Można dziś "Hiwić w związku z tym o alpinizmie, zejściach do grot, wyprawach antarklycznych, ale też o bardzo niejasnych j u ż "^ywacjach współczesnej turystyki, która jest konsumpcyjną ^ J ° z ą wśród znaczeń znanych, jest powtarzaniem indywi""ijnym tych znaczeń. 0 49 ' *Pis-zawołanic „ J T " jest hasłem przewodnim w realnych jest ? ' realnych irasach w Polsce, Europie i świecie, 'kze swoistym zawołaniem w przestrzeniach i drogach ulicznych czyli na drodze do dorosłości. e n i a c r t l 1 a HORROR VACUII RYTUAŁY DROGI b g ^ ^ f " * ^ ' młodzieżowe graffiti, podobnie jak dziecięca "ifafika" ° w y w a n i e i mazanie na murach , także: riiki"'^ zeszytów szkolnych czy konferencyjne „bezmyśl*°bcc ! ° ^ y o b e c n o ś c i , znakowe sposoby odniesienia Jsca. Posiadają one odpowiedniki w takich znakach 3 z a r n a l a ( 1 le 511 audytywnych jak wszczynanie wrzawy, nawoływania, pohuki­ wania w górach, w lesie; słuchanie echa i tak dalej, a więc w znakach, które czytelne są w ramach semantyki „błądzenia", włóczęgi, podróży, wędrówki; odejścia i powrotu, czyli - w ry­ tuałach drogi, regulujących w sposób elementarny odniesienia człowieka do „ o b c e g o " , „ p u s t e g o " miejsca (horror vacui). Pojęcie horror vacui (obawa próżni, strach przed pustką) znane jest historykom sztuki, którzy kategorię tę wyprowadzają z filozofii i sztuki Dalekiego Wschodu, dostrzegając w nim pogłos światopoglądów synkrelycznych. Horror \acui to rów­ nież stylotwórczy pierwiastek w zdobnictwie europejskim dziewiętnastego wieku, ważny komponent dzieł secesji, gdzie istotną rolę pełni ornament, geometryzacja i symetria przed­ s t a w i e ń . " Na znaczenie horroru vacui wskazują psychiatrzy , można by go również odnieść do reguł postrzegania u dzieci, przebiegającego od hipotezy całości do szczegółu. Dziecko - j a k twierdzi Piaget - rysuje rzeczy z otoczenia nie tak, jak je widzi, ale jak je zna. T o , czego brakuje w rzeczywistości postrzeganej, dopowiada sobie, g d y ż rozumie tak, jak rysuje, czyli według pewnego wewnętrznego wzoru, podobnego do przyrody. 51 54 Obawa pustki nakazuje zapełnić każdą wolną przestrzeń figurami, przedmiotami lub ornamentem. Rytualne operacje na modelach przestrzeni są sposobem modelowania osobowo­ ści. Doświadczenie pustki intensyfikuje świadectwa istnienia.*' Można przyjąć, że spontaniczne napisy, rysunki, piktogramy, czy bazgranie na murach mają odniesienie do takich kulturo­ wych modeli zachowań w przestrzeni, jakie wyraża symbolika l a b i r y n t u , m a n d a l i * czy p e j z a ż u ' ' w sztuce Wschodu; symbolika, która przekłada się na znaczenia pielgrzy­ mki, wędrówki, podróży. 55 5 7 5 5 Konkretny, matcrialno-cielesny czy wręcz energetyczny aspekt śladów obecności (świadectw istnienia) dominuje nad aspektem refercncjalnym, są one zresztą bliższe oznakom niż znakom. Najpierwotniejszą postacią świadectw istnienia jest ślad s t o p y lub r ę k i , a więc to odniesienie do miejsca, które wymaga bezpośredniej, cielesnej w nim obecności, wniknięcia sobą w materialną powlokę świata: rycie w kamie­ niu, odciskanie stopy czy dłoni, mazanie, bazgranie, pisanie, a także - śmiecenie. Stajemy oto wobec istoty wszelkiego napisu, który, jeśli nic jest napisem naszym, świadczy, że miejscem tym zawładnęła już. cudza intencja; „Naszą ręką pokryliśmy Saską Kępę napisami. Najpierw służyły do tego grube flamastry" (Marek K „ luty 1995). Warto dodać, że w przestrzeniach obcych, poza Saską Kępą nic dublowano na ogół inskrypcji „ J T " . m 6 1 „ J T " n a s z l a k a c h i s z l a k ó w s k a z a c h . „ J T " to odpowiednik zawołania przewodnika: „idź. za m n ą " , „postępuj jak j a " . T y m formułującym nakaz przewodnikiem jest ostatecz­ nie lokalny mit wykreowany na murach Saskiej Kępy. M i t , który nakazuje „ z a w ł a s z c z a ć " przestrzeń, samookreślać się poprzez odniesienie do wciąż nowego miejsca, czyli: b y ć „ t a m " i zostawić „ ś l a d " . W tym momencie kreacja fenomenu „ J T " przerosła kreatorów, pchnęła ich na trasę w ł ó c z ę g i . LiminaInym młodym bliższy jest współczesny model „ w ł ó c z ę g i " niż. „turysty", a więc człowieka-włóczęgi, dla którego ważny jest ruch, a nie cel, ważna jest nieprzerwana pogoń za odmianą; przekształcanie uciążliwego ładu (struktury) w podniecający - choć ostatecznie kontrolowany - chaos (liminalność, antystruktura). Droga nie jest dla niego linearnością, ale „zyg­ zakiem", a całość czy też rama wędrówki ustanawia się sama, jako konfiguracja doznawanych chwil, miejsc i p o s t o j ó w . " Odnawiane przez liminalnych młodych znaczenia rytuałów drogi (horror vacui) przekładają się dziś na ideę t r a s y (szlaku, marszruty) oraz ideę p a m i ą t k i , czyli kolekcji śladów „odklcjonych" od materialnej powłoki świata. Mapa, szlakowskaz 61 �i obiektyw aparatu to podstawowe dziś instrumenty odniesienia się wobec miejsca, zdobywania „przelotnej" t o ż s a m o ś c i . ' B y ć „t a m " znaczy ideę d r o g i , ze wszystkimi jej kulturo­ wymi kontekstami, pobudzana i motywowaną przez swoistą misję niesienia inskrypcji „ J T " w świat: „Jestem zamiłowanym podróżnikiem. [...] Dla mnie, w tym wieku, samochód to nie jest pełnia wolności. Trzeba go cały czas pilnować. M y ś m y dużo po świecie jeździli. Mamy taką grupkę, paczkę swoją, ja z moją dziewczyną i «Nodzyk» też, w sumie sześć osób, jeździliśmy «stopem» po całej Europie. Tam, gdzie było jakieś fajne miejsce i można było umieścić «Tkaczuka», to umieszczaliśmy" - mówi Marek K., który swego kolegę „ N o d z y k a " (współkreatora fenomenu ,,JT") charakteryzuje następująco: „«Nodzyk» jest bardzo ciekawą postacią, interesuje się mapami, jest podróż­ nikiem, bardzo dużo jeździ. On się interesuje różnymi szlakami. Fotografuje i spisuje sobie różne szlakowskazy, ma tego mnóstwo". 6 Z o s t a w i a ć „ ś l a d " znaczy tu: działać czynnie wobec miejsca, cieleśnie i psychicznie zawłaszczać to miejsce, przemianowywać je. Często przybiera to postać happeningu. Zo­ stawiać „ ś l a d " znaczy w przypadku fenomenu „ J T " działać estetycznie ( „ N o d z y k " i Marek K. planują skonstruo­ wanie monumentalnego „ T k a c z u k a " w Warszawie) oraz kolek­ cjonować w r a ż e n i a , przekształcać „ ś l a d " „w pamiątkę. «Nodzyk» postanowił kiedyś zdjąć wymiary i namalować szlakowskaz jak w górach. Pojechał na przykład do Kampinosu zrobić «szlak Tkaczuka». Poprowadził sobie własny szlak. Pamiętam, jak byliśmy w Bieszczadach pod Tarnicą, na przełęczy, «Nodzyk» zrobił specjalnie na tę okazję szlakowskaz w Warszawie. Zamiast Ustrzyki Górne było ,«Tkaczuki Górne», Szeroki Wierch to «Szeroki Tkaczuk» (...]. Na szlakowskazie na Turnicy umieściliśmy biało-czerwoną Hagę z napisem: «Jozef Tkaczuk tańczący z wilkami». Podobne Hagi i transparenty umieściliśmy i w innych miejscach w Bieszczadach. Zrobiłem zdjęcia, jak «Nodzyk» umieszcza te szlakowskazy. Pomnik w Cisnej przemianowaliśmy na «pomnik Tkaczuka». Umieś­ ciliśmy lam transparent z napisem: «JT». Mam to utrwalone na zdjęciu. «Nodzyk» stał jak żołnierz na warcie, a moja dziew­ czyna składała kwiaty. [...] Jest «Most Tkaczuka» w Srebrnej Górze w Górach Sowich, są napisy «JT» na Błędnych Skalach w Górach Stołowych, w Barwinku i Dukli w Beskidzie Niskim. [...] Na szczycie Krywania «Nodzyk» umieścił ładny napis. Podobno jest też «Tkaczuk» na Giewoncie i Orlej Perci. Poza tym była Słowacja. Tam jest nasza baza wypadowa. Co roku jeździmy na narty do Liptovskiego Mikulaśa. Tam wszędzie jest «Josif Tkacuk». W Talfanskiej Slrbie koło Popradu jest «Josif Tkaćuk na hard». Pisała o tym tamtejsza prasa. [...] Część napisów sporządziliśmy sami, ale to, czego się dowiadujemy - szokuje. W «Teleexpressic» podawano, że «JT» jest na piramidzie Cheopsa. Ktoś widział na gmachu opery w Sydney. Ja osobiście umieściłem kilka napisów na wieży Eiffla w Pary­ żu, ostatni raz w zeszłym (1994) roku w czasie wakacji. Pod «Varsovie» napisałem: «Jozef Tkaczuk 1374 km». W radiu «Eska» był nawet konkurs: co jest napisane na wieży Eiffla. Chodziło o Tkaczuka. W londyńskim metrze to nie my. W paryskim ja napisałem w 1992 w Sylwestra. Nie było to łatwe, bo się dużo ludzi kręciło. Moja była dziewczyna umieściła « J T » w Lyonie, także na Lazurowym Wybrzeżu 6 4 i w Marsylii. Tam jest go sporo. Jest «JT» w Helsinkach w Norymberdze, no i w Berlinie. Tam z kolei znajomi «Nodzyka» sporo «Tkaczuków» zostawili. Najdalej umieściljj. my «Tkaczuka» w Barcelonie, na New Camp. Nie zrobiłem wtedy zdjęcia. Ale na filmach czarno-białych mamy mnóstwo zdjęć z całej Europy. M o i m marzeniem jest pojechać teraz ta Wschód. W tym roku wybieram się do Turcji i Grecji [.. y> - Marek K. (luty 1995). X. M I T Y Z A C J E W S P Ó Ł C Z E S N E , C Z Y L I O I M I O N A C H W I D Y W A N Y C H NA MURACH „ J T " lo dziś imię „ s k r a d z i o n e " przez mit, przez nieodpartą potrzebę zadawania pytań: kto to jest..., kim jest Józef Tkaczuk, którego imię wyniesiono na mury? Środki masowego przekazu dołączyły jeszcze jedno pytanie: gdzie jest Józef Tkaczuk? Zbliżamy się do progu mityzacji opisywanego tu zjawiska: mityzacji w sensie, jaki nadaje temu pojęciu Roland Barthes. Polska i Europa pokryła się „szlakami Tkaczuka". Imię to widnieje na dawnych i współczesnych „cudach świata", o i naleźć je można na różnych kontynentach.'' ' O „ J T " często pisała i pisze prasa. Jest przedmiotem relacji radiowych i telewi­ zyjnych, tytułuje się nim utwory muzyczne.'' DwutygodnJ „sprośno-satyryczny" „ D o w c i p n i ś " zapowiada komiks Sa Tkaczuk i zarazem informuje: „Józef Tkaczuk już wkrótce w wydaniu k s i ą ż k o w y m ' " ' . Pisemko satyryczne „Towarzysz" zamieszcza cykl rysunków Towarzysz Tkaczuk''*. Zbiorek dow­ cipów Humor wędkarski przynosi Myśli Tkaczuka"'. Na poczajku października 1994 agencja reklamowa FCB Publicis umiesz, cza w całej Polsce, na wielkich planszach Europlakatu i Re­ klamy Polskiej pytanie: „Gdzie jest Józef Tkaczuk?" . Poi koniec października miesięcznik „ A u t o - S u k c c s " p r z y n o s i - j i się okazało, wcześniej niż to planowała agencja reklamom - odpowiedź: „Wyszedł po papierosy Winns". Odpowiedi pojawia się też na planszach. Pełny tekst reklamy drukuje między innymi „Życie Warszawy".Tygodnik ..Wprost" wdwi listopadowych numerach, przynosi kolorową reklamę z pełnjl tekstem i wyobrażeniem ściany więziennego muru oraz oku z wyłamanymi kratami i zwisającym „ s z n u r e m " sporządzony! z powiązanych prześcieradeł. Plakat reklamowy zawiera ponad­ to tekst: „Wszelkie podobieństwo osób i zdarzeń jest przypad­ kowe" '. Wszystkie te teksty pasożytują na znaczeniach rozmnożo nych przez inskrypcję „ J T " ; znaczeniach wykreowanych zna lokalnie przez dwu uczniów szkoły podstuw-owej na Saskiej Kępic - Marka Koraszewskiego i Piotra NodzykowskiegOlj» raz pierwszy ujawniamy te nazwiska'). ..JT" lo wyjawio* groźne imię stresora, które włączone w rzeczywistość {? i zabawy, kolportowane w zgodzie / kanonami estetyki wpisane w strefę polityki, wtopione w praktykę lokalów powtarzane w „ o b c y c h " przestrzeniach, stało sic ..zawołanie* organizującym tajną rówieśniczą m i k r o w s p ó l n o i ę " . w ktwj dokonało się rytualne „przejście" do dorosłości Imię .Jw* Tkaczuk" lo swego rod/aju imię-hasło. magiczna torra* „ w y k r a d z i o n a " Strukturze (oficjalności i i przemiano*" w tajny szyfr świata alternatywnego, w swoisty „mil współcS* ny", czyli w to, co jest widywane dziś na murach. , 6 7 70 1 7 1 luty - kwiecień l # PRZ ' W tekście posługuje się przede wszystkim terminem „inskrypcja" odwołując się do ugruntowanych tradycji: Corpus Insi ripiionum l^itinarum czy naszego: Corpus Insciptionum Poloniae, natomia-sl lemun ..graffiti" odnoszę do wyodrębnionego zjawiska kultury młodzieżowej, określonego stylu ekspresji slowno-plastycznej, który narodził się w latach 60-lych w USA (M. Pęczak. Maty słownik subkultur młodzieżowych. Warszawa 1992. s. 31). Dz.iś obwieszcza się, także w Polsce, zmierzch graffiti (A. Osęka. Graffiti po latach, „Gazeta Wyborcza" 1995, nr 60. W czasie przeszłym o sztuce graffiti wypowiadali się ostatnio wrocławscy grafficiarze w filmie J. Sawickiego Kn.yk murów (I TVP. 24 IV 1995). Na wrocławskim murze można było przy okazji przeczytać: „Józef Tkaczuk zawsze żywy". Jak podał w lutym br. „Der Spiegel", w Berlinie. 62 europejskiej stolicy graffiti, powołano specjalna grupę ur/ędnikówirj s jantów do walki z grafficiarzami, których jest ok I s t w Grupa posiada uprawnienia do przeszukiwania domów, szkół, a także * ' , ^ rzeczy młodych „niszczycieli" murów, W styczniu 1 9M5 pizcpro***^ specjalną obławę na grafficiarzy (Kutturell lwi Nuli, „Der Sp'*6 . nr 6). Warto w tym miejscu odnotować proces ..Nodzyka . J**J z współtwórców fenomenu IT" i konieczność uiszczenia I ' ! jf złotych kary (i dwu lal w zawieszeniu! za umieszczenie iwP" ' w warszawskim tramwaju. ,ł Szerszą argumentację przedstawiłem w tekstach: Esirtw® • P**J*J o s m 8 n 2 i estetyka folkloru oraz 0 mbdzie:owy<-h subkulturach. Glosa (i'™ obydwa w: „Literatura Ludowa" 1993, nr 3 �'Pojęcie „znaków istnienia", w zbliżonym do naszego konleście hadawczym, ugruntował J . Olędzki (Znaki istnienia. „Polska Sztuka lejowa" 1985. nr 1-2), a rozwija go w badaniu współczesnych graffiti P. Kowalski Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach wspćiłczes-\iia. Opole 1993 oraz Prośba do Pana Boga. Rzecz, o gęsiach J, n»h. Wrocław 1994 'Por. ni.in. Polskie mury, Toruń 1991; P. Kowalski, op. cit. (lam najpełniejsza bibliografia przedmiotu). Wskażę także specjalny numer polskiej Szluki Ludowej" (1992. nr 2) poświęcony folklorowi politycz­ nemu. » ¡ prace: A. Jackowskiego, A. Engelmayera, P. Kowalskiego, R. Ciarki. K. Sabaka. Z najnowszych: G . Sawicka Językowy obraz rzeczywis­ tości społecznej i politycznej w graffiti, [w:] Jeżyk a kultura, t. II. Jeżyk .„,/i/yti a współczesna kultura polityczna. Pod red. J. Anusiewicza i B. Siciriskiego. Wrocław 1994 > Obszernie na lemat działalności Towarzystwa Przyjaciół Warszawy -Saska Kępa pisze M.M. Drozdowski Z dziejów Saskiej Kepy. ..Kronika Warszawy" 1981, nr 4 * Czym jest i jak znaczy szala informacyjna miasta, widać najlepiej wówczas, kiedy zostaną, zniszczone jej przedmiotowe nośniki: „Centrum wydawało się na tle ruin oazą życia. Wszędzie widniały szyldy, reklamy, wywieszki. [...] Wszyslko działo się na poziomie oczu. Wyższe piętra już nie istniały. (...) Szybko oswajamy się z nową sytuacją i dopiero czyjeś spojrzenie z zewnątrz uświadamia nam charakterystyczne, a już nie dostrzegane elementy rzeczywistości. Dopiero kiedy pewien korespon­ dent amerykański pokazał mi fotograficzny reportaż z. Warszawy, uświa­ domiłem sobie, że jedną z. uderzających cech ówczesnego pejzażu miasta (wły setki, a może tysiące napisów z informacjami W pobliżu «Polonii» i na Marszałkowskiej, między Hożą a Świętokrzyską widniały niczym dziwaczne róże wiatrów - slupy najeżone tabliczkami informacyjnymi owszyslkim. sklepach, instytucjach, usługach, jednostkach wojskowych". A.Jackowski. Wspomnienia, s. 266 (w druku). Pur. J. Maisonneuvc Rytuały dawne i współczesne. Gdańsk 1995, 78-79 Najpełniejszy u nas. krytyczny przegląd problematyki „rytuału" dali M Buchowski i W.J. Burszta. O założeniach interpretacji antropologicz­ nej. Warszawa 1992. s. 47-68 ' V . Turner. The Rimai Process: Structure and Anti-Structure, Harmondswrth 1974 " G . Simmel Socjologia. Warszawa 1975 (por. CL. IV. Tajność i tajny związek). Wzajemne uwarunkowania struktury i anlystruktury da się prześledzić na przykładzie Pomarańczowej Alternatywy. O tym, jak struktura generuje anlysirukturę można przeczytać w „Dialogu" ( 1989. nr 8): ..Dopiero zgęszczona atmosfera nienormalności i zastraszenia, czoł­ gów i skotów, aresztowań, działalności podziemnej, manifestacji ulicz­ nych (łych ściśle politycznych, tych serio) pałowania, gazów łzawiących, milicyjnych demonstracji siły - mogła w momencie może słabnącej już presji doprowadzić do tak niezwykłej eksplozji: masowego wybuchu śmiechu".O tym, jak antystruktura nie może istnieć bez struktury, można przeczytać w ..Odrze" (1989, nr 6), gdzie w artykule Rewolucja krasnali M Urbanek cytuje odezwę W. Fydrycha wydaną po 1 czerwca 1989, kiedy to milicja po raz pierwszy nie interweniowała na Świdnickiej: „Zwracam się do Was, mężni pomarańczowi rycerze, zwycięskie hufce, wielcy hepenerzy ul. Świdnickiej Apeluję do Pomarańczowych Małolatów >ciotek rewolucji. Od kilku miesięcy w naszym mieście szerzy się zdrada. Happeningi i ich sukces został poważnie zagrożony przez zorganizowany na wielką skalę spisek. Kim są sabolażyści? Kto chce zniszczyć ruch tapeningowy'' Milicja podstępnie przestała nas zamykać, wycofała się ulicy, aby skompromitować nas brakiem pomysłów. Sami widzimy Podczas akcji, jak trudno zastąpić milicję, klóra nie tylko dokładała wszysikich starań, aby happening był urozmaicony, to funkcjonariusze taktownie kończyli też każdą akcję. A teraz, bez obecności niebieskich i'MmcImenów, jest naprawdę ciężko [...] - Komendant Twierdzy Wroc* ~ Mjr W. Fydrych. prof. zwyczajny sztuki wojennej." . kże inskrypcja ..Józef Tkaczuk", jako leksl dominujący, doczekała *twkrótce licznych „anlytekstów",czyli własnej anlystruktury w postaci JP'»w: „Anna Sikorzyńska". „Katarzyna Kozyra". „Anna Zięba". •Milczarek". „Pajonk" (lakże „Pajonk Front") i „Jacek Mayonees". _ typcje te, pojawiające się w przestrzeniach „zajętych" przez „JT", 3 g yeliminować „Tkaczuka" z murów lakze poza Warszawą. Nie 5 jednak odebrać mu dominującej pozycji. Nie udało się zatem ^ ^ . Jawiska analogicznego, swego rodzaju „Anly-Tkaczuka". ¡I>ví" * zagrożeniem okazała się „Anna Sikorzyńska", którą „Non_ zwalczał lakże w Słowacji. j¿ ' ' ? k i . Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa 1989, s. on^,. Wasilewski pierwszy zwrócił u nas uwagę na analitycz.noyK a m 7 1 1 fa w l 1 M n z m a s w s ń^p** *alory kategorii communitas. ICJ5J. t a r c z y sięgnąć do J.J. Rouseau Marzeń samotnego wędrowca j , , , ^ , ! * " " * 1983), a nade wszystko do końcowych fragmentów Prze(oitj. • Bdzie odnajdziemy jawną deklarację lak rozumianej liminal*i| j' ''> 'y ' byłem naprawdę zdolny do życia w zorganizowanym zenstwie, (...) moja niezależna natura nigdy nie pozwalała mi „Koniecznego we współżyciu z ludźmi podporządkowania się 1 1 n < n c ec I ^ ^ z e w s k i . Karnawał wagarowicza. „Gazeta Wyborcza" 1995, " Spontaniczna kultura młodzieżowa. Wybrane zjawiska. Pod red. J. Wertensteina-Żuławskiego i M. Pęczaka, Wrocław 1991 M. Mead, Kultura i tożsamość. Studium dystansu miedzypokoleniowego. Warszawa 1978 Por. np. Muniek Staszczyk, T. Love. Dzieci rewolucji. Warszawa 1992 " Nawiąże do tego wyraźnie S. Bareja w serialu Alternatywy, eksponując postać gospodarza domu Anioła, granego przez R. Wilhelmiego. '" J . Maisonneuve (op. cit.) wymienia wśród rytuałów masowych, obok politycznych, rytuały sportowe oraz koncerty rockowe i muzyki pop. " Zjawiska (e analizuje wyczerpująco J. Kaczmarek Przestrzeń widowi­ ska piłkarskiego (praca magisl. wykonana w Katedrze Kultury Polskiej pod kier. R. Sulimy), Warszawa 1994. Futbolową communitas analizował Ludwik Stomma. 1:0. czyli ludzie jako bogowie. „Konteksty", 1991, nr 3-4 Warto w tym miejscu przypomnieć race K. Lorenza na temat powstania rytuałów związanych z tery tori alnością (K. Lorenz. Tak zwane zło. Warszawa 1963. rozdz. Nawyki, ceremoniały i czary) oraz ustalenia E Halla i W Wicklera Do analizy rytuałów związanych z terylorialnością doskonale nadają się rozbudowane pasma graffiti przy trasie kolejowej Lowicz-Warszawa. mówiąc o poczuciu „terytorium" kibiców WKŚ Legia i R T S Widzew. W zależności od punktu na tej trasie zmienia się waloryzacja znaków klubowych (graffiti). Można wskazać kilka standar­ dowych technik operowania tymi znakami ze względu na to, czy umieszczone były bliżej Warszawy czy też bliżej Łowicza i Łodzi. W. Górska, J. Szpala. Tkaczuk na prezydenta, „Gazeta Wyborcza" 1992, nr 12 " J. Maisonneuve (op. cii., s. 35) stwierdza: „Dziś daje się zaobser­ wować wielość postaw młodzieży: z jednej strony opór przeciw biuro­ kratycznym ustaleniom szkolnym oraz rutynowym posunięciom po­ zbawionym głębszego sensu, a z drugiej nieokreślone poszukiwanie zachowań i symboli wyrażających grupową tożsamość na poziomie języka, ubioru oraz zabawy (np. karnawał)". ' Przykłady za: K. Czarnecka, H. Zgółkowa, Słownik gwary uczniows­ kiej, Poznań 1991. potwierdzone przez studentów Polonistyki UW. H. Ułaszyn, Język złodziejski. Łódź 1951. s. 39. Odpowiednie hasła w Słowniku gwary warszawskiej XIX wieku (opr. B Wieczorkiewicz. Warszawa 1966) sugerują niedwuznacznie, iż instytucja woźnego, dozor­ cy, stróża, wyżej nad „opiekuńczość" stawiała „represyjność". Agenci owej represyjności charakteryzowali się wyraźna „obcością" (np. cieć - „kołek, prosto widać ze wsi"). Obcość była przecież islolą cudzoziems­ kich gwardii przybocznych. Byli to wprost - czytamy w Słowniku gwary warszawskiej (s. 384) - „sołdaci celowo zwolnieni na tę chwilę od pełnienia obowiązków służbowych, policjanci, żandarmi" (chodzi tu o stróżów skwerowych, parkowych, nocnych, kamienicznych). „Zwol­ nieni na tę chwilę" albo „zwolnieni na stale" zajmowali licznie posady dozorców i „gospodarzy domów" w peerelowskiej Warszawie (przypomi­ nam także Anioła z Alternatyw). O woźnych uniwersyteckich dziś pisze studentka polonistyki UW M. Borkowska, Maniery „nienaukowych". ..Auditorium. Tygodnik Akademicki", Warszawa 1995, nr 8. C . Kubaszewski, Witajcie w Tkaczuklandzie. „Nowa Wieś" 1992 nr 4 (luty). " C . Kubaszewski, op. cit. Zapis rozmów w zbiorach autora niniejszego raportu. " W. Górska, J. Szpala, op. cit. " C . Kubaszewski. op. cit. • W. Górska, J. Szpala, op. cii. " W wypowiedziach „obydwu stron" jednoznacznie można wyczytać świadectwa takiej agresji, napięcia i stresu a zarazem zaprzeczenia: „W tych napisach nic było z naszej strony żadnej zemsty" (Marek K i Najbardziej wyrazistym przejawem agresji symbolicznej okazały się tzw. zabawy telefoniczne oraz ich produkt, czyli kaseta, zawierająca nagrane rozmowy z. Józefem Tkaczukiem. Zabawy i żarty lelefoniczne. swoiste gry „w przypadek", gry z potencjalną Instancją Podsłuchującą upowszechniły się w Warszawie w końcu lat osiemdziesiątych. Do­ prowadziło to do prawdziwej eksplozji „wygłupów" telefonicznych, wzorowanych często na modzie przywiezionej z Zachodu, polegających m.in. na ingerowaniu w prywatność domu, na zadawaniu absurdalnych pytań przypadkowo wybranym rozmówcom w stylu: „Czy ma pan zapchany sedes?". Jak relacjonuje Marek K , telefony miały anonimowo nękać bezimienną dotąd instancję (szkolnego woźnego). „Były to roz­ mowy w rodzaju: «Czy sprzeda pan swój tclefon?». Nie przyniosły one zrazu efektów W końcu, jak za dwudziestym razem zadzwonił (mowa lu o uczniu, który prowadził te gry), to Tkaczuk się zdenerwował i posłał mu bluzgi przez telefon. I on to nagrał. Od tego się zaczęło Stwierdził, że trzeba teraz więcej od Józefa wyciągnąć. Wzięli więc kolesia, który miał pewny głos, i on teraz dzwonił. Oczywiście wszystko ponagrywaliśmy. Dziś nie mam tych kaset, większość poszła w świat. Straszyliśmy go, że prowadzi melinę, że to skasujemy, że towarzysz taki lo a taki się nim zainteresuje. Z jednej strony to wszystko olewał, a z drugiej odczuwał, że coś jest nie tak. Zaczęło się od tych telefonów. Jedna z kaset, na której cenzuralne są tylko zaimki, znajduje się w posiadaniu autora raportu Zanotowane są na niej owe „bluzgi" oraz reakcje przypadkowo wy­ branych abonentów, którym głos pana Józefa puszczano z taśmy. Jest tam B H 1,1 :i : u 3 r n 63 �również reakcja ,.JT" na jego własne nie zidentyfikowane przez niego jego własne „bluzgi". " K. Stępniak. Słownik tajemnych gwar przestępczych. Londyn 1993 K. Czarnecka. H. Zgółkowa. op. cit.. s. 324 • J.w.. s. 8 " Istnieje leż lyp gestów (zachowań niewerbalnych) w funkcji inwek­ tywy oraz typ gestów „obronnych". Por. na len temat m.in. K. Darwin, O wyrażaniu uczuć u człowieka i zwierząt. Warszawa 1988 ( teoria ..rumieńca" jako swoistego operatora kultury). Por. także: J. EibllEibesfcldt. Miłość i nienawiść. Warszawa 1987 Przykłady współczesne omawia A. Dąbrowska w książce Eufemizmy współczesnego jeżyka /ndskiego. Wrocław 1994, s. 177-190 (rozdz. Połajanki. przekleństwa i wyzwiska) a także w artykule: Język magii - magia języka. Zarys problematyki, „Literatura Ludowa" 1995, nr 1 " Kwestie te dogłębnie analizował M. Bactuin. formułując znana koncepcję karnawału i karnawalizacji kultury. " W.J. Żelwis, Inwektiwa: Opyt teoriticzeskoj i funkcjonalno) klassifikacii. [w:| Etniczeskije stiereotip\ powiedienija. Pod red. A K . Bajhunna, Leningrad 1985, s. 296-322' * M.J. Lotman, B.A. Uspienski, Mif - Innu - Kultura, [w:] „Trudy po znakowym sislemam" VI, Tartu 1985 s. 296-322 " K. Długosz. Prz.ezwiska uczniów z Kielecczyzny. Analiza semantyczno-słowotwórcza. Szczecin 1986, s. 222 '• Warto tu odnotować apel do młodzieży, który swego czasu zamieściła na łamach dziennika „Nowy Świat" D. Wawiłow, zwracając się z prośbą 0 wyjaśnienie: „kim jest (kto to jest) Józef Tkaczuk", a nie - co znaczy to całe zjawisko. Jedna z odpowiedzi brzmiała: , J T to kanar z M Z K " („Nowy Świat" 1992, nr 38) " W związku z. uruchomieniem warszawskiego metra „Gazeta Wybor­ cza" przyniosła charakterystyczną wypowiedź nadkomisarz Możajskiej, związaną z ochroną meira przed grafficiarzami: „W «ozdobionych» wagonikach i na stacjach pasażerowie czują się mniej bezpiecznie" („Gazeta Stołeczna" 1995, nr 16) ** L . Lćvy-Bruhl, Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych. Warszawa 1992 (cytaty w tekście wg tego wydania). • L . S . Vygotski, Myślenie i mowa. | w:] tegoż. Wybrane prace psycho­ logiczne. Warszawa 1971, s. 207 • Por. m.in. M. Pilot, Lapekspołish. „Regiony" 1994. nr 4 oraz G. Majkowska, Iż Polacy nie gęsi Sycyna" 1995, nr 3 J. Piaget. Mowa i myślenie u dziecka. Warszawa 1992, s. 42-44 "Próbę takiej „etymologizacji" zawołania „Leon", próbę zresztą późniejszą, dokonaną w lubelskim środowisku studenckim, przynosi: L . Kaczmarek, T. Skubalanka, S. Grabis, Słownik gwary studenckiej, Lublin 1994. s. 21 • Pogłosy echolalii można obserwować m.in. w eksperymentalnych badaniach wpływu informacji emocjonalnej na zachowania werbalne. (L.A. Kitajew-Smyk, Psychologia stresu, Ossolineum 1989, s. 293 - 294). Interesujące opinie na ten temat zestawił P. Kowalski, op. cit.. s. 84-86 " Można uznać, że tzw. „grafika konferencyjna" (zbiór takich grafik w posiadaniu autora) jest sposobem uobecnianiu się „mowy wewnętrz­ nej", struklurowania „pamięci operacyjnej", jest aktem energetycznego pobudzania i ma w sobie coś „muzycznego"; łączy emocje i malhesis. innymi słowy: emocje i strukturę (por. C. Dalhaus. H.H. Eggebrechl, Co to jest muzyka. Warszawa 1992, s. 36-43). Konferencyjne „bez.myślniki" - to termin, który zawdzięczam M. Michalskiemu, studentowi etnologii UJ, uczestnikowi mojego warsztatu Antropologiu codzienności. Pragnę podziękować uczestnikom lego warsztatu, przede wszystkim: M. Michals­ kiemu i K. Lipce oraz studentom Wyższej Szkoły Komunikowania 1 Mediów Społecznych za pomoc w gromadzeniu dokumentacji do niniejszego raportu. M. Wallis, Secesja, Warszawa 1967. s. 218 • A. Kępiński, Schizjifrenia. Warszawa 1979, s. 70 J. Piaget, op. cit., s. 221-223 " Lexikon der Kunst. Architektur, bitdende Kunst, angewandte Kunst Industrie formgestaltung, Kunstlheorie. Leipzig 1971, t. II, s. 338 * Nie wchodząc bliżej w semantykę „pustki" przywołam te kwestie dwoma przykładami. Pierwszy z nich to najbardziej banalna na pierwszy rzut oka inskrypcja współczesna, którą zanotowałem na przystanku linii autobusowej 158 w Warszawie, przy Ostrobramskiej (styczeń 1995): „Czy wsłuchaliście się może kiedyś w odgłos kopanej po pustej ulicy 0 północy, pustej puszki po piwie. Ona krzyczy" (podkr. - RS) - podpisano: „Kamyk", 27 XII '94, godz. 0"'. Jest to spontaniczny „znak istnienia", który pojawia się jako odniesienie do czterech „pustek". Czwarta z nich to oznaczony czas ferii szkolnych. Drugi, biegunowo dobrany przykład przytaczam za R. Otto, a dotyczy on relacji z Połu­ dniowej Afryki: „Autorka powtarza jakieś znaczące słowa, wypowiadane przez, jednego z tych wysokich, mocnych, o silnej woli, milczących Boerów, który - jak słyszała - nic mówił nigdy głębiej o czymś innym niż o owcach i bydle i zachowaniu się tygrysa-lamparta, wobec którego był autorytetem. Po przeszło dwugodzinnej jeździe samochodem przez wielką równinę afrykańską podczas wielkiego upału powiedział wolno w języku taal: J e s t coś. o co od dawna chciałem cię zapytać. Jesteś uczona. Kiedy jesteś sama w takim stepie jak ten, a słońce świeci tak silnie na busz. czy nigdy nie wydaje ci się, że coś mówi? Nie słyszysz tego uchem, ale jest tak. u 17 Vl , ; M 64 jakbyś stawała się coraz mniejsza i mniejsza, a ktoś inny coraz więks^J* (R. Otto Świętość, Warszawa 1968, s. 51-52). W obydwu przypadkach doznanie „pustki" jest zarazem całościujące i wspólnotowe W pierwszym znaczy krystalizację „Ja", w drugim jego doznanie poprzez „roztopienie" " J . Hani. Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków 1991. Przg. strzeń labiryntu odczytywana jest tu jako „podróż do środka", ¿ 2 „duchowe ukierunkowanie bytu", czego „zewnętrznym aspektem j « j pielgrzymka". W slaropolszczyźnie „ogrodowe labirynty" nazywały j . ..błędnik" lub „błądyniec". " Jak nas poucza doświadczenie, te ostatnie [mandate) występuj, najczęściej w sytuacjach charakteryzujących się zamętem i bezradnością. Skonstelowany przez nie archetyp stanowi schemat porządkujący, który niby psychologiczny „krzyż podziałowy" względnie krag podzielony u cztery części zostaje jakby nałożony na psychiczny chaos, przez co każda treść otrzymuje swe właściwe miejsce, a chroniący opiekuńczo krj« stabilizuje rozpływającą się w nieokreśloność całość'' tC.G Jung, Wspu. mnienia. sny. myśli. Warszawa 1993, s. 492). " Na temat semantyki „pustki" („drogi pustki") pisze J. Slósarska, Mistyczne i archetypiczne obrazy kosmosu. Warszawa 1994. s. 6-7 Ślad stopy, znak stopy także obutej, posiada niezwykle żywotną symbolikę. Znaczy min. „ujarzmienie albo wzięcie czegoś w posiadanie" (D. Forstner O S B , Świat symboliki chrześcijańskiej. Warszawa 1990, i. 447). Ślad stopy jest odwiecznym chwytem reklamowym Namalowane „stopy" prowadzą od Al. Jerozolimskich, w pobliżu rondu de Gaulle'a,m ulicę Smolną do sklepu „Sony". Znakiem reklamowym był zresztą juj w antyczności, na co wskazuje zachowana waza grecka z rysunkiem obutej stopy i napisem: „idź za mną" ((u: „idź do wina".do winiarni), znaleziona w dzielnicy Aten zwanej Keramejkos (szerzej o Keramcjkos. gdzie istniała ściana pokrywana wciąż nowymi napisami reklamowymi, por Lexika* der Antike, Leipzig 1987). "' W funkcji samopotwierdzania się (poprzez ..działanie sobą" ni miejsce) pojawia się symbol „ręki",obecny od czasów paleolitu choćby w grotach Allamiry i Castillo w Hiszpanii (por. M Hrez.illun, Łncył. lope<li<i kultur pradziejowych. Warszawa 1981 >. Odcisk ..ręki" przynależy do kulturowych uniwersaliów i można go odczytać jako autoimitaejt człowieka, potwierdzenie siebie wobec miejsca, które się oswaja i za­ właszcza. To ..działanie sobą", znane z zabiegów apotropeicznych, żywotne jest wciąż w rytuałach inicjacyjnych, odnajdujemy je równie! w kulcie gwiazd filmowych („ślady" w Hollywood i Cannes), " Z. Bauman Dwa szkice o moralności pono*m zf\nej, Warszawa 1994, s. 27-30 " Z . Bauman, (op. cit., s. 16.) stwierdza, ze ..Osobowość iście ponowoczesna wyróżnia się brakiem tożsamości ' i dodaje ,,im mniej dokładnie tożsamość jest zdefiniowana, tym lepiej dla |c| posiadacza" „Nodzyk" ma plan zrobienia „wielkiego Tkaczuka przy Wyścigach Konnych w Warszawie, gdzie są takie ogromne graffiti. „Tam podobni łatwo uzyskać zgodę na pomalowanie, ale to s,; duze koszty By łby lo napu 15 m. długi. Mam już koncepcję. Chciałem lo zrobić normalnie, farbą i pędzlem, ładnie wymierzyć i zrobić bryłowym pismem widzianyn z. perspektywy. To już nie jest takie głupie pisanie jak na murach, ak chciałem to zrobić na pamiątkę. Bo to być może przetrwa bardzo długo. Tam s ą takie różne napisy, to i «Tkacz.uk» mogiln tam zostać, wcześniej planowaliśmy zrobić na murach taki duzv napis, ładnie, żebyB zdobiło" (Marek K„ luty 1995). " „Polscy turyści zanieśli nazwisko Tkaczuka u Alpy na wysokofć 4 lys. metrów (podobno także na Mont Everest, ale tego nie moł» sprawdzić, bo napis przykrył śnieg), do francuskich grot | . . . ) , No»e|« Jorku, australijskiego miasteczka | |. Ostatnio natrafiono na graffiti * dworcu autobusowym w Kapsztadzie [...] Obok nazwiska Tkaczuka** domalował literkę ,,R" w kółku - «znak towaruws zastrzeżony*" ( Ł ł Talko, Tkaczuk kingsaiz, „Gazeta Wyborcza' l ' W . nr 257). W * zauważyć, że w cytowanym tekście pobrzmiewają echa narracji mity* nej. " Por. audycja „Brum" w III Pr. PR (koniec grudnia 1994 r.j. " Informacja w numerach 3 i 4 z 1994 r. z zaznaczeniem: Tkaczuk - Copyright by «Zamek» - KM.S.O." " „Towarzysz" 1994, grudzień. Humor wędkarski. „Gazeta Wyborcza" (1994, nr 233) w notatce Tkaczuk posz* przypomina pokrótce historię woźnego ze szkoły przy ul AnguO* w Warszawie i publikuje zdjęcia plakatu z napisem (idzie jest J"** Tkaczuk?" " „Gazeta Wyborcza" (nr 257, 4 X I I 9 9 4 ) publikuje cyto» artykuł Leszka K. Talki, gdzie przedstawione są psychospołeczne if aspekty używania „imion własnych" w reklamie. Warto zacy. następujący fragment: „Z badań prowadzonych przez F C B r w i ^ H reprezentatywnej próbie Polaków wynika, że Józef Tkaczuk nie • ( się ankietowanym z woźnym w szkole, raczej ze sportom "" kryminalistą. (...) - Tkaczuk lo po trosze «nikt» a częściowo «e* każdy z nas. Józefów Tkaczuków mogą być w Polsce tysiące - J* Jakub Kamiński z F C B . - To nazwisko jest już własnością pub* „Wprost", nr 45 (6X11994) i nr 47 (20X11994) „Nie ukrywamy, że przez długie lata byliśmy związani sub z ruchem punk. Był to młodzieńczy bunt. W tej chwili człowiek wyrasta" (Marek K . ) . S M w 7U - a 7 1 c � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e18b3c2b9feaf4c41c40b9c2a8d97368.pdf b87f5ea7a94b03d2ee34771a68f7fe0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3479 Title A name given to the resource 50-lecie "Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.197 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 50-lecie „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" „Konteksty" były zawsze azylem dla INNOŚCI. Były miejscem wspólnym dla tych, którzy przychodzili tu z różnych stron, różnych środowisk, dyscyplin naukowych i kręgów towarzyskich. Spotykały się tu, i spotykają, najświetniejsze nazwiska naszej humanistyki. Przychodzenie tutaj nie wymagało zachowania jakichkol­ wiek pozorów. Ceremoniały, naukową grzeczność i rutynę zostawiało się przed progiem redakcji. Wypadało tu raczej przynosić odrobinę własnego szaleństwa, niepokorności wo­ bec autorytetów. Atmosfera „Kontekstów" czyniła nas po trosze „odmieńcami". Ci, którzy tu przychodzili, stawali się „innymi" także wobec siebie, nawet jeśli wywodzili się z tej samej formacji umysłowej, czy nawet z tej samej pracowni czy szkoły artystycznej. Fantazje akademików miały tu szanse spotkać się z fantaz­ jami genialnych analfabetów, czy twórców zwanych naiw­ nymi. Oddano tu również głos tym INNYM, którym kiedyś administracyjnie ten głos zabrano. Chciałbym tylko przypo­ mnieć rezonans, jaki wywołały monograficzne numery „Kon­ tekstów" poświęcone kulturze Żydów polskich, kulturze Łemków, Litwinów, a dziś także Ukraińców. Dominowało tu spojrzenie z peryferii. Zrazu, redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej" była na te peryferie skazana, ale rychło też owo skazanie stało się wyborem. Można stąd b^yło widzieć więcej i inaczej. Dokonywało się swego rodzaju przesunięcie punktów obserwacyjnych, odsłanianie innych światów, tu - nad Wisłą. Intuicje te dało się odczytać m.in. w artykule Andrzeja Wajdy, który pisał na łamach PSL, w roku 1956, o ekranach odpustowych fotografów. A najradykalniej sformułował je Ludwik Stomma w roku 1989. Pisząc o niedostatkach badań nad polską kulturą stwierdzał, iż dominuje w tych badaniach „swoista pruderia skłaniająca do dyskwalifikowania tematów 'nieeleganckich', czyli 'niestosownych'. (...) W badaniach kultury wsi kręci się nadal polska etnografia w roztańczonym do skretynienia świecie Kolberga" i pytał dalej: „czy - cho­ ciaż wieki mijają - świat ma być nadal 'spokojny i wesoły'? Tak czy owak, by zrozumieć nagły, dławiących strach, który ogarnia nas w ciemnej parczewskiej uliczce, nie warto sięgać do dorobku polskiej etnografii. Nie będzie tam ani cienia poszlaki". Na łamach „Kontekstów", oficjalna, szeleszcząca wykrochmalonym strojem ludowość musiała zderzyć się z owym „dławiącym strachem w ciemnej parczewskiej uliczce". Ludność odświętna musiała przegrać z tym, co dzieje się na gościńcu codziennej egzystencji. Szczęśliwie się stało, że redaktorzy „Kontekstów" wierzyli w kreatywną moc parado­ ksów, poznawczą wartość metafory. Bywali ironistami. Wówczas fantazje, z którymi przychodziło się do „Konteks­ tów", nie groziły naukowym samobójstwem, a poczucie humoru Aleksandra Jackowskiego spełniło tu nie jeden raz funkcje regulacyjne. Ośmielało, ale i przywracało realne miary przedsięwzięciom. W „Kontekstach" uderzała charakterystyczna bezintereso­ wność w uprawianiu humanistyki, bezinteresowność w po­ szukiwaniu „nowego". A przecież, strzeż nas Panie Boże od tych, którzy systematycznie, zawodowo, i przeważnie za cudze pieniądze, czynią „dobro", bądź czynią „nowe". Przyjmowano w „Kontekstach" gorąco albo zimno. Nigdy letnio. Zawsze trzeba się tu było mieć na baczności, nie można było stanąć pewnie, czyli stanąć, w miejscu, gdyż pojawiały się jakieś ambiwalencje, jakieś „nowe słowniki"; wchodziło się w jakąś dwurzeczywistość. Przy lekturze „Kontekstów" można było też stwierdzić, że jeśli jakieś pomysły redakcyjne trafiały niezupełnie w cel, to zawsze mierzyły ponad cel, nigdy obok. Mamy oto półstulecie „Kontekstów". Nie słyszę jednak, aby ich redaktorzy kuli w spiżu swoją stopkę redakcyjną. 17 I 1997 r. Roch Sulima Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski; w pozie Stańczyka - Sławomir Sikora 197 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7774438e9a0d4698a5e78e50f8aad36c.pdf fc72ebf353ab324405705089690c78a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2298 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2132 Title A name given to the resource Między Rejem a śmietnikiem (Ikonosfera warzywnych ogródków) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4, s.47-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roch Sulima MIĘDZY R A J E M A Ś M I E T N I K I E M IKONOSFERA WARZYWNYCH OGRÓDKÓW Miejskie warzywne ogrody, czyli tzw. „działki", stanowią wyrazistą subkulturę, która nie może dziś umknąć uwadze wówczas jej „promieniowanie", choć rozszczepione na różne ogniska znaczeń (kwietniki, grządki, altanka, ozdoby, drzewa, antropologa, podejmującego zagadnienia „codzienności", „ o - przedmioty użytkowe itp.) będzie wypełniało cały „kubik" wycię­ czywistości"; chciałoby się powiedzieć: — uprawiającego „ a n ­ ty z trójwymiarowej działkowej przestrzeni. „Zielony d o m " pod tropologię banału". Skierowanie uwagi na organizację dział­ dachem nieba będzie przeniknięty „promieniowaniem". Wszyst­ k o w y c h przestrzeni mogłoby być wstępem do opisu świata ko tam może być odbierane jako „otwarty" tekst zachowań w a r z y w n y c h ogrodów, a zarazem próbą uwolnienia się od i doświadczeń człowieka, przede wszystkim doświadczeń jedno­ p o w s z e c h n y c h dziś przekonań o „miejskich w c z a s a c h " , o kul­ stki, gdyż nawet odświętny, rodzinny pobyt na działce, nie turze „czasu w o l n e g o " , micie „rajskiej szczęśliwości", a nawet mówiąc już o samej pracy, redukuje się zazwyczaj do doświad­ traktrowaniu P r a c o w n i c z y c h Ogródków Działkowych jako s w o i ­ czenia jednostkowego, indywidualnego. J e s t to jeden z paradok­ stej figury ideologicznej. Punktem wyjścia niech będą zatem uwagi o przestrzennym komponencie „działkowych ekspresji". Nie nawiązuję tu do jakiejś konkretnej ekspresyjnej koncepcji sztuki, gdyż słowo „ekspresja" pojawia się jakby w cydzysłowie. W tej kwestii odwołam się do Georga Simmla, który pisał: „Każdą jednostkę w pewnym sensie otacza mniejsza lub większa sfera promieniują­ cego z niej znaczenia, w której zanurza się każdy, kto z nią obcuje". Ekspresją jest tu całość emitowanej przez jednostkę informacji, czytelnej jako treść ludzkiego doświadczenia: jako tekst egzystencjalny, czyli jedna z „ekspresji życia" (Dilthey). Jeśli w centrum działkowego mikroświata umieścimy „osobę". sów działkowego świata. Całościowa czy s y s t e m o w a hipoteza działkowej rzeczywistości pozwoli — jak sądzę — inaczej spoj­ rzeć na i k o n o s f e r ę warzywnych ogrodów; pozwoli widzieć ją integralnie, a nie jako skupienie zjawisk izolowanych, oazę kiczu, przejaw amatorskiej twórczości plastycznej, czy charakterystyczną działkową architekturę. Świat działkowy, także dla postronnego obserwatora, przecho­ dnia-spacerowicza, zaleca się intensywnością i różnorodnością doznań, jakich skąpią mu dzisiaj n o w e ( „ b l o k o w e " ) przestrzenie miejskie. Właśnie płaszczyzna doznania, a więc poznawalność i przetłumaczalność c u d z e g o d o ś w i a d c z e n i a , innymi sło­ w y możliwość odtworzenia ludzkiej skali zjawisk, byłaby najambitniejszą dyrektywą badawczą. 47 ��propagandy wizualnej, a później również reklamy. Były to kawałki sklejki, blachy, na których widnieją do dziś plastyczne znaki Kilka wstępnych uwag o ikonosferze w a r z y w n y c h ogrodów, pamiętnych akcji politycznych, „dekad", „ d n i " i festiwali. Często u w a g , które stały się przedmiotem niniejszego szkicu, sporządzi­ wykorzystywano drewno z różnych tuż powojennych prowizo­ łem z autopsji, z dystansu przechodnia-spacerowicza. Próby rek. S a m budulec był swoistym „zapisem" (tekstem) budowania ogólnego modelu działkowego świata przenikały się wym. kulturo­ zazwyczaj z „weryfikującymi" spacerami na działki, a konkretnie: Powstawały budowle składające się jakby z serii kilku „przybu­ działki znajdujące się na pograniczu Saskiej Kępy i G r o c h o w a , d ó w e k " , wzajem do siebie d o p a s o w y w a n y c h oraz przybudówek obramowane ul. Waszyngtona, ul. Kinową, Al. Stanów Zjed­ zespolonych często z altankami. „ D o b u d ó w k i " uznał Tadeusz noczonych i ul. Międzynarodową. Zlokalizowane są tam P r a c o w ­ Chrzanowski za trwałą cechę polskiej sztuki architektonicznej. nicze Ogródki Działkowe noszące m.in. nazwy: „Kolejarz", „Ene­ Oznaczały one „specyficznie polską rozłożystość, która nigdy nie rgetyk", „Górnik", „Nauczyciel". Są tam działki pracowników pięła się nadmiernie w górę, za to bez skrupółów rozszerzała" . „Cory", „ W e d l a " i in. w a r s z a w s k i c h zakładów pracy. W sposób Przybudówki oraz pseudoaltanki to konstrukcje jakby „przybu­ zorganizowany działki te zaczęto zasiedlać, czy jak mówią ich d o w a n e " do i d e i domu. Nie oznaczały one podniosłego aktu użytkownicy — „ b u d o w a ć " , w „budowania", ale raczej akt rezygnacji, w postaci jedynie „przy­ latach 1 9 5 2 — 1 9 5 3 . W roz­ z m o w a c h z gospodarzami działek można usłyszeć, iż z tych działek b u d o w a n i a " tego, co winno być w rzeczywistości „ z b u d o w a n e " , korzysta już drugie i trzecie pokolenie, natomiast siedemdziesiąt wykreowane. Idea „przybudówki" ma nie tylko historycznokul- procent pionierów zagospodarowujących ten teren już nie żyje. turową motywację, ale ma też zapewne motywację socjalną. Warto jeszcze dodać, iż w centrum działek zbudowano, stylizo­ Szopa, komórka, piwnica, skład, to np. dla mieszkańca w s i czy w a n y na „biały dworek", budynek administracyjny, a zarazem małego miasteczka możliwość własnej inicjatywy architektonicz­ dom świetlicowy. nej, bez konieczności odwoływania się do z a w o d o w y c h umiejęt­ Najbardziej uchwytne są przemiany stylu architektury dział­ ności majstrów, czy przedstawicieli firm b u d o w l a n y c h . Polskie kowej, stanowiące czytelne znaki działkowej „historii". A l t a n - miasta, miasteczka i wsie były (są nadal!) oblepione wszelkiego k a i „p r z у b u d ó w к a " (il. 2 , 1 1 , 1 2 ) stanowią d w a podstawowe rodzaju przybudówkami, na co, jako na istotny rys współczes­ moduły architektury działkowej. Styl altankowy, altankowy raczej nego polskiego pejzażu wskazywał także Marcin Czerwiński. 3 tylko z nazwy, dominował w latach pięćdziesiątych (częściowo Styl d а с z o w y, czy raczej pseudodaczowy, dominuje w lataćh sześćdziesiątych) i był s t o s u n k o w o nieźle dopasowany do para­ siedemdziesiątych. Ma on dwie mutacje: „ z a m k o w ą " (zamecz- metrów przestrzennych i funkcji ogrodu warzywnego. Konstruo­ k o w ą ) (il. 1) oraz w i l l o w ą (il. 1 0 ) , która utrzymuje się do dziś, w a n o najprostrze budowle w funkcji składziku na narzędzia lub a jej charakterystyczne oznaki to m.in. elewacje z materiałów wprost „szałasu" chroniącego przed deszczem. Materiał na te ceramicznych (tzw. „stłuczek") oraz takie elementy otoczenia budowle pochodził nierzadko z „resztek" zdezaktualizowanej domku, jak mini basen kąpielowy, wolnostojący stolik z s z a c h o - 49 �wnicą, symetrycznie usytuowane alejki, bielone krawężniki, ze­ strzeń pragmatyczna, mityczna i socjalna. Ośrodkiem tych o d ­ wnętrzne betonowe podesty itp. niesień jest ostatecznie ciało ludzkie. Promieniującą ekspresję Styl s t a n d a r d o w y c h d o m k ó w działkowych, wytwarza­ podmiotu aktywizuje i scala „ i n n o ś ć " działkowej czasoprzest­ nych fabrycznie, upowszechnił się w latach osiemdziesiątych, rzeni, jej „separacja" wraz z zanikaniem „przybudówek" oraz altanek. Domki fabrycz­ „odświętność", „ozdobność", a więc swoista nadwartość s e ­ ne, licowane impregnowanym drewnem, zaczynają stanowić na mantyczna. działce wartość prymarną. Przestrzeń Historia „małego domku ewolucję na działce" pozwala koncepcji samej działki. W latach prześledzić (izolacja) od domu mieszkalnego, jej s ł u c h o w a ma wartość względnie obojętną, ale funkcjonalną w kategoriach więzi społecznej, ustanawiającą pięćdziesiątych i podtrzymującą działkowe „sąsiedztwo" (wymiana pytań, grze­ i sześćdziesiątych wartością prymarną była — jak się wydaje czności, etykieta i pragmatyka ogrodnicza). W przestrzeni słu­ — sama działka, czyli użytkowanie kawałka gruntu c h o w e j dochodzą „do głosu", przekazy ustne, a więc „opowieści (grządki i drzewa o w o c o w e ) . Mogłaby o tym świadczyć, jeszcze do dziś w a r z y w n y c h ogrodów". J e s t to również, intensyfikująca się czytelna, „cywilizacja" starych drzew o w o c o w y c h , ich centralny w ostatnich dziesięcioleciach — przestrzeń m u z y c z n a (radia układ na działce, wyznaczający dla altanki czy przybudówki tranzystorowe, magnetofony). Istotną wydaje się powtarzalność, często bardzo skromne miejsce, jakby deprecjonujące sam d o ­ a nawet nakładanie się, sekwencji muzycznych (niedzielne kon­ mek. Pojawiające się w drugiej połowie lat osiemdziesiątych certy życzeń), nakładanie się audycji (wiadomości, transmisje standardowe domki do montażu, zmieniają wyraźnie strukturę sportowe, „Jeziorany" itp.). Dodajmy do tego, modne (standar­ działki i waloryzację jej przestrzeni. Wśród w a r z y w n y c h zago­ d o w e ) nagrania kasetowe. Przestrzeń muzyczna charakteryzuje nów, a niekiedy zamiast nich, pojwiają się trawniki, krzewy się tym, że „nasza" muzyka jest zarazem „ i c h " muzyką. Konflikt ozdobne, rozszerza się i różnicuje przestrzeń typu rekreacyjnego; stylów czy oczekiwań muzycznych nie był do tej pory istotny. pojawiają się (również standardowe!) lampy ogrodowe, pergole, P r z e s t r z e ń z a p a c h o w a . „ K o m p o z y c j e z a p a c h o w e " (bzy, trejaże, ale także coraz wyraźniejsze kompozycje kolorystyczne maciejka, jaśminy itp.) usytuowane są zazwyczaj w zakątkach w płaszczyźnie poziomej, podlegające ściśle zasadom geomet- działki a więc „kompozycje" te są mniej istotne dla struk- ryzacji przestrzeni ogrodowej. Zanikanie, czy tylko „cofanie się" turowania (ustanawiania) przestrzeni wizualnej. przestrzeni warzywnej, wzmaga strukturalizację działkowej prze­ strzeni, w z b o g a c a intensywność znaków ekspresji, dostarcza Przestrzeń ruchowo-czynnościowa wyznaczona jest m. in. jako obszar rozpoznawalny krokami, „złożona" przez świadectw konsumpcyjnego bardziej niż użytkowego sposobu powtarzalne typy ruchów i czynności. J e s t to przestrzeń funkc­ korzystania z działki. jonalna, a przy tym chyba najbardziej własna. P r z e s t r z e ń w i z u a l n a jest konstrukcją podmiotu, ale jest III zarazem przestrzenią w największym zakresie „cudzą", tzn. pod­ daną penetracji ze strony osób postronnych (przechodniów, Przestrzeń architektoniczna w ścisłym sensie, którą modeluje spacerowiczów, dalszych sąsiadów), ale zarazem najbardziej dla się poprzez plany, rysunki, wykresy, jest czymś raczej wtórnym, nich czytelną, uniwersalną, integrującą społecznie. Promieniują­ czymś co się ma dopiero z doświadczenia wyłonić, co może być ca ekspresja jest odmianą samorealizacji podmiotu, lecz właśnie stanem finalnym, a nie przyczyną. „Finalność" objawiają dopiero w ramach przestrzeni wizualnej, ekspresja ta jest zaadresowana, przechowywane w rodzinnych archiwach, fotografie „z działek", czyli intencjonalna. W przestrzeni wzrokowej n a d a w c a spotyka czy po prostu sam akt fotografowania się na ich tle. Przestrzeń się z adresatem. To nie tylko podstawowy wymiar (komponent), działkowa nie jest więc konceptem, nie ma charakteru abstrakcyj- ale również no-teoretycznego, ale jest przestrzenią d o ś w i a d c z o n ą w m a ­ adresata wydaje się niezwykle istotna bez względu na to, czy jest łej skali. J e s t to przede wszystkim przestrzeń on niedzielnym spacerowiczem, czy też przechodniem, który zna zmysłowa, kod ikonosfery w a r z y w n y c h ogrodów. Pozycja a przedmioty w tym świecie mają strukturę jakby „egocentrycz­ np. K a n d i n s k y e g o (Punkt i linia a płaszczyzna), czytał Strzemiń­ ną". skiego (Teoria „urbanistyczne" Każdy typ środowiska ma swoją dominantę przestrzenną. widzenia), pamięta w c z e s n e wiersze J u l i a n a Przybosia. W środowisku naturalnym, czy quasi naturalnym (ogródki dział­ kowe) aktywizuje się przede wszystkim przestrzeń słuchowa IV i z a p a c h o w a . Jakkolwiek „organizacja ludzkiej przestrzeni zależy prawie wyłącznie od wzroku", a „inne zmysły rozszerzają i w z b o ­ 4 gacają przestrzeń wizualną" , to jednak w działkowym mikro- Postrzeganie działki z zewnątrz, a więc pewien dystans i t o w a ­ rzyszący mu namysł, czyni z niej instrument „teraźniejszości". świecie szczególnego znaczenia nabiera przestrzeń: s ł u c h o ­ Natomiast dla działkowicza staje się ona miejscem posiadającym wa, „przeszłość zmysłową" i łączy się z doświadczeniem zakorzenie­ zapachowa, dotykowa, ruchowo-czynnoś- c i o w a . Są to podstawowe komponenty doświadczenia, nad nia. Obserwator potrafi „czytać" działkę w ramach przestrzeni którym nadbudowuje się, lub poprzez które uobecnia się prze- wizualnej, natomiast mało czytelne są dla niego inne rodzaje 8 19 50 �doświadczenia, przebiegające w ramach pozostałych przestrzeni. Świat działki czytać można najpewniej ze struktury materialnych nośników znaczeń „przedmiotów" czy „świadectw" czynności agrarnych, a więc ze zobiektywizowanych tekstów zachowań. utożsamiana z chaosem czy profanum. Tu „porządek" sąsiaduje z analogicznym „porządkiem", a to rozmnożone „zorganizowa­ nie" staje się szansą ekspresji działkowej, narzuca jej formy, jest formą. Nie można jednak zapomnieć o konieczności rekonstruowania Inne reguły rządzą ekspresją zaadresowaną do przechodnia- (odtwarzania), choćby tylko hipotetycznego, swoistych s c e n a ­ spacerowicza, ogólnie: widza. Aspekt „sztuczności", miniatury­ riuszy działkowego „szczęścia", ale i działkowych „zgryzot", czyli zacji, zabawy „ w uprawy", „ w mieszkanie" (dom, pole, zagony) małych dramatów ludzi z ogródkowych wspólnot. Nie bądźmy nabiera tu istotnego znaczenia. Wyłączywszy działki narożne, naiwni! Działka nie jest enklawą bezkonfliktu, oazą spokoju, otwarte z d w u kierunków, struktura przestrzenna większości miejscem zapomnienia, czy azylem, w którym rodzimy się na ogródków usytuowana jest na rzucie centralnym (rzucie perspek­ nowo. J e s t działka żmudną tywicznym), którego oś w y z n a c z a najczęściej relacja: bramka niekiedy kreacją takiego azylu, instytucją samoobroną. Nie można więc wykluczyć działania wejściowa — drzwi domku (jego fronton). Rozwiązanie jest na ukrytego, ale dostatecznie mocno paraliżującego jednostkę przy­ tyle przemożne, iż neutralizuje nawet strukturotwórczą orientację musu: — muszę na działce porzucić d o m o w e kłopoty, muszę „na słońce". wypocząć, muszę „zapomnieć się" w pracy na świeżym powiet­ Wizualną przestrzeń działki, traktując rzecz w największym rzu. C z a s e m zaczyna doskwierać sama świadomość, że to właśnie uproszczeniu, wyznaczają d w a . zwrócone ku sobie, rzuty central­ działka stała się miejscem „zrzucania" trosk i kłopotów. ne, a modelem graficznym tej sytuacji mógłby być wydłużony Na przekór temu, c o m ó w i m y o działce jako azylu, można określić ją romb, odwzorowujący d w a spotykające się spojrzenia: właś­ jako miejsce, gdzie doświadcza się kłopotów z egzystencją, gdyż ciciela działki na progu domku i widza-przechodnia w bramce jest ona sferą „poza domem", „poza pracą", jest więc miejscem, wejściowej do ogródka. T e d w a spojrzenia organizują i hierar- gdzie ulegają zmiękczeniu „twarde", ale p e w n e wymiary bytu. chizują przestrzeń wizualną działki, stanowią ramę przejawiania Doświadcza się tu zarówno sakralności zakorzenienia, jak i nie­ się ekspresji plastycznej, motywują układy znaków ikonosfery. pokoju „wygnania", przejściowości. Przekonanie o rozstrzygającej roli d w u spotykających się spoj­ Promieniująca ekspresja zaadresowana jest wielorako: a) do rzeń potwierdza fakt, iż widzenie (postrzeganie), którym p o ­ przechodnia-spacerowicza; b) do sąsiada-działkowicza; c ) do sługuje się przechodzień-spacerowicz-widz, jest w gruncie rze­ samego siebie (autoekspresja). Wszystkich adresatów czy widzeniem ruchomym, z przemieszczającą się osią rzutu może łączyć jedna wspólna właściwość, mogą oni przyjąć rolę nosiciela centralnego. U p o w s z e c h n i o n e konwencje organizacji i hierar­ jakiegoś uniwersalnego sensu ludzkiego działania, potwierdzają­ chizacji przestrzeni zdają się jednak widzenie to unieruchamiać, cego archetypiczną treść budowania (kreowania), odnawiania przywiązywać do osi centralnej: próg — bramka. życia: orka — siew — plon, ziarno — nasienie, itp. Ekspresję Przestrzeń wizualna zostaje podzielona na przestrzeń centralną działkową różnicują w sposób, jak sądzę uchwytny i czytelny, (wyróżnioną), intymną (fronton domku, ganek, weranda), zde­ dwie gradowaną (nieczystą) oraz obojętną (neutralną). pierwsze kategorie adresata. Kim innym jest bowiem przechodzień-spacerowicz, po prostu widz, a kim innym sąsiad, Przestrzeń centralna ma kształt przypominający romb, którego czy też członek działkowej wspólnoty. Sąsiedztwo bezpośrednie dłuższą przekątną jest oś: próg — bramka. W tej przestrzeni angażuje przede wszystkim struktury rodzinne. Sąsiadami, nawet mieszczą się wszelkie znaki prestiżu: szpalery krzewów, kwietniki, na działce, są przeważnie rodziny i wciąż żywa wydaje się cała „ozdoby", symetrycznie posadzone świerki, podnoszące per­ tradycja sąsiadowania oraz spektywiczne walory osi centralnej. Tu usytuowane są ozdoby związana z nim rywalizacja w prestiżu, współpraca, ale także wolnostojące (krasnale, m u c h o m o r y - i l . 1 2 ) , mini basen, fontan­ czy graniczenia ze sobą rodzin przysłowiowe spory o miedzę. Struktura sąsiedzko-rodzinna na, stół itp. W wymiarze pionowym płaszczyzną centralną jest nadaje rzeczywistości ogródków działkowych znamiona realno­ frontowa ściana domku. Domki z gankami włączają w przestrzeń ści. centralną także wystrój ganku (jaskrawe formy symetrii) oraz O w e zminiaturyzowane, wymodelowane i w jakiś sposób fronton domku, ale tu już pojawia się inny typ przestrzeni, ramach sąsiedztwa ustanawiający enklawę prywatności. Na drugim biegunie tej osi włączone w struktury realnego, potocznego życia; zostają więc znajdują się bramki z całym systemem wystrojów. Bramki, podo­ „sztuczne" światy działkowe, zostają w uspołecznione. Wszalkie ekspresje działkowe wiążą się z namias­ bnie jak werandy, są osobnym zagadnieniem. tką posiadania, bycia właścicielem, ordynowania, bycia poses- często ideogramy działki. Powrócę do wspomnianej enklawy Przypominają jonatem, co przejawia się nie tylko w całych seriach d o w c i p ó w prywatności. Przestrzeń centralna (publiczna) wydziela z siebie, o działkowiczach, ale również stylizacjach architektonicznych na jakby na zasadzie kontrastu, biegun, który iest ośrodkiem znacze­ zamki, fortece,blankowane mury, palisady, triumfalne niowym przestrzeni intymnej. W skali typowej dla P r a c o w n i c z y c h Ogródków bramy. Działkowych sąsiednia działka nie jest na tyle sferą „obcości", aby miała być 20 ШЛ \A Przestrzeń intymną wyodrębnia zazwyczaj — usytuowany wzdłuż frontu — szpaler krzewów lub drzew iglastych, które na �działkach pełnią bardzo określone funkcje, zaznaczające się świata (domu, okolicy, sąsiadów) na nowo, w akcie swoistej gry szczególnie możliwości i konieczności. w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Wcześniej, układy krzewów i drzew iglastych służyły prawie Działka jest nie tylko przestrzenią „odtwarzaną" (rozmnożoną wyłącznie do podkreślania osi centralnej działki. Ponadto realizo­ w setkach i tysiącach egzemplarzy), ale także nade wszystko wały pewien stereotyp krajobrazowy, pewien schemat prze­ — przestrzenią „odtworzenia", w której są naśladowane, paraf­ strzeni typu odświętnego, przestrzeni niepospolitej (m.in. re­ razowane, lub wprost „ c y t o w a n e " różne przestrzenie kulturowe. kreacyjnej), znanej chyba nie tyle z przysłowiowych landszaftów, Będzie to m.in.: przestrzeń wiejskiego ogródka ale raczej dwudziestowiecznych pocztówek, eksponujących pej­ malw, słoneczników, formowanie grządek); przestrzeń ogrodo­ zaże podhalańskie, alpejskie, a niegdyś także huculskie. Czytel­ w a i parkowa (komponowana przez gazony, szpalery krzewów nym uschematyzowaniem tej przestrzeni jest uproszczona s y l ­ ozdobnych, drobną architekturę, rzeźby, fontanny); przestrzeń weta domu i sylweta świerka. Przestrzeń (kompozycja górska i leśna (drzewa iglaste, murki kamienne, sztuczne wznie­ zdegradowana (nieczysta) to przestrzeń sienia oraz inne stereotypy krajobrazowe rodem z w i d o k ó w e k ) ; przybudówek, podręcznych składów, kompost, w c , a więc w s z y ­ pezestrzeń stko to, co nie jest do pokazania, c o stanowi sferę bezładu (kompozycje kwiatowe, ozdoby ceramiczne i techniczne); prze­ architektonicznego (niezborność kształtów, nieużyteczne k o n ­ strzeń malarstwa naiwnego i jarmarcznego. Rzeczywistość dział­ strukcje itp.). Usytuowany w tej przestrzeni kompost zamienia kowa charakteryzuje się s w e g o rodzaju przestrzenią „składaną" „nieczyste" w naturalnie „czyste". J e s t to sfera gnicia, sfera na zasadzie przemiany materii. Przestrzeń zdegradowana znajduje się zwykle „zdobiona" typu werandowego i balkonowego bricolage'u* Wyliczyłem tu zaledwie niektóre typy przestrzeni cytowanej czy za domkiem, bądź przylega do jego ślepych ścian, jest sferą parafrazowanej w świecie działkowym, przestrzeni uschematyzo- zaciemnioną. wanej kulturowo, od której nie ma większych odstępstw. Znam P r z e s t r z e ń o b o j ę t n a . D w a spotykające się rzuty centralne tylko jedno działkowe odstępstwo, którego autorem był znany wyłączają z pola widzenia przede wszystkim narożniki, jako pisarz warszawski średniego pokolenia. Na przyznanej mu działce miejsca peryferyjne. Narożniki, szczególnie przy uliczce, mają zasiał żyto, a kiedy ono wyrosło, wystrzygał w nim nożyczkami wartość obojętną, są jakby sferą naturalnie zamazaną, pozbawio­ wielkie zielone „kubistyczne" kompozycje, z których najbardziej ną wszelkiej charakterystyczności. Nie ma tu zazwyczaj „charak­ udaną była sylwetka nowojorskiego Manhattanu. Po tym epizo­ terystycznych" krzewów, kwiatów, „ozdób", ale drobne drzewa dzie działkę mu zabrano. o w o c o w e , w a r z y w a , rzadziej bzy (symbol przestrzeni zapacho­ VI wej). Jeśli jednak przyszłoby znaleźć najbliższe i zarazem najprost­ V sze, w sensie kulturowym i funkcjonalnym, paralele „przestrzeni działkowej", to warto wskazać starą warszawską tradycję majó­ Rozmnożone w setki i tysiące, regularne czworokąty działek wek na Bielanach, kiedy to — w końcu ubiegłego wieku — ż y w i o ł (nie do pomyślenia są tu struktury koliste, typowe dla budowli plebejski zaczął nadawać ton bielańskim zabawom. M a j ó w k a nie sakralnych i publicznych, czytelne na planach miast-utopii) są tylko stwarzała okazję przeniesienia się do „innej" (odświętno- jakby powtórzeniem struktury „ d o m u " , a może lepiej powiedzieć - rekreacyjnej) przestrzeni, ale także wyznaczała kulturowe prafo- — struktur „przydomowych" (ogródka, ogrodu, najrzadziej par­ rmy dzisiejszych działek pracowniczych. Praformą taką mogłyby ku). Ogródek działkowy można uznać za strukturę „przydomo­ być np. tzw. „dołki", czyli obozowiska uboższych rzemieślników. w ą " przeniesioną w inne miejsce, które już wtórnie w y z n a c z a Istotą takiego „dołka" — obozowiska była atrakcyjna lokalizacja położenie i strukturę działkowego „ d o m k u " , zawiera w sobie w plenerze, a przede wszystkim rozpalone ognisko, na którym potencjalnie strukturainość altanki czy przybudówki. Ogródek warzono strawę. W latach międzywojennych były to „zielone materializuje wyobrażenie przestrzeni, czyni z niej przedmiot stoliki" i „zielona sala" dla środowisk plebejskich i robotniczych. „kubistyczny". Szczególnej waloryzacji podlega front domku, „Od maja, kiedy to ruszała żegluga na Wiśle, ferajna wybierała się 7 wnętrze — jak już wspomniałem — jest zazwyczaj ubogie. Tak na 'zieloną salę' na Bielany i do Młocin. (...) 'Zielonych stolików', niską waloryzację wnętrza (charakterystyczną dla lat pięćdziesią­ czyli косу z wódką, były tysiące" — czytamy w tych i sześćdziesiątych) można uzasadniać w ten sposób, że robotnika z warszawskiego Powiśla. i d e ę d o m u reprezentuje to, c o jest „poza" domkiem, a raczej to, c o „przed" domkiem. pamiętniku 8 Można więc zaproponować, funkcjonalnie i kulturowo s k o n ­ kretyzowany ciąg swoistych p r a f o r m dzisiejszych Pracowni­ Świadectwa „rozrzutności" na zewnątrz kontrastują wyraźnie czych Ogródków Działkowych: „zielony stolik" (koc z wik­ ze zgrzebnością, czy wręcz surową funkcjonalnością wnętrza tuałami) — domek — działka („zielona s a l a " ) . Praformy te stają domku, które nie miało do tej pory charakteru przestrzeni intym­ się bardziej czytelne, kiedy odtworzymy — najbliższe im — para­ nej, ale było nawet przestrzenią wstydliwą, gdyż nie było tam lele kulturowe. Wskażą d w a paralelne szeregi: p i e r w s z y (uni­ wstępu dla gości. Odwrotne zasady, przepych wnętrza i suro­ wersalny) : stół — dom — miasto; d r u g i (charakterystyczny dziś wość na zewnątrz, wyznaczały styl polskich d w o r k ó w szlachec­ dla plebejskich tradycji): „zielony stolik" (koc) — d o m e k — d z i a ł ­ kich. Tadeusz Chrzanowski stwierdził: „szlachecka wspaniałość ka pracownicza. Warto paralelizmy te przedstawić w postaci zwracała się do wnętrza, dokąd gościnnie gościa zapraszał dom bardziej rozwiniętej: 1) stół (potrawy rytualne) — d o m (ognisko) nieozdobny na zewnątrz", a rzadka ozdobność i wielorakość •-- miasto (sąsiedzi, ład architektoniczny, hierarchie wartości, zewnętrzna była raczej sprawą przypadku, dominowała nato­ system społeczny); 2) „zielony stolik" (koce z wódką, potrawy miast funkcjonalność." Domek jest więc elementem w funkcji rytualnej) — domek („dołek" z ogniskiem) — działka szerszego, mówiąc metaforycznie, domu czegoś zbudowanego ze (gry kulturowe, zabawa w architekturę, zabawa w „sąsiedztwo"). „ścian" powietrza i światła. J e s t to zatem dom otwarty, o d ­ Relacja: stół -» koc, dom -» domek, miasto -» działka oznacza słonięty, dom dla innych oczu. W tym domu „napowietrznym" nie tyle powrót do Natury, ale także swoistą degradację porządku gubi się tak fundamentalna zasada, jak stałe napięcie między kulturowego, otwarcie go na „chaos" środowiska naturalnego, „zewnętrznością" i „wewnętrznością", intymnym i publicznym. a nawet degradację standardów i norm architektonicznych. Mała J e s t to więc dom otwarty, w którym dopiero rodzą się niewielkie skala, miniaturyzacja, odejście od normatywności, czy też swoista enklawy prywatności. Działka jest ideą domu i zarazem jego degradacja „miejskości", ma tu walor oczyszczający (surowość), modelem naocznym. Takie modele służą do symulacji rzeczywis­ sakralizujący, ale i konsumpcyjny. tości, a w swej postaci i funkcji niewiele różnią się od zabawek Relacja: koc — stół, domek — dom, działka — miasto oznacza w ręku dziecka, narzucają rzeczywistości konwencję gry, zabawy potrzeby normatywne, systemowe, a zarazem daje świadectwa w dom, stwarzają na wpół z a b a w o w ą szansę „zbudowania" pobudzania samowiedzy kulturowej. Powrót do „dużej skali" 52 �(„normalnej") do twardych w y m i a r ó w bytu, jego form zor­ tetyczne. A jednak czasami jest w nich esencja wszelkiego piękna ganizowanych, łączy się jakby z nabywaniem stanu „przetworze­ i zdolne są nieść pocieszenie. Kontemplacja i trzymanie w ręku nia", oddalenia się do źródeł. dzbanka albo ciepłego, twardego pomidora może W jakiś sposób Pierwszy z wymienionych wyżej paralelnych szeregów (stół — dom — miasto) jednocześnie wskazuje na porządek Kultury. przekonać nas — mimo depresyjnego nastroju — o zdrowiu natury."* Drugi, („zielony stolik" — domek — działka, czyli „zielona sala") Wszechobowiązująca zasada „małej skali" wzmaga miniatury­ oznaczający rzeczywistość działkową, jest wyraźnie a m b i w a ­ zację przestrzeni, rozpisuje ją na elementy nieskończenie podziel- lentny, „przejściowy", „graniczny", „dwurzeczywisty"; jest ne, gdyż podzielność ta wynika z ludzkiej skali, zależy od Kulturą i Naturą zarazem. Szereg drugi oznacza rzeczywistość, człowieka, którego wyraża i stanowi środek jego ekspresji. która nie jest wyłącznie ani „ t u " , ani „tam". M ó w i ą c w wielkim Działkowa rzeczywistość pozwala w y d o b y ć na światło dzienne uproszczeniu wyraża on formy „ p o w r o t u " do Natury, ale również marzenia, sny, stłumienia, treści, które moglibyśmy formy „wyłaniania" się z Natury: w y z n a c z a więc sferę „progo­ najprościej jako „infantylizmy", pozwala wydobyć przypomnie­ w ą " , dostępną przede wszystkim d o ś w i a d c z e n i u określić zmys­ nia „innych" miejsc i czasów. Konieczność stałego kształtowania ł o w e m u człowieka, choć my najczęściej łączymy ją z koncep­ działkowego otoczenia dopuszcza możliwość kumulacji eks­ tami i teoriami filozoficznymi, ze starymi wątkami myślenia presji, na co nie pozwala zazwyczaj „twarda" rzeczywistość blokowej egzystencji. Niebagatelne znaczenie ma również fakt, 0 powrocie do Natury. Ambiwalentny charakter działkowego świata sankcjonuje pa- że użytkownikami działek są przeważnie rodziny robotnicze, któ­ raobrzędowy, czy pararytualny sens czynności, przedmiotów, re w ten sposób, i w tym miejscu, kanalizują potencjał swojej zachowań związanych z tym miejscem. Działka jest więc czaso­ ekspresji, dalekiej od wyspecjalizowania. przestrzenią liminalną, nie utwierdza, ale raczej rozmywa granice Celem tej ekspresji jest zbudowanie („skonstruowanie") natu­ między Naturą i Kulturą, czasem pracy i czasem wolnym, p o w s z e ­ ralnego otoczenia, co niekiedy przeradza się w proste w p i s y w a n i e dnim i świątecznym, między czynnościami sprawczymi i auto­ struktur miejskich w środowisko naturalne. Dopiero budowanie, telicznymi, światem na serio i światem zabawy. kształtowanie, ale także „ozdabianie" w y z w a l a pełne poczucie natury i przestrzeni; jest sposobem analizy przestrzeni naturalnej, odkrywania jej ludzkiego sensu. „ N i e wiadomo czy istoty ludzkie VII mogłyby pojąć te właściwości natury bez uprzedniego doświad­ Istotą działkowego świata jest założona i pielęgnowana „i n n o ś ć " , znacząca „wyłączenie", „przeniesienie", fazę przejścio­ czenia z odczuciem form i skali rzeczy tworzonych przez człowie­ k a " — pisze Y i - F u T u a n . 10 wej „separacji". Trafniejsze jest z a p e w n e podkreślenie aspektu niedokonaności a więc „wyłączania", „przeniesienia" itp. Proce­ VIII sy te są po prostu dwukierunkowe. Działka pracownicza stanowi dzisiaj tylko namiastkę „drugiego adresu" będącego w p e w n y c h Świat Pracowniczych Ogródków Działkowych można opisy­ grupach i środowiskach oznaką prestiżu społecznego. Inność wać z różnych punktów widzenia, a więc jako zjawisko pobudza­ działkowego świata podyktowana jest odmiennością doświad­ ne i programowane czenia, jego „dwuwartościowością", rozległością ambiwalencji. półgłos starej idei powrotu do natury, wzmacnianej dziś przez Każda próba przełamania tej „dwuwartościowości" np. sama społeczne ruchy ekologiczne; jako przejaw alternatywnych sty­ niegdyś przez politykę społeczną; jako produkcja (uprawa w a r z y w i o w o c ó w ) , bądź sama rekreacja lów życia, w których liczy się m.in. idea „zrób to s a m " , ale też 1 zabawa, podważa i niweczy sens działki. Nadmierna „naturaliza- wzorce podsuwane przez kulturę populistyczną i masową („nie­ c j a " , jak również nadmierna „urbanizacja" („sztuczność") w y ­ dzielna wiejskość", „sztuka nieprofesjonalna" organizowana wołuje komentarze, narusza kanon. przez instytucje). Niebagatelne byłoby też, zwłaszcza w ostatnich Działka „składa się" z paradoksów i sama jest paradoksem. latach, spojrzenie na działkę, jak na sposób uzupełniania budże­ Paradoksalną cechą rzeczywistości działkowej jest s t a b i I i z u - t ó w d o m o w y c h . Nie można jednak przeoczyć j a c y Charakter „napięcia", „dwubiegunowości", „przejściowo- jawnej, ale udzielającej m o c n y c h sankcji znaczeniom działkowe­ idei najmniej ści", stabilizujący psychologicznie i kulturowo. Mimo „ p r o g o w e ­ go świata, czyli idei „progowości", posiadającej głębokie kul­ g o " charakteru działka nie jest ani przestrzenią „niczyją", ani turowo i egzystencjalnie uwikłania. czasem „niczyim". J e s t miejscem cyklicznych czynności o d ­ Wspomniane wyżej idee, w większym czy mniejszym stopniu, twarzających życie (siewy — zbiory), poświadczających o d - decydują o znaczeniach miejskich w a r z y w n y c h ogrodów, mate- wieczność zmian. W planie społecznym jest obszarem p o d ­ rializują się w czynnościach i w y t w o r a c h , które stają się dla trzymywania tradycyjnie agrarnych celów i czynności prac i w a r ­ obserwatora znakami do odczytania. Działkę określa bardziej idea tości związanych z etosem małych wspólnot agrarnych, etosem „ d o m u " niż idea Natury, oczywiście w jej romantycznym, czy chłopskim i ziemiańskim. modernistycznym pojmowaniu. J e s t więc działka budowaniem Działki nie są w swej istocie „miejscem zastanym", choćby były „małej skal i" prz> pomocy środków i materiałów w y p r a c o w a n y c h już nawet w pełni urządzone. Działka jest zawsze do „ z b u d o w a ­ w ramach „skali dużej". J a n Strzelecki w e wstępie do znanej corocznie. Działkowy świat jest książki Erwina F. Schumachera Mate jest piękne stwierdził: „(...) nieustannie zwrócony w przyszłość, a nie w przeszłość. Przy­ jednym z donioślejszych problemów współczesnej cywilizacji nia", do „skonstruowania" szłość ma tu w i e l i znaków, związanych najczęściej z czynnoś­ przemysłowej jest nie tyle zniesienie wielkich struktur, ile o d ­ ciami agrarnymi, które nie mogą ustać. Wszystko tu trzeba robić tworzenie w ich obrębie małych. Wielkie byłyby instrumentami na nowo, wszystkiego doświadczać ponownie, ale bez auto­ niezbędnego ładu, małe narzędziami niezbędnej wolności. W s z y ­ matyzmu i jego jednoznaczności. Na planie działki można by stkie działałyby na obszarze kultury. zapewne wyznaczyć dosyć dokładnie diagramy czy grafiki ru­ fundamentu, węgielnego kamienia, na którym wypisane byłyby Miałaby ona charakter c h ó w i czynności, a więc nakładające się na siebie „mapy" podstawowe kanony wartości, zgodne z naturą człowieka i steru­ działań. Intensywne doświadczenie obecności punktów stałych, jące działaniami różnorodnych struktur przyszłej, post przemy s - jak również elementów funkcjonalnie zmiennych, ale mających łowej c y w i l i z a c j i " . Człowiek, budując z „dużego" „małe", z n ó w 11 strukturę potwierdza się jako kreator, buduje dla siebie również z tego, c o działki, „napromieniowuje" przestrzeń osobowością, czyli jej wymknęło się spod jego kontroli, co działało przeciwko niemu. wyrazistą fakturę zmysłową, tworzy z n a c z ą c ą wieloraką ekspresją. Dotyczy to wszystkich „przedmiotów" na Działkową działce, należących zarówno do porządku Kultury, jak i Natury. industrialnej. Industrie „buduje" Naturę! Naturę można zbudować już tylko z cywilizacji Sugestywnie pisał o tym Y i - F u Tuan: „Kury, jajka i pomidory to Pracownicze Ogródki Działkowe są ostatecznie światem czło­ codzienne przedmioty w wiejskim gospodarstwie. Są tu, żeby je wieka zdegradowanego, w tym sensie, w jakim można mówić spożywać albo dostarczać na rynek; to nie są przedmioty e s ­ o zepchnięciu człowieka nie tylko na peryferie cywilizacji indust- 53 �Halnej, ale również na peryferie świata Natury. Nie może on dziś „nieprzystawalnych tworzyw", b) estetyka „dziecięcego poko­ określić swojej tożsamości wyłącznie w środowisku naturalnym j u " , c ) estetyka „piękna użytecznego". („wiejskość"), czy w środowisku wyłącznie zurbanizowanym („miejskość"). „ W S Z Y S T K O S I Ę P R Z Y D A " . Działka jest światem „prze­ 44 niesionym", gdzie „struktury zmagają się ze zdarzeniami" , Rzeczywistość działkowego świata, jak już wielokrotnie p o d ­ a rzeczy oraz idee ulegają miniaturyzacji i symbolizacji. Dział- kreślałem, konstytuowana jest przez najróżniejsze ambiwalencje, kowicz doświadcza zatem istnienia rzeczy „nie umiejscowio­ jest „ d w u w a r t o ś c i o w a " i „progowa". Czynności działkowe i bieg n y c h " , ale zarazem swoistego nadmiaru rzeczy, które mogą się spraw uwikłane są jakby w dwie logiki: logikę „rośnięcia" (orka przydać przy zagospodarowaniu działki, czyli zakorzenianiu się — ziarno — siew — plon — żniwo — o w o c ) oraz logikę na n o w y m miejscu (il. 1 8 ) . Działka przeradza się w zbiornicę „ b u d o w a n i a " . Ale samo „rośniecie" ma wyraźne ślady estetyki rzeczy koniecznych, „ b u d o w a n i a " , natomiast „ b u d o w a n i e " korzysta z praw i estetyki w domu; rzeczy nie odtrąconych, lecz „przyjaznych" i o s w o j o ­ ale funkcjonalnie jakby zdublowanych wielkiej nych. Są to m.in. meble, narzędzia, naczynia, d o m o w e sprzęty, „sztuki ogrodów", potwierdzają najlepiej — jak to określił J a n ozdoby, figurki, zabawki, rzadziej dewocjonalia. „ N o w e " ( „ i n ­ Stanisław Bystroń — t z w . „figle o g r o d o w e " " , znane w przeszło­ ne") zdaje się wchłonąć wszystko. ści, ale dziś szczególnie wyraziście rzucające się w oczy, m.in. „składowanie" (architektura „przybudówki", szopy). Na działkę, krzewy formowane w postacie zwierząt i ptaków. wraz z rzeczami, przenosi się pamięć ich poprzednich kontekstów „rośnięcia". Ambiwalencje te, charakterystyczne dla Za sprawą tylekroć podkreślanych ambiwalencji można potrak­ tować działkę jako odległy pogłos przestrzeni „ p r o g o w e j " znanej r r w a ł ą zasadą działki jest oraz ich rodzinno-domowe „historie". Rzeczy nieustannie „opo­ wiadają", a szczególnie w nowym miejscu. z obrzędów i „rytuałów przejścia"." Kiedy myślimy o rytuałach, to Ciśnienie rzeczy „nie u m i e j s c o w i o n y c h " objawia ich potencję mamy zazwyczaj na myśli naturalne sposoby rozwiązywania oraz potencję domku jako miejsca. Rzeczy domagają się o d ­ istotnych dla wspólnoty sprzeczności i konfliktów egzystencjal­ tworzenia, zbudowania dla nich środowiska. Następują więc nych. Tak, jak można, w perspektywie historii społeczeństw swoiste przenosiny domu, iluzoryczna próba powtórzenia go i tradycji ludzkiej kultury, mówić o rytuałach „przekraczania", czy w innym miejscu, a więc — „wycofanie". Idea rzeczy koniecz­ „zdobywania" (procesy ukierunkowane na podwyższanie statu­ nych lecz zdublowanych pod względem funkcjonalnym zdaje się sów, zmiany paradygmatów, przekształcanie systemów), tak niekiedy górować nad samą ideą działki. Pewne jej przestrzenie są — być może — przychodzi nam dziś mówić o rytuałach „wycofa­ kształtowane i formowane ze względu na „ciążącą" obecność nia", rytuałach obronnych, ukierunkowanych m.in. na odtworze­ rzeczy. nie się w „małej skali"; rytuałach „rezygnacji", towarzyszącej każdemu autentycznemu doświadczeniu ludzkiemu. Wszak c h o ­ dzi tu o rytuał, o pewien dogłębny typ doświadczenia egzysten­ cjalnego a nie o teorie czy ideologie zmian społecznych. Ważna jest tu przede wszystkim osobowość wtopiona egzystencjalnie w świat, a nie tylko osobowość rozumująca. „RZECZY SZUKAJĄ MIEJSCA". Użytkownik działki intensywnie o d c z u w a istnienie miejsca „nie zapełnionego", które trzeba zapełnić, czyli przyłączyć do świata, do sfery ładu. W pus­ tym ( n o w y m ) miejscu rzeczy chciałyby ułożyć się w uprzednie konfiguracje, w realne całości. Ale tu rzeczy już nie „tworzą" miejsca, lecz miejsce staje się pojemnikiem, czy ramą dla z a ­ W rytuałach „wycofania" człowiek przejściowo lub s e z o n o w o , stanych rzeczy (il. 18, 1 9 ) . Działka taka jako miejsce służy do osiąga symboliczno-zmysłową iluzję pełni. Kontakt z przyrodą nie neutralizowania ich kulturowej energii, czyli poprzedniej funkc­ narusza cywilizacyjnej tożsamości, a cywilizacyjna tożsamość nie jonalności i standardowości. Działka, czyli miejsce, unieruchamia wyklucza „roztopienia się" w naturze. Na działce iluzoryczna jest poprzednią specjalizację rzeczy, czyni je rzeczami „na wolności". zarówno Natura, jak i Kultura, choć należy podkreślić reliktową Stąd działka przypomina swoistą „układankę", model „do skła­ wprawdzie, ale wciąż istotną moc rytuałów agrarnych, w jakimś dania". Buduje się działkę nie tylko z prefabrykatów, ale również sensie wciąż niezniszczalnych. Rytuał jest s w e g o rodzaju m e c h a ­ w środowisku prefabrykowanym (system Pracowniczych Ogród­ nizmem adaptacyjnym, sposobem radzenia sobie z „ n o w ą " k ó w Działkowych). Prefabrykowanej kulturze odpowiada prefa­ sytuacją. „Progowość" oznacza zawsze przyczółki „ n o w e g o " , brykowana psychika. O „zapełnienie" dopominają się wręcz potencje zmiany, bez względu na to czy są to rytuały „ z d o b y w a ­ ściany d o m k ó w oraz przestrzenie intymne. Tworzą się swoiste nia", czy rytuały „wycofania", gdyż „wycofanie" też jest „prze­ kolekcje rzeczy (znaków) na zasadzie podobieństwa, symetrii, kraczaniem" i spotykaniem się z „ n o w y m " , choć często w ułudnej przystawalności kształtów lub tożsamości funkcji. O d b y w a się masce „starego". intensywny proces dysfunkcjonalizacji i metaforyzacji. Być może, Traktując rzecz najogólniej można powiedzieć, że działka jest to właśnie idea miejsca „nie zapełnionego" w y z w a l a inicjatywę przestrzenią „wycofania" się z drogi, a raczej — drogą, którą plastyczną na działce, ekspresję, którą określamy jako dekorowa­ podyktowały człowiekowi idee cywilizacji przemysłowej. Nie nie czy „zdobienie" działki. Np. motywy zoomorficzne, florys- broni przed alienacją, gdyż sama jest świadectwem alienacji. tyczne, czy bajkowe najlepiej realizują ideę miejsca „do zapeł­ Natura w rzeczywistości działkowej ma postać prefabrykowaną, nienia". Same nie mogłyby wykreować ( „ z b u d o w a ć " ) takiego można ją zbudować metodami na wpół przemysłowymi. Można miejsca. w ten sposób osiągnąć pewien stan ułudy, któremu tak łatwo się „ Z R Ó B T O S A M " . Działka to świadectwo kunsztów własnych poddajemy. Działka stabilizuje jednak emocje i potrzeby egzys­ jej użytkownika, działań ożywiających dziś, choć w odmiennym tencjalne człowieka zepchniętego, czy też „strąconego" na kontekście filozoficznym, stary wątek „prac ręcznych", czy nawet peryferie wielkich struktur. Rytualizacja ubezpiecza więc i stymu­ s w o i s t y k u l t p r a c r ę c z n y c h (il. 1 2 , 1 5 ) . Całokształt ekspresji luje wycofanie się człowieka „na peryferie", do enklaw, które działkowej jest przedłużeniem tego wątku, który trwa w kulturze — nawet w sensie ściśle proksemicznym — utworzyły się na europejskiej m.in. za sprawą sporu między rzecznikami „sztuk skutek nieprzystawalności dużych struktur (m.in. kwestia pod- kontemplacyjnych" a rzecznikami „sztuk mechanicznych", by miejskości, przedmieścia). Warto zauważyć, że miejskie w y s y p i s ­ posłużyć się formułami F. B a c o n a . Zanim idea „zrób to s a m " ka śmieci często sąsiadują z Pracowniczymi Ogródkami Dział­ zyskała znów, na szeroką skalę, motywację ekonomiczną, znane kowymi, a duże podmiejskie nieużytki rodzą małe przestrzenie były opinii publicznej różne aberacje artystów i mężów stanu, użytkowe, czyli ogrody warzywne. 18 imających się orki, kośby czy stolarstwa, a więc prac ręcznych, O w o „wycofanie się" można sprowadzić do kilku zasad, waloryzowanych dziś pozytywnie w środowiskach inteligenc­ którym towarzyszą określone teksty zachowań, posiadające swój kich i robotniczych, ale deprecjonowanych wciąż w polskich plan wyrażenia i plan treści. Będą to m.in. teksty zachowań, środowiskach neomieszczańskich. Pamiętam spotkanie na Uni­ którymi rządzi: a) zasada, iż „rzeczy szukają miejsca", b) zasada, iż wersytecie Warszawskim z jedną ze znanych aktorek, która swoje „wszystko się przyda", c ) zasada „zrób to s a m " . W planie walory starała się pomnożyć opowieścią o tym, jak to sama estetycznym są skorelowane z tymi zasadami m.in.: a) estetyka zamontowała klamkę w drzwiach. Opowieść nieco zbladła, kiedy 54 �uniwersytecki docent przelicytował aktorkę opowieścią o „wsta­ procesy wspólne wszystkim ż y w y m istotom. Wskazuje na to w i e n i u " całych drzwi, wraz z futryną. wielkie podobieństwo r y s u n k ó w Warto w tym miejscu przytoczyć sąd Alvina Tofflera: „ N i e ­ którzy ludzie (przynajmniej wśród warstw średnich) z pogardą n a m u r a c h , dokonywa­ nych w e wszystkich miejscach i czasach. Rysunki te są z a w s z e 21 bardzo p i ę k n e " . odnosili się do wszelkiej pracy własnych rąk, teraz natomiast staje W działkowym świecie, w sposób naturalny, prawie wszystko się ona p o w o d e m do dumy. Ludzie chlubią się pracą własnych może kojarzyć się ze wszystkim. Stąd też własna, naturalna — j a k rąk". Za sprawą idei „zrób to s a m " powracają stare, ożywcze chciał Chwistek — inicjatywa plastyczna, zderza się z w s z e c h ­ w epoce pracy automatycznej, wątki kulturowe, ale kształtuje się obecnym s z a b l o n e m p l a s t y c z n y m , szablonem, którym od 1 działkowa koncepcja „użytecznego piękna'" '. ESTETYKA kilkunastu lat zarzucane są sklepy z zabawkami (il. 2, 4, 1 8 ) , ,, N I E P R Z Y S T A W A L N Y C H TWO­ butiki, sklepy papiernicze (Myszka Miki, Pies Pluto, Kaczor R Z Y W " . Chodzi tu przede wszystkim o tworzywa, a nie o formy, Donald, Mikołaj, myśliwy, krasnal). Szablon jest wzorem do których autonomia wydaje się ograniczona, gdyż w y z n a c z o n a odtworzenia samemu, a ponadto szablony mają to do siebie, że jest właśnie przez rodzaj tworzywa, które i tak już najpierw było efekty ich oddziaływania są wzajem przekładalne, ekwiwalentne, jakąś rzeczą, przedmiotem użytkowym lub z a b a w o w y m , elemen­ „podstawialne". G ł ó w n y m dostarczycielem tych szablonów jest tem jakiejś konstrukcji ( i l . 8 ) . Posiada więc jakieś ślady uprzedniej wideosfera środków m a s o w e g o przekazu, a nade wszystko ekran formy, która nie może już odzyskać telewizora. pierwotnej tożsamości i autonomii. J e s t to w gruncie rzeczy ekspresja tworzyw, które są „pod ręką" (bricolage), rodząca zjawiska z w a n e kiczem, który najpewniej będzie określić jako Przedmioty i motywy plastyczne ze sfery „dziecięcego pokoju" najczęściej mogą być dalekim pogłosem dziecięcego totemizmu czy animiz- „dysproporcja mu, ale ich psychospołeczne funkcje są bardziej j a w n e i czytelne. 1 między środkami a c e l a m i " ' , czy „skłócenie między strukturą ie Przedmioty działkowej ikonosfery ustanawiają dodatkowe pasma a t w o r z y w e m " . Sprawy działkowego kiczu, dosyć tutaj o c z y w i ­ wspólnoty poprzez „ozdobę". Przedmioty te pełnią więc funkcję stej, nie podejmuję. identyfikującą, ale także odróżniającą, dają szansę bycia „kimś" To, c o może wydać się stylizacją, udziwnieniem, parafrazą, (znaki niepowtarzalności własnych c e c h , przymiotów, decyzji, kiczem, b y w a — jako wartość estetyczna — funkcją materiału, działań) i bycia „z kimś" (stabilizująca psychologicznie pewność który znalazł się „pod ręką"; b y w a funkcją „miejsca nie zapeł­ małych wspólnot, podobieństwo do „innych". Taki jest, w wiel­ nionego", jak również skutkiem działania zasady „wszystko się kim uproszczeniu, fenomen „ozdoby" opisany przez Simmla. przyda", posiadającej głębsze psychologiczne uzasadnienie, niż „Ozdoba" (zdobienie) jest znakiem podwójnego związku, tylko skrzętność czy gospodarską oszczędność. Działka jest posiada więc nieograniczone wprost możliwości metaforyzacji w połowie drogi między „izbą pamiątek" a śmietnikiem. S w e g o codziennej rzeczywistości. Pozwala ł ą c z y ć , czyli zestawiać czasu Toffler obwieścił erę społeczeństwa wyrzucającego rzeczy i porównywać, nawet najbardziej odległe aspekty rzeczywistości; na śmietnik. 19 Ale śmietnik objawia, przynajmniej jeszcze dziś, podważa zarazem jednoznaczność zastanych kwalifikacji, takso­ potencję „oczyszczenia", „przetworzenia". „Nieczyste" zamienia nomii i hierarchizacji, wzmaga ambiwalencję obrazu świata, się w „życiodajne". potwierdza jego „przejściowość", „epizodyczność" i „progo­ Działka, jako „ d o m " nie jest agregatem do mieszkania, jak blok wość". Działka to jakby odkrywanie znaczeń i rodzaj „gry" miejski, ale „urządzeniem" egzystencjalnym w pełni. J e s t zara­ w znaczenia, czyli odmiana zabawy semantycznej. Należy n a ­ zem tekstem wielotworzywowym i wielokrotnie zakodowanym. zwać przedmioty w n o w y c h kontekstach oraz nazwać stare J e d n y m z tych działkowych kodów jest E S T E T Y K A „ D Z I E C I Ę C E ­ konteksty z rzeczami „nie stąd". Przypomina to trochę odwieczny G O P O K O J U " . Ze względu na pomieszanie działkowych „logik" rytuał z a d a w a n i a z a g a d e k , odgadnięcie których, czy tylko praca staje się tu zabawą; zabawa — czynieniem użytecznego; samo zadanie, nie ma już wyraźnych sankcji egzystencjalnych, ale powtarzalne i typowe odbierane jest jako „jedyne", istniejące wciąż jeszcze istotne sankcje magiczne. Działka jest więc pełna wyłącznie „tu i teraz". „ O z d o b a " staje się czymś użytecznie znaczeń „przemieszczających się", znaczeń „otwartych", aż do funkcjonalnym, stare narzędzie staje się „ozdobą". Działka przy­ jawnej ambiwalencji („dwurzeczywistość"), która stanowi o kul­ pomina w tym momencie zasadę „dziecięcego pokoju" (il. 7 , 1 2 ) , turowym fenomenie działki, ale nie ma większego w p ł y w u na jej objawia intensywnie swoją „progowość" oraz — ideę „wycofa­ wartość utylitarną. Działka nie bywa jednak ekspresją „ w y w y ż ­ nia", co łączy się ze społecznie doniosłymi mitologiami dziecińst­ szenia", jak to przeważnie dzieje się z „ozdobą", ale raczej w a jako kulturowego powrotu, jako fazy odwiecznego cyklu ekspresją „dorównania". Nie jest przedmiotem licytacji próżnoś­ życia. Estetyka „dziecięcego pokoju", czyli potrzeba ładu fantas­ cią, ale raczej świadectwem działań własnych rąk, materializuje tycznego, ma swój aspekt horyzontalny i wertykalny, innymi ideę, „zrób to s a m " , powiela estetykę „użytecznego piękna". słowy „dziecięcy pokój" ma „ścianę" i „podłogę". Przede w s z y s ­ ESTETYKA,,UŻYTECZNEGO P I Ę K N A " . Realizuje się tkim „ścianę" wypełniają rozwiązania typowe, ikoniczne s c h e ­ ona za sprawą „niepodobnego" w „ p o d o b n y m " , „niepowtarzal­ maty z dziecięcych obrazków, aktywizuje się dziecięca ikono- nego" w „powtarzalnym", „nadwartościowego" w stera. Dominuje tu, wzorotwórcza dla działkowych rozwiązań nym". J a k już wspomniałem, dążenie do „koniecz­ niepowtarzalności plastycznych, sylwetka domu, znana z dziecięcych obrazków, narusza podstawowe funkcje działki, aż do zanegowania istoty jej a więc domu z kominem (il. 8 ) , kwiatami w oknach, okolonego funkcji. Piękno „użytkowe" nie może być wyłącznie indywidual­ płotem, szpalerem kwiatów, z ideogramem promieniście rozbłys­ ne, musi posiadać s w o j e , powszechnie czytelne, piętno stylis­ kującego słońca. Dom z kominem, płot, okno, drzwi, kwiaty, tyczne; musi być po prostu „uwięzione" w jakimś stylu. Ekspresja 20 słońce — to składniki archetypiczne wiejskiego siedliska , czyli działkowa polega na uwalnianiu się z tego „uwięzienia", ale pramodelu wszelkiego domu. Warto by prześledzić plastyczne nigdy nie jest to wolność pełna. Ta zagwarantowana jest dla dzieł wyobrażenia w kolejnych edycjach Elementarza dla pierwszo­ sztuki, którym działka, nawet najbardziej „ozdobiona" (ale właś­ klasistów. Ściana domku, a także przestrzeń jako ściana, jest ramą nie — „ozdobiona"!) nigdy być nie może, gdyż zatraciłaby się jej i zarazem płaszczyzną, sytuującą i funkcjonalizującą działkowe istota. „Wszystko to, co jest częścią życia człowieka — w przeci­ malowidła, m.in. postaci z bajek, ale też, n i e n a c e c h o w a n e jako wieństwie do dzieła sztuki, które w ogóle nie jest częścią cudzego „cytaty" z kultury masowej, kwiaty, ptaki, zwierzęta. Działkowe życia, ale samo w sobie stanowi samowystarczalny świat — musi 22 malowidła i plastyczną ekspresję dziecka łączy pewna elementar- raczej oznaczać jednostkę coraz szerszymi koncentrycznymi sfe­ ność i typowość, na którą wielokrotnie zwracano uwagę. Leon rami." 23 Chwistek w dialogu z Władysławem Strzemińskim stwierdzał Trudno byłoby dziś wskazać — poza miejskimi warzywnymi m.in.; „Kiedy małe dziecko zabiera się do kształtowania rzeczywi­ ogrodami — sferę tak wyraziście „ o z n a c z a j ą c ą jednostkę"; stości po swojemu, to wtedy to nie ma nic wspólnego z in­ sferę, gdzie coraz intensywniej pielęgnuje się nasze życiodajne dywidualizmem. Wprost przeciwnie, im bardziej się jest n a ­ złudzenia i nasze marzenia, że istnieje jeszcze gdzieś świat p r a w d ę sobą, tym bardziej występują na wierzch biologiczne „niegotowy". 55 �PRZYPISY 1 G . Simmel, Socjologia. Wstęp S . Nowak, W a r s z a w a 1 9 7 5 , s . 425 2 T. Chrzanowski, Wędrówki po Sarmacji europejskiej. Eseje o sztuce i kulturze staropolskiej. W y d a w n i c t w o „Znak", Kraków 1 9 8 8 , s . 14 M. Czerwiński, Okiem przechodnia. Warszawa 1 9 7 7 , s . 104—105 Y i - F u T u a n , Przestrzeń i miejsce. Wstęp K. W o j c i e c h o w s k i , Warszawa 1 9 8 7 , s. 2 8 T. Chrzanowski, op. cit., s. 1 0 7 — 1 0 9 1 4 8 • C . Levi-Strauss, Myśl nieoswojona. Warszawa 1 9 6 9 , s. 30—39 W. L. Karwacki, Zabawy na Bielanach, Warszawa 1978, s.85 • S . Dobiasz, Chłopcy z ferajny Godlaka, Warszawa 1 9 8 1 , s . 12 • Y i - F u T u a n , op. c i t , s . 182 Y i - F u Tuan, op. c i t , s . 1 4 4 — 1 4 5 Por. J . Strzelecki, (w:) E. F. Schumacher, Male jest piękne. Warszawa 1 9 8 1 , s . 1 6 — 1 7 J . S . Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Pisma etno7 1 0 1 1 1 2 graficzne rozproszone. Wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa 1980, s . 2 2 4 Odwołuję się tu do koncepcji V. Turnera i E. Leacha U. E c o , Pejzaż semiotyczny. Przedmowa M. Czerwiński, Warszawa 1 9 7 2 , s . 2 9 9 P. Rossi, Filozofowie i maszyny. W a r s z a w a 1979 A. Toffler, Trzecia fala. Przedmowa W. Osiatyński, Warszawa 1 9 8 6 , s. 3 1 8 A. Moles, Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu. Wstęp A. Osęka, Warszawa 1 9 7 8 , s . 2 0 3 1 3 1 4 1 8 1 8 1 7 1 8 M! Czerwiński, op. c i t , s. 100 A . Toffler, Szok przyszłości. Przedmowa J . Danecki, War­ szawa 1974, s . 7 1 — 7 2 M. Czerwiński, Życie po miejsku. Warszawa 1 9 7 5 , s. 91 Por. W. Strzemiński, Pisma, Ossolineum 1 9 7 5 , s. 2 2 6 — 2 2 7 Odnosi się również do takiego „cacka" jakim jest domek na działce Bronisława Surowiaka, przedstawiony w niniejszym n u ­ merze „ P S L " . G . Simmel, op. c i t , s. 4 2 7 — 4 2 8 1 8 2 0 2 1 2 2 2 3 Ilustracje pochodzą z pracy magisterskiej p. E w y Wojtkowiak, Ogródki działkowe jako współczesnych przejaw stylów życia, napisanej w Katedrze Kultury Polskiej U W pod kierownictwem doc. dra R o c h a Sulimy. Fotografie wyk. Autorka. Przedstawione obiekty: M o k o t ó w , P.O.D. „Siekierki", ul. A u g u s t o w s k a - il. 12, 19, 21 Wola, P.O.D. „ A g a w a " , ul. Narcyzowa - il. 4 Ochota, P.O.D. „ O w o c " , ul. Żwirki i Wigury - il. 7, 8 Praga Poł. P.O.D. im Washingtona, ul. Kinowa - il. 1 3 Ochota, działki przy lotnisku krajowym - il. 2 0 Praga Poł. P.O.D. „Kolejarz", ul. Kinowa - il. 2 Wola, P.O.D. „Kasprzak", ul. Kocjana - il. 4, 9, 15 Białołęka Dworska, P.O.D. „Las" - il. 1, 10, 17 Wola, ul. Dywizjonu 3 0 3 - il. 18 Głubczyce k. Opola - il. 3, 14, 22 56 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1db3c02e2eacd0f55fef7b12a94c3faa.pdf ade721e56bad1c9500378633e11ca890 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Indianie Ameryki Pd. rośliny uprawne Peru - rolnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4810 Title A name given to the resource Kopieniactwo i rośliny uprawne IndianMatsigenka Paquirianos ( wschodnie Peru) / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.181-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Świerk, Kacper Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 KACPER ŚWIERK Rzeszów KOPIENIACTWO I ROŚLINY UPRAWNE I N D I A N MATSIGENKA PAQUIRIANOS (WSCHODNIE PERU) Niniejszy tekst, o charakterze przede wszystkim opisowo-przeglądowym, ma za zadanie przedstawić kopieniactwo i asortyment roślin uprawnych Indian Matsigenka Paquirianos z peruwiańskiej Amazonii. Zawiera on także pewne moje refleksje na temat różnic, jakie zachodzą pomiędzy kopieniactwem i wzorcami subsystencji żyjących w relatywnej izolacji Matsigenka Paquirianos a tymi reali­ zowanymi przez Matsigenka znad Dolnej Urubamby, mających stosunkowo czę­ sty i intensywny kontakt z peruwiańskim społeczeństwem narodowym i uczest¬ niczących w regionalnej gospodarce rynkowej. Poruszam również zagadnienie istotności kopieniactwa i roślin uprawnych w kosmologii Matsigenka. Tekst opiera się na moich badaniach terenowych, które prowadziłem wśród Matsigenków nad Paquirią i Urubambą w 2001, 2002 i 2003 roku . Badania wśród Paquirianos objęły mieszkańców czterech małych przysiółków rodzinnych w dorzeczu Paquirii, populacja których liczy łącznie 33 osoby. Do przysiółków tych można by doliczyć jeszcze piąty, zamieszkiwany okresowo. 1 O Matsigenka w ogóle i o Paquirianos w szczególności Indianie Matsigenka (Machiguenga) to tubylcza grupa etnolingwistyczna z południowo-wschodniego Peru. Ich liczbę szacuje się na 13000 osób. Pod względem języka należą do południowego sektora arawackiej rodziny języko¬ wej, podgrupy campa. Większość Matsigenka zamieszkuje w dorzeczach Urubamby i Górnej Madre de Dios, z czego około 85% — w dorzeczu Urubamby (Shepard, 1999, s. 25). 1 Mój pobyt w terenie w 2001 r. był sfinansowany z moich własnych środków. Badania w 2002 roku były finansowane z grantu KBN w ramach projektu: Kierunki etnorozwoju w krajach andyjskich. Antropologiczne studium porównawcze: Ekwador—Peru — Boliwia, pod kierownictwem prof. dr. hab. A. Posern-Zielińskiego. Badania w 2003 r. odbyły się w ramach projektu: Proyecto para la Reevalu­ ación y Fortalecimiento de la Reserva Kugapakori Nahua, kierowanego przez brytyjsko-peruwiańską organizację Shinai Seijali, we współpracy z kilkoma innymi organizacjami. Projekt został sfinansowany przez: Garfield Foundation, The Netherlands Committee for the World Conservation Union, Nouvelle Planéte, Oxfam America i Rainforest Foundation US. �Kacper Świerk 182 Pod względem administracyjnym tereny te znajdują się w granicach departamen­ tów Cusco i Madre de Dios. Pod względem środowiskowym Matsigenka zamieszkują wyżynny tropikalny las amazoński selva alta oraz nizinny — selva baja. Będący przedmiotem tego tekstu Matsigenka Paquirianos, a także Matsigenka znad Dolnej Urubamby, za­ mieszkują selva baja. Nie zawsze są to jednak tereny płaskie. Las na znacznej części obszarów tego dorzecza rośnie na wzniesieniach dochodzących do kilku¬ set metrów wysokości. Pora deszczowa w dorzeczu Paquirii i Urubamby trwa od listopada do marca, a pora sucha od kwietnia do października. Etos i sposób życia Indian Matsigenka można pokrótce ująć w kilku hasłach: indywidualizm, osobista wolność, samowystarczalność, autonomia, unikanie konfliktów, kontrolowanie negatywnych emocji. Indywidualizm ten wyraża się w zamieszkiwaniu w rozproszonych w lesie przysiółkach rodzinnych . Każdy taki przysiółek, złożony z 1-10 domów, jest zamieszkiwany przez rodzinę podsta­ wową lub rozszerzoną (od kilku do kilkunastu osób). Każda grupa rodzinna/do­ mowa jest sama w sobie jakby autonomicznym, małym społeczeństwem. Obecnie wielu Matsigenka żyje według wzorca promowanego przez państwo peruwiańskie, w osadach comunidades nativas , w których przeważa zwarte, skupione osadnictwo, ale w znacznej mierze autonomicznym centrum podejmo¬ wania decyzji jest nadal rodzina. Typowy dla Matsigenków indywidualizm pozornie kontrastuje z właściwą im tendencją do unikania konfliktów czy w ogóle sytuacji nacechowanych złoś¬ cią lub gniewem, które uważane są za coś aspołecznego, burzącego pożądaną społeczną harmonię. Jak ujmuje to Shepard (1997a, s. 8), Matsigenka są skłon­ ni wielokrotnie nadstawić drugi policzek. W otwarte konflikty wdają się niemal wyłącznie w stanie nietrzeźwym; głównie podczas fiest, kiedy pije się masato (trunek z manioku — mats. ovuroki). Kiedy ktoś nie zgadza się z kimś w jakichś istotnych kwestiach, zamiast wszczynać konflikt po prostu przenosi się w inne miejsce. Podobnie Matsigenka reagują na presje z zewnątrz. Poza grupą rodzinną/domową, u Matsigenka nie istnieje formalna hierarchia władzy. Tak zwani wodzowie (tinkamintsi) to osoby, których przywództwo opie¬ ra się w głównej mierze na osobistym prestiżu. Nie mają oni władzy w ścisłym sensie, takim, że mogliby komuś coś nakazać, a za niepodporządkowanie się temu groziłyby jakieś sankcje. 2 3 2 Słowo „przysiółek", ze względu na swą etymologię może sugerować, że chodzi o aneks do czegoś. Słowo to, użyte przeze mnie w kontekście realiów Matsigenka nie ma (a w każdym razie nie musi mieć) takich konotacji. Comunidades nativas (wspólnoty tubylcze), ustanowione przez rząd generała Velasco Álvarado w 1974 roku, są oficjalnie uznaną formą samorządności i posiadania ziemi Indian amazońskich w Peru. Posiadają osobowość prawną i przydzielone terytorium, którego społeczne centrum stanowi zwykle zwarta osada zwana centro poblado. Każda comunidad rządzona jest przez junta directiva z wybieral­ nym presidente na czele. 3 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 183 To, co określiłbym tu jako postawę prospołeczną Matsigenka, wyraża się nie tylko w unikaniu konfliktów, ale też w etosie gościnności i wzajemnej pomo­ cy. Krewni, powinowaci czy przyjaciele często wzajemnie pomagają sobie przy przygotowaniu poletka, połowie ryb przy użyciu trujących korzeni barbasco itp. System pokrewieństwa Matsigenka jest typu drawidyjskiego. Preferowanymi partnerami małżeńskimi są bilateralni kuzyni przeciwlegli/kuzynki przeciwległe. Potencjalnymi małżonkami są w praktyce wszystkie osoby z tego samego i są¬ siednich pokoleń, które nie podpadają pod kategorię krewnych. Kuzyni równole­ gli/kuzynki równoległe są uważani za krewnych (w terminologii pokrewieństwa są braćmi/siostrami) i małżeństwo czy stosunki płciowe z nimi są uznawane za kazirodztwo. Rezydencja małżeńska u Matsigenka jest uxorilokalna, to znaczy mąż zamiesz¬ kuje tam, gdzie żona (tj. tam, gdzie teściowie). Przez dwa do kilku lat mieszka w przysiółku rodzinnym (czy wręcz w domu) swojego teścia, pracując z nim i bę¬ dąc mu do pewnego stopnia podporządkowanym. Potem zwykle przenosi się z żoną „na swoje", choć nierzadko w stosunkowo bliskim sąsiedztwie teściów. Do cech, których brak Matsigenkom, należy terytorializm. Jak pisze Dan Rosengren: Grupy osadnicze Machiguenga (...) nie mają pojęcia terytorialności, to jest idei jakiejś konkretnej grupy mającej wyłączne „prawa" dostępu do pewnego obszaru i kontroli nad nim. Przed narzuceniem systemu comunidades nativas grupy te nie korzystały z żadnego przywileju do ziemi, na której żyły i nikomu nie było można odmówić prawa przeniesienia się dokądkolwiek (Rosengren, 1987b, s. 44). Matsigenka posiadają ziemię jedynie wtedy, gdy na niej żyją i j ą uprawiają. Rosengren sugeruje, że nawet w tym wypadku nie chodzi o posiadanie w ścisłym (bądź zachodnim) znaczeniu tego słowa. Chodzi bardziej o to, że osoba ma raczej prawo własności w stosunku do efektów swej pracy na jakimś kawałku ziemi (na podobnej zasadzie, jak ma prawo do tego, co upolowała czy zebrała w lesie) niż do samego terenu, na którym zrobiła poletko (Rosengren 1987b, s. 51-52). Teren, który przestał być zamieszkiwany czy/i uprawiany, przestaje być „własnością" danego człowieka gdyż „właścicielem" tej ziemi czyniła go praca, którą na niej wykonywał, a nie abstrakcyjne prawo do parceli „samej w sobie". Każdy może osiedlić się i wykarczować poletko na terenie, który w danej chwili nie jest przez nikogo zajmowany i nikt nie może mu tego zabronić. Bazująca na kopieniactwie subsystencja Matsigenka jest w istotnym stopniu uzupełniana łowiectwem, rybołówstwem i zbieractwem. Łowiectwo jest aktyw¬ nością wysoce cenioną i związaną z etosem męskości. Mięso jest wysoko cenio¬ nym pożywieniem. Na obszarach gęsto zaludnionych przez Matsigenka i osadników, albo przez samych Matsigenka, w sąsiedztwie dużych comunidades, zwierzyna i ryby są �Kacper Świerk 1B4 znacznie przerzedzone przez intensywną eksploatację, i w związku z tym łowie¬ ctwo i rybołówstwo (jak i zbieractwo) odgrywa mniejszą (niekiedy znacznie) rolę w subsystencji Matsigenka z takich okolic. Nowe dziedziny gospodarki rozwija¬ ne w wielu comunidades to uprawa kawy (kaju, Coffea arabica) i innych roślin na sprzedaż, hodowla zwierząt (również często na sprzedaż) czy wynajmowanie się do różnych prac za pieniądze. Matsigenka Paquirianos, o których w szczególności traktuje niniejszy tekst, żyją w dorzeczu rzeki Paquiría (stąd nazwa, nadana im przeze mnie) i częściowo w dorzeczach dwóch sąsiednich dopływów Dolnej Urubamby. Obszary te pod względem administracyjnym znajdują się w dystrykcie Echarate, prowincji La Convención, departamencie Cusco. Matsigenka Paquirianos, którzy przez dłuż¬ szy czas pozostawali w izolacji od peruwiańskiego społeczeństwa narodowego i od Indian znad głównej rzeki, wciąż żyją w rozproszonych w lesie przysiółkach, poza systemem comunidades nativas, powszechnie noszą bawełniane tuniki i polują z łukiem i strzałami. Tylko jedna osoba spośród nich (Fernando — nie¬ formalny lider) mówi po hiszpańsku. Staranne unikanie kontaktów ze „światem zewnętrznym", które Paquirianos z sukcesem praktykowali do 1969 roku, zwią¬ zane było z ich traumatycznymi przeżyciami z czasów boomu kauczukowego (ok. 1B70-1916) i późniejszych (do 1960 r.), kiedy to byli oni chwytani i zabijani w ramach tak zwanych correrías — wypraw łowców niewolników (Indian Piro i Matsigenka urubambińskich), chwytających ludzi dla metyskich kupców i bia¬ łych posiadaczy ziemskich. Okres correrías, rozciągnięty w czasie, przyczynił się do powstania u Matsigenka Paquirianos poczucia niepewności i strachu przed ludźmi przybywający¬ mi z zewnątrz. Nauczyli się zachowywać ostrożność. Wędrowali przesmykami zwierząt, pozostawione ślady maskowali przykrywając je roślinami. Wędrując wzdłuż strumieni, zawsze brodzili po wodzie, unikając odkrytych łach, by nie pozostawić śladów. Spotkanie śladów bytności kogoś obcego nierzadko powo¬ dowało zmianę miejsca zamieszkania, w obawie przed atakiem. Zakładali swe domostwa w górnych biegach małych strumieni, gdzie nie docierali przypadkowi podróżni i gdzie dostęp był utrudniony. Poletka zaś zakładali na wysokich wznie¬ sieniach, na szczytach wzgórz, gdzie trudno było je odkryć. Postawy te prze¬ trwały o wiele lat rzeczywisty okres trwania correrías, o których zakończeniu Paquirianos długo nie wiedzieli; nie całkiem też wygasły do dziś. Matsigenka Paquirianos, pomimo pewnych zauważalnych różnic w dialekcie i w różnych kulturowych detalach, są w zasadzie typowymi Matsigenka i wiele z podanych w tym tekście informacji można odnieść do Matsigenka w ogóle. 4 5 4 Przed nazwami łacińskimi roślin podaję, w tym samym nawiasie, ich nazwy w matsigenka, które zapisuję z małej litery. Kiedy brak nazwy polskiej jakiejś rośliny, nazwa matsigenka umieszczona jest przed nawiasem. Niektórzy używają też odzieży zachodniej (podkoszulków, szortów itp.), uzyskanej od ludzi z dołu rzeki. 5 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 185 Tym, co różni Paquirianos od większości ich pobratymców, zamieszkujących obecnie osady comunidades nativas, jest ich sytuacja — żyją w rozproszonych przysiółkach, bez broni palnej i silników do łodzi, a ich otoczenie wciąż obfituje w zwierzynę, ryby i inne ważne zasoby, które w okolicach skupionych i liczących po kilkaset osób centrospoblados (osad) wspólnot tubylczych sąjuż w znacznym stopniu przerzedzone. Poletka, ich przygotowanie i uprawa Ekonomiczną podstawę politycznej autonomii grup rodzinnych/domowych Matsigenka stanowią ich poletka — tsamairintsi (hiszp.-per.: chacra). Żaden Matsigenka, mając swe poletko z maniokiem i innymi roślinami, w normalnych okolicznościach nie musi prosić innych o utrzymanie. Matsigenka z dorzecza Paquirii są klasycznym tego przykładem. Ponadto, żeby zabezpieczyć sobie byt na okoliczność niespodziewanych wypadków, Matsigenka Paquirianos (jak i inni Matsigenka, zwłaszcza nie-comuneros), oprócz poletek przydomowych mają jeszcze jedno lub więcej poletek w innych okolicach. W przypadku Paquirianos i grup o podobnej do nich historii, takie zabezpieczenie ma szczególne znaczenie, gdyż zagrożenie mogące spowodować konieczność zmiany miejsca zamieszka¬ nia było dla nich do niedawna nadzwyczaj realne. Zabezpieczanie się przez po­ siadanie dodatkowych poletek spełnia swe funkcje i teraz. Wśród Paquirianos jest ono powszechne. Tak na przykład, mieszkańcy przysiółka Manokiari nad Paquirią, oprócz tsamairintsi wokół swej osady, mają jedno małe poletko dość daleko w dół rzeki od ich przysiółka, a także duże nowe poletko przy ujściu stru¬ mienia Koshantiari, nieco w górę rzeki od ich przysiółka. Mieszkańcy przysiółków w górnym i dolnym biegu strumienia Kipatsiari, oprócz poletek w pobliżu swych domostw, mają też tsamairintsi w miejscu zwa¬ nym Pongo, położonym nad środkowym biegiem tego strumienia. Znajdują się tam solidne domy tworzące przysiółek okresowo zamieszkiwany przez ludzi, którzy przybywają pracować na swe poletka i zostają tam nierzadko na szereg dni. Zwykle przenoszą się do Pongo ze znaczną częścią swego ruchomego dobyt¬ ku, który zabierają ze sobą, ciągnąc go w dłubance po strumieniu. Podstawową uprawą jadalną Matsigenka Paquirianos i wszystkich innych Matsigenka jest maniok jadalny (sekatsi, Manihot esculenta) w swej słodkiej odmianie . Słowo sekatsi oznacza też jedzenie w ogóle (czasownik sekatagantsi = 6 6 Dawniej nazwę Manihot esculenta rezerwowano dla gorzkiej odmiany manioku jadalnego, zaś słodką, zawierającą znacznie mniej trującego glikozydu manihotoksyny, traktowano jako odrębny ga­ tunek: Manihot dulcis (patrz: Podbielkowski, 1985, s. 215-216; Rosengren, 1987a, s. 58). Uprawa słod­ kiego manioku jest charakterystyczna dla areału kulturowego Montanii, do którego należą Matsigenka. Ponieważ zawartość wspomnianych toksyn w jego bulwie jest niska, nie musi on być poddawany spe­ cjalnym procesom usuwania glikozydu. �186 Kacper Świerk jeść). To na manioku w pierwszym rzędzie opiera się ich samowystarczalność, będąca podstawą autonomii politycznej każdego przysiółka. Matsigenka często sadzą bardzo dużo manioku (który rozmnaża się bardzo prosto, wegetatywnie, wystarczy wetknąć złomek gałązki w ziemię), tak, że mają go na zapas niekiedy więcej, niż są w stanie zjeść. Takiemu zabezpieczaniu zapasu pożywienia sprzyja fakt, że korzeń manioku niełatwo gnije w glebie. Gleba nad Paąuirią jak właściwie wszędzie w Amazonii, pozbawiona natu­ ralnej roślinności szybko jałowieje. Stąd poletka, od ich założenia przechodzą różne stadia, w których uprawia się na nich różne gatunki roślin, a w końcu są pozostawiane, by zarosnąć lasem wtórnym. Wówczas nazywa się je magashipogo (hiszp.-per.: purma). Poletko zwykle nie jest uprawiane dłużej niż 10 lat, a zwykle już po 6-7 latach raczej się na nim nic nie sadzi, choć jeszcze się z niego zbiera. Z tego powodu mężczyźni Matsigenka Paąuirianos każdego roku bądź to poszerzają obszar poletek wokół swych domów, bądź zakładają nowe poletka w innych miejscach. Bywa, że robią i jedno, i drugie. Wybór miejsca pod polet¬ ko dokonywany jest według różnych kryteriów, takich jak dostępność terenu, rodzaj gleby, rodzaj roślinności. Większość poletek, które podczas moich poby¬ tów otwarto w dorzeczu Paąuirii (i, jak sądzę, znaczna część otwartych wcześ¬ niej) została wycięta w lesie wtórnym, a więc w miejscach, gdzie wcześniej były już poletka. Część z tych połaci była porośnięta około 8-15-letnim lasem, część stanowiły gęste zarośla bambusowe. Jak pokazuje praktyka, w miejscach, gdzie roślinność wtórna osiągnęła ten stopień wzrostu, warstwa humusu na tyle się odtworzyła, że można tam od nowa zakładać poletko. Wycinanie roślinności pod tsamairintsi ma miejsce głównie w porze suchej. W dorzeczu Paąuirii obserwowałem je w lipcu, sierpniu i wrześniu. Zwykle m꿬 czyźni z jednego przysiółka, a niekiedy też z innych, pomagają sobie nawzajem w tej pracochłonnej czynności. Praca przy wycinaniu poletka jest męcząca, choć w skali roku zabiera ona stosunkowo niewiele czasu. Wycinanie nowych poletek w magashipogo (lesie wtórnym) jest jednak pracą zdecydowanie lżejszą i trwają¬ cą krócej niż robienie tego w lesie pierwotnym, wymagające rąbania siekierami ogromnych niekiedy drzew. Niekiedy podcięte mniejsze drzewa obala się, prze­ wracając na nie większe drzewo. Efektywność wycinania poletek zwiększyła się, a czas pracy nad nimi skrócił, kiedy Matsigenka Paąuirianos zyskali w miarę stały dostęp do narzędzi metalowych (maczet i siekier). Jeśli wśród wycinanych zarośli znajduje się pojedyncze wielkie drzewo, często nie wycina się go do cza¬ su wypalenia tsamairintsi. Dopiero kiedy jego pień jest nadwęglony, tnie się je i obala. Nierzadko pozostawia się na miejscu dzikie lub zdziczałe drzewa, które mogą być użyteczne ze względu na swe owoce lub inne pożytki. Postępuje się tak zwłaszcza z palmą wilhelmką wytworną (kuri, Bactris gasipaes), a także niektó¬ rymi innymi palmami, niekiedy też z drzewami intsipa (Inga spp.). Po wycięciu drzew, krzewów i krzewinek na przyszłym poletku, zostawia się je do wyschnięcia, a później pali. Okres, jaki musi upłynąć od wycięcia ro- �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 187 ślinności do wypalenia tsamirintsi, może być zróżnicowany zależnie od pogody. W porze suchej również niekiedy pada deszcz i zdarzają się chłodne, wilgotne, chmurne dni. W takich okolicznościach ścięta roślinność może czekać na spale­ nie kilka miesięcy. Kiedy jednak dni są suche, a słońce operuje intensywnie, wy­ starczyć może miesiąc, by ścięta roślinność wysuszyła się dobrze. Jeśli wyciętą roślinność stanowią niskie zarośla, może być ona przy sprzyjających warunkach pogodowych dobrze wysuszona już po tygodniu. Wówczas rozpoczyna się wypa¬ lanie, które w przeciwieństwie do wycinki nie jest pracą żmudną, a ma charakter ekscytującego wydarzenia. Mężczyźni, niekiedy z pomocą kobiet, a często z po­ mocą dzieci (także płci żeńskiej) podpalają ścięte drzewa i krzaki na przyszłym poletku z różnych stron (także w jego centrum), tak aby ogień odpowiednio się rozprzestrzenił i wypalił cały jego obszar. Obszar poletka musi być podpalony z co najmniej kilku różnych miejsc, zwłaszcza wtedy, kiedy jest ono położone na zróżnicowanym terenie, obejmującym fragmenty płaskie, wzniesienia i strome skarpy. Ponieważ czasem w trakcie podpalania dym zaczyna się wznosić i prze­ słaniać widok, ludzie niekiedy nawołują się. Dzieci Fernanda, pomagające wypa¬ lać mu poletko w Kamatikya Kipatsiari, dawały sobie nawzajem znać, gdzie się znajdują, dmuchając w puste tykwy lub w świstawki z pestkowca matsinkoina. Kiedy poletko położone jest na płaskim terenie albo, tym bardziej, na łagodnie opadającym zboczu, podpalanie nie wymaga wiele czasu. Na przełomie września i października 2001 roku byłem świadkiem, jak mieszkańcy Manokiari podpa­ lili wycięte poletko na łagodnym skłonie na prawym brzegu Paquirii, po czym szybko przeprawili się na drugą stronę, by móc wygodnie obserwować płonącą chacra z wysokiego cypla w swej osadzie. Płonące poletko jest dla Matsigenka czymś w rodzaju ekscytującego widowiska. Płomienie sięgają nieraz wysoko — wyżej niż wzrost dwóch ludzi, powietrze faluje, żar bije na odległość wielu metrów. Jeśli wśród palonej roślinności są bambusy kapiro (Guadua spp.), ich rurkowate łodygi pod wpływem temperatury pękają wydając głośny i słyszalny z daleka dźwięk, bardzo podobny do odgłosu wystrzału z broni palnej. Wszystko to wprowadza obserwujących pożar Matsigenków w stan wesołego podniecenia, co, jak sądzę, związane jest także z faktem, że wypalenie wieńczy pewien okres pracy nad poletkiem i zaczyna nowy — związany z sadzeniem i uprawą. Po wypaleniu poletko jest czystym obszarem, usianym tu i ówdzie nadwę¬ glonymi, dymiącymi kawałkami grubszych pni czy konarów (które są potem sukcesywnie zbierane na opał). Jeśli nie pozostały na nim większe, spalone, sto¬ jące drzewa do wycięcia, pozostaje tylko poczekać, aż popioły ostygną i można zacząć sadzenie. Ogień i wysoka temperatura podczas wypalania zabiły rośliny, które mogłyby zagrozić uprawom jako chwasty. Zaczną one wyrastać na poletku dopiero po pewnym czasie. Pierwszą rośliną wysiewaną na nowym poletku jest zwykle kukurydza (shinki, Zea mays), w następnych miesiącach i latach istnienia poletka sadzi się maniok (sekatsi, Manihot esculenta), pochrzyn (jam) trójdziel¬ ny (magona, Dioscorea trifida) i inne rośliny. Niekiedy maniok sadzi się wraz �188 Kacper Świerk z kukurydzą, zaraz po wypaleniu poletka. Charakterystyczny jest widok tsamairintsi ze wschodzącą, całkiem już wysoką kukurydzą, rosnącą wśród połaci zie­ mi wciąż czarnej od popiołu i wśród zwęglonych kawałków drewna. Sadzenie roślin jest zajęciem bardziej męskim, zaś ich zbiór bardziej kobie­ cym. Niewiele jest tu jednak ścisłych reguł i osoby obu płci mogą pomagać sobie wzajemnie w tych czynnościach. Uprawa niektórych roślin czy też piecza nad nimi jest bardziej przypisana jednej z płci, innych zaś drugiej. Tak na przykład tytoń (seri, Nicotiana tabacum), roślina związana z szamanizmem, jest uprawą przede wszystkim męską, zaś bawełna (ampei, Gossypium barbadense) przede wszystkim żeńską. Już jednak uprawą manioku zajmują się zarówno mężczyzn, jak i kobiety. Ci pierwsi zdecydowanie częściej go sadzą. Kobiety częściej zbie¬ rają i przynoszą bulwy. Dość uciążliwą, a wymagającą w miarę regularnego wykonywania pracą na poletku jest plewienie. Jest ono zajęciem przede wszystkim męskim, a dokonuje się go za pomocą maczet. Tsamairintsi wymagają plewienia w ciągu całego roku. W miarę „starzenia się" poletka jest ono coraz bardziej podatne na zarastanie chwastami i oczyszczanie go staje się coraz trudniejsze. Ze względu na to oraz na stopniowe jałowienie gleby, poletko jest w końcu porzucane. Odbywa się to nie od razu, a sukcesywnie. Coraz mniej się na nim sa¬ dzi, choć wciąż się zbiera. Na zarastającym poletku mogą rosnąć bananowce (parianti, Musa sp.), arnota (potsoti, Bixa orellana) i różne rośliny lecznicze. Stare poletka, znajdujące się blisko domostw zamieniają się niekiedy w przydomowe ogródki. Wciąż są używane, rosną na nich różne użyteczne, niewymagające ro¬ śliny, jak np. leczniczy złocień (sisoshi, Chrysanthemum sp.). Bardziej oddalone poletka zwykle stopniowo zarastają lasem wtórnym, zamieniają się w magashipogo. Wciąż jednak sadzi się na nich kogi (Tephrosia toxicaria, Lonchocarpus sp.) i banisterię (kamarampi, Banisteriopsis caapi), a kiedy już się ich nie sadzi, wciąż jeszcze się je zbiera. Informowano mnie także, że rośliny te niekiedy same dziko wyrastają na zarastających poletkach. Na końcu poletko zamienia się w las wtórny lub zarośla bambusowe. Opuszczone poletka są też użyteczne z innych względów. Wciąż gdzienie¬ gdzie na nich pozostające rośliny bulwiaste i inne przywabiają liczne zwierzęta, dla których magashipogo jest atrakcyjnym żerowiskiem. Przychodzą na nie gry­ zonie, jak: paka (samani, Agouti paca) i aguti (sharoni, Dasyprocta spp.), poza tym tapiry (kemari, Tapirus terrestris) i ryjące w poszukiwaniu bulw i kłączy pekari (shintori, Tayassu spp.). Do pozostawionych drzew owocowych ściągają różne ptaki i małpy. Stąd łowcy budują na zarośniętych poletkach swe zasiadki w postaci kopulastych szałasów z pierzastych liści palm, w których z łukiem i strzałami czają się na zwierzęta. Zresztą również czynne, uprawiane poletka przyciągają zwierzynę, która po¬ jawia się nawet na tsamairintsi rozciągających się wokół domostw. W lipcu 2003 roku Fernando zastrzelił z łuku dwa pekari białobrode (shintori imarapageni, pi- �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 189 ratsi, santaviri, Tayassu pécari) ze stada, które wtargnęło na jego poletko. Zwie­ rzęta znajdowały się o kilka metrów od jego domostw. W 2002 roku widziałem w Manokiari czarniawe aguti (sharoni, Dasyprocta fuliginosa) ukazujące się na poletku, bardzo blisko domu. Zwierzę przychodziło do wyłożonego na przynętę kawałka manioku, a gospodarz, znajdujący się na platformie swego domu, pró­ bował je ustrzelić z łuku. Jak widać, kopieniactwo pośrednio służy też łowiectwu. Atrakcyjność pole­ tek dla mieszkańców lasu może być niekiedy niekorzystna dla gospodarza Matsi­ genka. Liczne wędrujące stado pekari białobrodych jest w stanie wyrządzić duże szkody w uprawach. Jednak szkody wyrządzone na poletkach przez zwierzęta podczas moich pobytów w dorzeczu Paquirii nie były znaczne. Jak wynika już z moich wcześniejszych wzmianek, praca na poletku i wza¬ jemna pomoc w niej mają też znaczenie społeczne. Zakończenie istotnych etapów pracy często zostaje uczczone wspólnym piciem ovuroki (które robi się z manio¬ ku uprawianego na poletkach). Rośliny uprawiane przez Matsigenka Paquirianos Oprócz omówionego już manioku jadalnego (sekatsi, Manihot esculenta), który nad Paquirią uprawiany jest co najmniej w kilku kultywarach (odmianach uprawnych), najważniejszymi w ekonomii Matsigenka roślinami uprawnymi są kukurydza (shinki, Zea mays) i bananowiec (parianti, Musa sp.). Kaczany kuku¬ rydzy je się na ogół prażone lub gotowane. Młode kiełki z ziaren wsadzonych do wody dodaje się do fermentującej masy maniokowej (shitea), by uzyskać świeży, słodkawy smak ovuroki. W przeciwieństwie do manioku i kukurydzy, banan nie jest rośliną rdzennie amerykańską. Pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej , a do Nowego Świata został wprowadzony w X V I wieku. Matsigenka Paquirianos uprawiają co naj¬ mniej trzy odmiany (typy kultywarów) bananów. Parianti, nazwa generyczna ich wszystkich, jest jednocześnie używana specyficznie na określenie tzw. ba­ nanów mączystych czy warzywnych (ang. plantains) , które je się gotowane lub 7 8 7 Musa acuminata i Musa balbisiana — dzicy przodkowie uprawnych form bananów pochodzą z Azji Południowo-Wschodniej. Uważa się, że około IV wieku naszej ery uprawne banany zostały przywiezione przez żeglarzy z Nusantary na Madagaskar. Stamtąd zawędrowały na kontynent afrykań­ ski. W X V I w. banany z zachodniej Afryki zostały przewiezione przez Hiszpanów i Portugalczyków na kontynent amerykański. W Ameryce Południowej i Środkowej szybko się rozpowszechniły i są tu powszechnie uprawiane. Niektóre formy istnieją również w postaci zdziczałej lub półdzikiej (Rieger, 2005; Mudge, Hammer, 2000). Niektórzy autorzy (np. Sauer, 1950, s. 527) rozważają również możli­ wość występowania bananów (mączystych) w Nowym Świecie przed kolonizacją europejską. Używam terminu: banany słodkie (soczyste) w odniesieniu do form udomowionego banana które są słodkie i spożywane głównie jako świeże owoce (ang. bananas). Termin: banany mączyste stoso¬ wany jest natomiast do tych form, które nie są tak soczyste, zawierają dużo skrobi i je się je zwykle gotowane i/lub pieczone, traktując raczej jako warzywo niż owoc. (ang.plantains). Ponieważ w Polsce 8 �Kacper Świerk 190 pieczone. Z gotowanych robi się też purée, ugniatając je w stępie, oraz zupę chopiri. Ich owoce są smuklejsze, o ostrzej zakończonych końcach niż u słodkich bananów. Banany słodkie (soczyste), takie jakie znamy z polskich sklepów, są określane słowem sera. Są jedzone na surowo, niekiedy podpiekane w ognisku. Robi się z nich kompot zwany chapo . Do kategorii sera należy też duży, słodki banan o czerwonej skórce zwany w regionalnej hiszpańszczyźnie bellaco. Małe bananki zwane posuro , kiedy dojrzałe, są jedzone tak jak banany słodkie, ale kiedy są zielone, można je ugotować i zrobić z nich purée jak z parianti. Przy niektórych przysiółkach nad Paquirią uprawiane są także brązowo-czerwonawe bananki zwane noroni. Podobnie jakposuro, występują one też w stanie zdzicza­ łym, głównie na brzegach rzek i strumieni. Pojedyncze bananowce lub ich gaje rosną zwykle w bezpośrednim pobliżu domów i na poletkach, na których nie sadzi się już innych roślin. Bananowce rozmnaża się tylko wegetatywnie (z kłącza). Oprócz owoców, Matsigenka Paquirianos używają też włókna bananowca, które może służyć jako prowizoryczny, słabej jakości sznurek, oraz jego liści, które spełniają jednorazowo funkcje stołu przy jedzeniu, podkładki pod różne przedmioty, prowizorycznej przykrywki do naczyń z cieczami. Inną, dość ważną uprawą jadalną Matsigenka Paquirianos jest trzcina cukro¬ wa (Saccharum officinarum), również pochodząca ze Starego Świata (z Azji), ale w Ameryce rozpowszechniona od czasów kolonizacji. Jest ona uprawiana dla swego słodkiego soku. Matsigenka, wybierając się w podróż, często zabierają za sobą kawałki jej łodygi, które podczas odpoczynków są sprawnie obierane za pomocą noża lub maczety, a następnie wysysa się z nich sok. Podobnie postępuje się podczas odpoczynków w pracy na poletku. Sok z trzciny można też wyciskać za pomocą umocowanych w ziemi drewnianych pras zwanych piamentontsi. Sok ten jest używany zamiast cukru do słodzenia różnych napojów. Prócz manioku, Matsigenka Paquirianos uprawiają też inne rośliny bulwiaste. Należy do nich pochrzyn trójdzielny (magona, Dioscorea trifida) o smacznych, okrągłych bulwach (spożywanych po ugotowaniu lub upieczeniu), i batat, czyli wilec ziemniaczany (koriti, Ipomoea batatas). Ten ostatni, oprócz tego, że bywa dodawany do ovuroki, jest też jedzony po ugotowaniu. Jego bulwy są wyraź­ nie słodkie. Nad Paquirią i Urubambą uprawia się głównie kultywar o różowym 9 10 znane są niemal jedynie banany słodkie, w naszym języku brak zakorzenionych terminów wprowadza¬ jących rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma typami owoców (niekiedy stosuje się terminy: pizang — dla słodkich, i plantan — dla mączystych). Po angielsku, oprócz nazw wzmiankowanych powyżej, stosuje się czasem określenia: dessert banana i cooking banana, spotykane także w niektórych innych językach europejskich. W Polsce odpowiedniki tych nazw nie są jednak powszechnie stosowane. Terminy: bana­ ny soczyste i mączyste stosuję za Podbielkowskim (1985, s. 29). Matsigenka Paquirianos określają słowem chapo kompot ze słodkich bananów. Metysi i niektórzy Matsigenka znad Dolnej Urubamby nazywają tym słowem zupę chopiri. Bananki te pojawiają się w krótkiej „śpiewce" chętnie powtarzanej przez Matsigenka Paquirianos. Brzmi ona: Ararara arara. Nokovaira posuro. Znaczy to: „Ararara arara (coś jak: la la la). Szukam bananków". 9 10 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 191 kolorze bulw. Małe, smaczne bulwki ostrzeszynu jadalnego {shonaki, Calathea allouia) są jedzone jako przekąska w ciągu dnia lub jako urozmaicenie posiłków głównych. Dla bulw uprawiany jest także szereg, niezbyt dobrze przeze mnie rozpoznanych, roślin z rodziny obrazkowatych {Araceae). Mogą tu wchodzić w grę dwa rodzaje, co najmniej dwa gatunki, a ponadto różne ich kultywary. Wszystkie mają duże liście o podobnym kształcie. Nazwy matsigenka dla tych roślin to makato, tsanaro, shotoegi i onko. Chodzi tu najprawdopodobniej o na­ stępujące gatunki: pochodzące z Azji taro, czyli kolokazja jadalna {Colocasia esculenta) i tubylcza ksantosoma, czyli żółtosocza {Xanthosoma sp.). Bulwy tych roślin jedzone są na ogół po ugotowaniu. Inna roślina bulwiasta, uprawiana przez Paquirianos, to kłębian bulwiasty {poi, Pachyrhizus tuberosus), którego dużą, so­ czystą bulwę je się na surowo, na podobnej zasadzie jak korzeń rzepy, którą nieco przypomina smakiem. Inne rośliny jadalne uprawiane przez Matsigenka nad Paquirią to fasola {po¬ roto, Phaseolus vulgaris), dynia {pama, Cucurbita sp.), kaimito {Pouteria cai¬ mito) — niewielkie drzewko czy krzew o okrągłych, słodkich owocach, papaja {tinti, Carica papaya) o słodkich, pożywnych owocach i ananas {tsirianti, Ana¬ nas comosus). W Kamatikya Kipatsiari widziałem też roślinę podobną do ogórka i przez tamtejszych Matsigenków określaną hiszpańskim słowem pepino. Był to z pewnością jakiś kultywar ogórka {Cucumis sativus) lub tak zwanego ogórka antylskiego {Cucumis anguria) . Drzewa intsipa {Inga edulis) są uprawiane ze względu na słodką, wilgotną, podobną do waty wyściółkę ich długich strąków. Niektóre palmy rosnące na po¬ letkach lub na ich skraju są uprawiane lub pozostawiane przy wyrębie ze względu na ich jadalne owoce. Papryka {tsitikana, Capsicum sp.) jest uprawiana przede wszystkim jako ro¬ ślina przyprawowa. Matsigenka z dorzecza Paquirii mają na swych poletkach co najmniej trzy jej kultywary. Są to: papryki czerwone, podłużne i umiarkowanie ostre, o podobnym wyglądzie — bardzo ostre, oraz małe jak jagódki, okrągłe żółte papryczki, również bardzo ostre. Papryki te służą jako przyprawy do mięsa i ryb. Pan lub pani domu do posiłku często zrywa kilka czy kilkanaście drob¬ nych, ostrych papryczek, najczęściej żółtych, okrągłych, ale czasem też więk¬ szych, czerwonych, podłużnych. Nadgryzioną lub nadmiażdżoną papryczką je¬ dzący maszczą {dotykają) jedzone ryby czy mięso i tak przyprawione biorą do ust. Papryczki te często sadzone są tuż przy domach, aby znajdowały się pod ręką podczas posiłków. 11 11 Hiszpańskie słowo pepino, oznaczające ogórek, może być w kontekście peruwiańskim mylące. Określa się nim tu bowiem również Solanum muricatum — tutejszą roślinę z rodziny psiankowatych {Solanaceae) blisko spokrewnioną z ziemniakiem {Solanum tuberosum), a niekiedy też Cyphomandra splendens z tej samej rodziny {patrz np.: Heiser, 1984, s. 48; Towle, 1961, s. 82-84). Rośliny te mają owoce przypominające ogórki, lecz w przeciwieństwie do prawdziwego ogórka są krzewami lub drzew­ kami. W opisywanym wypadku chodziło o właściwego ogórka {Cucumis sp.), należącego do rodziny dyniowatych {Cucurbitaceae) i pochodzącego ze Starego Świata. �Kacper Świerk 192 Przede wszystkim do celów przyprawowych używany jest też owoc cytryny (irimoki, Citrus limon), sok z którego wyciska się na jedzone ryby, rzadziej na mięso lub do wywaru. Cytryna jest rośliną pochodzącą z Azji. Palczatka cytrynowa (kasankari, Cymbopogon citratus) służy do przyrządza¬ nia wywarów o cytrynowym smaku, słodzonych sokiem z trzciny cukrowej. Wy¬ wary te pite są w celu ugaszenia pragnienia, ale także w charakterze lekarstwa, w wypadku przeziębienia czy osłabienia. Palczatka jest często sadzona blisko domostw. Trawa ta również pochodzi z południowej Azji. Pomarańczowo kwit¬ nący, niewielki złocień (sisoshi, Chrysanthemum sp.) jest uprawiany jako roślina lecznicza. Spośród roślin uprawnych Matsigenka Paquirianos — tytoń (seri, Nicotiana tabacum), a także liana banisteria (kamarampi, Banisteriopsis caapi) są roślinami 0 znaczeniu szamańskim. Tytoń uprawiany jest zarówno na poletkach, jak i przy ścianach domów. Jego liście są zbierane, suszone i proszkowane na mocną tabakę. Pali się je też w fajkach. Z tytoniu przyrządza się również halucynogenny wywar. Służący podobnym celom wywar przygotowywany jest z banisterii. Dodać należy, że istnieje banisteria uprawiana i banisteria dzika. Ta uprawna, którą upra¬ wia się na poletkach w dość zaawansowanym stadium zarastania, jest uważana za mocniejszą i przez to lepszą. Wydaje mi się jednak, że w praktyce granica pomiędzy dziką a uprawną kamarampi bywa płynna. Często trudno było ustalić, czy chodzi o zbieranie dzikich lian w lesie wtórnym, czy też roślin uprawnych, które rosną tam jako na starym poletku . Rośliną uprawianą na zarastających poletkach, a także rosnącą dziko jest barbasco (kogi, Tephrosia toxicaria, Lonchocarpus spp.) , używane jako trucizna na ryby . Z roślin uprawianych na cele inne niż spożywcze, Paquirianos mają na swych tsamairintsi tykwę zwyczajną (pachaka, chonkorina, Lagenaria siceraria) i nie12 13 14 12 Do przypadków takich jak ten odnoszą się słowa Lévi-Straussa (1950, s. 465), którymi otwiera on swój klasyczny tekst o użyciu dzikich roślin w tropikalnej Ameryce Południowej: „W Ameryce Połu¬ dniowej rozróżnienie pomiędzy dzikimi i uprawnymi roślinami nie zawsze jest łatwe, i istnieje tu wiele stadiów pośrednich pomiędzy użyciem roślin w ich stanie dzikim, a prawdziwą ich uprawą". Prócz banisterii, z roślin występujących w niniejszym artykule, słowa te można adekwatnie odnieść też np. do barbasco, różnych palm, intsipa, balsa, helikonii i shakapa, a zapewne także do arnoty. Należy ona do rodziny motylkowatych (Leguminosae = Fabaceae). Czasami hiszpańska nazwa barbasco jest stosowana też na określenie innych roślin, należących do innych rodzin botanicznych, ale posiadających podobne właściwości i również używanych do trucia ryb (niekoniecznie przez Matsigen­ ka) (patrz np. Rutter, 1990, s. 25; Lévi-Strauss, 1950, s. 484). Korzenie tych roślin zawierają w znacznych ilościach i stężeniu substancję o nazwie rotenon, bar¬ dzo skutecznąjako trucizna na ryby. Połowy ryb z kogi odbywają się w porze suchej. W przeciwieństwie do Matsigenka z dorzecza Górnej Urubamby (Johnson, 2003, s. 63-67, Rosengren, 1987a, s. 66-71; 1987b, s. 47-49), Paquirianos w celu połowu z barbasco zwykle nie konstruują żadnych tam czy zapór, ani nie budują grobli odcinających rzeczne odnogi. Wiąże się to zapewne z faktem, że tutejsze rzeki 1 strumienie są stosunkowo powolne i spokojne w porównaniu z tymi płynącymi przez selva alta, przez co woda nie oczyszcza się szybko, a śnięte ryby są łatwe do wybrania, gdyż nie porywa ich wartki nurt. Korzenie barbasco są ubijane, zawijane w liście palmowe, a następnie wkładane do wody i ugniatane, by wypuściły sok, który powoduje śnięcie ryb. 13 14 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 193 spokrewnione z nią, choć posiadające podobne owoce dzbaniwo (pamoko, Crescentia cujete), zwane też drzewem kalebasowym . Z wyschniętych owoców pierwszej robi się butelki na wodę ze zwężającymi się szyjkami (taki jest naturalny kształt owocu). Kobiety, przynoszące wodę w mniejszych tykwach, wkładają je sobie pod pachy i w ten sposób transportują. Owoce tykwy mogą mieć różne roz­ miary, od niewielkich do dużych dzbanów. Ich wyschnięta łupina ma zwykle kolor ciemnobrązowy. Dzbaniwo zaś jest przeważnie cięte na pół i służy jako miski do podawania ovuroki, oraz krótkotrwałego przetrzymywania wody i innych płynów. Na poletkach i przy domach uprawiana jest cibora (ivenkiki, Cyperus sp.) z ro¬ dziny turzycowatych (Cyperaceae), używana w magii miłosnej, w lecznictwie, jak i do wielu innych celów, z których na plan pierwszy wysuwa się polepszanie sprawności łowieckiej, osiągane poprzez żucie bulwek. Wszystkie uprawne rośli¬ ny cibory są opanowane przez pasożytniczego grzyba buławinkę (Claviceps sp.), zawierającego alkaloid podobny do LSD. Grzyb niszczy kwiaty i owoce turzycy i przepaja całą roślinę, w tym jej korzeń. Przez to wszystkie uprawiane przez Indian cibory rozmnażają się tylko wegetatywnie i każda roślina zachowuje właściwości linii, z której się wywodzi. Alkaloid zawarty w grzybie zwiększa, na krótką metę, zdolność precyzyjnego skupienia i koordynacji zmysłów, potrzebną aby wypuścić strzałę w takim kierunku i w takiej chwili, by trafiła ona ledwie widoczną małpę, poruszającą się w baldachimie mrocznego lasu deszczowego, kilkanaście lub wię¬ cej metrów nad głową łowcy (Shepard, 1997b, 2002, s. 117-119). Matsigenka czę­ sto przypisują swe sukcesy łowieckie turzycom i potrafią powiedzieć, które z roślin lub ich kępek, zewnętrznie niczym się między sobą nie różniących, są dobre do polowań na poszczególne zwierzęta (a także do jakich innych celów). 15 Bawełna (ampei, Gossypium barbadense) służy do wyrobu nici, cienkich sznurków, odzieży i chlebaczków (tsagi). Arnotę właściwą (potsoti, Bixa orellana), występującą też dziko, uprawia się dla czerwonego barwnika (używanego do malowania ciała i przedmiotów). Drzewo balsa (paroto, Ochroma sp.), rosnące także dziko, dostarcza miękkiego i lekkiego drewna, z którego robi się nawijki do żyłki, tratwy itp. Trzcina okolcz (chakopi, Gynerium sagittatum), rosnąca dziko nad brzegami rzek, jest też sadzona na poletkach Matsigenka Paquirianos. Jej łodygi służą prze­ de wszystkim do wyrobu strzał i mat shitatsi, a także fletni (sonkarintsi) i pudełek (tsivogo). W przeciwieństwie do Urubamby, nad mniejszymi rzekami takimi jak Paquiria, a zwłaszcza jej dopływy, las przeważnie dochodzi do samych brzegów i jest niewiele miejsc na trzcinowiska. Jeśli są, to na ogół tworzą wąskie pasy, pomiędzy granicą wody a ścianą lasu, i nie mieści się na nich wiele roślin. Stąd Matsigenka Paquirianos, by mieć pod dostatkiem tej ważnej dla nich rośliny, po¬ sadzili w pobliżu swych osad własne trzcinowiska, często większe i gęstsze od 15 Tykwa należy do rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae), zaś dzbaniwo do rodziny bignoniowatych (Bignoniaceae). �Kacper Świerk 194 tych naturalnie występujących nad Paąuirią. Z nich biorą materiał na swe wyro¬ by. Ściana trzcin, które są wyższe od człowieka, dostarcza też cienia w południe. Trzcinowiska przywabiają pekari, które żywią się dolnymi częściami okolcza. Spokrewniona z bananowcem helikonia (tsipana, Heliconia sp.) jest upra¬ wiana (a może po prostu pozostawiana przy obejściu) głównie dla swych liści. Zawija się w nie drobne i średnie ryby, a także ptaki, kraby, żaby, ikrę, które opakowane w ten sposób stawia się przy ogniu, aby się upiekły, czy udusiły. Liści helikonii używa się też czasem w podobnych celach jak liście bananowca, któ¬ rych zastosowanie opisałem wyżej. Rośnie ona również dziko w lesie wtórnym i na zarastających poletkach. Łzawica Hioba (sarioki, Coix lacrymajobi), shakapa (Mendoncia hoffmanseggiana), tyompianiroki (niezidentyfikowane), pagiroroki (niezidentyfikowane) i prawdopodobnie też paciorecznik (Canna sp.) , są uprawiane, ponieważ ich fragmenty (nasiona, skorupy, osłonki kłosów) służą do wyrobu ozdób. Z wymie¬ nionych roślin wyróżnia się łzawica Hioba, z osłonek żeńskich kłosów której Matsigenka Paąuirianos robią efektowne, wielosznurowe (20 i więcej) naszyjni­ k i . Jest to roślina z rodziny traw (Poaceae), rosnąca do metra wysokości i wię­ cej, pochodząca z tropikalnej Azji, ale sprowadzona już w X V I wieku do Nowe¬ go Świata, gdzie szybko się rozpowszechniła ze względu na atrakcyjne białawe i szare otoczki, lśniące, o fakturze zbliżonej do perły lub do muszli porcelanek. Jak już wzmiankowałem, na poletkach są też sadzone (a czasem po prostu zostawiane z brzegu przy wycince) różne palmy. Z tych najczęstsza jest wilhelmka wytworna (kuri, Bactris gasipaes), zdaniem wielu badaczy będąca rośliną ra¬ czej uprawną niż dziką, choć rośnie też w lesie, z dala od osad ludzkich (Balick, 1984, s. 15) . Ma ona jadalne owoce. Palma rosnąca na poletku może być ścięta w razie pilnego zapotrzebowania na jej twarde, ciemne drewno lub smaczne pal¬ mito („kapustę palmową") . Inne palmy, które widziałem na poletkach lub przy domach Matsigenka Paąuirianos, to: konta, zwana też para (Attalea tessmanii), kompiro (Phytelephas macrocarpa) i chorina (Oenocarpus mapora). Są one ce¬ nione z różnych względów (np. liście kompiro, owoce chorina). 16 17 18 19 20 16 Widziałem u Paąuirianos naszyjniki z nasion paciorecznika, natomiast nie zaobserwowałem na ich poletkach samej rośliny. Podobnie nie dostrzegłem rośliny tivana (Bromelia sp.), za to widziałem w użyciu liczne przedmioty wykonane z jej włókien (cienkie sznurki, siatki na ryby). Osłonka ta, czy otoczka, jest zmodyfikowaną częścią pochwy podsadki (Podbielkowski, 1985, s. 209). Naszyjniki (nenketsiki) z sarioki zwykle wykonywane są parami (dwa wielosznurowe naszyjni­ ki). Jeden z nich zakładany jest na lewe ramię i na szyję, po czym przekłada się przez niego prawą rękę w ten sposób, że przechodzi on w poprzek górnej części tułowia jak bandolier. Drugi zakładany jest na prawe ramię i szyję, i pod lewą rękę. W efekcie obydwa naszyjniki krzyżują się na piersi. Podczas fiesty, postukujące i ocierające się o siebie „perełki" naszyjników znaczą rytm tańca. Jak na temat tej palmy pisze Balick (1984, s. 15), „zawsze spotyka się j ą jako roślinę uprawną. Napotkana w lesie lub na brzegu rzeki, w miejscu wyglądającym na niezamieszkałe, jest wskaźnikiem, że uprzednio było ono zajęte przez ludzi". Biały, jadalny pęd znajdujący się wewnątrz pnia palmy, będący zaczątkiem jeszcze nie rozwinię¬ tych liści. Pozyskanie palmito wymaga uśmiercenia palmy. 17 18 19 2 0 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 195 Jest pewne, iż Paquirianos, poza wymienionymi, mają na swych poletkach też inne rośliny, na które nie zwróciłem uwagi. Z pewnością jednak w przeglądzie mym uwzględniłem wszystkie najważniejsze uprawy. Różnice w kopieniactwie i uprawach Matsigenka Paquirianos i Matsigenka comuneros znad Urubamby Charakterystyce kopieniactwa Matsigenka Paquirianos dobrze posłuży krótkie zestawienie go z kopieniactwem Matsigenka comuneros znad Urubamby (i znad dol¬ nych biegów jej większych dopływów). Życie Matsigenka comuneros na pierwszy rzut oka bardzo różni się od życia Paquirianos i podobnych im grup. Comuneros żyją w zwartych, dużych osadach, a nie w małych rozproszonych przysiółkach. Osady te mają swe władze, mogące stawiać wymagania członkom wspólnoty i stosować sank­ cje za niepodporządkowanie się im — coś, co nie ma odpowiednika u Paquirianos. Niemniej, przy bliższym oglądzie różnice te okazują się nie aż tak znaczne. Rodzina/ grupa domowa nadal w znacznej mierze jest autonomicznym centrum podejmowania decyzji, możliwości stosowania sankcji są w praktyce znacznie ograniczone, a prze¬ strzenna bliskość wielu rodzin wcale nie musi oznaczać, że zbliżyły się one społecz¬ nie. Oczywiście różnice pomiędzy takimi grupami jak Paquirianos (których możemy tu roboczo nazwać Matsigenkami tradycyjnymi) i comuneros istnieją. Środowisko obszarów położonych nad dużą rzeką różni się nieco od tego, które spotykamy nad małymi dopływami. Comuneros mają też znacznie intensywniejszy kontakt z pe¬ ruwiańskim społeczeństwem narodowym i uczestniczą, w pewnym stopniu, w re¬ gionalnej gospodarce rynkowej. Te różnice odzwierciedlają się również w praktyce uprawy roślin i w przeznaczeniu plonów z tej uprawy. Różnice środowiskowe pomiędzy Paquirią a Urubambą, mogące mieć wpływ na uprawy to przede wszystkim występowanie nad drugą z tych rzek w miarę ob¬ szernych, okresowo zalewanych plaż, na których Matsigenka comuneros w porze suchej sadzą w równych rzędach fasolę i niektóre inne rośliny. Nad Paquirią i jej dopływami większe plaże są rzadkością. Inna cecha specyficzna obszarów nadurubambiańskich, występująca gdzieniegdzie, a związana nie ze środowiskiem sa¬ mym w sobie, a z działalnością człowieka (dużym lokalnym zagęszczeniem lud¬ ności), to wyjałowienie gleb. W niektórych okolicach większość gleb w pobliżu osady jest wyjałowiona i poletka są zakładane coraz dalej od niej. By przynieść maniok z tsamairintsi, trzeba coraz bardziej nadkładać drogi. Stąd też w takich comunidades wiele rodzin buduje sobie domy przy oddalonych poletkach i spę¬ dza w nich sporo czasu w skali roku . 21 21 Sytuacja taka dotyczy nie tylko comunidades położonych nad samą Urubambą czy też w dolnych biegach jej dopływów. Np. Baksh (1995, s. 197, 200) opisuje podobne sytuacje we wspólnocie Kamana, położonej nad rzeką Parotori — dopływem Picha, która z kolei jest lewym dopływem Urubamby. Spe- �Kacper Świerk 196 Comuneros znad Urubamby mają intensywny kontakt z przedstawicielami społeczeństwa narodowego. Przejęli od nich różne rośliny uprawne obcego po­ chodzenia, których nad Paquirią brak. Z roślin tych wymienić tu można pomarań­ czę (naranka, Citrus sp.), mango (manko,Mangifera indica) czy cebulę (tsepoya, Pallium cepa). Paquirianos nie tylko nie uprawiają cebuli, ale też odmawiają jej spożycia, twierdząc, że w przeciwieństwie do ludzi z dołu rzeki „nie potrafią tego jeść", i że mogłoby to im zaszkodzić. Z kontaktami ze społeczeństwem narodowym związany jest też fakt, że Matsigenka nadurubambiańscy uczestniczą w regionalnej ekonomii rynkowej, chcąc zdo­ być środki pieniężne na różne praktyczne lub prestiżowe przedmioty (np. narzędzia metalowe, broń palną, amunicję, silniki do łodzi). Jednym ze sposobów zdobycia pieniędzy jest uprawa na handel. W tym celu część Matsigenka znad Urubamby uprawia różne rośliny obcego pochodzenia — kawę (kaju, Coffea arabica), ryż (aroshi, Oryza sativa), jak i tubylcze — kakao (sarigemineki, Theobroma cacao), orzachę (inki, Arachis hypogaea), fasolę (poroto, Phaseolus vulgaris), arnotę właś¬ ciwą (potsoti, Bixa orellana) . Paquirianos nie uczestniczą w regionalnym rynku, tak więc nie praktykują upraw na sprzedaż. Wiele spośród roślin, które comuneros uprawiają na sprzedaż, jest w ogóle nieobecnych na poletkach Paquirianos. Poza uprawą w celach handlowych, Matsigenka comuneros zarabiają pie¬ niądze także na inne sposoby. Przede wszystkim zajmują się wyrębem cennych rynkowo gatunków drzew i sprzedażą drewna, a w ostatnich dekadach również wynajmują się do pracy w firmach nafciarskich (jako kierowcy łodzi z silnikiem, przewodnicy i pracownicy niewykwalifikowani). Zarówno uprawa na handel, jak i inne sposoby zarobkowania mają niemały wpływ na uprawy, które Matsigenka utrzymują na własny użytek (tj. plony z nich są przeznaczane do konsumpcji we własnej grupie rodzinnej/domowej i częstowania gości). Praca przy kawie i innych uprawach na handel jest stosunkowo czasochłonna, zaś wyrąb drzew czy praca dla kompanii nafciarskiej przeważnie wymaga wielomiesięcznego po¬ zostawania poza domem. Skutkuje to znaczącym zaniedbaniem poletek uprawia­ nych na własny użytek. Kiedy mężczyźni Matsigenka są poza domem, znaczna część pracy na poletku spada na kobiety. Dotyczy to na przykład uciążliwego ple­ wienia, które normalnie jest zajęciem przede wszystkim męskim. Kobiety mogą wykonać wiele prac zwykle będących w gestii mężczyzn (co z kolei odbywa się 22 23 cyfika, o której mowa, jest związana z zagęszczeniem ludności, a nie z typem środowiska, jakkolwiek jest zwykle właściwa obszarom nad rzeką główną, gdzie zagęszczenie to jest z reguły większe. Głównymi nabywcami plonów są kupcy z miasta Quillabamba, położonego w górnym biegu Urubamby. Wyrąb ten odbywa się zwykle w systemie tzw. habilitación, tzn. w celu umożliwienia przedsię­ wzięcia Indianie są wyposażani w sprzęt (np. piły łańcuchowe) przez któregoś z kreolskich patrones de madera z miejscowości Sepahua. Po zakończeniu zafry i spławieniu drewna, patron ma prawo do znacznej jego części. Tylko nielicznych comuneros stać na sprzęt potrzebny do wyrębu drzew. Zafra (jednorazowe przedsięwzięcie drwalskie kończące się spławieniem i sprzedażą drewna) jest długotrwa¬ ła i może wymagać półrocznego pobytu w lesie. 22 23 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 197 kosztem wielu kobiecych aktywności subsystencjalnych), ale są czynności, jak wy­ cinanie terenu pod poletko, którym kobiety samodzielnie mogą nie podołać. O wy­ konanie cięższych prac można poprosić inne osoby, ale to z kolei pociąga za sobą zobowiązania. W efekcie, Matsigenka comuneros, zarabiając pieniądze, obniżają jakość swoich upraw i zubożają swą dietę. Podczas moich pobytów w comunida­ des nad Dolną Urubambą zauważyłem, że codzienne posiłki są tam znacznie mniej urozmaicone niż nad Paquiría a różnorodność gatunków uprawianych na poletkach jest znacznie mniejsza. O ile nad Paquirią do ryb czy mięsa, prócz manioku, niemal zawsze podawane są jakieś inne smakołyki (np. bulwy pochrzynu, ostrzeszynu, kłębianu i inne), o tyle w comunidades zdarza się to rzadko. Również owoce (może z wyjątkiem bananów) są znacznie słabiej reprezentowane w diecie mieszkańców brzegów Urubamby. Wraz z trudniejszą dostępnością zwierzyny i ryb (które w po¬ bliżu dużych wspólnot są przetrzebione) daje mi to podstawę do ogólnego scharak¬ teryzowania diety Matsigenka comuneros jako uboższej i mniej wartościowej niż dieta Paquirianos. Ubóstwa tego nie rekompensują słodycze, oranżady, makaron i inne produkty spożywcze, dostępne za zarobione pieniądze. Paquirianos narzeka¬ ją niekiedy, że są „biedni" i wyrażają dyskomfort z powodu nieosiągalności wielu praktycznych i/lub prestiżowych przedmiotów, które posiadają comuneros. Nie¬ mniej comuneros, zdobywając środki na zakup tych przedmiotów, prowadzą do pogorszenia jakości swego odżywiania, co w skrajnych przypadkach prowadzi do objawów niedożywienia u ich dzieci . Tak więc, przynajmniej w kwestii odżywia¬ nia, Paquirianos wychodzą lepiej na tym, że nie uczestniczą w rynku. Dodać jednak należy, że subsystencja wszystkich Matsigenka (z wyjątkiem niektórych pojedynczych osób) wciąż opiera się na tradycyjnych podstawach, w tym głównie na kopieniactwie. Niemal żaden Matsigenka nie utrzymuje siebie i rodziny za pieniądze. Są one ważne i pomocne w nabyciu różnych pożądanych przedmiotów, okazjonalnie też jedzenia, ale to tsamairintsi pozostaje trwałym, solidnym i niezastąpionym źródłem utrzymania, podstawą samowystarczalności i politycznej autonomii grupy domowej. Praca za pieniądze, która raz jest, raz jej nie ma, nie może konkurować z poletkiem o tę pozycję. 24 Rośliny uprawne w kosmologii i szamanizmie Matsigenka wysoko wartościują łowiectwo oraz pochodzące z polowań mię¬ so, a świat zwierząt zajmuje poczesne miejsce w ich kosmologii. Niemniej, rośli¬ ny uprawne też są dla nich ważne, co nie dziwi, wziąwszy pod uwagę, że wśród składników diety tych Indian są one dostarczycielami największej ilości kalorii (Johnson, 2003, s. 44). 24 Podobne spostrzeżenia, w odniesieniu do Matsigenka i Harakmbut z dorzecza Górnej Mądre de Dios, ma Bennett (1991, s. 140, s. 128, s. 333-334, s. 338-339, s. 378-379, s. 384-385). �198 Kacper Świerk W najogólniejszej klasyfikacji świata roślin stosowanej przez Matsigenka (w tym Paquirianos) wyróżniane są trzy główne kategorie. Rośliny uprawne to pankirintsi („to, co się sadzi" lub „to, co się wysiewa"). Kolejna kategoria to tovaseri. Słowo to można przetłumaczyć jako „chwasty". Jest ono najczęściej sto­ sowane właśnie wobec roślin wyrastających na poletku i konkurujących z upra¬ wami, choć bywa też używane na określenie innych dzikich roślin, rosnących w lesie. Trzecia kategoria to inchashi lub inchatoshi, co w dosłownym tłuma­ czeniu brzmiałoby „liście drzew". Obejmuje ona różne gatunki roślin (zwykle użytecznych — leczniczych itp.) rosnących w lesie, a także liście drzew. Inchatoshi można więc tłumaczyć jako „liście" lub „zioła". Wreszcie, jako ewentual¬ ną czwartą kategorię można potraktować inchato — słowo oznaczające drzewa (zwłaszcza dziko rosnące), jak się zdaje rozszerzane niekiedy na inne dzikie ro¬ śliny, i wówczas używane w znaczeniu zbliżonym do inchatoshi. Granice pomiędzy wymienionymi kategoriami bywają czasem płynne. Np. Johnson (2003, s. 193-194) zauważa, że badani przez niego Matsigenka z Shima (dorzecze Górnej Urubamby) używali słów inchato i tovaseri na rośliny uprawne rosnące w stanie zdziczałym na opuszczonym poletku. Matsigenka, podobnie jak inni Indianie Amazonii, są przekonani, że świat za­ ludniają rozmaite byty będące podmiotami o mocy sprawczej. Do bytów tych, obok ludzi, zaliczane są zwierzęta oraz istoty, które z zachodniego punktu widze¬ nia określilibyśmy jako nadprzyrodzone, choć dla Matsigenka ich status ontologiczny nie jest zasadniczo różny od statusu ludzi czy zwierząt. Wszystkie kate¬ gorie bytów widzą siebie, ze swej perspektywy, jako ludzi i jako istoty kulturowe (tj. posiadające domy, osady, różne artefakty itd.). W myśl powyższych zasad np. ścierwnik urubu widzi jedzoną przez siebie padlinę jako maniok, a jaguar pitą przez siebie krew jako trunek z manioku masato. Ciało, pozostające we wza¬ jemnej zależności z tożsamością i perspektywą danego bytu, nie jest dla Indian czymś danym raz na zawsze, lecz kształtowanym zależnie od spożywanego po¬ karmu, sposobu życia i tego, w czyim towarzystwie się przebywa (Viveiros de Castro, 1998). Dlatego też spożywanie określonych pokarmów ściśle związane jest z tożsamością. W związku z tym, dla Matsigenka i ludów sąsiednich jadalne rośliny uprawne, zwłaszcza maniok i jego pochodne, jak masato mają ważne znaczenie tożsamościowe. Ten, kto je maniok, jest człowiekiem, jest matsigenka — osobą jak my, „osobą moralną". Matsigenka definiują siebie jako „jedzących maniok" nie tylko w opozycji do zwierząt i demonów, ale też w opozycji do białych i pońarona (górskich Metysów i Keczua), którzy przybywając do ich kraju, nie zawsze chętnie jedzą maniok (patrz: Baer, 1994, s. 72). W wielu in­ diańskich opowieściach, osoba, która „wpadła w pułapkę pozorów" — zobaczyła pokarm Innych (zwierząt, duchów, zmarłych) pod postacią manioku i skoszto¬ wała go, sama staje się Innym, przejmuje perspektywę (punkt widzenia) klasy bytów, której pokarm zjadła, a ostatecznie transformuje się cieleśnie w jednego z nich. �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 199 W korpusie mitycznym Indian Matsigenka poczesne miejsce zajmuje mit 0 Kashiri (Księżycu), który przyniósł ludzkości maniok i inne rośliny uprawne . Jest on znany na całym obszarze zamieszkiwanym przez Matsigenków, również wśród Paquirianos. Akcja tej historii zaczyna się w czasach, kiedy obecna kon¬ dycja świata nie była jeszcze ostatecznie ukonstytuowana. Ludzie jedli wówczas różne odmiany ziemi i gliny, postrzegając je jako bulwy manioku, pochrzynu 1 inne jadalne części roślin uprawnych. W owym czasie pewna młoda dziewczyna przechodziła okres odosobnienia w związku z pierwszą menstruacją. Spędzała czas ukryta w niewielkim szałasie, a jej rodzice, wychodząc z domu, pozosta¬ wiali jej do jedzenia maniok, pochrzyn, bataty itp., w rzeczywistości będące ka¬ wałkami gliny. Pewnego dnia, pod nieobecność rodziców dziewczyny, Kashiri — Księżyc pod postacią młodego mężczyzny zstąpił na ziemię w pobliżu miejsca jej odosobnienia i nawiązał z nią rozmowę. Widząc, że dziewczyna je ziemię, za¬ pytał: „Co jesz?". Odpowiedziała mu: „Maniok, pochrzyn etc.". Wówczas on za¬ czął tłumaczyć, że nie jest to maniok, tylko ziemia. Podczas kolejnych odwiedzin dostarczał dziewczynie maniok i inne rośliny jadalne, które spożywała, aż w koń¬ cu jej rodzice zaczęli dziwić się, dlaczego nie je pozostawianego jej pożywienia. Z początku twierdziła, że dlatego, iż nie jest głodna, ale w końcu powiedziała, że to, co dają jej do jedzenia, nie jest prawdziwym maniokiem, tylko ziemią. Poka¬ zała im prawdziwy maniok, jaki przyniósł jej Kashiri. Bardzo zasmakował on jej rodzicom. Przyznała się też, że odwiedza j ą mężczyzna, od którego otrzymuje to pożywienie. Kashiri został wreszcie przedstawiony rodzicom dziewczyny i za¬ deklarował chęć wzięcia jej za żonę. Żyjąc wraz z ludźmi, pokazał im, jak przy¬ gotowywać poletka i uprawiać poszczególne rośliny, a także jak robić masato. Od tej pory ludzie mają rośliny uprawne (zwane niekiedy „córkami Księżyca") i odróżniają prawdziwy maniok od gliny. Patrząc na to w świetle kosmologii i ontologii Matsigenka, można powiedzieć, że wraz z wprowadzeniem manioku lu¬ dzie zyskali bardziej ludzką kondycję, taką jak obecna. Zyskali też perspektywę obecnie utożsamianą z ludzką (tj. matsigenka — prawdziwie ludzką), wyrażającą się w identyfikowaniu ludzi jako tych, którzy jedzą prawdziwy maniok (a nie ziemię postrzeganą jako maniok) i piją masato. 25 Rośliną bardzo istotną w wizji świata Matsigenka jest arnota właściwa (potsoti, Bixa orellana), z której nasion (dokładniej z okrywy nasiennej) otrzymuje się czerwony barwnik. Barwnik ten — biksyna — jest przez Matsigenków trakto25 W literaturze poświęconej Indianom Matsigenka możemy spotkać mit o Kashiri w wielu, różnią­ cych się pewnymi detalami, wariantach. Jest on przytaczany m.in. przez Barrialesa (1979, s. 167-169), Baera (1994, s. 249-252), Renard-Casevitz, Dolfusa (1988, s. 22-24), Rosengrena (1987a, s. 85-87, 1998, s. 262-263, 2004, s. 39-40), Johnsona (2003, s. 208-209) i Sheparda (2003, s. 249-251). Po polsku dwa znacznie skrócone i obrobione literacko warianty mitu Kashiri znajdują się w tłumaczeniu powie¬ ści Vargasa Llosy (1997, s. 97-100) pt. Gawędziarz. Mity o Księżycu przynoszącym ludziom maniok i umiejętność uprawy roślin występują także u ludów pokrewnych. Np. Shaver, Dodds (1990, s. 91-92) przytaczają taki mit Nomatsiguenga z dorzecza Perene i Ene. W ich języku heros-Księżyc nosi imię Manchakori. �Kacper Świerk 200 wany nie tylko jako farba, ale też jako perfumy. Posiada przyjemną woń, która, jak twierdzą Indianie, jest ulubionym zapachem saankarite („niewidzialnych") — pozytywnie waloryzowanych i na ogół przychylnie usposobionych wzglę¬ dem ludzi istot „nadprzyrodzonych", żyjących na leśnych polanach (będących według Indian ich poletkami i obejściami) i w krainach niebiańskich. Według Matsigenków saankarite chętnie malują się biksyną i są skłonni okazywać swą przychylność zwłaszcza tym ludziom, którzy również to czynią. W wymiarze życia codziennego przychylność saankarite jest dla Matsigenka przede wszyst¬ kim istotna dlatego, że bronią oni ludzi przed demonami kamagarini — obec­ nymi w lesie i uśmiercającymi istoty ludzkie poprzez gwałt analny . Człowiek, który chodzi po lesie pomalowany biksyną (lub choćby ma przy sobie barwnik z arnoty czy jej nasiona) może z większym prawdopodobieństwem liczyć na to, że w razie potrzeby saankarite przybędą mu z odsieczą. Malowanie się biksyną przed wyjściem do lasu ma jeszcze jedno uzasadnienie. Mianowicie uważa się, że kamagarini mogą przybierać ludzką postać, by zwieść swą ofiarę. W związku z tym obca osoba napotkana w lesie może być podejrzewana o bycie demonem udającym człowieka. Demony jednak brzydzą się barwnikiem z arnoty i nigdy go nie używają. Stąd też, gdy napotkana osoba nosi na ciele czerwony malunek biksyną, można być pewnym, że nie jest ona kamagarinim. Dwie spośród roślin uprawnych Matsigenka odgrywają ważną rolę w ich sza¬ manizmie. Pierwsza to tytoń (seri, Nicotiana tabacum); druga — banisteria (kamarampi, Banisteriopsis caapi), szeroko znana pod keczuańską nazwą ayahuasca. Z obydwu tych roślin sporządza się wywary (niekiedy nawet mieszane ze sobą), po których zażyciu seripigari odbywają szamańską podróż, podczas której spo¬ tykają się ze swym inetsaane, to jest osobistym przyjacielem szamana wśród saankarite. Przyjaciel ten wprowadza szamana do społeczności „niewidzialnych", udziela mu rad, mówi, jak leczyć chorych itp. Podczas podróży szamańskiej, seripigari może też transformować się w jaguary i inne istoty, zmieniając ciała widzieć Innych pod ludzką postacią (czyli przejmować ich perspektywę), staczać walki z demonami i złymi czarownikami, „lobbować" na rzecz ludzi u różnych bytów mających władzę nad ważnymi dla Matsigenka zasobami . Kamarampi pomaga bardzo jasno, śmiało i konstruktywnie myśleć. W celu przemyślenia jakiegoś problemu, poradzenia sobie z nim, Matsigenka biorą niekiedy kamarampi indywidualnie. Jak mówią — „żeby widzieć" lub „żeby 26 27 2 29 26 Chodzi o polanki będące wynikiem działalności mrówek matyaniro (Allomerus spp., Myrmalachista spp.), żyjących w symbiozie z krzewinką matyagiroki (Cordia nodosa) (Shepard, 1999, s. 83-84). Isure/osure (dusza, istota tożsamości) tak uśmierconej osoby sama następnie zamienia się w de­ mona i dybie na ludzi. Słowo seripigari, oznaczające szamana w matsigenka, można tłumaczyć jako: „ten, który odurza się tytoniem" lub „ten, który zwraca tytoń". Temat szamanizmu Matsigenka poruszam tu nad wyraz pobieżnie. Szerzej zajmują się nim: Baer (1994, s. 120-137), Baer, Snell (1974), Bennett (1991, s. 201-215), Shepard (1999, s. 82-86; 2003) i Rosengren (2002, 2004, s. 45-54). 27 28 29 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 201 wiedzieć" (neagantsi). Jak widać, ich pojmowanie efektów wywołanych przez wywar z banisterii jest bardzo różne od znaczenia zachodniego terminu: „halucy­ nacja", które konotuje złudzenie, a więc coś, co nie ma nic wspólnego z wiedzą o rzeczywistości. Kamarampi często powoduje też wymioty, co według Matsi­ genka jest bardzo pozytywnym zjawiskiem — oczyszczaniem organizmu. Banisteria jest pnączem z rodziny malpigiowatych (Malphigiaceae). Do wywaru z niej, aby wywoływał on odpowiednie stany, muszą być dodane liście rośliny ompikirivanashi (Psychotria sp.), należącej do rodziny marzanowatych (Rubiaceae). To właśnie ompikirivanashi ma właściwości halucynogenne. Bani­ steria jedynie niejako je udrażnia . 330 31 Zakończenie Jak widać, kopieniacza uprawa odgrywa znaczącą rolę w życiu Indian Matsigenka, w tym ich podgrupy żyjącej nad Paquirią. Będąc ważnym źródłem kalorii (a także wielu substancji potrzebnych do rozwoju i zdrowia organizmu), rośliny uprawne mają duże znaczenie w diecie Matsigenka, a fakt, iż wiele z upraw ma charakter długotrwały i można łatwo je rozmnażać, sprawia, że są one najbar¬ dziej pewnym i „godnym zaufania" źródłem pożywienia i zabezpieczeniem na przyszłość, w przeciwieństwie do wysoko cenionych, lecz mniej systematycznie dostępnych dzikich zasobów pożywieniowych. Kopieniacza uprawa pozwoliła Matsigenkom Paquirianos przetrwać trudny okres polowań na ludzi w czasie boo¬ mu kauczukowego i po nim, pomimo że poletka musiały być wówczas zakładane na trudno dostępnych wzgórzach (i przez to zapewne niekiedy na gorszych gle¬ bach), by nie zwrócić uwagi łowców niewolników. W przeciwieństwie do garstki innych ludów amazońskich (jak np. Guajâ, Yuqui, Mashco-Piro), niesprzyjające okoliczności historyczne związane z kolonizacją nigdy nie skłoniły Matsigenków do porzucenia kopieniactwa i oparcia swej subsystencji na łowiectwie i zbiera¬ ctwie. Kopieniacza uprawa pozostaje również podstawą subsystencji Matsigenka comuneros, mających ciągły kontakt ze społeczeństwem narodowym i uczestni¬ czących do pewnego stopnia w jego gospodarce opartej na pieniądzu. Oparcie utrzymania na zarabianiu pieniędzy byłoby dla Matsigenków nawet bardziej ry¬ zykowne niż przerzucenie jego ciężaru wyłącznie na łowiectwo i zbieractwo. Stąd też kopieniactwo jest wśród comuneros wciąż powszechne, nawet jeśli poświę¬ canie większej ilości czasu aktywnościom zarobkowym (włączając w to uprawy z przeznaczeniem na rynek) często powoduje zaniedbanie poletek i zmniejszenie różnorodności upraw. Warto też zauważyć, nie rozwijając tu tego tematu, że ko30 Słowo kamarampi można przetłumaczyć jako „lekarstwo powodujące wymioty", choć jeden z Matsigenków znad Urubamby zaproponował tłumaczenie: „śmiertelne lekarstwo". Z etymologiczne¬ go punktu widzenia obydwie te interpretacje są uprawnione. Szczegóły chemiczne tego procesu przedstawia Shepard (1999, s. 80). 31 �Kacper Świerk 202 pieniacza uprawa, połączona z przenoszeniem się w inne miejsce co 5-20 lat, nie powoduje wyniszczenia lasu tropikalnego. Oczywiście, by system ten mógł nadal funkcjonować, potrzebne jest duże terytorium, o niewielkiej gęstości zaludnienia. Poddorzecze Paquiríi, podobnie jak wiele innych okolic w dorzeczach Urubamby i Madre de Dios, jak najbardziej spełnia te warunki. Jak już wspominałem, uprawa kopieniacza, będąc podstawą gospodarczej sa¬ mowystarczalności grup domowych Matsigenka, jest również podstawą ich po¬ litycznej autonomii. Waga kopieniactwa i roślin uprawnych polega w końcu również na tym, że są one uwikłane w relacje społeczne. Chodzi tu nie tylko o to, że wspólna praca na poletku buduje (i zarazem wyraża) więzi społeczne, czy o to, że wzajemne częstowanie się pożywieniem i wspólne picie ovuroki (pochodnego manioku) jest istotną częścią społecznego etosu Matsigenka. Dla Matsigenków bowiem cały wszechświat jest uspołeczniony. Używając słów Hvalkofa i Veber (Hvalkof, Veber 2005, s. 247) — dla nich „nic nie istnieje poza sferą społeczną lub, innymi słowy, poza sferą społeczną jest nicość". Zgodnie z tą zasadą, arnota, tytoń i bani­ steria są uwikłane w relacje społeczne z „niewidzialnymi" — saankarite (a także w antagonistyczne relacje społeczne z demonami), a maniok, pochrzyn i reszta roślin uprawnych zostały przyniesione przez Księżyc, który wszedł w związki społeczne (rodzinne) z ludźmi Matsigenka. Wyrażam wdzięczność Glennowi Shepardowi za pomoc w oznaczeniu kilku spośród gatunków roślin wymienionych w tekście. Słowa kluczowe: kopieniactwo, Amazonia, Peru, Matsigenka, etnobotanika BIBLIOGRAFIA Baer G. 1994 Cosmología y shamanismo de los matsiguenga (Perú Oriental), Ediciones Abya Yala, Quito. Baer G., Snell W.W. 1974 AnAyahuasca Ceremony among the Matsigenka (Eastern Peru), „Zeitschrift für Ethnologie" vol. 99, s. 63-80. Baksh M . 1995 Changes in Machiguenga Quality of Life, w: Indigenous Peoples and the Future of Amazonia: An Ecological Anthropology of an Endangered World, ed. L.E. Sponsel, The University of Arizona Press, Tucson, London, s. 187-205. Balick M.J. 1984 Ethnobotany of Palms in the Neotropics, w: Ethnobotany in the Neotropics, eds. G.T. Prance, J.A. Kallunki, The New York Botanical Garden, New York, s. 9-23. �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 203 Barriales J. 1979 Mitos de la cultura matsiguenka: Parte I , „Revista Antisuyo" no. 3, s. 163¬ -181. Bennett B.Y. 1991 Illness and Order: Cultural Transformation among the Machiguenga and Huachipairi, rozprawa doktorska, Cornell University. Heiser Ch.B. 1984 The Ethnobotany of the Neotropical Solanaceae, w: Ethnobotany in the Neotropics, eds. G.T. Prance, J.A. Kallunki, The New York Botanical Gar­ den, New York, s. 48-52. Hvalkof S., Veber H. 2005 Los ashéninka del Gran Pajonal, w: Guía Etnográfica de la Alta Amazonia, t. V., eds. F. Santos Granero, F. Barclay, Smithsonian Tropical Research In­ stitute & Instituto Francés de Estudios Andinos, Lima, s. 75-279. Johnson A. 2003 Families of the Forest: The Matsigenka Indians of the Peruvian Amazon, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Lévi-Strauss C. 1950 The Use of Wild Plants in Tropical South America, w: Handbook of South American Indians, t. 6., ed. J.H. Steward, Smithsonian Institution — Bu­ reau of American Ethnology, Washington, s. 465-486. Mudge K., Hammer A. 2000 Musa X paradisiaca Linnaeus, andMusa acuminata Colla, http://instruct1. cit.cornell.edu/courses/hort400/mpts/musa.html. Podbielkowski Z. 1985 Słownik roślin użytkowych, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa. Renard-Casevitz F.M., Dolfus O. 1988 Geografía de algunos mitos y creencias: Espacios simbólicos y realidades geográficas de los Machiguenga del Alto Urubamba, „Amazonia Peruana" vol. 8 (16), s. 7-40. Rieger M . 2005 Banana and Plantain — Musa spp., http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Rosengren D. 1987a In the Eyes of the Beholder: Leadership and the Social Construction of Power and Dominance among the Matsigenka of the Peruvian Amazon, Göteborgs Etnografiska Museum, Gotebörg. 1987b Concepciones de trabajo y relaciones sociales en el uso de la tierra entre los Machiguenga del Alto Urubamba, „Amazonia Peruana" vol. 8 (11), s. 39-59. 1998 Matsigenka Myth and Morality: Notions of the Social and the Asocial, „Ethnos" vol. 63 (2), s. 248-272. 2002 Cultivating Spirits: On Matsigenka Notions of Shamanism and Medicine (and the Resilience of an Indigenous System of Knowledge), „Anales Nue¬ va Época" no. 5, s. 85-108. �204 2004 Rutter R.A. 1990 Sauer C.O. 1950 Kacper Świerk Los matsigenka, w: Guía Etnográfica de la Alta Amazonía, t. 4., eds. F. Santos Granero, F. Barclay, Smithsonian Tropical Research Institute, In­ stituto Francés de Estudios Andinos, Lima, s. 1-157. Catálogo de plantas útiles de la Amazonía Peruana, Ministerio de Edu­ cación & Instituto Lingüístico de Verano, Pucallpa. Cultivated Plants of South and Central America, w: Handbook of South American Indians, t. 6., ed. J.H. Steward, Smithsonian Institution — Bu­ reau of American Ethnology, Washington, s. 487-543. Shaver H., Dodds L. 1990 Los Nomatsiguenga de la Selva Central, Ministerio de Educación, Instituto Lingüístico de Verano, Pucallpa. Shepard G.H. 1997a Native People of the Manu: Culture, History and Ethnobotany, http://www. pbs.org/edens/manu/native.htm. 1997b A Kill in the Rainforest of Manu: Machiguenga Hunting Medicines, http:// www.pbs.org/edens/manu/hunt.htm. 1999 Pharmacognosy and the Senses in Two Amazonian Societies, rozprawa doktorska, University of California, Berkeley. 2002 Primates in Matsigenka subsistence and world view, w: Primates Face to Face: Conservation implications of human — nonhuman primate intercon­ nections, ed. A. Fuente, L.D. Wolfe, Cambridge University Press, Cam¬ bridge, s. 101-136. 2003 Chamanes y la ambigüedad del bien y el mal en la mitología matsiguenka, w: Los pueblos indígenas de Madre de Dios: Historia, etnografía y coyuntura, B. Huertas Castillo, A. García Altamirano, IWGIA, Lima, s. 243-257. Towle M.A. 1961 The Ethnobotany ofPre-Columbian Peru: A reconstruction of the relation­ ship between man and the plant world in the prehistoric cultures of the cen¬ tral Andes, Wenner-Gren Foundation for Anthropological Research, Inc., Aldine Publishing Company, Chicago. Vargas Llosa M . 1997 Gawędziarz, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań. Viveiros de Castro E. 1998 Cosmological Deixis and Amerindian Perspectivism, „Journal of the Royal Anthropological Institute" vol. 4, no. 3, s. 469-488. �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 205 Kacper Świerk SLASH-AND-BURN CULTIVATION A N D CULTIVATED PLANTS OF THE MATSIGENKA PAQUIRIANOS I N D I A N S (EASTERN PERU) (Summary) The Matsigenka Indians live in the basins of the Urubamba and Madre de Dios rivers in Peru. Individualism, which finds expression in their living in small family hamlets scattered all over the forest, is the characteristic feature of their ethos. In the course of the 20 c. the majority of Matsigenka Indians began to live in larger settlements, which in 1974 were officially recognised as comunidades natives (native communities) with elected authorities, title to land, etc. The Paquirianos Indians are the Matsigenka Indians, who continue to live in the forest hamlets, outside the system of native communities. They subsist on slash-and-burn culti­ vation, supplemented with hunting, fishing and gathering. The political independence of each hamlet derives from the possession of fields, which provide for food. I f one wants to have a plot, a patch of forest must be cleared. The plants, which have been cut, are then dried and burnt. Then seeds are sown and plants are planted. In the following years the system of shifting cultivation is applied. Eventually, the plot is aban­ doned and it gradually changes into a secondary forest. The basic crops of the Matsigenka include cassava (manioc), maize and bananas but the Matsigenka also grow other edible plants. The Matsigenka from the comunidades also base their existence on slash-and-burn cultivation. However, unlike the Paquirianos, they grow some plants for sale. Consequen¬ tly, and in relation to the fact that men are often hired for many months to do paid work, their plots are neglected and the range of plants grown is much poorer than that of the Paquirianos, despite the fact that they adopted many different new cultivated plants from the Peruvians. Many plants grown by the Matsigenka are important in their cosmology and shama¬ nism. th Key words: slash-and-burn cultivation, Amazonia, Peru, Matsigenka, ethnobotanics �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4dcd440f07532b4425f8c14f5e3cdb1.pdf c330e3592d65af5e10b69998c32c9710 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5498 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki bioprospekcja Ameryka Łacińska - bioprospekcja etnobotanika - piractwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5114 Title A name given to the resource Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.323-336 Creator An entity primarily responsible for making the resource Świerk, Kacper Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13 Kacper Świerk Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza Przykłady z Ameryki Łacińskiej Kiedy w 2001 roku po raz pierwszy znalazłem się wśród Indian Matsigenka w peruwiańskiej Amazonii, jednym z pytań, które zadali mi przedstawiciele lokalnej organizacji indiańskiej CECONAMA (Central de Comunidades Nativas Machiguengas) oraz władze wspólnoty tubylczej, w której przebywałem, było czy aby na pewno nie przybyłem tu kraść wiedzy tubylczej (hiszp. robar conocimiento indígena). Wówczas niewiele wiedziałem na temat „kradzieży wiedzy tubylczej” i pytanie to nieco mnie zaskoczyło. Jeden z liderów wyjaśnił mi, że przedstawiciele kompanii farmaceutycznych przybywają do Amazonii, by kraść indiańską wiedzę na temat roślin leczniczych. Wspomniał też, że słyszał coś o tym, iż gringos opatentowali banisterię – pnącze wchodzące w skład halucynogennego wywaru używanego w celach szamańskich przez Indian zachodniej Amazonii. Kolejne moje bezpośrednie zetknięcie się z tą problematyką (znaną mi już wówczas także z lektury paru tekstów) miało miejsce w 2004 roku. Będąc wówczas w Peru, przebywałem w towarzystwie pewnego amerykańskiego etnobotanika, który właśnie wertował swój terenowy album ze szkicami, nazwami i charakterystykami roślin. Poprosiłem, aby udostępnił mi dane na temat pewnej, znanej mi z terenu rośliny z rodziny pokrzywowatych (Urticaceae). Chodziło mi przede wszystkim o jej łacińską nazwę, której nie znałem. Pomimo tego, że nie pytałem go o tubylcze zastosowania tej rośliny, Amerykanin udostępnił mi informację o niej z dużymi oporami. W końcu podał mi arkusz z jej charakterystyką, zaznaczając jednak, że zawiera on informacje będące własnością intelektualną Ashéninków znad rzeki Yuruá, wśród których prowadził on badania, i że nie powinienem tych informacji upowszechniać. Jak więc widać, w Ameryce Łacińskiej „coś jest na rzeczy” w kwestii praw własności intelektualnej do wiedzy tubylczej i jej użytkowania czy zawłaszczania przez instytucje (głównie firmy farmaceutyczne) z państw Zachodu. Niektórzy badacze piszą nawet o histerii panującej wśród tubylców obawiających się, że każdy badacz może być agentem firmy farmaceutycznej chcącym ukraść �Kacper Świerk 324 ich wiedzę (Posey 2002). Przekonanie tubylców, że istnieje coś takiego jak właściwa im wiedza mogąca być przedmiotem piractwa, raczej nie narodziło się wśród nich samych, lecz zostało zaszczepione przez członków organizacji pozarządowych pracujących z ludnością rdzenną, czasem też przez agencje państwa czy antropologów. Wybitny antropolog brazylijski Oscar Calavia Saéz opisuje jak w maju 1998 roku pewien przedstawiciel FUNAI (Fundação Nacional do Indio) – brazylijskiej agencji rządowej do spraw Indian, wygłosił mowę do mieszkańców indiańskiej osady położonej w dorzeczu górnej Amazonki, ostrzegając tubylców, że badacze, nie tylko zagraniczni, ale także krajowi mogą nosić się z zamiarem kradzieży ich wiedzy1. Doradził też Indianom, by na wszelki wypadek nie udzielali badaczom żadnych informacji. Zrobił to zresztą podczas obecności w tej samej wiosce grupy antropologów z jednego z uniwersytetów brazylijskich, którzy zaczynali tam właśnie badania nad rytuałami, etnohistorią i tradycyjną medycyną (Calavia Saéz 1998). Nie ma się więc co dziwić, że tak „informowani” tubylcy stają się nieufni. Ten sam antropolog wymienia też nieadekwatne reakcje władz i opinii publicznej w Brazylii na różne przedsięwzięcia związane z badaniami tubylczej wiedzy etnobotanicznej lub obrotem roślinami. Na przykład w 1997 roku antropolożka Margareth Teles została oskarżona o biopiractwo, gdyż sprzedawała w São Paulo nasiona w imieniu organizacji Indian Ashéninka (Associação Campa do Rio Amônia). Powodem do podejrzewania jej o nieczyste zamiary był fakt, że przy sprzedaży posługiwała się własnym dowodem osobistym (a nie np. dokumentem wystawionym przez organizację indiańską). Z zarzutami o biopiractwo i kradzież wiedzy tubylczej spotkali się też realizatorzy projektu badawczo-rozwojowego „Farmácias Vivas” („Żywe Apteki”), powołanego przez Komisję na Rzecz Indian Stanu Acre (Comissão Próíndio do Acre) i promującego stosowanie tradycyjnych leków roślinnych. Oskarżenia opierały się głównie o to, że stowarzyszenie to otrzymuje finansowanie z zagranicy. Zarzuty w obydwu przypadkach były absurdalne. Calavia Sáez stwierdza, że na podobnych podstawach można by pozamykać stoiska ervateiros (handlarzy ziołami i innymi użytecznymi roślinami)  Najbardziej zadziwiające jest, że urzędnik przemawiający do Indian jako przykładu biopiractwa użył przypadku sir Henry’ego Wickhama – Brytyjczyka, który w 1876 roku wywiózł nasiona kauczukowca (Hevea brasiliensis) z Brazylii. Dzięki niemu rozpoczęto uprawę tych drzew w Malezji, wskutek czego, kilkadziesiąt lat później, załamała się oparta na eksploatacji kauczuku gospodarka amazońska. Człowiek z FUNAI twierdził w swej przemowie, że brazylijska Amazonia do momentu tej „kradzieży” była bogata i zbiedniała dopiero wskutek wyczynu Wickhama. Nie dodał jednak, że bogactwem tym cieszyła się nieliczna biała elita, która opierała swą działalność na niewolniczej pracy Indian, których zabijano, gdy tylko stawiali opór (patrz: Calavia Sáez 1998). 1 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 325 w amazońskim mieście Belém, gdyż na targowiskach tych „każdy pirat może znaleźć niemal nieskończony arsenał lekarstw etnicznych” (Calavia Sáez 1998). Wprowadzenie do problematyki Problematyka związana z wiedzą tubylczą2, bioprospekcją i biopiractwem jest złożona i związana tyleż z domeną antropologiczną, co prawną i polityczną. Koncepcja wiedzy tubylczej jest definiowana zarówno przez antropologów, aby mogła być użyta i analizowana w naszej dziedzinie wiedzy, jak i przez prawników, jest bowiem prawnie chroniona przez różne państwa (w których żyją jej posiadacze czy „depozytariusze”), jak i na mocy różnych konwencji i innych dokumentów o charakterze międzynarodowym, jak na przykład Konwencja o Różnorodności Biologicznej (Convention on Biological Diversity, w skrócie CBD) z 1992 roku. Definicje antropologiczne i prawne są często ze sobą sprzężone i oddziałują na siebie nawzajem. Nie aspirując tu do przedstawienia wszystkich definicji trzech omawianych pojęć, zarysuję ich najpowszechniej przedstawiane znaczenia, potem zaś zaprezentuję niektóre przykłady i zasygnalizuję problemy związane z aplikowaniem tych pojęć i ochroną prawną wiedzy tubylczej (głównie w kontekście etno-medyczno-botanicznym). Jako wiedza tubylcza (ang.: indigenous knowledge, hiszp.: conocimiento indígena) definiowana jest wiedza społeczności tubylczych i lokalnych (na ogół nie-zachodnich). Najczęściej użycie tego terminu dotyczy zakresu wiedzy obejmującego organizmy żywe i ich właściwości (np. lecznicze), miejscowe technologie (np. upraw, rybołówstwa) oraz środowisko i zachodzące w nim zależności. Do tego dodaje się niekiedy przekonania z zachodniego punktu widzenia dotyczące świata „ponadnaturalnego”, związane jednak z tym, co definiujemy jako zastosowanie organizmów, technologie czy środowisko (przykładem mogą być tutaj wierzenia amazońskich Indian, w których występują „ponadnaturalni” władcy poszczególnych gatunków lub domen środowiskowych, zarządzający swymi podopiecznymi). I tak, pojęcie wiedzy tubylczej bywa, nie bez racji, krytykowane jako coś sztucznie wyabstrahowanego  Tekst ten skupia się na problematyce tubylczej wiedzy botanicznej i medycznej, jakkolwiek różne grupy tubylcze, państwa czy organizacje postulują, a niekiedy wprowadzają też w życie ochronę zbiorowych praw intelektualnych do folkloru i elementów wytwórczości tubylczej, takiej jak na przykład plecionkarstwo, desenie na koszach, ceramice i tkaninach itp. Na ten temat patrz np. Wüger (2004) i inni autorzy w tomie pod redakcją Fingera & Schulera (2004). W kontekście latynoamerykańskim, patentowanie przez tubylców ich wiedzy, wzorów, muzyki etc. postuluje Peruwiańczyk Brack Egg (1999, s. 19). 2 �Kacper Świerk 326 z tubylczej kosmologii czy światopoglądu, który zawiera także sfery na ogół nie definiowane jako wiedza tubylcza. Brytyjski antropolog Roy Ellen w taki sposób charakteryzuje wiedzę tubylczą: „[jest] lokalna, przekazywana ustnie, [jest] konsekwencją praktycznego zaangażowania wspartego doświadczeniem, [jest] empiryczna raczej niż teoretyczna, powtarzalna, płynna i negocjowalna, podzielana lecz asymetrycznie rozmieszczona, w głównej mierze funkcjonalna i osadzona w szerszej matrycy kulturowej” (Ellen 1998, s. 238). Termin „wiedza tubylcza” zaczął być stosowany na większą skalę w drugiej połowie lat siedemdziesiątych XX wieku (Warren 1998, s. 244). Wcześniej tego, co dziś określa się jako wiedzę tubylczą, nie definiowano w ten sposób. Dla elit państw, w których żyją tej wiedzy nosiciele (a więc i dla rządów reprezentujących te elity), była ona raczej uważana za zespół przesądów i objawów zacofania i zaczęła być przez nie ceniona jako wartościowy zasób dopiero relatywnie niedawno (Posey 2002). Warto też zaznaczyć, że czasami stosuje się również terminy: wiedza lokalna (ang. local knowledge) i/lub wiedza ludowa (ang. folk knowledge), zwłaszcza kiedy jej nosiciele nie są explicite definiowani jako ludność tubylcza (na przykład jeśli są nimi portugalsko- lub hiszpańskojęzyczni chłopi amazońscy, określani jako caboclos i ribereńos, a nie Indianie). „Obszar” wiedzy tubylczej, cieszący się zainteresowaniem firm farmaceutycznych, to przede wszystkim tak zwana wiedza etnobotaniczna, czyli wiedza na temat roślin, ich właściwości (np. leczniczych, stymulujących) i zastosowań. Bioprospekcja (ang. bioprospecting, hiszp. bioprospección) oznacza poszukiwanie użytecznych organizmów, czy, bardziej precyzyjnie, użytecznych substancji czy składników w tych organizmach. Zwykle bioprospekcja dotyczy roślin, których składniki mogą być użyteczne w medycynie, w przemyśle farmakologicznym. Może być (i często bywa), lecz nie musi być prowadzona z wykorzystaniem wiedzy tubylczej na temat zastosowania i własności tych roślin czy innych organizmów. Jeśli informacje i/lub materiał zdobyte dzięki wykorzystaniu wiedzy tubylczej są potem użyte w celach komercyjnych i tubylcy (ani państwa, w których żyją) nie otrzymują z tego tytułu żadnego wynagrodzenia czy rekompensaty, to mamy do czynienia z biopiractwem (ang. biopiracy, hiszp. biopiratería). Oczywiście termin „biopiractwo” ma sens dopiero od czasu, kiedy wiedza tubylcza została skonceptualizowana, uznana za coś cennego i zaczęła być, przynajmniej w teorii, chroniona prawnie3. Choć niektórzy autorzy latynoscy, jak Bravo V. (1997, s. 132), utrzymują, że biopiractwo miało miejsce już od czasów konkwisty. 3 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 327 Jak widzimy, kwestie związane z biopiractwem i z wiedzą tubylczą jako cennym zasobem są stosunkowo nowe, a w związku z tym nieuporządkowane. Nie brak też w tej materii wątpliwości i sprzeczności. Zarzut pod adresem „biopiratów” polega na tym, że korzystając z wiedzy tubylców identyfikują oni rośliny mogące być użyte komercyjnie (np. w przemyśle farmaceutycznym), a potem patentują je i czerpią z tego zyski, a tubylcy i kraje, w których żyją, nie mają z tego żadnych korzyści. Argument „biopiratów” przeciw temu zarzutowi jest taki, że mówienie o „patentowaniu roślin” jest przeważnie skrótem myślowym (używanym m.in. przez Poseya, 2002). Istotnie, tym co się patentuje nie są na ogół rośliny (opatentowanie dziko występującego w naturze organizmu nie jest możliwe), ale wyizolowane z nich substancje chemiczne. Substancje te, jak twierdzą „biopiraci”, nie są jako takie znane tubylcom, więc o piractwie nie może być tu mowy. Oczywiście kontrargument w tej sytuacji może być taki, że tubylcy rzeczywiście nie konceptualizują zawartej w roślinie substancji jako takiej, ale znają właściwości lecznicze (czy inne) rośliny, które posiada ona właśnie dzięki zawartej w niej substancji. Jedyne przypadki patentowania samych roślin to patentowanie kultywarów (odmian uprawnych), stworzonych drogą selekcji i/lub krzyżowania przez jakąś firmę lub osobę. Patentowanie kultywarów jest dozwolone (z pewnymi zastrzeżeniami) przez prawo Stanów Zjednoczonych (Wüger, 2004, s. 202, p. 70). Istnieją ruchy społeczne przeciwstawiające się patentowaniu kultywarów, postulujące zakaz obejmowania patentem istot żywych (włączając rośliny). Więcej na temat możliwości patentowania organizmów żywych pisze Espinoza Fuentes (1997). Obecnie przyjęte jest, że państwa posiadają pewną kontrolę nad swoimi zasobami naturalnymi (w sensie: bioróżnorodnością, zasobami genetycznymi) i ludzie czy instytucje chcący prowadzić w nich bioprospekcję muszą uzyskać odpowiednie zezwolenia. Niektóre kraje rozwijają specyficzne prawodawstwo dotyczące tych kwestii (np. Kostaryka, Brazylia i kraje Wspólnoty Andyjskiej – Boliwia, Kolumbia, Ekwador, Peru i Wenezuela – patrz: Posey, 2002). Część z nich uwzględnia także prawa tubylców do ich wiedzy przyrodniczej (tj. ich prawa własności intelektualnej). W wielu przypadkach istnieją ogólnikowe przepisy dotyczące tych spraw, a praca nad szczegółami wciąż jest w toku. Niejako w odpowiedzi na nowe prawa międzynarodowe i państwowe oraz wezwania organizacji tubylczych (takich jak COICA – Coordinadora de las Organizaciones Indígenas de la Cuenca Amazónica) do poszanowania tubylczych praw własności intelektualnej, różne organizacje badawcze oraz kompanie farmaceutyczne stworzyły kodeksy etyczne i/lub wprowadziły do swych statutów treści zawierające wytyczne dotyczące etycznego i zgodnego �Kacper Świerk 328 z prawem stosunku do tubylców jako posiadaczy wiedzy, którą te organizacje/ instytucje mogą być zainteresowane (Kate & Laird 2004, s. 141–142). Przykłady biopiractwa i zarządzania wiedzą tubylczą Warto przedstawić parę przykładów tego jak w praktyce prawa te funkcjonują, jak tubylcy i inni „aktorzy” reagują na sytuacje, w których ich wiedza tubylcza zostaje „ukradziona”, wreszcie, na koniec, jak wyglądają przykłady współpracy Indian z firmami farmaceutycznymi, w przypadkach gdy otrzymują oni rekompensatę za udostępnienie swej wiedzy do potencjalnego wykorzystania. W latach dziewięćdziesiątych stosunkowo głośna była sprawa, która wywołała coś w rodzaju skandalu dyplomatycznego pomiędzy Wielką Brytanią a jej byłą kolonią – Gujaną. Brytyjski (urodzony w Gujanie) chemik Conrad Gorinsky był sądzony przez brytyjski sąd za to, że opatentował rupununinę, aktywny składnik chemiczny z orzecha drzewa Ocotea rodiei4, odkrytą na bazie informacji dostarczonej mu przez Indian Wapishana, od dawna znających lecznicze właściwości drzewa. Gorinsky opatentował tę substancję bez zgody zarówno Wapishana, jak i państwa gujańskiego. Ponieważ Wapishana są grupą transgraniczną, sprawa stała się głośna także w sąsiadującej z Gujaną Brazylii, gdzie wspomniane drzewo również występuje. Jako argument przeciw Gorinsky’emu przedstawiono to, że opisując swe odkrycia, przyznawał, iż drzewo było wykorzystywane przez Indian w celach leczniczych. Chemik miał bronić się słowami: „Poświęciłem życie tej pracy. Zarejestrowałem specyficzne komponenty, które dotąd nie były rozszyfrowane. Zrobiłem cały ten wysiłek intelektualny i wydałem tysiące dolarów z własnej kieszeni. Czy Indianie kiedykolwiek zainwestowaliby w to?”. Dodał również: „Nie możemy mówić o tym, jak podzielić ciastko, kiedy nie ma ciastka” (Posey 2002). Można z tego wnioskować, że Gorinsky nie akceptował praw tubylców do ich wiedzy i rozumował w dawnych kategoriach (przez obrońców praw tubylczych, takich jak D.A. Posey, określanych mianem kolonialnych). Sam Gorinsky (będący nota bene synem polskiego imigranta) w wywiadzie dla „New Scientist” przedstawia nieco inną wersję tej historii. Twierdzi, że opatentował rupununinę, aby pomóc Indianom, umożliwiając im zarabianie na ich tradycyjnej wiedzy. Przedstawia się jako obrońca Indian i lasu tropikalnego (Gorinsky 2006, s. 50–51). 4 Drzewo to jest znane także pod nazwą Chlorocardium rodiei. �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 329 Wspomniany na wstępie lider Matsigenków, twierdzący, że gringos opatentowali banisterię, nie mylił się. Wywar z banisterii (Banisteriopsis caapi)5 – pnącza szeroko znanego pod keczuańską nazwą ayahuasca6, jest ceniony i używany przez Indian i Metysów zachodniej Amazonii (obszarów Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii i Brazylii) ze względu na wizje, które wywołuje po wypiciu. Wizje te nie są przez tubylców postrzegane jako halucynacje, lecz jako realne kontakty ze światem duchów czy zwierząt. Banisteria istnieje zarówno w formie dzikiej, jak i jest uprawiana przez Indian. Amerykanin Loren Miller przywiózł rośliny banisterii z ekwadorskiej Amazonii w latach siedemdziesiątych XX wieku, gdy był jeszcze studentem farmakologii. Później stał się dyrektorem założonej przez siebie firmy International Plant Medicine Corporation, mającej na celu produkowanie lekarstw na bazie roślin tropikalnych. W 1986 roku Miller otrzymał patent na coś, co, jak twierdził, jest nowym, wyhodowanym przez niego kultywarem banisterii, odmiennym od oryginału. Dowodząc tej odmienności powoływał się on na szczegóły zewnętrzne takie jak kolor kwiatu, kształt liści etc. Upłynęło nieco czasu, zanim wieści o opatentowaniu banisterii dotarły do Amazonii. Indianie dowiedzieli się o tym fakcie około 1994 roku. Wieść ta wywołała niezadowolenie i oburzenie. W marcu 1999 roku prawnicy z Center for International Environmental Law (CIEL) wystąpili w imieniu organizacji indiańskich (w tym COICA) o ponowne, krytyczne rozpatrzenie patentu. Argumentowano, że patent niesłusznie daje prawo amerykańskiemu obywatelowi do rośliny, która dla Indian jest święta i używana w leczniczych ceremoniach. Amerykańskie Biuro Patentowe (U.S. Patent and Trademark Office) unieważniło patent w listopadzie 1999 roku i potwierdziło tą decyzję w kwietniu 2000 roku, argumentując, że informacje o banisterii były „znane i dostępne” na długo, zanim Miller wystąpił o patent oraz że rzekomy nowy kultywar nie różnił się zasadniczo od okazów zgromadzonych w herbarium chicagowskiego Field Museum. Nie odniosło się natomiast bezpośrednio do faktu wcześniejszej znajomości i ceremonialnego użycia tej rośliny przez Indian. Miller złożył apelację, do której Biuro Patentowe nieoczekiwanie się przychyliło i w styczniu 2001 patent został ponownie uznany za ważny. Zwraca tu uwagę fakt, że Biuro Patentowe w ogóle nie odniosło się do argumentu Indian, że patentowanie świętej rośliny jest nie na miejscu (niektórzy liderzy indiańscy porównywali przyznanie patentu na banisterię z opatentowaniem Eucharystii). Tubylcy niewątpliwie odczuli opatentowanie 5 By wywar ten po wypiciu wywoływał wizje, niezbędne jest wymieszanie banisterii z liśćmi rośliny z rodzaju Psychotria. 6  Inna rozpowszechniona nazwa tego pnącza (jak i wywaru z niego) to yagé (yahé). �330 Kacper Świerk ich świętego pnącza jako obrazę i zawłaszczenie elementu ich tradycji. Miller, choć jest posiadaczem patentu, nigdy nie próbował skomercjalizować „swojej” banisterii, wprowadzić na rynek wyprowadzonych z niej produktów czy zapobiec stosowaniu tej rośliny przez innych ludzi (Schuler 2004, s. 169–171; Wüger 2004, s. 193–195). Miała więc tu miejsce, jak określa to Schuler (2004, s. 176–177), „obraza, ale nie szkoda” (there is insult, but not injury). Jak pisał Posey (2002), państwa latynoamerykańskie, zwykle definiujące się (i definiowane z zewnątrz) jako biedne, nagle zorientowały się, że są bogate w zasoby przyrodnicze i kulturowe i próbują obecnie stworzyć i ustanowić prawa, które pozwolą im poradzić sobie z tą nową sytuacją. Przy tym wszystkim zachodzi tu pewna, przynajmniej potencjalna rozbieżność interesów pomiędzy państwami a ludnością tubylczą. Państwa bowiem twierdzą, że zasoby naturalne i wiedza na ich temat (jedno i drugie występujące na ich terytorium) są ich własnością i mają one prawo do płynących z nich korzyści. Jednak w rzeczywistości depozytariuszami wiedzy, o której mowa, nie są zwykle kreolskie czy kreolsko-metyskie elity, które rządzą państwem, lecz żyjące w oddalonych od centrum władzy okolicach ludy tubylcze. Tubylcy (popierani przez zachodnie organizacje wspierające) twierdzą, że to oni, a nie elity rządzące powinni czerpać korzyści z posiadanej przez nich wiedzy biologiczno-medycznej. Niektóre państwa latynoskie przynajmniej w teorii uwzględniają roszczenia Indian w tym względzie i dążą do stworzenia takich praw, które umożliwiałyby czerpanie korzyści zarówno tubylcom, jak i państwu. Jest to sytuacja stosunkowo nowa, gdyż jeszcze całkiem niedawno (kilka dekad temu) to, co definiujemy dziś jako zasoby naturalne było bądź rabunkowo eksploatowane, bądź uważane za przeszkodę w rozwoju, którą trzeba usunąć, a Indian traktowano jako tanią siłę roboczą lub jako zacofanych dzikusów, również stojących na drodze postępu. Można zatem powiedzieć, że sytuacja w tej materii uległa poprawie. Przykład kooperacji Indian, państwa i sektora prywatnego (udrożniony przy pomocy organizacji pozarządowej) znamy z Ekwadoru. Jest to projekt wspierany przez InterAmerican Development Bank. W jago ramach usiłuje się regulować dostęp do wiedzy tubylczej poprzez utajnienie. NGO Ecociencia dokumentuje wiedzę botaniczną grup tubylczych uczestniczących w projekcie i rejestruje ją w utajnionej bazie danych. Sprawdza się czy konkretne zastosowania roślin nie są już opisane w publicznie dostępnych książkach lub artykułach i czy inne społeczności też znają te zastosowania. Jeśli jakieś zastosowanie nie znajduje się w domenie publicznej, wówczas zostaje ono objęte tajemnicą handlową w imieniu danej społeczności (lub danych społeczności, jeśli jest ich więcej). Tajemnice te mogą być ujawnione zainteresowanym firmom, jeśli wcześniej �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 331 podpiszą one kontrakt, w którym zobowiązują się do podziału zysków. Zyski te mają być rozdystrybuowane pomiędzy Indian (właścicieli wiedzy objętej tajemnicą) i rząd ekwadorski. W tym momencie (dane z początku XXI wieku) baza danych zawiera około 8000 tradycyjnych zastosowań roślin pochodzących od sześciu grup tubylczych uczestniczących w projekcie. Już trzy kompanie wyraziły zainteresowanie dostępem do bazy danych (Posey 2002)7. Wygląda więc na to, że są sposoby użytkowania tubylczej wiedzy nie mające charakteru piractwa, z których tubylcy mogą czerpać należne im zyski. W tym kontekście na uwagę zasługuje opisana przez Arvelo Jiménez (2004, s. 50) postawa wenezuelskich Indian Yekuana (Makiritare), którzy jak na razie w znacznym stopniu odrzucają zachodni system prawny, który mógłby chronić ich interes (poprzez figurę praw do własności intelektualnej), ale jednocześnie sprowadziłby ich wiedzę do statusu towaru handlowego. Yekuana wciąż nie chcą się zgodzić na to, by ich wiedza etnomedyczna została utowarowiona i sztucznie wyabstrahowana z jej naturalnego kontekstu. Jak pisze wspomniana antropolożka: „Żądają prawa, aby powoli i z wielką ostrożnością prowadzić wewnątrz swego społeczeństwa dyskusję na temat wartości rynkowej, którą Zachód przypisuje ich tradycyjnej wiedzy. Póki co wolą oni mieć czas do namysłu, zanim będą zdolni określić formułę mającą chronić ich tradycyjną wiedzę” (Arvelo Jiménez 2004, s. 50). Problemy, opinie, podejścia, wątpliwości Sposób płacenia tantiemów, ich dystrybucji oraz to, kto dokładnie ma być podmiotem otrzymującym zapłatę, budzi liczne wątpliwości, pytania i kontrowersje. Nie podejmuję się tu szczegółowego rozważania tych problemów. Poniższy zestaw kwestii (w formie pytań) jest inspirowany listą przytoczoną przez Kate & Laird (2004, s. 149–150) oraz moimi własnymi przemyśleniami: 7  Przypadki, w których ludność tubylcza otrzymuje tantiemy za farmakologiczne zastosowanie jej tradycyjnej wiedzy, są znane również spoza Ameryki Łacińskiej. Tak na przykład San (Buszmeni) z RPA i Namibii otrzymują część zysków ze sprzedaży uśmierzających głód i pragnienie specyfików produkowanych z substancji pozyskanych z sukulentu Hoodia, zaś Kani z indyjskiego stanu Kerala partycypują w zyskach ze sprzedaży antyfatygantu produkowanego z rośliny Trichopus zeylanicus. W obydwu przypadkach wiedza o pożądanych właściwościach roślin została uzyskana od tubylców. Buszmeni jednak musieli podjąć walkę o swój udział w zyskach. Mimo że badania nad właściwościami sukulentu Hoodia zaczęły się już w latach siedemdziesiątych XX wieku, a wyabstrahowany z niej składnik (P57) został opatentowany w 1998 roku, stosowną umowę gwarantującą tantiemy tubylcom podpisano dopiero w 2003 roku (Kate & Laird 2004, s. 146–147, 153–154; Wüger 2004, s. 195–197). �332 Kacper Świerk Czy wszystkie społeczności posiadające jakąś wiedzę mogą zostać zidentyfikowane, a jeśli tak, to czy jest możliwe, by od ich wszystkich uzyskać zezwolenie na jej użycie? Co jeśli społeczności te żyją w dwóch lub więcej sąsiadujących krajach? Kto powinien być podmiotem otrzymującym tantiemy, jeśli dana wiedza na temat użycia jakichś roślin jest rozpowszechniona wśród wielu grup etnicznych, często żyjących w różnych krajach? Jeśli zapłatę miałyby otrzymywać wszystkie te grupy, to jak ją wśród nich dystrybuować? Czy w takim przypadku firmy farmaceutyczne byłoby stać na płacenie tantiemów (posiadacze wykorzystywanej wiedzy tubylczej mogliby być liczeni wówczas w dziesiątkach lub setkach tysięcy ludzi)? Czy jest możliwe zapobieżenie użyciu danych znajdujących się w domenie publicznej (opublikowanych, powszechnie dostępnych)? Czy w ogóle należy to robić? Może uznać, że dane te są już własnością publiczną i nikt nie może rościć sobie praw do tantiemów za ich użycie? Z kim zainteresowane kompanie powinny negocjować? Z całymi wspólnotami lub grupami etnicznymi czy jedynie szamanami lub liderami? Czy kompanie/firmy powinny płacić tubylcom tantiemy po wygaśnięciu ważności patentu? Jak widać – istotnych pytań, wątpliwości i niejasności jest wiele. Co do samej opłacalności i użyteczności tradycyjnej tubylczej wiedzy etnobotanicznej/etnomedycznej, opinie specjalistów zajmujących się tym zagadnieniem nieco różnią się od siebie. Kate & Laird (2004, s. 133–134) podkreślają, że znaczenie bioprospekcji z wykorzystaniem wiedzy tubylczej znacząco maleje wraz z rozwojem badań i technologii w dziedzinach biochemii, biologii molekularnej i komórkowej oraz immunologii, który sprawia, że polem poszukiwań i tworzenia nowych leków i innych użytecznych specyfików stają się laboratoria, a nie południowoamerykańskie dżungle. W związku z tym trudno mówić o jakimś wielkim zagrożeniu ludów tubylczych „kradzieżą ich wiedzy”. Schuler (2004, s. 160) z kolei argumentuje, iż mniemanie, że wykorzystanie wiedzy tubylców się nie opłaca, nie jest zgodne z prawdą. Podaje on, że 74% leków dla ludzi wyprodukowanych z roślin jest używanych w tych samych celach (do leczenia tych samych schorzeń), do jakich roślin tych używała ludność tubylcza. Jak więc widać, choć w badaniach nad lekarstwami bioprospekcja połączona z poznaniem użycia roślin przez ludność tubylczą w ostatnich dekadach straciła na znaczeniu, to wiedza ta wciąż jest używana i wciąż jest warta pieniędzy. Jak w takim przypadku powinni zachowywać się antropolodzy, aby chronić etnomedyczną wiedzę tubylców czy niechcący nie przyczynić się do jej „pirackiego” wykorzystania? �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 333 Wielu antropologów prowadzących wśród tubylców badania z zakresu etnobotaniki i etnomedycyny stosuje w swych pracach specjalne środki ostrożności, tak aby prezentowane przez nich informacje na temat zastosowania roślin czy innych organizmów nie mogły być użyte przez firmy farmaceutyczne. Tak na przykład Glenn H. Shepard Jr, amerykański antropolog, który prowadził badania etnobotaniczne i etnomedyczne wśród Indian Matsigenka i Yora w peruwiańskiej Amazonii, wymieniając w tekście swego doktoratu rośliny lecznicze, podaje tylko nazwę rodziny, do której należą i nazwę rodzajową. Robi tak, aby chronić tubylczą własność intelektualną (a także, jak twierdzi, prawo Peru do jego zasobów genetycznych). Jedynie w przypadku roślin powszechnie używanych i udokumentowanych w literaturze podaje on pełne nazwy gatunkowe (Shepard 1999, s. 65). Są jednak i inne wizje ochrony tego, co określa się mianem praw intelektualnych ludności tubylczej. Schuler (2004, s. 177–178) – nie będący antropologiem, a specjalistą od rozwoju pracującym dla Banku Światowego – proponuje rozwiązanie stojące w jaskrawym kontraście do polityki dyskrecji proponowanej przez Sheparda. Uważa on, że wiedza tubylcza (często przekazywana ustnie lub przez uczestnictwo, a nie na piśmie) powinna zostać udokumentowana i opublikowana. Wówczas Amerykańskie Biuro Patentowe (U.S. Patent and Trademark Office) będzie miało do niej dostęp i nie będzie dawało patentów na specyfiki na niej oparte. Miałoby to, zdaniem Schulera, zapobiec komercjalizacji wiedzy etnobotanicznej przez osoby z zewnątrz. Schuler zachęca też, by sami tubylcy organizowali się i komercjalizowali swoją wiedzę. Wspominany już w tym tekście Oscar Calavia Sáez uważa, że antropolodzy powinni opowiedzieć się przeciw temu, co określa on mianem prywatyzacji kultury – czemuś, co z punktu widzenia naszej dyscypliny jawi się „jako etnocentryczne, ideologiczne i sterylizujące”. Pisze on, że opatentowanie wszystkiego jest absurdem i że Indianie, nawet jeśli chcą, by przyznawano im prawa własności intelektualnej do ich wiedzy, robią to w defensywie, chcąc ją chronić przed zawłaszczeniem, a nie aktywnie dążąc do jej „prywatyzacji” (Calavia Sáez 1998). Wizja tego antropologa bliska jest moim intuicjom i odczuciom. Jak widać, idee antropologów i specjalistów od rozwoju mogą być bardzo różne., Pozostaje nam postawić pytanie: czy istnieją antropolodzy, którzy pracują dla kompanii farmaceutycznych, dokumentując tubylcze użycie roślin i tym samym przyczyniając się w nieetyczny sposób do tego, co mój indiański respondent określił mianem kradzieży wiedzy tubylczej? Niewątpliwie antropolodzy, zwłaszcza ci mający formację etnobotaniczną, świetnie nadawaliby się do takiej pracy. Przypadki tego typu nie są mi jednak znane z terenu, a literatura �Kacper Świerk 334 też na ogół milczy na ten temat8. Nie można jednak wykluczyć takiej możliwości. Wiadomo, że istnieją antropolodzy pracujący dla kompanii nafciarskich, uczestniczący w ich imieniu w negocjacjach z tubylcami, na ziemi których wydobywa się ropę lub gaz, legitymizujący swoją działalnością, obecnością i tym, co piszą, obecność kompanii w kraju Indian, nierzadko przy okazji prowadzący badania na potrzeby swych dysertacji czy publikacji. Niektórzy Indianie, ich zachodni sprzymierzeńcy i etyczni antropolodzy nazywają takie osoby „antropologami-prostytutkami”. Skoro są antropolodzy pracujący dla nafciarzy, więc czemu mieliby nie istnieć tacy, którzy pracują dla firm farmaceutycznych. To, że niewiele o takich przypadkach wiadomo, może wynikać z tego, że zbieranie wiedzy etnobotanicznej można prowadzić w sposób znacznie bardziej dyskretny i nie rzucający się w oczy niż pracę dla nafciarzy (która wymaga od antropologa firmowania tekstów i umów własnym nazwiskiem, a niekiedy publicznego wypowiadania się). Niewątpliwie sprawa prawdopodobnego dokumentowania przez antropologów wiedzy etnobotanicznej dla firm farmaceutycznych wymaga zbadania. Mimo że uważam istnienie antropologów-piratów za prawdopodobne, to jestem przekonany, że podobnie jak wspomniani antropolodzy pracujący dla nafciarzy, stanowią oni mało znaczący odsetek wszystkich antropologów i że pojawiający się gdzieniegdzie w Ameryce Łacińskiej strach przed badaczamizłodziejami wiedzy nie jest uzasadniony. Konkluzje Co do przyszłości ochrony praw ludów tubylczych do ich wiedzy (definiowanej jako własność intelektualna), wiele wskazuje na to, że będzie istnieć tendencja do formalizowania procedur dostępu do niej i jej wykorzystania. Wraz z formalizacją przepisów będzie też postępować komercjalizacja niektórych elementów wiedzy tubylczej, choć, jak pokazuje wspominany przykład Yekuana, istnieją też w tym względzie opory. Sądzę jednak, że krytykowane przez Calavię Sáeza „sprywatyzowanie kultury” nie nastąpi rychło, jeśli w ogóle (m.in. ze względu na wspomniane towarzyszące mu trudności konceptualno-praktyczne). Co do biopiractwa i kradzieży wiedzy tubylczej, jak przypuszczam, wciąż będą one istnieć, bo przepisy przepisami, a rzeczywistość na dalekiej prowincji może się do nich mieć nijak. Należy mieć nadzieję, że państwa latynoskie nie wprowadzą zbiurokratyzowanego aparatu kontroli, który w toku długotrwałych procedur sprawdzałby na wstępie wszystkich Choć Bravo V. (1997, s. 32) wspomina o udziale antropologów w pirackich badaniach, to nie podaje żadnych konkretnych przykładów, ani odniesień do źródeł. 8 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 335 antropologów i etnobotaników chcących prowadzić badania w tych krajach czy nie są czasem „piratami”. Badacze, którzy wybierają się w teren, by badać kultury tubylcze, metyskie czy afroamerykańskie w Ameryce Łacińskiej, powinni mieć na uwadze, że w grupach tych temat biopiractwa i „kradzieży wiedzy” jest obecny i że w związku mogą być przyjęci z pewną nieufnością, a nawet niechęcią. Szczególnie narażeni na takie podejrzenia mogą być antropolodzy prowadzący badania o profilu etnobotanicznym i/lub etnomedycznym. Należy nastawić się na to, że będziemy musieli wyjaśniać, iż nie jesteśmy złodziejami wiedzy i nie interesuje nas patentowanie tubylczych zastosowań roślin. Nie można też wykluczyć wystąpienia sytuacji, w której będziemy musieli tłumaczyć nasz brak złych zamiarów podejrzliwym przedstawicielom agencji rządowych, których zdarzy nam się spotkać w terenie. Jeśli tubylcy zażyczą sobie, byśmy nie publikowali niektórych danych uważanych przez nich za podatne na nieuczciwe wykorzystanie (np. przez kompanie farmaceutyczne), powinniśmy to uszanować. Nie należy jednak sytuacji demonizować czy nadmiernie się obawiać. Tubylcy nie wszędzie są skrajnie nieufni i często dają się przekonać zapewnieniom badacza. Niekoniecznie też musimy trafić na nieufnych urzędników. Badaczom etnobotanikom zaleciłbym, aby nie zabierali ze sobą i nie transportowali większych ilości zebranych próbek roślin, jeśli oczywiście nie posiadają stosownych zezwoleń od odpowiednich instytucji. Dziękuję doktorowi Mariuszowi Kairskiemu za cenne uwagi do wstępnej wersji tego tekstu. Literatura Arvelo-Jiménez N. 2004 – Kuyujani Originario: The Yekuana Road to the Overall Protection of Their Rights as a People, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J.M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 37–51. Brack Egg A. 1999 – Comunidades indígenas y respeto a la naturaleza, Universidad Marcelino Champagnat, Lima. Bravo V.E. 1997 – La bioprospección en el Ecuador, w: Biodiversidad, bioprospección y bioseguridad, red. A. Varea, Abya Yala, Quito, s. 131–141. �336 Kacper Świerk Calavia Sáez O. 1998 – Biopirataria: Mitos, leis e políticas, TSEMIM. Transsmision et Transformation des Savoirs sur l’Environnement en Milieu Indigène et Métis, http://www. ulb.ac.be/socio/tsemim/ctrosc.html. Ellen R. 1998 – Comments to Paul Sillitoe’s ‘The Development of Indigenous Knowledge: A New Applied Anthropology’, Current Anthropology, 39(2), s. 238–239. Espinoza Fuentes F. 1997 – Patentes a la vida, w: Biodiversidad, bioprospección y bioseguridad, red. A. Varea, Abya Yala, Quito, s. 77–86. Finger J.M. & Schuler P. (ed.) 2004 – Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, Washington. Gorinsky C. 2006 – Hero or Zero?, „New Scientist”, 22.06, s. 50–51. Kate K. & Laird S.A. 2004 – Bioprospecting Agreements and Benefit Sharing with Local Communities, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 133–158. Posey D.A. 2002 – (Re)Discovering the Wealth of Biodiversity, Genetic Resources, and the Native Peoples of Latin America, „Anales Nueva Época”, 5, s. 37–60. Schuler P. 2004 – Biopiracy and Commercialization of Ethnobotanical Knowledge, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, Red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 159–181. Shepard G.H. 1999 – Pharmacognosy and the Senses in Two Amazonian Societies, Rozprawa doktorska, University of California, Berkeley. Warren D.M. 1998 – Comments to Paul Sillitoe’s ‘The Development of Indigenous Knowledge: A New Applied Anthropology’, „Current Anthropology”, 39(2), s., 244–245. Wüger D. 2002 – Prevention of Misappropriation of Intangible Cultural Heritage Through Intellectual Property Laws, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 183–206. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32c85c370e18b2fe771821caa7a39c36.pdf fcf2615a9b0cea22a1ebc20f7b2dcf4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Podlasie - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6206 Title A name given to the resource Strój podlaski (nadbużański)/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.3; 48 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Świeży, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �������������������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9ae962c4461a623e695a885568be8a3.pdf b2a8ae799dffcc6ea89b5faffbfc1602 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6637 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Małopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6205 Title A name given to the resource Strój krzczonowski /Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.7; 47 s Creator An entity primarily responsible for making the resource Świeży, Janusz (1884-1962) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ��������������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f26a6436f261c0efacd920173a427f0b.pdf a5d8b10a8a6c39fc28c0b9d98b9e43fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5450 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5067 Title A name given to the resource Przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna a życie codzienne mieszkańców Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.41-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szalbot, Magdalena Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Szalbot Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna a życie codzienne mieszkańców Śląska Cieszyńskiego Hastings Donnan i Thomas M. Wilson twierdzą, że granice państwowe „są miejscami specyficznych kulturowych relacji (…)” oraz „mają swoiste cechy, które odróżniają je od innych obszarów (…)”1. Przybliżając poglądy cytowanych autorów Joanna Kurczewska zauważa, że granica nie jest po prostu linią graniczną na mapie; należy ją pojmować „jako złożony, wielowymiarowy czynnik kreujący życie społeczne”2. Granica „i wszystko, co się na niej dzieje, stwarza, rozwija i utrwala pewną specyficzną formę kultury”. Kulturotwórcze w swym charakterze granice „stanowią bardzo złożone, wielowymiarowe zjawisko społeczne, kulturowe, polityczne i ekonomiczne”3. Nie inaczej jest na Śląsku Cieszyńskim. Od 1920 roku, w którym to zapadła decyzja o podziale tego obszaru na część polską i czechosłowacką (później czeską), ustanowiona na rzece Olzie granica państwowa wyodrębniła z historycznego Cieszyna nowy ośrodek miejski – Czeski Cieszyn (Český Těšín). Od tego momentu tożsamość kulturowa obu miast została „naznaczona” przygranicznością i dwudzielnością. Utrzymujący się już od 90 lat podział powoduje, że przygraniczna dwudzielność stała się elementem lokalnego dziedzictwa kulturowego obu miejscowości i do pewnego stopnia całego Śląska Cieszyńskiego. Sposób doświadczania, postrzegania i oceniania tego faktu przez mieszkańców może być uznany za jeden z kluczy do poznania tożsamości tego szczególnego fragmentu polsko-czeskiego pogranicza. Cieszyn i Czeski Cieszyn to ośrodki wyróżniające się na tle innych miejscowości regionu. Przez stulecia niepodzielony Cieszyn stanowił główne miasto Księstwa Cie1 2 3 H. Donnan, T. M. Wilson: Granice tożsamości, narodu i państwa. Kraków 2007, s. 19, 34. Tamże, s. 37 (z przypisu redakcji naukowej – J. Kurczewska). Tamże, s. 35, 38. �42 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví szyńskiego. Obecnie oba miasta wspólnie pełnią funkcję nieformalnej stolicy Śląska Cieszyńskiego. Jako centrum założonego w 1998 roku euroregionu, Cieszyn i Czeski Cieszyn są przestrzenią realizacji wielu projektów, którym przyświeca idea polsko-czeskiego zbliżenia. W związku z bezpośrednim sąsiedztwem oraz z otwarciem granicy oba miasta od lat są również miejscem, w którym dochodzi do nieformalnych, oddolnych kontaktów między mieszkańcami polskiej i czeskiej strony Śląska Cieszyńskiego. Przygraniczne procesy zachodzące na terenie Cieszyna i Czeskiego Cieszyna mają wpływ nie tylko na mieszkańców obu tych miast. Oczywiście z racji stałego, bezpośredniego kontaktu z tym miejscem grupa ta najsilniej odczuwa przygraniczny charakter obu miejscowości. Jednak doświadczanie różnych aspektów przygranicznej dwudzielności miasta nad Olzą jest również udziałem szerszego kręgu osób zamieszkujących różne rejony Śląska Cieszyńskiego. Mieszkańcy regionu regularnie odwiedzający Cieszyn lub Czeski Cieszyn, który jest dla nich np.: miejscem kształcenia, pracy zawodowej, dokonywania zakupów, załatwiania spraw urzędowych, zaspokajania potrzeb kulturalno-rozrywkowych itd., przekraczają granicę na Olzie i udają się również – w różnych celach – do zagranicznego miasta. Aby rozpatrzyć zagadnienie dziedzictwa kulturowego jako klucza do poznania tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim, której elementem jest również przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna, przeprowadzono badania, których celem było ukazanie, jak ów przygraniczny dwudzielny układ funkcjonuje na poziomie realizowanych zachowań transgranicznych oraz w świadomości szerszego kręgu osób zamieszkujących Śląsk Cieszyński. Wyniki badań ukazują zaledwie pewien wycinek wiedzy na temat tego, jaki charakter ma obecnie życie codzienne przy granicy. Do badań wybrano szczególną grupę osób. Młodzi ludzie wkraczający w dorosłość zamieszkujący różne miejscowości Śląska Cieszyńskiego, w przeciwieństwie do swoich rodziców i dziadków, nie są obciążeni brzemieniem niełatwych polsko-czeskich stosunków przygranicznych sprzed lat. Z tej racji stanowią potencjał ziemi cieszyńskiej – od ich postaw zależy dalszy kierunek zmian przygranicznych polsko-czeskich stosunków. Prosząc badanych o wypełnienie ankiet z pytaniami dotyczącymi m.in.: realizowanych form zachowań transgranicznych, znajomości kluczowych momentów w historii tego regionu, oceny podejmowanych wspólnie inicjatyw „dwumiejskich” itd., starałam się ustalić, w jaki sposób oraz w jakim zakresie te różne aspekty przygranicznej dwudzielności miasta, w którym obecnie pobierają naukę, mają wpływ na ich codzienne życie, a nawet na plany na przyszłość. Badania ankietowe zostały przeprowadzone na przełomie 2009 i 2010 roku na grupie 139 uczniów zamieszkujących różne miejscowości polskiej i czeskiej części Śląska Cieszyńskiego. Tylko dla ok. 20% badanych Cieszyn lub Czeski Cieszyn jest zarówno miejscem zamieszkania, jak i edukacji. Objęta badaniami młodzież w wieku od 16 do 19 lat uczy się w jednym z gimnazjów oraz w kilku szkołach średnich Cieszyna i Czeskiego Cieszyna i praktycznie każdego dnia bywa w którymś z interesujących nas miast. W grupie badawczej liczebnie przeważały dziewczęta (93 osoby) nad chłopcami (44 osoby). Badania zaprojektowano w taki sposób, aby wśród respondentów zamieszkujących Śląsk Cieszyński, możliwe było wyodrębnienie trzech podgrup składających się z: młodych Polaków uczących się w Cieszynie oraz Polaków i Czechów pobierających naukę w Czeskim Cieszynie4. 4 Z 49 osób 45 uczestniczących w badaniach cieszyńskich licealistów zadeklarowało narodowość polską (4 osoby - śląską). Bardziej zróżnicowane odpowiedzi przyniosło pytanie �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 43 Składający się z 36 punktów kwestionariusz ankiety obejmował pytania zamknięte oraz otwarte. Posłużenie się ankietą zawierającą ten sam zestaw pytań sformułowanych w języku polskim oraz czeskim, z jednej strony pozwoliło na ustalenie, jakie opinie na dany temat przeważają wśród młodych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego (niezależnie, czy chodzi o stronę polską, czy czeską), a z drugiej – na porównanie zdania na temat tych samych kwestii nastoletnich Polaków związanych z Cieszynem oraz Polaków i Czechów uczących się w Czeskim Cieszynie. W niniejszym sprawozdaniu omówię odpowiedzi uzyskane tylko na wybrane pytania ankiety. Regularny kontakt z przygranicznym miastem podwójnym umożliwia realizację różnych zachowań transgranicznych. Wpływa to na sposób postrzegania tego ośrodka oraz pozwala osobiście doświadczyć przygranicznego charakteru Śląska Cieszyńskiego. Za najważniejszą praktykę transgraniczną należy uznać przekraczanie granicy państwowej. Odpowiadając na pytanie dotyczące częstotliwości wizyt w zagranicznym Cieszynie, większość badanych przyznała, że przekracza granicę na Olzie. Niektórzy mają w zwyczaju bywać w sąsiednim mieście „prawie codziennie”, a inni – „sporadycznie” lub „bardzo rzadko”. Większość respondentów uściślała, że bywa – odpowiednio w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie – kilka razy w tygodniu, w miesiącu lub tylko kilka razy w roku. Ogółem kilkanaście osób z badanej grupy stwierdziło, że w zagranicznym Cieszynie nie bywa w ogóle lub też nie udzieliło odpowiedzi na powyższe pytanie. Czy porównując deklaracje młodych Polaków uczących się w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie oraz nastoletnich Czechów, prawie codziennie bywających w lewobrzeżnym5 mieście, można mówić o pewnych podobieństwach lub prawidłowościach dotyczących częstotliwości przekraczania granicy dzielącej oba miasta? Wspólnym rysem w deklaracjach każdej z wyodrębnionych na potrzeby badań podgrup respondentów jest stwierdzenie, że w ich przypadku rzeczywiście mamy do czynienia z realizacją tego rodzaju praktyki transgranicznej. Inna prawidłowość, dostrzeżona w trakcie porównywania odpowiedzi tych trzech grup, dotyczy młodych Zaolzian, którzy już w tym miejscu, częściej niż pozostali, podawali powody skłaniające ich do przekraczania granicy. Podczas gdy Polacy uczący się w gimnazjum z polskim językiem wykładowym w Czeskim Cieszynie wspominali tu o wizytach w sąsiednim mieście, m.in. w celu zakupienia polskiej prasy, czy zobaczenia czegoś w teatrze, uczący się również w Czeskim Cieszynie kilkunastoletni Czesi, częściej mówili o odwiedzaniu sklepów (głównie odzieżowych) po polskiej stronie granicy. Osoby z ostatniej wymienionej podgrupy częściej niż pozostałe określały częstotliwość swoich wizyt w sąsiednim mieście w skali roku lub półrocza, a nie np. tygodnia lub o identyfikację narodową w grupie 47 uczestniczących w badaniach uczniów czeskocieszyńskiego gimnazjum z polskim językiem nauczania. 20% z nich określiło się mianem Polaków, ale tak samo liczne okazały się osoby deklarujące narodowość czeską lub śląską oraz inną (np.: zaolziańską, czeską/śląską, polską/śląską). 15% badanych w obrębie tej grupy nie określiło swej identyfikacji narodowej. Natomiast wśród 43 przebadanych uczniów czeskiej szkoły średniej z Czeskiego Cieszyna dominowały wskazania na narodowość czeską (54%), śląską (16%) oraz morawską (niecałe 10%). Mimo stwierdzonego niejednolitego charakteru narodowościowego wyodrębnionych podgrup, dla zachowania przejrzystości wywodów, w tekście – upraszczając sprawę – na ich oznaczenie będę posługiwać się określeniami: Polacy, Zaolzianie i Czesi. 5 Określenia „lewobrzeżne” lub „prawobrzeżne” miasto odnosi się odpowiednio do Czeskiego Cieszyna i Cieszyna. �44 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví miesiąca. Jako grupa również realizują interesującą nas tu formę zachowania transgranicznego, lecz jej częstotliwość zdaje się być mniejsza. Odpowiedzi na kolejne pytanie dostarczyły informacji na temat najczęstszych powodów przekraczania przez młodzież granicy na Olzie i wkraczania w przestrzeń zagranicznego Cieszyna. Dla zamieszkujących różne miejscowości Śląska Cieszyńskiego uczniów, najczęstszym celem wizyt w sąsiednim mieście są zakupy. Prawidłowość ta odnosi się w takim samym stopniu do Polaków bywających w czasie roku szkolnego pięć razy w tygodniu w Cieszynie, jak również młodych Zaolzian oraz Czechów, choć ich deklaracje zdradzały zainteresowanie nabywaniem odmiennych towarów. Dla badanych grup młodzieży otwarta granica i przestrzenna bliskość obu miast, oprócz wizyt o podłożu handlowym, wiąże się z realizacją różnych form zachowań. Wizyty nastoletnich Polaków z Cieszyna w Czeskim Cieszynie oprócz zakupów są też ukierunkowane na zaspokajanie codziennych potrzeb rozrywkowo-rekreacyjnych i towarzyskich. Przekraczają oni granicę, aby udać się: „na basen”, „na spacer”, „na kręgielnię”, „na lody”, „na piwko” lub „na imprezę”. Z kolei częstotliwość zakupów dokonywanych w Cieszynie przez młodych Zaolzian równoważy: udział w życiu kulturalnym polskiej strony miasta (bywanie w kinie, w teatrze, w księgarniach itp.), zwiedzanie zabytkowych zakątków Cieszyna oraz podtrzymywanie kontaktów z mieszkającą w Polsce rodziną. Uczący się w Czeskim Cieszynie Czesi najrzadziej wspominali w tym miejscu o innych, niż handlowe celach swych „wycieczek” na polską stronę miasta. Tylko pojedyncze osoby z tej grupy chodzą do Cieszyna, aby pospacerować, zwiedzić zabytkowe miejsca, „posiedzieć w herbaciarni” lub spotkać się ze znajomymi. Wspominając równie często, co pozostali o dokonywaniu zakupów w sąsiednim mieście, częściej niż Zaolzianie wskazywali w tym miejscu na cieszyńskie targowiska. Wskazanie przez badaną młodzież konkretnych, najczęściej odwiedzanych – odpowiednio po czeskiej lub po polskiej stronie – miejsc w sąsiednim mieście, potwierdziło odpowiedzi uzyskane na poprzednie pytanie, dotyczące celu przekraczania granicy. Oprócz wyszczególnienia po raz kolejny sklepów, które czasami były wymieniane z nazwy, udający się do lewobrzeżnego miasta Polacy najczęściej wymieniali czeskocieszyński rynek. Młodzi Zaolzianie, w przypadku których dopiero to pytanie ujawniło również pewną regularność bywania na cieszyńskich targowiskach, wykazali się znacznie lepszą, niż ich czescy rówieśnicy, znajomością nazw ulic i innych – przede wszystkim zabytkowych – zakątków Cieszyna. Deklarowali, że bywają na cieszyńskim rynku, na Wzgórzu Zamkowym, na ulicy Głębokiej lub też spacerują po „cieszyńskiej Wenecji”. Przekraczanie granic państwowych regulują – ostatnio ulegające zmianom w tej części Europy – przepisy. Dlatego celem badań było również ustalenie, czy zamieszkująca Śląsk Cieszyński młodzież zauważyła w ostatnich latach jakieś zmiany w przepisach granicznych. Zdania okazały się podzielone – prawie połowa respondentów potwierdziła wejście w życie pewnych zmian, ale zbliżona była również ilość negatywnych odpowiedzi na to pytanie. O zauważeniu zmian częściej informowali Polacy uczący się w prawobrzeżnym mieście. Najmniej wskazali ich młodzi Zaolzianie. Rozkład odpowiedzi potwierdzających lub zaprzeczających dostrzeżenie zmian w obrębie każdej z badanych podgrup respondentów okazał się odmienny. Jednak ci młodzi mieszkańcy polskiej i czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, według których przepisy gra- �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 45 niczne zmieniły się, okazali się zgodni podając na potwierdzenie te same, konkretne przykłady. Młodzież zamieszkująca po obu stronach granicy najczęściej wspominała w tym miejscu o „otwarciu” granicy, o zaprzestaniu kontroli granicznych, o możliwości przekraczania granicy bez konieczności okazywania dokumentów oraz o wejściu do strefy Schengen. Kilka osób posłużyło się sformułowaniem, że obecnie „zniesiono” lub wręcz, że „nie ma granicy”. Jednostkowy charakter miały wypowiedzi o możliwości swobodnego przenoszenia różnych towarów przez granicę, czy też o przywróceniu dwustronnego ruch pieszych na mostach granicznych. Mimo obiegowego przekonania o podobieństwie języka czeskiego i polskiego oraz powszechnego posługiwania się przez ludność Śląska Cieszyńskiego gwarą, młodszą generację tego zróżnicowanego pod względem językowym terenu, postanowiłam zapytać również o to, czy porozumiewanie się w sąsiednim Cieszynie sprawia im trudności. Dla 80% polsko-czesko-zaolziańskiej próby badawczej komunikacja w zagranicznym Cieszynie nie stanowi problemu. W każdej z wyodrębnionych grup liczebnie przeważały deklaracje, że porozumiewanie się nie stanowi kłopotliwego aspektu przygranicznego współżycia. Na tutejszym pograniczu najbardziej swobodnie pod tym względem zdają się czuć młodzi Polacy zamieszkujący czeską stronę, znający zarówno język polski, jak i czeski oraz gwarę. Kolejne zagadnienie, do którego mieli ustosunkować się nastoletni mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego, dotyczyło zainteresowania tym, co dzieje się w mieście po drugiej stronie granicy. Wybrana przez 85% badanych opcja odpowiedzi na to pytanie ujawniła generalnie obojętny stosunek do wydarzeń i spraw, którymi żyje leżące tuż za granicą miasto. Badania pokazały również, że uczniowie wchodzący w skład grupy badawczej w większości nie uczestniczą w imprezach kulturalnych organizowanych w sąsiednim mieście. Tylko 18% badanych potwierdziło, iż przekracza granicę na Olzie w tym właśnie celu. Polacy uczący się w Cieszynie i Czesi regularnie bywający w Czeskim Cieszynie, którzy odpowiedzieli, że zdarza się im brać udział w imprezach kulturalnych w sąsiednim mieście, najczęściej wskazywali na „Święto Trzech Braci”, które w czerwcu każdego roku równolegle odbywa się w obu nadolziańskich miastach. Podczas gdy młodzież z polskiej strony Śląska Cieszyńskiego najliczniej deklarowała udział we wspomnianej „dwumiejskiej” imprezie, wybory młodych Zaolzian dotyczyły również innych wydarzeń kulturalno-rozrywkowych tuż za granicą (np. koncertów na cieszyńskim rynku i przedstawień teatralnych). Możliwość korzystania z dodatkowej miejskiej oferty kulturalno-rozrywkowej na terenie sąsiedniego Cieszyna stwarza młodym ludziom okazję zawierania nowych znajomości. Odpowiedzi uzyskane na kolejne pytanie, potwierdziły powyższą zależność. Jedynie 11% ogółu badanych nastolatków przyznało, że udział w którejś z imprez organizowanych na terenie Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna zaowocował w ich przypadku zawarciem znajomości z mieszkańcem sąsiedniego miasta. Najbardziej otwarci na zawieranie transgranicznych znajomości okazali się nastoletni Czesi. Aby pogłębić wiedzę na temat nawiązywania i trwałości tych przygranicznych kontaktów, zapytałam również wprost osoby z badanej grupy, czy mają znajomych wśród rówieśników, którzy mieszkają lub uczą się w zagranicznym Cieszynie i czy utrzymują z nimi regularne kontakty. Zaledwie 21% badanych udzieliło twierdzącej odpowiedzi na tak postawione pytanie, ale tylko w przypadku 7% respondentów są to znajomości �46 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví podtrzymywane. 14% osób swoje kontakty z rówieśnikami zamieszkującymi zagraniczną część Śląska Cieszyńskiego określiło mianem sporadycznych. Aby dowiedzieć się, czy realizowane na terenie Cieszyna i Czeskiego Cieszyna praktyki transgraniczne znajdują odzwierciedlenie w sposobie postrzegania tych miast, w kolejnym pytaniu poprosiłam badanych młodych ludzi o wypisanie automatycznie nasuwających im się skojarzeń, związanych z miastem po polskiej i po czeskiej stronie Olzy. Prawie połowa, bo aż 47% nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie lub też stwierdziło, że żadne skojarzenia im się nie nasuwają. Pozostałe uzyskane odpowiedzi – ze względu na otwarty charakter pytania – okazały się zróżnicowane. Oprócz stwierdzeń, że oba Cieszyny budzą u badanych pozytywne odczucia oraz, że są to miasta nasuwające im myśl o: szkole, zakupach i zabytkach, w przypadku 10% badanych pierwsze skojarzenia nawiązują wprost do przygranicznej dwudzielności interesujących nas ośrodków. Tej grupie młodych ludzi Cieszyn i Czeski Cieszyn przywodzi na myśl: dzielącą je rzekę Olzę, tłumnie odwiedzane w ramach przygranicznej turystyki handlowej targowiska, tę samą nazwę określającą oba miasta, różnice językowe, wspólne dzieje historyczne, możliwość zakupu tuż za granicą tańszych produktów, samą granicę, miasto graniczne lub region przygraniczny oraz miejsce styku Polski i Czech. Badanej młodzieży trudno było jednak ocenić, czym wyróżnia się miasto, w którym się uczą, na tle innych miejscowości w Polsce lub w Republice Czeskiej. Wielu badanych wskazało w tym miejscu na: „urok” nadolziańskiego miasta, jego „wygląd”, „atmosferę”, „niepowtarzalny klimat”, „malownicze położenie”, zabytkowy charakter, „bogatą historię i kulturę” oraz „mentalność” mieszkających tu ludzi. Łącznie 30% badanych nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. Uznali, że nie potrafią wskazać jakichś szczególnych cech interesujących nas miast lub też stwierdzili, że nie wyróżniają się one niczym specjalnym. Niektórzy przyznali, że brak im wiedzy na temat innych miast, z którymi mogliby porównać oba Cieszyny. Nieliczne odpowiedzi wykazały, że Cieszyn i Czeski Cieszyn funkcjonują w świadomości badanych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego jako przygraniczny, dwudzielny ośrodek miejski. Młodzi Polacy wskazywali np. na „bliski kontakt z Czechami” i obecność granicy. Odnotowałam również wypowiedź, że: „Cieszyn ma największe przejście graniczne w południowej Polsce”. Niektórzy Zaolzianie twierdzili, że jest to „zarówno polskie, jak i czeskie miasto” lub też „jakby jedno miasto, które jest ewenementem, bo to właściwie jedno miasto (…) podzielone na dwa”. Młody Zaolzianin wypowiadając się o Czeskim Cieszynie stwierdził, że „Jest to miasto graniczne, [leżące] na specyficznym terenie z liczną [polską] mniejszością narodową”. Z kolei nastoletni Czesi zwracali uwagę na wyróżniającą lewobrzeżny Cieszyn obecność polskich napisów, określając go również mianem miejsca, w którym stykają się różne kultury. Celem badań było również ustalenie, czy na sposób postrzegania przygranicznej dwudzielności Cieszyna i Czeskiego Cieszyna wpływa znajomość historii tego terenu oraz zainteresowanie bieżącym życiem obu miast. Zgromadzone informacje ujawniły generalnie słabą znajomość historii Cieszyna i Czeskiego Cieszyna, i co za tym idzie – całego regionu. Młodzi mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego poproszeni o wskazanie roku i opisanie okoliczności wytyczenia w przestrzeni Cieszyna granicy, w większości (prawie 70%) pozostawili pytanie bez odpowiedzi lub przyznali, że nie posiadają wiedzy na ten temat. Przybliżoną datę ustanowienia granicy na Olzie, np. rok: 1918, 1919, 1921 lub określenie „lata międzywojenne” podało ogółem 10% badanych. Tylko �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 47 8% respondentów bezbłędnie powiązało podział Cieszyna z rokiem 1920. Niecałe 6% badanych wykazało się wiedzą, że decyzja o wytyczeniu w tym miejscu granicy zapadła podczas „konferencji ambasadorów” w belgijskim mieście Spa. Najwięcej trafnych odpowiedzi na to pytanie udzielili Polacy uczący się w Czeskim Cieszynie. Ponadto łącznie niecałe 9% badanych podało, że granica została wytyczona w 1945 lub w 1944 roku lub „po drugiej wojnie światowej”. Wskazania na ten okres pojawiały się najczęściej w odpowiedziach uczniów z cieszyńskich szkół średnich. Najsłabszą znajomość poruszonych zagadnień stwierdzono u badanych Czechów. Udzielając odpowiedzi na kolejne pytanie uczniowie z cieszyńskich i czeskocieszyńskich szkół mieli, według własnego uznania, wytypować dwa lub trzy najważniejsze wydarzenia w historii Cieszyna rozciągającego się na obu brzegach Olzy. Ponad połowa badanych (60%) nie ustosunkowała się do tego pytania. Jednak zestawienie odpowiedzi pozostałych pozwala mówić o pewnych prawidłowościach w sposobie postrzegania przez badanych dziejów obu Cieszynów. Niecałe 20% badanych za jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Cieszyna i Czeskiego Cieszyna uznało moment założenia miasta. Drugą co do wielkości grupę (12%) stanowią osoby, które za ważny moment uznały otwarcie granic oraz wejście Cieszyna i Czeskiego Cieszyna do strefy Schengen. Prawie tak samo liczna grupa (11,5%) za znaczącą w historii tych miejscowości datę uznała rok rozdzielenia ich granicą. Nieliczni za istotne okresy w historii obu miast uznali również pierwszą i drugą wojnę światową, „polsko-czechosłowacki spór o Śląsk Cieszyński z 1919 roku”, „zajęcie Zaolzia przez Polaków” oraz „powstanie polskiej sceny w Těšískim divadle”6. Badania dowiodły również, że dzieje Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna w przypadku przeważającej liczby osób z badanej grupy (89%) nie stanowią przedmiotu rozmów z rodzicami lub kolegami szkolnymi. Nieco więcej respondentów przyznało, że w rodzinnym lub przyjacielskim kręgu zdarza się im rozmawiać o bieżących problemach miasta, w którym zlokalizowana jest ich szkoła. Jednak we wszystkich wyodrębnionych podgrupach zbliżony był odsetek osób (ok. 70%), które nie przejawiają zainteresowania aktualnymi sprawami Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Dla badanych nastolatków Cieszyn lub Czeski Cieszyn jest nie tylko miejscem edukacji, ale – co potwierdziły odpowiedzi na wcześniej omówione pytania – przestrzenią realizacji typowych dla współczesnej młodzieży wzorów zachowań w czasie wolnym (konsumpcja, rozrywka, udział w życiu kulturalnym). Kolejne pytanie dotyczyło znajomości przynajmniej trzech wspólnych działań i inicjatyw podejmowanych obecnie przez oba Cieszyny. Kryło się w nim założenie, że zamieszkujący Śląsk Cieszyński młodzi ludzie nie tylko ze słyszenia wiedzą o pewnych działaniach, z których część odwołuje się do idei polsko-czeskiej integracji, ma kulturalno-rozrywkowy charakter i jest adresowana również do osób z tego przedziału wiekowego. Prawie 60% badanych nie odpowiedziało na to pytanie, lub stwierdziło, że nic nie wie na ten temat. Tylko jednostki uznały, że żadne wspólne cieszyńsko-czeskocieszyńskie działania i inicjatywy nie są realizowane. Najczęściej powtarzające się odpowiedzi udzielone przez pozostałe, niecałe 40% badanych można pogrupować, przyporządkowując je do trzech głównych aspektów „dwumiejskiej” współpracy. Zdaniem badanych najczęściej realizowane wspólnie przedsięwzięcia, obejmują przede wszystkim współorganizowanie „Święta Trzech Braci”. W dalszej kolejności wskazywane były takie 6 Teatr Cieszyński w Czeskim Cieszynie. �48 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví inicjatywy jak: festiwale filmowe, teatralne, organizacja obchodów 1200-lecia założenia miasta oraz różne projekty i imprezy kulturalne skromniejszego formatu. Część młodzieży wykazała się również rozeznaniem w zakresie współpracy związanej z zarządzaniem miejską infrastrukturą. W tym miejscu respondenci wymieniali wspólne projekty dotyczące np.: planów budowy nowego mostu i utworzenia wspólnego dla obu miast parku na nabrzeżach Olzy, działań na rzecz ochrony środowiska, wprowadzenia polskich i czeskich napisów w obu miastach, pomysłu odtworzenia łączącej oba miasta linii tramwajowej, wprowadzenia dwukierunkowego ruchu pieszych na mostach granicznych, podejmowania współpracy między polską i czeską strażą pożarną, policją oraz urzędami miejskimi. Badani wskazywali też na współpracę w dziedzinie edukacji, obejmującą międzyszkolne wymiany i projekty, w których zdarzało się im brać udział. Sposób postrzegania przez badaną młodzież Cieszyna i Czeskiego Cieszyna ujawniły również odpowiedzi na kolejne pytanie, w którym młodzi ludzie mieli wskazać, co uznają za symbol miasta, w którym się uczą. Prawie połowa badanych nie odniosła się do tego pytania lub uznała, że w ich przekonaniu nic nie pełni funkcji takiego symbolu. Ci, którzy udzielili odpowiedzi najczęściej wskazywali w tym miejscu na zabytkowe obiekty prawobrzeżnego miasta. Mimo iż kilka osób za symbol Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna uznało rzekę Olzę, kwestia granicy nie pojawiła się w ani jednej odpowiedzi. Bywając regularnie w jednym z nadolziańskich miast i wkraczając – często przy okazji – do sąsiedniego, zagranicznego Cieszyna, mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego mają możliwość porównywania ze sobą obu ośrodków, np. pod kątem panujących w nich warunków życia codziennego. Głosy badanych w kwestii – w którym Cieszynie mieszkańcom żyje się łatwiej – były podzielone. Prawie połowa badanych wskazała na Czeski Cieszyn, choć trzeba pamiętać, że dwukrotnie większa liczba respondentów ma na co dzień kontakt przede wszystkim właśnie z tym miastem. Dokonane przez badanych, w odpowiedzi na kolejne pytanie, porównanie Cieszyna i Czeskiego Cieszyna kolejno pod względem: komfortu życia, estetyki przestrzeni miejskiej oraz atrakcyjności handlowej, pozwoliło zweryfikować wyniki uzyskane na wcześniej analizowane pytanie. Podobnie jak w przypadku wyżej omawianego pytania, zdaniem większej liczby respondentów lepszy komfort życia zapewnia mieszkańcom Czeski Cieszyn. Jednak pod względem walorów estetycznych oraz atrakcyjności handlowej wyżej oceniony przez tę samą grupę badanych został prawobrzeżny Cieszyn. Jakiś czas temu lokalne media informowały o koncepcji, aby Cieszyn i Czeski Cieszyn znów połączyć linią tramwajową, która – tak jak przed laty7 – miałaby prowadzić przez centra obu miast. Skierowanie do młodzieży pytania, dotyczącego pomysłu połączenia obu miast tym środkiem transportu, miało na celu nie tyle sprawdzenie znajomości nagłaśnianego przez media wycinka historii obu miejscowości, co ustalenie, jak sami badani oceniają ten projekt. Nieco ponad połowa badanych (53%) uznała, że pomysł jest trafiony. Pozostali badani Polacy, Zaolzianie i Czesi, którzy mieli trudności ze sprecyzowaniem swojego stanowiska w tej sprawie, przeważali liczebnie nad tymi, którzy uznali go za „nietrafiony”. 7 Tramwaje kursowały w Cieszynie od 1911 do 1921 roku. Biegnąca przez most na Olzie trasa prowadziła od ulicy Bielskiej na prawym brzegu Olzy do dworca kolejowego w lewobrzeżnej części miasta. Po podziale Cieszyna, w związku ze spowalniającymi komunikację kontrolami na moście granicznym, linię tramwajową zlikwidowano. �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 49 Interesujące wnioski wynikają z odpowiedzi na kolejne pytanie zadane młodym mieszkańcom Śląska Cieszyńskiego, dotyczące kluczowej dla realizowanych badań kwestii, czyli postrzegania przygranicznej dwudzielności obu miast. W odczuciu przeważającej części badanej młodzieży (70%), w większości tylko uczącej się w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie, miejscowości te – mimo przestrzennej bliskości, podejmowanej współpracy i stwarzania mieszkańcom oraz przyjezdnym okazji do realizacji różnych form zachowań transgranicznych – nie stanowią jednego organizmu miejskiego. W każdej z grup w przybliżeniu trzy razy więcej osób postrzegało Cieszyn i Czeski Cieszyn jako odrębne miasta, od tych, które skłaniały się, aby uznać je za jeden organizm. Badani, którzy uznają miasto po obu stronach Olzy za pewną całość uzasadniali, że przemawiają za tym zarówno względy historyczne (np. „wcześniej były połączone”) oraz obecne przemiany (wejście do strefy Schengen, zniesienie kontroli granicznych). Argumentacja osób, które odwrotnie postrzegają tę sprawę, również odwołuje się do stanu z przeszłości („były za długo rozdzielone (…) żeby się teraz połączyły”), wskazuje na oczywiste różnice (np.: „Ponieważ są to dwa inne miasta w dwóch innych państwach”) oraz odnosi się do zauważonych odmienności kulturowych (np. „w Czechach jest inne, łagodniejsze społeczeństwo”; „różnice są zbyt duże”). Sposób postrzegania Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna jest uzależniony również od emocjonalnego związku badanych z tą miejscowością. Do odczuwania więzi z miastem, które we wspomnieniach badanych uczniów zawsze będzie kojarzyło się z okresem kilkuletniej edukacji, przyznało się 46% badanych. Liczniejsza okazała się grupa, która żadnego specjalnego związku odpowiednio z Cieszynem lub z Czeskim Cieszynem nie czuje. Najliczniejszą grupę osób przywiązanych do Cieszyna stanowią nastoletni Polacy. Z kolei w grupie Zaolzian najwyższa okazała się liczba osób, które nie odczuwają emocjonalnego związku z Czeskim Cieszynem. Wkraczając w dorosłość młodzi ludzie zastanawiają się nad swoją przyszłością. Zamieszkując różne miejscowości Śląska Cieszyńskiego, kształcąc się w mieście pełniącym funkcję nieformalnej stolicy regionu oraz obserwując zmiany w lokalnym życiu przygranicznym, nastoletnie osoby już teraz gromadzą różne doświadczenia i informacje, które w przyszłości będą miały pewien wpływ na decyzję, czy swą przyszłość łączyć z obecnie zamieszkiwanym regionem. Na dzień dzisiejszy 33% badanych chce w przyszłości żyć i pracować na Śląsku Cieszyńskim. Osoby deklarujące chęć pozostania mówiły, że w ich przypadku wynika to ze swego rodzaju „przyzwyczajenia”, „przywiązania” lub „upodobania”, jakie zrodziło się w nich dla tego terenu. Jeden z badanych stwierdził, że swoje plany na przyszłość łączy ze Śląskiem Cieszyńskim, „ponieważ tutaj się urodziłem i mam sentyment do tej ziemi, a ponadto widzę tutaj ogromny potencjał, który można wykorzystać”. Ponad połowa badanych to osoby niezdecydowane, którym trudno jest na dzień dzisiejszy wskazać miejsce, w którym chciałyby osiąść w przyszłości. Natomiast 10% respondentów już teraz pragnie odciąć się od Śląska Cieszyńskiego, uzasadniając że nie widzi tu dla siebie żadnych perspektyw, obawia się trudności ze znalezieniem pracy, nie pociąga ich wizja życia na prowincji i już teraz myśli o wyjeździe za granicę. Regularne bywanie w Cieszynie i w Czeskim Cieszynie oraz realizacja różnych form zachowań transgranicznych wpisujących się w życie codzienne, pozwala badanej młodzieży ustosunkować się do kwestii, czy przygraniczne sąsiedztwo tych miast �50 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví jest ich atutem, czy też raczej źródłem problemów. Blisko połowa, 46% badanych odpowiadając na powyższe pytanie skorzystała z możliwości wyboru opcji zawierającej deklarację, iż przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna nie ma dla nich osobiście znaczenia. Jednak 41% respondentów układ, w jakim od 90 lat tkwią obie miejscowości uznało za ich zaletę, a tylko 10% za wadę i przyczynę różnych problemów. Przygraniczne sąsiedztwo w kategoriach szansy postrzegają częściej Polacy uczący się w Cieszynie, natomiast jako utrudnienie – nastoletni Czesi. W ocenie 36% badanych, którzy udzielili odpowiedzi na kolejne pytanie dotyczące relacji mieszkańców obu Cieszynów po wejściu Polski i Czech do Unii Europejskiej, stosunki te nie zmieniły się. Równie liczna grupa badanych uznała, że trudno im wypowiadać się w powyższej kwestii. 20% respondentów stwierdziło, że cieszyńsko-czeskocieszyńskie stosunki zmieniły się na korzyść. Natomiast tylko jednostki (spośród Zaolzian i Czechów) oceniły, że stosunki te uległy pogorszeniu. Na niezmienny charakter przygranicznych relacji najczęściej wskazywali uczący się w Czeskim Cieszynie Zaolzianie. Natomiast Polacy związani z Cieszynem dwa razy częściej od pozostałych deklarowali dostrzeżenie poprawy w przygranicznych stosunkach. Jakie wnioski wypływają z przeprowadzonych badań? Odpowiedzi młodych Polaków, Zaolzian i Czechów na poszczególne pytania różnią się w detalach, jednak potraktowane łącznie pokazują, w jakich dziedzinach codziennego życia doświadczają oni i uświadamiają sobie przygraniczną dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Dla zamieszkujących Śląsk Cieszyński nastolatków Cieszyn i Czeski Cieszyn jest miejscem ułatwiającym przekraczanie polsko-czeskiej granicy. Celem wizyt w sąsiednim mieście są przede wszystkim zakupy oraz realizacja innych typowych dla osób w tym wieku wzorów zachowań w czasie wolnym. Porozumiewanie się w zagranicznym mieście nie stanowi dla nich problemu. Jako uczestnicy i obserwatorzy realiów przygranicznego życia, zauważają różnice i podobieństwa między prawo- i lewobrzeżnym Cieszynem. Wykazują pewne rozeznanie w zakresie podejmowanych „dwumiejskich” inicjatyw, w większości oceniają je pozytywnie, choć osobiście nie uczestniczą w nich w pełni. Przeważnie nie mają znajomych wśród rówieśników w Cieszynie za rzeką. Do zmian w przygranicznych przepisach i polsko-czeskich relacjach podchodzą bez większych emocji. Sąsiedztwo Cieszyna i Czeskiego Cieszyna nie ma dla nich osobiście znaczenia. Nie przejawiają większego zainteresowania tym, co dzieje się w mieście po drugiej stronie granicy. Również bieżące problemy miasta, w którym się uczą, nie stanową przedmiotu ich codziennych rozmów. Badanych cechuje słaba znajomość kluczowych dat i wydarzeń w historii obu miast i tym samym – całego Śląska Cieszyńskiego. W ich odczuciu Cieszyn i Czeski Cieszyn nie stanowią jednego organizmu. Skojarzenia, jakie budzą w nich oba miasta, wyróżniające je zdaniem badanych cechy oraz oddające ich charakter symbole, również w niewielkim stopniu nawiązują do przygranicznej dwudzielności. Badani w większości nie odczuwają emocjonalnego związku z miastem pełniącym funkcję centrum regionu i nie wiedzą, czy w dorosłym życiu chcieliby pozostać na Śląsku Cieszyńskim. Będące elementem życia codziennego badanej młodzieży transgraniczne wizyty w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie, stwarzają sprzyjające warunki dla osobistego doświadczania przygranicznego charakteru zamieszkiwanego regionu. Jest to jednak pokolenie, dla którego otwarta granica i ulegające poprawie przygraniczne stosunki stanowią naturalny stan rzeczy, do którego przyzwyczaili się. Fakt przygranicznej �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 51 dwudzielności Cieszyna i Czeskiego Cieszyna ma dla nich znaczenie przede wszystkim na poziomie podejmowanych zachowań transgranicznych. Jednak wkraczanie w przestrzeń sąsiedniego miasta wiąże się w ich przypadku tylko z zaspokajaniem wybranych potrzeb. Bibliografia: Donnan H., Wilson T. M.: Granice tożsamości, narodu i państwa. Kraków 2007 Źródła: Kwestionariusz ankiety pt. Cieszyn i Czeski Cieszyn w życiu codziennym mieszkańców Śląska (oprac. M. Szalbot, G. Studnicki), Cieszyn 2009/2010. Archiwum prywatne autorki. Shrnuti Příhraniční dvojdílnost Těšína a Českého Těšína a všední život obyvatel Těšínského Slezska Již od roku 1920, ve kterém bylo rozhodnuto o rozdělení Těšínského Slezska na polskou a československou (později českou) část, státníhranice, která bylastanovena na řece Olši, vyčlenila z historického Těšína nové městské středisko – Český Těšín. Již 90 let přetrvávající rozdělení, je příčinou toho, že příhraniční dvojdílnost se stala složkou místního kulturního dědictví obou měst a do určité míry i celého Těšínského Slezska. Způsob prožívání, sledování a hodnocení příhraniční dvoudílnosti těchto měst jejich obyvateli, může být považován za jeden z klíčů k určení identity tohoto zvláštního úseku polsko-českého pohraničí. V současné době jsou obě města nad Olší místem realizace mnoha projektů,vedenýchmyšlenkou polsko-českého sblížení, taktéž prostorem, ve kterém dochází k mnoha neformálním kontaktům mezi obyvateli polské a české strany Těšínského Slezska. Cílem provedených výzkumů bylo zjištění, zda příhraniční dvoudílné uspořádání Těšína a Českého Těšína má význam na úrovni realizovaných přeshraničníchčinností a také zda funguje ve vědomí mládeže bydlící na území Těšínského Slezska a studující v některém z popsaných měst. V otázkách, kladených mladým lidem, týkajících se mezi jinými důvodů a četnosti překračování hranice na Olši, znalostí klíčových momentů dějin tohoto regionu, hodnocení společných „dvouměstských“ projektů atd., jsem se snažila vystihnout, jakým způsobem a v jakém rozsahu, jsou tyto různorodé aspekty příhraniční dvojdílnosti města, ve kterém získávají vzdělání, součástí jejich všedního života. �52 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Summary Borderland duality of Cieszyn and Czech Cieszyn and the daily life of people inhabiting Cieszyn Silesia In 1920 the decision was made to divide Cieszyn Silesia into the Polish and Czechoslovakian (later Czech) part, which caused that the border, mapped out along the Olza River, isolated from the historical town of Cieszyn a new urban centre – Czech Cieszyn. This division, which maintained for 90 years, made the borderland duality an element of local cultural heritage of both towns and, to a certain degree, of the whole Cieszyn Silesia. The way in which the borderland duality of these towns is experienced, perceived and evaluated by the residents of the region might be considered a key to familiarizing with the identity of this exceptional section of the Polish-Czech borderland. Currently, both towns situated on the Olza River are a place where many projects, aiming at bringing Poland and the Czech Republic closer, are implemented. This is also a space in which informal contacts take place between the inhabitants of both sides of Cieszyn Silesia. The conducted studies were to decide whether the borderland duality of Cieszyn and Czech Cieszyn is significant for transfrontier behaviour patterns and whether it exists in the consciousness of the youth inhabiting Cieszyn Silesia and learning in one of the towns. Questions were directed to the young people concerning, among other things, the reasons and frequency of crossing the border on the Olza River, the knowledge of key moments in local history, the evaluation of common initiatives of both cities. This aimed at answering how and to what extent these different aspects of borderland duality of the town where they are educated constitute the elements of everyday life. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fbfce6e4be5b248971a5feb9e49fe53.pdf 56cc846ed79fddc2d4001ab56b6d5043 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5182 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4807 Title A name given to the resource Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt naukowy / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.137-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szarota, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 PIOTR SZAROTA Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Warszawa JAPOŃSKI UŚMIECH: ORIENTALISTYCZNA INWENCJA CZY SKRYPT KULTUROWY? Pomiędzy orientalizmem a nihonjinron Autorem pierwszej analizy japońskiego uśmiechu jest Lafcadio Hearn. Hearn to postać niezwykła — ten pół-Grek, pół-Irlandczyk przyjechał do Japonii w roku 1889 jako dziennikarz i autor dwóch powieści. Japonia oczarowała go i zafascynowała. Zaczął spisywać swoje obserwacje i analizy kulturowe, aby po paru latach wydać dwutomowe dzieło, które przyniosło mu rozgłos: Glimpses of Unfamiliar Japan. Kiedy książka ukazała się na Zachodzie, Hearn był już obywatelem japońskim, żonatym z córką samuraja, podpisywał się Yakumo Koi¬ zumi. „Japończycy mówią o «złych twarzach» cudzoziemców" — pisał w swojej pierwszej wydanej w 1894 roku książce o Japonii. „Cudzoziemcy opowiadają z wielką pogardą o japońskim uśmiechu; podejrzewają, że kryje się za nim nieszczerość (...) tylko nieliczni, bardziej spostrzegawczy, widzą w nim tajemnicę wartą zbadania" (Hearn, 1976, s. 657). Książka Hearna nie jest z pewnością książką naukową, widać w niej skłonność do sentymentalizowania rzeczywistości i zbyt pospiesznych uogólnień, słabość do forsowania niepewnych hipotez. Z dzisiejszej perspektywy widać jasno, że pomimo ogromu erudycji i obfitego materiału faktograficznego pisarstwo Hearna odbija dwie tendencje charakterystyczne dla większości analiz dotyczących Ja¬ ponii. Z jednej strony jest to celebrujący egzotykę mitycznego „Wschodu" orientalizm, z drugiej — przekonanie o wyższości i wyjątkowości japońskiej kultury. Termin „orientalizm" wprowadzony został przez Edwarda W. Saida dla opisu popularnego na Zachodzie prądu myślowego, który usprawiedliwia oraz propa¬ guje postawy uprzedzeń i wyższości w stosunku do mieszkańców części świa¬ ta zwanej w zachodnim piśmiennictwie Orientem. W wydanej po raz pierwszy w 1978 roku książce Orientalism, Said (1991) koncentruje się na świecie arab¬ skim; interesuje go zwłaszcza zasadnicze przewartościowanie, jakie dokonało się w zachodnim postrzeganiu „Orientu" na przełomie X V I I I i X I X wieku. Wtedy właśnie Orient, który w wyobraźni Europejczyków stanowił ucieleśnienie boga­ ctwa, przepychu, kulturalnego wyrafinowania, potęgi militarnej i nieokreślonej �138 Piotr Szarota tajemniczości, stał się nagle przeciwieństwem tych cech. Mieszkańcom Orientu zaczęto przypisywać lenistwo i intelektualny marazm, a jednocześnie poryw­ czość i uleganie namiętnościom. Orient stał się swoistym zaprzeczeniem Zacho­ du, miejscem symbolizującym to wszystko, czym na Zachodzie pogardzano. Zachodnie myślenie i pisanie o Japonii wpisuje się w bogatą tradycję orientalistyczną. Jako pierwszy pisał o tym Richard Minear (1980). Zwraca on uwagę na trzy podstawowe elementy obecne w myśleniu orientalistycznym: 1) posłu­ giwanie się abstrakcjami, takimi jak „kultura europejska" i „kultura orientalna", 2) przekonanie o wyższości tej pierwszej, 3) przeciwstawianie dawnej wielkości kultury Orientu i jej obecnej degradacji. Wszystkie te trzy elementy odnajduje Minear w zachodnim piśmiennictwie poświęconym kulturze japońskiej. Jednak wbrew temu, co pisze Minear (1980), wydaje się, że dyskurs orientalistyczny wcale nie jest jednolity, a Japonia znajduje w nim miejsce szczególne. Zwraca na to uwagę Pham (1999). Japonia, w przeciwieństwie do większości krajów azjatyckich, nie została nigdy skolonizowana, a na początku X X wieku stała się jedną z potęg militarnych i gospodarczych ówczesnego świata. Co wię­ cej, w okresie I I wojny światowej zagroziła bezpośrednio aliantom. Podziw mie¬ sza się więc w opisach Japonii i Japończyków ze strachem i pogardą, mamy tu do czynienia ze znacznie większą ambiwalencją i zniuansowaniem niż w wypadku opisów świata arabskiego. Z jednej strony widzimy zachwyt nad wyrafinowaniem kultury japońskiej, estetyką jedzenia, utrzymywaniem harmonii z naturą, mistyką buddyzmu zen, z drugiej — pogardę dla „konformizmu" Japończyków, strach przed ich „fanatyzmem", „okrucieństwem" i „hipokryzją" (por. Rosen, 2000). Znajdujemy tu jednak także elementy charakterystyczne dla szerszego dys¬ kursu orientalistycznego: Japonia postrzegana jest jako przeciwieństwo Zachodu, a Japończycy jako dziwni i nieodgadnieni; zachwytowi nad przeszłością i tra­ dycją towarzyszy nieodmiennie wielkie rozczarowanie modernizacją. Te wątki widoczne są również w mniejszym lub większym stopniu w dziełach Hearna. Orientalizm nie jest jednak jedynym problemem, z którym spotykamy się, pisząc o Japonii. Mało jest kultur, które opisywane były z równą konsekwencją jako specyficzne i zupełnie odrębne od reszty świata, co nader często owocuje swoistą mitologizacją rzeczywistości. Powstało nawet pojęcie nihonjinron, odno­ szące się do ideologii kulturowego nacjonalizmu, którego misją jest podkreślanie i ugruntowywanie założeń o kulturowej wyższości kultury japońskiej (Burman, 2007). Można powiedzieć, że ideologia nihonjinron stanowi swego rodzaju od¬ wrócenie założeń orientalistycznych i jest odpowiedzią na etnocentryzm, obecny (często nawet współcześnie) w zachodnich rozważaniach na temat Japonii. Problem nie jest nowy, ale zaczęto go analizować stosunkowo niedawno (Gjerde, Onishi, 2000; Sugimoto, 1997). Co ciekawe, jest to przypadłość dotykająca nie tylko samych Japończyków, ale również wielu piszących o Japonii zachodnich autorów. Poszukując wyróżników „japońskości" pisze się na przykład o tym, że wszyscy Japończycy posiadają pewne specyficzne cechy czy właściwości, nie bio- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 139 rąc pod uwagę, że występują tu znaczne różnice między jednostkami. Zakłada się ponadto, że cechy te występują wyłącznie lub niemal wyłącznie wśród Japończy¬ ków i że występowały zawsze, niezależnie od kontekstu społeczno-historycznego. Traktowanie kultury jako homogenicznej całości i programowy ahistoryzm przypomina do złudzenia praktykę antropologii kulturowej rozpowszechnioną w pierwszej połowie X X wieku, obecnie jednak traktowaną jako anachronicz¬ ną. Kiedyś przedmiotem zainteresowania antropologów były przede wszystkim małe, z reguły izolowane społeczności, które wydawały się jednorodne w swoim „spętaniu" wzorami kulturowymi i „zawieszone w czasie". Wojciech J. Burszta (2004, s. 33) określa obowiązującą wtedy koncepcję kultury mianem „rafy kora¬ lowej", ponieważ „to, co raz w niej zostało zakumulowane, przechowywało się w stanie nienaruszonym". „Margaret Mead, wracając w swoje ukochane strony po dwudziestu latach, spotkała już innych ludzi, następne pokolenia, ale nie mia¬ ła wątpliwości, że obcowała nadal z «kulturą Samoa» jako społeczną ciągłością wzorów uczestniczenia w życiu społecznym (...). Niewiele było tutaj miejsca na transformację, przypadkowość, innowacyjność, niepewność i sprzeczności. W bycie totalnym zniewolenie matrycą wzorców myślenia i działania zdawało się pełne". Japonia — kontynuuje wywód Burszta (2004, s. 34), jest jednak no¬ woczesnym, złożonym i klasowo zróżnicowanym społeczeństwem, które wbrew temu, co się często pochopnie zakłada, nie jest również jednorodne etnicznie. Podsumowując te rozważania, trudno nie dojść do niewesołej refleksji, że pi¬ sanie o kulturze Japonii jest dzisiaj nieporównanie trudniejsze niż sto, a nawet 50 lat temu, a kto wie, czy w ogóle możliwe. Czy nie lepiej więc odłożyć pióro, niż narazić się na miażdżącą krytykę? Niewątpliwie byłoby to znacznie prostsze, moż¬ na jednak spróbować przynajmniej częściowo obejść piętrzące się tutaj problemy. W swojej krytyce poświęconych Japonii studiów psychologicznych Per Gjerde (2001) zwraca uwagę, że podstawowym błędem popełnianym przez autorów jest brak rozróżnienia pomiędzy poziomem wartości kulturowych a faktycznym zacho¬ waniem współczesnych Japończyków. Tymczasem wartości kulturowe, często nie pozbawione konotacji ideologicznych (np. nacjonalistycznych), mogą tylko w nie¬ wielkim stopniu odzwierciedlać to, co Japończycy odczuwają i robią na co dzień. Nawet jeśli związek pomiędzy wartościami a zachowaniem wydaje się wyraźny, nie należy przyjmować tego a priori, lecz dokładnie zbadać. W artykule tym będę się więc starał o ostrożność przy formułowaniu uogól¬ nień na temat zachowania; moim celem jest przywołanie japońskich wartości i norm, które mogą wyjaśniać tradycyjne funkcje uśmiechu w tej kulturze. Twarz i komunikacja niewerbalna Uśmiech jest charakterystycznym i łatwo rozpoznawalnym wyrazem mi¬ micznym spełniającym ważną funkcję komunikacyjną. Anna Wierzbicka (1995) �Piotr Szarota 140 zakłada, że uniwersalnym przekazem, jaki niesie ze sobą uśmiech, jest zdanie: „W tej chwili czuję coś dobrego". Nie interesuje jej, czy to „czucie" będzie szcze­ re, czy udawane, bo nie zmienia to w niczym treści komunikatu, rdzeń również pozostaje ten sam, niezależnie od tego, jakie intencje mu przyświecają. Czy bę­ dzie to appeasing smile (nieobecny w języku polskim związek frazeologiczny — uśmiech uspokajający, łagodzący sytuację) czy revengeful smile (uśmiech bę­ dący zapowiedzią zemsty — przybliżonym polskim odpowiednikiem może być uśmiech złowrogi), rdzeniem komunikatu jest dobre samopoczucie nadawcy. W pierwszym wypadku (appeasing smile) Wierzbicka (1999, s. 175-176) pro¬ ponuje następujący komunikat: (a) nie chcę, abyś myślał(a), że w tej chwili czuję coś złego; (b) w tej chwili czuję coś dobrego; (c) nie chcę zrobić nic złego. W wypadku revengeful smile sekwencja będzie następująca: (a) chcę ci zrobić coś złego (ponieważ ty zrobiłeś mi coś złego); (b) mogę to zrobić teraz; (c) z tego powodu czuję teraz coś dobrego. Poszczególne kultury różnić się mogą od siebie pod względem sugerowanych sposobów wykorzystania uśmiechu w życiu społecznym. Wierzbicka bardzo wiele miejsca poświęca na przykład omówieniu znaczenia i funkcji uśmiechu w kulturze amerykańskiej. Zrozumienie kulturowych norm związanych z wy­ korzystywaniem uśmiechu w Japonii nie jest możliwe bez wcześniejszej analizy zasad związanych z komunikacją niewerbalną. Jeszcze w latach 60. Edward Hall (1984) zaproponował podział na kultury wysokiego i niskiego kontekstu. W ko¬ munikacji o wysokim kontekście niewiele trzeba wyrażać za pomocą słów, po¬ nieważ większość informacji jest zawarta już w kontekście wypowiedzi. Ważne jest, kto z kim rozmawia, w jaki sposób to czyni i gdzie odbywa się rozmowa. Najprawdopodobniej więc uśmiech rzadko będzie tu traktowany jako sygnał spo¬ łeczny, którego znaczenie może być niezależne od tła. Odwrotnie, w kulturach o niskim kontekście uśmiech interpretowany będzie raczej jako samoistny (pozy¬ tywny) komunikat, względnie niezależny od kontekstu, w jakim się pojawia. Specyfikę komunikacji wysokiego kontekstu świetnie uchwycił Didier Cazal w eseju poświęconym kulturze koreańskiej. „Koreańczycy posiadają szczególnie rozwiniętą kulturową umiejętność pojmowania uczuć, emocji swych rozmówców. Koreańczyk (... ) stara się uchwycić jedność, spójność w całym zachowaniu, mimo zewnętrznych pozorów, widocznej swobody na twarzy i w mowie. Wszelkie pęknię¬ cie wizerunku będzie interpretowane ujemnie: źle ukryte oznaki nerwowości, skur­ cze twarzy, uśmiech z lekka usztywniony" — pisze Cazal (1996, s. 215-216). Ta kulturowo rozwinięta umiejętność pojmowania emocji rozmówców, intui¬ cyjnego uchwycenia wewnętrznego nastawienia partnera w danym momencie, �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 141 nazywa się w Korei nunchi. Przybliżonym odpowiednikiem koreańskiego nunchi jest japońskie omoiyari. Omoiyari oznacza przede wszystkim empatyczną umiejętność wyczuwania nastrojów oraz gotowość do zaspokojania niewypowie¬ dzianych na głos życzeń i pragnień. Takie Sugiyama Lebra (1976) przywołu¬ je anegdotę o mężu, który wracając do domu, zwraca uwagę na brak harmonii w stojącej przy wejściu kwietnej aranżacji. Na tej podstawie mężczyzna domyśla się, że coś musiało zmartwić jego żonę i próbuje zrozumieć, co zaszło. Domyśla się, że doszło do konfliktu z teściową, żonie nie wolno bowiem otwarcie kryty¬ kować zachowania matki męża, próbuje więc przekazać mu informacje drogą pośrednią. Podstawą omoiyari jest wielka koncentracja na nieistotnych pozornie infor¬ macjach kontekstowych. Interpretacja czyjegoś zachowania opiera się właśnie na łączeniu ze sobą takich drobnych szczegółów. Dzięki omoiyari możliwe jest przeniknięcie poza fasadę konwencjonalnego uśmiechu. Jest to umiejętność, któ¬ rej brakuje ludziom Zachodu, dla których japońskie uśmiechy z reguły pozostają „zagadkowe". Różnica ta wynika w dużej mierze z innego podejścia do komunikacyjnej funkcji twarzy. W zachodniej psychologii, opartej głównie na amerykańskiej tra¬ dycji badawczej, przyjmuje się, że twarz ludzka jest najważniejszym obszarem komunikowania stanów emocjonalnych, może odzwierciedlać postawy, być waż¬ nym źródłem informacji zwrotnych. Niektórzy badacze (por. Knapp, Hall, 2000) uznają, że stanowi najważniejsze po mowie źródło informacji w kontaktach międzyludzkich. „Prymat twarzy", czyli tendencja do przypisywania jej więk¬ szej uwagi niż innym kanałom komunikacyjnym, jest dobrze udokumentowany. Może to wynikać z naszych przekonań, że twarz mówi bardzo wiele o osobowo¬ ści człowieka. Jest „zwierciadłem duszy" czy, jak pisał Szekspir: „istną tablicą, na której skryte rzeczy można czytać". Rzecznicy psychologii międzykulturowej (np. Markus, Kitayama, 1991) za¬ kładają, że kolektywistyczne kultury Dalekiego Wschodu nastawione są na da¬ leko idącą powściągliwość w wyrażaniu emocji i własnych pragnień, co wynika z żywotności tradycji konfucjańskiej. Powściągliwość ta nie polega jedynie na ograniczeniu bezpośredniości komunikacji słownej, ale również na ograniczeniu komunikacyjnego znaczenia twarzy. Komunikacyjne znaczenie oczu i ust Najtrudniej kontrolować ekspresję oczu, stąd właśnie one uważane są na Dalekim Wschodzie — w Chinach, Korei i Japonii — za nieporównanie ważniejsze źródło informacji niż mimika całej twarzy. Tylko oczy zdradzić mogą to, co człowiek myśli naprawdę. „To spojrzenie oczu uważane jest w Korei za zwierciadło duszy — pisze Didier Cazal (1996, s. 216). — Zgłębiać je, to to samo, co zagrażać prywatności, �Piotr Szarota 142 wręcz uchybić czci. Twarz można badać tylko ukradkiem, nigdy w sposób ciągły (...). Patrzenie w oczy Koreańczykowi w sposób natarczywy wprawia go w zakłopotanie: jest to pogwałcenie jego duszy, wdarcie się w jego prywatność". Ta „wschodnia" koncentracja na oczach ma głęboki sens psychologiczny. Skurcz mięśni okołoocznych mówi nam na przykład, czy uśmiech, który obser¬ wujemy, jest konwencjonalnym uśmiechem społecznym, za którym kryje się tyl¬ ko zdawkowa uprzejmość, czy uśmiechem faktycznie angażującym pozytywne emocje. Autentyczna radość maluje się nie tylko wokół oczu, ale i w samych źrenicach. Gdy przeżywamy radość, źrenice rozszerzają się. W wypadku złości stają się mniejsze (Doliński, 2000). Charakterystyczne, że Amerykanie i Japończycy w korespondencji za pośred¬ nictwem Internetu używają innych emotikonów dla oznaczenia emocji. Konwen¬ cja amerykańska zaadaptowana została na całym Zachodzie, :-) oznacza tam za­ dowolenie (schematyczna uśmiechnięta twarz), zaś :-( to smutek. Japończycy na oznaczenie zadowolenia używają jednak zupełnie innego symbolu ( _ ) , inaczej też symbolizują smutek (;_;). Widać tutaj, że o ile amerykańskie emotikony kon­ centrują się na okolicy ust, japońskie różnią się jedynie sposobem przedstawiania oczu: wesołe albo zapłakane. Podobne różnice, o czym autorzy już nie wspominają, występują w tradycyj¬ nej ikonografii japońskiej, zgodnie z którą usta były wyobrażane w znacznym pomniejszeniu w stosunku do reszty twarzy. Konwencja ta wydaje się w Japonii ciągle żywa, o czym świadczy specyficzny sposób rysowania przez dzieci posta¬ ci ludzkich (por. LaVoy i in., 2001; Szarota, 2006) oraz stylistyka mangi, czyli bardzo swoistej, japońskiej odmiany komiksu, której początki sięgają X I I I wieku (Perper, Cornog, 2002). W mandze, jak również w jej animowanym odpowiedniku — anime, to właś¬ nie oczy przekazują najwięcej informacji o przeżyciach i intencjach bohaterów. Jak pisze znawca mangi, Frederik Schodt (1996, s. 49): A A Gdy obcokrajowcy po raz pierwszy oglądają mangę, ich uwagę przykuwają pro­ porcje twarzy, oczy wydają się nienaturalnie wielkie, kończyny tyczkowate, a dłu­ gie blond włosy sugerują, że bohaterowie nie są Japończykami. Rzeczywiście przed okresem Meiji japońscy rysownicy ukazywali bohaterów z małymi oczami i wąskimi ustami; wraz z otwarciem na kulturę Zachodu i pojawieniem się nowych kanonów estetycznych, w rysunku zaczęły obowiązywać nowe proporcje. Współczesna stylistyka mangi narodziła się pod koniec lat 50. zeszłego stule­ cia. Schodt twierdzi, że duże „europejskie" oczy jej bohaterów to wynik zachwia¬ nia kulturowej tożsamości Japończyków po przegranej wojnie i latach upokarza¬ jącej amerykańskiej okupacji. Choć wpływy zachodniej estetyki na kształtowanie się mangi są bezsporne (uważany za ojca współczesnej mangi Osamu Tezuka pracował przecież dla koncernu Disneya), powiększone oczy to jednak przede wszystkim konwencja, która pozwala najpełniej komunikować stany emocjonal- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 143 ne postaci (Brophy, 1997; Perper, Cornog, 2002). Możliwości śledzenia (klatka po klatce) subtelnych zmian mimicznych daje przede wszystkim anime, manga posługuje się z reguły skrótem. Różnice w symbolice emotikonów czy w obrębie zachodniej i japońskiej este¬ tyki komiksowej wzbudziły zaciekawienie psychologów. Wychodząc z założe¬ nia, że interpretując nastawienie czy stan emocjonalny drugiego człowieka ludzie posługują się specyficznymi dla danej kultury informacjami, Masaki Yuki, Wil­ liam Maddux i Takahiko Masuda (2007) postanowili sprawdzić, czy Japończycy i Amerykanie rzeczywiście różnią się pod względem częstości korzystania z oczu i ust jako sygnałów niewerbalnych. W swoim eksperymencie pytali o interpre¬ tację fotografii osób wyrażających zadowolenie i smutek, zdjęcia spreparowane zostały jednak w taki sposób, że górna część twarzy (oczy) i dolna (usta) wy¬ rażały co innego. Wykorzystano następujące kombinacje: wesołe oczy-neutralne usta, wesołe oczy-usta w „podkówkę", smutne oczy-neutralne usta, smutne oczy-uśmiechnięte usta, neutralne oczy-uśmiechnięte usta, neutralne oczy-usta w „podkówkę". Okazało się, że uczestniczący w badaniu studenci amerykańscy częściej oceniali osoby z uśmiechniętymi ustami jako bardziej szczęśliwe niż stu¬ denci japońscy, niezależnie od tego, co wyrażały oczy. Z kolei studenci japońscy większą wagę przywiązywali do oczu; jeśli były „wesołe", oceniali osobę jako bardziej zadowoloną niż Amerykanie, niezależnie od kształtu jej ust. Wyniki te uznać można za zbieżne z rezultatami uzyskanymi we wcześniej¬ szym badaniu Davida Matsumoto (1989), w którym Japończycy byli zdecydo¬ wanie mniej skorzy niż Amerykanie do tego, by uznać, że przedstawione im na fotografiach uśmiechnięte osoby są szczęśliwe czy radosne (w tym wypadku pre¬ zentowane były zdjęcia nie poddane obróbce komputerowej). W jednym i dru¬ gim badaniu uśmiechnięte usta — które Amerykanom kojarzą się jednoznacznie z wyrażaniem pozytywnych emocji — traktowane są przez Japończyków jako znacznie mniej istotny komunikat. Jeden, a nawet dwa eksperymenty nie przesądzają oczywiście sprawy, sądzę jed¬ nak, że to ważny głos w dyskusji o japońskich normach i wartościach kulturowych. Yuki i jego współpracownicy twierdzą, że ich badanie do pewnego stopnia wyjaś¬ nia, dlaczego Japończycy postrzegani są przez Amerykanów jako nieemocjonalni czy nieodgadnieni w tym, co myślą i czują (inscrutable) — to bardzo częsty motyw „orientalistyczny", wyraźny choćby w Chryzantemie i mieczu Ruth Benedict (2003). Wszystko wskazuje na to, że ludzie Zachodu mają skłonność do niedoceniania naj¬ ważniejszego kanału informacji, jakim są w wypadku Japończyków oczy. Warto zauważyć, że wyniki badania kłócą się jednak z potoczną wiedzą od¬ nośnie do tego, jak wygląda codzienna interakcja ludzi w krajach takich jak Ko¬ rea, Japonia czy Chiny. Ludzie bardzo rzadko zaglądają sobie tam w oczy, pod­ czas rozmowy skłonni są raczej spuszczać wzrok. Pisze o tym Rie Hasada (1996) w swojej analizie zasad komunikacji niewerbalnej obowiązujących w Japonii. Za¬ miast w oczy, rozmawiające ze sobą kobiety zdają się spoglądać na swoje szyje, �144 Piotr Szarota mężczyźni zaś podziwiają sposób wiązania krawata. Autorzy omawianego badania zdają sobie sprawę z tego problemu; piszą że Japończycy, choć są w stanie dobrze rozpoznawać ukryte w twarzy „sygnały diagnostyczne", niekoniecznie robią z tego użytek. Być może jest to motywowane chęcią zachowania społecznej harmonii. Kulturowe skrypty japońskiego uśmiechu Anna Wierzbicka zakłada, że każda kultura dysponuje zestawem „central¬ nych znaczeń", które komunikowane są nieustannie zarówno poprzez język, jak i niewerbalnie, a więc również za pomocą uśmiechu. Znaczenia tego rodzaju mogą być uznane za swoiste „skrypty kulturowe", które kierują zachowaniem ludzi w danej społeczności. Pojęcie skryptów zaczerpnięte zostało z psychologii (Schank, Abelson, 1977), lecz tutaj uzyskało nowe znaczenie; w tym ujęciu są to zindywidualizowane scenariusze zachowania, odzwierciedlające specyficzne wartości kulturowe. Różne skrypty kulturowe mogą na przykład zachęcać do uśmiechu i swoiście uzasadniać jego wykorzystywanie w tak odmiennych trady¬ cjach jak polska, japońska czy amerykańska. Zdaniem Wierzbickiej (1997) — kulturę japońską opisać można najlepiej przy pomocy siedmiu słów-kluczy, które nie poddają się przekładowi na inne języki: amae, enryo, wa, on, giri, seishin i omoiyari. Sądzę, że w wypadku uśmiechu kluczowe znaczenie będzie miała analiza wartości związanych z wa, które stoją u podstaw japońskiej organizacji społecznej. W zachodnich analizach poświęco¬ nych Japonii wa tłumaczone jest z reguły jako harmonia. Wierzbicka podkreśla, że chodzi tutaj przede wszystkim o harmonię w obrębie własnej grupy, poczu¬ cie jedności i całkowitej solidarności z innymi. Wa musi mieć oczywiście swoją cenę, implikuje przedkładanie dobra grupy nad własne interesy, jest więc kwin¬ tesencją kulturowego kolektywizmu. Ktoś, kto będzie łamał grupowe normy, ob¬ stawał przy własnym zdaniu, musi liczyć się z wykluczeniem, jak głosi japońskie powiedzenie: „Gwóźdź, który wystaje, zostanie przybity". Tego rodzaju antyindywidualistyczne nastawienie budzi na Zachodzie z reguły skojarzenia z totalitarnym podporządowaniem i bezrefleksyjnym konformizmem. Stąd właśnie orientalistyczne wyobrażenia o Japończykach jako niezdolnych do refleksji „bezdusznych robotach", a w najlepszym wypadku „pracowitych mrów¬ kach", podporządkowanych całkowicie celom swojej organizacji (por. Rosen, 2000). Wa nie implikuje jednak niczego takiego. Wierzbicka zwraca uwagę, że harmonia jest tutaj wartością idealną, do której się dąży, a nie czymś, czego się za wszelką cenę broni. Proponuje też, aby zamiast o naładowanym negatywnymi konotacjami konformizmie, mówić o konsensusie, który jest wynikiem nie naci¬ sku czy siłowej konfrontacji, lecz kompromisu. Edwin Reischauer twierdzi, że Japończycy próbują osiągnąć wa poprzez „sub¬ telny proces wzajemnego zrozumienia, niemal intuicyjnie, a nie poprzez precyzyj- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 145 ną analizę przeciwstawnych racji albo rozstrzygające decyzje, niezależnie czy byłyby podejmowane przez jednego człowieka, czy głosy większości". „Ostatecz¬ nym celem jest konsensus, ogólne porozumienie, które ma być udziałem wszyst¬ kich — kontynuuje Reischauer. — Dekrety wydawane przez jednego człowieka, niezależnie od tego, jak wielkim autorytetem rozporządza, przyjmowane są z nie¬ chęcią; za niesatysfakcjonujące uznawane są nawet decyzje przegłosowane przez zdecydowaną większość" (Reischauer, 1988, s. 136). Dla wyjaśnienia różnic pomiędzy funkcjonowaniem społecznym Ameryka¬ nów i Japończyków, Shinobu Kitayama i Hazel Markus odwołują się do konstruktu „Ja". Ich zdaniem, różne kultury kształtują różne koncepcje własnej osoby. W kulturach kolektywistycznych, takich jak Japonia, przeważa „Ja współ¬ zależne". W tym ujęciu Ja spostrzegane jest jako pozostające w stałej wzajemnej zależności od otaczającego je kontekstu społecznego, a relacje z innymi są cen¬ tralnym doświadczeniem człowieka. W kulturach indywidualistycznych częściej spotyka się „Ja niezależne". Ja rozumiane jest tutaj jako niezależna od kontekstu społecznego, autonomiczna całość, zawierająca pewne niepowtarzalne atrybuty. Taka, a nie inna koncepcja własnego Ja ma doniosłe znaczenie dla zachowania człowieka, wpływa na jego myślenie, procesy motywacyjne i życie emocjonalne. Markus i Kitayama (1991) zakładają, że potrzeby i motywy są częścią niepowta¬ rzalnego, wewnętrznego rdzenia systemu Ja każdej osoby. Jeśli to prawda, to praw¬ dopodobnie inna nieco będzie natura motywacji osób charakteryzujących się Ja współzależnym i tych, którzy mają Ja niezależne. Motywacje ludzi z Ja współza¬ leżnym koncentrują się bardziej wokół innych osób, są to więc przede wszystkim motywy społeczne, związane najczęściej z utrzymywaniem społecznej harmonii. Z kolei motywacje ludzi z Ja niezależnym wiążą się z samopotwierdzaniem, pod¬ wyższaniem samooceny i samorealizacją. Większość z tych założeń zyskała z cza¬ sem mocne potwierdzenie empiryczne (Kitayama, Mesquita, Karasawa, 2006). Powróćmy jednak do kwestii zasadniczej: w jaki sposób ideały związane z wa mogą mieć wpływ na kulturowe skrypty związane z uśmiechaniem się? Wydaje mi się, że wpływ ten może być trojakiego rodzaju. Dwa pierwsze przypadki doty¬ czą sytuacji, w których uśmiech jest pożądany: 1) „uśmiecham się, mimo że dzie¬ je się coś złego, ponieważ mam na względzie dobro innych" (np. chcę oszczędzić im swoich zmartwień) oraz 2) „uśmiecham się, mimo że dzieje się coś złego, ponieważ chcę, aby inni dobrze o mnie myśleli" (np. chowam pod uśmiechem swoją urazę). Trzecia sytuacja, to sytuacja, w której uśmiech powinien być po¬ wściągany: „nie uśmiecham się, mimo że dzieje się coś dobrego, gdyż może to zostać źle odebrane" (np. nie obnoszę się ze swoim sukcesem). Zacznę od pierwszego skryptu, gdyż to on najczęściej przywoływany jest w celu wyjaśnienia istoty japońskiego uśmiechu. „Mieć poważne albo smutne oblicze to wyraz złych manier, ponieważ może to wywołać lęk albo ból u tych, którzy nas kochają, a u tych, którzy nas nie kochają, niezdrową ciekawość" — pi¬ sał Hearn (1976, s. 668). „Niekontrolowany wybuch płaczu w obecności przeło- �146 Piotr Szarota żonych bądź gości jest niegrzecznością i pierwsze słowa, jakie usłyszymy w tych okolicznościach nawet od najprostszej wieśniaczki, to: «Proszę wybaczyć, że byłam tak samolubna»". Podobnie jest w wypadku przekazywania złych nowin, które muszą być zakomunikowane, takich jak informacje o śmierci najbliższych i konieczności wzięcia udziału w pogrzebie. „Niezależnie od tego, jak bolesna czy szokująca jest informacja, która ma być zakomunikowana, powinno to być zrobione z uśmiechem" — dodaje autor (Hearn, 1976, s. 668). Uśmiech ten in¬ terpretuje on jako podwójny komunikat: 1) „przepraszam, że muszę być na tyle nieuprzejmy, żeby w ogóle poruszyć tak przykry temat"; 2) „proszę nie czuć się zobowiązanym odczuwać to, co ja teraz czuję". Podobne spostrzeżenia znaleźć można w, późniejszych niemal o sto lat, teks¬ tach Donalda Richie (1987; 1992), amerykańskiego filmoznawcy, który osiadł w Japonii w 1947 roku i , podobnie jak Hearn, uczynił z niej swoją drugą ojczy¬ znę. „Japończycy uczą się od dziecka, aby nie wyrażać emocji, które mogłyby zagrozić, czasem bardzo chwiejnej i nietrwałej, harmonii społecznej — pisze Ri¬ chie (1992, s. 76). — Uśmiechy w obliczu śmierci ukochanej osoby są ciągle na porządku dziennym". Oczywiście, nie tylko ludzie Zachodu dostrzegają wyraźne powiązanie po¬ między wartością wa a imperatywem uśmiechu. Jak pisze Ranko Iwamoto, w Japonii każdy uczy się, że jego obowiązkiem jest robić wszystko, aby utrzymać się w stanie harmonii z resztą świata. Nie przypadkiem więc za najważniejszą cnotę uchodzi w Japonii samokontrola. Każdy Japończyk uczy się od dziecka, aby przed¬ stawiać się światu z jak najlepszej strony. Japończyk nie chce wyglądać na zbyt po¬ ważnego czy nieszczęśliwego, jest to uważane za nieuprzejme, bo może sprawić innym ból albo zmartwienie. Czy wszyscy nie mamy dość własnych problemów? (Iwamoto, 1961, s. 10). To empatyczne nastawienie na samopoczucie drugiego człowieka jest istotą omoiyari, o którym pisałem już wcześniej w kontekście komunikacji niewerbal­ nej. Omoiyari nie tylko ułatwia komunikację, pozwalając na odczytywanie moc¬ no zakodowanych komunikatów, ale oprócz pragmatycznego ma także wymiar moralny. Pisze o tym Lebra: Dla Japończyków, empatia (omoiyari) jest jedną z najważniejszych wartości, dzię¬ ki niej człowiek osiąga dojrzałość moralną i staje się godny szacunku. Mam nawet pokusę, aby nazwać kulturę japońską kulturą omoiyari. Omoiyari odnosi się do zdolności oraz potrzeby odczuwania tego, co czują inni ludzie (...) i pomagania im w osiąganiu tego, czego pragną (Lebra, 1976, s. 38). Troska o samopoczucie innych zakłada także oszczędzanie innym zmartwień i problemów, stąd kontrola niebezpiecznych emocji, które są bardzo zaraźliwe. Markus i Kitayama (1991) oraz Kitayama, Mesquita, Karasawa (2006) rozróżnia¬ j ą emocje skoncentrowane na Ja i emocje skierowane na innych. To właśnie emo- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 147 cje pierwszego rodzaju, takie jak złość, gniew, smutek, lęk czy strach, stanowią potencjalne zagrożenie dla harmonii społecznej. Autorzy sugerują, że tego typu emocje, jeżeli w ogóle są przez Japończyków wyrażane, to wobec przedstawicieli grupy obcej, wśród swoich podlegają kontroli i maskowane są uśmiechem. Obraz doskonale empatycznych Japończyków nastawionych jedynie na czy¬ nienie dobra swoim bliźnim wydaje się jednak nieco skażony sentymentalnym orientalizmem. W rzeczywistości omoiyari jest ideałem, do którego nie każdemu dane jest się zbliżyć. Motywem, który spełniać może podobną rolę w kontrolo¬ waniu emocji, jest potrzeba utrzymywania pozytywnej autoprezentacji w rela¬ cjach z innymi ludźmi. Rozróżnieniem, które ułatwia zrozumienie kultury japońskiej, jest podział na tatemae i honne. Tatemae to fasada, którą pokazuje się najczęściej światu, ozna¬ cza ona postępowanie według kulturowych standardów uprzejmości. Honne to prywatne, wewnętrzne przekonania, którymi dzielić się można tylko z wybra¬ nymi bliskimi osobami i to zazwyczaj tylko w pewnych okolicznościach. Nie ma sytuacji, w której tatemae nie byłoby stosowane dla „zachowania twarzy", uniknięcia konfliktów, sytuacji niewygodnych czy zawstydzających. Ta fasadowa autoprezentacja jest więc jednym ze sposobów utrzymania po¬ zytywnego obrazu własnej osoby. Ilustruje to wypowiedź japońskiego terapeuty Yuuho Asaki, cytowana w artykule Hasady. „Jeśli przydarzy nam się coś niemiłego albo bardzo złego, chcielibyśmy zapłakać albo wpaść w złość, ale nie możemy tego zrobić. Myślimy: «okażę się słaby, gdy zacznę płakać», albo «złość to ob­ jaw niedojrzałości» i powstrzymujemy łzy albo wybuch złości" (Hasada, 2003, s. 50). Japończycy przywiązują ogromną wagę do tego, co myślą o nich inni ludzie. Brak umiejętności kontrolowania emocji traktowana jest zwykle jako oznaka naiw¬ ności lub braku ogłady, powściągliwość z kolei zapewnia szacunek otoczenia. Tatemae zakłada codzienne maskowanie swoich prawdziwych intencji i my¬ śli, wymaga więc ścisłej kontroli mimiki i innych zachowań niewerbalnych. To, co pozostaje, to uprzejmy uśmiech, niezależnie od tego, czy ktoś jest zawstydzo¬ ny, został przez kogoś obrażony, czy po prostu fatalnie się czuje. Uśmiech ten pojawia się nawet w kontaktach z cudzoziemcami, którzy nie znają zazwyczaj reguł tatemae. „Rozmawiałem kiedyś z pewnym Amerykaninem i nie rozumiejąc tego, co mówi, uśmiechnąłem się nieświadomie" — pisze Chie Iryo (1996). „Jak myślicie, kiedy człowiek się uśmiecha? Myślę, że wtedy, gdy jest szczęśliwy (...). Ale Japończycy mają kilka wyjątków od tej reguły. Jeżeli popełnisz błąd, co wte¬ dy robisz? My, Japończycy, zwykle się uśmiechamy. Nie jesteśmy zadowoleni, tylko bardzo zawstydzeni, więc nasz uśmiech jest gorzki". Pisząc o tatemae nie można nie wspomnieć o enryo. Enryo jest kluczową war¬ tością kultury japońskiej. Enryo to powściągliwość w kontaktach społecznych, powstrzymywanie się przed otwartym wyrażaniem swoich opinii, pragnień, pre¬ ferencji. Zachodnia bezpośredniość w tym względzie traktowana jest jako prze¬ jaw „niedojrzałości" przypomina bowiem zachowanie japońskich dzieci. �Piotr Szarota 148 Jednym z aspektów enryo jest manifestowanie skromności. W kulturze japoń¬ skiej, w przeciwieństwie do amerykańskiej, promowanie własnej osoby poprzez demonstrowanie swoich sukcesów postrzegane jest jako zjawisko negatywne. Lu¬ dzie skromni, którzy po osiągnięciu sukcesu wycofują się w cień, zamiast chwalić się i przypisywać sobie wszystkie zasługi, są w Japonii nie tylko bardziej lubiani, ale również oceniani jako zdolniejsi i bardziej kompetentni. Mało tego. Japończycy nie tylko nie wykazują tendencji do faworyzowania własnej osoby, ale zachowują się często wręcz przeciwnie, próbując umniejszać własne dokonania. Jeśli badani Amerykanie wypadną w testach gorzej od innych, będą mieli mniejsze zaufanie do takich wyników niż w sytuacji, gdy wypadną lepiej. Japończycy przeciwnie. Będą bardziej wierzyć w rzetelność wyniku, kiedy poniosą porażkę, niż gdy osiągną suk¬ ces (por. Markus, Kitayama, 1991). Zniekształcenie to przypisywane jest działaniu normy skromności lub potrzebie wzmacniania pozycji innych. Tego rodzaju nastawienie przejawia się również w kontrolowaniu mimiki. Hasada (2003) pisze, że reagując na komplementy, Japończycy sprawiają wra¬ żenie zakłopotanych bądź zawstydzonych, co bardzo dziwi Amerykanów, którzy spodziewają się po nich szerokich uśmiechów. Często odczytywane jest to jako „typowa japońska hipokryzja". W kontekście zawodów sportowych rezygnacja z otwartego manifestowania radości i tryumfalnych uśmiechów wynika często z omoiyari. Hasada (2003, s. 53) cytuje wypowiedź zawodnika sumo: „Kiedy udzielam wywiadu po wygranej walce, myślę o uczuciach swojego przeciwnika, dlatego czuję się winny, kiedy pokazuję swoją radość. Aby nie zrobić mu przy¬ krości, mówię więc, że miałem szczęście, albo że to był tylko przypadek". Uśmiech i socjalizacja Kulturowe wartości, aby spełniać funkcję regulatorów zachowania, muszą zo¬ stać zinternalizowane za pomocą różnego rodzaju oddziaływań socjalizacyjnych. Socjalizacja taka rozpoczyna się już we wczesnym dzieciństwie. Na rolę wycho¬ wania w uczeniu się kulturowych skryptów uśmiechu zwrócił już uwagę Hearn. „[Dzieci] uczą się uśmiechać, tak jak uczą się ukłonu" — pisał. Śmiech nie jest mile widziany, z oczywistych powodów. Lecz uśmiechu używa się przy wszystkich przyjemnych okazjach, zarówno gdy rozmawia się z kimś wyższym rangą, jak i równym sobie, ale także w sytuacjach, które nie są miłe; jest to pewien sposób bycia, obejścia. Najmilsza twarz to ta, na której gości uśmiech, a ukazywa¬ nie takiego właśnie oblicza rodzicom, krewnym, nauczycielom, przyjaciołom i tym wszystkim, którzy dobrze nam życzą, stanowi właściwy cel życia. Nawet jeśli serce się kraje, twym obowiązkiem jest uśmiechać się mężnie (Hearn, 1976, s. 667). Podobne spostrzeżenia znaleźć można w tekstach Donalda Richie (1987; 1992): „Lafcadio Hearn już dawno temu zwrócił uwagę, że japoński uśmiech �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 149 jest nie tylko spontaniczną ekspresją; to także forma etykiety, której ciągle uczą się japońskie dzieci" — pisze autor (1992, s. 76). „Próbowałem wyobrazić so¬ bie system wychowawczy, który był odpowiedzialny za ten fenomen: całe stule¬ cia, podczas których ludzie (... ) byli uczeni, że wyrażanie irytacji czy oburzenia nie jest społecznie produktywne. Należąc do pewnej społeczności, trzeba sza¬ nować jej standardy. Własna reakcja powinna zostać stłumiona, tak aby można było zachować atmosferę harmonii" (Richie, 1987, s. 117). „Dziecko uczy się więc wcześnie, że powinno uśmiechać się, gdy cierpi — dodaje Iwamoto (1961, s. 10). — Może się uśmiechnąć, gdy się poważnie skaleczy, a jego uśmiech ozna¬ cza wtedy: «Nie przejmujcie się. To nic poważnego»". W literaturze przedmiotu mówi się niekiedy o „treningu omoiyari", dzięki któremu dzieci uczą się przyjmować perspektywę drugiej osoby. Jak pisze Pa¬ tricia Clancy, powołując się na badania, które prowadziła w Japonii: „Wydając polecenia, japońskie matki podkreślają wyraźnie, jak ważna jest wrażliwość na potrzeby, życzenia i uczucia innych ludzi. Takie odwoływanie się do empatii, po¬ średnie bądź bezpośrednie, stanowiło 45% wszystkich uzasadnień, które wymie¬ niały matki jako podstawę własnych działań wychowawczych" (Clancy, 1986, s. 232). Uczenie empatii może polegać początkowo na informowaniu dziecka o potrzebach innych („Twoja siostra jest głodna"); bardziej zaawansowaną tech¬ niką jest przypisywanie obserwowanym ludziom słów, których w rzeczywisto¬ ści nie wypowiedziały, ale najprawdopodobniej myślą w podobny sposób. Na początku dziecko słucha matki, później z większym lub mniejszym sukcesem próbuje samemu „czytać w cudzych myślach". Zabiegi wychowawcze zmierzają też do nauczenia dziecka, że jego zachowanie powinno być zgodne z oczekiwaniami innych ludzi i że podlega ono ciągłej ocenie. W tym wypadku Clancy (1986) pisze o „treningu konformizmu", choć lepszym określeniem byłby tu chyba „trening wa". Matki często odwołują się do hipotetycz¬ nych reakcji innych ludzi, którzy obserwują bądź mogliby zauważyć zachowanie dziecka, ucząc je strachu przed społeczną dezaprobatą i wykluczeniem. Dziecko uczy się, że pewne zachowania są złe, nie z powodu implikacji moralnych, ale z uwagi na ocenę społeczną: „będą się z ciebie śmiali", „będziesz wyrzutkiem". Socjalizacja nie kończy się we wczesnym dzieciństwie, rozmaite reguły wdra¬ żane są podczas edukacji szkolnej, jak również w miejscu pracy. Szczegółowe wskazania dotyczące godnego bądź eleganckiego zachowania są też kodyfiko¬ wane w formie rozmaitych podręczników dobrych manier, najczęściej mamy tu jednak do czynienia z przepisami regulującymi zachowanie określonej klasy czy warstwy społecznej. Niestety, nie udało mi się znaleźć odniesień do tego rodzaju zapisów regulujących zasady „eleganckiego uśmiechu" w Japonii, wiadomo jed¬ nak, że zapisy takie istniały na przykład w Chinach. Wspomina o nich psycholog Otto Klineberg (1938), w artykule poświęconym ekspresji emocjonalnej w litera¬ turze chińskiej. Oprócz literatury pięknej, Klineberg analizuje właśnie podręcz¬ niki etykiety, a w jednym z nich natrafia na takie rady: „Nie pokazuj zbyt łatwo �Piotr Szarota 150 swojego niezadowolenia i nie uśmiechaj się za często" oraz „Kiedy się uśmie¬ chasz, nie pozwól, aby widoczne były twe zęby, innymi słowy, twój uśmiech musi być tak powściągliwy, aby nie widać było zębów" (Klineberg, 1938, s. 519). Z analiz Klineberga wynika też, że znacznie częściej niż w tradycji europejskiej uśmiech stosowany bywał w Chinach jako wyraz pogardy i złości. Podsumowanie Dotychczasowe rozważania dotyczyły kulturowych norm i wartości, które najprawdopodobniej regulują sposób wykorzystania uśmiechu w kulturze japoń¬ skiej. Nie twierdzę, że „etykieta uśmiechu" jest przyswajana w tym samym stop¬ niu i kształcie przez wszystkich Japończyków. Zapewne ulega ona historycznym przemianom, a więc można się tu spodziewać różnic nie tylko środowiskowych, ale i pokoleniowych. Nie jest też jasne, do jakiego stopnia opisane wyżej kulturo­ we zależności są specyficzne dla Japonii, a do jakiego stopnia charakterystyczne są dla większości kultur kolektywistycznych Dalekiego Wschodu. Wspominałem już o podobieństwach w podejściu do komunikacji niewerbal¬ nej, które łączą wyraźnie Japończyków z Koreańczykami i Chińczykami — cho¬ dzi przede wszystkim o kontrolę mimiki i kontekstową interpretację zachowania. Na tej podstawie można przypuszczać o pewnych podobieństwach w zakresie sto¬ sowanej etykiety uśmiechu. Podobieństwa takie wynikać mogą przede wszystkim ze znaczenia, jakie zarówno w Japonii, jak i w Chinach przypisuje się społecznej harmonii. Analizując funkcję uśmiechu w kulturze chińskiej, Bifang Chen pisze, że w wypadku Chińczyków o pojawieniu się uśmiechu decydują raczej czynniki zewnętrzne niż wewnętrzne, jak zadowolenie czy sympatia dla kogoś. Chińczyk, zanim się uśmiechnie, musi zbadać sytuację. Próbuje się zorientować czy jego uśmiech nikogo nie obrazi i w jakim nastroju jest reszta grupy, i od tego właśnie uzależni własną reakcję. Podczas przyjęcia zdarza się, że ktoś opowiada z uśmiechem o swoich przykrych doświadczeniach. Uśmiech pojawia się na jego twarzy w celu ukrycia prawdziwych uczuć, które nie pasowałyby do panującego wokół radosnego nastroju (Chen, 2006, s. 17). Chen pisze także, że uśmiech wykorzystywany jest również do łagodzenia napięć interpersonalnych, towarzyszy on na przykład przywołanej przez autorkę sytuacji, w której podwładny przeprasza za popełnioną pomyłkę. W obu wypad¬ kach widać wyraźne podobieństwa do scenariuszy japońskich. Pisząc o chińskim uśmiechu, Chen zwraca również uwagę na doniosłość roz¬ różnienia na grupę własną i obcą. Chińczycy z reguły nie uśmiechają się do ob¬ cych; uśmiech ze strony nieznajomego oznaczać może, że ktoś zamierza prosić drugą osobę o przysługę albo coś jej sprzedać (Chen, 2006). Rozróżnienie na grupę własną i obcą jest bardzo istotne także w Japonii, jednak wydaje się, że japońska etykieta uprzejmości często nie ogranicza się tylko do kręgu współpra- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 151 cowników, przyjaciół i krewnych. Wiedzą coś na ten temat turyści, którzy mieli możliwość odwiedzenia zarówno Chin, jak i Japonii. Podobieństwa pewnych zasad regulujących użycie uśmiechu odnaleźć można nawet poza kręgiem bezpośredniego oddziaływania tradycji konfucjańskiej. Ze zgromadzonych przeze mnie danych wynika na przykład, że sposób wykorzysta¬ nia uśmiechu w Tajlandii czy w Indonezji wydaje się dość zbliżony do obyczajów japońskich (por. Szarota, 2006). „Jak to możliwe, że Tajowie mogą się uśmiechać, jeśli ich uśmiech nie odzwierciedla ich prawdziwych uczuć" — pyta retorycznie Marsi Paribatra z Uniwersytetu Chulalongkorn w Bangkoku. Turysta, któremu uda się opanować kilka tajskich słów, na pewno zauważy, że pe­ wien zwrot powraca w rozmowach z zaskakującą częstością: Mai pen arai!, czyli „Nie przejmuj się!" albo „Mniejsza o to!". To zaklęcie wypowiadane jest w obliczu wszelkich codziennych problemów. Nie ma sensu złościć się czy trapić małymi nie¬ dogodnościami losu, po co zamieniać życie w dramat? Mai pen arai. Nawet jeśli ktoś uśmiecha się, oznajmiając śmierć kogoś bliskiego, nie czyni tego z braku uczuć, przekazuje tylko niemy komunikat, że to, co się stało, jest nieodwracalne. Uśmiecha­ jąc się, próbuje oszczędzić innym żałoby i nie odbierać im radości życia (...). Taka postawa jest charakterystyczna dla Tajlandii, ale także dla innych krajów Dalekiego Wschodu, od Sri Lanki po Laos, od Bali po Japonię (Paribatra, 1991, s. 26). Czy zatem japoński uśmiech jest kulturowym skryptem, czy orientalistyczną inwencją? Wydaje mi się, że przedstawione rozważania świadczą, że raczej tym pierwszym. Wiele wskazuje również na to, że biorąc pod uwagę wszystkie kulturowe uwarunkowania, którym podlega, jest też japoński uśmiech jakościowo wyróżnialny spośród „uśmiechów Dalekiego Wschodu". Z drugiej strony, jego wyjątkowość za¬ pewne nie powinna być przeceniana. Słowa kluczowe: uśmiech, etykieta, komunikacja niewerbalna, kultura japońska, orientalizm, nihonjinron BIBLIOGRAFIA Benedict R. 2003 Brophy P. 1997 Burman E. 2007 Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej Warszawa. (przeł. E. Klekot), PIW, Ocular Excess: A Semiotic Morphology of Cartoon Eyes, „Art & Design" vol. 53, p.7, s. 26-33. Between Orientalism and Normalization: Cross-Cultural Lessons from Ja¬ pan for a Critical History of Psychology, „History of Psychology" vol. 10, p. 19, s. 179-198. �152 Piotr Szarota Burszta W.J. 2004 Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. Cazal D. 1996 Twarz, komunikacja międzykulturowa i etyka: przykład Korei, w: Komuni­ kacja międzykulturowa: zderzenia i spotkania, red. A. Kapciak, L . Korporowicz, A. Tyszka, Instytut Kultury, Warszawa, s. 205-218. Chen B. 2006 Cultural Differences in Smiling, „US-China Foreign Language" vol. 4, p. 4, s.15-18. Clancy P.M. 1986 The Acquisition of Communication Style in Japanese, w: Language Socia­ lization Across Cultures, eds. B.B. Schieffelin, E. Ochs, Cambridge Uni­ versity Press, Cambridge, s. 213-250. Doliński D. 2000 Ekspresja emocji. Emocje podstawowe i pochodne, w: Psychologia. Podręcznik akademicki, tom 2, red. J. Strelau, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 351-367. Gjerde P. 2001 Attachment, Culture, and Amae, „American Psychologist" vol. 56, p. 2, s. 826-827. Gjerde P., Onishi M . 2000 Selves, Cultures, and Nations: The Psychological Representation of „the Japanese" in the Era of Globalization, „Human Development" vol. 43, p. 10, s. 23-33. Hall E.T. Poza kulturą, przeł. E. Goździak, PWN, Warszawa. 1984 Hasada R. 1996 Some Aspects of Japanese Cultural Ethos Embedded in Nonverbal Com­ municative Behaviour, w: Nonverbal Communication in Translation, ed. F. Poyatos, John Benjamins, Amsterdam, s. 83-103. 2003 „Cultural Script": On Japanese Attitude towards Emotion. „Bulletin of Japanese Language Center for International Students" vol. 29, p. 40, s. 27-67. Hearn L. 1976 Glimpses of Unfamiliar Japan, C.E. Tuttle, Tokyo (I wyd. 1894). Iryo C. Japanese Smile. „The Gaijin Gleamer Online", vol. 43, http://kyushu.com/ 1996 gleamer. Iwamoto R. 1961 What is Behind the Japanese Smile, „Thunderbird International Business Review" vol. 3, p.1, s.10. Kitayama S., Mesquita B., Karasawa M . 2006 Cultural Affordances and Emotional Experience: Socially Engaging and Disengaging Emotions in Japan and the United States, „Journal of Persona­ lity and Social Psychology" vol. 91, p.13, s. 890-903. �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 153 Klineberg O. 1938 Emotional Expression in Chinese Literature, „Journal of Abnormal and So­ cial Psychology" vol. 33, p. 3, s. 517-520. Knapp M.L., Hall J.A. 2000 Komunikacja niewerbalna w interakcjach międzyludzkich, przeł. A. i L. Śliwa, Astrum, Wrocław. LaVoy K.S., Pedersen W.C., Reitz J.M., Brauch A.A., Luxenberg T., Nofsinger C. 2001 Children 's Drawings: A Cross-Cultural Analysis from Japan and the Uni­ ted States, „School Psychology International" vol. 22, p.11, s. 53-64. Lebra S.T. 1976 Japanese Patterns of Behaviour, University of Hawaii Press, Honolulu. Markus H., Kitayama S. 1991 Culture and the Self: Implications for Cognition, Emotion, and Motivation, „Psychological Review" vol. 98, p. 29, s. 224-253. Matsumoto D. 1989 Cultural Influences on the Perception of Emotion, „Journal of Cross-Cul¬ tural Psychology" vol. 20, p. 13, s. 92-105. Minear R.H. 1980 Orientalism and the Study of Japan, „Journal of Asian Studies" vol. 39, p. 27, s. 507-534. Paribatra M . 1991 Smile, Smile, Smile, „UNESCO Courier" vol. 5, p. 3, s. 26-29. Perper T., Cornog M . 2002 Eroticism for the Masses: Japanese Manga Comics and Their Assimilation into the U.S., „Sexuality & Culture" vol. 6, p. 98, s. 3-101. Pham P.L. 1999 On the Edge of the Orient: English Representations of Japan, circa 1895¬ -1910, „Japanese Studies" vol. 19, p. 20, s. 161-181. Reischauer E.O. 1988 The Japanese Today: Change and Continuity, The Belknap Press, Cam¬ bridge, M A . Richie D. 1987 A Lateral View. Essays on Contemporary Japan, Japan Times, Tokyo. 1992 Different People: Pictures of Some Japanese, Kodansha, Tokyo. Rosen S.L. 2000 Japan as Other: Orientalism and Cultural Conflict, „Journal of Intercul¬ tural Communication" vol. 4, p. 12, s. 123-135. Said E.W. 1991 Orientalizm, przeł. M . Wyrwas-Wiśniewska, PIW, Warszawa. Schank R.C., Abelson R.P. 1977 Scripts, Plans, Goals and Understanding, Erlbaum, Hillsdale, NJ. Schodt F.L. 1996 Dreamland Japan. Writings on Modern Manga, Stone Bridge Press, Berkeley. Sugimoto Y 1997 An Introduction to Japanese Society, Cambridge University Press, Cam¬ bridge. �Zbigniew Szmyt 154 Szarota P. 2006 Psychologia uśmiechu. Analiza kulturowa, Gdańskie Wydawnictwo Psy­ chologiczne, Gdańsk. Wierzbicka A. 1995 Kisses, Handshakes, Bows: The Semantics of Nonverbal Communication, „Semiotica" vol. 103, p. 45, s. 207-252. 1997 Understanding Cultures Through Their Key Words: English, Russian, Po­ lish, German, and Japanese, Oxford University Press, New York. 1999 Emotions Across Languages and Cultures: Diversity and Universals, Cam­ bridge University Press, Cambridge. Yuki M . , Maddux W.W., Masuda T. 2007 Are the Windows to the Soul the Same in the East and West? Cultural Dif­ ferences in Using the Eyes and Mouth as Cues to Recognize Emotions in Japan and the United States, „Journal of Experimental Social Psychology" vol. 43, p. 8, s. 303-311. Piotr Szarota THE JAPANESE SMILE: A N ORIENTAL I N V E N T I O N OR A CULTURAL SCRIPT? (Summary) The author tries to answer the question to what extent the „Japanese smile", which is so often described by Western authors, is an Oriental invention and to what degree it is actually rooted in the traditional Japanese cultural values. A definition was adopted according to which smile is a characteristic and easily recognisable mimic expression, which performs an important communicative function. Individual cultures can be diffe­ rent with respect to how smile is used in social life. The specific „high context" commu­ nication, characteristic of the Far East, where not much has to be expressed by means of words because most information is contained in the context of the utterance, has been described. A hypothesis has been advanced that in such a situation smile will rarely be treated as a social signal, the meaning of which can be independent of the background. The most important part of the text is devoted to the description of hypothetical cultural scripts, which encourage or prevent from the use of smile in specific social situations. A relation between these scripts and the traditional values of Japanese culture, particu­ larly those connected with the ideal of wa, i.e. social harmony, has been discussed. The author also tries to answer the question to what extent the etiquette of the Japanese smile is unique. The author concludes that the Japanese smile fits well into the cultural context of Japanese culture and stands out from other „smiles of the Far East". Key words: smile, etiquette, non-verbal communication, Japanese culture, orientalism, nihonjinron � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8368f6544ba93cc52439885ae5c04401.pdf 7750d2494a6e55e39bbffb8f9392df4b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1719 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1591 Title A name given to the resource Bamberska rodzina Bajerleinów - jej wkład w historię i kulturę Poznania / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.163-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szczepaniak-Kroll, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A G N I E S Z K A SZCZEPANIAK-KROLL Instytut Archeologii i Etnologii PAN Pracownia Etnologiczna w Poznaniu BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW - JEJ WKŁAD W HISTORIĘ I KULTURĘ POZNANIA Ród Bajerleinów pochodzi z Bambergu, skąd niektórzy jego członkowie przy­ byli w XVIII w. do Polski wraz z falą osadników z Górnej Frankonii. Już w trzecim pokoleniu rodzina uległa asymilacji, głównie na skutek mieszanych małżeństw, codziennych kontaktów z sąsiadami - Polakami, podobnego charak­ teru wykonywanych zajęć oraz zbliżonego systemu wartości, wywodzącego się z wyznawanej przez obydwie grupy religii katolickiej. Bambrzy okazali się ludź­ mi reprezentującymi cechy bardzo bliskie Wielkopolanom, a więc gospodarność, pracowitość, rzetelność, a co najważniejsze - byli katolikami. Jest prawdopo­ dobne, że proces wymiany kulturowej miał wpływ na powstanie etosu poznaniaka. Bajerleinowie w sposób szczególny zamanifestowali swą polskość już w poło­ wie XIX w., stawiając opór wobec polityki germanizacyjnej Bismarcka. Także później, podczas powstania wielkopolskiego w 1918 roku, kilku z nich brało czynny udział w walkach, opowiadając się po polskiej stronie i wpisując się swoim patriotyzmem w historię Poznania. II wojna światowa ciężko doświadczyła ro­ dzinę, niektórzy jej członkowie zostali deportowani, inni byli aresztowani za działalność w organizacjach podziemnych, musieli się ukrywać lub pracować dla niemieckiego okupanta. Bajerleinowie angażowali się w życie społeczności, wśród której mieszkali. Ta aktywność była doceniana, ponieważ powierzano im stanowiska w administracji państwowej i organizacjach rolniczych. Pomimo szeregu obowiązków, znajdowali czas na działalność społeczną oraz religijną. Pracowitość, patriotyzm, głęboka wiara są cechami, które Bajerleinowie cenią od pokoleń. Równie ważne miejsce odgrywała zawsze w ich systemie wartości rodzina. Silne poczucie więzi między krewnymi powodowało, że w czasie wojny, nawet w chwilach największego kryzysu, wzajemnie udzielano sobie pomocy. Do dziś starannie pielęgnuje się pamięć o bamberskich korzeniach i choć żaden ze spotkanych przeze mnie Bajerleinów nie czuje się obecnie Niemcem, po­ chodzenie jest, zdaniem większości członków rodziny, ciekawym elementem wyróżniającym ich spośród pozostałych poznaniaków. Szczególnie dużo wiedzy o dziejach rodu dostarczają prywatne zapiski Antoniego Bajerleina, ostatniego sołtysa wsi Winiary, włączonej w 1925 r. do Poznania, i zarazem pierwszego komisarza nowej dzielnicy miasta. Pamiętnik jest również ciekawym dokumentem historycznym. Przedstawia bowiem zmiany �164 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL społeczne i polityczne zachodzące na przełomie dwóch wieków w Poznaniu i okolicach, ilustruje przeobrażenie Winiar z osady wiejskiej w część miasta, wraz z całym jej kolorytem. Jest też zapisem naocznego świadka wielkich wyda­ rzeń, jakimi były powstanie wielkopolskie i obydwie wojny światowe. Osadnictwo bamberskie wiązało się ściśle z sytuacją, w jakiej znalazła się na początku X V I I I w. Wielkopolska. Poznań i okolice zostały wówczas w dużym stopniu zniszczone przez wojnę północną. Nędza i głód spowodowane zawieru­ chą wojenną, spotęgowane przez nawarstwiające się klęski żywiołowe oraz zarazę, doprowadziły do wyludnienia miasta i przylegających do niego wsi. Władze, chcąc odbudować Poznań i jego wsie, wystosowały odezwę zachęcającą do osied­ lenia się na tych terenach. Wobec słabego odzewu ze strony Polaków, zwrócono się z taką samą propozycją do mieszkańców Bambergu, przeżywającego z kolei kryzys, spowodowany przeludnieniem. Pismo musiało trafić na podatny grunt skoro już w 1719 r. rozpoczęły się migracje do Polski z terenów Górnej Frankonii (Paradowska 1998, s. 42-45). Jak wynika z kontraktów zawartych z osadnikami z Bambergu, protoplaści rodziny Bajerlein osiedlili się w należących do Poznania wsiach, noszących naz­ wy Dębieć i Rataje. Jeśli chodzi o Dębieć, w 1730 r. pisarz miejski Jan Rzepecki pisał, iż „ta wioska Dąbczen ma teraz gospodarzy Niemców z Bamberga, katoli­ ków 12, którym jest wydzielone pole z łunami", wśród nich pojawiło się nazwi­ sko Johanna Bajerleina (Wicherkiewicz 1924, s. 54). Natomiast w kontrakcie dotyczącym Rataj, zawartym z przybyszami w 1745 r. przez urząd miejski, wymienione jest nazwisko Nicolausa Bajerleina (Bár 1882, s. 12). Nie znamy powodów, dla których rodzina rozdzieliła się (a może było to kilka rodzin lub samotnych mężczyzn niespokrewnionych ze sobą?) i osiadła także w Górczynie, Winiarach i Jeżycach. Z przekazów Antoniego Bajerleina, sołtysa na Winiarach, wiemy, że tę samą funkcję pełnili także dwaj bracia jego ojca w dwóch innych wymienionych wioskach, nim w 1900 r. zostały one przyłączone do miasta. W artykule omawiam dzieje winiarskiej gałęzi Bajerleinów, ponieważ wy­ daje się, że najbardziej zasłużyła się ona dla historii miasta. Przed rokiem 1730 w wymienionej wsi nie mieszkał jeszcze żaden Bajerlein, nazwisko to nie figu­ ruje wśród mieszkańców wymienianych przez badacza wielkopolskiej wsi, Jana Rutkowskiego (1956, s. 266). Przeprowadzka nastąpiła prawdopodobnie pod koniec X V I I I w. Wprawdzie zachował się dokument mówiący o powsta­ niu domu na Winiarach w 1878 roku, którego fundatorem był Józef Bajerlein, zmarły w 1892 roku, rodzina musiała jednak mieszkać tam już wcześniej. Antoni Bajerlein, wnuk Józefa, odnotował w swoim pamiętniku: „Mój ojciec [czyli syn Józefa - A. S.-K.] był czwartym tego nazwiska na gospodarstwie, przy ul. Włoś­ ciańskiej nr 2 po przeprowadzeniu się z Cytadeli" (Bajerlein, rękopis). Wieś Winiary znajdowała się początkowo blisko Poznania. W 1828 r. spra­ wujący rządy Prusacy zadecydowali o zamianie miasta w twierdzę, mającą sta­ nowić główny punkt obrony w razie agresji ze strony Rosji. Przypadła mu rola „postrachu dla wroga zewnętrznego" a także zabezpieczenia przed „knowaniami Polaków". Otoczenie centrum murami wywołało wiele negatywnych skutków, �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 165 m.in. brak nowych miejsc pod zabudowę, zbyt duże zagęszczenie ludności, wzrost czynszów, odcięcie od okolicznych wsi itd. Przede wszystkim jednak budowa doprowadziła do znacznych zmian w środowisku geograficznym. Ich ofiarą padły m.in. Winiary. Wieś, położona po obu stronach drogi prowadzącej do Obornik, licząca wówczas 40 gospodarstw, kościół filialny z cmentarzem, dwa wiatraki, w wyniku intensywnych prac przy budowie cytadeli uległa w 1830 roku likwidacji. Mieszkańców przesiedlono na nowe tereny położone na północny wschód od twierdzy. To właśnie na tych terenach, jak wspominał Antoni, mieszkały już cztery pokolenia Bajerleinów. Najstarszym członkiem rodziny, o którym zachowała się pamięć, był Józef Bajerlein (zm. w 1892 roku). Jego żona, Marianna, pochodziła również z rodziny bamberskiej - Remleinów. Tradycja wychodzenia za mąż za innych Bambrów przetrwała przez następne 2-3 pokolenia. Wśród osób spowinowaconych spoty­ kamy nazwiska Dajerling, Kaiser, Paetz. Z pewnością początkowo małżeństwa były ściśle zaplanowane, starano się bowiem w ten sposób utrzymać spójność grupy i jej odrębność od miejscowej ludności. W miarę upływu czasu podobne związki były raczej rezultatem bliskości zamieszkania i zwykłych, sąsiedzkich kontaktów pomiędzy rodzinami znającymi się od pokoleń, niż celowego działa­ nia. Asymilacja postępowała i coraz częściej wybierano partnerów - Polaków. Józef Bajerlein posiadał, według relacji potomków, duże gospodarstwo. Nie­ stety, dziś ustalenie dokładnej wielkości majątku nie jest możliwe. Faktem jest, że Bambrzy przybywający w okolice Poznania w X V I I I w. otrzymywali od miasta oprócz ziemi, ziarna na chleb i zasiew, niewielkich sum pieniędzy także pewne przywileje, np. byli zwolnieni na pewien czas ze świadczeń oraz jako pierwsi mogli płacić czynsz zamiast, jak to się działo w wypadku gospodarzy polskich, odrabiać pańszczyznę (polscy rolnicy także zostali oczynszowani, lecz nieco później). Przywileje ułatwiały bogacenie się i powodowały rozwój gospo­ darstw. Ziemię można było sprzedać, co zapewne wykorzystali Bajerleinowie wyprowadzając się do innej wsi. Prawdopodobnie warunki na nowym miejscu były jeszcze bardziej korzystne. Rodzina Józefa Bajerleina miała typowy dla X I X w. patriarchalny charakter. Zofia Jabłonowska, w książce, pt. Przemiany rodziny polskiej (1975, s. 52-53) tak określiła specyfikę rodziny XIX-wiecznej: „Rodzina patriarchalna jest cha­ rakterystyczna dla społeczeństw typu rolniczego w naszej kulturze. Cechuje j ą stałość i zwartość, nierozerwalność małżeństw, wielki autorytet głowy rodziny - ojca, który reprezentował siłę i przymus, a dawał członkom rodziny obronę. Rodzice czerpali autorytet z faktu zaspokajania potrzeb fizycznych i duchowych swoich dzieci, duże znaczenie miał dawany przez nich przykład". Opisany model reprezentowała rodzina Józefa Bajerleina. We wspomnieniach wnuków on sam jawi się jako osoba surowa, niezbyt wylewna, bardzo pobożna i pracowita, oto­ czona szacunkiem przez sąsiadów i bliskich. Stosunki pomiędzy pokoleniami panujące w domu dziadka najlepiej ujął Antoni: „Gdy miałem cztery lata byłem na służbie u dziadka - Józefa Bajerleina. Gdy czegoś potrzebował musiałem mu pomóc lub przywołać domowników" (Bajerlein, rękopis; podkr. A. S.-K.) �166 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Józef i Marianna Bajerlein doczekali się licznego potomstwa, a mianowicie 6 synów: Józefa, Jana, Andrzeja, Wojciecha, Wawrzyńca i Antoniego, oraz jed­ nej córki, Katarzyny Na przełomie X I X i X X w. rodziny tak liczne nie stanowiły rzadkości. Rodzenie dzieci nie było tylko sprawą osobistą, lecz racją istnienia rodziny ustanowionej przez Boga. Dziecko liczyło się jako siła robocza i gwa­ rant kontynuacji gospodarki. W Wielkopolsce najczęściej pozostawiano ziemię jednemu synowi, pozostałym zapewniano wykształcenie. Córki należało wypo­ sażyć w odpowiedni posag. Obowiązkiem rodzica było także znalezienie właści­ wego kandydata na męża. Gospodarstwo po Józefie Bajerleinie przejął Wojciech, który kontynuował tradycje rolnicze. Był to trafny wybór, ponieważ syn okazał się doskonałym gospodarzem. Spośród pozostałych dzieci Józefa nie udało się odtworzyć losów jedynej jego córki, Katarzyny. Najstarszym synem był Józef, urodzony 12 marca 1840 roku. Jego żoną została Maria z domu Palacz, pochodząca z Jeżyc. Mał­ żonkowie po ślubie przenieśli się do rodzinnej wsi Marii, gdzie urodziła im się czwórka dzieci: trzech synów i córka. Józef był ostatnim sołtysem wsi Jeżyce, nim w 1900 roku została ona przyłączona do miasta. Jak podaje Wojciech Karolczak (2000, s. 63-64), na zebraniu gminnym w dniu 17 października 1888 roku, 62 uprawnionych do głosowania członków gminy ponownie wybrało na sołtysa Józefa Bajerleina (na okres 6 lat). Pełnił on tę funkcję już od paździer­ nika 1882 roku, gdy zastąpił dotychczasowego sołtysa, Nepomucena Stalińskiego. Ławnikami gminnymi byli w tym czasie gospodarze Ignacy Palacz i Wojciech Jeske. Kolejnego wyboru Bajerleina nie zatwierdziła jednak Królewska Rejencja w Poznaniu, która na ten urząd mianowała Niemca, Josepha Frydrychowicza, dotychczasowego komisarza obwodowego w Stęszewie. Gminnym poborcą podatków mianowano za to syna dotychczasowego sołtysa, Adama Bajerleina. Drugi syn Józefa i Marianny - Jan Bajerlein, urodził się w 1846 roku. Jego żoną została Irena z domu Palacz, pochodząca z Górczyna. Młodzi zamieszkali w rodzinnej wsi Ireny i z biegiem czasu dorobili się ogromnego majątku. Ich włości obejmowały tereny, na których obecnie wybudowano kilka osiedli miesz­ kaniowych. Jan, podobnie jak jego starszy brat, sprawował funkcję sołtysa Górczyna do roku 1900. Gospodarstwo po nim przejął Ignacy Bajerlein, jeden z czwórki dzieci. Po Janie przyszedł na świat kolejny syn Józefa i Marianny, wspomniany już Wojciech, który odziedziczył gospodarstwo po rodzicach w Winiarach. Urodzony w 1852 roku, Wawrzyniec ożenił się z Józefą Andrzejczak pochodzącą z Górczyna. Po ślubie młodzi zamieszkali w Górczynie i jako szczęś­ liwe małżeństwo doczekali się ośmiorga dzieci. Najmłodszy z potomków Józefa, Antoni, ukończył Szkołę Budowniczych Młynów i Browarów w Wirtembergii, a następnie osiedlił się w Opalenicy, gdzie poślubił Brygidę z Trockich. W książce mówiącej o historii straży pożarnej w Opalenicy, której był pierwszym naczel­ nikiem, określa się go mianem społecznika i wymienia pośród aktywnych człon­ ków polskich organizacji w czasie zaboru (Wojcieszak 1996, s. 9). Jak wynika z pamiętnika Antoniego Bajerleina, w czasach kiedy jego ojciec (Wojciech) przejmował gospodarstwo, w Winiarach zamieszkiwało około 34 go- �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 167 spodarzy, w tym jeden kowal, stelmach, czterech ogrodników narodowości nie­ mieckiej. Do wsi prowadziły dwa gościńce. Na potrzeby jej mieszkańców oraz okolicznej ludności pracowały trzy wiatraki i dwa młyny. W 1904 roku powstał pierwszy sklep kolonialny Polaka - Ignaszaka. Była to wielka wygoda dla gospodarzy, którzy od tej chwili nie musieli kupować rozmaitych towarów, a przede wszystkim tak potrzebnej im nafty - petrolu w mieście. W tym czasie Niemiec Szraga zaczął budowę studzien z pompą, których mieszkańcy bardzo potrzebowali. Dotąd były wprawdzie studnie w dwóch wiatrakach, ale praca przy nabieraniu wody była ciężka i niebezpieczna. W Winiarach powstała też fabryka sieczki, pędzona maszyną parową - własność pana Ignasika. Antoni wspomina także, że „w tych czasach ukazały się pierwsze rowery o dwóch kółkach. Sprawiały one radość ludziom młodym a kupienie takiego roweru można było porównać z zakupem dzisiaj samochodu" (Bajerlein, rękopis). Pamiętnik daje także wyobrażenie o tym, jak za czasów Wojciecha Bajerleina zmieniał się wygląd wsi Winiary. „Ulica Obornicka była do 1850 roku polną drogą. Potem państwo wybudowało szosę i obsadziło j ą drzewami owocowymi (czereśniami). W 1929 roku, w lutym, podczas ciężkiej zimy, kiedy to mróz dochodził do minus 34 stopni, wszystkie drzewka pomarzły. Drewno dostali potem bezrobotni. W 1898 roku gmina obsadziła drzewami polną drogę nazwaną Wyłom, która ciągnęła się od rzeki Warty do ul. Obornickiej. W owych czasach dojazd do miasta był bardzo utrudniony z powodu fortecy zwanej Kernwerk. Droga prowadziła przy cmentarzach, dalej przez tory kolejowe dworca Tamy Garbarskiej, gdzie musiano czekać na przejazd pociągów, następnie była mała śluza wodna i forteca pod nazwą Haake. Wreszcie, skręciwszy w lewo, dojeżdżało się do ul. św. Wojciecha, która szła pod górkę. Całe życie Winiar koncentrowało się właśnie wokół ul. św. Wojciecha. Nasze gospodynie sprzedawały mleko początkowo prosto z wozów, na ul. św. Wojciecha" (Bajerlein, rękopis). Powstanie twierdzy wokół miasta nie zmieniło faktu, że okoliczne wsie przez około trzydzieści lat były jego zapleczem zaopatrzeniowym. Dzięki temu rozra­ stały się i bogaciły gospodarstwa. Przekupki z Winiar sprzedawały swe produkty bezpośrednio sklepom lub udawały się na dwa najbliższe targowiska: na Rynek Jeżycki i na Plac Sapieżyński (obecnie Plac Wielkopolski). Żona Wojciecha Bajerleina, Ewa, handlowała mlekiem i jajami, które sprzedawała znanemu po­ znańskiemu cukiernikowi Pfitznerowi, posiadającemu kawiarnię za tylną ścianą ratusza. Jej wnuki wspominają, że jeździła do miasta ubrana w charakterystyczny strój określany powszechnie bamberskim. Pod pierwszą warstwą suto marszczo­ nej spódnicy miała wszytą dużą kieszeń na pieniądze. Po udanej transakcji, wraz z innymi gospodyniami, zasiadała u Pfitznera przy kawie i ciastku. Na początku X X w. w Winiarach istniało kilka prężnie działających organi­ zacji. Około 1900 roku założono Towarzystwo Przemysłowców, pod nazwą „Gewerbeverein", a także Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół" i Towarzystwo Śpiewacze „Gędźba" (Bajerlein 1992, s. 13). Bajerleinowie z całą pewnością nie należeli do „Gewerbeverien", ponieważ nikt z rodziny nie miał do czynienia z przemysłem. Udzielali się za to w pozostałych dwóch organizacjach. „Celem �168 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL «Sokola» było umoralnianie ducha, wykształcenie i wzmocnienie ciał przez ćwiczenia gimnastyczne, pomnąc na to, że jeśli ciało zdrowe to i dusza w nim zdrowa" (Trzeciakowscy 1987, s. 452). Do popularnych sposobów spędzania wolnego czasu w początkach X X w. należało organizowanie spotkań w prywat­ nych domach, w czasie których recytowano wiersze, czytano prozę, śpiewano pieśni patriotyczne oraz ludowe. Umiłowanie śpiewu prowadziło często do po­ wstania formalnych organizacji, takich jak „Gędźba". W 1903 roku powstało kółko rolnicze przy parafii św. Wojciecha, którego członkami byli gospodarze z okolicznych wsi: Winiar, Jeżyc, Naramowic i Piąt­ kowa. Należał do niego także Wojciech Bajerlein wraz ze swoim synem Antonim. Ich postacie zostały uwiecznione na pamiątkowej fotografii jednego z większych zjazdów członków koła. Głównym zadaniem organizacji była edu­ kacja rolników, zapoznawanie ich z nowinkami dotyczącymi uprawy i hodowli. Gospodarze w niej zrzeszeni mogli brać udział w odczytach i prelekcjach, demonstrowano im także nowe wynalazki, jak: mikroskop, telefon, elektrycz­ ność. Po roku 1886 podjęta została akcja „obrony ziemi", uświadamiająca nie­ bezpieczeństwa towarzyszące jej sprzedaży Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej. Z biegiem lat coraz więcej miejsca zaczęto poświęcać problematyce wycho­ wawczej w szerokim rozumieniu, wygłaszano odczyty m.in.: „O obowiązku gospodarza jako głowy rodziny", czy „Obraz uczciwego człowieka". Zwalczano także alkoholizm i karciarstwo (Jakóbczyk 1982, s. 9). Koła rolnicze pełniły więc wielorakie funkcje: szkół rolniczych, organizacji wychowawczych i patrio­ tycznych. Ich działaczami byli często późniejsi społecznicy, powstańcy, a także członkowie administracji państwowej. Wojciech Bajerlein był nowoczesnym gospodarzem, otwartym na wiedzę, wszelkie nowinki techniczne i rolnicze. Surowymi zasadami, którymi kierował się w życiu wzbudzał respekt i szacunek u dzieci oraz wnuków. Był człowiekiem światłym, prenumerował liczne czasopisma: Wielkopolanin, Tygodnik Powieścio­ wy, Przewodnik Katolicki i Kurier Poznański, posiadał biblioteczkę z książkami w języku polskim i niemieckim. Będąc już w podeszłym wieku nakazał wybudować sobie naprzeciwko wiel­ kiego domu rodzinnego mały domek, w którym spędził ostatnie lata swego życia. Mieszkał tam razem z niezamężną córką, Weroniką. Domek był niewielki, ale urzą­ dzony wygodnie. Mieściły się w nim dwa pokoje, sień, kuchnia, strych i poddasze. Wnuczki Wojciecha wspominały: Były tam dwa pokoiki, ten duży w którym miesz­ kał dziadek i jeden mały, w którym mieszkała ciotka [Weronika]. Wszystko lśniło. Przy drzwiach były duże, czerwone, aksamitne kotary. Dziadek spał w takim ładnym, żelaznym łóżku. Był też taki wielki fotel, stał przy oknie i dziadek z niego na te swoje włości patrzył. Podwórze było bardzo duże a zabudowania porządne . Żona Wojciecha, Ewa, „była Polką z rdzennie polskiej rodziny Palaczów". Zachowało się o niej niewiele wspomnień. Gracjan Bajerlein, wnuk Ewy Palacz, 1 1 Wywiad z Reginą, Sabiną, Bożeną Bajerlein, przeprowadzony przez autorkę 12.03.2001 r. Zapisy wywiadów przechowywane są w Pracowni Etnologicznej IAE PAN, w Poznaniu. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 2 169 opowiadał, że babka była osobą skromną i pobożną . Zajmowała się wycho­ waniem dzieci, prowadzeniem gospodarstwa domowego oraz, jak już pisałam, handlem. Babcia Bajerleinowa, według wnuków, bardzo lubiła teatr. Niestety, jej zainteresowań nie podzielał mąż, na przedstawienia udawała się więc często w towarzystwie syna - Antoniego. Wojciech Bajerlein pozostawił ośmioro potomków: czterech synów i cztery córki. Niewątpliwie najważniejszymi postaciami dla historii Poznania byli dwaj jego synowie: Maksymilian, który przejął gospodarstwo po ojcu i należał do najbogatszych i najbardziej postępowych gospodarzy Winiar, oraz Antoni, spra­ wujący funkcję ostatniego sołtysa wsi, a następnie, przez 25 lat - komisarza miasta Poznania. Syn Maksymiliana, Gracjan, szacuje, że ojciec odziedziczył około 25 hekta­ rów ziemi, czyli dość znaczny majątek, a następnie, dzięki zaradności i praco­ witości, jeszcze go powiększył. W prowadzeniu gospodarstwa oprócz rodziny pomagała mu służba, czyli dwie służące, starszy parobek, o imieniu Michał, odpowiedzialny za porządek w całym obejściu oraz kilku młodszych, wynaj­ mowanych co roku pomocników. Do domu wiodły dwa wejścia, jedno od podwórza, dla mieszkańców, i drugie - od frontu, dla gości. Wewnątrz znaj­ dowały się trzy pokoje, jadalnia codzienna i „paradna", spiżarnia, kuchnia i pomieszczenie dla służby. Jak twierdzą córki Maksymiliana, wszystkie pomiesz­ czenia urządzone były zamożnie i „po miejsku", wyposażone w solidne, ciężkie meble, w salonie stał gramofon i pianino, na którym dzieci grywały podczas większych uroczystości rodzinnych, na ścianach w korytarzu wisiały ryciny z książek. Nawet strych był niezwykle zadbany. Często szorowano tam podłogi, a w zimie rozkładano białe płótna, na których leżały zboża i owoce, na ścianach suszyły się kiełbasy i szynki, wisiały też całe gałęzie ze śliwkami, z których zrywano owoce, dopiero kiedy się ususzyły. W gospodarstwie znajdowały się: chlew, obora, stajnia, stodoła, drewutnia i magiel . Maksymilian lubił nowinki techniczne. Jako jeden z pierwszych wyposażył stodołę w rynny, z których woda wpływała do basenu mieszczącego się w ogro­ dzie. Uzyskaną deszczówką podlewano następnie ogród warzywny. W kuchni, w podłodze, Max, jak go nazywała rodzina, umieścił pompę (Winiary nie były wówczas jeszcze skanalizowane) i małą studzienkę, z której uzyskiwano wodę bez konieczności wychodzenia na podwórze. Jako pierwszy we wsi zakupił rower. Jeżdżąc na nim, wzbudzał ogromną sensację. W czasach, kiedy jego ojciec był już w podeszłym wieku i mieszkał w chatce naprzeciw dużego domu, Maksymilian założył dla wygody telefon pomiędzy obydwoma budynkami. Postacią równie barwną był jego brat Antoni, autor cytowanego już wie­ lokrotnie pamiętnika. Przejawiał on szczególną aktywność na polu społecznym i religijnym. Swoje dzieciństwo Antoni tak wspominał: „Urodziłem się 31 maja 1886 r. na Winiarach. W domu było nas ośmioro dzieci. Ja byłem czwarty 3 2 3 Wywiad z Gracjanem Bajerleinem, przeprowadzony przez autorkę 25.08. 2001 r. Wywiad z Reginą... (por. przyp. 1). �170 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL z kolei. Naukę pobierałem w czteroklasowej szkole niemieckiej na Winiarach, ale w domu uczyliśmy się czytać i pisać po polsku z gazet polskich, które ojciec abonował. Po ukończeniu szkoły pracowałem na gospodarstwie ojca. Potem jeden rok chodziłem do szkoły rolniczej" (Bajerlein, rękopis). Młodość Antoniego upłynęła w czasach, kiedy potęgowała się świadomość narodowa w Polakach, wobec prześladowania przez zaborcę języka polskiego i katolicyzmu. Bambrzy byli już spolszczeni, więc ataki na język, a przede wszystkim na religię, odczu­ wali niezwykle boleśnie. Tak mowa, jak i wiara, otrzymane w domu rodzinnym i jednakowe dla całej społeczności, które dawały poczucie swojskości a zarazem odrębności od pruskiej władzy, narzucającej swe wymogi w szkole i kościele - zagrożone tym bardziej stawały się wartością, której należało bronić. Antoni ożenił się z Polką, Jadwigą Nowak, i wybudował dom w pobliżu Maksymiliana. W tym czasie, idąc w ślady ojca, zaangażował się w działalność kółka rolniczego, któremu poświęcił kilka zdań w swoim pamiętniku: „Za po­ średnictwem kółka gospodarze kupowali maszyny rolnicze, sprowadzano nawozy sztuczne, uczono się ich stosowania, dzielono się doświadczeniami. Organizo­ wano też wycieczki, np. do Bydgoszczy, gdzie mieścił się oddział ochrony roślin, czy do Liskowa pod Kaliszem, gdzie ks. proboszcz Bilisiński urządził wzorową wieś. Kółko zwiedzało też pierwsze w Poznaniu kino. Jeden z człon­ ków, pan Otmianowski, opowiadał nam o telefonie, objaśniał jak się z nim obchodzić. W 1913 roku kółko zorganizowało wycieczkę do Wrocławia, gdzie odbywała się wystawa. Byliśmy także w krakowskim, w majątku Potockiego. Zwiedzaliśmy tam zarodowe stajnie koni i bydła. Administracja majątku wydała nam obiad. Nie ominęliśmy również Krakowa z Wawelem" (Bajerlein, rękopis). Od 1912 roku kółko organizowało 2-3-dniowe kursy, o szerokim programie: począwszy od techniki rolnej, rachunków, przez prawo majątkowe i spadkowe, po zagadnienia dotyczące ustroju państwowego i administracyjnego. Po roku przynależności do organizacji Antoni został jej sekretarzem. W pa­ miętniku odnotował ważne wydarzenie, jakim był pogrzeb patrona kółek rol­ niczych, Maksymiliana Jackowskiego, który stał się manifestacją rolnictwa wielkopolskiego: „Niesiono setki wieńców a gdy wynoszono trumnę z Kościoła Farnego, gdzie odbywało się nabożeństwo, początek pochodu był już na moście Chwaliszewskim. Kondukt zatrzymał się przy pałacu biskupim, gdzie ksiądz arcybiskup Stablewski żegnał zmarłego. Pamiętam, że jako delegat naszego kół­ ka niosłem wspaniały wieniec z biało-czerwonymi wstęgami, policja zatrzymała mnie i żądała usunięcia wstążek, podając fałszywe nazwisko, uniknąłem kary" (Bajerlein, rękopis). Dzięki zaangażowaniu w działalność kółek rolniczych Antoni stał się jedną z najbardziej światłych i wykształconych osób we wsi. Jego postawa sprawiła, że został obdarzony zaufaniem współmieszkańców i w 1919 roku wybrany sołtysem wsi. Zanim jednak do tego doszło, 5 sierpnia 1914 roku powołano go, jak wielu innych Polaków, do armii pruskiej, w której szeregach walczył na kilku frontach. W 1915 roku brał udział m.in. w oblężeniu Verdun we Francji. Następnie jego oddział przerzucono do Austro-Węgier, gdzie walczył z Rosja- �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 171 nami. Kolejna bitwa, w której brał udział, toczyła się pod Gorlicami w maju 1915 roku. W jednej z potyczek Antoni został ranny w płuco i spędził 8 miesięcy w szpitalu w Erfurcie. Po okresie rekonwalescencji wrócił do Francji, jednak spędził tam tylko miesiąc, ponieważ ponownie trafiła go kula, tym razem w nogę. Po 6 miesiącach leczenia uznano go za niezdolnego do dalszej służby wojskowej i w 1918 roku wysłano do miasteczka Łask pod Łodzią. Antoni cieszył się, że już wkrótce znajdzie się wśród bliskich, choć wiedział, że dalsza podróż do rodzinnego Poznania nie będzie łatwa: „Gdy przyszedł listopad 1918 w Niem­ czech wybuchła rewolucja. Pyszny cesarz Wilhelm uciekł do Holandii. Nasz oddział wojska szykował się do opuszczenia miasteczka Łask. Żołnierze nie­ mieccy, którzy pełnili w nim służbę i dawniej gnębili Polaków, teraz uciekali boso i bez spodni do naszych oddziałów i prosili nas, polskich żołnierzy, abyśmy doprowadzili ich do granicy, tj. do Kalisza. I tak też się stało [...]. Do Kalisza szliśmy trzy noce, w dzień odżywialiśmy się i wypoczywaliśmy. W Szczypiornie czekali na nas legioniści. Złożyliśmy tam broń i zjedliśmy obiad. Legioniści radzili nam, byśmy poszli na kolej i pojechali do Ostrowa, gdzie już stał pociąg do Poznania. W Poznaniu byliśmy około szóstej. Ludzie na dworcu radzili nam iść torami kolejowymi do Kaponiery, by nie wpaść w ręce niemieckich żołda­ ków. Ojciec mój bardzo ucieszył się na mój widok. W tym czasie przebywał w domu sam z trzema córkami, nas trzech synów było na wojnie. Z naszej rodziny i krewnych wszyscy wrócili z wojny, jedynie nasza matka umarła w 1916 roku" (Bajerlein, rękopis). Rok 1918 nie oznaczał dla mieszkańców Wielkopolski końca działań wojen­ nych, w Poznaniu odczuwało się atmosferę powstańczą. Antoni zaangażował się w organizację Straży Ludowej na Winiarach. Do jej szeregów powoływano żoł­ nierzy powracających z wojny oraz innych obywateli polskich do 50 roku życia. Naczelna Rada Ludowa chciała, aby oddziały Straży Ludowej miały charakter elitarny, dlatego przyjmowała do nich tylko osoby o nieposzlakowanej opinii, gorliwych Polaków. Zadaniem organizacji było zapewnienie ładu i porządku oraz strzeżenie mienia wszystkich obywateli. Straż Ludowa miała stanowić zalążek wojska polskiego. Antoni wspominał: „Wszyscy byli dobrze uzbrojeni. Broń można było kupić od żołnierzy niemieckich. Siedzibą straży był budynek gminny przy ul. Winiarskiej, gdzie pełniono dyżury, a w nocy uzbrojone patrole obcho­ dziły gminę. W dniu wybuchu powstania nasz oddział z rozkazu pułk. Langego miał za zadanie pozwolić Niemcom wyjść z koszar na Golęcinie, gdzie wzięliś­ my do niewoli 150 żołnierzy i 2 oficerów. Powierzone zadanie nasz oddział wykonał w całej pełni" (Bajerlein, rękopis). Powstanie wielkopolskie miało charakter wielkiego, patriotycznego zrywu. Położyło kres długotrwałemu panowaniu pruskich zaborców na ziemiach pol­ skich, rozstrzygnęło problem powrotu Polski do ziem nad Wartą i Notecią i zadecydowało o połączeniu Wielkopolski z Macierzą. Istotną rolę w zwycię­ stwie odegrały: strategia, taktyka, karność i poświęcenie. „Powstanie było wyra­ zem żywotności polskiego żywiołu, dowodem na jego świadomość naro­ dową i stanowczej woli oderwania się od Niemiec. [...] Szczególnym echem �172 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL odbiło się na Pomorzu i Górnym Śląsku, przygotowując grunt do rozwinię­ cia i spotęgowania na tych ziemiach dążeń narodowowyzwoleńczych" (Grot, Pawłowski, Pirko 1968, s. 282). Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, w 1919 roku, Antoni został wy­ brany sołtysem w Winiarach. Pierwsze lata swej działalności wspominał: „Kiedy rada przyjęła mnie jako sołtysa musiałem się poduczyć prowadzenia tego urzędu. Na sołectwie pracowała jako sekretarka starsza pani i ona dała mi pierwszy szlif, a potem sami ludzie. W drugim roku miałem dużo pracy z powodu wydawania kwitków na chleb, cukier, masło a dla małych dzieci i różne kaszki. [...] W 1921 r. był pierwszy spis ludowy w całym kraju. Było dużo pracy. Za ten spis dostaliśmy medale z napisem: za ofiarną pracę. W 1922 r. przyjechał minister spraw wewnętrznych, by wizytować jedno województwo, jedno staro­ stwo i jedno sołectwo. Starosta zapytał się telefonicznie czy mogą wizytować sołectwo. Powiedziałem, że tak. Woźny musiał zbierać krzesła by wszystkich tych panów pousadzać. Wizytacja udała się. W następnym roku przyszła dewa­ luacja. U nas w poznańskim było żyto po 24 złote za centnar [= 50 kg; przyp. A. S.-K.] - tak zarządziła Naczelna Rada Ludowa, a w Królestwie za ten centnar płacono po 400 złotych" (Bajerlein, rękopis). Do obowiązków sołtysa Winiar należało także utrzymanie ładu i bezpieczeństwa we wsi, nadzór nad pracami prowadzonymi na terenie gminy, egzekwowanie należności na rzecz gminy, pro­ wadzenie Urzędu Stanu Cywilnego oraz dbałość o najbiedniejszych mieszkańców. Pomimo tak licznych zajęć służbowych Antoni Bajerlein znalazł jeszcze czas na działalność społeczną i religijną. Wspólnie z żoną udzielali się w Akcji Kato­ lickiej i w Radzie Parafialnej kościoła św. Wojciecha, do którego parafii należeli. Żona Antoniego - Jadwiga była współorganizatorką dorocznych kiermaszów na Sołaczu. Na Wielkanoc i Boże Narodzenie obydwoje małżonkowie roz­ syłali paczki ubogim mieszkańcom wsi. W ich pakowaniu pomagały trzy córki: Bożena, Sabina i Regina. W 1925 roku Winiary, wraz z kilkoma innymi wsiami, zostały włączone do Poznania. Antoniego zwolniono z funkcji sołtysa i mianowano urzędnikiem miej­ skim - komisarzem. W zarządzie pracował do 1950 roku, z pięcioletnią przerwą spowodowaną działaniami I I wojny światowej. Życie młodszego brata Maksymiliana i Antoniego, którym był Władysław również nie upłynęło bez zasług dla ojczyzny. Władysław Bajerlein brał udział w powstaniu wielkopolskim a następnie w powstaniach śląskich, za co został nagrodzony wieloma odznaczeniami. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę wrócił do Poznania i podjął naukę w szkole średniej, przygotowującej do pracy w telekomunikacji. Następnie zatrudnił się w prywatnej spółce wykonującej projekty techniczne nagłośnień w zakładach przemysłowych. Tuż przed wojną rozpoczął pracę na poczcie, także w dziale telekomunikacji. Swoje stanowisko piastował przez całą I I wojnę światową, aż do śmierci. Małżeństwo zawarł jako prawie czterdziestoletni mężczyzna z młodszą o osiemnaście lat Marią Czechoską, wywodzącą się ze znanej poznańskiej rodziny rzeźników. Razem doczekali się czwórki dzieci, które, niestety, Władysław wcześnie osierocił. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 173 Najstarszym z rodzeństwa Maksymiliana i Antoniego był Stanisław, urodzony w 1881 roku. Zachowało się o nim niewiele informacji, ponieważ zmarł w mło­ dym wieku, mając lat 33, na panującą wówczas w Poznaniu epidemię czarnej ospy Po ślubie z Magdalena Pokrywką zamieszkali również w Winiarach i tam pro­ wadzili gospodarstwo przy ul. Lodowej. Z tego związku pozostała czwórka dzieci. Maksymilian i Antoni mieli, oprócz dwóch braci, trzy siostry. Zgodnie z obyczajem, ich ojciec, Wojciech Bajerlein, starał się znaleźć każdej córce jak najlepszego kandydata na męża. Niestety, zamiar ten powiódł się tylko w wy­ padku najstarszej z nich - Magdaleny, która wyszła za mąż za Stanisława Stęszewskiego. Stanisław był kierownikiem naprawczych warsztatów kole­ jowych. Jego stanowisko zapewniało rodzinie godziwy poziom życia. Wraz z żoną wybudowali na Górczynie, przy ul. Jasnogórskiej, przestronną willę, w której zamieszkiwali aż do I I wojny światowej, wraz z gosposią Wikcią. Nie doczekali się potomstwa. Stanisław Stęszewski był powstańcem wielkopol­ skim, w czasie I I wojny światowej działał w podziemiu, lecz został złapany przez Gestapo przy rozklejaniu plakatów antynazistowskich i za to osadzony w więzieniu w Forcie V I I . Zmarł krótko po wojnie, w 1949 roku. Kolejna córka, Weronika Bajerlein, do końca życia pozostała samotna, poświęcając się opiece nad dziadkiem Józefem. Najmłodsza z sióstr, Zofia, wyszła za mąż za Stanisława Antczaka, lecz niezbyt długo cieszyła się szczęściem. Najpierw zmarło im dziecko, 5-letni syn, później urodziła się upośledzona umysłowo córka, Bronka. Stanisław zmarł przed przyjściem na świat córki, pozostawiając żonę w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej. Wybuch I I wojny światowej nie był dla poznaniaków zaskoczeniem. Już latem 1939 roku rozpoczęto przygotowanie miasta do działań zbrojnych. Na przedpolach kopano rowy przeciwczołgowe i stawiano zasieki, a w centrum powstawały okopy dla ochrony ludności. Poznań już 1 września stał się obiek­ tem ataku nieprzyjaciela. Około godziny 8.30 ogłoszono dla miasta pierwszy alarm przeciwlotniczy, który jednak okazał się fałszywy. Pierwsze bombardowa­ nie nastąpiło tego samego dnia, nieco później, w samo południe. Naloty powta­ rzały się jeszcze kilkakrotnie. Pierwszego dnia zginęło 200 osób. Mieszkańcy w popłochu zaczęli opuszczać miasto, ewakuowano urzędy i instytucje. Pojawili się niemieccy dywersanci. Antoni Bajerlein pisał o pierwszych dniach wojny: „Gdy wojna się zaczęła, już w niedzielę trzeciego września wszystkie urzędy z terenu miasta były w drodze do Warszawy. Ja swój komisariat prowadziłem dalej. Roiło się od szpiegów, którzy namawiali ludność, by szła pod Kutno, bo tam będzie uzbrojona przeciw Niemcom. Ja ostrzegałem tych ludzi by nie dawali im wiary, bo to są szpiedzy, którzy ich tam zniszczą. Lecz nie wszyscy mi wierzyli i dopiero pod Kutnem oczy im się otwierały. Zaczęli więc wracać, lecz wojska niemieckie dostały rozkaz, by ich internować. Część ludności prosiła, by j ą zwolnić, mówiąc, że mają gospodarstwa i ogrodnictwa. Niemcy żądali zaświadczeń a tu w Poznaniu nie było żadnego biura. Więc ja wypisy­ wałem zaświadczenia po niemiecku i kładłem polską pieczątkę komisariatu i to im pomagało" (Bajerlein, rękopis). �174 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL W Poznaniu z niepokojem, ale bez większych obaw oczekiwano wkroczenia Niemców, których znano i pamiętano z 1918 roku. Tymczasem zetknięto się z zupełnie innymi ludźmi, pozbawionymi skrupułów, zaciekłymi fanatykami polityki Hitlera, gotowymi natychmiast zniszczyć wszystko, co polskie. Pierw­ sze grupa żołnierzy wrogich wojsk pojawiła się w mieście już 9 września (Warkoczewska 1995, s. 4-5). Wojsko przyjechało także do Antoniego. Dom został otoczony, a komisarzowi polecono znaleźć mieszkanie na biuro dla nie­ mieckich władz w tej części miasta. Antoni wskazał budynek opuszczony przez polską policję. Kilka dni później na wizytację na Winiary przyjechał nowy burmistrz Poznania, Niemiec, dr Gerhard Scheffler. Pozwolił on Antoniemu pra­ cować dalej, ale tylko społecznie, ponieważ został mu odebrany etat urzędnika. Pod koniec września 1939 roku szef zarządu cywilnego przy dowódcy okręgu wojskowego, Arthur Greiser, zaostrzył politykę niemiecką wobec narodu pol­ skiego. Rozpoczął się okres terroru, aresztowań i konfiskat oraz zakazów. Z miasta wywieziono nieliczną grupę Żydów, wysiedlano Polaków z mieszkań, stosowano przymus pracy, konfiskowano biblioteki, ograniczano polskie życie kulturalne oraz szkolnictwo dzieci. Niemczono nazwy ulic i placów, usuwano polskie napisy, zastępując je niemieckimi, aby miasto szybko przybrało „niemiecki wygląd". 28 października 1939 roku powstała Niemiecka Lista Narodowa, czyli Deutsche Volksliste, na którą usiłowano wciągnąć m. in. tych Polaków, o których sądzono, że mają niemieckie pochodzenie, w zamian za przywileje wynikające z przyna­ leżności do Rzeszy Niemieckiej. Nazwisko Bajerlein w sposób oczywisty wskazy­ wało na korzenie rodziny, propozycję wpisania na listę otrzymali więc wszyscy jej członkowie. Córka Władysława Bajerleina, Urszula, pamięta moment, kiedy do domu w tym celu przyszło Gestapo. Niemcy rozmawiali z ojcem za zamkniętymi drzwiami. Po ich wyjściu Władysław oznajmił, że właśnie zachęcano go do „wyrzeczenia się polskości". Jeszcze długo nie potrafił opanować wzburzenia . Spośród bliskich Antoniego nikt nie uległ niemieckim naciskom. Polaków, którzy nie przystali na propozycję Gestapo czekał najczęściej ciężki los. Maksymilian Bajerlein, brat Antoniego, odmówił przyjęcia Volkslisty i zo­ stał skazany na wysiedlenie. Zresztą także z kilku innych powodów był uważany za „podejrzany element". Jeszcze przed wybuchem wojny niemieckie służby specjalne przygotowały spis osób, które powinny być aresztowane jako wrogowie Trzeciej Rzeszy i ruchu narodowosocjalistycznego. Spośród Polaków na liście znaleźli się działacze niepodległościowi z okresu zaborów, uczestnicy powstania wielkopolskiego oraz powstań śląskich, a także antyniemiecko nastawieni urzęd­ nicy państwowi, ziemianie, naukowcy i działacze kultury (Matelski 1999, s. 193). Znalazł się na niej także Maksymilian, który zaraz po rozpoczęciu wojny wraz z całą rodziną został aresztowany i osadzony w Poznaniu, w obozie przesiedleń­ czym przy ul. Głównej, a następnie wywieziony do Generalnej Guberni. Wysiedlenia odbywały się z reguły w nocy. Oddziały SS i policji nachodziły znienacka poznańskie domy i kazały się pakować mieszkańcom, dając im na 4 4 Wywiad z Urszulą Teadling, przeprowadzony 20.09.2001 r. �175 BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW to zaledwie kilka minut. Wolno było zabrać tylko rzeczy osobiste oraz trochę żywności, zakazano zatrzymywać pieniądze i kosztowności, papiery wartościowe. Dla pewności rewidowano bagaże. Traktowanie wywłaszczonych było bardzo brutalne, ponaglano do pośpiechu, kazano zabierać osoby nie nadające się do transportu, zniedołężniałych staruszków a nawet obłożnie chorych. W obozie przejściowym dla wysiedleńców przy ul. Głównej, gdzie przeby­ wał Maksymilian z rodziną, panowały nieludzkie warunki. Baraki, w których przetrzymywano ludzi - będące pozostałością po magazynach wojskowych - pozbawione były ogrzewania i sanitariatów. Więźniowie leżeli na betonie zasła­ nym słomą lub na pryczach. Przez nieszczelne ściany do pomieszczeń dostawał się deszcz i śnieg. Wśród niedożywionych ludzi (na śniadanie i kolację dawano słabą kawę zbożową i Vi chleba a na obiad wyłącznie wodniste zupy) rozprze­ strzeniały się choroby. Wszyscy oczekiwali z dnia na dzień wywiezienia w nie­ znane. Wiedzieli, że czeka ich droga do Generalnej Guberni, ciężki transport w bydlęcych wagonach, najczęściej połączony z jeszcze jedną grabieżą bagaży, a nawet osobistymi rewizjami. Większość jednak potrafiła cierpieć z godnością. Co więcej, ludzie wykazywali dużo hartu i dzielności. Wyraziło się to w wielora­ kich inicjatywach: pielęgnowano życie religijne, odmawiano zbiorowo modlitwy, organizowano rozmaite formy życia kulturalnego, np. koncerty lub wykłady. Maksymilian Bajerlein wraz z żoną i dziećmi został wywieziony z obozu przy ul. Głównej do Opatowa, w województwie kieleckim, i tam przebywał do końca wojny. Jego syn pamięta, że po niezwykle uciążliwej drodze pociąg przyjechał do Ostrowca Świętokrzyskiego. Niemcy otworzyli wagony i nakazali ludziom, pozbawionym pieniędzy i żywności, iść gdzie chcą. Rodzice ruszyli przed siebie i dotarli do Opatowa. Tam zamieszkali w opuszczonym mieszkaniu, należącym przed wojną do rodziny żydowskiej. Maksymilian podjął pracę w kamienioło­ mach w Jaworznie koło Kielc. W lecie jego brygada zatrudniona była także przy regulacji Wisły w miejscowości Zawichost pod Sandomierzem. Wyczerpująca praca, zarówno w kamieniołomach, jak i nad rzeką (robotnicy stali w wodzie po kilka godzin) doprowadziła do tego, że Maksymilian znacznie podupadł na zdrowiu. Na wygnaniu zmarł na cholerę jego syn Włodzimierz. Do Poznania rodzina powróciła w marcu 1945 roku. Tuż przed powrotem, na świat przyszła mała Basia, która była dla rodziny wielką pociechą w trudnych czasach . Los brata podzieliłby zapewne Antoni Bajerlein, gdyby w odpowiednim czasie nie udało mu się uciec z domu. W swoim pamiętniku wspominał: „Gdy 4 marca 1940 r. Niemcy wywozili do baraków ja byłem także na tej liście, ale policja dała mi wieczorem znać, że po mnie przyjedzie. Ale ja razem z rodziną ukryłem się u sąsiadów. Kiedy Niemcy przyjechali zaplombowali drzwi mojego miesz­ kania. Gdybym odważył się do niego wejść groziła mi kara śmierci. Mimo to weszliśmy o północy do mieszkania i wynieśliśmy z niego wszystko oprócz mebli. Rychło rano postarałem się o konia i wywiozłem rodzinę do Górczyna do mojej siostry, która miała wolny pokój" (Bajerlein, rękopis). Córki Antoniego dobrze 5 5 Wywiad z Gracjanem Bajerleinem (patrz przyp. 2). �176 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL pamiętają tamtą noc przed wyprowadzką i kolejne dni u ciotki: Niemcy przyszli po ojca, chcieli go wywieźć do Dachau, wcześniej wywieźli naszego proboszcza. Ojciec wziął nas do biura, które miał u sąsiadów po drugiej stronie drogi. Razem z matką rozłożyli w tym biurze flagi narodowe i kazali nam na nich spać. A oni (Niemcy) przyjechali po nas. Nikogo nie było, więc rąbali w drzwi a później zapieczętowali całe mieszkanie. Ojciec był na tyle mądry, że w jednym pokoju zostawił otwarte okno na strych. I w nocy... tam gdzie były te biura, gospodarz miał takich dwóch młodych parobków i oni razem z ojcem narażając życie wleźli tam i co lepsze nam wynieśli . Na Górczynie Antoni zamieszkał w domu należącym do jego siostry Marii i jej męża Ignacego. Przed 1939 rokiem szwagier wybudował kamienicę, którą wynajmował lokatorom. W czasie okupacji znaleźli w niej schronienie niemal wszyscy winiarscy Bajerleinowie. Ignacy Bajerlein, wesoły i gościnny, był ulubieńcem całej rodziny. Jeszcze przed wojną zasłynął urządzanymi przez siebie przyjęciami na świeżym powietrzu, na które dowoził gości jednym z pierwszych w dzielnicy samochodów. W czasie okupacji dał wyraz swemu przywiązaniu do rodziny, udzielając jej schronienia. Do domu na ul. Kosynierskiej oprócz Antoniego wprowadziły się jego siostry: Weronika, Magdalena, której męża Niemcy aresztowali za działalność w ruchu oporu i osadzili w Forcie V I I , owdo­ wiała Zofia z córką Bronią oraz brat Władysław z rodziną. Po pewnym czasie okazało się, że pewna niemiecka rodzina, która przed wojną mieszkała w ka­ mienicy Ignacego i weszła z nim w konflikt, złożyła na niego doniesienie do Gestapo. Z tego powodu Ignacy musiał się ukrywać. Przez kilka miesięcy miesz­ kał na strychu własnej kamienicy, utrzymywany przez kuzynostwo. Antoni, po przeniesieniu się na Górczyn, również wolał się nie ujawniać w obawie przed prześladowaniami. Mieszkańcy Winiar okazywali mu sympatię, przynosząc na Górczyn jedzenie. Po pewnym czasie, kiedy sprawa ucichła, podjął pracę w fabryce produkującej przetwory owocowe. Niemcy potrzebowali Polaków w czasie wojny jako siły roboczej. Od począt­ ku okupacji wprowadzono przymus pracy. Powołano specjalne urzędy (Arbeitsamt), których zadaniem było organizowanie i przydzielanie robót. Z powodu braku chętnych do pracy często urządzano łapanki na ulicach miasta a w nie­ dzielę i święta przed tymi kościołami, w których dozwolone było odprawianie nabożeństw dla Polaków. U Niemców pracowały dwie córki Antoniego, jedna w zakładach H. Cegielskiego (Deutsche Waffen- und Munitionswerke - DWM), będących wówczas niemiecką fabryką amunicji, a druga w szpitalu. Weronika została zatrudniona na poczcie, Zofia natomiast zajmowała się dziećmi w nie­ mieckiej rodzinie. Władysław Bajerlein objął stanowisko urzędnika w zakładach mechanicznych przy poczcie. Na ul. Kosynierską trafił, kiedy zniszczeniu uległ dom, w którym zamieszkał z rodziną tuż przed wojną. Jego starsza córka, Łucja, w wieku dwunastu lat została skierowana przez Niemców do pracy w fabryce amunicji, przy ul. Raszyńskiej. 6 6 Wywiad z Reginą... (patrz przyp. 1). �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 177 Wszystkim żyło się bardzo ciężko. Brakowało pieniędzy, żywności, lekarstw. Urszula Taedling, córka Władysława, z nostalgią opowiada o tym, jaką radość wywołały konfitury i kompoty wyszabrowane przez Antoniego Niemcom . Regina Bajerlein, córka Antoniego, przypomina sobie z kolei moment, kiedy w chwili największego głodu zabito i zjedzono konia, którym Bajerleinowie uciekali z Winiar na Górczyn . Okres wojny pozostawił u niektórych członków rodziny szczególnie straszne wspomnienia. Urszula Taedling, zanim przeniosła się wraz z rodzicami na ul. Kosynierską, była świadkiem, jak w niedaleko położonym niemieckim forcie żołnierz zabił łopatą wygłodzonego Żyda, kradnącego z sąsiednich ogrodów marchew. Później z koleżankami widziały ciężarówki przywożące na cmentarz na Górczynie wychudzone, ludzkie zwłoki. Koniec wojny przywitano z wielką ulgą i radością. Wyzwolenie Poznania spod władzy okupanta niemieckiego rozpoczęło się od południa, czyli od Górczyna. Na Urszuli Taedling pierwsi żołnierze radzieccy zrobili bardzo dobre wrażenie: Wszystko było lepsze od Niemców. Ruscy żołnierze byli dla nas - dzieci bardzo dobrzy. Niczego wówczas nie było a oni przynosili nam cukierki. Kiedy udało im się zdobyć coś do jedzenia dawali to mojej mamie i ona z tego nam gotowała. Spali w naszej kuchni na podłodze. Byli strasznie, nieludzko zmęczeni i brudni. Kiedy wychodzili długo trzeba było wietrzyć pomieszczenia. A dowódców to pamiętam do dziś. Jeden z nich tak pięknie deklamował Mickiewicza! Czasem śpiewali u nas . Inaczej wspominają zakończenie wojny córki Antoniego, które zaraz po przej­ ściu frontu wróciły na Winiary, żeby zobaczyć, co pozostało z ich rodzinnego domu i niemal nie przypłaciły tego życiem. Regina Bajerlein: Zaraz po działa­ niach poszłyśmy z siostrą i z ojcem do domu. W środku leżało pełno porozrzu­ canych książek. Łóżka i szafy posiekane były szablami. Zaczęliśmy robić porzą­ dek i nagle wchodzi trójka czy czwórka ruskich. Jeden z nich podniósł z podłogi niemiecką książkę i mówi do ojca: „ Ty Niemiec jesteś bo masz niemieckie książki". Ojciec na to, że nie jest Niemiec, ale oni się uparli i że ojciec ma być rozstrzelany. Na szczęście jeden z nich zauważył, że mam na ręce zegarek i zdjął go. Pozostali to zauważyli i zaczęli się bić o ten zegarek. Ojciec wypchnął nas za drzwi i zaczęliśmy uciekać^. Po kilku dniach, pomimo toczących się jeszcze walk na cytadeli, rodzina Antoniego powróciła na Winiary już na stałe. Z tego okresu pozostały niezbyt pozytywne wspomnienia o radzieckim wojsku. Sabina Bajerlein: Żołnierze ciągle byli pijani. Do czołgu nie wsiedli, dopóki się nie napili. Ale tam na cytadeli to była rzeź i gdyby tego nie zrobili, to by nie chcieli walczyć. Oni wyciągali trumny i chowali się do dołów, które po nich pozostały. To były ich okopy. [...] Kiedyś 7 8 9 7 8 9 0 Wywiad Wywiad Wywiad Wywiad z z z z Urszulą Taedling (patrz przyp. 4). Reginą... (patrz przyp. 1). Urszulą Teadling (patrz przyp. 4). Reginą... (patrz przyp. 1). �178 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL siedzieli w naszej piwnicy i pili. Mi też kazali pić. Ja chociaż się bałam, cały czas wylewałam ten bimber pod stół. Tam, w piwnicy było gliniane klepisko. Kiedy skończyli, wokół mnie była prawdziwa kałuża. [...] Pierwsze co robili to kradli. Pierwszy raz w Polsce widzieli rowery. Nie umieli na nich jeździć, tylko je prowadzili. Kiedyś jeden chciał mi wyrwać mój rower, i pewnie by to zrobił, ale zauważył go jakiś starszy i kazał oddać. Ale przede wszystkim kradli buty i zegarki. Niektórzy zegarków to mieli po łokcie. A jeśli chodzi o buty [...] W mieście leżało pełno trupów niemieckich żołnierzy bez butów. Bo Niemcy wyglądali porządnie do końca wojny. Nawet pod koniec, kiedy służyli już bardzo młodzi chłopcy, byli porządnie umundurowani . Antoni po powrocie zorganizował na Winiarach komisariat i pracował w nim aż do emerytury wl950 r. Był to czas niezwykle trudny, trzeba było praktycznie od początku budować dzielnicę miasta, poza tym zadbać o wykształcenie córek. Antoniemu udało się zrealizować obydwa cele. Dzielnica została odbudowana, a dziewczęta zdobyły dobre zawody: Bożena została nauczycielką, Regina kie­ rownikiem kilku barów a Sabina magistrem farmacji. Po wojnie na Winiary powrócił także Maksymilian z rodziną. Zastał jednak tylko zgliszcza. Ze wszystkich zabudowań ocalała jedynie stajnia, w której po wyremontowaniu zamieszkano. Majątek ojca przejął syn Gracjan, lecz na krótko. Władze komunistyczne walczyły z kułakami, za którego uznano także Gracjana. Po wojnie, po ukończeniu szkoły średniej, został on zaciągnięty do wojska i skierowany do pracy w kopalni. Tam uległ ciężkiemu wypadkowi, w którego wyniku został kaleką. W latach 70. miasto rozbudowywało się i wy­ kupiło ziemię od Gracjana, który za uzyskane pieniądze kupił pole w Smochowicach koło Poznania (10 ha). Jego żoną została Sabina Dajerling, wywodząca się również z rodziny bamberskiej z Winiar. W rodzinie Dajerlingów do dziś zachowały się, według przekonania jej członków, niektóre bamberskie tradycje (głównie dotyczące świątecznych potraw) pielęgnowane od kilku pokoleń. Siostra i brat Gracjana otrzymali wykształcenie nie mające nic wspólnego z rol­ nictwem i rozpoczęli życie na własny rachunek. Na Górczynie pozostał Zofia, która zmarła w 1953 r. Pięć lat później zmarła jej córka Bronia. Weronika trafiła do domu starców jako 82-letnia staruszka, kiedy w latach 70. rozbierano dom na ul. Kosynierskiej. Dożyła 85 lat. Władysław Bajerlein zmarł, podobnie jak Zofia, w 1953 roku. W roku 1951 zdążył jeszcze wydać za mąż córkę Urszulę. Jego żona, aby utrzymać trójkę pozostałych dzieci, podjęła pracę w szpitalu, a następnie w aptece. Z Górczyna wyprowadziła się w latach 70., kiedy otrzymała mieszkanie na poznańskim osiedlu Winogrady. Dzieci Władysława wychowały się w niezwykle skromnych warunkach. Łucja i Urszula zdobyły średnie wykształcenie, a Andrzej i Wojciech zawodowe. Historia rodziny Bajerleinów od kilku pokoleń wiąże się z Winiarami - wsią a następnie dzielnicą miasta. Ze swojego pochodzenia członkowie rodziny byli i są nadal dumni. Z wywiadów przeprowadzonych z współcześnie żyjącymi 11 Tamże. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 179 Bajerleinami wynika, że doskonale orientują się, w jakich okolicznościach ich przodkowie przybyli do Polski oraz są świadomi ich wkładu w kulturę miasta. Osadnicy bamberscy stosunkowo szybko zaadaptowali się w nowej ojczyźnie, zaszczepiając w niej pozytywne cechy, które wynieśli z poprzedniego miejsca zamieszkania. Bajerleinowie reprezentowali walory, z którymi utożsamiani są dziś poznaniacy, czyli pracowitość, rzetelność, zaangażowanie w sprawy swojego regionu. Udzielali się w kółku rolniczym, aby później w nowoczesny sposób prowadzić gospodarkę, nie stronili od wprowadzania najnowocześniejszych wynalazków techniki. Byli także gorliwymi katolikami oraz patriotami. Ataki na wiarę za czasów Bismarcka uznawali za napaść na własną odrębność. W czasie I wojny służyli w pruskim wojsku z przymusu, ale i w nadziei, że tą drogą uda się odzyskać wolną Polskę. Ponad dwadzieścia lat później potwierdzili swoją tożsamość opierając się niewątpliwej pokusie, jaką było podpisanie Volkslisty i płynące z tego korzyści. Przede wszystkim jednak byli zżytą rodziną, która dzielnie się wspierała w chwilach największych kryzysów. Na rodzinie budowali patriotyzm lokalny i narodowy. Jak wiele innych, spolonizowanych rodów bamberskich stanowią wzorzec postępowania w tworzeniu cennych wartości, tak niezbędnych całemu społeczeństwu. LITERATURA B a j e r l e i n A. 1992, Ostatni sołtys na Winiarach, [w:] O Poznaniu wspomnienia sercem pisane, M . Warkoczewska (red)., Poznań, s. 13-15. B á r M . 1882, Die „ Bamberger" bei Posen, Posen. G r o t L., P a w ł o w s k i I . , P i r k o M . 1968, Wielkopolska w walce o niepodległość 1918-1919, Warszawa. J a b ł o n o w s k a Z. 1975, Rodzina w X I X i na początku X X w., [w:] Przemiany rodziny pol­ skiej, J. Komorowska (red.), Warszawa, s. 52-69. J a k ó b c z y k W. 1982, Wielkopolskie Kółka Rolnicze, Poznań. K a r o l c z a k W. 2000, Z dziejów gminy Jeżyckiej pod koniec X I X w , [w:] Kronika Miasta Poznania: Jeżyce, nr 2, s. 62-67'. M a t e 1 s к i D. 1999, Niemcy w Polsce w XX wieku, Warszawa-Poznań. P a r a d o w s k a M . 1998, Bambrzy - mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Poznań. R u t k o w s k i J. 1956, Studia z dziejów wsi polskiej XVI-XVIII w., Poznań. T r z e c i a k o w s c y M . i L. 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań. W a r k o c z e w s k a M . 1998, Dzień powszedni mieszkańców Poznania w latach wojny i okupa­ cji, wrzesień 1939 - maj 1945, Poznań. W i c h e r k i e w i c z M . 1924, Poznańskie wspominki, Poznań. W o j c i e s z a k B. 1996, Rycerze Św. Floriana, Opalenica. RĘKOPIS Rękopis pamiętnika Antoniego Bajerleina. Kopia przechowywana w Pracowni Etnologii w Insty­ tucie Archeologii i Etnologii PAN w Poznaniu �180 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL BAMBERGER FAMILIE BAJERLEIN - IHR EINSATZ I N DIE KULTUR UND GESCHICHTE V O N POSEN Zuzammenfassung Die Familie Bajerlein stammt aus Bamberg, woher ihre Mitglieder im 18. Jahrhundert, zusammen mit der Welle der Ansiedler aus Oberfranken, nach Posen gekommen sind. Schon dritte Genaration Bajerlein wurde infolge der gemischten Ehen, der taglichen Kontakten mit den polnischen Nachbarn, anlichen Berufen, dergleichen Religion und demselben Wertsystem, assimiliert. Die Familie hatte einen groBen Beitrag zur Kultur von Posen. Ihre Mitglieder reprasentierten solche Lichtseiten wie: Arbeitsamkeit, Zuverlássigkeit, Wirtschaftlichkeit, mit denen heute die Posener identifiziert sind. Sie arbeiteten zuerst zum Besten Winiary - des Dorfs, auf dem sie lebten und dann, im Jahre 1925, ais Winiary an die Stadt angeschloBen wurden, für Posen. Um die Arbeit in der Landwirtschaft zu verbessern, führten Bajerlein die Neuigkeiten ein. Sie waren auch in den landwirtschaftlichen, kulturellen und religiosen Organisationen tátig. Im 20. Jahrhun­ dert, in den beiden Weltkriegen, kampften viele von ihnen für Polen. Bajerlein waren sehr zusammengelebte Familie, deren Mitglieder sich, besonders wahrend der 2. Weltkrieg, sehr stark unterstiitzten. Heutige Beierlein erinnern sich an ihren frankischen Wiirzeln, obwohl sie seit langem polonisiert sind. Sie meinen, dass die Abstammung ein interesantes Element ist, der sie gegentiber anderen Posener auszeichnet. A. S.-K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb39db5d949b691294b51f7b3d496101.pdf 784797d3818408d1703cae0c7098524f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6423 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource transnacjonalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5996 Title A name given to the resource Transnacjonalizm w kontekście polskim na przykładzie środowiska niemieckich biznesmenów w Poznaniu/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.91-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szczepaniak-Kroll, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Poznań TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM NA PRZYKŁADZIE ŚRODOWISKA NIEMIECKICH BIZNESMENÓW W POZNANIU Transnacjonalizm to zjawisko ściśle związane ze współczesnymi migracjami. Atjun Appadurai (2005, s. XIII) pisał o nich, że „uwalniają od przestrzennych związ­ ków i przypisań ludzi, którzy uczestnicząc w tej formie mobilności włączeni zostają w strumień populacyjnych cyrkulacji, stykających ich z coraz to innymi i nowymi kulturowymi doświadczeniami [...]. W ten sposób świat zapełnia się dryfującymi kulturami bez swoistych przestrzeni i ludźmi oderwanymi od miejsc - cudzoziem­ cami”. Według Ludgera Priesa (1999) i Thomasa Faista (2000), transnacjonalizm to specyficzny rodzaj migracji, w których przestrzenie życiowe - przestrzenie społeczne transmigrantów - obejmują szereg różnych przestrzeni geograficznych. Grzegorz Babiński (2007, s. 116) definiuje owych transmigrantów / transnationals jako osoby zamieszkujące czasowo w kraju innym, niż kraj ich pochodzenia i utrzy­ mujące z tym krajem szerokie i intensywne kontakty, łącznie (a może przede wszyst­ kim) z niezmienioną tożsamością. Dla antropologów najistotniejszy jest fakt, że zjawiska transnacjonalizmu objawiają się poprzez migracje ludzi i ich pobyty w innych kontekstach kulturowych, które wywołują określone zmiany kulturowe. Transnacjonalizm ściśle wiąże się z procesami globalizacyjnymi, postępem technologicznym i cywilizacyjnym. Anthony Appiah (2007, s. IX) podkreślał, że w dzisiejszych czasach bardziej niż kiedykolwiek wcześniej widoczna jest obec­ ność idei, przedmiotów i ludzi „z zewnątrz”. Nasilają się migracje w poszukiwaniu pracy, nauki, lepszych warunków egzystencji, odpoczynku. Dzięki coraz większej otwartości granic, nowoczesnym technologiom, bardziej dostępnym środkom transportu i komunikacji, zmniejsza się dystans dzielący kraj ojczysty od miejsca obecnego przebywania migrantów. Można mieszkać w innym państwie, będąc jednocześnie w stałym, codziennym kontakcie z krajem pochodzenia. Nie trzeba przy tym zbyt często podróżować do ojczyzny, aby w pełni uczestniczyć w róż­ nych wymiarach toczącego się w niej życia (Posem-Zieliński 2005, s. 80). Jest to zasadnicza różnica pomiędzy współczesnymi a, jeszcze do niedawna najpopular­ niejszymi, stylami życia migrantów, dla których wyjazd za granicę był na ogół następstwem dramatycznej decyzji, oznaczał czasową (najczęściej długotrwałą) lub stałą izolację od rodziny, języka, kultury i w rezultacie prowadził często do asymilacji w społeczeństwie osiedlenia. �92 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Obecnie, na skutek stałego balansowania pomiędzy krajem pochodzenia a kra­ jem nowego zamieszkania, kształtuje się transnarodowa przestrzeń społeczna, w której stale cyrkulują transmigranci. Jak trafnie zauważała Ewa Budakowska, „zjawisko transnarodowości można uznać za nowy fenomen naszych czasów w sensie wysokiej intensywności wymiany, ponadnarodowych modeli powiązań, wielorakości form aktywności, i ponadgranicznych kontaktów. W warunkach transnarodowych następuje transgresja granic modernistycznego państwa narodo­ wego wraz z przypisanym mu modelem tożsamości zbiorowej i celebracja przy­ jemności czerpanej z różnorodności. Paradygmat transnarodowości pozwala na prowadzenie wielomodelowego stylu życia, opartego na rozbudowanej sieci ponad­ granicznych powiązań” (2005, s. 51). Jednym z wyznaczników transnacjonalizmu są nowe strategie adaptacyjne migrantów. W przypadku transmigrantów często nieużyteczne stają się dotych­ czasowe formy opisu zjawisk migracyjnych (lub konieczne byłoby ponowne zde­ finiowanie niektórych z nich) i ich skutków, np. imigracja, emigracja, akulturacja, asymilacja. Dawne procesy stopniowej asymilacji i akulturacji ustępują wyraźnie funkcjonalnej adaptacji i częściowej tylko integracji z krajem aktualnego zamieszki­ wania. Według Budakowskiej transnacjonalizm sytuuje migrantów w płaszczyźnie bardziej hybrydalnych, nakładających się na siebie tożsamości niż wcześniejszych dualnych układów pomiędzy środowiskiem wychodźczym i państwem przyjmu­ jącym. Jednostka może mieć teraz kilka kulturowych afiliacji, charakteryzujących ją jak członka takiej czy innej zbiorowości (2005, s. 51). Transmigranci są elastyczni, po przybyciu do nowego kraju tworzą grupy (kręgi krewniacze, przyjacielskie, zawodowe, organizacyjne, etnoreligijne) poszukujące dla siebie bezpiecznych nisz. Równocześnie w różnorodny sposób utrzymują wie­ lostronne kontakty zawodowe, rodzinne, informacyjne, polityczne, towarzyskie z ludnością i krajem swego pochodzenia. W ten sposób uczestniczą w życiu kilku państw jednocześnie, nie czują się wyobcowani i wykorzenieni, często nadal za­ chowują podwójne obywatelstwo, przemieszczają się pomiędzy dwoma światami. Ich dzieci - zwykle wychowane w dwóch kulturach, z łatwością mogą poruszać się w obu kontekstach i planować swą karierę zawodową np. w ojczyźnie ojców (Posern-Zieliński 2005, s. 80). Dodać jeszcze należy, że współczesna dwukulturowość różni się od dotychcza­ sowej, charakteryzującej się niepełnym, połowicznym funkcjonowaniem w dwóch kulturach, prowadzącym często do podwójnej marginalizacji kulturowej, a w konse­ kwencji i społecznej. Stanowiła ona najczęściej etap przejściowy w procesie pełnej asymilacji. Transnacjonalizm natomiast wiąże się z dwukulturowością, rozumianą jako pełne uczestnictwo w dwóch kulturach, będące na ogół stanem trwałym. We­ dług Babińskiego, taki stan rzeczy wynika ze wzrostu wykształcenia migrantów, posiadania przez nich w pełni wykrystalizowanej tożsamości narodowej, coraz lepszego przygotowania językowego i kulturowego do zamieszkania w nowym kraju, zwiększającego się partnerstwa i kompatybilności różnych kultur, w obrębie powtarzającego sięuniwersum kultury globalnej (2007, s. 117-118). Stephen Castles i Mark J. Miller (1993) określili ubiegłe stulecie mianem „wieku migracji”. Tymczasem transnacjonalizm, jak ocenia Babiński j est doświadczeniem �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 93 najnowszej, trwającej mniej więcej przez ostatnie ćwierćwiecze wielkiej fali migra­ cji międzynarodowych (2007, s. 116). Jego korzenie sięgają więc końca wieku XX, ale, szczególnie w Polsce, dynamiczny rozwój tego zjawiska możemy obserwo­ wać od początku XXI wieku. Pojawianie się zjawiska transnacjonalizmu wiązało się z przemianami systemowymi (lokalnymi i europejskimi) w latach 1980. i 1990. oraz m.in. napływem coraz większej grupy biznesmenów, zakładających filie zagranicznych przedsiębiorstw. Jego rozwój nasilił sie po przyjęciu do Unii Euro­ pejskiej nowych państw członkowskich w 2004 roku. Wówczas wzmogły się wy­ jazdy za granicę Polaków, wśród których wielu można uznać za transmigrantów, jak i nastąpił większy napływ migrantów do Polski. Największy wpływ na po­ większenie środowiska transnationałs w Polsce miało jednak wejście do strefy Szengen (2007 r.) i otwarcie granic. Zagadnienie transnacjonalizmu nie było dotąd w Polsce przedmiotem pogłę­ bionych studiów etnologicznych, choć jest to zjawisko coraz bardziej powszechne. Z tego powodu podmiotem moich badań, prowadzonych od roku 2007 byli nie­ mieccy transnationałs przebywający w Poznaniu1. Wybrałam Niemców ze względu na długą tradycję ich obecności w Wielkopolsce oraz dlatego, że właściwie od zawsze stanowili oni (i stanowią nadal) największą grupę cudzoziemców w Wielko­ polsce12. Najistotniejszy był jednak fakt, iż wśród migrantów zdecydowanie do­ minują właśnie transmigranci. Szczególnie interesującą grupą respondentów okazali się biznesmeni, nazywani słusznie przez Roberta Kinga (1996) „nową odmianą przywódczych nomadów”. Wśród respondentów byli także studenci, artyści, pisarze, osoby poszukujące w Polsce swoich korzeni (zarówno mające przodków Polaków, jak i Niemców). Przedstawiony materiał skłania do stawiania pytań o strategie adaptacyjne nie­ mieckich transnationałs z kręgu biznesowego, o ich konfrontacje z wyobrażenia­ mi i stereotypami o Polsce oraz o style życia jakie przyjęli, balansując pomiędzy Polską a Niemcami. Podstawę badań terenowych stanowił paradygmat zwany interpretatywnym, alter­ natywnym, czy symboliczno-interpretującym3. Kolejnym założeniem było uznanie 1 W artykule wykorzystano materiały zabrane w ramach grantu MNiSW (nr NN109217436), pt. „Transnarodowość w kontekście polsko-niemieckim. Niemcy w Poznaniu i Polacy w Berlinie”. 2 Określenie liczby niemieckich transmigrantów, zwłaszcza biznesmenów, podróżujących często pomiędzy Polską a Niemcami nie jest możliwe, ponieważ zgodnie z obowiązującym prawem osoby te mogą bez ograniczeń poruszać się pomiędzy własnym krajem i Polską oraz podejmować pracę bez jakiegokolwiek zezwolenia (http://mswia.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=56&id=1676&search= 32623; http:/Avww.mpips.gov.pl/index.php?gid=557&news_id=1426). Jednak już na podstawie ilości oddziałów niemieckich firm w Wielkopolsce, w których z reguły w kadrze menedżerskiej znajdują się przedstawiciele rdzennej firmy z Niemiec, można wnioskować, że jest to niemała grupa. Wielu z nich skupionych jest wokół prężnie działającego w Poznaniu DWK - Deutsch-Polnisches Wirtschftskreis, organizacji mającej na celu nawiązywanie współpracy pomiędzy polskimi i niemieckimi przedsiębiorstwami. Jednak ponieważ organizacja ta nie prowadzi rejestru imiennego członków, lecz rejestr firm, także od niej nie można uzyskać choćby szacunkowych danych. 3 Zgodnie z nim obiektywna rzeczywistość istnieje, jednak nie jest możliwe jej poznanie i pełny, obiektywny opis. Każdy sposób myślenia jest bowiem uwikłany w konkretny czas i przestrzeń, za każdym razem sposób widzenia rzeczywistości wydaje się człowiekowi jak najbardziej naturalny. �94 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL procesualnego charakteru rzeczywistości społecznej, tzn. przyjęcie stanowiska, że zjawiska nie dzieją się same z siebie, lecz są kształtowane stopniowo przez ich uczestników we wzajemnych interakcjach. Także pojęcia służące do ich opisu nie posiadają waloru obiektywności, lecz należą do społecznie skonstruowanej rzeczy­ wistości. Zadaniem badacza jest stwierdzenie w jaki sposób są one konstruowane. W badaniach za podstawowe narzędzie badawcze posłużyła mi metodologia teorii ugruntowanej4, będącą konsekwencją założeń teoretycznych paradygmatu interpretatywnego. Zastosowałam metodę wywiadu ustrukturyzowanego (o walorach wykorzystania tej metody w badaniach nad migrantami pisali szerzej autorzy pracy Z zastosowań technikjakościowych w badaniach nad migracjami (Antoniewski i in. 2000), który mówiąc w skrócie przypomina tak, jak zwykły wywiad pogłębiony, swobodną rozmowę, choć jednocześnie każdy z wywiadów powinien stanowić od­ powiedź na te same, pytania, kluczowe dla zdobycia interesującej badacza wiedzy. Transanacjonalizm jest między innymi rezultatem migracji motywowanych ekonomicznie5. Co charakterystyczne, znaczącą grupę wśród transnationals sta­ nowią ludzie, którzy nie migrują w celu spełnienia podstawowych potrzeb egzys­ tencjalnych, jak to było w przypadku mających miejsce w poprzednich stuleciach, tradycyjnych wyjazdów „za chlebem” Przeciwnie, są to często osoby wykształ­ cone, dobrze sytuowane, mające ugruntowaną pozycję zawodową w swoim kraju. W wielu przypadkach migracja jest m.in. rezultatem trwającego już od dziesięcio­ leci tzw. „drenażu mózgów”, polegającego na przyciąganiu wysokiej klasy specja­ listów z państw mniej rozwiniętych przez wyżej rozwinięte kraje, poprzez ofero­ wanie im korzystniejszych niż w kraju macierzystym warunków życia. W Polsce (tak jak w wielu innych krajach) największą grupą transmigrantów motywowanych ekonomicznie, są wykwalifikowani pracownicy dużych, często globalnych korporacji, delegowani za granicę. Osoby te przyjechały tu w ściśle Obrazowo ujmują to przekonanie Peter L. Berger i Thomas Luckmann; „co jest «rzeczywiste» dla tybetańskiego mnicha, może nie być rzeczywiste dla amerykańskiego biznesmena” (1983, s. 173). To w jaki sposób widzimy swój świat jest uwarunkowane wprawdzie czasem i miejscem, w którym żyjemy, ale przede wszystkim konstytuuje się w codziennym dialogu z innymi ludźmi. Pogląd ten nazywany jest społecznym tworzeniem rzeczywistości, co, jak mówi Barbara Czamiawska, oznacza uznanie ludzkiej percepcji za jeden z elementów tworzenia rzeczywistości i jedyne dostępne na­ rzędzie do jej poznania (1983, s. 33). 4 Metodologia ta (opracowana i opisana przez Bameya Glasera, Anselma Straussa) polega na budowaniu teorii w oparciu o systematycznie zbierane dane empiryczne. Teoria jest tutaj zatem pochodną analiz danych empirycznych. Propozycje teoretyczne nie są więc budowane metodą logicz­ nie dedukcyjną w oparciu o wcześniej przyjęte aksjomaty bądź założenia. Teoria wyłania się tutaj w trakcie systematycznie prowadzonych badań terenowych, z danych empirycznych, które bez­ pośrednio odnoszą sie do obserwowanej części rzeczywistości społecznej. Hipotezy, pojęcia i włas­ ności pojęć są budowane w trakcie badań empirycznych oraz w trakcie badań są one modyfikowane i weryfikowane. Tak więc budowanie teorii jest ściśle związane z samym długotrwałym procesem badawczym (Konecki 2000). 5 Wśród poznańskich transnationals obok reprezentantów środowiska biznesowego znajdują się także migranci należący do innych kategorii społecznych: studenci, pracownicy naukowi, artyści, osoby posiadające korzenie polskie lub niemieckie (potomkowie Niemców mieszkających niegdyś na terenie dzisiejszej Polski). Każda z tych grup ma swoją specyfikę, przybiera inną strategię adap­ tacyjną, w określony sposób konfrontuje stereotypowe myślenie o Polakach z doświadczaną osobiś­ cie rzeczywistością. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 95 określonym celu, do ich zadań należy np.: dokonanie restrukturyzacji, moderniza­ cji firmy, rozwinięcie nowej gałęzi produkcji, promowanie określonych produk­ tów, przeszkolenie pracowników, kontrola wyników działania, niekiedy założenie od podstaw filii firmy, itd. Są to przeważnie dobrze wyedukowani i doświadczeni eksperci: menedżerowie, specjaliści do spraw marketingu, reklamy, prawa między­ narodowego, itd. Grupę tworzą głównie mężczyźni, mieszczący się w przedziale wiekowym: 30-50 lat. Niektórzy żyją w związkach mieszanych z Polkami. Część jest stanu wolnego lub ma żony/partnerki w Niemczech. Większość biznesmenów przebywa na kontraktach trwających od kilku do kilkunastu lat. Artykuł prezentuje wstępne wyniki badan, którymi objęto 12 respondentów ze środowiska biznesu. Wybrana metoda wywiadu ustrukturyzowanego okazała się skuteczna w pozyskaniu informacji, choć wielu informatorów oczekiwało ankiety, którą można szybko wypełnić, a nie dłuższego dialogu wymagającej większego zastanowienia i głębszej refleksji. Rozmowy z biznesmenami odbywały się w ich biurach, przy czym miejsce to w każdym przypadku proponowali rozmówcy, nie biorąc pod uwagę innej możliwości. Jak już wspomniałam respondenci są osobami piastującymi wysokie stanowiska i nie dysponującymi dużą ilością wolnego czasu. Terminy spotkań trzeba było niejednokrotnie przekładać, dostosowując się do ich terminarzy i planów zawodowych. Propozycja spotkania w biurze miała także, jak przypuszczam, inny cel. Chodziło o pokazanie prestiżu - gabinety stanowią swoiste wizytówki firm, widomy znak władzy - często znajdują się w drogich lokalach, są luksusowo lub awangardowo wyposażone. W niektórych przypadkach miejsce nadawało ton rozmowie. Dosyć często rozmówcy wypowiadając się o problemach wynikających z różnic w podejściu do pracy w Poznaniu i Niemczech, przybierali postawę autorytetów, ekspertów, którzy znaleźli sposób na ich przezwyciężenie. W tych sytuacjach dawano mi do zrozumienia, że Polacy muszą się jeszcze wiele nauczyć od swoich przełożonych, pochodzących z kraju w którym biznesem rządzą bardziej „cywilizowane” reguły. Główną motywacją podjęcia pracy w Polsce przez niemieckich biznesmenów są bardzo atrakcyjne warunki finansowe proponowane przez firmę macierzystą. Kolejnym elementem zachęty jest awans zawodowy. Z reguły Niemcy osiągają w Polsce stanowiska wyższe od zajmowanych w kraju. Wyjazd za granicę daje więc szansę na szybsze osiągnięcie kolejnych szczebli kariery. Często delegowanym pra­ cownikom pozostawia się wiele swobody w opracowaniu strategii funkcjonowania firmy, co jest przez nich cenione na równi z wysokimi zarobkami i awansem, stwa­ rza bowiem możliwość błyskotliwego pokazania kolejnych predyspozycji, umiejęt­ ności i kompetencji. Za typową można uznać wypowiedź dyrektora niemieckiego banku w Poznaniu: Szukałem nowych wyzwań, ponieważ w Niemczech w moim miejscu pracy, na moim stanowisku nie widziałem żadnych perspektyw. Miałem natomiast możliwość podjęcia nowych zadań za granicą. I bank [...] miał ofertę pracy za granicą, w Polsce, więc się postarałem i dostałem tę pracę. [.. .]6 6 Wszystkie wywiady wykorzystane w artykule przeprowadzone zostały w języku niemieckim, tłumaczenie - autorka. Na prośbę respondentów pominięto ich imiona i nazwiska, które są znane autorce. �96 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Dla większości biznesmenów z Niemiec Poznań jest pierwszym zagranicznym miejscem pracy. Zdarzają się jednak osoby takie jak, np. dyrektor dużego kon­ cernu, który wcześniej przez kilka lat pracował w USA a następnie był odpo­ wiedzialny za rozwój w Europie Wschodniej. Przed 12 laty jego biznesplan doty­ czący strategii firmy w Polsce okazał się najlepszy i tym sposobem respondent znalazł się w Poznaniu. Istnieje również grupa niemieckich biznesmenów, którzy początkowo przyjechali tu w zupełnie innym celu i dopiero po pewnym czasie, już na miejscu, zajęli się działalnością ekonomiczną. Na przykład jedna z niewielu w środowisku biznesowym kobieta przyjechała do Poznania jako nauczycielka języka niemieckiego. Pomysł na własną firmę zrodził się po kilku miesiącach pobytu w Polsce. Kolejną grupę migrantów tworzą dzieci Niemców, którzy po wojnie wyemigrowali z Polski lub potomkowie polskich emigrantów urodzeni w Niemczech. Osoby te rozpoczęły pracę w Polsce najczęściej dzięki kontaktom rodzinnym i przyjacielskim. Świadomość wysokiej pozycji zarówno w hierarchii biznesu, jak i w ogóle w społeczeństwie i wiążące się z nim duże poczucie własnej wartości sprawiają, że dla badaczy stosunkowo dużym problemem jest dotarcie do respondentów. Na­ wiązanie kontaktu dodatkowo utrudnia fakt, iż Niemcy z reguły bardzo chronią swoją prywatność. Cechą kulturową tej grupy, różniącąjąw sposób zasadniczy od Polaków, jest bezwzględne rozdzielenie pracy od życia prywatnego (Hampden, Trompenaars 2006, s. 236-239). Badani obawiają się więc pytań niewygodnych dla nich z racji piastowanego stanowiska, nazbyt wkraczających w sferę prywatną. Nie chcą zaszkodzić wizerunkowi firmy poprzez niefortunną wypowiedź, a praca, oddanie firmie jest dla nich priorytetem, dla którego przeoiganizowali swoje życie. Ostrożnie dzielą się głębszymi spostrzeżeniami i refleksjami, również dlatego że, jak sądzą, nie zawsze są one przyjemne dla badaczki-Polki. Z tego względu, aby nawiązać kontakt z respondentami, konieczne jest długotrwałe wypracowywanie zaufania, wejście w system personalnych powiązań, rekomendacji i znajomości. Jednocześnie należy podkreślić, że osoby te są niezwykle cennymi rozmówcami. Niemieckich biznesmenów łączą nie tylko wysokie ambicje zawodowe i finansowe, ale i chęć przeżycia „przygody życia”, którą ma im zapewnić pobyt za wschodnią granicą. Stąd wynika ich autentyczne zaciekawienie Polską i Polakami. Prowadząc wywiady często spotykałam takie wypowiedzi na temat okoliczności przyjazdu: To była prawdziwa przygoda, obok zawodowych wyzwań nie miałem, pojęcia o tym, co mnie w Połsce czeka; zawsze z ciekawością czekałem na nowe możliwości. Na to, żeby móc poznać coś nowego. Wnikliwe obserwacje menedżerów są szcze­ gólnie interesujące dla badacza. Jak się okazuje również pracodawcy wysyłający pracownika za granicę coraz bardziej dostrzegają, że obok predyspozycji natury zawodowej (z którymi wiążą się m.in. typ i poziom wykształcenia, posiadana wiedza, doświadczenie i umiejęt­ ności, jakimi się dysponuje), wskazane okazuje się nabycie stosownej wiedzy, umiejętności, i kompetencji pomocnych w dostosowaniu się do panujących w da­ nym kraju norm kulturowych. Przydatne jest także rozbudowanie predyspozycji natury osobowościowej m.in. takich jak: świadomość różnic, wrażliwość kulturowa, �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 97 empatia, odporność na stres, zdolność do przyjęcia postawy zadaniowej, elastycz­ ność adaptacyjna (Miś 2002, s. 147). Jak już wspomniałam, w czasie pobytu w Polsce cudzoziemcy - transnationałs koncentrują się nie tylko na kwestiach ekonomicznych, ale bacznie obserwują Pola­ ków w ich codziennych zachowaniach. Te obserwacje specyfiki życia są następ­ nie uwzględniane m.in. w organizowaniu działania przedsiębiorstwa, delegowaniu zadań, prowadzeniu akcji promocyjnych, itd. Coraz większą grupę menedżerów do wykorzystania różnic kulturowych w pracy przygotowuje odbyty jeszcze w Niemczech, tzw. trening międzykulturowy7. Na ogół jednak zdobywanie szerszej wiedzy o kraju migracji zaczyna się w tej grupie dopiero po przyjeździe, w przeciwieństwie np. do studentów niemieckich, którzy dowiadując się o możliwości wyjazdu, często już w Niemczech zaczynają uczyć się języka, szukać kontaktu z Polakami, przeglądać Internet, czytać prasę na temat Polski8. Większość respondentów-biznesmenów nigdy wcześniej nie była w Polsce. Tym samym osoby te nie miały zbyt dużego pojęcia o kraju, do którego się udawały i posiadały wiedzę opartą na stereotypowym postrzeganiu. Decyzję o migracji respondenci musieli na ogół podjąć w krótkim czasie i tym tłumaczyli swoje „nieprzygotowanie” kulturowe. Jeden z menedżerów mówił: wcześniej nie miałem w ogóle żadnych związków z Polską. Nie byłem nawet turystycznie w Europie Wschodniej. W 1990 roku poje­ chałem po raz pierwszy do Niemiec Wschodnich. [...] Amerykę całą zjechałem od Kanady na północy po Chile na południu. Podróżowałem po Azji, byłem w Afryce. Wszędzie na świecie, ale nie w Europie Wschodniej. W 1994 roku udałem się w pierwszą podróż do Europy Wschodniej, do Pragi. A później w tym samym roku do Warszawy i Poznania. Także inny biznesmen stwierdzał: Nie miałem żadnego wyobrażenia o tym, czym jest Polska. Z kolei jedna z niemieckich menedżerek wspominała: zanim tu przyjechałam Polska wydawała mi się bardzo niebezpieczna. Kiedy szłam w Poznaniu na pierwsze spotkanie z klientem, a było to wieczorem, zabrałam ze sobą nóż sprężynowy, tak na wszelki wypadek, gdyby ktoś chciał mnie napaść po drodze. Może dzisiaj brzmi to śmiesznie i ja się tego teraz strasznie wstydzę, ale faktem jest, że tak było. Oparte na stereotypach informacje o Polsce były powodem niepokoju zarówno Niemców udających się do Polski, jak i ich rodzin i znajomych. Jeden z biznesme­ nów mówił: Ja się nie bałem ale znam kolegów, którzy obawiali się przed swoim pierwszym przyjazdem do Polski [...]. Inny z respondentów wspominał: Wśród moich znajomych, rodziny było zaskoczenie, dlaczego akurat Polska. W Niemczech Polska postrzegana jest jako Entwicklungsland, leżący we Wschodniej Europie, o niskim poziomie życia. Niektórzy nie mogli zrozumieć dlaczego nie chciałem wyjechać do Ameryki, Australii, Azji tylko akurat do Polski. 1 Nierzadko jednak ugruntowuje on jedynie stereotypy i uprzedzenia (nie tłumacząc ich źródeł czy mechanizmów działania), nakierowany jest bowiem jedynie na osiągnięcie zysku, przy wyko­ rzystaniu różnic kulturowych. 8 Na podstawie wywiadów autorki z Niemcami studiującymi na UAM, przeprowadzonych w latach 2007-2009. �98 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Jeden z badanych miał przed przyjazdem do Polski obawy, jak twierdził głębszej natury, a w rzeczywistości odwołujące się do stereotypu o odwiecznej wrogości pomiędzy obydwoma narodami: Nie bałem się tych rzeczy, które są stereotypami. Bałem się głębszych rzeczy. Jestem świadomy tych rzeczy które stoją pomiędzy narodami. W historii było wiele momentów, kiedy Polacy i Niemcy stawali prze­ ciwko sobie. Od Średniowiecza po najnowszą historię, X IX wiek, czasy pruskie, czasy nazistowskie. To są rzeczy, których ludzie są w sposób oczywisty świadomi. [...] To są emocje, z którymi my [Niemcy w Polsce] jesteśmy konfrontowani. Jak pisał Robert Cyrus, stereotypy narodowe to wyobrażenie, że pewna naro­ dowość lub społeczność etniczna jest wyraźnie wyposażona w określone cechy osobowe. Stereotypy są odporne na zmianę, zakorzenione we wspólnocie i działają automatycznie. Takie trwałe wyobrażenia są „uruchamiane” w określonych sytua­ cjach przez stymulatory nabierające znaczenia w obliczu innych możliwych inter­ pretacji (2004, s. 208). Ten mechanizm zadziałał także w przypadku badanych respondentów, dla których bodźcem do rozliczenia się ze stereotypami, stał się komunikat o wyjeździe do Polski. Większość z nich starała się nie ulegać obiegowym opiniom, co jednak, jak wynikało z dalszych relacji respondentów na temat np. specyfiki życia w Polsce czy pracy (o czym w dalszej części artykułu), nie zawsze było możliwe. Inni otwarcie przyznawali się do obaw, że prawdziwe okażą się niektóre z obie­ gowych opinii. Dowodem może być ostatnia przytoczona powyżej wypowiedź. Już po przyj eździe respondenci zaczęli odkrywać „oczywistości” i „nieoczywistości” kulturowe. Według Luizy Słodownik kultura „oczywista” to ta, której uczymy się od najwcześniejszego dzieciństwa, która staje się dobrze znana, nie wymaga analizy i zastanowienia, oglądania od zewnątrz (2006, s. 24). Jak pisał Geert Hofstede, rodzima kultura wyposaża jednostkę w jej podstawową „materię” rzeczywistości myślowej. Dostarcza pojęć, schematów pojęciowych wraz z okreś­ loną koncepcją świata, jak również normami, zasadami, regułami, wyobrażenia­ mi, przekonaniami, wierzeniami, stereotypami, uprzedzeniami oraz wszelkimi czynnikami kognitywnymi, na podstawie których człowiek formuje swoje sposo­ by zachowania. Ta „oczywistość” sprawia, że zasady kultury własnej, uznawane są za naturalne i w znacznym stopniu nie podlegają zakwestionowaniu. Daje to poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie (Hofstede 2000, s. 40). Renata Winkler podkreśla, że człowiek poprzez własne działania może modyfikować kulturę, choć zintemalizowane przez niego elementy (właściwe dla środowiska, w którym został wychowany) warunkują jego zachowanie na poziomie podświa­ domości (2008, s. 103). „Oczywistość” podlega zawieszeniu w momencie kontaktu z obcością, niosącą w sobie alternatywy wobec tego, co zostało przyswojone w ramach kultury włas­ nej. Kultura obca wprowadza pluralizm wartości i zmusza do refleksji, do dokony­ wania wyborów lub do konfrontacji ze świadomością, że inni ludzie opowiadają się za innymi wartościami. W ten sposób wartości kultury własnej przestają być jedynymi słusznymi i niekwestionowanymi, przestają być „oczywiste”, gdyż ich wybór będzie wymagał uzasadnienia (Słodownik 2006). �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 99 Już pierwsze dni pobytu moich rozmówców w Polsce zweryfikowały wiele obie­ gowych opinii znanych z Niemiec. Za nieprawdziwy uznano stereotyp mówiący 0 polskim niezorganizowaniu. Na ogół firmy załatwiały za biznesmenów drobne formalności związane z przyjazdem. Na gości czekały wynajęte mieszkania, hotele. W wielu przypadkach wyznaczona osoba towarzyszyła im w pierwszych dniach, pokazując w jaki sposób poruszać się po mieście, załatwiać codzienne sprawy, np. zakupy, rachunki. Uznano to za potwierdzenie innego, tym razem pozytywnego stereotypu na temat gościnności Polaków. Pierwszym poważnym problemem, na jaki natrafili migranci, okazała się ko­ nieczność porozumiewania po polsku. Co ciekawe, żaden z respondentów, poza tymi którzy mają polskie korzenie, nie tylko nie znał przed przyjazdem języka polskiego, ale i nie uświadamiał sobie, że będzie to poważną przeszkodą w kon­ taktach z Polakami i to nie koniecznie z powodu ich słabej znajomości języków obcych. Janusz Anusiewicz pisał, że język wobec kultury posiada charakter za­ równo warunkujący, jak i zależny (1991, s. 20). Jest uznawany zarazem za funda­ ment, przejaw, implikator i wytwór danej kultury. Według Benjamina L. Whorfa „każdy język stanowi odmienny, rozległy system wzorów sankcjonujących kul­ turowe kategorie i formy, za których pośrednictwem nie tylko porozumiewamy się ale co więcej, analizujemy rzeczywistość” (1982, s. 339). Autor zauważał, że język zawiera w sobie i narzuca w ramach danej kultury sposób konceptualizacji 1 strukturalizacji rzeczywistości. Określa on sposób jej kategoryzacji, taksonomizacji, oglądu i co najważniejsze, wartościowania. Co więcej stanowi nie tylko narzędzie interpretacji wzorów kulturowych, ale też wykładnię niejęzykowych sys­ temów semiotycznych (takich jak obrzędy, znaki grzecznościowe itp.) (tamże, s. 18-19). Innymi słowy struktura wyuczonego języka ojczystego kształtuje w danej społeczności językowej pewne zwyczaje myślowe, modeluje jednostkowy i zbio­ rowy sposób widzenia świata (jego rozumienie i interpretację). Z tego powodu, j ak zauważają badacze, na poziomie werbalnym barierą w kon­ takcie osób wywodzących się z różnych kultur mogą okazać się nie tylko brak umiejętności lub błędy popełniane w czasie tworzenia i w rozumieniu dowolnych wypowiedzi. Istotny jest też sposób w jaki za pomocą języka próbuje się wywrzeć określony wpływ na partnerów interakcji, niewłaściwe dostosowanie zachowania werbalnego do pełnionej roli i rodzaju czy kontekstu sytuacji społecznej. Przeszko­ dą może być nawet nieznajomość przysłów i aforyzmów, stereotypów społecznych, kategorii tabu komunikacyjnego, rodzajów eufemizmów, slangu występującego w określonej grupie społecznej, czy zawodowej, specyfiki poczucia humoru danej społeczności, znamiennych dla danej zbiorowości typów rytuałów słownych (Goddar, Wierzbicka 2001, s. 177-181; Marcjanik 1994, s. 77; Ferraro 2002, s. 65—69)9. Po krótkim czasie także te „głębsze konieczności” poznania języka stały się jasne dla niemieckich biznesmenów. Firmy goszczące menedżerów już w pierwszych 9 O relacjach pomiędzy kulturą i komunikowaniem się pisali szeroko m.in. Edward Twitchell Hall (1987; 2001), Richard R. Gesterland (2000), Geert Hofstede (2000), Fons Trompenaars i Charles Hampden-Tumer (2005). �100 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL tygodniach pobytu na ich życzenie organizowały naukę języka polskiego. Najczęś­ ciej spotykaną formą były indywidualne lekcje u lektora, które odbywały się w firmie, niekiedy nawet w wymiarze kilku-kilkunastu godzin tygodniowo. Ewa Nowicka wyróżniła dwie zasadnicze strategie życiowe, jakie może przy­ jąć cudzoziemiec, przybywający do obcego kraju: jedna z nich ma charakter za­ daniowy, druga asymilacyjny. W pierwszym przypadku kontakty społeczne trak­ towane są głównie jako środek do uzyskania określonego rezultatu. Cel wyznacza ich zakres. Relacje ograniczane są do takich, które mogą okazać się przydatne. Osoby przyjmujące drugą strategię zabiegają o nawiązanie kontaktu ze środo­ wiskiem miejscowym nie licząc na to, że coś przez to zyskają, dążą do bezin­ teresownego utrzymywania bliskich stosunków (Halik, Nowicka 2002, s. 13-17). Pierwszy model można zaobserwować np. u niektórych studentów niemieckich (i nie tylko niemieckich) przebywających w Poznaniu na stypendiach. Często nie podejmują oni z Polakami jakiegokolwiek kontaktu, za to otaczają się innymi Niemcami przybywającymi w Poznaniu lub stypendystami z innych krajów, two­ rząc stosunkowo zamknięte kręgi. Badanym przeze mnie biznesmenom, nie zdarzało się natomiast minimalizować kontaktu z Polakami. Wprost przeciwnie, większość włożyła wiele energii, aby ich możliwie jak najlepiej poznać. Na przykład jeden z menedżerów, mając do dyspozy­ cji luksusowe auto służbowe, jeździł do pracy tramwajem, chcąc poobserwować, jak zachowują się ludzie w codziennych sytuacjach. Inny biznesmen w tym samym celu odbywał co wieczór długie spacery i codziennie wychodził ze współpracow­ nikami na wspólny obiad w barze mlecznym. Wszyscy migranci od początku sta­ rali się sami robić zakupy, załatwiać sprawy w urzędach. Była to, jak przyznawali, dodatkowa okazja, aby poznać Polaków. Jak wynika z wywiadów, Niemcy przyjęli tym sposobem na ogół najrzadziej stosowaną, choć ocenianą przez specjalistów jako wysoko skuteczną, metodę przezwyciężania interkulturowych problemów - uczenia się kultury. Jurgen Bolten rozumie przez to permanentną gotowość do interkulturowej nauki, otwartość w stosunku do tego, co obce (2006, s. 136). Niemcy najczęściej wyrażali chęć mieszkania w bezpośrednim sąsiedztwie Polaków nawet jeśli wiązało się to z niższym standardem mieszkania. Obecnie zale­ dwie jeden z moich rozmówców mieszka w Polsce i równocześnie w Niemczech, gdzie spędza każdy weekend z rodziną. Z obserwacji trenerów międzykulturo­ wych wynika, że właściwie przestał istnieć obowiązujący jeszcze około dziesięć lat temu model życia, polegający na pracy w systemie Mo-Mi, czyli Montag (poniedziałek) - Mittwoch (środa), po 20 godzin na dobę przez 3 dni i wyjeździe do Niemiec na pozostałe dni tygodnia10. Większość respondentów pozostaje w tej chwili w Polsce przez cały okres trwania kontraktu. Zamiast wyjazdów migranci wybierają częsty kontakt mailowy lub telefoniczny z rodziną i przyjaciółmi. Jak wspominałam, już pierwsze spotkania z Polakami oznaczały dla wielu Niemców utratę „oczywistości kulturowej”. Bardzo szybko dostrzegali różnice w realiach życia w Polsce i w Niemczech, w zachowaniach, sposobach reagowania 10 Wywiad z Ellą Griinefeld, trenerką z Internationales Menagement Trainings. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 101 w codziennych sytuacjach. Jeden respondentów mówił: na początku Polacy wyda­ wali mi się egoistyczni, skoncentrowani na sobie. Widziałem to w tramwaju, me­ trze, to było takie wrażenie, kiedy nie znałem języka polskiego. [...] Było wiele rzeczy, do których nie byłem przyzwyczajony. [...] Zaskakujące były dla mnie duże różnice widoczne na ulicach. Starsze kobiety, które na ulicach sprzedawały kwiaty po złotówce, aby kupić sobie kostkę masła. A z drugiej strony widziałem prze­ jeżdżające koło nich mercedesy. To było bardzo przygnębiające. Uchwycenie różnic i podobieństw w pierwszych tygodniach pobytu w obcym miejscu jest na ogół bardzo powierzchowne i dotyczy tych zjawisk kultury, które są najbardziej wyraźne i łatwo dostrzegane. Stosunkowo bezproblemowo można zatem zaobserwować elementy, takie jak: język, codzienne zachowanie, strój. Od­ krywanie głębszych wymiarów kultury sprawia dużo większą trudność. Przykła­ dem może być wspomniana już kwestia porozumienia językowego. Jak twierdzą biznesmeni, nawet poznanie podstaw języka polskiego tylko pozornie ułatwiło kontakt z Polakami, którzy np. wydawali się z niechęcią reagować na wydawane im polecenia. Menedżerowie nie wiedzieli, że w były one w odczuciu pracowników zbyt kategoryczne, bezpośrednie i mało uprzejme. Kultura polska należy bowiem, jak pisze Anna Murdoch (w świetle koncepcji E. Halla), do kultur wysoko kontek­ stowych, co wskazuje na nasycenie procesów komunikacyjnych środkami pozawerbalnymi i pośrednimi oraz wysoki stopień nasycenia komunikacji werbalnej przysłowiami, odnośnikami do wiedzy kolektywnej (1999, s. 79-80). Ten sposób porozumiewania się różni się zasadniczo od kultur niskiego kontekstu, reprezen­ towanych m.in. przez Niemców, w przypadku których przekaz jest bezpośredni, jasny a znaczenie dosłowne. Biznesmeni już w początkowej fazie pobytu w Polsce uświadamiali sobie tę różnicę. Jak pisała Luiza Słodownik łatwo jest określić zjawiska nieznane, trudniej ziden­ tyfikować nieznane pośród tego, co wydaje się podobne i „oczywiste”. Choć utrata oczywistości odczuwalna jest najsilniej na pierwszym etapie kontaktu z kulturą obcą, nie znaczy to jednak, że jest to doświadczenie jednorazowe. Utrata oczywi­ stości nie ogranicza się wyłącznie do tych uczuć i przeżyć, z których człowiek stykający się z obcością, odmiennością zdaje sobie sprawę, ale i z poczucia włas­ nej niewiedzy i nieznajomości reguł rządzących otoczeniem, w którym się znalazł, poczucia zagubienia i niepewności (Słodownik 2006). Wszyscy respondenci zgodnie twierdzili, że pierwsze tygodnie pobytu w Polsce nie należały do najłatwiejszych, zarówno z powodu nadmiaru nowych bodźców, informacji, plątaniny sprzecznych kulturowo znaków i znaczeń, jak i z przyczyn prozaicznych. Trzeba było nauczyć się poruszać po mieście, wspominano proble­ my z parkowaniem samochodu, rozpoznaniem funkcjonowania komunikacji miej­ skiej. Pod tym względem kłopoty nie ominęły nawet tych respondentów, którzy wcześniej znali Polskę z krótkich pobytów u rodziny, czy osób posiadających pol­ skie lub częściowo polskie korzenie. Respondenci wykazywali się dużą inwencją w radzeniu sobie w nowych sytua­ cjach. Jeden z nich mówił: Problemy językowe rozwiązywałem za pomocą karte­ czek. Najłatwiejsze rzeczy sprawiały mi trudność. Niech pani pójdzie do fryzjera �102 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL nie znając polskiego! Poprosiłem więc moją koleżankę pracy, żeby mi napisała, ja k mają mnie obciąć. Jedną taką kartkę miałem też dla taksówkarza ijeszcze inne na inne sytuacje życiowe. Tak to zorganizowałem, że zakupy robiłem ciągle w jed ­ nym sklepie, po pewnym czasie byłem ju ż tam znany: [recytuje szybko po polsku] „masło, mleko, banany ”, to było stosunkowo łatwe. Po 3^1 tygodniach od przyjazdu cudzoziemcy potrafili już sobie poradzić w co­ dziennych sytuacjach. Kolejny etap adaptacji trwał około pół roku. Większość migrantów doznawała w tym czasie odczuć wyróżnionych i ujętych przez Kalervo Oberga (za: Mikułowski-Pomorski 2006, s. 358-359) w etapy: miesiąca miodo­ wego czyli fascynacji nową kulturą, irytacji i wrogości - kiedy oczekiwania podo­ bieństwa do kraju pochodzenia nie spełniały się, okazywało się, że więcej jest tu kulturowych różnic niż podobieństw, stopniowego dostosowania się, bikulturalizmu - gdy lokalne uwarunkowania stawały się na tyle zrozumiałe, by można było efektywnie funkcjonować11. Wspomniane etapy nie następowały jednak zawsze w kolejności proponowanej przez Oberga u-kształtnej krzywej1112. W niektórych przypadkach adaptacja miała postać liniową: rosła wraz z długością kontaktu kulturowego i pobytu jednostki w obcym środowisku. Innym razem pokrywała się z koncepcją przedstawiającą proces wchodzenia w obcą kulturę w postaci krzywej, która może mieć kształt zbliżony do paraboli. Zgodnie z nią, po pierwszym, stosunkowo trudnym okresie powolnego przystosowania się do nowych warunków, przenikania w otoczenie, następuje bardzo szybka, jeśli nie gwałtowna poprawa samopoczucia i praktycz­ nego funkcjonowania (więcej: Chutnik 2007, s. 68). Podkreślić jednak należy, że duża grupa migrantów właściwie od początku czuła się w Polsce swojsko, nie doświadczając szczególnie dotkliwie różnic kulturowych. Biznesmeni doceniali przede wszystkim wymierne korzyści z pobytu, odczuwali satysfakcję z wyższego niż w Niemczech statusu społecznego, co niwelowało wszelkie niedogodności. Poza tym szybko zauważali efekty swojej pracy. Jeden z respondentów stwierdził: ju ż po trzech miesiącach postanowiłem, że zostanę w Polsce na zawsze. To były powody zawodowe. Miałem tu duże szanse i perspekty­ wy. Praca sprawiała mi o wiele więcej satysfakcji, niż w Niemczech. Tu chodziło o zbudowanie całkowicie nowych struktur. W Niemczech ju ż wszystko istniało i dzia­ łało. Kiedy ma się w perspektywie, że potrafi się samemu coś zbudować, wykazać się kreatywnością, to jest to bardzo pociągające. W Niemczech wtedy w tej branży 11 Jak zauważyła Monika Chutnik, Oberg nie określił granic czasowych kolejnych faz, wypo­ wiedział się natomiast na ten temat Hofstede. Relacjonował on, że osoby wyjeżdżające na krótkie pobyty służbowe, nie przekraczające trzech miesięcy mówią o przejściu w tym niedługim czasie wszystkich trzech początkowych faz: euforii, szoku kulturowego i adaptacji (2007, s. 52). Z kolei według relacji osób przebywających na długich, kilkuletnich kontraktach faza szoku kulturowego trwa rok albo dłużej i dopiero po takim okresie następuje etap adaptacji. 12 U-kształtna krzywa była początkowo omawiana zarówno w odniesieniu do psychicznego samopoczucia i satysfakcji osób zmieniających kraj pobytu, jak również w odniesieniu do postaw, przystosowania się społeczno-kulturowego czy wiedzy na temat kultury goszczącej. Tymczasem emocjonalne, poznawcze i behawioralne składniki adaptacji międzykulturowej czasowo nie pokry­ wają się ze sobą (Chutnik 2007, s. 53). �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 103 [bankowej] zapanowało zwątpienie, kryzys, pesymizm. Na tym tle Polska jawiła się kusząco. Z drugiej strony musiałem zastanowić się, ja k ułożę sobie moje życie pry­ watne. Zdecydowałem, że zostaję. Nie chciałem oglądać Polski tylko z autostrady. Utrata „oczywistości kulturowej” ma charakter procesualny. Na dalszym etapie poznawania obcej kultury jest ona wynikiem odkrycia własnych, błędnych wyobra­ żeń i przekonań, co do tych elementów, które wydawały się jasne, zrozumiałe, a zatem „oczywiste”. Odkrywanie odmienności można więc określić jako ciągle na nowo podejmowane definiowanie (i redefiniowanie) obszarów znanego i nieznane­ go. Tak było także w przypadku poznańskich migrantów. Dopiero z czasem zaczęli oni dostrzegać głębsze różnice w postawach, stylach życia, w pracy, nauce, itd. Co istotne, nie były one jednak w żadnym wypadku na tyle duże, by uniemoż­ liwić porozumiewanie. Jak zauważa bowiem Renata Winkler, stopień zrośnięcia człowieka z kulturą i zróżnicowanie w zakresie zinternalizowanych przez jed­ nostki zbiorów norm, zasad, reguł, wyobrażeń, przekonań, wierzeń, stereotypów, uprzedzeń oraz wszelkich czynników kognitywnych może, w sytuacji kontaktu międzykulturowego, dać o sobie znać w najwyższym stopniu, stwarzając bariery i powodując zakłócenia w procesie komunikowania się a przez to w wymiernym stopniu rzutować na sprawność i skuteczność kooperacji w obrębie danej zbio­ rowości ludzi (2008, s. 104). W miarę upływu czasu dostrzegalnych odmienności było coraz więcej. Podjęto różne działania, służące ich zniwelowaniu albo wykorzystaniu. Obok uczenia się języka, Niemcy poznawali specyfikę komunikowania pozawerbalnego. Różnice dotyczyły kilku kategorii zachowań niewerbalnych: proksemiki, związanej z od­ ległością i przestrzennym usytuowaniem względem siebie partnerów interakcji, haptyki odnoszącej się do wykorzystywania kontaktu fizycznego i dotyku w pro­ cesie konwersacji, kinezytyki związanej z ruchami ciała: gestykulacja, mimika i kategorii wzrokowej, dotyczącej częstości wymiany spojrzeń, ich długości oraz charakteru (więcej: Gesterland 2000, s. 74-85). Wielu respondentów zauważyło, że w kontaktach personalnych Polacy zachowują mniejszy dystans fizyczny, żywiej gestykulują, choć jednocześnie ciszej niż Niemcy mówią, częściej wymieniają uściski dłoni, całują kobiety w dłoń - czego w Niemczech się nie spotyka. Jak mówiono, Polacy niechętnie nawiązują kontakt wzrokowy (choć lubią obserwować innych), a w stosunku do osób im nieznanych, wymianie spojrzeń zazwyczaj nie towarzyszy uśmiech, lecz niechętny, a nawet wrogi wyraz twarzy. Inaczej dzieje się, kiedy osoby wchodzące w kontakt znają się. Niemieccy pracodawcy zgodnie twierdzą, że polscy pracownicy w relacjach z przełożonym potrafią patrząc mu w oczy zgodzić się na wszystko, po to by następnie i tak realizować określony pro­ jekt w sposób przez siebie zaplanowany, nie zważając na wcześniejsze ustalenia. Biznesmeni zauważyli różnice w relacjach międzyludzkich. Wielu miało pro­ blem z łączeniem funkcji dobrego przełożonego z byciem „dobrym kolegą”, co jest w Polsce konieczne dla efektywnego zarządzania zespołem13. Dostrzeżono fakt oceniania przez Polaków ludzi na podstawie ubioru, wyglądu, w skali nie spotykanej 13 Wywiad z Ellą Griinnefeld. �104 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL w Niemczech. Nieznana okazywała się cała gama rytuałów, np. w stosunku do kobiet: całowanie w rękę, ustępowanie miejsca, przepuszczanie w drzwiach, pra­ wienie komplementów. Obcych było szereg gestów i zachowań, np. ostrzegawcze miganie światłami samochodu, jako ostrzeżenie przed policją, uderzenie dłonią w kark, oznaczające zaproszenie do wspólnego wypicia alkoholu, a nawet specy­ ficzna mimika - wielu respondentów mówiło o tym, że ponurzy, wrogo wyglą­ dający Polacy w zdecydowanej większości przypadków przy bliższym poznaniu okazywali się sympatyczni, mili, gościnni i serdeczni. Biznesmeni podkreślali, że z trudem przychodziło im zapoznanie i oswojenie się ze specyfiką zarządzania w Polsce. Jeden z nich mówił: Bardzo szybko przy­ zwyczaiłem się do ludzi tutaj. Ale to było nic. Co innego firma. 1500 współpra­ cowników. Trzeba było się dogadać na różne sposoby z kolegami z zarządu. Trud­ ności sprawiały problemy językowe. Jest różnica w nastawieniu do życia, do pracy. [...] A wszystko zależy od prywatnej motywacji. Nastawienie do pracy zależy od nastawienia do życia. Niemiec pracuje także dlatego, że praca jest ważna, Polak pracuje dlatego, że praca jest ważna a przede wszystkim je j rezultat - pieniądze. [...] W Polsce kształci się dla kształcenia a nie dla zapotrzebowań rynku. [...] muszę to brać pod uwagę i inwestować w dalszy rozwój pracowników. [...] System kształcenia nie wydobywa u Polaków kreatywności, umiejętności abstrakcyjnego myślenia [...] Polacy za to są graczami. Ryzykują i dlatego niekiedy powstają za­ skakujące rozwiązania. Inny biznesmen podkreślał: Polakom mogę dawać różne wskazówki. Oni tego wysłuchają a później i tak zrobią swoje. W Polsce to jest tak: droga prowadzi do celu od „a ” do „b” w linii prostej, Polacy idą do celu wężykiem, celu który osiągnęliby prościej gdyby mnie posłuchali. Takjest nie tylko w pracy ale wśród przyjaciół i rodziny. Nie będzie jakiś tam Niemiec mówił mi ja k mam żyć. O specyfice pracy m.in. w Niemczech pisali Charles Hampden-Tumer i Alfons Trompenaars (specjaliści w dziedzinie międzykulturowego zarządzania), wyróż­ niając w zależności od stylu prowadzenia interesów „7 kultur kapitalizmu”: USA, Japonię, Niemcy Francję, Wielką Brytanię, Szkocję i Holandię. Główne wymie­ nione przez nich cechy niemieckiej „kultury kapitalizmu” znalazły potwierdzenie w wypowiedziach moich respondentów, akcentujących je jako podstawowe różnice w sposobie pracy z Polakami (2006, s. 210-246). Hampden-Tumer i Trompenaars wspomnieli m.in., że dla „niemieckich mene­ dżerów pieniądze nie są celem lecz, środkiem, smarem który zapewnia sprawne działanie machiny przemysłu, a nie magicznym napojem” (Jednocześnie autorzy zaznaczyli, że ich zarobki w połączeniu z dodatkowymi świadczeniami są naj­ większe na świecie, stąd, jak można sądzić, mniejsza troska o walory finansowe) (2006, s. 230). Także badani przeze mnie biznesmeni podkreślali, że w ich odczu­ ciu dla Polaków pieniądze są podstawowym elementem motywującym, podczas gdy dla Niemców równie ważne są także inne bodźce, np. możliwość realizowania opracowanej przez siebie strategii rozwoju firmy, perspektywa osiągnięcia prestiżu w środowisku zawodowym, itd. Jak się wyraził jeden z respondentów: Polacy pra­ cują aby zarobić. Można ich zmotywować jedynie obietnicą lepszych zarobków. Niemcy pracują nie tylko po to żeby zarobić, pracują bo trzeba pracować, bo jest to w ich naturze. Dla nas równie ważne jest osiągnięcie lepszego, bardziej znaczą­ �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 105 cego stanowiska, choć niekoniecznie lepiej płatnego, prawa do pracy w indywi­ dualnie ustalonych godzinach, możliwości dalszego rozwoju zawodowego, itd. Hampden-Tumer i Trompenaars wskazywali także na inną charakterystyczną cechę Niemców pracujących w biznesie, a mianowicie dążenie do porozumienia i zgody. Niemcy w ich opinii mają skłonność do współdziałania, współzależności i wzajemności, „taka postawa stwarza możliwość pogodzenia praw uniwersal­ nych i jednostkowych przypadków, części i całości społeczeństwa, praw jednostki i jej zobowiązań wobec społeczności” (2006, s. 231). To stwierdzenie wyjaśnia, dlaczego jest ona źródłem nieporozumień z Polakami, którzy, w opinii poznań­ skich respondentów, są indywidualistami, częściej podejmują ryzyko i niekonwen­ cjonalne działania. Wspomniani autorzy twierdzą, że w naturze Niemców leży postrzeganie nie tylko pracy ale całego świata jako systemu. Dlatego np. kultura „nie jest wymysłem egzal­ towanych elit, ani strawą mniejszości obdarzonych dobrym smakiem, ale elemen­ tem wspólnego niemieckiego systemu wartości i nieodzownym darem ofiarowanym cywilizacji” (tamże, s. 223). Do „systemu” należy także troska o środowisko, będąca jakoby rezultatem odczuwanej przez Niemców jedności człowieka i natury. Ignoro­ wanie rozwoju kulturalnego, niedocenianie przez polski rząd grupy zawodowej nauczycieli - odgrywających istotną rolę w przekazywaniu kultury, lekceważenie kwestii ekologicznych w gospodarce to bardzo często pojawiające się elementy krytyki ze strony badanych przeze mnie niemieckich transmigrantów, w tym także biznesmenów, które potwierdzają twierdzenia Hampden-Tumera i Trompenaarsa. Autorzy „siedmiu kultur kapitalizmu” wypowiedzieli się również na temat istoty systemu kształcenia w Niemczech: „niemieckie kształcenia zawodowe jest zdecy­ dowanie praktyczne. Kształci się nie charakter lecz umysł i ręce. Nauka jest ściśle związana z określoną technologią lub przemysłem. Niemcy nie wierzą w zarządza­ nie rozumiane jako ogólna umiejętność o uniwersalnych właściwościach” (tamże, s. 239). Biorąc pod uwagę to stwierdzenie nietrudno zrozumieć, skąd wzięła się przytaczana uwaga jednego z menedżerów o mało praktycznym polskim sposobie kształcenia i konieczności szkolenia pracowników. Hampden-Tumer i Trompenaars wspomnieli także o niemieckim umiłowaniu życia wobec prawa i zasad oraz wynikającej z tego lojalności wobec firmy (2006, s. 210-246). I w tych kwestiach widać różnice pomiędzy Niemcami i Polakami, dla których wartością wyżej cenioną od firmy jest, np. rodzina. Elementy te nie pojawiły się jednak w wypowiedziach poznańskich biznesmenów. Stało się tak zapewne dlatego, że niemiecka pracowitość, solidność, praworządność są podstawą stereotypowego postrzegania Niemców na całym świecie (i będącego źródłem dumy Niemców), zbudowanego na zasadzie kontrastu z szeregiem innych narodów, nie tylko Polakami. Cechy te są więc uważane za oczywiste. Kilku biznesmenów pracujących od dłuższego czasu w Polsce wspomniało jeszcze o kilku innych istotnych odmiennościach polskiej i niemieckiej kultury organizacyjnej, z którymi musiało borykać się szczególnie na początku swojej działalności w polskim oddziale firmy. Częściowo pokrywały się one z elementami opisywanymi przez Ryszarda Rapackiego, mówiącego o spuściźnie socjalistycz­ nej, generującej pewne patologie zachowań (np. nieracjonalne gospodarowanie), �106 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL dającej społeczne przyzwolenie na niektóre formy działania nieakceptowane w społeczeństwach zachodnich (np. łapówkarstwo), zaszczepiającej syndrom wy­ uczonej bezradności, brak zaufania do instytucji państwa {Problemy... 1995). Co ciekawe, Niemcy natrafiający na takie postawy Polaków w pracy, także tłumaczyli je przyzwyczajeniami pochodzącymi z dawnego systemu, którego rea­ liów osobiście nie znali. Komunizm stał się więc pewnego rodzaju wytrychem dla zrozumienia obcej rzeczywistości. W takich sytuacjach u respondentów uwidacz­ niało się poczucie pełnienia misji, bycia wysłannikiem z lepszego, zachodniego świata, który musi zreformować, to co zastał w Polsce. Badani przyjmowali posta­ wę dobrotliwego, wyrozumiałego nauczyciela, zdającego sobie sprawę z tego, że przyswojenie cech takich jak: odpowiedzialność, inicjatywa i umiejętność współ­ pracy, jest kolejnym etapem cywilizacyjnym, wymaga czasu i pozytywnego wspar­ cia w systemie edukacyjnym (z wywiadów z jednym z respondentów). Po kilku tygodniach pobytu niemieccy transmigranci mieli już własne zdanie na temat wszystkich stereotypów dotyczących Polaków. Jak już wspomniałam po­ jęcie stereotypu należy do struktur poznawczych, obejmujących wiedzę, przeko­ nania i oczekiwania w stosunku do pewnych znaczących dla danej społeczności klas obiektów, grup (kategorii) społecznych lub rzadziej - pojedynczych osób. Przypisuje on ogólnej, danej klasie obiektów określone właściwości lub sposoby zachowań (względnie odmawia ich przypisania), opierając się na schematycznym postrzeganiu rzeczywistości (Mackie i inni 1999, s. 40). Za jego sprawą świat postrzegany jest w sposób wadliwy: upraszczający, wartościujący, nieadekwatny do rzeczywistości. Choć stereotypy mogą być istotnym elementem utrudniającym (a nawet uniemożliwiającym) komunikację międzykulturową, nie można tego stwierdzić w środowisku poznańskich biznesmenów z Niemiec. Jak podkreślają Galen V. Bodenhausen i C. Neil Macrae, stereotypy często są niezależne od woli i mogą pojawiać się w umyśle osoby spostrzegającej za każ­ dym razem, gdy znajdzie się ona w obecności przedstawiciela grupy obcej (1999, s. 22). Potwierdzają to wypowiedzi poznańskich menedżerów. Im dłużej jednak przebywają oni w Poznaniu, tym bardziej zdają sobie sprawę z tego, jak funkcjo­ nuje mechanizm postrzegania stereotypowego i dlatego starają się dystansować od takiego sposobu patrzenia na Polaków. W większości przypadków zamiar ten nie do końca się udaje. Według niektórych teorii pojawienie się informacji sprzecz­ nych ze stereotypem często uruchamia, zapobiegające występowaniu dysonansu poznawczego, mechanizm stronniczej percepcji i uwagi. Polega to na tym, że pro­ ces przetwarzania informacji na temat określonego podmiotu, trwa aż do momentu, w którym stereotyp zostanie potwierdzony. Ten mechanizm można także zaobser­ wować u niemieckich biznesmenów. Ilustruje go wypowiedź jednego z responden­ tów, znającego Polskę od 10 lat i deklarującego nie uleganie obiegowym opiniom: ze wszystkich stereotypów, które funkcjonują o Polsce, zgadzają się według mnie dwa: że kobiety są tu piękne i że kradnie się samochody. Oprócz weryfikacji stereotypów, po kilku miesiącach pobytu migranci poczynili szereg nowych spostrzeżeń o „cechach narodowych” Polaków, zarówno podważają­ cych, jak i potwierdzających stereotypy. Część z nich miała charakter negatywny. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 107 Pojawiło się kilka głosów mówiących o niepunktualności, niesłowności, niefraso­ bliwości, braku odpowiedzialności, np. jeden z nich mówił Zauważyłem, że dużo się tutaj mówi, umawia, a później, kiedy wszystko jest gotowe, nagle w sobotę przychodzi sms, że nie możemy się spotkać. A często w ogóle nie ma żadnej infor­ macji. Po prostu ta osoba nie przychodzi, mimo że była umówiona. To mnie strasznie wkurza. Inny respondent stwierdzał: My Niemcy mamy szczególny sposób traktowa­ nia innych, nazywamy to „planungssicherheit”, tzn. że kiedy dokładniej planujemy wyjście z kimś to nie wypada następnie tego odwołać. Nie musimy w międzyczasie zbyt wiele mówić, robić „schóne Werter”, co zdarza się Polakom. Jeśli chodzi o pozytywne cechy, na ogół migranci zaskoczeni byli wysoką kul­ turą osobistą Polaków. Świadczy o tym jedna z wypowiedzi: w Polsce ludzie są w stosunku do siebie bardziej uprzejmi. Jest wiele sytuacji w których mogą na sobie polegać. Mogę tu przytoczyć dwie rzeczy jako przykład. [...] Kiedy wsiada­ łem do tramwaju, zdarzało mi się, że uczeń ustępował mi miejsca. Tojest w Niem­ czech niespotykane, zaskakujące. Innym razem zdarzyło mi się, kiedy byłem z żoną w McDonald ś, że wypadła mi z kieszeni koperta. Nim się spostrzegłem młody chło­ pak pochylił się i ją podniósł. Podał mi ją mówiąc przy tym „proszę bardzo ”. To było coś, czego się nie spodziewałem. Zacząłem dostrzegać więcej takich sytuacji i zauważyłem, że Polacy są bardzo uprzejmi w stosunku do siebie. Doceniano gotowość do podejmowania ryzyka, upór w realizacji planów, ma­ rzeń. Jednocześnie krytykowano różne przejawy „ryzykanctwa”, np. brawurową jazdę samochodem, nie zważanie na pieszych na pasach. Jeden z respondentów podkreślał, że Polacy często jeżdżą z maksymalną prędkością, tylko po to, aby wyprzedzić. Ma to odbicie w innych sytuacjach życiowych. [...] Stają na krawędzi tylko po to aby pokazać, co potrafią. Wielu badanych stwierdziło, że Polacy żywią niechęć do Niemców, mającą swoje źródło w historii. Tym samym po raz kolejny uznano za prawdziwy stereotyp o odwiecznej wrogości, mówiono np.: te uprzedzenia o Niemcach Polacy mają ciągle w głowach, one są tam gdzieś ciągle zaszyte. Ja odczuwam to na swojej skórze. Inny biznesmen stwierdzał: są takie społeczne sytuacje, gdzie polscy biz­ nesmeni i prominenci na poznańskim gruncie są w swoim gronie i tak się dobrze czują. Niby jest się zapraszanym, ale wszyscy liczą, że zaproszeni Niemcy nie przyj­ dą i po cichu zadają sobie pytanie, dlaczego ten właśnie przyszedł. Ja szybko się nauczyłem gdzie bywać a gdzie nie. Zawsze w takich sytuacjach przychodzi mi na myśl: Ich bin hier nur Gastarbeiter. W innym miejscu respondent dodał: Polacy lubią obcokrajowców do czasu, kiedy można od nich coś dostać, czegoś się nauczyć, do czasu, kiedy ich pobyt tutaj ma jakiś wymierny sens. [...] Niemcy są pożądanym pracodawcą, inwesto­ rem, ale nie są partnerami. Pomiędzy tym nie ma nic, nie ma neutralności. Są tylko stereotypy. Inaczej jest kiedy obcokrajowcy stanowią obciążenie. Mimo szeregu uwag, wszyscy poznańscy cudzoziemcy zdecydowanie pozytyw­ nie ocenili swój pobyt w Polsce. Choć byli świadkami lub osobiście doświadczali różnic kulturowych, w żadnym z przypadków nie można mówić, że był to „szok kulturowy” w zbyt radykalnym ujęciu Elisabeth Mara, która określa go jako �108 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL wstrząs, jakiego jednostka doświadcza na skutek stykania się z nieznanymi i nie­ zrozumiałymi sytuacjami. Nie wystąpiły, wskazywane przez autorkę definicji, zjawiska związane z tego rodzaju permanentnym Szokiem kulturowym, takie jak: zaburzenia tożsamościowe, obniżenie spójności pełnionych ról społecznych, uczu­ cie utraty własnej pozycji zawodowej, przyjaciół, posiadanych rzeczy, poczucie bycia odrzuconym przez przedstawicieli innej kultury lub emocjonalnego odrzu­ cenia przedstawicieli tej kultury, odczucie stałego napięcia związanego z koniecz­ nością podejmowania wysiłku adaptacyjnego, pojawienie się niepokoju, złości, czy wręcz odrazy do kulturowo obcych wzorów, wrażenie bezradności, wynikające z faktu niemożności funkcjonowania z właściwą sobie efektywnością (2000, s. 25). Tego rodzaju odczucia ujawniają się w przypadku kultur znacznie od siebie „odległych” (także fizycznie) (Murdoch 1999, s. 183), o czym nie możemy mówić w odniesieniu do Polaków i Niemców, należących do tego samego, europejskiego kręgu kulturowego, do narodów od wieków sąsiadujących ze sobą. Istotna jest także specyfika stylu życia transnationals, pozwalająca w każdej chwili, także w kryzyso­ wej sytuacji, nawiązać kontakt z rodziną, zyskać jej wsparcie drogą mailową, telefo­ niczną, czy też osobiście dzięki stosunkowo niewielkiemu fizycznemu oddaleniu i możliwości szybkiego przemieszczania się różnymi środkami komunikacji. W przypadku respondentów możemy mówić o „szoku kulturowym” rozumia­ nym jako reakcja na sytuację stresu wywołanego przez wyjazd i przeprowadzkę do obecnego kraju (środowiska). Zjawisko to zachodzi bowiem bez względu na specyfikę kraju, czy danej kultury14 (Murdoch 1999, s. 183). Monika Chutnik proponuje nawet, by termin „szok kulturowy” zastąpić określeniem „akulturacja”, lub „kulturowe przystosowanie się”, ponieważ współczesne podejścia przedsta­ wiają osoby w kontakcie międzykulturowym, jako reagujące aktywnie i radzące sobie ze swoimi problemami w konstruktywny sposób - poprzez kulturowe ucze­ nie się, zmaganie ze stresem spowodowanym tą sytuacją, w odróżnieniu od wcześ­ niejszych modeli szoku kulturowego, gdzie obcy kulturowo przybysz uważany był za bierną ofiarę, potrzebującą pomocy z zewnątrz (2007, s. 60-61). Ten rodzaj definicji wydaje się najbardziej adekwatny w stosunku do badanych Niemców. Jak pisali Hampden-Tumer i Trompenaars niebezpieczeństwo szoku kulturowe­ go nie przemija wraz z zaaklimatyzowaniem się. „Problemy często pojawiają się po powrocie do kraju. Ponieważ menedżer znikł z zasięgu wzroku centrali, znika też z umysłów [...]” (2006, s. 258). Badani Niemcy zdają sobie z tego sprawę i na ogół obawiają się powrotu, który dla wielu wydaje się najgorszą alternatywą po zakoń­ czeniu zadania za granicą. Mają świadomość, że w swojej ojczyźnie raczej nie osiąg­ ną tak wysokiej pozycji zawodowej i społecznej jak za granicą. Obawiają się także, iż z bagażem swoich doświadczeń, z odmiennym, wypracowanym w relacjach mię­ dzykulturowych, stylem pracy, nie będą mogli odnaleźć się w dawnym środowisku. Poznańscy Niemcy nie mają raczej sprecyzowanych dalszych planów życiowych. Niektórzy wracają do kraju mimo świadomości o czekających ich trudnościach, 14 Eksperci przyznają, ze stras może występować z większą intensywnością, jeśli nowa kultura jest bardzo oddalona od macierzystej (np. geograficznie, kulturowo). �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 109 o których wspomniałam. Jak mówią, prędzej czy później daje o sobie znać zmęcze­ nie pracą na kluczowych stanowiskach, wymagającą całkowitego poświęcenia, w środowisku nie do końca oswojonym kulturowo. Relacje z rodziną, przyjaciółmi, bez osobistego kontaktu spłycają się, zanika więź, poczucie bliskości. Wtedy we­ dług respondentów najlepszym wyjściem jest powrót, przynajmniej na jakiś czas. Wielu Niemców czuje się jednak w Polsce na tyle dobrze, że nie wyklucza możliwości pozostania na stałe, lub przynajmniej na dłuższy okres. Kilka osób, jak już wspomniałam na początku znalazło tu swoich życiowych partnerów, mężów, żony. Niektórzy chcieliby pojechać w jeszcze inne miejsce na świecie, podjąć nowe wyzwanie, zdobyć kolejne umiejętności. Stan cywilny nie odgrywa przy tym więk­ szej roli. Małżonkowie menedżerów najczęściej mają świadomość, że decydując się na związek z transmigrantem czeka je „wędrowny styl życia”15. Jeśli chodzi o kwestię tożsamości narodowej biznesmenów niemieckich, najle­ piej ujął ją jeden z respondentów, mówiąc: jestem Niemcem, który akurat teraz mieszka w Polsce. Jak już wspomniałam, większość moich rozmówców, po po­ konaniu trudności adaptacyjnych znajduje się w fazie bikulturalizmu - lokalne uwarunkowania stały się dla nich na tyle zrozumiałe, że mogą efektywnie funkcjo­ nować. Są to osoby zaadaptowane i z powodu ich dobrze wykształconej tożsamości narodowej, stylu życia, zakładającego mobilność, mało prawdopodobne jest, że adaptacja przekształci się w asymilację. Jak słusznie uważają badacze (np. Halik, Nowicka, 2002), współcześnie dobrze zaadaptowany cudzoziemiec nie musi identyfikować się z kulturowymi wzorami społeczeństwa przyjmującego, nie musi tej kultury akceptować, a tym bardziej nie musi przyjmować i uznawać za swoje jej wartości i norm postępowania. Musi natomiast tak postępować, aby nie powodować zbyt dotkliwych dla siebie konflik­ tów, aby budzić raczej sympatię niż antypatię, aby uzyskiwać pożądane cele, sło­ wem, być efektywnym i operatywnym w kraju pobytu bez względu na to, czy ten pobyt ma być z założenia krótki, czy długi16. Przykład poznańskich biznesmenów 15 Nie znaczy to, że zawsze są z tym pogodzone. Jak mówi jedna z trenerek międzykulturowych, małżonkowie/partnerzy życiowi, którzy przyjeżdżają z menedżerem do nowego kraju są o wiele bardziej narażeni na prawdziwy szok kulturowy. Najczęściej osoby te nie pracują, a tym samym kontakt z miejscową ludnością jest bardzo ograniczony. Zdecydowana większość z nich to kobiety, najczęściej wchodzą one w relacje z innymi kobietami znajdującymi się w podobnej sytuacji. Tym samym pogłębia się ich izolacja i rośnie frustracja, której wiele z nich nie wytrzymuje i decyduje się na powrót (wywiad z E. Griinnefeld). O problemach rodzin menedżerów wspominała także Dominika Latusek (2006, s. 146-147). O dzieciach pochodzących z małżeństw transmigrantów pisał Jerzy Mikułowski-Pomorski (2006, s. 369-381). 16 Dla przypomnienia, pomiędzy procesami adaptacji i asymilacji istnieją istotne różnice. O ile w procesie asymilacji w nowych warunkach społeczno-kulturowych wchodzi w grę zmiana systemu wartości, uznawanych norm oraz zachowań, o tyle w procesie adaptacji, dochodzi jedynie do uzgod­ nienia, z wymaganiami społeczeństwa przyjmującego, pewnych zachowań, zwłaszcza zaś unikania tych, które przeszkadzają w kontaktach z tym społeczeństwem lub też przyjmowanie tych, które w tych kontaktach pomagają. Adaptacja nie oznacza istotnych zmian na poziomie wyobrażeń o świe­ cie i wyznawanych wartości oraz reguł postępowania. Zmiana dotyczy raczej poziomu instrumental­ nego, natomiast na poziomie podstawowego systemu wartości do żadnych zmian w ogóle nie musi dochodzić (Chutnik 2007, s. 67). �110 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL dowodzi słuszności tego stwierdzenia. Przede wszystkim starają się oni osiągnąć swój cel zawodowy, czyniąc to w możliwie najmniej konfliktowy sposób. Fakt że cudzoziemiec, a zwłaszcza transmigrant nie ma obowiązku być dzisiaj członkiem danej kultury aby w niej skutecznie działać, nie znaczy, że nie dąży do zrozumie­ nia mechanizmów jej funkcjonowania i nie stara się zaakceptować odmienności osób z którymi przez kilka lat dzieli swoje życie. Choć rezultaty niekiedy odbiegają od zamierzonych celów, należy docenić te zabiegi, świadczące o świadomości róż­ nic kulturowych i chęci równoprawnego traktowania innych. Jak już pisałam, transnacjonalizm wywołuje określone zmiany kulturowe. Wszyscy migranci zgodnie twierdzą, że po kilku miesiącach, latach za granicą wracają do domu jako całkowicie inni ludzie. Przede wszystkim są zdystansowani do stereotypów narodowych, nieobcych im przed wyjazdem do pracy do Polski. Poza tym odkrywają potencjał osób, z którymi dane im było pracować za granicą, a o którym wcześniej nie mieli pojęcia. Biznesmeni uczą się niekonwencjonal­ nych działań, tolerancji i otwartości na innych, akceptowania różnic kulturowych, uwzględniania ich w pracy. Doceniają wartości kultury, w której przez jakiś czas z większym lub mniejszym zaangażowaniem uczestniczyli. Pobyt za granicą wpły­ wa także na ich cechy osobowości. Migranci z tej grupy zawodowej nabierają odwagi i pewności siebie, pogłębiają poczucie odpowiedzialności za duże zespoły pracowników. Często po powrocie płacą za to problemami z ponownym przystoso­ waniem się do życia w dawnym środowisku. Jednak nie spotkałam jeszcze osoby, która żałowałaby decyzji o wyjeździe do Polski. Niewątpliwie pobyt zagraniczne­ go szefa wywołuje także podobne zmiany u Polaków. Zagadnienie to powinno być jednak przedmiotem osobnych badan. LITERATURA A n u s i e w i c z J a n u s z 1991, Kulturowa teoria języka. Zarys problematyki, [~w:] Język a kultura. Podstawowe pojęcia i problemy, Wiedza o Kulturze, t. 1, red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Wrocław, s. 17-30. A n t o n i e w s k i R u s ł a n , G ó r n y A g a t a , K o r y ś I z a b e l a , K o s m a l a A d a m 2000, Z zastosowań technik jakościowych w badaniach nad migracjami: doświadczenia OEM, ISS UW Working Papers, nr 38, Instytut Studiów Społecznych UW, Warszawa. A p p a d u r a i A r j u n 2005, Nowoczesność bez granic: Kulturowe wymiary globalizacji, Uniyersitas, Kraków. A p p i a h A n t h o n y 2007, Przedmowa, [w:] S. Sassen, Globalizacja. Eseje o nowej mobilności ludzi i pieniędzy, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. IX-XIII. B a b i ń s k i G r z e g o r z 2007, Transnacjonalizm... i co dalej z tego wynika dla badań najnowszej polskiej emigracji, Przegląd Polonijny, z. 2, s. 115-131. B e r g e r P e t e r L., L u c k m a n n T h o m a s 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, Pań­ stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B o d e n h a u s e n G a l e n V., M a c r a e C. N e i l 1999, Samoregulacja w postrzeganiu międzygrupowym: mechanizmy i skutki tłumienia stereotypów, [w:] Stereotypy i uprzedzenia. Najnowsze ujęcie, red. C.N. Marcrae, Ch. Stangor, N. Newstosne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 189-207. B o l t e n J u r g e n 2006, Interkulturowa kompetencja, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 111 B u d a k o w s k a E w a 2005, Współczesne migracje a nowe wyzwania wobec identyfikacji narodowo-kulturowej, [w:] Tożsamość bez granic. Współczesne wyzwania, red. tejże, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 49-72. C a s t l e s S t e p h e n , M i l l e r M a r k J. 1993, The age o f migration. Internationalpopulation movements in the modern world, Houndmills: Macmillan, New York. C h u t n i k M o n i k a 2007, Szok kulturowy. Przyczyny, konsekwencje, działanie, Uniyersitas, Kraków. C y r u s R o b e r t 2004, Stereotypy w działaniu. Praktyczne znaczenie narodowych schematów u polskiego transmigranta, [w:] Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne, red. J. Kamocki, Wydawnictwo Poznańskie, Wrocław-Poznań, s. 207-219. C z a r n i a w s k a B a r b a r a 1983, Proces zarządzania. Studium percepcji kierowników przedsię­ biorstw, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. F a i s t T h o m a s 2000, The volume and dynamics o f international migration and transnational social spaces, Clarendon Press, Oxford. F e r r a r o G a r y P . 2002, The cultural dimension o f international business, Prentice Hall, Upper Saddle River-New Jersey. G e s t e r l a n d R i c h a r d 2000, Różnice kulturowe a zachowania w biznesie, Państwowe Wydaw­ nictwo Naukowe, Warszawa. G o d d a r C l i f f , W i e r z b i c k a A n n a 2001, Język, kultura i znaczenie: semantyka między­ kulturowa, [w:] Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, red. A. Tabakowska, Uni­ yersitas, Kraków, s. 177-181. H a l i k T e r e s a , N o w i c k a E w a 2002, Wietnamczycy w Polsce. Integracja, czy izolacja?, Instytut Orientalistyczny UW, Warszawa. H a l l E d w a r d T. 1987, Bezgłośny język, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. - 2001, Poza kulturą, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. H a m p d e n - T u r n e r C h a r l e s , T r o m p e n a a r s A l f o n s 2006, Siedem kultur kapitalizmu, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. H o f s t e d e G e e r t 2000, Kultury i organizacje: zaprogramowanie umysłu, Polskie Wydawnic­ two Ekonomiczne, Warszawa. K i n g R o b e r t 1996, Migration in world historical perspectiye, [w:] The economics o f labour migration, red. J. van den Broeck, Edward Elgar Publishing, Cheltenham, s. 7-75. K o n e c k i K r z y s z t o f T o m a s z 2000, Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. L a t u s e k D o m i n i k a 2006, Zarządzanie międzykulturowe w Polsce, [w:] Pomiędzy kulturami. Szkice z komunikacji międzykulturowej, red. M. Ratajczak, Wydawnictwo Uniwersytetu Wro­ cławskiego, Wrocław, s. 123-159. M a c k i e D. M., H a m i l t o n D.L., S u s s k i n d J., R o s e l l i F. 1999, Społeczno-psychologiczne podstawy powstawania stereotypów, [w:] Stereotypy i uprzedzenia. Najnowsze ujęcie, red. C.N. Marcrae, Ch. Stangor, N. Newstosne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 39-66. M a r c j a n i k M a ł g o r z a t a 1994, Grzeczność językowa a sprawność komunikacyjna, [w:] Kształcenie porozumiewania się, red. S. Gajda, J. Nocoń, Uniwersytet Opolski, Opole, s. 65-79. M a r x E l i s a b e t h 2000, Przełamywanie szoku kulturowego. Czego potrzebujesz aby odnieść suk­ ces w międzynarodowym biznesie, Placet, Warszawa. M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i J e r z y 2006, Jak narody porozumiewają się ze sobą w komunika­ cji międzykulturowej i komunikowaniu medialnym, Uniyersitas, Kraków. M iś A l i c j a 2002, Rozwój personelu i kariera międzynarodowa, [w:] Międzynarodowe zarzą­ dzanie zasobami ludzkimi, red. A. Pocztowski, Oficyna Ekonomiczna, Kraków, s. 233-266. M u r d o c h A n n a 1999, Współpraca z cudzoziemcami w firmie, Poltext, Warszawa. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A l e k s a n d e r 2005, Etniczność. Kategorie. Procesy etniczne, Mała Biblioteka PTPN, Poznań. �112 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL P r i e s L u d g e r 1999, New migration in transnational spaces, [w:] Migration and transnational socialspaces, red. L. Pries, Ashgate Publishing, Brookfield-Singapore-Sydney, s. 1-35. P r o b l e m y ... 1995, Problemy kształtowania się kultury przedsiębiorstwa w okresie transformacji, red. R. Rapacki, Wydawnictwo SGH, Warszawa. S ł o d o w n i k L u i z a 2006, „Oczywistość” i „nieoczywistość” kulturowa. Adaptacja do kultury polskiej oraz przemiany jej obrazu w doświadczeniach studentów zagranicznych, [w:] Kul­ turowe wymiary migracji do Polski. Studia Socjologiczne, red. S. Rodziński, E. Nowicka, Prolog, Warszawa, s. 24-61. H a m p d e n - T u r n e r C h a r l e s , T r o m p e n a a r s F o n s 2005, Zarządzanie personelem w organizacjach zróżnicowanych kulturowo, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. W h o r f B e n j a m i n L e e 1982, Język, myśl i rzeczywistość, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. W i n k l e r R e n a t a 2008, Zarządzanie komunikacją w organizacjach zróżnicowanych kulturowo, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. Źródła internetowe: http://mswia.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=56&id=1676&search=32623 (strona MSWiA) http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=557&news_id=1426 (strona MPiPS) AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL TRANSNATIONALISM IN POLISH CONTEXT. CASE STUDY OF GERMAN BUSINESSMEN COMMUNITY IN POZNAN Key words: transnationalism, transmigrants, Germany, Poland, businessmen, life styles, identity Transnationalism is a phenomenon closely related to globalization, contemporary migrations, civilization and technological progress. Grzegorz Babiński defines transmigrants and transnationals as people living temporarily in country different than the country of origin. Such persons maintain wide and intensive contacts with their home country as well as unchanged ethnic/national identity. Specific changes in the life styles, perception of others and self, approaches to the issues such as work, fiiendship and family life are caused by the suspension of migrants between fatherland and the place of migration. This factor leads them to the confiontation of their behayior, habits and values with new experiences. However these issues don’t cause the assimilation (traditional result of migra­ tion) and changes to essential values. These problems are being discussed by the author, who conducted an ethnographic research among German businessmen community in Poznan. J.D. Adres Autorki: Dr Agnieszka Szczepaniak-Kroll Pracownia Etnologii, Instytutu Archeologii i Etnologii PAN ul. Rubież 46, 61-612 Poznań e-mail: agnieszka.kroll@neostrada.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78dd00e97a156b283a045a6511dc5e92.pdf 0f5e51ece29bcd20f09364daca87f4f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1731 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1602 Title A name given to the resource "Kiedy Poznań był niemiecki". Życie codzienne w Poznaniu na przełomie XIX i XX w. z perspektywy niemieckiej rodziny Dittrichów / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.149-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szczepaniak-Kroll, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , P o z n a ń „KIEDY POZNAŃ BYŁ NIEMIECKI". ŻYCIE CODZIENNE W POZNANIU NA PRZEŁOMIE X I X I X X W. Z PERSPEKTYWY NIEMIECKIEJ RODZINY DITTRICHÓW I Problematyka tzw. życia codziennego podejmowana jest od wielu lat. Naukow­ cy zajmujący się codziennością wskazują na liczne walory tego typu badań. Maria Bogucka (1996, s. 248-253) i Tomasz Szarota (1996, s. 243-244) podkreś­ lają możliwość dokonywania generalizacji poprzez analizę pojedynczych zda­ rzeń i indywidualnych doświadczeń jednostki. Wielkie wydarzenia wpływają bowiem bezpośrednio na „życie codzienne", które z kolei odgrywa pośrednio rolę w powstawaniu doniosłych faktów. Badania nad codziennością zmuszają do inwencji w wynajdowaniu przekazów źródłowych, pozwalają realizować hasła integracji nauk humanistycznych, dzięki nim można połączyć opis materialnych warunków egzystencji człowieka ze strefą życia duchowego (mentalność, na­ stroje, postawy) oraz obyczajowością. Odtworzenie i analiza „życia codzienne­ go" stwarza okazję do ujęć komparatystycznych, a więc pokazywania podo­ bieństw i różnic sytuacji, w jakiej znaleźli się mieszkańcy porównywanych państw, rejonów, grup religijnych lub społeczności. Zalety badań nad codziennością zostały docenione przez badaczy dawnego Poznania, o czym świadczy fakt, że tematyka ta podejmowana jest w dość szero­ kim zakresie od kilkudziesięciu lat. Powstały liczne prace poświęcone sposobom ubierania się, mieszkania, szkolnictwa, życia społecznego, sposobów spędzania wolnego czasu itd. Niektóre publikacje opisują dzieje znanych poznańskich ro­ dów, wraz z elementami ich życia codziennego, inne są rodzajem pamiętników lub dzienników autorstwa mieszkańców miasta. Wśród wielu wydawnictw sto­ sunkowo mało jest osobistych wspomnień czy refleksji Niemców, zamieszkują­ cych przecież Poznań przez stulecia. Większość wydarzeń możemy oglądać głównie z perspektywy Polaków-Poznaniaków. Tę lukę w pewnym zakresie po­ winien wypełnić artykuł poświęcony niemiecko-poznańskiej rodzinie Dittrichów, wykorzystujący cenne źródło informacji, jakim jest pamiętnik jednego z człon­ ków rodu. Jego autor, Wilhelm August, urodził się w Poznaniu pod koniec X I X w. i spędził w mieście lata swej młodości (w 1919 r. wyjechał do Wrocła­ wia). Należał do trzeciego pokolenia Dittrichów, zamieszkujących Wielkopolskę od pierwszej połowy X I X w. Wilhelm August, obok zapisków dotyczących lo­ sów swojej rodziny, wiele refleksji poświęcił Poznaniowi, znajdującemu się pod �150 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL zaborem pruskim. To miasto uważał za swoją pierwszą „małą ojczyznę", a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. długo nie mógł przyzwyczaić się do myśli, że już nigdy nie będzie ono niemieckie. Niemcy, a także Żydzi, tworzyli zawsze najliczniejsze - obok Polaków - gru­ py mieszkańców Poznania. Osadnictwo niemieckie w Wielkopolsce sięgało śre­ dniowiecza. Na przełomie X I I I - X I V w. na zaproszenie rady miasta Poznania przybywać zaczęła zarówno ludność wiejska, jak i miejska. Władze stwarzały dla niej dogodne warunki egzystencji oraz obdarzały licznymi przywilejami. Ko­ lonizacja ta była niezwykle korzystna dla rozwoju ekonomicznego ziem polskich. Kolejne fale osadników napływały aż do upadku Pierwszej Rzeczypospolitej. Ludność przybywała głównie z krajów niemieckich (po wojnie północnej osia­ dła w Poznaniu i jego okolicach duża fala emigrantów z Biskupstwa Bamberskiego) a także z Niderlandów. Niemcy należeli do tego samego kręgu kultu­ rowego, co Polacy, wyznaczonego głównie przez religię i wynikające z niej wartości i postawy. Ten fakt miał wpływ na stosunkowo szybki proces ich asy­ milacji. Problemy ze scalaniem z miejscową ludnością pojawiły się w drugiej połowie X V I I I w. i spowodowane były przez wydarzenia historyczne. W wyniku pierwszego (1772 r.) i drugiego (1793 r.) rozbioru Polski cała Wielkopolska zna­ lazła się pod panowaniem Hohenzollernów. Władze zaborcze, zaraz po przejęciu tych terenów, rozpoczęły akcję ich unifikacji z pozostałymi prowincjami Prus. Wprowadzono administrację i prawodawstwo pruskie. Przybyli nowi urzędnicy oraz kolejne fale osadników, złożone z ludności miejskiej i wiejskiej a także szlachta zachęcona przez króla licznymi nadaniami ziemi pochodzącej z kon­ fiskaty dóbr kościelnych i królewszczyzn (Matelski 1997, s. 23-24). Wśród Niemców przybyłych do Wielkopolski znaleźli się także Dittrichowie, zachęceni korzystnymi warunkami osadniczymi. Poznań był dla nich drugim po Legnicy miejscem osiedlenia na terenie Polski od czasu emigracji z południa Niemiec, która - według pamiętnika Wilhelma Augusta - miała miejsce prawdo­ podobnie na przełomie X V I I - X V I I I w. Okoliczności przybycia Dittrichów na tereny Śląska są jednak niejasne. W archiwaliach z okresu wskazywanego przez Wilhelma nie pojawia się nazwisko Dittrich. Pierwsze informacje dotyczą chrztu poszczególnych członków rodziny w kościele luterańskim Zu Unseren Lieben Frauen (obecnie kościół katolicki pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny) w Legnicy i pochodzą dopiero z połowy X V I I I w. Także fakty historyczne wska­ zują na to, że początków polskich dziejów rodziny należałoby szukać najwcześ­ niej w pierwszej połowie X V I I I w. Schyłek X V I I w. nie był dla wyznawców luteranizmu najlepszym czasem na emigrację w te strony. Okres silnego wpływu protestantyzmu na terenach Dol­ nego Śląska minął. Pod koniec X V I I w. miasto przeszło pod panowanie pruskie. Katolicki cesarz Leopold I , sprawujący władzę absolutną w Księstwie Legnic­ kim, starał się osłabić swobody polityczne mieszkańców, z dużym niepokojem patrzył również na istniejące w granicach państwa społeczności niekatolickie. Wprawdzie sytuacja międzynarodowa ukształtowana po pokoju westfalskim (1648 r.) uniemożliwiała mu nawracanie innowierców siłą, ale tam gdzie to było �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 151 możliwe, starał się utrudnić im życie i ograniczyć ich wpływy. Starosta królew­ ski dbał o to, by wszystkie urzędy w księstwie zajmowali wyłącznie katolicy. Odrzucano kandydatury protestantów do rady miejskiej, odbierano im świątynie. Wielu innowierców w tym czasie opuściło Legnicę udając się do Saksonii i Bran­ denburgii, a także do nadgranicznych polskich miejscowości, gdzie mieli za­ pewnioną swobodę praktyk religijnych. Osadnictwu Dittrichów nie sprzyjała również sytuacja gospodarcza miasta, które nie mogło przez lata powrócić do równowagi po wojnie północnej (Chutkowski 1996, s.102-103). Rodzina przybyła do Legnicy prawdopodobnie dopiero w pierwszej połowie X V I I I w., kiedy - po śmierci Leopolda I , za panowania jego syna Józefa - osła­ bły nastroje kontrreformatorskie. W 1707 r. Józef podpisał konwencję w Altrandstadt, na mocy której wyraził zgodę na swobodę wyznawania wiary przez inno­ wierców. Protestantom zwrócono kościoły, zapewniono dostęp do urzędów i stanowisk, ułatwiono zakup ziemi (Galas, Galas 2001, s. 38-139). Chętnie przyjmowano nowych osadników, także niekatolików. Mogło być to zachętą rów­ nież dla Dittrichów. W.1758 r. rozpoczęto likwidowanie murów twierdzy legnic­ kiej, co spowodowało rozbudowę miasta. Powstały nowe gmachy użyteczności publicznej potrzebne rozrastającym się urzędom pruskim. Zaczęto brukowanie ulic, wprowadzono oświetlenie gazowe. Pod koniec X V I I I w. Legnica była śred­ niej wielkości miastem, porządnie utrzymanym, choć pozbawionym perspektyw awansu do rangi znaczącego ośrodka, z racji swego położenia z dala od ważnych szlaków handlowych. Na Śląsku przyszedł na świat pierwszy, znany z imienia, członek rodziny - Chrystian. Jego syn, o tym samym imieniu, urodził się również w tym mieście około 1809 г., lecz zmarł już w Poznaniu. To prawdopodobnie z jego inicjatywy Dittrichowie zdecydowali się na emigrację do Wielkopolski. Przyczyny wyjazdu mogły być złożone. Od początku X I X w. pogarszała się sytuacja gospodarcza Legnicy. Nie do końca rozebrane mury dawnej twierdzy przeszkadzały w rozbu­ dowie miasta. Tylko pojedyncze ulice zostały wybrukowane, brakowało kanali­ zacji, wiele domów krytych było jeszcze gontem. Jak pisze Janusz Chutkowski (1996, s. 115) „właściwie wszystko, co było potrzebne do życia mieszkańców: oświetlenie ulic, zabezpieczenie przed zaprószeniem ogniem i powodziami, a nawet szpital i szkoły znajdowało się w stanie dalekim od należytego. Pod­ upadło rzemiosło, nie mogące skutecznie konkurować z manufakturami, których też nie powstało wiele. Jedynie handel rozwijał się stosunkowo dobrze, chociaż był to głównie handel detaliczny". Miasto dotkliwie odczuło skutki wojen napo­ leońskich. Kontrybucje, przymus żywienia stacjonujących wojsk, dostarczania drewna i materiałów budowlanych, zwiększały na długie lata zubożenie ludności. W wyniku niezadowolenia społecznego pozbawionych pracy i zarobków miesz­ kańców, a także pod wpływem nastrojów rewolucyjnych (Wiosna Ludów) do­ szło w Legnicy w 1848 r. do rozruchów. W ich rezultacie zniszczonych i splądro­ wanych zostało kilka budynków. Chrystian Dittrich, pracujący jako robotnik dniówkowy, zarabiał niewiele. Ponieważ pracowników fizycznych nie zatrudniano wówczas na stałe, mógł mieć �152 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL okresowe problemy ze znalezieniem pracy. Pogarszająca się sytuacja materialna rodziny oraz niesprzyjająca atmosfera w mieście były z pewnością bodźcem do rozpoczęcia poszukiwań innego miejsca osiedlenia. Zamysły emigracyjne Chrystiana jako pierwszy zrealizował jego syn Johann Wilhelm August, urodzo­ ny w 1829 r. Młody Dittrich pracował jako szewc, następnie powołano go do wojska. Być może jeszcze jako żołnierz znalazł się w Poznaniu, gdzie poślubił swoją rówieśniczkę, Niemkę - Juliannę Bahn. Dopiero po pewnym czasie przy­ byli tu także jego rodzice, zachęceni korzystnymi warunkami osadniczymi, gwa­ rantowanymi przez Niemców. Na mocy decyzji podjętych w Wiedniu w 1815 r. potwierdzono przynależ­ ność ziem polskich I i I I zaboru pruskiego do Prus. Weszły one w skład monar­ chii Hohenzollernów jako Wielkie Księstwo Poznańskie. Polityka osadnicza oraz narodowościowa władz pruskich zmierzała do zgermanizowania Księstwa. Czy­ niono wszelkie starania, aby ludność narodowości niemieckiej stanowiła co naj­ mniej połowę mieszkańców, włączając do niej nawet ludność żydowską. Od roku 1815 do 1910, w wyniku wysiłków czynionych przez władze centralne i pro­ wincjonalne, liczebność sprowadzanych przez Prusaków osadników wzrosła w Poznańskiem z 27,6% do 38,4%. Jednak już w latach 70-tych X I X w. zaczęło występować zjawisko powolnego odpływu osiedlanych na Wschodzie emigran­ tów do zachodnich prowincji państwa (Ostflucht). Związane to było z bardziej dynamicznym rozwojem i wyższą stopą życiową ludności tamtych prowincji Rzeszy oraz przekształceniem Wielkopolski w zaplecze surowcowe (głównie płodów rolnych) i rynek zbytu. Aby temu przeciwdziałać w 1886 r. powołano do życia Komisję Kolonizacyjną, która podjęła działania zmierzające do zahamowa­ nia tych procesów. Stosowano zachęty finansowe, przystąpiono także do osiedla­ nia w Poznańskiem ludności z centralnych i zachodnich regionów państwa oraz tzw. Niemców zagranicznych (Matelski 1997, s. 24-25). Wilhelm August - pamiętnikarz, również uważał, że czynnikiem przyciągają­ cym rodzinę do Wielkopolski były doskonałe warunki do osiedlenia: „Warunki pracy w całej prowincji i w mieście Poznaniu były wówczas idealne. Potrzebo­ wano rolników, pracowników fizycznych, rzemieślników, państwowych i du­ chownych urzędników. Polityka niemieckiego cesarstwa gwarantowała przyby­ szom wysokie dochody. Taka zachęta była niezbędna, ponieważ Niemcy nigdy nie osiedlali się na wschodzie z entuzjazmem. A wtedy przybywali całymi zastę­ pami" (Dittrich, Pamiętnik, s. 5) . Wspólne życie nowoprzybyłych i miejscowej ludności układało się począt­ kowo dość dobrze. Działo się tak prawdopodobnie dlatego, że osiedlani przez Komisję Osadniczą Niemcy nie tworzyli jednolitej grupy: byli wśród nich kolo­ niści z Westfalii, Saksonii, Turyngii, Pomorza Zachodniego, Brandenburgii, Ślą­ ska i Wirtembergii, a także reemigranci z Rosji, Węgier i Galicji (Jakóbczyk 1976, s. 103-112). Wśród emigrantów przeważali chłopi, choć pod koniec X I X w. 1 1 P a m i ę t n i k z o s t a ł napisany w j ę z . n i e m i e c k i m ; polskie t ł u m a c z e n i e : Agnieszka Szczepaniak- -Kroll. �„KIEDY POZNAŃ BYŁ NIEMIECKI" 153 powstał pomysł powiązania osadnictwa wiejskiego z procesem wzmacniania niemczyzny w miastach (Jakóbczyk 1989, s. 30). Każda grupa reprezentowała inny styl życia, religię, system wartości, mówiła innym dialektem, a co za tym idzie - nie wytworzyła się potrzeba „trzymania się razem". Poza tym prawie wszyscy Niemcy przybyli do Wielkopolski, aby szybko się wzbogacić, a tylko niewielka część przyjechała z przyczyn ideologicznych. Nie wykształcili więc postawy wrogiej Polakom, którzy - według ich przekonania - mogli stanowić jedynie konkurencję ekonomiczną. W pierwszych latach emigranci nie unikali dokonywania zakupów u miejscowej ludności, korzystania z ich usług. W 1899 r. nie poparli niemieckich kandydatów w wyborczych okręgach Wielkopolski, prawdopodobnie na skutek małego zainteresowania polityką. Z biegiem czasu jednak sytuacja zmieniała się. Organizacja nacjonalistyczna Związek Rolników, nazywana przez Polaków potocznie od pierwszych liter na­ zwisk założycieli (Hansemanna, Kennemanna, Tiedemanna,) Hakatą, nasilała swe działania propagandowe, podejmowane wkrótce również przez szkoły i spro­ wadzanych z Niemiec duchownych. Hasła antypolskie propagowały czasopisma, np. Aus dem Posener Lande. Głosiły one Niemcom obowiązek związania się z poznańską „Heimat". Dla osadników organizowano wykłady o słuszności roz­ biorów Polski, zasługach pruskich w cywilizowaniu tych ziem, itd. Urządzano również imprezy rozrywkowe i artystyczne o zabarwieniu „narodowym". Wyda­ wano szereg ulotek i broszur o charakterze wrogim Polakom. W samym Poznaniu, aby zwabić nowych przybyszów, a dotychczasowym ułatwić życie, wzniesiono szereg nowych gmachów, będących jednocześnie symbolem niemieckiej władzy. Powstały reprezentacyjne budowle urzędowe oraz Muzeum Fryderykowskie (obec­ nie Muzeum Narodowe) i biblioteka (obecnie Biblioteka Uniwersytecka). Obszar miasta powiększył się o wsie: Jeżyce, Wildę, Łazarz i Górczyn. Założono także Kónigliche Akademie (Królewską Niemiecką Akademię) pełniącą rolę uniwersy­ tetu, zlikwidowano stary teatr i wybudowano nowy (Teatr Wielki). Co najważniej­ sze - w mieście wzniesiono zamek cesarski (Jakóbczyk 1989, s. 85-97). Johann Wilhelm August po zakończeniu służby wojskowej objął posadę w sądzie. Wraz z żoną, Juliannę Bahn - Niemką pochodząca z podpoznańskiego miasteczka Śrem, doczekali się dziewięciorga dzieci. Po objęciu przez Johanna stanowiska w urzędzie polepszyła się nieco sytuacja materialna rodziny. Dzięki dogodnym warunkom zagwarantowanym osadnikom niemieckim, mogła ona żyć na o wiele wyższym poziomie niż w Legnicy. Dittrichowie surowo wychowywali swoje dzieci. Starali się, by wyrosły na porządnych, niemieckich obywateli. Wszyscy potomkowie Johanna i Juliannę ukończyli Volksschule, w której poznali podstawy rachunków, historii, języka francuskiego. Choć skromne możliwości finansowe rodziców nie pozwalały na dalsze kształcenie, zaszczepione w domu ambicje spowodowały, że dzieci same zadbały o edukację na wyższym poziomie. W rezultacie najstarszy syn August Dittrich, doktor prawa, został współwłaścicielem największej w Poznaniu firmy spedycyjnej Hartwig & Kantorowicz. Jego młodszy brat Richard, objął funk­ cję naczelnika stacji (Obrebahnhofsvorsteher) w Krotoszynie. Tę samą funkcję �154 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL w Jeleniej Górze sprawował kolejny syn Johanna Wilhelma Augusta - Paul. Karl Dittrich był oficerem w koszarach w Poznaniu, a następnie urzędnikiem na poczcie w Poznaniu. Najmłodszy z rodzeństwa, Oskar, został zatrudniony jako główny inspektor na poczcie we Wrocławiu. Cztery córki Johanna Wilhelma Augusta: Hilda, Clara, Ottilie i Martha, zgodnie z ówczesną obyczajowością, nie pracowały. Dzięki korzystnym małżeństwom wiodły jednak dostatnie życie. Z Poznaniem związali się więc tylko dwaj potomkowie Dittrichów - August i Karl. Ponieważ pamiętnik Wilhelma Augusta, będący głównym źródłem wiedzy 0 rodzinie, dotyczył przede wszystkim losów Karla i jego potomków, tej gałęzi rodu poświęcę najwięcej miejsca. Dzięki jej historii można będzie poznać rolę Niemców w kształtowaniu obrazu Poznania oraz ich ogląd miasta. Karl August, po ukończeniu szkoły zawodowej w 1887 г., został powołany do wojska. Odtąd na długie lata związał się z armią pruską, stacjonującą w Pozna­ niu. W 1891 r. poznał swoją przyszłą żonę i jeszcze tego samego roku odbyły się ich zaręczyny. Związek Karla wywołał oburzenie w całej rodzinie, ponieważ jego wybranka była Polką i katoliczką. Burzyło to dotychczasowe, niepisane reguły Dittrichów, zgodnie z którymi należało unikać kontaktów z Polakami nawet w codziennym życiu, nie mówiąc o bliższych relacjach. Taka postawa przez wie­ ki konsolidowała rodzinę oraz umożliwiała zachowanie niemieckiej tożsamości. Podobną rolę odgrywało wyznanie luterańskie. Obawy krewnych okazały się jednak nieuzasadnione. Przyszła żona Karla - Marianna Szostkiewicz, nie była wychowana w rodzinie o tradycjach patriotycznych i katolickich, właściwie pra­ wie w ogóle nie znała swoich rodziców. Jej matka zmarła krótko po porodzie, kilka lat później śmiertelnie, na tuberkulóze, zachorował ojciec. Jedyną krewną Marianny była siostra - Paula. Należy przypuszczać, że gdyby Szostkiewiczówny nie zostały tak wcześnie osierocone, ich losy potoczyłyby się zupełnie inaczej. Być może z przyczyn ideologicznych i patriotycznych rodzice nie pozwoliliby na ślub córki z Niemcem. „Faktem jest, że w warunkach panowania obcej wła­ dzy, polskie rodziny tworzyły pod wieloma względami własną, hermetycznie zamkniętą sferę polskości, dzięki czemu były w stanie przeciwstawić się inge­ rencji pruskich władz zaborczych. W związku z tym rodzina polska, jako naj­ mniejsza komórka społeczna - była już wówczas uznawana za podstawowy 1 niezwyciężony bastion polskości. [...] Bezpośredni wpływ na Wielkopolanki miał wówczas kler katolicki. Odbiło się to wyraźnie w wychowaniu dzieci [...]. Próby bezpośredniego oddziaływania kościoła przejawiały się także w nieustają­ cych przestrogach przed zawieraniem związków małżeńskich z Niemcami-protestantami. Stale zmniejszająca się aż do przełomu wieków X I X / X X liczba za­ wieranych polsko-niemieckich małżeństw mieszanych, pokazywała dowodnie, że przestrogi nie pozostały bez echa" (Jaworski 1990, s. 27-28). Brak rodziny, a także charakter wykonywanego zajęcia sprawiły, że Marian­ na nie odczuwała szczególnego związku z polskimi, patriotycznymi ideami. Już we wczesnej młodości musiała zadbać o własne utrzymanie. Znalazła zatrudnie­ nie jako służąca kolejno u kilku rodzin niemieckich. Ponieważ nie miała żadnych krewnych wychowała się w kulturze swoich pracodawców, zachowując jednak �.KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 155 świadomość swych polskich korzeni. Dwa lata po zaręczynach, 13.10.1893 г., wyszła za mąż za Karla Dittricha. Rok później przyszedł na świat ich pierwszy syn, który żył zaledwie kilka dni. W 1896 r. urodził się kolejny potomek, Wilhelm August, autor cytowanego pamiętnika. Rodzina żyła wówczas skromnie. Małżonkowie posiadali niewielki dom tuż za murami Fortu IX, w którym Karl pełnił służbę wojskową w randze sierżanta. W chałupie zbudowanej w konstrukcji szachulcowej, nieocieplonej, ogrzewanej małym piecykiem, panowało przenikliwe zimno. W izbach zamiast podłogi było klepisko. W tym czasie, w wyniku nieszczęśliwego wypadku Karl został po­ strzelony w lewą rękę, co wykluczało dalszą czynną służbę. Jego zaangażowanie i dotychczasowa dobra praca zostały jednak docenione i mianowano go dowódcą straży w więzieniu dla żołnierzy. Wraz z nim do mieszkania w budynku aresztu przeniesiona została cała rodzina. Panowały tam o wiele lepsze warunki niż w poprzednim miejscu. Ustabilizowana sytuacja finansowa umożliwiła nawet za­ trudnienie Pelasi, polskiej opiekunki do dzieci. W wieku 5 lat Wilhelm August poszedł do niemieckiego przedszkola. Był to okres bardzo szczęśliwy dla rodziny. Karl zyskał szacunek i sympatię swoich współpracowników. Marianna, nazywa­ na przez niego „Micze", pomagała mu w pracy z więźniami, choć, jak wspomi­ nał Wilhelm August: „Nie lubiła uniformów i wojskowego drylu. I miała rację, ponieważ wówczas przeceniano wojskowe wychowanie, a oficerowie, szczegól­ nie ci młodsi uważali się za półbogów. Śpiewano: «der Soldáte, der Soldáte - ist der beste Mann im ganzen Staate». Słowa piosenki znajdowały faktycznie od­ zwierciedlenie w życiu codziennym [...]. Według przepisów żołnierz znajdujący się np. na spacerze ze swoją żoną, na widok wyższego rangą musiał stanąć na brzegu chodnika i salutować. Było to dość uciążliwe, zwłaszcza, że na ulicy, z racji istnienia w mieście koszar wojskowych, nieustannie spotykało się ofice­ rów" (Dittrich, Pamiętnik, s. 68). W 1902 r. Karl Dittrich postanowił (za namową żony) zrezygnować za służby i zdobyć nowe zajęcie. Szczególne szanse na znalezienie dobrej posady rysowa­ ły się wówczas dla Niemców w sądownictwie i administracji. Wpłynęły na to nie tylko nieustannie rozbudowywana struktura pruskiej machiny biurokratycznej, ale również stopniowe wypieranie z posad Polaków. Wobec dynamicznego roz­ woju poczty poznańskiej i pojawienia się szans na pracę, Karl zdał egzamin na urzędnika pocztowego. Początkowo przyjęto go na stanowisko asystenta. Według Wilhelma Augusta, „Ojciec pilnie wdrażał się do swojej nowej pracy. Aby dobrze się przygotować zatrudnił nawet prywatnego nauczyciela, który szkolił go z matematyki" (Dittrich, Pamiętnik, s. 69). Jako nowy pracownik Karl Dittrich musiał zdobywać doświadczenie w ma­ łym urzędzie pocztowym i został skierowany na placówkę do miejsowości Buk pod Poznaniem. Przydzielono mu tam mały domek z ogrodem, w którym za­ mieszkał wraz z rodziną. Na poczcie pracowały oprócz niego dwie osoby: kie­ rownik urzędu i listonosz. W czasie pobytu rodziny Dittrichów w Buku doszło do wydarzenia, które po raz kolejny potwierdziło niechęć rodziców Karla, a zwłaszcza matki, do jego �156 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL polskiej żony. Któregoś dnia kilku krewnych postanowiło odwiedzić Dittrichów. Przy pięknej, letniej pogodzie siedziano w ogrodzie, smakując domowych spe­ cjałów Marianny i wyrabianego przez Karla piwa. Kiedy piwnica była niemal opróżniona z zapasów trunku, sześcioletni Wilhelm August stwierdził: „całe piwo nam wytrąbili", co strasznie zdenerwowało jego babkę. Teściowa Marianny uzna­ ła to za szczyt niegościnności i złego wychowania, czemu winna była synowa i jej „polskie wychowanie". Stwierdziła, że w ten sposób młodzi chcą pozbyć się gości i obrażona natychmiast udała się na dworzec, gdzie dwie godziny w skwarze czekała na przyjazd pociągu do Poznania. Marianna natomiast pła­ kała przez całe popołudnie, ponieważ przygotowując ucztę dla gości próbowała zjednać sobie rodziców męża. Dittrichowie nie tolerowali Marianny z kilku powodów. Niewątpliwie głów­ nym zarzutem wobec niej było polskie pochodzenie i wyznawana początkowo religia katolicka. Stopniowo dołączał do nich kolejny czynnik: wykształcenie. Historycy wśród przeszkód, które w okresie zaborów uniemożliwiały lub znacz­ nie utrudniały zawarcie małżeństwa wymieniają - obok terytorium, narodowości i wyznania - również barierę społeczną (Makowski 1992, s. 114-131). Niemcom stosunkowo łatwo było ją pokonać, choćby dzięki wykształceniu. Polakom, a zwłaszcza Polkom, przychodziło to o wiele trudniej. Tak więc, Karl uczył się i awansował, zdobywając coraz wyższą pozycję, podczas gdy Marianna, prosta dziewczyna z biednego, polskiego domu, nie miała żadnych szans na awans spo­ łeczny. Rudolf Jaworski (1990, s. 31) pisał: "Wprawdzie Wielkopolanki otrzy­ mywały solidne wykształcenie podstawowe, to jednak możliwości polskich dziewcząt w Poznańskiem uzyskania wykształcenia wyższego, ewentualnie za­ wodowego były niezmiernie ograniczone". Nieliczne szkoły żeńskie, nie dość, że niezwykle kosztowne, reprezentowały o wiele niższy poziom, niż szkoły męskie. Kobiety przygotowywano w nich do roli żony i matki, „ozdoby towa­ rzystwa" a nie do pracy. Teściowie Marianny wydawali się nie dostrzegać tej sytuacji. Awans syna jedynie utwierdzał ich w przekonaniu, że zasługiwał on na „lepszą partię". Marianna i Karl starali się nie zaprzątać myśli poglądami Johanna i Julianny na małżeństwo. Bardziej martwił ich bardzo niski poziom szkoły w Buku, do której posłali Wilhelma Augusta. Uczył się on w jedynej istniejącej tam klasie, wraz z polskimi i niemieckimi uczniami w wieku 6-14 lat. Wraz z rozpoczęciem prac polowych, jesienią i wiosną, w małym miasteczku, w którym spora grupa mieszkańców trudniła się rolnictwem, szkoła praktycznie przestawała funkcjo­ nować. Rodzice potrzebowali swoich dzieci do pomocy, przez co niemożliwy był ich udział w lekcjach. Ewaryst Estkowski, twórca Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego, autor podręczników szkolnych i czasopism dla dzieci, sam podlegający swego czasu takiej edukacji, wspominał: „szkółki wyrosły z tradycji katolickiej szkółki parafialnej, ale poddane państwowej, pruskiej kontroli miały teraz nauczać w oficjalnym, niemieckim języku. Przy katastrofalnym braku odpowiednio przygotowanych nauczycieli, nauczał w nich kto chciał, byle umiał czytać i pisać. Z największą odrazą uczyłem się poznawania głosek, zgłosko- �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 157 wania i czytania. Rok prawie cały uczyłem się głosek, drugi rok zgłoskowania a w trzecim zacząłem czytać. Również mechaniczna była nauka pisania, bo przez całe trzy lata tylko ćwiczyłem się w niem z wzorów [...]. Kazano tylko liczyć kółka na tablicy ściennej, pisać liczby, potem na tabliczkach dodawać, odejmo­ wać" (Estkowski 2001, s. 55). Marianna i Karl, coraz bardziej zaniepokojeni dalszą edukacją syna, podjęli decyzję o umieszczeniu go na pensji u mieszkającej w Poznaniu, zaprzyjaźnio­ nej, bezdzietnej rodziny Neck i posłaniu do niemieckiej szkoły przy ul. Fridricha Naumanna (obecnie ul. Działyńskich). Była to tzw. „Mytelka", czyli rodzaj formy przejściowej pomiędzy szkołą podstawową - Volksschule a gimnazjum. Uczęszczali do niej synowie mieszczan, którzy w wieku 14-15 lat mieli poświę­ cić się pracy w zawodzie rzemieślnika, kupca, czy niższego urzędnika. Nauka dla chłopców trwała siedem lat. Podstawą finansową szkoły było czesne oraz częściowo pieniądze z funduszy miasta. Nauczano religii, języków niemieckiego i francuskiego, matematyki, geografii, przyrody, historii, fizyki, kaligrafii, rysunku, śpiewu i gimnastyki. Wysoki poziom edukacji, jak i ukierunkowanie programu na praktyczne umiejętności, powodowały, że szkoła ta cieszyła się nie­ słychaną popularnością wśród mieszczan (Trzeciakowscy 1987, s. 301). Wilhelm August wspominał z humorem swoje codzienne przygotowania do zajęć: „Przed wyjściem do szkoły byłem starannie myty i czesany. Pani Neck robiła mi modną wówczas fryzurę «na ksiecia», smarując włosy obficie tłuszczem, którego strasz­ ny zapach czuję do dziś. Podobny, okropny zapach miały moje polerowane na błysk buty. Wstydziłem się być odprowadzany przez moją opiekunkę, więc codziennie szła za mną około stu kroków, aby nikt się nie zorientował, że mnie pilnuje" (Dittrich, Pamiętnik, s. 70). Po pół roku zamieszkiwania Wilhelma Augusta u państwa Neck, do Poznania powrócili Karl i Marianna. Skończył się okres rocznej praktyki Karla w Buku. Marianna zadecydowała wówczas, że wobec bardzo dobrych wyników w na­ uczaniu Wilhelm August nie może poprzestać na „Mytelce", lecz powinien uczyć się w lepszej szkole. Swoją edukację przy ul. Naumannna skończył więc najed­ nej klasie, kiedy rodzice zadecydowali o posłaniu go do jednego z najlepszych poznańskich niemieckich gimnazjów im. Friedricha Wilhelma. Gimnazjum było najwyższym szczeblem nauczania na etapie szkoły średniej. Ten typ placówki oświatowej cieszył się w Prusach wysokim uznaniem. Ukoń­ czenie gimnazjum dawało abiturientom określone uprawnienia, przede wszyst­ kim do podjęcia studiów uniwersyteckich oraz jednorocznej służby wojskowej. Nauka trwała 9 lat. Ponieważ w momencie przejścia Wilhelma Augusta z „Mytelki" wszystkie miejsca w drugiej klasie były już zajęte, musiał ponownie uczęszczać do pierwszej klasy. Przez trzy lata Wilhelm otrzymywał najlepsze oceny, co było dużym osiągnięciem. Jak pisali Maria i Lech Trzeciakowscy (1987, s. 318-319): „Wymagania stawiane uczniom były bardzo wysokie.Ko­ nieczność opanowania kilku języków: łaciny, greki, francuskiego, niekiedy an­ gielskiego [...] wymagała wielkiego wysiłku. System nauczania oparty na werbalizmie nie zmieniał się przez dziesiątki lat. Od uczniów wymagano pamięciowego �158 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL opanowania materiału, niewiele uwagi przywiązywano do samodzielności in­ telektualnej". Również Marianna i Karl nie byli pobłażliwi dla syna. Wilhelm August wspomi­ nał, że kiedy po raz pierwszy przyniósł ocenę dostateczną otrzymał solidne lanie. Kary cielesne należały wówczas do kanonu metod wychowawczych. August nie dostarczał rodzicom zbyt wielu okazji do ich zastosowania, lecz niekiedy, jak sam przyznawał, były one całkowicie uzasadnione (np. za podrabianie podpisów rodziców w dzienniczku). Wspominał, że mama z reguły „nacierała mu uszu" lub lekko ściskała policzek. Ojciec natomiast przekładał przez kolano i bił cienką gałązką. Wprawdzie nie było to zbyt bolesne, jednak, jak twierdził autor pamiętni­ ka, należało krzyczeć i płakać, w przeciwnym razie metody mogły być zaostrzo­ ne. Zaznaczył przy tym: „[...] lanie wówczas było czymś normalnym i to zarów­ no w szkole jak i w domu. Jako dzieci byliśmy z tym całkowicie pogodzeni i muszę przy tym dodać - nikomu to nie zaszkodziło. Dziś jednak jestem jednak przeciwnikiem takiego sposobu wychowywania" (Dittrich, Pamiętnik, s. 72-73). Wilhelm August rozpoczął naukę w gimnazjum w 1906 г., a więc mając 10 lat. Dwa lata wcześniej na świat przyszedł jego brat, Herbert, zwany przez rodzinę „Bobbi". Dziecko, od małego bardzo chorowite, stało się „oczkiem w głowie" całej rodziny. Marianna i Karl dbali o to, by synowie byli kochającym się ro­ dzeństwem. Ich zamiar całkowicie się powiódł, choć, jak wspominał August, „Herbert od początku miał więcej swobody niż ja. Aby pokazać kto rządzi, na początek, kiedy pierwszy raz zostaliśmy sami, spuściłem mu lanie i zakazałem mówić o tym rodzicom. Po ich powrocie byliśmy już całkowicie zaprzyjaźnieni i grzecznie się bawiliśmy. Jednak następnego dnia Bobby się wygadał, więc ojciec spuścił mi manto. Po pewnym czasie odegrałem się na bracie, tłukąc go niemiłosiernie" (Dittrich, Pamiętnik, s. 78). W tym czasie rodzinie powodziło się finansowo zdecydowanie lepiej. Karl został mianowany głównym asystentem pocztowym (Oberpostassistent). Ro­ dzina wreszcie mogła pozwolić sobie na zamieszkanie w przestronnym i wy­ godnym mieszkaniu w kamienicy, w nowej dzielnicy miasta na Wildzie, przy Kronprinzenstrasse 104 (obecnie ul. Górna Wilda 85). Do roku 1900 Wilda była obok kilku innych wsi „spichlerzem miasta". W momencie wprowadzenia się Dittrichów przechodziła przeobrażenia po inkorporacji, przybierając stopniowo miejski charakter. Dzielnicę podporządkowano Radzie Miejskiej i Magistratowi. Jej mieszkańcy zostali zrównani w prawach i obowiązkach z pozostałymi oby­ watelami Poznania, co oznacza, że m.in. otrzymali prawo głosu w wyborach do samorządu miejskiego, choć ograniczone przez cezurę majątkową. Organem administracji samorządowej, z którym współpracowali mieszkańcy dzielnicy był Urząd Rozjemczy, czyli sąd administracyjny I instancji, zajmujący się sprawami sporno-administracyjnymi. Do jego kompetencji należało rozstrzyganie sporów między właścicielami domów i lokatorami. W działalność urzędu zaangażo­ wał się Karl Dittrich. Magdalena Mrugalska-Banaszak (1999, s. 47-50) przy­ tacza jego nazwisko z listy rozjemców wildeckich okręgów z 1914 r. Figuruje na niej jako Rozjemca Okręgu X I X , zamieszkały przy ul. Górna Wilda 85. �„KIEDY POZNAŃ B Y Ł N I E M I E C K I " 159 Członków Urzędu wyznaczał prezydent miasta, a jego wybór musiał uzyskać akceptację prezesa sądu. Było to więc stanowisko, które powierzano osobom cieszącym się ogólnym szacunkiem. Tymczasem w gimnazjum Wilhelm przeżywał swoją pierwszą miłość. Jej obiektem była Lottchen Braetz, której rodzice przyjaźnili się z rodzicami Wilhelma Augusta. Aby się z nią widywać, codziennie maszerował z Wildy na Jeżyce, czyli na drugi koniec miasta. Zdarzało się także, że spotykali się w miejs­ cach, gdzie lubili spędzać czas ich ojcowie, a więc w Bismarck Tümel lub w Schillinggarten. W ogrodach takich jak Schillinggarten Poznaniacy, zwłaszcza w lecie, chętnie odpoczywali, popołudniami przygrywały orkiestry, odbywały się liczne zabawy taneczne, grano w kręgle i w bilard, występowały także trupy teatralne. Obydwie rodziny wspólnie wyjeżdżały na wypoczynek do podpoznań­ skiego Puszczykowa. Było to popularne miejsce wypoczynku klasy średniej oraz poznańskich elit intelektualnych i finansowych. Na początku X X w. wybu­ dowano tam wiele prywatnych willi, przypominających stylem architekto­ nicznym budynki sanatoryjne w licznych europejskich kurortach. Powstały także luksusowe domy wypoczynkowe. Ceniono zdrowe powietrze, piękne krajo­ brazy (obecnie jest to teren Wielkopolskiego Parku Narodowego), bliskość kilku jezior i Warty. Do oddalonego od Poznania o 20 km Puszczykowa kurso­ wały specjalne pociągi, przewożące letników. Jak pisał Waldemar Karolczak: „Gdy dopisała pogoda władze kolejowe miały problem, jak przewieźć wszyst­ kich «lubowników» puszczykowskich lasów i nadwarciańskiej kąpieli. Pociągi były przepełnione, mimo iż do lokomotywy dołączano nawet kilkadziesiąt wagonów" (Karolczak 1995, s. 66). Dittrichowie, z wyjątkiem Marianny, która wolała wygodną podróż koleją, wybierali bardziej atrakcyjną, choć okrężną drogę-wiejską furmanką. Co sezon zaprzyjaźniony gospodarz, wracając z targu, zabierał Karla z synami i całym bagażem na wóz. Dzieci zasiadały koło woźnicy pilnie obserwując, co dzieje się po obu stronach drogi. Podróż trwała 5-6 godzin. Co pewien czas robiono przer­ wy, by zjeść przygotowane przez Mariannę kanapki i napić się kawy. Dittrichowie wynajmowali pokoje u rodziny niemieckich rolników - Kaldenbachów. Dzieci jeździły konno, kąpały się w rzece lub którymś z jezior, przyglądały się żniwom. Rodzice chodzili wieczorami na koncerty lub tańce do „Restaurant Oberberg" (Dittrich, Pamiętnik, s. 82-83). W Puszczykowie należało bowiem bywać także po to, by się pokazać i czynnie uczestniczyć w życiu towarzyskim. Panie pod­ patrywały u innych pomysły na najnowsze toalety, a panowie nawiązywali ko­ rzystne znajomości. Było to miejsce „neutralne", gdzie narodowość kuracjuszy nie grała żadnej roli. Liczył się wypoczynek i dobra zabawa. Konflikty między Polakami i Niemcami zdarzały się rzadko i natychmiast starano sieje łagodzić. Przykładem może być historia przytoczona przez Waldemara Karolczaka (1995, s. 68). Przydarzyła się ona wprawdzie w sąsiadującym z Puszczykowem Ludwi­ kowie, lecz wydaje się oddawać atmosferę panującą wówczas w tego typu miejs­ cach. Pewnego letniego dnia w znanej, prowadzonej przez niemieckich właści­ cieli restauracji kelner zwrócił uwagę paniom zamawiającym posiłek, że powinny �160 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL to uczynić w języku niemieckim. Wzbudziło to ogólne oburzenie zarówno wśród niemieckich, jak i polskich gości. Historię opisano w prasie. Kilka dni później w tej samej gazecie pojawiły się przeprosiny właściciela, który obiecywał, iż w jego restauracji nigdy już taki incydent się nie powtórzy. Wśród przyjaciół Marianny i Karla nie było żadnej polskiej rodziny. Zaprzy­ jaźnioną osobą była natomiast dużo starsza od Dittrichów pani Wendland, często służąca, zwłaszcza Mariannie, cennymi radami. Jeszcze w czasach, kiedy Karl uczęszczał do szkoły zawodowej, rozpoczęła się przyjaźń z rodziną Weichsmannów. Dom na Wildzie odwiedzali również Schulzowie. Dittrichowie spotykali się z nimi co najmniej dwa razy w miesiącu. Często wspólnie spędzano wakacje. Marianna dbała, by jej dzieci rozwijały swój intelekt także poza szkołą. Wilhelm August bardzo lubił czytać. Jak wspominał, przy Berlinerstrafie (obec­ nie ul. 27 Grudnia) znajdowała się jego ulubiona księgarnia, będąca własnością Niemca - Spiro. „Matka nie miała pojęcia o niemieckiej literaturze pięknej. [...] Jednak kiedy tylko zbliżały się moje urodziny, czy nadchodziły święta, radziła się pana Spiro, co do pozycji, którą warto kupić. Jemu z pewnością spra­ wiało wielką przyjemność wychowania czyjegoś dziecka niejako «za kulisami». Zaczął od polecenia przeczytania Karola Maya, później przez Roseggera, Hauffa, poprowadził mnie do Goethego, Schillera, Friligratha, wreszcie Szekspira, Romera, Kleista i Hebbla" (Dittrich, Pamiętnik, s. 85). Marianna dbała również, by dzieci chodziły do teatru oraz do kina, w którym wyświetlano wówczas nieme filmy. Stałym punktem spacerów były również wizyty w którejś z wielu modnych kawiarni, służące nabraniu ogłady towarzy­ skiej. Wilhelm August szczególnie zapamiętał „Cafe Esplanade" przy Wilhelmsplatz (obecnie Plac Wolności), będącej stałym miejscem spotkań, szczególnie niemieckich mieszkańców miasta. Marianna i Karl poświęcali każdą chwilę wolnego czasu swoim dzieciom. Po odrobieniu lekcji chłopcy grywali z rodzicami w karty, np. w „66", czy „Schaffskopf'. Często przychodzili goście - znajomi lub przyjaciele rodziców. Organizo­ wano wtedy tzw. „Loterię", zwaną także „Gottes Segen bei Kohn". Chłopcy mieli do dyspozycji wiele rozmaitych zabawek, m.in. drewniane klocki, kolejkę, oło­ wiane żołnierzyki. W salonie na stole urządzali manewry dla swojego wojska lub stacje kolejowe dla pociągu. Na zabawę Marianna i Karl pozwalali synom dopiero po odrobieniu zadań domowych. Nauka w domu trwała 4-5 godzin dziennie i odbywała się najpierw przy lampach napełnianych olejem, a następnie przy oświetleniu gazowym. Rodzice Herberta i Wilhelma Augusta dbali o zdrowie i kondycję fizyczną synów. Jak wspomina autor pamiętnika: „Niemal codziennie na kilkanaście mi­ nut musieliśmy kłaść sobie na plecach drewnianą laskę, w ten sposób obejmując j ą rękami, że byliśmy całkowicie wyprostowani. Zapobiegało to garbieniu się. W kuchni, w futrynie drzwi mama kazała zamontować drążek, na który mogli­ śmy się podciągać i robić różne figury. [...] Jeździliśmy również na wrotkach i łyżwach" (Dittrich, Pamiętnik, s. 88). W czasie nauki w gimnazjum Wilhelm August należał do szkolnej organizacji „Wandervogel" („Ptaki wędrowne"). �„KIEDY P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 161 W jej ramach chłopcy pod opieką nauczycieli wyjeżdżali na wycieczki krajo­ znawcze za miasto. Niekiedy były to nawet wypady dwudniowe. Główną atrak­ cją stanowił wówczas nocleg na sianie. W dzień odbywały się rozmaite zawody, a wieczorem pieczono kiełbaski przy ognisku. Jako nieco starsze dzieci Herbert i Wilhelm, zapaleni czytelnicy, odwiedzali Kaiser-Wilhelm-Bibliothek. Chłopcy lubili spędzać czas także w fotoplastykonie „Panorama", gdzie za kilka groszy, za pomocą specjalnego urządzenia, można było obejrzeć ponad 50 zdjęć pokazujących m.in. egzotyczne kraje, ich miesz­ kańców i zwyczaje. Wielkie wydarzenie stanowiła również wyprawa do wesołe­ go miasteczka. Miejsce, na którym rozbijano wówczas główny namiot nazywane było „Vogelwiese", czyli „ptasia łąka", prawdopodobnie z powodu niezwykle barwnych kramików, wznoszonych w sąsiedztwie wozów cyrkowych, Polacy nazwali je Fogielką W mniejszych budkach można było zobaczyć np. tresowane pchły, przejrzeć się w zniekształcających postać lustrach w „gabinecie śmiechu", pojeździć na karuzeli, czy kupić tanio różne używane przedmioty. Dorośli w tym czasie jedli kiełbaski i pili piwo lub wino podawane w niektórych kramach. Bobby i August lubili również przedstawienia teatrzyku kukiełkowego. W jego repertuarze znajdowały się także sztuki przeznaczone dla widzów dorosłych, np. „Doktor Faust" Goethego. Wilhelm August najbardziej zapamiętał przed­ stawienie rosyjsko-japońskiej bitwy morskiej: „Armaty błyskały i huczały, ogień wybuchał na trafionych statkach, jeden okręt, po drugim ginął w toni wodnej. To było wspaniale zrobione" (Dittrich, Pamiętnik, s. 91). Ani Bobby, ani Wilhelm August nie zapraszali swoich szkolnych kolegów do domu. Nie było wówczas dobrze widziane zapraszanie dzieci, których rodzice nie utrzymywali wzajemnych kontaktów towarzyskich. W przypadku Dittrichów było to niemożliwe, ponieważ większość uczniów Friedrich-Wilhelm-Gymnasium, wywodziła się z o wiele zamożniejszych kręgów. Po ukończeniu 16 lat Wilhelm zaczął udzielać korepetycji z łaciny, francu­ skiego i angielskiego. Lekcje zajmowały 3-4 popołudnia w tygodniu, odbywały się u uczniów i były niezwykle wyczerpujące: „Kiedy po długim marszu przy­ chodziłem do domu, byłem zmęczony, znużony i nie miałem apetytu. Przy lam­ pie gazowej do późna w nocy odrabiałem zadania domowe. Do łóżka szedłem często z wielkim bólem głowy, lecz zadowolony, że udało mi się załatwić wszyst­ ko, co sobie zaplanowałem" (Dittrich, Pamiętnik, s. 92). Korepetycje przynosiły dość wysokie dochody. Za godzinę Wilhelm August otrzymywał 50 feningów, a - jak sam twierdził - za tyle można było kupić całą kurę lub 6 kiełbasek wie­ deńskich. Pieniądze jednak w całości przeznaczał na książki. Historycy podkreś­ lają wielorakie korzyści, wynikające z udzielania prywatnych lekcji: „Uczeń udzielający korepetycji, mimo że z reguły należał do uboższych, w gronie kole­ gów cieszył się autorytetem, należał bowiem zawsze do najzdolniejszych gimna­ zjalistów. Same korepetycje przynosiły nie tylko zarobek, ale również pozwa­ lały niekiedy nawiązać cenne w przyszłości znajomości w domach rodziców podopiecznych. Często bowiem traktowano korepetytora jako miłego gościa, po odbytych zajęciach częstowano kawą i ciastkami" (Trzeciakowscy 1987, s. 323). �162 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL W życiu Dittrichów dużą rolę odgrywała religia. Co niedzielę cała rodzina udawała się na mszę do kościoła luterańskiego pod wezwaniem św. Piotra. August był wówczas ministrantem i pomocnikiem młodego, ogólnie lubianego pastora Gürtla. Z sentymentem wspominał również czasy przygotowań do komunii, kiedy to wraz z innymi chłopakami płatali różne figle starszemu pa­ storowi Albertowi. W niedzielę często rodzina odwiedzała matkę Karla. Te wizyty, jak się wyda­ je, były jedynie spełnieniem pewnego obowiązku. Ojciec Karla zmarł wcześnie, matka natomiast była osobą antypatyczną. Nie znosiła Marianny i nie przepadała za swoimi wnukami. Rytuałem było świętowanie zakończenia roku szkolnego u babki. Przy tej okazji spotykali się wszyscy członkowie rodu. W czasie wizyty dzieci odczytywały swoje oceny. Ponieważ babcia była analfabetką niemal wszystkie wnuki podawały, za cichym przyzwoleniem rodziców, noty lepsze, niż były w rzeczywistości. Jak wspominał Wilhelm, na pogrzebie surowej i wynio­ słej matrony nikt nie uronił ani jednej łzy. Pod koniec gimnazjum Wilhelm August za dobre wyniki nauczania został zwolniony z połowy opłat za szkołę. Postępy w nauce zawdzięczał zarówno swojej inteligencji, jak i sprytowi. W jego wspomnieniach z okresu szkolnego zaledwie jeden raz pojawił się polski kolega. To właśnie on pomagał mu w mate­ matyce, za co August odwdzięczał się korepetycjami z języka niemieckiego. Gimnazjum im. Friedricha Wilhelma uważane było za szkołę niemiecko-ewangelicką. Wprawdzie uczęszczali do niego również polscy uczniowie, lecz stano­ wili mniejszość. „Przez szereg lat stosunki pomiędzy uczniami Polakami, Niem­ cami i Żydami układały się normalnie, jak to bywa wśród kolegów zjednej ławy szkolnej.[...] Mijały jednak lata a nasilająca się polityka wynaradawiająca zabor­ cy nie pozostała bez wpływu na stosunki między uczniami. Stopniowo wzrastał między nimi mur nieufności, ustały kontakty koleżeńskie. Mimo, że uczniowie siedzieli w klasie w ławkach wymieszani narodowo (władze bowiem skrzętnie zapobiegały tworzeniu się odrębnych grupek uczniów polskich, czy niemieckich) nie łączyły ich przyjacielskie uczucia. Podczas przerw Polacy i Niemcy trzymali się oddzielnie. Nie odwiedzano się wzajemnie w domu. Uczniowie niższych klas dawali wyraz swym uczuciom w formalnych bitwach, jakie toczono na przerwach, lub po wyjściu ze szkoły" ( Trzeciakowscy 1987, s. 334) W 1910 r. klasa Dittricha udała się z nauczycielem botaniki na wycieczkę za miasto, by przez lunetę oglądać Kometę Halleya. Wtedy po raz pierwszy pojawiły się pogłoski, że jest to zjawisko, które przyniesie nieszczęście. I rzeczywiście, jak zauważył Wilhelm, cztery lata później doszło do wybuchu I wojny światowej. II Wiadomość o wypowiedzeniu wojny zastała rodzinę na wakacjach w Pusz­ czykowie. Natychmiast podjęto decyzję o powrocie do miasta. Na miejscu oka­ zało się, że przygotowania do wojny były w toku. „Poznań w planach strategicz­ nych przewidziany był jako jeden z głównych punktów oporu na wypadek �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 163 ofensywy rosyjskiej. Wśród ludności niemieckiej panował podniosły nastrój. Nikt nie wątpił w rychłe zwycięstwo. Ulicami Poznania, przy dźwiękach orkiestry, przemaszerowały oddziały miejscowego garnizonu, udające się na front i liczni rezerwiści powołani pod broń. Witano ich z entuzjazmem. Do armii zgłaszało się wielu ochotników, niekiedy 17-letnich chłopców" (Dzieje Poznania 1994, s. 759). Również Wilhelm August chciał stawić się do wojska: „Chcieliśmy natychmiast pospieszyć pod sztandary, umrzeć na polu walki, jeśliby tak chciał los. Dulce et decorum est, pro patria mori!" (Dittrich, Pamiętnik, s. 102). Jednak, według zarządzenia władz pruskich każdy, kto chciał być powołany do wojska a był w szkole średniej, musiał najpierw zdać maturę. Wilhelm pisał: „Każdy z nas chciał to zrobić, za wyjątkiem Polaków. Czy dla nich Niemcy coś znaczyły? Przeciwnie! Oni mieli nadzieję dzięki tej wojnie zyskać szansę na powstanie swojej ojczyzny" (Dittrich, Pamiętnik, s. 102). Po maturze Wilhelm August natychmiast zgłosił się do armii pruskiej. Spot­ kało go jednak wielkie rozczarowanie. Z powodu słabego stanu zdrowia i mło­ dego wieku uzyskał odpowiedź odmowną. Dopiero po usilnych prośbach, popar­ tych nawet łzami, otrzymał przydział do mieszczącej się na poznańskiej cytadeli kompanii telegraficznej. Taka decyzja nie ucieszyła ani Wilhelma Augusta, ani jego ojca. Z ulgą przyjęła j ą natomiast Marianna, która wiedziała, że w ten sposób syn nie będzie narażony na bezpośredni kontakt z wrogiem. Augusta umieszczono wraz z innymi żołnierzami w poznańskiej twierdzy. Już po kilku dniach stwierdził, że służba wojskowa „nie jest najłatwiejszym kawałkiem chleba". Wraz z czternastoma kolegami ulokowany został w małym pomieszczeniu, w którym nie mieściły się nawet łóżka. Żołnierze spali na podło­ dze, na materacach. Pobudka następowała o 5.30, pół godziny musiało wystar­ czyć na ubranie się, umycie i zjedzenie śniadania. Po posiłku odbywała się musz­ tra i ćwiczenia w terenie. Wilhelm podsumował ten okres życia: „Długie marsze, strumienie potu, boląca od hełmu głowa, odciski na stopach, co to wszystko mia­ ło wspólnego ze świętą wojną na froncie, z miłością do ojczyzny? Tak myśleliś­ my za każdym razem przy tych mękach" (Dittrich, Pamiętnik, s. 127). Dopiero po trzech tygodniach ćwiczeń zaczęto uczyć rekrutów obsługi telegrafu. Dalsze szkolenie odbywało się w koszarach w Poznaniu, skąd żołnierzy rozsyłano do konkretnych placówek. Wilhelm przebywał najpierw w Forcie Vila we wsi Mar­ celin, następnie w Zentrale der Grenadierkaserne, a także w szpitalu św. Łazarza. W listopadzie 1914 r. skierowano go wraz z grupą dziesięciu żołnierzy na front wschodni, w pobliże Mitau (obecnie Jelgawa), z rozkazem zbudowania cen­ trali telegraficznej. Wilhelm August pisał: „Było strasznie zimno, kiedy w górze, na słupach, które wcześniej musieliśmy wkopać w zmarzniętą ziemię, rozciąga­ liśmy kable. W bezpośrednim sąsiedztwie zbliżającego się frontu, posuwaliśmy się w bruzdach, które wcześniej wykopywaliśmy czekanami [...]. Często musie­ liśmy zrywać się w nocy, ponieważ połączenie telefoniczne zrywało się i trzeba było je naprawiać" (Dittrich, Pamiętnik, s. 132). Przed Gwiazdką 1914 r. August został zraniony odłamkiem granatu i skiero­ wany do lazaretu. Następnie posłano go na rekonwalescencję do Poznania, gdzie �164 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL trafił tuż przed nowym rokiem. Na początku 1915 r. zgłosił się do koszar i otrzy­ mał przydział do znanej mu już centrali telefonicznej Grenadierkaserne. Służył tam przez dwa lata, do czasu ponownego skierowania na front. Służba w Pozna­ niu przebiegała bardzo spokojnie. Obsługą telegrafu oprócz Wilhelma zajmowa­ ło się jeszcze dwóch żołnierzy: Żyd i Polak, noszący nazwisko Górski. August posiadał także polskiego ordynansa, Pietschmanna, nieustannie pijanego i w tym stanie przeklinającego Niemców i cesarza. Dyskusje z kompanami, jak twierdzi autor wspomnień, wstrząsnęły jego obrazem świata: „Zrozumiałem, że w naszej cesarskiej Rzeszy nie wszystko było wolne od złego. Wprawdzie strasznie się niekiedy kłóciliśmy, lecz nigdy nie przyszło by mi do głowy kogokolwiek z po­ wodu jego pustej mowy zadenuncjować" (Dittrich, Pamiętnik, s. 137). W czasie pobytu w Poznaniu Wilhelm August zaczął myśleć o swojej przy­ szłości zawodowej. Ponieważ w szkole średniej wykazywał zdolności do języ­ ków obcych, postanowił kontynuować naukę. Uzyskał zgodę swoich przełożo­ nych i po pracy uczęszczał na zajęcia do Kónigliche Akademie (Królewskiej Niemieckiej Akademii) w Poznaniu. Akademia miała pełnić czołową rolę w krze­ wieniu niemieckiej kultury umysłowej we wschodnich prowincjach I I Rzeszy. Cel ten starano się osiągnąć przez prowadzenie fachowych kursów naukowych dla urzędników administracyjnych, prawników, nauczycieli, lekarzy itd. oraz przez organizowanie prelekcji na wzór wykładów uniwersyteckich. Była to uczel­ nia wyższego typu, jednak pozbawiona prawa nadawania stopni naukowych. Szkoła gwarantowała, że ukończone dwa semestry zostaną zaliczone po wojnie na uniwersytecie. August ukończył cztery semestry, kiedy w styczniu 1917 r. ponownie skierowano go na front. Należał wówczas do 555 Divisions-Fernsprech-Abteilung, biorącej udział w oblężeniu Dyneburga (obecnie Daugavpil). Za swój udział w walkach otrzy­ mał Żelazny Krzyż I I klasy i został mianowany podoficerem. Po krótkim urlopie spędzonym w Poznaniu powrócił na front i wraz ze swoim oddziałem posuwał się na wschód, do Pskowa. W tym czasie zachorował na figówkę gronkowcową (ropne zapalenie skóry na brodzie i policzkach), w wyniku czego skierowano go do szpitala w Wilnie, gdzie przebywał trzy tygodnie. Kiedy ponownie wrócił pod Psków, front uspokoił się do tego stopnia, że oficerowie, aby utrzymać dotychczasowe morale, musieli zapewnić żołnierzom zajęcia. Raz na tydzień odbywały się prelekcje o kulturze i historii państwa niemieckiego, w których żywo uczestniczył Wilhelm August, wzbudzając swy­ mi wystąpieniami szerokie zainteresowanie. Również, już w węższym gronie, coraz częściej dyskutowano o losach przyszłych Niemiec, w tym o Poznaniu. Wilhelm wspominał fragment takiej rozmowy z polskim lekarzem Leszczyńskim, służącym w pruskiej armii: „Siedziałem i rozmyślałem nad losem Poznania, kiedy poczułem czyjąś rękę na moim ramieniu. To był lekarz, Polak o nazwisku Leszczyński. Pocieszył mnie, jakby odgadł moje myśli: «Nie zwieszaj głowy, wszystko będzie dobrze. Niemcom w Poznaniu nic się nie stanie» - Ha, nic się nie stanie! W to wierzyłem ale nie mogłem pogodzić się z myślą, że Poznań już nie będzie niemiecki. «Z pewnością nie bedzie» odpowiedział Leszczyński �„ K I E D Y P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 165 beztrosko i cofnął swoją rękę. Cóż - on mógł się tylko cieszyć z takiego obrotu rzeczy" (Dittrich, Pamiętnik, s. 166). Po części z braku innych zajęć, a po części powodowany ciekawością świata Wilhelm starał się nawiązać kontakt z miejscową ludnością. Zaprzyjaźnił się na­ wet z rosyjską rodziną Zarembów. Córka państwa Zarembów stała się dzięki niemu żoną niemieckiego oficera. W czasie swego pobytu pod Pskowem August odbył krótką wycieczkę krajoznawczą do Dorpatu w Estonii, gdzie zwiedził najstarszy rosyjski uniwersytet. 10 listopada 1918 r. porucznik Claasen obwieścił żołnierzom, że cesarz Nie­ miec i król Prus Wilhelm I I abdykował, co powitano z wielkim entuzjazmem, mimo świadomości, że wojna została przegrana. 25 listopada oddziały niemiec­ kie rozpoczęły wymarsz z Pskowa. Pociągi nie dochodziły już wówczas do mia­ sta, więc do najbliższej stacji trzeba było maszerować 15 km. W drodze powrot­ nej żołnierze często oglądali się za siebie, gdzie w oddali płonął Psków przejęty przez bolszewików. Wszystkim było niezmiernie przykro, ponieważ przez czas stacjonowania w mieście wielu żołnierzy zaprzyjaźniło się z miejscową lud­ nością. Pociągiem, który udało się w końcu złapać, można było dostać się tylko do Dyneburga. Na miejscu żołnierze dowiedzieli się, że ustąpienie cesarza wcale nie znaczy dla nich zwolnienie z wojska, lecz wcielenie do innych jednostek. 2 grudnia oddział został skierowany do Kónigsberg (Królewca), skąd żołnierze wyruszyli do domów. Po powrocie, na dworcu w Poznaniu, Wilhelm został zaczepiony przez dwóch polskich żołnierzy, którzy kazali mu oddać pas. Udało mu się jednak wykręcić obietnicą, że natychmiast, kiedy tylko dotrze do domu, pozbędzie się wojskowego ubrania. Rodzice Wilhelma Augusta, w poczuciu zagrożenia ze strony Polaków, w przededniu Powstania Wielkopolskiego opuścili mieszkanie przy Kronprinzenstr. 104 (obecnie ul. Górna Wilda) i przenieśli się do kamienicy należącej do brata Karla, Augusta Dittrticha przy Tiergartenstr. 5 (obecnie ul. Zwierzyniec­ ka). Przyczyną przeprowadzki była również pogarszająca się sytuacja materialna Marianny i Karla: „Na początku szał prawdziwej, ogromnej radości całego ludu, marsz od zwycięstwa do zwycięstwa [...] nadzieja na szybkie zakończenie walk. Lecz przecież front wzmacniał się, dochodziło do okropnych walk w okopach, przy dźwiękach werbli. Coraz mniej było środków żywnościowych, niemiecki naród zaczynał głodować. Z niemal codziennego, jednogarnkowego dania z su­ szonych warzyw, z bezziarnistego chleba bez masła, długo nie można było prze­ żyć" (Dittrich, Pamiętnik, s. 124). Obok wspomnianych Dittrichów, przy Tiergartenstr. zamieszkiwał wówczas syn Augusta - dr Arthur Dittrich wraz z rodziną. Wilhelm wspominał z rozrzew­ nieniem, że jeszcze dwa miesiące przed zakończeniem wojny w nowym miesz­ kaniu świętowano w gronie całej rodziny srebrne wesele jego ojca. Już wtedy wujek Oskar Dittrich przewidywał przegraną Niemiec. W domu jednak panowała atmosfera patriotyczna. Inny wujek, Hans Dittrich, przygotował dla rodziców specjalną pieśń z życzeniami dla jubilatów, do melodii „Deutschland, Deutschland über alies". Odzwierciedlało to nastroje panujące wówczas wśród niemieckich �166 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL mieszkańców miasta. Nawet pod koniec wojny, kiedy przegrana była nieunik­ niona, Niemcy odrzucali myśl o zmianach terytorialnych. Poznań miał pozostać w ich rękach. Oficjalnie nie pojawiały się ostre wypowiedzi antypolskie, admini­ stracja zabraniała oświadczeń, mających zaognić stosunki między państwem a ludnością polską. Jednak w rozmaitych wykładach i wystąpieniach podkreślano, że Poznańskie na zawsze zostanie połączone z koroną pruską. Hakata nawoływała do pełnej mobilizacji wszelkich organizacji niemieckich i rozwinięcia propa­ gandy wśród ludności polskiej, polegającej m.in. na straszeniu niskimi płacami w Polsce, słabo rozwiniętymi świadczeniami socjalnymi itd. Wraz z zakończeniem wojny rodzinę spotkało całe pasmo nieszczęść. W wyni­ ku panującej w Poznaniu grypy zmarła 19-letnia Imgard - córka Oskara Dittricha. Ciężko przeszła chorobę również Marianna, której życie ledwie udało się ura­ tować. Rodzina była przerażona zmianami zachodzącymi w mieście. Jak już wcześniej przewidywał Wilhelm August, Poznań z dnia na dzień przestawał być niemiecki: „Często wędrowałem ulicami, które zupełnie się zmieniały. Słyszało się coraz więcej ludzi mówiących po polsku. Niemcy byli zaczepiani, potrącani. Towary w oknach wystawowych sklepów reklamowano wyłącznie po polsku. Wielu niemieckich żołnierzy cofało się do koszar. Nawoływano do wstępowania do straży obywatelskiej" (Dittrich, Pamiętnik, s. 157). W innym miejscu pisał: „Już pod koniec 1918 r. Polacy przejęli władzę w Wielkopolsce. Moja ukochana ojczyzna Poznań została utracona!" (Dittrich, Pamiętnik, s. 124). W 1919 r. Wilhelm August otrzymał oficjalne zwolnienie z armii niemieckiej i postanowił podjąć studia na uniwersytecie we Wrocławiu, na dwóch fakulte­ tach: filozoficznym i filologicznym. We Wrocławiu zamieszkiwali jego krewni, córka Richarda Dittricha - Wally wraz z mężem Karlem Dumkę i dwójką dzieci, na których zawsze mógł liczyć. Dzięki pomocy kuzynki wynajął pokój i zaczął skromne, studenckie życie. W tym czasie jego rodzicom, którzy pozostali w Poznaniu powodziło się co­ raz gorzej. Kształcenie obydwu synów (Herbert uczęszczał do Elisabeth-Gym­ nasium) było bardzo kosztowne, a Karlowi groziło zwolnienie z pracy na po­ czcie, gdzie coraz częściej zatrudniano Polaków. W końcu udało mu się w lipcu 1919 r. uzyskać przeniesienie do Wrocławia. Los wydawał się wówczas bardziej sprzyjać Dittrichom. Okazało się, że nawet nie trzeba było sprzedawać mieszka­ nia, znalazła się bowiem polska rodzina, która przenosiła się w tym czasie do Poznania, dokonano więc zamiany. Jak podają źródła, najwięcej Niemców opuściło Poznań w latach 1919-1921. Pierwsi wyjechali ci, którzy przed wybuchem Powstania stanowili aparat pań­ stwa pruskiego, czyli urzędnicy, policjanci, wojskowi z rodzinami. Nieco póź­ niej taką decyzję podjęła przytłaczająca większość zamieszkałych tu Niemców, reprezentujących wszystkie grupy zawodowe i społeczne. Wyjeżdżano z przy­ czyn ekonomicznych i politycznych. Niemcy obawiali się pogorszenia lub utraty dotychczasowych warunków egzystencji, zdegradowania do rangi mniejszości narodowej, odwetu Polaków za prześladowania doznane przed 1919 r. itd. Duże znaczenie miały także czynniki psychiczne. �„KIEDY P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 167 Kiedy Marianna i Karl przybyli do Wrocławia okazało się, że zostali oszu­ kani. Zostawili przestronne, dobrze urządzone mieszkanie, a zyskali kompletnie zrujnowane pokoje. Po długich poszukiwaniach udało im się w końcu znaleźć dach nad głową w przyzwoitej kamienicy przy Gottschalkstr. 6. Czteroma poko­ jami musieli jednak wkrótce podzielić się z innymi członkami rodziny. Do Wro­ cławia bowiem w ich ślady sprowadzili się: brat Karla, Oskar, z żoną Grete i dwójką dzieci oraz siostra Marianny, Paula, z mężem Waldemarem Prietzem. W rezultacie Karlowi, Mariannie, Herbertowi i Augustowi pozostały dwa pokoje i komórka, którą przerobiono na sypialnię i pracownię Wilhelma. W pamiętniku odnajdujemy krótką refleksję dotyczącą tamtych czasów: „Było nas dziesięć osób, spotykaliśmy się codziennie w dużym pokoju rodziców. Od czasu do czasu dochodzili do nas dodatkowi goście, tak, że nieustannie panował u nas duży ruch i wrzawa. Ale zawsze wszyscy się świetnie dogadywaliśmy, wiedzieliśmy prze­ cież, że jest to sytuacja przejściowa"(Dittrich, Pamiętnik, s. 170). Rzeczywiście, po pewnym czasie wujowie, pracujący podobnie jak Karl na poczcie, zaoszczę­ dzili nieco pieniędzy i wyprowadzili się do własnych mieszkań. Na zakończenie studiów Wilhelm August przygotował dwie rozprawy, jedną po francusku i jedną filozoficzną, lecz w sumie ukończył studia ze znajomością trzech języków: francuskiego, angielskiego i rosyjskiego. W 1921 r. rozpoczął praktyki w Breslauer-Johannes-Gymnasium. Po ukończeniu studiów każdy nauczyciel otrzymywał przydział do pracy w konkretnej szkole. Wilhelmowi zaproponowano objęcie stanowiska w gimnazjum dla dziewcząt we Wrocławiu, lecz on miał inne plany. W Zgorzelcu czekała na niego przyszła żona, Wally Fischer. Jeszcze przed ślubem ukończył trzeci fakultet - język rosyjski i napisał pracę doktorską z pedagogiki. Wilhelm August powrócił na Śląsk, gdzie zaczął się przed trzystu laty polski wątek historii rodziny Dittrichów. Mimo tak długiego pobytu w Polsce Dittrichowie pozostali Niemcami. Ro­ dzina przez pokolenia podlegała konfrontacji z innymi narodowościami, najpierw mieszkając na Śląsku, później w Poznaniu. Trwanie w niemieckości było formą utrzymania jedności i niezależności od innych. Adaptacja do życia w Wielko­ polsce przebiegła bezproblemowo, głównie dzięki obecności innych Niemców, powszechnemu zastosowaniu języka niemieckiego, silnie ugruntowanej niemiec­ kiej tożsamości i przekonaniu, że ten teren na zawsze już pozostanie w rękach pruskich. Dittrichowie uznali Poznań za swą ojczyznę, będącą nieodłączną częś­ cią Rzeszy. Czytając pamiętnik można odnieść wrażenie, że Polaków w Wielko­ polsce prawie nie było. Wspomnienia Wilhelma Augusta nie zawierają żadnych zapisków o oporze miejscowej ludności wobec władzy niemieckiej, o jej dąże­ niach niepodległościowych, których przecież wszyscy członkowie rodziny byli świadkami. Nie pojawiają się też jakiekolwiek refleksje dotyczące prawa do za­ mieszkiwania Niemców w regionie przemocą zajętym i przez wiele dziesięcioleci zarządzanym przez Prusaków. Świadczy to prawdopodobnie o celowej igno­ rancji autora wobec faktu kilkusetletniej przynależności miasta do Polski. Jego uznanie spowodowałoby, że Wilhelm August - zagorzały niemiecki patriota, musiałby wyciągnąć niezbyt dla Rzeszy korzystne wnioski. Być może jednak �168 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL był to zabiegi świadomy, autor starał się bowiem opisywać codzienne życie swoje i bliskich, pomijając doniosłe fakty, nie będące bezpośrednim udziałem rodziny, znane wszystkim z historii. Wilhelm August interesująco pokazał specyfikę życia w mieście na przełomie dwóch wieków. Wspomnienia są świadectwem tego, jak wyglądała codzienna egzystencja niemieckich mieszkańców stolicy Wielkopolski, wypełniona przede wszystkim pracą i nauką, ale i pełna rozmai­ tych rozrywek. Okazuje się, że życie w mieście znajdującym się pod zaborem pruskim było niezwykle barwne. Ówcześni niemieccy Poznaniacy korzystali w pełni ze stworzonych specjalnie dla nich lub odpowiednio zmodyfikowanych instytucji, takich jak: kino, teatr, restauracje. Kwitło życie rodzinne i towarzy­ skie. Z polskimi i żydowskimi sąsiadami Niemcy starali się żyć zgodnie, zachowu­ jąc jednak odpowiedni dystans. Zamieszkiwanie obok siebie powodowało jednak, że mimowolnie w podobny sposób wychowywano dzieci, spędzano wolny czas, czy wakacje. Z czasem okazało się, że zarówno Polacy, jak i Niemcy podzielają wspólne wartości: pracowitość i gospodarność, co z kolei przyczyniło się do ugruntowania funkcjonującego do dziś etosu Poznaniaka. Prusacy przyczynili się do zmodyfikowania takich instytucji, jak poczta, czy kolej, wznieśli szereg budowli charakterystycznych dla Poznania. Przywiązanie do miasta, w równym stopniu reprezentowane przez ówczesnych Polaków i Niemców, doprowadziło do powstania specyficznego patriotyzmu lokalnego. Uwidocznił się on szcze­ gólnie w czasie I wojny światowej, kiedy Polacy i Niemcy, w tej samej armii, z jednakowym oddaniem walczyli o tę samą poznańską ojczyznę, choć pierwsi pragnęli by była ona częścią Polski a drudzy - Niemiec. ARCHIWALIA Dittrich W . A . Pamiętnik Wilhelma Augusta Dittricha, 1.1, kopia p r z e c h o w y w a n a w P r a c o w n i E t n o l o g i i I A i E P A N w Poznaniu. LITERATURA Bogucka M. Historii 1996, Ż y c i e codzienne - spory w o k ó ł p r o f i l u b a d a ń i d e f i n i c j i , Kultury Materialnej', Kwartalnik nr 3, s. 2 4 7 - 2 5 3 . Chutkowski J. 1996, Opowieści Dzieje 1994, J. Topolski, L . T r z e c i a k o w s k i (red.), t. I I , c z . l , W a r s z a w a - P o z n a ń , P a ń ­ Poznania o dawnej Legnicy, Legnica, W y d a w n i c t w o „ A t u t " . stwowe W y d a w n i c t w o N a u k o w e . Estkowski E. 2 0 0 1 , Czego u c z y ć w polskich s z k o ł a c h elementarnych w o g ó l e a w w i e j s k i c h s z c z e g ó l n i e (wypracowanie odczytane na X I I I . posiedzeniu pedagogicznem w Poznaniu), Kronika Galas Miasta A., G a l a s Jakóbczyk Poznania: Pensje, A . 2 0 0 1 , Dzieje W. 1976, Pruska gimnazja, Śląska Komisja licea, nr 4, s.55-70. w datach, Osadnicza Wrocław, Wydawnictwo „Rzeka". 1886-1919, Poznań, Wydawnictwo Poznań­ skie. Jakóbczyk Jaworski W. 1989, Kolonizatorzy i hakatyści, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie. R. 1990, K i l k a refleksji nad dziejami W i e l k o p o l a n e k w X I X i na p o c z ą t k u X X w., [ w : ] Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX w., A . Ż a r n o w s k a , A . Schwarz (red.), Warszawa, Instytut H i s t o r y c z n y U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, s.25-35. �169 „KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " Karolczak W. 1995, L u d w i k o w o - kurort dawnego Poznania, Przegląd Wielkopolski, nr 3 - 4 , s. 6 6 - 6 9 . Makowski K . 1992, Rodzina poznańska w I polowie XIX w., P o z n a ń , W y d a w n i c t w o N a u k o ­ we U A M . M a t e 1 s к i D . 1997, Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939, Poznań, Wy­ dawnictwo Naukowe U A M . Mrugalska-Banaszak M . 1999, Wilda - dzielnica Poznania 1253-1939, Poznań, Wy­ dawnictwo Miejskie. Szarota T. 1996, Ż y c i e codzienne - temat badawczy, czy t y l k o popularyzacja?, Historii Kultury Trzeciakowscy Materialnej, Kwartalnik nr 3, s. 2 3 9 - 2 4 5 . M . i L . 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie. AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL A L L T A G S L E B E N i N P O S E N U M D I E W E N D E D E S 19. J A H R H U N D E R T S AUS DER PERSPEKTIVĚ DEUTSCHER FAMILIE DITTRICH Die Z u s a m m e n fas s u n g D i e Alltagsgeschichte Posens wurde fast auschlieBlich aus polnischer Sicht dargestellt. D e r A r t i k e l iiber die deutsch-posener F a m i l i e D i t t r i c h versucht diese L ü c k e auszufiillen u n d stiitzt sich h a u p t s á c h l i c h a u f das Tagebuch W i l h e l m A u g u s t D i t t r i c h s , einem M i t g l i e d einer deutschen F a m i l i e . Diese lebte seit dem 18. Jahrhundert ais deutsche I m m i g r a n t e n z u n á c h s t i n L i e g n i t z u n d iibersiedelte i n der ersten H á l f t e des 19. Jahrhunderts nach Posen. Der Verfasser des Tagebuchs, er w a r zu Ende des 19. Jahrhunderts i n Posen geboren und hat dort seine Jugendzeit verbracht, beschreibt i n seinen Erinnerungen sowohl seine F a m i l i e ais auch das Leben seiner Heimatstadt. T r o t z des langen Aufenthalts i n Polen und der s t á n d i g e n K o n f r o n t a t i o n m i t einer anderen N a t i o n hat sie sich, u m ihre U n a b h á n g i g k e i t und den Zusammenhalt der F a m i l i e zu bewahren, i m m e r als Deutsche angesehen. Das Tagebuch vermittelt den E i n d r u c k , daB zwar die F a m i l i e D i t t r i c h Posen als ihre H e i m a t angesehen haben, i n der keine Polen wohnten u n d die zweifelsohne fur i m m e r i n deutschen H á n d e n bleiben s o l í t e . Es ist heute n i c h t mehr zu ermitteln, ob der Verfasser w o h l b e kannte Tatsachen, z . B . den Widerstand der Polen gegen die preuBische Regierung, absichtlich, oder w e i l sie die Belange der F a m i l i e nicht unmittelbar betrafen, unerwahnt lieB. Dennoch d o k u mentiert das Tagebuch, trotz der aufgezeigten M a n g e l , einen E i n d r u c k v o m A l l t a g s l e b e n Posens u m die Wende z u m 20. Jahrhundert. A. Sz.-K � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b1fa42dd44dd300624dd06b3a40c0cc.pdf c2a77a8d80bfd945f17876186bf6429e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6519 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Leiris, Michel (1901-1990) Caillois, Roger (1931-1978) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6091 Title A name given to the resource Anthropology as the a Mask, a Costume, a Metaphor:the case of Michel Leiris and Roger Caillois/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text During the epoch of my artistic beginnings in about 1930 it was demanded that a person should be predomi­ nantly authentic. (...) I, however, remember that already as a boy I knew - and this was instinctive knowledge —that it is impossible to be “authentic" or “defined”... I admire science, (...) but I fear that it is impossible to eliminate that word “I”, it is a much too strong part of us. (Witold Gombrowicz, Byłem pierwszym strukturalistą) I n Byłem pierwszym strukturalistą Witold Gombro­ wicz conducted an interview with himself, and responding to successive questions he "justified” his philosophical inspirations and assumed the langu­ age of scientific discourse. This is a “game played with the scientific”: the author simultaneously scoffed and spoke quite seriously. In his witty, brief text, science - philosophy, anthropology - is used as a manner of keeping a distance towards oneself. The characteristic feature of this instrument is a split of the language, which creates the distance. A fissure. That, which Gombrowicz regarded as a merely epi­ sodic game with the convention of “the scientific” one of the many cases in his "laboratory of the form” - became a fundamental creative strategy (but also a life strategy) for several protagonists connected in their youth with Surrealism. Michel Leiris and Roger Caillois are the authors of two strange autobiogra­ phies: L ’Âge d’homme and an autobiographical essay unpublished during the author’s lifetime: La Nécessité d’esprit. Leiris began working on L ’Âge d’homme before he was thirty years old, while Caillois wrote La Néces­ sité d’esprit, his first book, while aged less than twenty. Two books, treating autobiography in a truly Surreal­ istic manner, tell the story of a non-experienced life, which had actually just started. L ’Âge d’homme and La Nécessité d’esprit also pertain to another theme, albeit in a manner far from obvious: the attitude of the authors to "the scientific”. Regard­ less how one perceives this, Leiris and Caillois were, after all, scholars (an ethnographer and a sociologist). Their learned analyses could yield the impression that science - in this case, anthropology - is not a purpose in itself, that things are not as they should be. This is the case of some sort of insincerity, of ’’something else” being at stake: here, anthropology can be a metaphor, a mask or a theatrical costume. A t times, the texts are closer to the mocking quasi-scientific nature of Gombrowicz’s Byłem pierwszym strukturalistą than to genu­ ine “Science”. How is one to trust Leiris if in the wake of his extremely subjective L ’Afrique fantôme, whose premise was a negation of all scientific methods, he wrote two academic and meticulous books about the language of the Dogon people and Ethiopian posses­ sion cults? 193 TOMASZ SZERSZEŃ Anthropology as a Mask, a Costume, a Metaphor: the Case of Michel Leiris and Roger Caillois In the case of Leiris, interest in ethnography co­ incided in time with the commencement of work on L ’Âge d’homme. This was also the moment when he became involved in editing the avant-garde periodical "Documents”, in which anthropology and ethnogra­ phy were for the first time applied as a sui generis quasi­ scientific quality, a scientific discourse shifted, opened, sometimes mocked and simultaneously illusively proposed precisely as a scientific discourse. 1 It was for the needs of "Documents” that Leiris "assumed the guise of an ethnographer” and adapted himself - in the manner of one of the insects described by Caillois - to “writing science”. Interpreters ignore the fact that the publication of L ’Âge d’homme more or less coincided with Leiris winning the title of a professional ethnographer. The time in which he wrote his curious autobiography thus ideally overlaps with becoming an ethnographer - first studied publications, first written texts, an expedition to Africa, and successive passed exams. The Leiris Bildungsroman is, therefore, also a metaphor of initia­ tion into ethnography, a literary equivalent of rite de passage. After the publication of L ’Âge d’homme Leiris began work at the Parisian Musée de l’Homme where he held a high post. “Being an ethnographer” thus be­ came a fact, a social role, a permanent mask, which the author of L ’Afrique fantôme treated very seriously, as evidenced by the fact that his studies at the Musée were used only for scientific pursuits; he wrote poetry at home. Leiris was deeply concerned with becoming an eth­ nographer and the ensuing consequences. Paradoxi­ cally, probably the most interesting commentary are his theses in a book about zâr cults: La Possession et ses aspects théâtraux chez les Ethiopiens de Gondar, with Leiris developing some of the conceptions from Sar­ tre’s L ’Etre et le néant: in the fashion of Sartre’s waiter the possessed plays with his status in order to realise it. 2 While describing the cult and its participants Leiris metaphorically depicted his personal situation: he constantly played with the status of man of science, of �Tomasz Szerszeń • ANTHROPOLOGY AS A MASK, A COSTUME, A METAPHOR: THE CASE OF MICHEL LEIRIS AND ROGER CAILLOIS “being an ethnographer”, in order to realise this situa­ tion. Similarly as in the zâr cult where, as he wrote, it is sometimes difficult to distinguish cases of authentic possession (“the experienced theatre”) and possession feigned for the sake of gaining some sort of benefit ("the performed theatre”), reading texts by the author of L ’Afrique we never know for certain whether he was not merely performing the role of an ethnographer. The case of Roger Caillois is much more complicat­ ed since the costume of the scholar which he donned fits him perfectly. This personality trait was excel­ lently captured by Emil Cioran in his sketch: Caillois commenced fittingly, by studying and even behaving like a student, as testified by the reservations he made in L ’Âge d’homme (1939), in which he put his teach­ ers’ minds at rest by requesting that they ignore the last pages of the book in which he took the liberty of transgressing the limits of “positive thought” and de­ veloped several metaphysical reflections. A t the time, he produced the impression that he believed the his­ tory of religion, sociology and ethnology... .3 Cioran, therefore, refused to be seduced and did not really have faith in in the scientific guise of Caillois: there, where others saw an academician he observed an ac­ tor wearing a costume. Accounts by some students at the College of Sociology reflect this feeling of malad­ justment: at the time of the lectures Caillois was only slightly over twenty years of age - “too little” for a seri­ ous scholar and desperately clinging onto theoretical language and academic distance. True, the attitude of the author of L ’homme et le sacré to “the scientific” is something of an obsession. In his works from that early period Caillois incessantly posed and opted for the de­ fensive. He not only ”calmed the teachers”, as Cioran noticed, but also performed a series of reservations: in a preface to La Nécessité d’esprit he wrote that his work was a document, whose interpretation was also a document. 4 We find ourselves in a domain of science to the umpteenth degree, science with a capital S. The same motif was broached by Denis Hollier in his essay: Crainte et tremblement à l’âge du surréalisme: Caillois’ work is hard to categorize. But not for the same reason as Bastille’s, Blanchot’s or even Sartre’s; Caillois does not mix registers of discourse, nor does oscillate between theory and fiction. Instead, his work is hard to categorize because of the perverse way he chooses to play, almost excessively, in the less literary of those two registers: the theoretical. (...) These defensive origins may explain why it is so difficult to situate his work within the typology of theoretical writings. There is something heterodoxical, oblique, disquieting, and even occasionally hypocritical in the relation to knowledge that Caillois’ writing puts into play. In his essays erudition tilts toward destabilising adventures that function quite dif­ ferently from a search for truth. Caillois was one of Jorge Luis Borges’ first French translators. I order to exorcize the temptations of fiction he adapted the mask of science in a way that recalls Borges’ imaginary encyclopaedias. But the science in question is unrecognizable; it seems to have become its own double. 5 The author’s self-portrait as a thorough academi­ cian ceases, however, to be uniform and obvious when we reach for his posthumously published La Nécessité d’esprit, in which Caillois tried to capture the essence of poetic imagination in statu nascendi as exemplified by his own person. This poetic imagination is to be X-rayed and described with the assistance of the most scientific instruments possible - scientific rigour is to be a response to écriture automatique while an exami­ nation of inner “necessities” and “rigours” is to replace an unfettered game of the imagination, that prime slo­ gan of the Surrealists. La Nécessité d’esprit, a strange, marginal attempt at redefining Breton’s vision of Surrealism, is mysterious­ ly connected with another text by Caillois. In his bril­ liant analysis contained in the essay: Crainte et tremble­ ment à l’âge du surréalisme Denis Hollier drew attention that La Mante Religieuse, one of the earliest and, at the same time, best known texts by the author of L ’homme et le sacré, was originally planned as part of the auto­ biographical La Nécessité d’esprit. The first version of La Mante Religieuse was issued in “Minotaure” in 1933, and at the end of the text Caillois announced that the next part would deal with his ”personal experiences”. There was no subsequent part, however, since Caillois resigned from the publication of La Nécessité d’esprit and La Mante Religieuse appeared in the collection: Le Mythe et l’homme, but already without any personal or autobiographical allusions. From the very first moment the praying mantis draws man’s attention to its silhouette 6 - Caillois wrote. True, Hollier recalled that during the vaca­ tions of 1928 Caillois actually saw a praying mantis for the first time. The same day, we must believe the systematic researcher, marked Caillois’ sexual initia­ tion. The connection between the praying mantis and autobiography thus becomes obvious. We are dealing with another, after Leiris’ Judith, astonishing autobio­ graphical component involving a woman killing a man and the motif of decapitation since, the author argued, a praying mantis can live without its head. Here is a comment by Denis Hollier: Indeed, it is difficult to avoid an impression of defeatism when one sees a man choose to expose his first person, choose to expose himself in the first person, in front of a maneater. And what the material history of the text relates, what happened to the text itself between the time Caillois wrote it and the time he pub­ lished it, is, literally, the defeat of the first person, since the versions published by the author in his lifetime eliminate all personal references. It is as if the first person of the autobi­ ography (The Necessity of the Mind) had been gnawed away, dissolved from within, before being absorbed and assimilated by the third person of the study on the pray­ 194 �Tomasz Szerszeń • ANTHROPOLOGY AS A MASK, A COSTUME, A METAPHOR: THE CASE OF MICHEL LEIRIS AND ROGER CAILLOIS ing mantis (Le myth et homme). It is difficult, here, not to speculate on this double disappearance, the coincidence that inflicts on the author’s first person the fate that befalls the masculine partner of the tragic love he relates. (...) The female’s devouring (outside the text) of her sexual partner is echoed by the text’s devouring of its foretext. It is as if the meeting with the mantis had the effect of depersonal­ izing Caillois’ voice: his first person, at least his literary first person, did not survive The Necessity of the Mind.7 Ending his analysis, Holier returned to La Nécessité d’esprit, which he described as: the autobiography of a subject literally possessed by his own absence. 8 The pray­ ing mantis, in the fashion of Judith, is thus associated with an autobiographical project of describing empti­ ness, a life not yet experienced, whose place was taken by science. Science - sociology, anthropology - was for Caillois a mask concealing the temptation of writing an autobiography, a metaphor of his existential situation. Underneath the costume of a thoroughgoing scientific stance something else is hidden. A t the time of his ear­ liest works Caillois admired St. Ignatius of Loyola. The author of La Mante Religieuse recalled that Loyola’s ex­ ample first inspired him to start the periodical “Inqui­ sitions”, and then, in 1937, to establish the College of Sociology. Caillois described the science pursued at the College as “holy sociology”. Could it be that Caillois, that exemplary researcher, authentically, albeit in a cleverly concealed manner, experienced the force of vocation? In 1947 the critic Roland (sic!) Caillois published in “Critique” an article about Caillois and the College: Roger Caillois ou l’inquisiteur sans église.9 It describes Caillois’ severe intellectual rigour by com­ paring him to Loyola but the kind of Loyola who be­ came familiar with Durkheim and attended courses held by Marcel Mauss. It is highly likely that inspired by the Jesuit spirit Caillois treated writing/studies as “spiritual exercise” of sort, which, after all, as Roland Barthes proved in his sketch about St. Ignatius, is a “search for the language” (The invention of a language this is then the object of the Exercises 10). Jesuit discipline and severity implemented by Caillois at the College had a second, darker, and certainly less well-known side: it involved political motifs carefully camouflaged by a scientific costume. Years later, Caillois described that strange commitment on the very eve of the war (recall, the College was active in 1937-1939): It was particularly true among those of us who had founded the College de Sociologie, dedicated exclusively to the study of closed groups: societies of men in primitive populations, initiatory communities, sacerdotal brotherhoods, hereti­ cal or orgiastic sects, monastic or military orders, terrorist organisations, and secret political associations of the Far East or from the murky periods in European history. We were enthralled by the resolve of those men who, from time to time throughout history, apparently wished to give firm 195 laws to the undisciplined society that could not satisfy their desire for rigor. With sympathy we observed the progress of those people who withdrew from such a society in dis­ gust and went to live elsewhere, under harsher institutions. However, some among us, who were full of fervour, could not readily resign themselves to merely interpreting; they were impatient to act for themselves.11 While discussing stands of the French intellectuals during the 1930s, Zee Sternhell, an historian of French political thought, drew attention to the fact that resist­ ance against fascism was never frontal, but assumed assorted forms of mimetic subversion, which adapts and reverses the direction of the words uttered by the enemy in an attempt to precede him in his own ter­ rain and vanquish him while deploying his weapons.12 This chameleon strategy was applied at the time by Bataille and, predominantly, by Caillois. During those years, their political ideas, disturbing and genuinely schizophrenic, oscillated between two extremes: com­ munism and fascism. The ambivalence was expanded to such a degree that J acques Bénet, a reviewer writing for Cahiers du Sud and discussing the views expounded by Caillois, accused him of fascist sympathies; then, in an erratum he significantly corrected his opinion by admitting that Caillois did harbour communist sym­ pathies, adding that this in no way changed his thesis. 13 This authentic story says much about Caillois: we shall not commit abuse if we say that he suffered from psychasthenia - a psychological disorder characteristic for an inability to make a decision. Caillois rendered psychasthenia the topic of one of his first texts (also published in “Minotaure”): Mimétisme et psychastenie légendaire, linking it with mimicry - the assumption of camouflage. Could it be that the costume of a scholar and the mask of methodical knowledge were to serve Caillois for a masterful description of his own psychic and existential situation? Was the theory of the am­ bivalence of the sacrum and its bipolar features - re­ call: right and left, two elements of the sacrum: in the heart of one we always find a particle of the other initiated during lectures at the College and expanded in L’homme et le sacré, actually a description of political ambivalence in which two extremities (right and left) were close and radically opposed the profanum, i.e. the (democratic) centre? Did the timid young scholar dream not only about secret societies but also about solutions far exceeding the rules of democracy? The texts by Leiris and Caillois are the reason why we remain helpless. We shall never know for certain the nature of that, which had been proposed for a scientific discourse. Perhaps it is a metaphor, a mask? A game played with textual mirrors, in which the authors supplied the best keys for the interpreta­ tion of their texts that, in turn, function as perverse self-comments? This is a science, which, as in the case of the headless Acephale, is always missing something, �Tomasz Szerszeń • ANTHROPOLOGY AS A MASK, A COSTUME, A METAPHOR: THE CASE OF MICHEL LEIRIS AND ROGER CAILLOIS 7 in which something is not in its right place: shifted, multiplied, treated lightly. This is a science created to destroy the naïve researcher just as the cruel praying mantis would do. 8 Endnotes 1 K. Rutkowski, Paluch, "Konteksty” 3-4/2007, p. 257. This text is a commentary to Bataille's essay: The Big Toe in the last issue of "Documents” (no. 8/1930). 2 J. Jamin, Introduction, in: M. Leiris, Miroir de l’Afrique, Gallimard 1996, pp. 40-44. 3 E. Cioran, Ćwiczenia z zachwytu, Warszawa 1998, p. 94. 4 R. Caillois, La Nécessité d’esprit (avant-propos), Gallimard 1981, p. 18. 5 D. Hollier, Crainte et tremblement à l’âge du surrealism, in: Les Dépossèdes (Bataille, Caillois, Leiris, Malraux, Sartre), Paris 1993, pp. 131-132. 6 R. Caillois, Modliszka, in: Odpowiedzialność i styl, Warszawa 1967, p. 151. 9 10 11 12 13 196 D. Hollier, Crainte et tremblement à l’âge du surrealism, in: op. cit., p. 134. D. Hollier, Crainte et tremblement à l’âge du surrealism, in: op. cit., p. 136. It is worth mentioning that the leitmotif of Hollier's book is composed of forms of this paradoxi­ cal presence-absence of the subject of an autobiography. The French title: Les Dépossèdes and its English language version: Absent without Leave, excellently reflect this experience of emptiness: there is no need to lose one's life in order to die. In: “Critique, no. 8-9/1947, p. 29. R. Barthes, Sade, Fourier, Loyola, p. 54. R. Caillois, Approches de l’imaginaire, Paris 1974, pp. 92-93. Z. Sternhell, Ni droite ni gauche, p. 267. Cf. also D. Hollier, De l’équivoque entre literature et politique, in: Les Dépossèdes (Bataille, Caillois, Leiris, Malraux, Sartre), Paris 1993, pp. 109-130. P Missac, Avec des cartes truquées, “Cahiers du Sud”, no. 216/1939. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fa33bad58f59b7a5f7acb293ae127a5.pdf f6e3a44490977a0c49e9006e7f34901e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6388 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5961 Title A name given to the resource Michel Leiris instrukcja obsługi/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.7-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Okazało się, że nie ma o czym pisać - nie potrafił zna­ leźć powiązania pomiędzy absurdem i banałem, który wypeł­ niał dzień a poważnym zadaniem stawiania słów na papierze. (...) Dopóki brał udział w swoim życiu, nie mógł o nim pisać. TOMASZ SZERSZEŃ Jedno zaczynało się tam, gdzie kończyło drugie.” (Paul Bowles Pod osłoną nieba) Michel Leiris instrukcja obsługi „Wypełnię wolny czas, jaki mi pozostaje pisaniem. Opi­ szę szczerze historię mojej kuracji.” (Italo Svevo Zeno Cosini) „Doktor darzy też zbyt wielkim zaufaniem te moje prze­ klęte wyznania (...) nie wie, co to znaczy pisać po włosku dla nas, którzy mówimy dialektem triestańskim, a nie umiemy nim pisać. Spowiedź na piśmie jest z naszej strony zawsze kłamstwem.” proustowskiego Marcela, który ostatecznie odnajduje swe powołanie i może wreszcie rozpocząć (lub raczej zwieńczyć) pracę nad „dziełem życia”, Michelowi nie objawia się nigdy „rozwiązanie” - tajemnica pozostaje tajemnicą. Rien n’est jamais fini. Skoro życie jest nieustającą walką ze śmiercią - jej odwleczeniem - pisanie może być walką z pustką, czy, jak pisał o autorze L ’Afrique fantôme Edmond Jabès, łataniem dziury za pomocą słów (czy jednak - jak pyta Jabès - kaligrafia wystarczy, by ową dziurę zapełnić?). U Leirisa nic więcej nowego się nie wydarza, bo wydarzyć się nie może. Wszystko powraca nieustannie i nic się nigdy nie kończy. (Italo Svevo Zeno Cosini) Rien n’est jamais fini - tytuł pierwszego opublikowa­ nego przez Michela Leirisa wiersza mówi wszystko: nic nie jest nigdy zakończone; wszystko (życie, pisanie) jest nieskończonym procesem, który bezskutecznie domaga się domknięcia. Banalne? Nie trzeba długo szukać, by odnaleźć analogie odnoszące się zarówno do pisania (Georges Perec: „Trudno mi skądinąd po­ wiedzieć, na czym polega problem. Chcę pisać, lecz napotykam wciąż nieprzezwyciężalne przeszkody i nie jestem w stanie przez sześć miesięcy skończyć żadnego z tekstów, który zacząłem.”1), jak i do sfery „życia” (Italo Svevo: „O nieporównana oryginalności życia! Było czymś cudownym, że wątpliwość, którą nasunęło ono dziecku w tak naiwnej formie, nie została rozstrzy­ gnięta przez dorosłego, mającego już za sobą połowę życia.”2). Jednak Leiris idzie jeszcze dalej. Czyni z owej „niemożności pisania” i drobnej „wątpliwości” coś więcej niż tylko strategię pisarską - temat zasadniczy. W świecie jest „coś do zrozumienia”, co jednak wy­ myka się, co na zawsze pozostanie niedostępne. Ten powracający u Leirisa leitmotiv, pojawia się po raz pierwszy w dzieciństwie, w kontekście wystawienia Parsifala Wagnera: „Właśnie Parsifal nasuwał mi wie­ le pytań. Wiedziałem, że jest tam coś „do zrozumie­ nia”, gdyż mówiono przy mnie o ludziach, którzy W a­ gnera „rozumieją” i o tych, co go w ogóle „nie rozumieją”, a nawet, że trzeba być nie tylko dorosłym, ale szczególnie uzdolnionym, ażeby uchwycić ukryte znaczenie jego dzieł. Stawało się to więc dla mnie czymś w rodzaju tajemnicy (...) czymś, co na razie wol­ no mi było tylko przeczuwać niejasno...”3 Czym jed­ nak jest owa tajemnica? Czy dotyczy ona „życia”, czy może chodzi raczej o tajemnicę sztuki? Podobnie jak W Poszukiwaniu Straconego Czasu, autobiograficzne dzieła Leirisa (cykl La Règle de jeu i Wiek męski) podejmują temat znaków, które niejako zapowiadają powołanie pisarskie, tworząc pomost między życiem i sztuką. Jednak w przeciwieństwie do *** Zadziwiające, że niemal każdy interpretator mie­ rzący się z dziełem Michela Leirisa, przywołuje do­ świadczenie swoistej bezradności, nieadekwatności. Już w pierwszym zdaniu swego eseju, będącym posłowiem do Wieku męskiego, Jan Błoński napisze „Bardzo niezręcznie mówić o pisarzu, który sam postanowił po­ wiedzieć o sobie wszystko.”4 Owa niezręczność po­ większa się jeszcze bardziej, gdy wspomnimy, że proces opowiadania o samym sobie nigdy się nie kończy, że owo wszystko jest niedostępne, bowiem - jak to ujął Maurice Blanchot właśnie w odniesieniu do autora L Afrique - „jest coś do powiedzenia, czego nie może­ my wypowiedzieć...”5 Interpretacja napotyka jeszcze jedną, zasadniczą, przeszkodę: „Leiris nauczył się śnić terminami psycho­ analitycznymi, to znaczy, symbolizować interpretację. Jak w szeregu luster, wyrażone odbija się w wyobrażo­ nym, i tak bez końca.”6 Tyle Błoński. N a podobny problem zwraca uwagę Maurice Nadeau, autor pierw­ szego obszernego studium o Michelu Leirisie: „Przez literaturę, taką jak ją pisał Leiris, człowiek i świat, w miejscu pogrążenia się w dziele przeładowanym od odsłaniania się, odkrywają siebie nawzajem, takimi, ja­ cy są... Przekraczają znaki swej własnej obecności, przenikają ekran, jakim literatura oddziela się od życia (...) Oglądamy Michela Leirisa poprzez jego własne 7 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI terminy (poprzez jego własne słowa), które towarzyszą mu niczym sobowtór.”7 I rzeczywiście, pułapka, w której znalazł się inter­ pretator, jest odbiciem zamknięcia, które stało się udziałem autora. Bowiem „Świat jest lustrzaną szafą, do której nie mamy klucza: widzimy samych siebie w lustrze, nie wiedząc, co jest po drugiej stro­ nie.”8 Również literatura nosi cechy labiryntu bez wyj­ ścia: w notatkach do Fourbis czytamy: „Ta książka, która stała się swoim własnym końcem...”. Tematem, który pochłania autora Wieku męskiego, jest więc zagadnienie błędnego koła, tautologicznego uwikłania, które dotyczy każdej twórczości autobio­ graficznej i szerzej - każdej refleksji dotyczącej „życia”, czy wreszcie każdego aktu poznawczego:9 „Od kilku dni jedynym usprawiedliwieniem mojego „życia” jest redagowanie dziennika mojego życia. (...) Błędne ko­ ło: wplątujemy się weń, gdy pod pretekstem opisania swego życia, zapominamy żyć, ponieważ piszemy.”10 Relacja życia i literatury zostaje odwrócona, gdy Leiris pisze o miłości do opery: „Żartując, powiedziałem raz C., że jeśli się naprawdę kocha operę włoską, jest się zbyt zajętym jej przeżywaniem, aby jej jeszcze słu­ chać.”11 Kluczowa tu kategoria „życia”, zostaje w in­ nym miejscu zakwestionowana, poddana swoistej metarefleksji: „Wprowadzenie sztuki w życie to pusta formuła - trzeba by było sprecyzować, czym ma być owo wprowadzenie, czym ma być sztuka i czym ma być życie”.12 Narracja (szczególna, bo u Leirisa zawsze w jakimś stopniu autobiograficzna) jest więc paraliżo­ wana13 - niczym spojrzeniem Meduzy - przez nieusta­ jący powrót tego samego, przez obsesyjnie powracające wątpliwości, które kwestionują nie tylko jej porządek, ale również terminologię (po zapisaniu setek stron au­ tobiografii, autor L ’Afrique zastanawia się, czym ma być owo „życie”), samego autora i, wreszcie, „życie”. Leiris jest miłośnikiem życia. Jego zaskakujące przejawy odnajduje choćby w etiopskim kulcie zâr, gdzie rytuał staje się swoistą „szatnią osobowości” (ve­ stiaire des personalites), a uczestnicy „wychodzą z sie­ bie”, by przybrać inną rolę; podobnie w operze - rozu­ mianej przez Leirisa analogicznie, jako „zbiór masek”. Opera jest również istotna z innego powodu: śmierć Pucciniego, śmierć która frapuje Leirisa, staje się sym­ bolem podobnego splotu „dzieła” i „życia”. Splotu, który stoi w centrum rozważań autora L ’Afrique i któ­ ry staje się również jego udziałem. Również w malarstwie Leiris poszukuje wyraźnego śladu „życia”: „To, co mnie fascynuje u Bacona - podob­ nie zresztą jak u Giacomettiego - to fakt, że jego obrazy, dosłownie, krzyczą obecnością”;14 „Mało istotne, czy od­ najdziemy tam piękno, czy brzydotę: płótno Bacona jest tak samo żywe, jak samo życie...”15 - czytamy. To, co najbardziej fascynuje autora Wieku męskiego, leży poza estetyką, w miejscu, gdzie na przestrzeni płótna uobec­ nia16 się życie. Paradoksalne to uobecnienie, bowiem w malarstwo Bacona - podobnie jak podczas spektaklu corridy - wślizguje się ono poprzez śmierć... „Malarstwo jest silniejsze ode mnie” mawiał Picas­ so. Przypadek Leirisa zachęca, by słowa te odnieść również do literatury. L ’Afrique fantôme —650-stronicowe wyznanie - jest wyzwaniem, jakie francuski pi­ sarz i etnograf rzuca zdrowemu rozsądkowi. Jednak po powrocie do Paryża Leiris nie przestaje pisać. Pisze co­ raz więcej: pisanie, niczym malarstwo według Picassa, staje się nieuleczalną chorobą, opętaniem. Jest jednak czymś jeszcze: cielesną ekspresją. Papier istnieje jako przedłużenie ciała i, na odwrót, ciało jest funkcją pa­ pieru: „pragnął wytatuować to wszystko, co miał w głowie, na powierzchni swej skóry - ostatecznie de­ cyduje się powierzyć to papierowi...”17 Ciało jest więc nierozerwalnie związane z papierem, zaś... „życie” po­ wstaje, uobecnia się w pisaniu. W jednym z glosariuszy Leirisa „życie” zostaje roz­ bite na dźwięki (vie —un Dé la sépare du viDe).18 W je­ go literaturze, w jego etnografii jest ono zawsze tożsa­ me z rozbiciem. Wniosek ten kryje w sobie coś zasadniczego. Bowiem jak zauważa, piszący o Nietzschem Krzysztof Michalski, „Termin życie (...) odsyła właśnie do tej niemożności scalenia, do próżności te­ go nieodzownego wysiłku”19... *** Cóż zrobić z autorem, który wyznawszy: „Pisanie nigdy nie przychodziło mi łatwo”, zapisuje następnie setki, tysiące stron? Cóż zrobić z autorem, który jest „miłośnikiem bezpośredniości”, poszukującym moc­ nych przeżyć w Afryce, na arenach walk byków, czy w szemranych barach, deklarującego się tymczasem jako zatwardziały nominalista, dla którego nie ma in­ nej rzeczywistości niż słowa? Jak pogodzić te i wszyst­ kie inne sprzeczności w jednym tekście? W tym wy­ padku „instrukcja obsługi” (mode d’emploi) przemienia się „instrukcję nieużycia” (mode d’inemploi). Instruk­ cję, w której hasła można mnożyć w nieskończoność. POEZJA I GRÓB Autobiografie Michela Leirisa - te zapiski „zbunto­ wanego mieszczucha, anarchicznego intelektualisty”20 - są w istocie przepełnioną żałobą medytacją na temat śmierci, braku, pustki. To w eseju właśnie o La Règle du jeu Maurice Blanchot zawarł słowa, które znakomicie oddają jego pogląd na literaturę: „Jest coś do powiedze­ nia, czego nie możemy wypowiedzieć; (...) dziura, pust­ ka, która nie cierpi światła, ponieważ w jej naturze jest, by nie być oświetloną: sekret bez sekretu...”21 Jak każde wyznanie, dzieło Leirisa ma za swego pa­ trona Rousseau. Autor Wyznań pojawia się na stro­ nach Fibrilles —trzeciego tomu cyklu autobiograficzne­ go La Règle du jeu —w niezwykły sposób: centralne miejsce książki zajmuje analiza snu, w którym opisany 8 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI damentem każdej kolejnej książki - nie tylko tych au­ tobiograficznych, z cyklu La Règle du jeu. L ’Afrique fantôme jest przecież zaprzeczeniem książki podróżni­ czej i klasycznej rozprawy etnograficznej, Glossaire j'y serre mes gloses narodziło się z pragnienia zniszcze­ nia słownika poetyckiego, Abacanico para los toros to odpowiedź na tradycyjną poezję, zaś Wiek męski jest oczywiście negacją powieści... Ten negatywny funda­ ment, który leży u źródeł wszelkiej działalności literac­ kiej - pisania w ogóle -, wywodzi się, jak zawsze u Le­ irisa, jeszcze z dzieciństwa: z krainy, która nie jest niewinna. Pierwsze doświadczenie niepełności ma czy­ sto językowy charakter: to wspomnienie błędu wymo­ wy, gdy mały Michel, próbując złapać upadającego na ziemię żołnierzyka, wykrzykuje (gdy zauważa, że żoł­ nierzyk jest cały) częcie! (reusement), zamiast na szczę­ ście! (heuresement).27 Incydent ten, zostaje przywołany na samym początku pierwszego tomu La Règle du jeu, jako rodzaj wprowadzenia do cyklu. Jest zapowiedzią: autobiografia będzie opowieścią o pustce i o nieustają­ cej pracy języka, dążącej do tego, by ją zapełnić. Tak więc Wiek męski nigdy nie zostanie osiągnięty, Reguła gry nigdy nie zostanie definitywnie ustalona. Pisarstwo Leirisa jest naznaczone melancholią - to, przywołując określenie Nathalie Barberger,28 „pisanie żałoby”. Melancholia żywi się tym, co utracone (co wspaniale pokazał Baudelaire w Łabędziu) , ale również tym, co nigdy nie zostanie zrealizowane. Walcząc z czasem, Leiris sięga po zasadę wyliczenia. Podobnie jak Georges Perec, nieustannie notuje tytuły książek planowanych, książek, których nigdy nie napisze... Niczym rasowy etnograf dostrzega, że zasadą kon­ stytuującą jego życie codzienne (bowiem to pole inte­ resuje go najbardziej) jest właśnie brak. W Wieku mę­ skim wylicza kobiety, których nie udało mu się ostatecznie zdobyć: „szczególnie niedostępne aktor­ ki...”, „mała dziewczynka z przedziałkiem pośrodku...”, „poznana w barze dziwka...”, „inna dziewczyna, prze­ siadująca zwykle w barze...”, „inna jeszcze, spotkana w domu publicznym...”, „wyniosła i zimna Amerykan­ ka...”, „poddana, bezwolna dziewczyna...”, „ta, z którą zapijałem się dni cztery...”, „ta, co miała zwiędłą twarz, ale ciało delikatne...”, „te wreszcie, które nie robią nic, do których nie śmiem się nawet odezwać, kiedy je spo­ tkam, ale które chwytają za gardło samym swym wzro­ kiem Meduzy.”29 W Dzienniku zauważa, że miłość za­ wsze związana jest z niezaspokojonym pragnieniem, czyli - w efekcie - z nieobecnością: „Bardzo regularnie mam pokusy fetyszyzmu i długo szukam w moim poko­ ju przedmiotu, z którym mógłbym uprawiać miłość; aż po dziś dzień, żadnego jeszcze nie znalazłem.”30 W Wie­ ku męskim ta sama sytuacja zostaje przeniesiona na płaszczyznę literatury: „Zwracam się do tej kobiety je­ dynie dlatego, że jest nieobecna - do kogóż by pisać, je­ żeli nie do osoby nieobecnej? (...) Zapewne, nie ma mowy, aby została ukochanym przedmiotem; raczej - zostaje park w Ermenonville. Ten sam, w którym ostatnie chwile swego życia spędził Rousseau. Ten sam, w którym znajduje się symboliczny pusty grobo­ wiec wielkiego filozofa - pusty, bowiem prochy Rous­ seau zostały przeniesione do Panteonu. Niepozorny wątek, staje się centralnym punktem błyskotliwej ana­ lizy, którą przeprowadza Denis Hollier.22 Zwraca on uwagę na fakt, że moment ślubu z Louise Godon (czy­ li z Z.) wyznacza początek właściwej twórczości auto­ biograficznej Leirisa. Realistyczny zwrot, który ozna­ cza zarazem zerwanie z pisarstwem automatycznym, z tradycyjnie rozumianym surrealizmem i z... poezją. Trzeba wybrać między życiem a poezją, między mał­ żeństwem a byciem poetą, między seksem a życiem w czystości: taki dylemat jest, według Holliera, cen­ tralny dla młodego Michela. Wybierając małżeństwo, autor Wieku męskiego żegna się więc z poezją, z częścią swego życia, która została mu amputowana, niczym głowa Holofernesowi. „Cała twórczość autobiograficz­ na Leirisa jest żałobą nad poezją, oznaczaniem wyco­ fania się, ściganiem nieobecności, opłakiwaniem tego, co we Frêle Bruit nazywa „milczeniem schronienia wieszczki: opustoszałą siedzibą wyroczni, której odjęto głos.” Orfeusz wyśpiewujący zniknięcie Eurydyki, Leiris który śpiewa o utracie swego głosu (...) żegna się z poetą, którym nie zostanie. La Règle du jeu: cenotaf Michela Leirisa, poety.”23 Niezwykły splot dzieła i życia zostaje wprowadzony do Fibrilles, właśnie za sprawą Rousseau. Jego pusty grobowiec - niezwykła atrakcja dla wielu turystów od­ wiedzających Ermenonville (jednym z pierwszych był Nerval - „książę poetów”) - zajmuje centralne miejsce w Fibrilles. Tymczasem „podczas pisania Fibrilles —wie­ my to - Leiris podejmuje próbę samobójczą. Pośrodku własnej książki autor składa się do grobu; schodzi do grobu, który, jak tego wymaga ceremoniał cenotaficzny, pozostaje pusty: zstąpienie (...) musi być nieudane. Pozostała część Fibrilles to pusty grobowiec, prywatny cenotaf, w którym autor chce zrobić miejsce spoczyn­ ku dla swoich szczątków, dla żywych (...) popiołów. N ad grobem Rousseau, Fibrilles, zanim jeszcze zaist­ nieją, (...) pogrążają się same w grobowcu, w którym ich właśnie brakuje, pogrążają się w pustce, w nieskończoności.”24 Tragiczny splot dzieła i życia, kunsz­ towna konstrukcja - zabieg zwany mise en abyme i dramatyczne pytanie: „Dokąd zmierza tekst? Do te­ go, by nie powiedzieć, skąd przybywa. Ani dokąd zmierza.”25 Brakuje reguły gry. Zostaje ona zaanonso­ wana w piątej części cyklu - w notatkach do Fibules (Klamry) - która jednak nigdy nie została napisana. Brak spinającej klamry, brak reguły gry, brak ostatecz­ nej reguły „ja”... Czas nie zostaje odnaleziony. Jedno z dzieł Leirisa - zbiór zawierający opisy snów, które śnił na przestrzeni lat - nosi tytuł Noce bez no­ cy26 (Nuits sans nuit): brakuje jednej nocy (do tysiąca i jednej nocy?). Nieciągłość, niekompletność jest fun­ 9 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI substan cją m elancholii, obrazem (...) wszystkiego, cze­ go m i brak ...”31 Leiris podąża tropem Prousta, który ręce lewej podlega to wszystko, co zwyczajowo postrze­ gane jest jako „gorsze” : związane ze śm iercią, nazna­ czone, skażone.34 Ludzka antropologia opiera się więc wykorzystuje m etaforę rozmowy telefonicznej, by opi­ sać dośw iadczenie równoczesnej ob ecn ości i n ieobec­ n o ści - m elancholijnej niepełności, która jest rów no­ znaczna ze śm iercią. „T o on a mówi do nas, to jej głos stam tąd dochodzi. Z jakże daleka! Ileż to razy nie m o­ n a symbolicznym rozdwojeniu: „człow iek jest bytem podw ójnym - homo duplex - u którego to, co prawe głem słuch ać bez lęku, jakbym w obliczu tej niem ożli­ w ości widzenia (...) czuł wyraźniej, ja k oszukańczy jest pozór tej najsłodszej bliskości i jak daleko m ożem y się znajdow ać od ukochanych rzeczy w chwili, w której merów „D ocum ents” , Leiris natrafia na reprodukcję dyptyku C ran ach a Lukrecja i Judyta. Lukrecja i Judyta - zdają się one być na wyciągnięcie ręki. Rzeczywista pięciu, części. Odkrycie C ran ach a naprow adza Leirisa na pom ysł napisania autobiografii - Wiek męski jest już i to, co lewe, różni się fundam entalnie.”35 W 1930 roku, szukając m ateriałów do jednego z nu­ dwie kobiece postaci, które symbolizują od tąd funda­ m entalne pęknięcie świata na dwie, pozostające w n a­ ob ecn ość - głos ten tak bliski - w równie rzeczywistym oddaleniu. Lecz także zapowiedź wiekuistego oddalen ia.”32 O biekt m iłosny wymyka się - dlatego k och ać napraw dę m ożna jedynie kam ienny p osąg lub uwięzio­ n ą A lbertynę. w drodze. H ertzow ska podw ójność, dwubiegunowość zostaje więc wprowadzona w sam o serce tem atyki auto­ biograficznej - „Ja” Wieku męskiego to homo duplex. Książka Leirisa jest jednak, jak pisze w przedmowie au­ tor, „dziełem-czynem”, które przekracza granice litera­ T a k rozum iana m elan ch olia dotyczy nie tylko „ży­ c ia” (m iłości), ale - ja k zawsze u Leirisa - również d ru ­ tury i w ciela się w życie. D latego zarysowana w autobio­ grafii dychotom ia, pojaw ia się również w samym życiu: giego członu opozycji, czyli „sztuki” (literatury). P isa­ nie, będ ące dla niego w alką ze śm iercią, z rozkładem , je st działaniem tragicznym : teraźniejszość wymyka się rozdwojenie tekstu - na część praw ą (Lukrecja?) i lewą (Judyta?) - odpow iada podziałow i Paryża (m iasta, w którym francuski pisarz mieszkał przez całe życie) na opisowi, podobn ie ja k obiekt m iłości wymyka się k o ­ ch ającem u, nie d ając się złapać in statu nascendi. D la ­ tego literatura, naw et ta najbliższa życiu, będzie za­ rive droite i rive gauche. Przestrzeń m iasta pokrywa się symbolicznie z przestrzenią „życia” : Prawy Brzeg to M u ­ zeum Człowieka n a T rocadero (gdzie autor L ’Afrique wsze przynależeć do tego, co m inione: „W ycofuję się w ciąż w przeszłość, jestem urzeczony m oim i w spo­ fantôme pracow ał przez kilkadziesiąt lat) i etnografia. m nieniam i z dzieciństw a i m łod ości - jeszcze ogólniej, Także to, co zawodowe, oficjalne. Lewy Brzeg, lewa stro­ na m iasta (gdzie mieszkał przez ostatnie pięćdziesiąt lat) przez wszystko, co stanow i w spom nienie. C h odzi m i n ieustann ie o odtw orzenie, uchw ycenie m inionych dośw iadczeń, które staram się ożywić z m aksym alną odsyła do tego, co prywatne, intymne - do literatury. R eguła gry jest, w tym wypadku, ściśle przestrzegana: et­ nografią Leiris zajmuje się w swoim gabinecie w M u ­ zeum, mieszkanie pozostaje dom eną literatury. S ek w an a rozdziela w ięc autobiografię. Wiek męski je st również płaszczyzną innego podziału, innego cię­ ostrością. N igdy nie m a doświadczenia teraźniejszości. Lub raczej m oje jedyne dośw iadczenie teraźniejszości istnieje w akcie pamiętania. O to stałem się kron ika­ rzem, zam iast być p o etą [podkreślenie m oje - T . S .]. H erezja p od ob n a do tej, jak ą zanotow ałem dziesięć cia: „Skończyłem w łaśnie trzydzieści cztery lata, p o ło ­ wę życia” .36 „Ja ” staje się m iejscem rozdarcia. d n i tem u: pisanie po fakcie; (...) W ięc, pisanie ok ale­ czone, które szuka oparcia w starych rzeczach, nie m a­ *** jące już siły, aby w zlecieć.”33 T eraz w idać to już wyraźnie: pusty grobow iec R o u ­ sseau jest, zarazem, grobem , w którym spoczęły szcząt­ ki M ich ela Leirisa. W n o tatk ach do w ykładu w C ollège de Sociologie Sacrum w życiu codziennym, szukając etnologicznej za­ sady organizującej codzienność, Leiris notuje: PRAWE I LEWE „Sztuka i życie, głos i ciało...” „sen i nocne czuwanie sztuka i życie doświadczenia kluczowe i codzienna egzystencja (Michel Leiris Fibrilles) język mityczny i język potoczny”37 W 1909 roku Robert Hertz, socjolog ze szkoły Durkheima, pisze studium L a prééminence de la main droite. Etude sur la polarité religieuse (O pierwszeństwie prawej ręki. Studium na temat religijnej dwubiegunowości) . O p isać życie, op isać siebie m ożna jedynie d ok on u ­ ją c niezliczonej ilości cięć - dzieląc bez koń ca. Za W znow iona w 1928 roku książka zrobiła w ielką furorę w śród francuskich antropologów związanych z M u ­ zeum Etnograficznym na T rocad ero i z „D o cu m en ts” . W edług H ertza praw a ręka wiąże się w ludzkich w spól­ spraw ą C ran ac h a Leiris w prow adza do swej tw órczości oparty w łaśnie n a d ych otom iach sposób organizacji autobiografii. A więc: L u krecja i Judyta, antyczne i bi­ blijne, D o n Ju a n 38 i H am let, barok 39 i klasycyzm, p ra­ n o tach z tym, co „w łaściw e” , ojcow skie, podczas gdy we i lew e,40 teatr przeżywany i teatr odgrywany... Ow o 10 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI „Ja” w poszukiwaniu swej „reguły gry/reguły ja”, jest zawsze rozdarte między dwoma sprzecznościami. Dla­ tego proces opowiadania nie może zostać domknięty, życie nie może zostać zakończone, zagadka rozwiąza­ na. Podwójność nie jest tu jednak figurą spotkania:41 u Leirisa parokrotnie pojawia się przypowieść o zakończeniu-spotkaniu, które kończy się fiaskiem. W tek­ ście z „Documents” pt. Caput mortuum ou la femme de alchemiste francuski pisarz przywołuje starą arabską hi­ storię o spotkaniu derwisza z Bogiem. Spotkanie koń­ czy się zaskakująco: zamiast Boga, derwisz spotyka... samego siebie (lub może Bóg posiada jego twarz). Ten niepokojący „kafkowski” motyw pojawia się również w patafizycznym tekście Sur le voyage de Magellan. Leiris przywołuje w nim starą prawdę starożytnych: spo­ tkanie z sobowtórem stanowi zapowiedź końca... daje swemu porte-parole wymiar bohatera klasycznej tragedii - to pierwszy krok do mityzacji „Ja” , która sta­ nie się główną zasadą Wieku męskiego. Strategia fran­ cuskiego etnologa opiera się na napięciu pomiędzy „ja” i „nie-ja”: Siriel (czy Siriel Lechim) to jednocze­ śnie Leiris i nie-Leiris. Podobnie napięcie - między typowością a niepowtarzalnością - wyznacza charakter gry w kości: każdy rzut jest typowy (istnieje ograniczo­ na liczba możliwości) i, zarazem, niepowtarzalny (nie­ powtarzalnie przypadkowy). Warto przywołać w tym kontekście Leirisowskie rozważania o Marcelu Duchampie. Jego twórczość tak pokrewna eksperymentom Raymonda Roussela z „mechaniką” tekstu - służy jako pretekst do rozwa­ żań na temat „sztuki jako gry z zasadą tożsamości [identyczności].”45 U Duchampa gra jest wszechobec­ na i przybiera rozmaite formy. Nie ogranicza się jedy­ nie do mylącej odbiorcę „gry iluzji”: jest (jak u Roussela) zasadą przewodnią, ponieważ - jak podkreślał Leiris - „świat [Duchampa - T. S.] jest nierozwiązalnym splotem znaków i znaczonego lub symboli i symbolizowanego”.46 Owa gra destabilizuje sensy i spra­ wia, że „każda forma jest perspektywą innej według pewnego znikającego punktu”.47 Względność form i sensów przekłada się również na płaszczyznę tożsa­ mości seksualnej: w tytule słynnej pracy La mariée mi­ se à nu par ces celibataires, même Duchamp rozbija ją na dwie części - kobiecą (MAR) i męską (CEL). Leiris posuwa grę z własną autobiografią jeszcze da­ lej, czyniąc z gry słów, z przestawienia liter naczelną za­ sadę. Metamorfoza, wykroczenie poza siebie, rozgrywa się więc na płaszczyźnie języka: dochodzi tu do głosu Leiris-poeta, Leiris-miłośnik Roussela. Leiris-etnolog wie jednak (nauczony doświadczeniem afrykańskich badań terenowych nad kultami opętania i sekretnymi stowarzyszeniami), że słowa mogą mieć moc przemie­ niania rzeczywistości. Wiara ta sprawia, że z czasem po­ rzuca on w końcu grę masek i pseudonimów, próbując, za pomocą pisania, dogonić „życie”. Takie też jest dzie­ ło autora L ’Afrique: rozpięte między poezją i etnografią, między totalnym rygorem języka (na wzór Roussela i Duchampa) i wiarą w jego transgresyjną moc. Między literackim „uprzestrzennieniem autobiografii” (na wzór Mallarmé), a całkowitym wyjściem poza nią, ku „życiu”. Między autobiografią, którą rządzi rousseańska zasada szczerego wyznania, a autobiografią, którą rządzi sekret. AUTOBIOGRAFIA I SEKRET „Twoje działanie zawsze odnosi się do papieru.” (Stéphane Mallarmé Quant au livre) Vie —un Dé la sépare du viDe:42 rzut kości rozdziela życie od pustki, czytamy w jednym z glosariuszy. Rysu­ nek André Massona z 1923 roku, przedstawia gracza w kości. To portret Michela Leirisa, wówczas począt­ kującego poety, pozostającego pod wpływem ekspery­ mentów Stefana Mallarmé. Rysunek stanie się, jak na­ pisze później Leiris, jego symbolem: autor La Règle du jeu pozostaje przez całe życie zafascynowany właśnie kostką do gry, widząc w niej siłę zdolną przekształcać nie tylko rzeczywistość poetycką, lecz również życie. Leiris przenosi zasady gry w kości na płaszczyznę ję­ zyka i, równocześnie, na płaszczyznę autobiografii. N a wzór Mallarmé, który w swym poemacie Rzut kośćmi nigdy nie zniesie przypadku „uprzestrzennia lekturę”, Leiris dokonuje „uprzestrzennienia autobiografii” otwiera ją na nowe, alternatywne możliwości. Pozo­ staje ona jednak ograniczona liczbą liter - to one wy­ znaczają przestrzeń gry (gdy rzucamy jedną kością, mamy do dyspozycji sześć możliwości; podobnie słowo „Leiris” składa się z sześciu liter, zaś „Michel” to kolej­ ne sześć). We wrześniu 1926 roku zanotuje w dzienni­ ku: „Michel Leiris - to mi wystarczy, by odwracając moje nazwisko (Siriel Lechim), przemienić się nagle w starego rabina.”43 Najprostsze odwrócenie liter zmienia „Leirisa” w „Siriela” (tak też będzie nazywał się bohater Aurory, jego pierwszej i jedynej powieści), doprowadzając zarazem do karnawałowego odwróce­ nia znaczeń i „wyjścia z siebie”. Nowe imię produkuje nowe sensy, odsyła do nowych kontekstów.44 Kolej­ nym wcieleniem staje się Damocles Siriel (który jest bohaterem dwóch niezrealizowanych „autobiograficz­ nych” projektów: Starożytności Damoklesa Siriela i Młodość Damoklesa Siriela, czyli Moja autobiografia od rozpoczęcia wojny aż do utraty dziewictwa). Wprowa­ dzając „antyczne” imię (Damocles), autor Afrique na­ *** W swoich tekstach etnologicznych autor L ’Afrique fantôme nie zajmuje się nigdy tematem struktur pokre­ wieństwa. Interesują go natomiast badania nad tym, co sekretne: sekretny język, inicjacje, sekretne maski. T e­ matyka ta, jak pisze, ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia ludzkich wspólnot: „Społeczeństwo prze­ jawia naturalną skłonność do sekretu. (...) posiada spe­ 11 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI sem prowadzi go w zupełnie odmiennym kierunku. W połowie lat 20. publikuje w „Révolution Surréali­ ste” swoje pierwsze glosariusze, w których próbuje nie tylko podważyć przyjęte etymologie, lecz również do­ prowadzić do całkowitej destrukcji słownika.52 Podczas misji Dakar-Dżibuti Leiris zajmuje się ba­ daniem sekretnego języka inicjowanych w sudańskim plemieniu Dogonów. Praca ta, wymagająca olbrzymie­ go wysiłku i samozaparcia (autor L ’Afrique fantôme nie zna wówczas żadnego z języków afrykańskich), polega­ ła na procesie wielokrotnej deszyfracji: podczas badań Leiris najpierw robi notatki fonetycznie, następnie próbuje odczytać je wraz z tłumaczem (orientującym się dobrze w zasadach sekretnego języka), który prze­ kłada je z kolei na codzienny język Dogonów. O stat­ nim ogniwem tego skomplikowanego procesu jest tłu­ maczenie na francuski. Sekretna mowa inicjowanych ma hybrydyczny53 charakter: sens używanych słów uległ w niej częściowemu zapomnieniu. Leiris przeno­ si obserwacje dotyczące specyfiki sigi so na płaszczyznę literacką: w swoich glosariuszach i grach językowych „wyciska słowa jak cytrynę”,54 poddaje je deszyfracji (niczym elementy zapomnianej mowy), sprawia, że każde słowo staje się „perspektywą innego”.55 Jednak jego największym pragnieniem jest przywró­ cenie słowom życia. Słowa ożywają więc, stają się obec­ ne - o wiele silniej niż „żywy głos”.56 Zyskują ciało. To powiązanie słów i ciała ma swoją muzyczną analogię. I to niekoniecznie w tak ukochanej przez Leirisa operze (choć, jak pisał, „poetyckie pisanie jest, bez wątpienia, (...) trochę czymś takim jak aria w operze...”57), lecz w jazzie. Początek fascynacji tą muzyką pokrywa się mniej więcej z pierwszymi eksperymentami językowymi, z pierwszymi glosariuszami. Autor Wieku męskiego wie­ lokrotnie podkreślał transowość jazzu: podobnie jak w kultach opętania (gdzie nawiedzający duch wstępuje w ciało nawiedzanego i stapia się z nim w jedność), w jazzie następuje niezwykłe, cielesne utożsamienie „grającego” i „granego”. Muzyk „staje się” instrumen­ tem, zaś instrument tworzy - na czas szalonej improwi­ zacji - nierozdzielną jedność z muzykiem. Dla Leirisa koncert jazzowy jest spektaklem opętania, w którym ciało, słowo, instrument i muzyka, poprzez swój rytm, „sklejają się”. Podobnie rzecz się ma z językiem. W Mu­ sique en texte et musique antitexte —komentarzu do Lan­ gage tangage - spuszczone z łańcucha słowa rozpoczyna­ ją szaleńczy taniec. Leiris, niczym opętany przez jednego z demonów zâr, daje się prowadzić, dokąd chcą. Czytelnik również. Jak w życiu, gdy nie jesteśmy w stanie w pełni przewidzieć, co się wydarzy. Tak powstaje mit. W Essai sur le merveilleux Leiris powraca do Jarry’ego: cudowność rodzi się „pomię­ dzy”, na skutek nieporozumienia między myślą i mo­ wą. Mit jest więc skutkiem błędu w funkcjonowaniu języka. Zinterpretowany przez Leirisa Jarry, ma wszak­ że swój antropologiczny kontekst. Autor L ’Afrique cjalny język, różniący się od języka codziennego i nie­ zrozumiały dla nie-wtajemniczonych”.48 Dogonowie i ich sekretny język pozostają prefiguracją społeczeń­ stwa: wspólnoty, w której to, co sekretne, strzeżone jest przez język. Problem zrozumienia tajemnicy inicjo­ wanych jest więc w gruncie rzeczy problemem języko­ wym - zadaniem dla tłumacza, lub dla znawcy szyfrów. W swych pismach autobiograficznych Leiris po­ wraca w zaskakujący sposób do tematyki Dogonów. Pracując nad pośmiertną edycją dziennika intymne­ go, Jean Jamin zauważa,49 że Leiris zataił ważny szcze­ gół biograficzny dotyczący swojej żony50 i - w efekcie - całego swojego życia. To „zniknięcie” - strategia analogiczna do tej, jaką zastosował Georges Perec w Zniknięciu, podniesiona tutaj do potęgi i obejmują­ ca całą autobiografię - jest zaskakujące, zwłaszcza w przypadku autora, który wyznaje, że chciałby roz­ chorować się z powodu szczerości. Pragnienie, by wy­ znać wszystko, przekraczając zarazem granice litera­ tury, zostaje skonfrontowane z rodzinnym sekretem, który okazuje się nie do wypowiedzenia. Coś pozosta­ je „między słowami”, zagubione przez mechanizmy ję­ zyka. Zniknięcie jest, zarówno u Pereca, jak i u Leirisa, faktem językowym: sekretu po prostu nie można wypowiedzieć, zapisać... Cóż jednak począć z deklaro­ waną szczerością człowieka, który chce „powiedzieć wszystko”? Leiris zdaje się być schwytany w pułapkę języka: jest zarazem „sobą” (Leiris) i „innym” (Siriel); jednocześnie mówi prawdę i kłamie... W całej jego twórczości odnaleźć można ślady tej paradoksalnej podwójności. Przybiera ona zaskakujące formy: jego pierwsze prawdziwie etnograficzne badania dotyczyły sigi so, sekretnego języka sudańskich Dogonów. Tym­ czasem proste przestawienie dwóch liter przemienia „Dogon” w „Godon” - nazwa afrykańskiego plemie­ nia przekształca się w panieńskie nazwisko żony Michela. Leirisa interesują więc wewnętrzne analogie: badaniom nad sekretnym językiem sigi so, odpowiada sekretne autobiograficzne „zniknięcie”, Dogonom odpowiada inne, tym razem paryskie, „plemię” - ro­ dzina Godon.51 Przestrzenie etnografii i autobiografii zamykają się w jednym słowie. SŁOWO I ODDECH „Śniło mi się czasem, że - skoro słowo i oddech są związa­ ne - moje badania nad językiem sprawiły, iż utraciłem mowę...” (Michel Leiris Wiek męski) „Dopóki moje słowa będą żywe, będą miały kości, ciało i skórę!” (Michel Leiris Langage tangage) Podobnie jak większość dzieci, mały Michel na­ miętnie studiował encyklopedie i słowniki. Do jego ulubionych lektur należała w dzieciństwie Encyklope­ dia Larousse’a. To zamiłowanie do klasyfikacji z cza­ 12 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI strzeni (...) czyż nie jest tutaj środkiem, by uprawiać miłość z rzeczami, by wnikać w nie - aż do serca?”.62 Malarstwo Bacona, podobnie jak corrida, jest więc próbą wniknięcia w rzeczywistość. W obu przypad­ kach autor L ’Afrique przywołuje metaforykę seksualną („realité enfin mise à nu”, czyli „rzeczywistość ostatecz­ nie obnażona” jak pisze63), bowiem miłość fizyczna jest tu równoznaczna z użyciem siły. Podobnie, w obu przypadkach, mamy do czynienia z wyzwaniem rzuco­ nym całej tradycyjnie rozumianej sferze estetyki: sztu­ ka Bacona nie ma nic wspólnego z porządkiem symbo­ licznym, który zwykle konstytuuje „sztukę”. Dotykamy tu tematyki Realnego, tak jak ją przed­ stawiał Lacan. Jego poglądy rekonstruuje Markowski w swej książce o Gombrowiczu: „W tym znaczeniu sztukę można traktować jako obszar, na którym Real­ ne jest starannie wypierane (sztuka konwencjonalna) bądź też na którym powrót Realnego staje się nie do zniesienia (i także podlega wyparciu i cenzurze). (...) sztuka (świadomie lub nieświadomie) lekceważy Real­ ne, gdyż jest ono dla niej nie do wytrzymania, a to ze względu na jego radykalnie asymboliczny charakter.”64 I dalej: „jeśli się zgodzić, że Realne skrywa rozkosz, to skrywa także ból i piękno (bolesne piękno), co prowa­ dzić może do wniosku, że (...) nie ma różnicy między czystą rozkoszą i czystym bólem, albowiem i tu, i tam, podobnie jak w przypadku piękna, zawodzi możliwość symbolizacji.”65 Leiris zdaje się sugerować,66 że malar­ stwo Bacona pozostaje po stronie Realnego, po stronie bólu i ekstazy, po stronie tego, co „nie do wytrzyma­ nia”. W tym sensie, Bacon jest prawdziwym briser d’images - ikonoklastą, którego każdy obraz, każde po­ ciągnięcie pędzla wymierzone jest przeciwko innym obrazom, przeciwko całej historii malarstwa. Jest tak­ że wyzwaniem mającym zbadać granice ludzkiej wy­ trzymałości. „Obraz ma swoje partie rozpalone lub być może, używając języka jazzu, swoje partie hot w opozycji do ca­ łości cool, te gdzie rzuca się kości w porównaniu do resz­ ty, która jest tylko neutralnością jednoznaczną z przepa­ ścią (....). Opozycja części powiedzmy „sakralnych”, gdzie panuje wzburzenie, i części „świeckich” - najob­ szerniejszych - gdzie nic się nie dzieje.”67 Leiris opisuje płótna Bacona tak, jak arenę walki byków: podobne dy­ chotomie organizują przestrzeń obrazu i areny („części hot" i „części cool”, sacrum i profanum). W obu przypad­ kach czynnikiem wyznaczającym charakter, odpowied­ nio spektaklu i płótna, jest skaza. Baudelairowskie „zgwałcone piękno” (lub, podążając śladem leirisowskich poszukiwań językowych, piękno „wypaczone”) piękno „lewe” - pojawia się nie tylko w szkicach o Fran­ cisie Baconie. W Lustrze tauromachii Leiris mówi wprost: to, co naprawdę istotne („piękne”?), przekracza granice estetyki (dlatego puste ornamenty stylu, pod­ czas walki raczej skrywają niż odsłaniają). Bacon, pod­ nosząc przerażający ochłap mięsa do poziomu Ukrzyżo­ przywołuje, po raz pierwszy w kontekście Rimbauda i Roussela, zapomnianą dziś teorię Maxa Müllera, we­ dług której mity rodzą się na skutek swego rodzaju „choroby języka”. Pozostaje pytanie: czy choroba języ­ ka byłaby również chorobą ciała? SZTUKA I NUDA „Zawsze ceniłem słodkawą gorycz koktajlów, śnieżny smak szampana i przenikliwie ostre tchnienie whisky.” (Michel Leiris Wiek męski) „Fakty - wtrącił Heyst zwykłym swoim uprzejmym to­ nem - nie ma nic ciekawszego nad fakty. Nagie fakty.” (Joseph Conrad Zwycięstwo) Dlaczego pewne dzieła sztuki dotykają nas dogłęb­ nie, podczas gdy inne pozostawiają totalnie obojętny­ mi lub są po prostu nudne? Pytanie o nudę sztuki po­ jawia się w pismach Leirisa dwukrotnie i dzieli je blisko pięćdziesiąt lat: po raz pierwszy w eseju o fetyszyzmie rzeźb Giacomettiego (1929), drugi raz w tek­ ście o obrazach Francisa Bacona. Dla francuskiego pi­ sarza i etnografa nuda ma jednak głębsze podłoże, wykraczające poza granice estetyki. Jej korzenie tkwią w charakterystycznym dla naszej epoki poczuciu życia „wykastrowanego”, pozbawionego głębszych sensów życia bez sacrum.58 Według Leirisa, sztuka nie ma wystarczającej mocy, by zastąpić to, co święte lub by zniwelować wszech­ obecne odczucie nudy. Istnieją jednak - jak twierdzi dzieła, które przekraczając granice tego, co estetyczne, działają na nas niczym dobrze wymierzony cios bokse­ ra. Leirisa interesują właśnie te miejsca, momenty, gdy sztuka wchodzi głęboko w materię życia, dotykając w prawdziwie cielesny sposób (podobnie jak miażdżąca nos pięść, czy kończące walkę pchnięcie toreadora) tego, co „naprawdę istotne”. Dzieje się tak jedynie wte­ dy, gdy to, co widzimy, nakłuwa niczym barthesowskie punctum.59 To ukłucie, otwarta rana - „przenikliwie ostre tchnienie whisky” - związane jest z brutalnym re­ alizmem. „Brutalność faktu” Leiris odnajduje w obra­ zach Francisa Bacona. Czym jest owa „brutalność faktu”? W eseju Co mi powiedziały obrazy Francisa Bacona Leiris zauważa, że obrazy te noszą bardzo materialny ślad działania mala­ rza, który w brutalny sposób odcisnął na nich swą obecność.60 Ślad ten, prawdziwa rana, przywołuje ra­ czej rzeczywistość opisywaną w Lustrze tauromachii, niż świat sztuki. W innym eseju (Francis Bacon dzisiaj) Leiris posuwa się jeszcze dalej, porównując brutalny gest malarza do gwałtu, do aktu seksualnego, którego ce­ lem jest wniknięcie w materię świata: „Widzialne śla­ dy aktywności ręki - jej znaki na płótnie - pozostawia­ ją przypuszczenie (...) że jej ruch zmierza w istocie do schwytania (analogicznego do porwania lub gwałtu) rzeczywistości. (...) Zgwałcenie,61 roztrzaskanie prze­ 13 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI wania, osiągnął bez wątpienia, tak poszukiwaną w lite­ raturze przez Leirisa, „szczerość” („obnażenie”) . W jednej ze swych ostatnich książek Michel przy­ wołuje postać Olympii z obrazu Eduarda Maneta: na­ ga, przypominająca posąg - podobna do innych kobiet pojawiających się w pisarstwie Leirisa. Tym, co nie­ przyzwoite u manetowskiej Olympii, nie jest jednak jej nagość, lecz... wstążka. Ten pozornie nieistotny detal jest tu kluczowy. Bez wstążki Olympia byłaby po pro­ stu nudna, pozostawiałaby nas obojętnymi. Tymcza­ sem piękno - tak jak je rozumie Leiris, tak jak je rozu­ mie Bacon i zapewne tak, jak je rozumieją pozostający w „intymnym kontakcie ze śmiercią” toreadorzy - nie może być konwencjonalne, zapoznane. Nie może być nudne. Musi przenikać niczym punctum. Niczym obra­ zy Francisa Bacona. Niczym corrida. ną dla Leirisa. Temat ten, obecny jest w Dzienniku niemal od samego początku, pojawia się w kontekście poszukiwania własnej techniki poetyckiej (np. w maju 1929 roku notuje: „... technika obiektywna i subiek­ tywna - czy naprawdę można je rozdzielić?”72), jed­ nakże nabiera prawdziwej aktualności podczas wypra­ wy do Afryki, gdy Michel spotyka się nie tylko z nową, skomplikowaną rzeczywistością kolonialną, ale rów­ nież ze swoją nową profesją (i charakterystycznym dla niej sposobem widzenia świata), czyli z etnografią. Et­ nograf jako podmiot, Afryka jako model, przedmiot: taka, oczywista jak by się zdawało, relacja zostaje pod­ kopana w L ’Afrique fantôme. Podwójne doświadczenie Leirisa - jako podmiotu (pisarz, etnograf) i przedmio­ tu (pacjent psychoanalityka, model malarzy) - nie po­ zwala mu spojrzeć całościowo na badanych, na Afry­ kę, na etnografię. Następuje moment demaskacji: prawdziwym tematem etnografii jest etnograf. O sa­ motniony, skazany na subiektywność, piszący. W jednym ze swoich listów do Leirisa Bacon pisze: „Być może realizm jest, w swym najgłębszym wyrazie, za­ wsze subiektywny”.73 Paradoks, na którym zbudowane jest L ’Afrique fantôme („to przez maksimum subiektyw­ ności możemy dotknąć prawdy...”), jest więc w gruncie rzeczy problemem malarskim. Dzieło Leirisa jest jednak niczym sprawnie działający organizm, w którym wszyst­ kie naczynia są ze sobą trwale złączone: malarskie zagad­ nienie jest jednocześnie problemem autobiograficznym. Tekst, płaszczyzna kartki papieru, to miejsce spotkania (i „identyfikacji”) podmiotu i przedmiotu. PODMIOT I PRZEDMIOT „Schellingiańska koncepcja dzieła sztuki, jako miejsca utożsamienia [spotkania - T. S.] podmiotu i przedmiotu”68 - notuje Leiris w swym dzienniku in­ tymnym. Artysta tworząc, oscyluje na cienkiej grani­ cy, która rozdziela świadome i nieświadome, to co su­ biektywne i obiektywne: Schelling zauważa tę paradoksalną sytuację aktu twórczego. „«Ja» zaczyna (akt twórczy - T. S.) świadomie (subiektywnie) i koń­ czy w sposób nieświadomy lub obiektywny...” ; „Jest ab­ solutnie niemożliwe, żeby coś obiektywnego zostało stworzone ze świadomością (...) to, co jest prawdziwie obiektywne (...) nie może więc być wprowadzone (do dzieła sztuki - T. S.) ze świadomością" .69 Artysta jest świadomy podczas tworzenia, natomiast to, co po­ wstało wymyka mu się - w tym sensie dzieło sztuki jest autonomiczne, żyje własnym życiem. Z kolei sam akt twórczy jest paradoksalnym momentem wykroczenia poza siebie - ku temu, co „obiektywne”. W twórczości Leirisa pojawiają się wątki, które doskonale pasują, by je rozważyć w kontekście myśli Schellinga: problem pisania jako opętania (nieświadome, więc „czy obiek­ tywne”?), projekt autobiografii możliwie jak najbar­ dziej „szczerej”, realistycznej aż do bólu. Giacometti, Picasso, Bacon - bohaterowie esejów Leirisa. Dzieło każdego z nich obraca się wokół tema­ tu „artysta i jego model”.70 Ten balzakowski motyw wyznacza, zdaniem autora L ’Afrique, odmienność sztuki współczesnej. W notatkach do wykładu w Collège de Sociologie zapisuje on uwagę o znamien­ nym przesunięciu akcentów pomiędzy romantyzmem a współczesnością: nie spoczywa on już na osobie two­ rzącej, na artyście, lecz na mechanizmie tworzenia, na procesie twórczym. Wątek ten rozwija, koncentrując się na Picassie (który jest przecież twórcą obrazu M a­ larz i jego model): „W obrazach Picassa (...) tematem obrazu, jest sam akt jego stwarzania.”71 Malarski temat artysta-model nie jest niczym in­ nym jak relacją podmiot-przedmiot, tak przecież waż­ PATOS I TEATR „Co dzień wdziewałem maski...” (Michel Leiris Wiek męski) W Wieku męskim Leiris przywołuje obraz burdelu jako miejsca, które - gratka dla historyka czy antro­ pologa - pozwala przenieść się w przeszłość, ku staro­ żytności. „Jeżeli dość długo lubiłem burdel, to dlate­ go, że i on współuczestniczy w starożytności; przypomina targ niewolników i rytualną prostytucję antyku”;74 „Zaznałem w portowych burdelach wraże­ nia głębokiej ludzkości i wielkości, które odczuć moż­ na we wszystkich domach rozpusty...”75 - pisze. Te konotacje (antyk, „wrażenie wielkości”...) odsyłają w oczywistym kierunku: dla Leirisa burdel, podobnie jak kobiece posągi, jest czymś par excellence klasycz­ nym. Dziwny to, rzecz jasna, klasycyzm, jednak jego ślady są silnie obecne w całym dziele. Jego zasadniczą cechą jest patos. I tak bohater Wieku męskiego uwzniośla swoje życie seksualne, które, począwszy od pierwszych dziecięcych snów i fantazji, przeniesione zostaje na poziom mitu: „byłem wzruszony”76 pisze Leiris o swej pierwszej erekcji. Podobną rolę odgrywa alkohol: „Szklanka alkoholu podnosi mnie do pozio­ mu wielkich pijaków Dostojewskiego”.77 Wspomnie- 14 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI LUDZKIE I NIELUDZKIE nia, drobne, z pozoru nieistotne fakty nabierają tragi­ zmu, są wyolbrzymione niczym gest teatralny. Rów­ nież literatura, sam fakt pisania jest z natury patetycz­ ny: „Moje wspomnienia podniesione do kwadratu przez fakt, że je zapisuję”.78 W taki sposób - poprzez analogię ze światem teatru i opery, przywołanie kla­ sycznych figur i poprzez sam proceder pisania - doko­ nane zostaje obejmujące historię życia uwznioślenie i, w efekcie, mityzacja. Patos jest zawsze przypisany scenie: Leiris podkreśla swą, pochodzącą jeszcze z dzieciństwa, fascynację te­ atrem i operą. Scena staje się wzorcem porządkującym przeżycia, magazynem metafor i figur pojawiających się w literaturze i w etnografii. „Zachowywać się tak, jakbym był w teatrze”79 to zasada organizująca leirisowską etnografię „ja”. Autor Wieku męskiego jest zara­ zem podmiotem i przedmiotem własnej obserwacji, ak­ torem i widzem: to rozdwojenie wyraża symbolicznie Hamlet - figura wewnętrznego rozbicia, odsyłająca również do obrazu „teatru w teatrze”. «Teatr „ja”», «„ja” w teatrze świata». Teatralnie skonstruowane „ja”80 jest głównym (i jedynym) akto­ rem i widzem na autobiograficznej scenie.81 Tożsa­ mość bohatera nie jest trwała, ponieważ jest każdora­ zowo tworzona przez padające z widowni spojrzenie widza, który zmieniając nieustannie miejsca, zmienia również perspektywę (z kolei aktor nieustannie prze­ mieszcza się). Teatr, podobnie jak kult zâr, jest więc „szatnią osobowości”: „Chciałem najpierw zagrać rolę Rolli, potem Hamleta, dzisiaj - Gérarda de Nerval. Ja­ ką - jutro?”82 Autor La Règle du jeu przejmuje terminologię po­ chodzącą ze świata teatru i przenosi ją na płaszczyznę literatury, autobiografii i etnografii. O ile afrykańskie i antylskie kulty opętania (zâr, wudu) określone zosta­ ją przez Leirisa (za Alfredem Métraux) jako „komedia rytualna”, to tauromachii przypisane zostaje pojęcie „tragedii”. Napięcie między tymi dwoma pojęciami (odnoszącymi do dwóch przeciwstawnych rodzajów widowisk), występuje na przestrzeni całego dzieła: w Wieku męskim nadanie „tragicznego” wymiaru zda­ rzeniom, które zazwyczaj nie są za takie uznawane, jest przyczyną zamierzonego komizmu. Ta ambiwalencja tłumaczy zamiłowanie Leirisa do słodko-gorzkich, tragiczno-komicznych postaci z commedii dell’arte.83 Dla­ tego też tak często pojawiają się odwołania do Pajaców Leoncavalla, które dotykają prawdziwego sensu te­ atralności: pozorności („śmiech poprzez łzy i prawda poprzez teatr”). Obrazy „teatru w teatrze” są więc kluczowe dla je­ go autobiografii, ujawniają bowiem właśnie pozorność nie tylko widowisk, ale również całego procesu spisy­ wania autobiografii i, finalnie, świata w ogóle. Świat jest teatrem. Pozostaje sprecyzować: dla Leirisa świat bywa commedią deWarte, bywa inscenizacją Hamleta. Bywa też Gombrowiczowską Operetką. „Automat, który się rozbija, kurtyzana, która zdradza, śpiewaczka, która ginie na suchoty - takie były wcielenia gardzicielki, jawiącej się w marzeniu Hoffmanna; kształty zmienne jak Meduza, w której każdy zdaje się rozpoznawać kobietę, którą kocha.” (Michel Leiris Wiek męski) „Widziałem w nich tylko piękny posąg...” (Michel Leiris Wiek męski) W Aurelii Nervala statua zostaje rozbita. Leiris przywołuje ten epizod w Essai sur le merveilleux,84 zesta­ wiając go z figurami, które pojawiają się w malarstwie Giorgio de Chirico: przypomina o „cudowności”, „nad­ zwyczajności” posągów, o ich walorze symbolicznym. Pragnienie tego, co nieludzkie, pragnienie zamiany w „kamienną statuę” pojawia się wielokrotnie w jego tekstach. Kamień, jednoznacznie kojarzony w Wieku męskim z antykiem i z tym, co klasyczne, jest odpowie­ dzą na rozpad świata, który koroduje, który nieustan­ nie wymyka się, tak jak Afryka wymyka się pióru, któ­ re chce ją opisać i pozostaje czymś nieludzkim - zjawą, fantôme: „(...) Nabrałem wcześnie zwyczaju pudrowa­ nia twarzy, jakbym ukryć ją chciał pod maską (...). Wy­ rażało to symboliczne pragnienie mineralizacji, stano­ wiąc reakcję obronną na wewnętrzną słabość i rozpad, którymi czułem się zagrożony; chciałem zbudować so­ bie rodzaj pancerza, urzeczywistniając moim wyglądem - ten sam ideał sztywności, który ścigałem w poezji.”85 Pewne wyobrażenia łączą Leirisa ze światem malar­ stwa De Chirico: „Świat moich snów jest światem nie­ realnym, brukowanym kamieniami, obramowanym budowlami. N a ich frontonach czytam czasem tajem­ nicze sentencje. Jest to długi ciąg esplanad, galerii i perspektyw, które przemierzam niczym całkowicie abstrakcyjną przestrzeń ogołoconą ze wszelkiej ziem­ skiej realności. Królują tutaj: ołowiana nić, cyrkiel, waga...”.86 Prawdziwie alchemiczna87 fascynacja ka­ mienieniem i stalą, potwierdza wyrażone w Wieku mę­ skim pragnienie:88 Leirisa interesuje moment, w któ­ rym doskonałość formy staje się alegorią śmierci, negacją życia. Kamień i stal, od zawsze towarzyszące tematyce melancholii, służą mu do stworzenia (auto) portretu człowieka owładniętego obsesją pustki, para­ liżującym lękiem przed śmiercią.89 Dla Leirisa opera jest miejscem, w którym ciele­ sność zostaje w największym stopniu zanegowana. Śpiewak, śpiewaczka operowa stają się alegorycznym obrazem tego wszystkiego, co nieludzkie i niematerial­ ne i, równocześnie, rodzajem archetypicznego wyobra­ żenia kobiecości: dla Leirisa kobieta jest obrazem tego właśnie, co nieludzkie; jest zawsze obiektem melan­ cholii. Podobnie niedostępna pozostaje Emawayish, córka kapłana zâr: „Po całych miesiącach wstrzemięź­ liwości i uczuciowej pustki zakochałem się w Gonda- 15 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI AUTOBIOGRAFIA I BRAK GŁOWY rze w Abisynce, która i fizycznie, i moralnie odpowia­ dała dwoistemu ideałowi Lukrecji i Judyty. (...) wyda­ wała się woskowym posągiem.”90 „Jedyne, co kocham w kobietach, to ich kryszta­ łowa biżuteria. Gdy oglądam je nagie, jedynym wa­ runkiem, bym mógł być podekscytowany, jest wy­ obrażenie sobie, że są statuami... N a własne ciało spoglądam z niechęcią. Używam wszelkich środków zdolnych nadać mu twardość granitu i całymi godzi­ nami utrzymuję je bez ruchu, wyobrażając sobie, że w ten sposób przekształcę je w rodzaj statuy...”91 - pi­ sze w innym miejscu. Sceniczny zabieg przekształca­ nia własnego ciała w statuę przypomina o teatralnym odniesieniu, które patronuje Wiekowi męskiemu. To fragment rozmowy Fausta i Mefistofelesa, dotyczący Meduzy: Mefistofeles: „Daj temu pokój!/ Strzeż się, już ja znam to./ To czarodziejski, martwy obraz, fantom:/ Le­ piej nie zważać na jej zdradny zew./ Kamienny wzrok jej w człeku ścina krew/ I człowiek cały w kamień się zamienia./ Czyżbyś Meduzy nie znał choć z imienia?”92 Scena jest miejscem wtajemniczenia (kobieta jako Meduza), jest również miejscem przemiany (w ka­ mienny posąg). Leiris opisuje sam siebie jako już pora­ żonego wzrokiem Meduzy, skamieniałego. W tym sen­ sie, niezwykle trafione wydają się słowa Denisa Holliera: narrator Wieku męskiego zastyga w grama­ tycznym „Ja”. To „Ja-które-umiera”.93 Meduza zabija spojrzeniem, Syreny kuszą śpiewem. „Tym, co mnie często najbardziej dotyka w kobiecie, jest jej głos”94 - pisze Leiris. Głos istnieje całkowicie poza dotykiem, jest więc doskonałym „ucieleśnie­ niem” nieludzkiego stalowo-kamiennego ideału. Ale głos jest również - jak w epizodzie Odysei, gdy Odyseusz kuszony jest śpiewem Syren - śmiercionośną bro­ nią, równie groźną jak wzrok Meduzy czy miecz Judy­ ty. Opera - ulubione miejsce Leirisa - staje się w tym przypadku niebezpieczną przestrzenią, miejscem ku­ szenia. Staje się również metaforą sytuacji, w której znalazł się autor i narrator Wieku męskiego: nieustają­ cego zagrożenia kobiecością. Śmiercią, którą kobieta95 niesie leirisowskiemu „Ja”... Kobiety Leirisa są więc nieludzkimi statuami o an­ tycznym rodowodzie: Aurora,96 Lukrecja, Judyta, Olympia, Nereida... W rzeczywistości są one bliskimi siostrami bohaterek Gerarda de Nervala: Aurelii, Syl­ wii, Pandory... i Chwały Raymonda Roussela.97 Czymże bowiem innym jest rousselowska gloire, jeśli nie (gramatyczną98) kobietą? Czymże innym, jak nie ukoronowaniem świetlanym kręgiem, uwiecznie­ niem, zamianą w majestatyczny posąg, zamarciem w chwale? Jednak statua zawsze ulega rozbiciu. Proces mine­ ralizacji nigdy nie może dobiec końca, schwytany w obłędną logikę błędnego koła: posąg formuje się, by następnie skruszyć się na nowo. „Wyobrażam sobie samego siebie (...) niczym Holofernes z odciętą głową!” (Michel Leiris Wiek męski) Pisząc o operze Pucciniego Turandot, Leiris przy­ wołuje raz jeszcze biblijną historię Judyty i Holofernesa. W tym kontekście pojawia się projekt eseju Turan­ dot lub triumf Holofernesa, który byłby rodzajem powrotu do kluczowego dlań, zaczerpniętego z obrazu Cranacha, wątku. W Wieku męskim utrata głowy99 staje się zaskaku­ jącą figurą autobiograficzną. „Autobiografia wywołuje ten sam skutek, co działanie Judyty: oddziela głowę od ciała, oddala tego, kto podejmuje zadanie autoprezen­ tacji, od niego samego” - pisze Denis Hollier. I dalej: „Według stwierdzenia Bataille’a człowiek jest tym, czego mu brakuje: z braku głowy rodzi się także auto­ biografia. Podmiot autobiografii jest (...) tym, kto tra­ ci twarz, kto w głębi samego siebie spotyka innego bez twarzy, rozpoznaje siebie w wyzutej z „ja” trzeciej oso­ bie. Takie właśnie jest autobiograficzne caput mortuum: jej alchemia dąży do połączenia w jedną potwor­ ność własną twarz i brak twarzy innego.”100 Można dodać coś jeszcze: brak głowy jest oczywistą figurą nie­ obecności. Piszący autobiografię musi się określić, „amputuje” więc niektóre części „Ja” - fragmenty wła­ snego „ciała”, fragmenty własnej historii.101 Nie da się opowiedzieć wszystkiego: pisząc tracimy fragmenty naszego życia. Tracimy siebie. Czego brakuje w autobiografii Leirisa, co zostaje „ucięte”? „Wraz z La Règle du jeu autobiografia traci swe centrum i swój sens: życie”102 - pisze Nathalie Bar­ berger. Autobiografia, która zostaje „pozbawiona gło­ wy”, nie ma końca, brakuje jej rozwiązania, osi: Leiris opowiada kolejne anegdoty, kolejne historie, wzbogaca fabułę, dokonuje kolejnych interpretacji tych samych wspomnień z dzieciństwa. Przywołuje te same motywy (co widoczne jest zwłaszcza w cyklu La Règle du jeu), które powracając, paraliżują narrację. Opowieść nie postępuje, nadmiar słów sprawia, że właściwy cel auto­ biografii - „życie” - gubi się gdzieś po drodze. „Nigdy nie dochodzimy do ostatniej litery ostatniego słowa”:103 autobiografia nie może zostać dokończona.104 Figura ta posiada jeszcze jeden, trochę inny, sens. Literatura bywa bowiem niebezpieczną grą, w której można, dosłownie, stracić głowę - otrzeć się o obłęd. Tymczasem dla Leirisa pisanie - rytuał nie mniej prawdziwy niż kult zâr - jest zawsze równoznaczne z opętaniem. Ta symboliczna dekapitacja oznacza więc depersonalizację: coś czego nie kontroluję, „mó­ wi za mnie”.105 Głos, który wydobywa się z samych trzewi. Czy to jeszcze „Ja”? Niebezpieczeństwo grozi również z innej strony. Radykalny gest Leirisa - destrukcja słownika i, przede wszystkim, próba wcielenia literatury w życie, zaś życia 16 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI w literaturę - oznacza osiągnięcie miejsca, skąd nie ma już powrotu. Dalej czyha prawdziwa gilotyna i prawdziwy miecz. mat samobójstwa pojawia się jako pomysł na rozwiąza­ nie problemu błędnego koła, w które wpadł Heyst bohater projektowanej w Afryce powieści. W następstwie nieudanej próby samobójczej Leiris zastępuje je, jako projekt rozwiązania splotu „dzieła” i „życia”, ideą spalenia własnych książek112 - chce „na­ prawić błąd, jakim było ich napisanie”. „Spalić to, z po­ wodu czego istnieję, by nie zostać spalonym samemu...”113 W swym projekcie Leiris bliski jest postawie wzywającego do pisania krwią Friedricha Nietzschego: w rozprawie Literatura a tauromachia przywołuje metafo­ rę ognistego pióra („pod zdaniami autora papier marsz­ czyłby się i zapalał za każdym dotknięciem pióra z ognia”114). Pisząc, palimy własne książki. Jednak, jak sugeruje Leiris, tylko takie, równoznaczne z „utratą gło­ wy” pisanie - pisanie, w którym górę bierze wyciskająca łzy i krew, ognista namiętność115 - sprawia, że literatura przekracza swe granice: ku „życiu”. Pragnienie pisania „ognistym piórem” jest jednak naznaczone bluźnierstwem. Pisarz, który marzy o wyjściu „poza literaturę”, jest z natury podejrzany. To niebez­ pieczny alchemik lub ktoś, kto zaprzedał duszę diabłu. Leiris doskonale zdaje sobie sprawę z niebezpieczeństwa, jakim jest uczynienie z literatury „życia” (przypomnijmy: Wiek męski pojawia się w 1939 roku) czy dosłowne po­ traktowanie metafory spalenia książek. Wie, co w tam­ tej sytuacji politycznej może oznaczać „utrata głowy”... PAPIER I ŚMIERĆ „Powinienem był popełnić samobójstwo, jest to jednak ostatnia rzecz, jaką zrobię.” (Michel Leiris Wiek męski) W nocy, tuż przed podjęciem próby samobójczej, zapisze: „Pisząc, szukam schronienia w przestrzeni bia­ łej kartki, jak struś chowający głowę, tak jak gdyby ta kartka była światem bez gęstości, gdzie śmierć nie mo­ że wniknąć”.106 Zarówno Dziennik, jak i całą autobio­ graficzną prozę Leirisa (ale również niektóre teksty et­ nograficzne) można czytać jako rozważanie na temat śmierci. Motyw ten powraca u autora L ’Afrique fantôme regularnie, prawie zawsze właśnie w kontek­ ście literatury. Przestrzeń białej kartki jest rodzajem azylu, który chroni przed naznaczonym rozpadem światem zewnętrznym. Pisanie jest jednak, z natury, pełne ambiwalencji: jest równoczesnym odwleczeniem śmierci i jej zapowiedzią. Heroiczną walką, która nie może zostać wygrana: „Poezja [pisanie poezji] nie jest niczym innym jak długą walką ze śmiercią”; „każde działanie artystyczne, jakiejkolwiek natury, korzenia­ mi sięga do tej wojny przeciwko śmierci...”107 Pojawia się tu ponownie paradoksalne błędne koło - zasada organizująca kolejne dzieła Leirisa. „Pisanie, które jest końcem”: pierwsze zapisane słowo wyłącza piszącego z porządku „życia” i - podobnie jak fanfary oznajmiające początek corridy - jest sygnałem nie­ uchronnej śmierci. Stąd metafora literatury jako are­ ny, autora zaś jako toreadora („jestem naprzeciwko li­ teratury niczym torero”). W takim ujęciu staje się ona rodzajem morderczej rozgrywki, w której autor, będąc równocześnie toreadorem i bykiem, znajduje się za­ wsze w sytuacji bez wyjścia. „Wcielić śmierć w życie, sprawić, by stała się w ja­ kiś sposób rozkoszna (jak gest torera, który łagodnie wciąga byka w fałdy kapy czy mulety): na tym powin­ na polegać działalność budowniczych luster...”.108 Podjęcie wyzwania, wkroczenie na arenę jest rodzajem pięknego samobójstwa. Warto pamiętać, że tytuł naj­ ważniejszej leirisowskiej rozprawy o literaturze (De la litterature considéré comme une tauromachie),109 jest bezpośrednim nawiązaniem do tytułu słynnego dzieła Thomasa de Quincey De l'assasinat considéré comme un des beaux-arts...110 Właśnie temat zabójstwa-samobójstwa111 pojawia się u Leirisa wielokrotnie. Jawi się jako sposób na prze­ rwanie błędnego koła, nierozerwalnego splotu „życia” i „sztuki”, które jest głównym zagadnieniem cyklu au­ tobiograficznego. Szukając reguły gry, reguły „ja”, za­ pisze w dzienniku: „La Règle du jeu (reguła gry¡reguła „ja”) - samobójstwo?”. Z kolei w L ’Afrique fantôme te­ ŚMIERĆ I STYL „Powiedz mi, Gitanillo, czy twoje serce przestaje bić, gdy walczysz na arenie?” (Corochano) Ceremoniał pogrzebowy Dogonów to, według Leirisa, „opera pogrzebowa” (opera funebré). Ta sama me­ tafora116 pojawi się w serii wierszy poświęconych corri­ dzie: tauromachia, opera i śmierć są ze sobą w intymny sposób powiązane. N a arenie, tak jak w operze, serce przestaje bić. Śpiewak operowy zmienia się w nieru­ chomą statuę - podobnie jak toreador przed decydują­ cym pchnięciem. W martwy posąg. W głos. Muzyka muzyka operowa, ale także, jak pisał José Bergamin, „milcząca muzyka” corridy - jest uwolnieniem od obecności, czymś „na kształt śmierci”. „Umrzeć trochę, by zapomnieć, że później umrę całkowicie”117 - pisze Leiris, miłośnik opery i tauromachii... Leiris pierwszy raz ogląda corridę wspólnie z Picassem,118 22 sierpnia 1926 we Fréjus. Jednak swoje ob­ jawienie przeżywa dopiero po powrocie z Afryki, na którejś z kolei walce,119 gdy ogląda na arenie Rafaelillo - toreadora z Walencji. W liście do wybitnego znawcy corridy André Castela (sierpień 1938), Leiris przypisał temu momentowi wagę epifanii: „W żadnym dziele artystycznym i literackim nigdy nie odnalazłem odpowiednika tego, co poczułem w Walencji, ogląda­ jąc walczącego Rafaelillo (...) Wiem, że w całym mo­ 17 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI im życiu nie doświadczyłem czegoś podobnego.” Epifa­ nia? Lecz jakiego rodzaju? Co w tym wypadku kryje się pod tym zapoznanym i niejasnym pojęciem? Leiris był przeciwny estetyzacji walki, która skrywa właściwy sens widowiska. Tauromachia, której symbo­ lem jest walczący na arenie Rafaelillo, sytuuje się więc dla niego poza „sztuką”, poza kategoriami estetycznymi. Czy­ li gdzie? W sferze religii? Według Annie Maillis,120 rze­ czywiście możemy mówić o momencie religijnym u Leirisa właśnie wtedy, gdy pisze on o corridzie (jednak, wbrew pozorom, autor Lustra tauromachii niewiele miał wspól­ nego z okultystyczną religijnością Georgesa Bataille’a121). Jednak epifania ta ma specyficzny sens: Lustro tauroma­ chii - podobnie jak inne cenione teksty o corridzie (Ber­ gamin, Montherlant, Hemingway...) - jest przede wszyst­ kim doskonale napisane (dlaczego teksty o corridzie są tak dobrze napisane?). Leiris osiąga momentami szczyty stylistycznej maestrii: jego styl pozwala, przez krótką chwilę, uwierzyć, że to, co napisane jest tak dobre, a na­ wet lepsze niż corrida. Lepsze niż... „życie”. Jeśli więc mamy do czynienia z epifanią, jest to bez wątpienia epifania stylu. Leiris wykracza, na krótki mo­ ment (być może jedynie w paru akapitach, kilku zda­ niach...), poza „sztukę” i poza „życie”. Literatura, któ­ ra przekracza „literaturę”? Sprawa dość kłopotliwa i raczej problematyczna. Jednak podobny, dziwny splot odnaleźć można w... Szkicach piórkiem Andrzeja Bob­ kowskiego. We wspaniałym, napisanym niby od nie­ chcenia (jakby na marginesie niezwykle intensywnych momentów życia), fragmencie poświęconym rowero­ wej podróży po południu Francji. Upadek Francji, triumfująca Trzecia Rzesza. Bobkowski „urywa się z łańcuszka” i odbywa wakacje życia: słońce, rower, La­ zurowe Wybrzeże, Alpy, wolność. Przy okazji (późnym wieczorem, po zakończonej szaleńczej rowerowej jeździe) notuje swe wrażenia. Wychodzi wspaniale. Pozo­ staje pytanie: lepiej czy gorzej niż w rzeczywistości? Lepsze jest Camargue ze Szkiców piórkiem, czy lepiej by­ ło „być tam” - na rowerze w Camargue? Triumf „życia” nad literaturą? Czy może raczej stylu nad „życiem”? Tauromachia, tak jak ją widzi Leiris, stawia więc podobny problem. To, być może, jedyny - „epifaniczny” - moment, który wymykałby się błędnemu kołu, tej „regule gry”. Czy jednak na pewno? wywracając słowo na „drugą stronę”, odwraca również porządek świata: „Jeśli jest tak, że mówię językiem śmierci, śmierć przestaje być śmiercią (nie jest już wię­ cej końcem wszystkiego, ale odległą krainą, z którą może mnie trochę oswoić słowny egzotyzm).”122 Leiris mówi więc językiem „wywróconym na drugą stronę”, „prześlizguje się po odwrotnej stronie śmierci”.123 De­ strukcja słownika, zniszczenie sensów są równoznacz­ ne z chwilowym zawieszeniem, z jej oswojeniem. To odwleczenie może nastąpić jedynie przez przemianę znaczeń słów. Śmierć i mort. Oba słowa, polskie i francuskie, są krótkie, jednosylabowe, wymawia się je jednym tchem. W Langage tangage Leiris przekształca mort w „me met hors” - cztery litery zostają przekształcone w dziewięć liter. W innym glosariuszu mort zostaje jeszcze bardziej rozciągnięte, stając się „minotaure amateur d’hommes. Saumatre traumatisme”. Zamiast jednego słowa mamy więc kilka o innym niż pierwot­ ne znaczeniu. Zamiast dziewięciu - czterdzieści dwie litery. Leiris dosłownie rozciąga śmierć, tym samym ją neutralizując. Wyrok zostaje chwilowo zawieszony. MUZYKA I ŚMIERĆ „Ojciec mój zmarł był przed przeszło rokiem, w śnieżysty dzień, po chirurgicznym zabiegu. Zawsze rozmiłowany w mu­ zyce, zażądał od mojego brata - wiedząc, że wkrótce umrze - aby ten zagrał mu na skrzypcach ulubioną melodię.” (Michel Leiris Wiek męski) „Zycie jak opera, z miłością by załamać linię melodyczną i ze śmiercią, by nadać mu całą swą doniosłość w finale.” (Michel Leiris Fibrilles) Dziennik rozpoczyna się przywołaniem Święta wio­ sny Strawińskiego. Tematyka muzyczna, powracająca regularnie. Muzyka i śmierć. Leiris życzył sobie, by na jego pogrzebie odtworzono Bal maskowy (!) Verdiego. Tymczasem zgromadzeni nad grobem usłyszeli owszem Verdiego, ale... Simona Boccanegra. A więc pomyłka. Reguła nie zadziałała, gra nie zo­ stała rozegrana zgodnie z planem: zwieńczeniem życia, jego podsumowaniem nie staje się Bal maskowy. Po­ wtórzmy raz jeszcze za Denisem Hollierem: „nigdy nie dochodzimy do ostatniej litery ostatniego słowa” - au­ tobiografia wymyka się, pozostaje niedopowiedziana, kończy się na V(erdim), a nie na Z... JĘZYK I ŚMIERĆ „Umrzeć trochę, by zapomnieć, że później umrę całko­ wicie.” (Michel Leiris Langage tangage) Przypisy Pod koniec życia Leiris pisze Langage tangage ostatni tom gier słownych, który dopełnia rozpoczętą w 1924 roku pracę nad destrukcją słownika. Zaryso­ wuje w nim nową perspektywę na język: przekształca­ nie sensów jawi się tam jako rodzaj gry ze śmiercią. Gry, którą cechuje karnawałowe odwrócenie, bowiem 1 2 3 4 5 18 Perec G./Markowski M. P. Gabinet kolekcjonera/Perekreacja, Warszawa 2003, s. 83 Svevo I. Zeno Cosini, Warszawa 1966, s. 346 Leiris M. Wiek męski, Warszawa 1972, s. 37 Błoński J. w: Leiris M. Wiek męski, s. 180 Blanchot M. w: „L’Ire des vents” 3-4/1981. �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Błoński J. w: Leiris M. Wiek męski s. 184 Nadeau M. Michel Leiris et la Quadrature du Cercle, ed. MAURICE N A D EA U 2002, s. 110 Leiris M. Journal 1922-1989, Gallimard 1992, s. 32 Maurice Blanchot pisze: „Za każdym razem, gdy myśl za­ tacza błędne koło, oznacza to, że właśnie dotyka czegoś oryginalnego, od czego wychodzi i co może przekroczyć tylko po to, aby do tego powrócić.” (Wokół Kafki, War­ szawa 1996, s. 119). Leiris M. Journal 1922-1989, Gallimard 1992, s. 169. Warto w tym kontekście wspomnieć kafkowską formu­ łę: „Pisać, aby móc umrzeć - Umrzeć, aby móc pisać.” Leiris M. Journal 1922-1989, s. 512 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 541 Problem błędnego koła pojawia się na wszystkich pozio­ mach, również na poziomie odbioru. Leiris wyprzedza in­ terpretację, rozbraja badacza: „Niechaj sobie współcze­ śni badacze podświadomości mówią o Edypie, kastracji, poczuciu winy, narcyzmie; nie wierzę, aby posunęli na­ przód zrozumienie istoty problemu...” pisze Błoński, re­ konstruując niejako poglądy autora Wieku męskiego. Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, L'Ecole des lettres 1996, s. 60 Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 60 W malarstwie, podobnie jak podczas tauromachii, życie powstaje (uobecnia się) w miejscu spotkania płótna (by­ ka) i artysty (toreadora): „Im bardziej artysta będzie obecny (...), tym bardziej żywotny będzie obraz - miejsce, w którym dokonuje się spotkanie tych dwóch rzeczywi­ stości...” (Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 16-17) Leiris M. Ruban au cou d’Olympia, Gallimard 1981, s. 13 Leiris M. Glossaire J ’y Serre mes Gloses w: Mots sans mémoire, Gallimard 1969, s. 113 Michalski K. Płomień wieczności. Nietzsche o czasie, śmier­ ci i miłości „Europa. Tygodnik idei” nr 16 (159), s. 13 Ważnym punktem odniesienia jest tu tekst Dariusza Czai Zycie czyli nieprzejrzystość („Konteksty” 3-4/2002, s. 6-22) i tocząca się wokół niego, na łamach „Kontek­ stów” właśnie, dyskusja. Nie sposób omówić w przypisie wszystkich tez Czai - przywołajmy jedynie puentę tek­ stu: „Zycie jest opowieścią o nieczytelnym wzorze, mówi Ricoeur. Zycie jest puzzlem, powiada Perec. Puzzlem, czyli zagadką. Nie ma rozwiązania zagadki życia, dopo­ wiada Dilthey. Ale wysiłki, by odnaleźć przynajmniej za­ rysy wyjściowego obrazka, nie ustają. C ’est la vie. Bo Francuzi zawsze wszystko wiedzą najlepiej.” Jak nazywa Leirisa Jan Błoński (Posłowie do Wieku mę­ skiego s. 184). Blanchot M. w: „L’Ire des vents” 3-4/1981. Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, w: Dépossédés, Editions des Minuit 1993. Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 26 Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 25 Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 24 Angielski przekład (Nights as Day, Days as Night) idzie w innym kierunku, ignorując wątek braku. Podążam tu za „fonetycznym” tłumaczeniem Jana Gondowicza. Nie mniej zasadne jest tłumaczenie reusement jako śliwie, zaś heuresement jako szczęśliwie. Barberger N. L ’Ecriture de deuil, Presses Universitaires Du Septentrion, 1998. Wszystkie cytaty pochodzą z Wieku męskiego. Leiris M. Journal 1922-1989 s. 167 Leiris M. Wiek męski s. 130 32 Proust M. Pamięć i styl, Kraków 2000, s. 112 33 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 370 34 Przeklęta leworęczność staje się ważnym punktem od­ niesienia dla antropologii francuskiej lat 30. (którą Ja­ mes Clifford nazwał właśnie „antropologią spod znaku lewej ręki”), dla Georgesa Bataille'a i kręgu „Docu­ ments” (gdzie tak istotną rolę odgrywało zagadnienie fetyszyzmu), bowiem tylko to, co „lewe”, może stać się fe­ tyszem, i na odwrót - fetysz „rodzi się” zawsze po lewej stronie. 35 Hertz R. La prééminence de la main droite. Etude sur la po­ larité religieuse, Paris 1928, s. 128 36 Leiris M. Wiek męski, s. 21 37 Leiris M. L ’homme sans honneur, Editions Jean-Michel Place, 1994, s. 89-90 38 Warto pamiętać o zarysowanej przez Leirisa metaforze: toreador jest Don Juanem, Don Juan jest toreadorem... 39 We wstępie do nowego wydania La Règle du jeu (Pleiade, 2003) Denis Hollier przeciwstawia „klasycyzm” Wie­ ku męskiego, „barokowi” La Règle du jeu: dychotomia ta przekracza jednak kwestię stylu, stając się czymś funda­ mentalnym nie tylko dla literatury, lecz również dla au­ tobiografii. Klasycyzm wiąże się z zamiłowaniem do an­ tycznych figur, lecz również z pragnieniem „symbolicznej mineralizacji” i dążeniem do „prostoty”, „bezpośrednio­ ści” (chęci „rozjaśnienia” własnego życia), podczas gdy barok jest tu odpowiednikiem bataillowskiej transgresji, przekroczeniem reguły i, przede wszystkim, zasadą waria­ cji i powtórzenia, która sprawia, że motywy nieustannie powracają. Klasycyzm jest dla Leirisa również rodzajem ucieczki przez światem, mineralizacją właśnie, zamknię­ ciem - przemianą w kamień (śmiercią), by ocalić życie (co na poziomie literatury oznacza rygor). Barok, od­ wrotnie: żywotna wybujałość stylu (widoczna zwłaszcza w powtórzeniu, w wariacji) skrywa pustkę, śmierć. Te dwie sprzeczności ustanawiają relację między życiem, sztuką i śmiercią (która, jak obsesyjnie powtarzał Leiris, zawsze jest u końca). To zawikłanie znajduje swe odbi­ cie na arenie. Dla francuskiego etnologa walka z bykiem, będąc widowiskiem prawdziwie barokowym i operowym, jest zarazem poszukiwaniem klasycznej czystości. 40 Leiris zbliża się tu do Gombrowicza, który w podobny sposób organizuje świat przedstawiony, w podobny spo­ sób wprowadza wątki autobiograficzne (quasi-naukowość w Byłem pierwszym strukturalistą) zajmują go podobne dy­ chotomie (sztuka i życie, świat zewnętrzny i ja...). Rów­ nież Gombrowiczowi patronuje lewa ręka... 41 Dlatego trop heglowski byłby tu chybiony. 42 Brzmieniowe podobieństwo „życia” i „pustki” - vie i vide - bywa wykorzystywane we francuskim: np. znawca twórczości Raymonda Roussela François Caradec, ukuł grę słowną „vie de Roussel Roussel”... 43 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 125 44 Siriel brzmi orientalnie (co sprawia, że dodanie doń na­ zwiska Lechim, doprowadza do metamorfozy w żydow­ skiego rabina), ale brzmi również „antycznie”... Leiris wykracza następnie poza możliwości, jakie daje mu wła­ sne nazwisko: do Siriela (który tu występuje jako nazwi­ sko) dołącza antyczne imię Damocles. Z czasem pojawi się jeszcze jeden, podobnie brzmiący wariant: Ximenes. 45 Leiris M. On Duchamp „October” 112 (1/2005), s. 47 46 Leiris M. On Duchamp, s. 49 47 Leiris M. On Duchamp, s. 47 48 Leiris M. La langue secrete des Dogon de Sanga, Jean-Mi­ chel Place 1988, s. 12 19 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI 49 Jamin J. Présentation w: Leiris M. Journal 1922-1989, s. 14 50 Wbrew temu, co podawał w swoich książkach autobio­ graficznych i w swoim dzienniku intymnym (!), żona Leirisa Louise Godon była w rzeczywistości córką, a nie sio­ strą żony Daniela Henry Kahnweilera - znanego marszanda sztuki awangardowej. 51 W swoim komentarzu do Glossaire, Leiris pisze: „Nie tylko mowa, lecz cała sfera myśli opiera się na grze transpozycji, na symbolach, które możemy zakwalifikować jako metafo­ ryczne.” Dogon i Godon: właśnie metaforyczność języka, umożliwia równoczesną etnografię i autobiografię... 52 W Glossaire (1925), będącym ówczesnym manifestem jego poglądów na temat języka, pisze: „Gigantyczna po­ myłka sprawiła, że ludzie uwierzyli, iż mowa powstała by ułatwić ich codzienne relacje. Ludzie tworzą słowni­ ki z lenistwa. W słownikach słowa są katalogowane, obdarzone dokładnie określonym sensem, opartym na zwyczaju i etymologii. Tymczasem etymologia jest na­ uką pustą, która w żadnym stopniu nie wyjaśnia praw­ dziwego sensu słowa (...) Rozczłonkowując słowo (...) na małe części, nie troszcząc się ani o etymologię, ani o przyjęte znaczenie, odkrywamy jej najbardziej skryte cechy i tajemne rozgałęzienia.(...) Tak więc język prze­ kształca się w wyrocznię...”. Kilkanaście lat później, w notatkach do wykładu w Collège de Sociologie, Leiris pozostawia na marginesie rodzaj przypomnienia: „traktować mowę jak rzecz świętą [z porządku sa­ crum]...”. W ątek ten, powraca niczym refren: język jest domeną augurów. 53 Leiris M. La langue secrète des Dogon de Sanga, Jean-Mi­ chel Place 1988, s. 31 54 Leiris M. Entre augures, Terrain vague 1990, s. 14 55 Jak w przypadku Roussela i Duchampa (patrz: Leiris M. On Duchamp „October” 112). 56 Leiris M. Langage tangage ou Ce que les mots me disent, Gallimard 1985, s. 124 57 Leiris M. Langage tangage, s. 112 58 Leiris M. Lustro Tauromachii, Gdańsk 1999, s. 23 59 Według Rolanda Barthesa fotograficzne punctum, które nas „nakłuwa” i pozwala zobaczyć rzeczy „nagie”, jest właśnie zawsze drobnym szczegółem, niepozornym deta­ lem. Ma zawsze realistyczne odniesienie. W przypadku Leirisa, fascynacja drobnymi faktami nabiera wymiaru perwersji: ich perwersyjna moc pozwala wniknąć głębo­ ko w materię życia. Ciosy szpady, które zawsze przyszy­ wają „na wylot” i zawsze są do bólu „szczere”, sprawiają, że - jak pisze w Lustrze Tauromachii - „czujemy, że przy­ legamy do świata i do samych siebie”. Leiris sam poszu­ kuje „nacięć”, wystawia się na nie. Tak rozumiany re­ alizm ma - jak u Barthesa - posmak fetyszu, bowiem podobnie jak fetysz (i jak ostra brzytwa) „dotyka nas do­ głębnie”, wchodząc w samą materię życia. 60 Leiris M. Ce que m’ont dit les peintures de Francis Bacon, Albin Michel 2004, s. 13 61 Violenter - słowa to ma również swój drugie, bardziej lite­ rackie znaczenie, które doskonale pasuje do niektórych malarskich zabiegów Bacona: „wypaczyć, zniekształcić sens” (T. S.). 62 Leiris M. Francis Bacon aujourd’hui, Albin Michel 2004, s. 34-35 63 Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 119 64 Markowski M. P. Czarny nurt. Gombrowicz, świat, litera­ tura, Kraków 2005, s. 127 65 Markowski M. P. Czarny nurt. Gombrowicz, świat, litera­ tura, s. 131-132 66 W swoich pismach o Baconie Leiris rozwija koncepcję „obecności”: „Dla widza to obecność artysty, jego intym­ ny ślad (...) sprawia, że rzecz staje się obecna - jej przeci­ wieństwem jest śmierć, która zjawia się w dziele, w wy­ padku, gdy temat zostaje przeniesiony na płótno bez prawdziwego wkroczenia subiektywności. Im bardziej ar­ tysta będzie obecny (...), tym bardziej żywotny będzie ob­ raz - miejsce, w którym dokonuje się spotkanie tych dwóch rzeczywistości...” (Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 16-17). „To, co mnie fascynuje u Bacona - po­ dobnie zresztą jak u Giacomettiego - to fakt, że jego ob­ razy, dosłownie, krzyczą obecnością.” (Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 60). T a żywa obecność sprawia, że ob­ razy Bacona są jak „samo życie”, że „żyją własnym ży­ ciem”. Koncepcja Leirisa jest więc, w pewnych aspek­ tach, bliska schellingiańskiej koncepcji dzieła sztuki według Schellinga, dzieło sztuki żyje „życiem autono­ micznym”. 67 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 744 68 Leiris M. Journal 1922-1989 s. 342; wątek odniesień do Schellinga w leirisowskich tekstach o sztuce analizuje też Sachiko Natsume-Dubé „L'Infini” nr 87, 2004. 69 Schelling F. W. J. Le système de l'idéalisme transcendental (1800), Louvain 1978, s. 246-247; za: Sachiko Natsume-Dubé Bacon Schelling Leiris. 70 Leiris poświęcił również wiele stron twórczości swego przyjaciela André Massona. W Dzienniku przeciwsta­ wia ją jednak stanowczo malarstwu Bacona, Picassa i Giacomettiego (która jest rodzajem fenomenologii poruszającej temat samotności przedstawionego przed­ miotu). Malarstwo Massona jest, dla odmiany, „monistyczne”: przedstawia bowiem świat „przed-ludzki”, w którym różnica między podmiotem i przedmiotem zo­ stała zniwelowana. Tęsknota za momentem złączenia jest z kolei jednym z tematów bataillowskiej pornogra­ fii. Jej doskonałą „ilustracją” są obrazy Massona: ich rzeczywistym tematem jest właśnie stan ekstazy, orga­ zmu - „mała śmierć”. 71 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 595 72 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 145 73 Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 106 74 Leiris M. Wiek męski, s. 51 75 Leiris M. Wiek męski, s. 105 76 Leiris M. Wiek męski, s. 32 77 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 48 78 Za: Lejeune P. Lire Leiris: autobiographie et langage, édi­ tion Klincksieck 1975, s. 30 79 Za: Lejeune P. Lire Leiris: autobiographie et langage, s. 40 80 Leiris wiele uwagi poświęcił badaniom nad teatralnością zachowań i „teatralną koncepcją osobowości” opęta­ nych (kulty zâr i wudu). 81 Pojawia się tu dość oczywisty trop psychoanalityczny, który jednak nie modyfikuje w zasadniczy sposób głów­ nego założenia autobiografii Leirisa. 82 Leiris M. Wiek męski s. 129 83 Temu tematowi Leiris poświęcił esej pt. Picasso et la comédie humaine. 84 Leirisowska koncepcja „cudowności” i mitów współcze­ snych, różni się od pochodzących z podobnego okresu i poruszających podobny temat tekstów Rogera Caillois Paryż, mit współczesny (1937) i Roberta Desnosa Imagerie moderne (1929), gdyż Leiris, podkreślając językowy cha­ rakter tego, co niesamowite, pozostaje bliski Jarry'emu i językowej koncepcji mitu Maxa Müllera. 85 Leiris M. Wiek Męski, s. 155 20 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI 86 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 93 87 Właściwie przez całe lata 20. Leiris jest bardzo zaintere­ sowany alchemią i okultyzmem. 88 Wątek ten rozwija Maurice Nadeau (Michel Leiris et Qu­ adrature du Cercle). 89 Podobnie jak u Giacomettiego, gdzie w niezwykłej rzeź­ bie Cube twarz zostaje wpisana w kamień i, tym samym, skryta w jego doskonale gładkiej powierzchni i nieludz­ ko geometrycznym kształcie. 90 Leiris M. Wiek męski, s. 168 91 Nadeau M. Michel Leiris et Quadrature du Cercle, s. 56; Nadeau poświęca cały rozdział zagadnieniu mineralizacji i metaforyki „kamiennej i żelaznej” u Leirisa. 92 J. W. Goethe Faust, część I, Noc Walpurgi, przekład F. Konopki; za Wiek męski, s. 35 93 Patrz: Hollier D. Nagłówek Holofernesa. Notatki o Judy­ cie, „Konteksty” 3-4/2007. 94 Leiris M. Fibrilles, Gallimard 1966, s. 149 95 Owa „gramatyczna Judyta”, jak to ujął D. Hollier. 96 Która jednak, zgodnie z regułą gry wyłożoną w glosariuszach, może przekształcić się w każdej chwili w „Horrorę”... 97 Po opublikowaniu La Doublure, swego pierwszego utwo­ ru, Roussel poczuł się, przez moment, obdarzony nie­ śmiertelną chwałą. To wspomnienie będzie mu towarzy­ szyć przez całe życie. 98 Gloire jest w języku francuskim rodzaju żeńskiego. Wy­ razowi temu przypisane są następujące znaczenia: sława, chwała, cześć, blask, świetność, majestat, świetlany krąg, chluba, zasługa, zaszczyt, gloria. 99 Temat ściętej głowy, „bezgłowego” pojawia się w „Documents”. U Michela Leirisa wątek ciała bez głowy pojawia się w dwóch hermetycznych, intrygujących tekstach z „Documents”: w Une peinture d’Antoine Caron dokonu­ je egzegezy dziwnego manierystycznego obrazu Antoine'a Carona, którego tematem jest antyczna masakra (ciała bez głów), w Caput mortuum ou la femme de alchemiste dotyka zagadnienia deformacji ludzkiego ciała, któ­ re pozbawione głowy przeradza się w coś nieforemnego, nieludzkiego (informe). 100 Patrz: Hollier D. Nagłówek Holofernesa. Notatki o Judycie. 101 Dotykamy tu zagadnienia zasadniczego dla problematy­ ki reprezentacji. Denis Hollier przywołuje, w tym kon­ tekście, błyskotliwe spostrzeżenie Louisa Marina odno­ szące się do malarstwa: „problem prawdy rozdziela głowę i ciało...”. Postać Meduzy - jedna z kluczowych antycz­ nych figur występujących w Wieku męskim - wskazuje na tę ścieżkę interpretacyjną. 102 Barberger N. L ’Ecriture de deuil, Presses Universitaires Du Septentrion, 1998, s. 17 103 Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 34 104 To poszukiwanie końca jest tu równoznaczne z poszuki­ waniem symbolicznego „kamienia filozoficznego”: Leiris planował nawet napisanie powieści pt. Pierre philosopha­ le —Kamień filozoficzny. 105 Jean Jamin dokonał interpretacji Leirisowskiej koncep­ cji opętania, w kategoriach gry aktorskiej i Sartre'owskiej koncepcji aktora. 106 Leiris M. Frêle Bruit w: La Règle du jeu, Gallimard «Bi­ bliothèque de la Pléiade» 2003, s. 923 107 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 164 108 Leiris M. Lustro tauromachii, s. 52 109 To subtelne odwołanie niknie w przekładzie Jana Błoń­ skiego, który przełożył tytuł eseju jako Literatura a tauromachia. 110 Tyle że dla Leirisa zabójstwo jest zawsze samobójstwem. 111 W 1957 roku Leiris rzeczywiście podejmuje próbę samo­ bójczą, pozostając wiernym naczelnej zasadzie swej auto­ biografii, by słowa traktowane były niczym fakty. 112 Motyw kafkowski u Leirisa: List do ojca pojawia się w kontekście La Règle du jeu. W obu przypadkach przy­ czyną pisania jest „wyjaśnienie wzajemnych stosunków”. Leiris bierze również udział w ankiecie Czy należy spalić Kafkę? 113 Leiris M. Langage tangage, s. 74 114 Leiris M. Wiek męski (Literatura i tauromachia), s. 13 115 Patrz: Czaja D. Krew i Izy. Interpretacja jako namiętność, „Teksty drugie” 3/2006. 116 Pewne metafory pojawiają się u Leirisa wielokrotnie, w odmiennych kontekstach, wskazując na wewnętrzne pokrewieństwa pewnych zjawisk. Antropologiczny pro­ jekt Leirisa ma więc całościowy charakter: to, co afry­ kańskie i europejskie, etnograficzne i literackie, współ­ istnieje na jednej płaszczyźnie. 117 Leiris M. Langage Tangage, s. 75 118 Cztery lata wcześniej (7 maja 1922) Picasso jest świad­ kiem śmierci na arenie toreadora Granero. To wydarze­ nie popycha malarza ku tematyce tauromachicznej, któ­ ra jest najbardziej obecna w jego pracach z lat 30. Wątek śmierci Granera pojawia się również w Bataillowskich Historiach oka, gdzie zostaje skojarzona z brutalnie ikonoklastycznym atakiem skierowanym przeciwko platonizmowi i tzw. „okocentryzmowi” zachodniej kultury. 119 Które - jeśli wierzyć relacjom pisarza - zazwyczaj koń­ czyły się albo krwawą masakrą, albo były przedstawienia­ mi żałosnymi: raczej parodią niż tragedią. Jednak w tam­ tym początkowym okresie fascynacji walką byków, kluczowy dla Leirisa był sam akt ofiary, nie zaś widowi­ sko. W tym sensie Leiris pozostawał wówczas pod wpły­ wem koncepcji Georgesa Bataille'a. 120 Maïllis A. Michel Leiris l’écrivain matador, édition L'Har­ mattan 1998. 121 Kult krwawej ofiary, bezgłowego byka i tego, co „nie­ ludzkie”, był kluczowy dla sekretnego okultystycznego stowarzyszenia Acephale, założonego w 1936 roku przez Bataille'a i Massona. Stowarzyszenia, które - jak wyka­ zuje Jean Clair w Du surréalisme - wiele miało wspólne­ go z neopogańską sektą i z krypto-faszyzmem. 122 Leiris M. Langage tangage, s. 109 123 Leiris M. Langage tangage, s. 75 i 109 21 �Michel Leiris piszący dziennik wyprawy Dakar-Dżibuti. Granica z Sudanem, 13 maja 1932 Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f501704b558a09e584edb958b70796a.pdf 22d7b1fe3ef8fec9448e70f8f7520d38 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6226 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource miasto - obrazy zniszczenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5806 Title A name given to the resource Warszawa zniszczona, Paris n'existe plus: obrazy miasta w ruinie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.5-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T O M A S Z SZERSZEŃ „Upłynie lat wiele, bardzo wiele, gdyż biegu ich nic nie zatrzyma; za lat 200 Warszawa odmieni się do niepoznania, na Wiśle może jeszcze dziesięć mostów przybędzie, a może z dwóch istniejących, tylko gołe na wpół zrujnowane filary z wody sterczeć będą. Któż to dziś zgadnie? Budynki się pozmieniają, znikną te na które patrzymy, na ich miejsce powstaną nowe gmachy, ulice, place, a ten widok Warszawy, ten wątły papier, wszystkie te zmiany przetrwa, przechowany jako wierne wyobrażenie dzisiejszego stanu Warszawy.” „Warszawa zniszczona, Paris n ’existe plus1": obrazy miasta w ruinie w statyczne ramy „obrazu” - do tego służyły im wieże, dachy, pagórki. Nowoczesne widzenie nie przystaje jednak do tak statycznego przedstawienia, jakim jest panorama: „spojrzenie rezygnuje z marzycielskiego zagubienia w dali” - pisał poetycko W alter Benjamin.4 N a po­ czątku XX wieku panoramy fotograficzne znikają więc niemal zupełnie, stają się archaiczne niczym weneckie weduty i ich świat. Los okazał się jednak przewrotny. Wielkie trzęsienie zmiotło w 1906 roku San Francisco z powierzchni ziemi (gruntowną dokumentację zniszczeń przeprowadził amerykański fotograf Arnold Genthe), Paryż na począt­ ku dwudziestego wieku różnić się będzie znacznie od te­ go z połowy poprzedniego stulecia, zaś Warszawa... (Panorama Warszawy ze szczytu wieży zamkowej)2 rudno uwierzyć, że gdy Marcin Olszyński - fo­ tograf i kierownik artystyczny pisma „Kłosy” pisał te słowa, był rok 1875, Warszawa rozbu­ dowywała się, zaś ponure wizje katastrofy snuć mieli jedynie paryscy utopiści w rodzaju Rattiera (który w 1857 roku, w swym antyurbanistycznym dziele Paris n ’existe plus, roztaczał obraz ruin zniszczonego miasta). Panorama Warszawy powstała jako komentarz do pu­ blikowanych w „Kłosach”, zdjęć Konrada Brandla, ówczesnego mistrza obiektywu. Brandel był autorem najbardziej spektakularnej - bo wykonanej właśnie ze szczytu wieży zegarowej Zamku Królewskiego - spo­ śród licznych panoram fotograficznych, jakie powsta­ wały wówczas w Warszawie. Co obejmowała? Brandel na dziesięciu zdjęciach ujął właściwie całe miejskie uniwersum - nie zabrakło Pragi, Grochowa, Bielan. Próba ta miała swoje europejskie, a nawet światowe konteksty: w 1878 roku Eadweard Muybridge wspiął się na wzgórze dominujące nad San Francisco, by ob­ rócić się dookoła własnej osi i w trzynastu ujęciach przedstawić rozrastające się miasto. Paryż został opisa­ ny w jeszcze bardziej spektakularny sposób: w 1858 i 1868 roku N adar wznosił się parokrotnie w powietrze swoim balonem, by wykonać serię zdjęć przedstawiają­ cych stolicę XIX wieku z lotu ptaka - niczym płaską mapę wykonaną przez malarza iluzjonistę. Ten przeło­ mowy w dziejach przedstawień miejskich akt został dopełniony fajerwerkiem godnym barona M ünchhausena: podczas jednej z prób balon został porwany przez wiatr, czego N adar o mały włos nie przypłacił życiem. Panoramy wyznaczają kulminację i zarazem kres pewnego rodzaju wizerunków. Wraz z pojawieniem się fotografii malarstwo wedutowe traci swe znaczenie, patrzenie na miasto charakteryzuje teraz dążenie do poszukiwania najwspanialszego punktu widokowego. Zjawisko to opisuje Timothy M itchell:3 europejscy po­ dróżnicy odwiedzający miasta (zwłaszcza orientalne, które nie posiadały przejrzystego układu przestrzenne­ go) starali się zawłaszczyć je spojrzeniem, wpisać T * Zawarte w Panoramie Warszawy ze szczytu wieży zamkowej Olszyńskiego wyobrażenie o ocalającej roli fotografii, jest uzupełnione inną, złowrogą i m elancho­ lijną myślą. „Budynki się pozmieniają, znikną te, na które patrzymy...” - w XIX wieku narodziło się wy­ obrażenie miasta jako miejsca zagrożonego śmiercią, o niestałej, podlegającej zmianom materii. W obrazie nowoczesnej metropolii zawarty jest pierwiastek roz­ padu: to miejsce, którego błyszcząca, wspaniała fasada przeżarta jest przez rdzę nostalgii. Dlatego, jak celnie zauważył W ojciech Burszta, „nostalgia i refleksja nad nią rodzą się wyłącznie w warunkach wielkomiej­ skich”.5 Elegijny ton, smutek z powodu odchodzenia miejsca stał się więc elementem, który w myśleniu o mieście, opisywaniu go, występuje nadzwyczaj czę­ sto. Można wręcz stworzyć antologię literackich poże­ gnań, w których dominującym odczuciem byłby roz­ pad form przestrzennych, nieistnienie i wreszcie, zapo­ mnienie. W ten kontekst wpisują się choćby Ulice Siegfrieda Kracauera: „Pasaż Pod Lipami przestał ist­ nieć. To znaczy, jeśli chodzi o formę, jest to nadal pa­ saż między Friedrichstrasse i U nter der Linden, jednak w istocie - przestał być pasażem. (...) dzieło zniszcze­ nia już się prawie dokonało. (...) To wszystko zapada teraz w chłodny, masowy grób z m arm uru”.6 5 �Tomasz Szerszeń • „WARSZAWA ZNISZCZONA, PARIS N ’E X ISTE PLUS”: OBRAZY MIASTA W RUINIE Charles Marville, wytyczanie Avenue d'Opera w Paryżu, 1877; reprodukcja za albumem Charles Marville, Centre National de la Photographie, Paris 1996 Charles Marville, wytyczanie Avenue d'Opera w Paryżu, 1877; reprodukcja za albumem Charles Marville, Centre National de la Photographie, Paris 1996 6 �Tomasz Szerszeń • „WARSZAWA ZNISZCZONA, PARIS N ’E X ISTE PLUS”: OBRAZY MIASTA W RUINIE W utrwaleniu obrazu miasta jako pejzażu śmierci, miejsca skazanego na rozpad, decydujący wpływ, obok literatury, miała fotografia. Już w 1841 roku, a więc w za­ ledwie dwa lata po wynalazku Daguerre’a, Ralph Waldo Emerson, amerykański poeta, miłośnik Platona, zwrócił uwagę na „genetyczny” związek fotografii ze śmier­ cią.7 Każde wykonane zdjęcie, uśmiercając chwilę, zapo­ wiada przyszły nieuchronny rozpad każdej rzeczy, każde­ go miejsca, każdego ciała... Ten tanatyczny aspekt foto­ grafii (współczesne memento mori / vanitas?) nigdzie nie znalazł lepszej reprezentacji, niż właśnie w procesie „ob­ razowania” miejskich przestrzeni. Przewrotnie dotknęli tego problemu autorzy książki Bystander: the History of Street Photography, umieszczając nowe medium w per­ spektywie „estetyki znikania” Paula Virilio: „fotografia uliczna ma w sobie zawsze coś z samospełniającego się proroctwa. Gatunkowa zdolność do uprzedzania znik­ nięcia przedmiotu bywa czasem sposobem, by tę stratę przyspieszyć”.8 „Fotografowie byli zatrudniani przez tych, którzy przemijanie świata przyspieszali”9 - zauważyła z kolei Sontag. I rzeczywiście: w 1842 roku Viollet-le-Duc, inicjator restauracji paryskiej katedry Notre Da­ me, zamówił serię dagerotypów, które miały zachować stary wygląd monumentu. Podobna sytuacja towarzyszy­ ła właściwie każdej większej przebudowie - zwłaszcza dziewiętnastowieczni „przyspieszacze przemijania świa­ ta” zlecali fotograficzne dokumentacje miejsc czy bu­ dynków, które już właściwie nie istniały, skazane na wy­ burzenie. Czasem to, wręcz nabożne, pragnienie zacho­ wania na kliszy odchodzącego miasta nabierało grote­ skowych rozmiarów: slumsy Glasgow zostały zrównane z ziemią dopiero wtedy, gdy zatrudniony przez miejskie władze Thomas A nnan dokończył swą „ocalającą” pra­ cę. Dokumentacja ta zajęła mu dziewięć lat (1868-77). wyburzenia. Zatrudniony jako główny fotograf przebu­ dowy, swoimi pracami miał opisywać przemianę świata (bo tak, w planie symbolicznym, czytana była wielo­ krotnie przebudowa Paryża) - stał po stronie „nowego”. Jego zdjęcia stały się jednak znane z zupełnie innego po­ wodu: jego współpraca z Service de Travaux Historiqu­ es sprawiła, że w 1865 roku ukazał się Album du Vieux-Paris (Album Starego Paryża). Wraz z innym dziełem Marville’a zatytułowanym Stare dobre czasy, stanowił on zalążek nowego nostalgicznego stosunku do miasta, roz­ patrywania go przez pryzmat tego, co „stare”. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych XIX wie­ ku powstała w stolicy Francji Miejska Komisja Starego Paryża.11 Była ona oficjalną (zadekretowaną przez wła­ dze) reakcją na nostalgiczne nastroje rozniecone wsku­ tek działalności miejskich towarzystw fotograficznych i wyrażające się zainteresowaniem starymi dzielnicami (a właściwie jej pozostałościami) i tym, jak wyglądało miasto przed przebudową dokonaną przez barona Haussmanna. W tedy też rozpoczyna swą działalność Eugène Atget. Archiwum Marville’a stało się dla nie­ go punktem odniesienia (w 1907 roku Biblioteka H i­ storyczna Miasta Paryża zleciła mu inwentaryzację ne­ gatywów z lat 1853-70) - w zdjęciach, które robione były na zlecenie „przyspieszaczy przemijania świata”, jedynie jako historyczna dokumentacja poprzedzająca wyburzenie, dojrzał pamiątkę po nieistniejącym. W przeciwieństwie do fotografii Marville’a, spoj­ rzenie A tgeta na miasto charakteryzuje się już widze­ niem przesyconym nostalgią. Nostalgiczny ogląd za­ mienia świat w alegorię, w pamiątkę. „To, co naznacza intencja alegoryczna, zostaje wyłączone z kontekstu życia: zostaje ono rozbite i zarazem zachowane. Alego­ ria to obraz zastygłego niepokoju”12 - pisał Benjamin. Miasto bez śladów człowieka, opustoszałe, jakby mar­ twe... „Obraz zastygłego niepokoju” to obraz świata opuszczonego przez Boga, alegoria straty, rozpadu, za­ nikania („Kiedyś któremu hołduje fotografia, to czas gdy ludzie jeszcze nie patrzyli na świat oczami opusz­ czonych przez Boga”:13 dla Benjamina, fotografia zwłaszcza „dawna” - ma moc reaktywowania świata mitu. Łączy - niczym symbol dwie rozpęknięte połów­ ki - teraźniejszość z mitycznym kiedyś). * Według Benjamina „przeszłość można uchwycić tyl­ ko w postaci obrazu”.10 Ta uwaga dotyka problemu ro­ li fotografii w tworzeniu przeszłości, w zapisie zmienia­ jącego się świata. „Fotograf to ktoś par excellence współ­ czesny. To jego oczami teraz przechodzi w kiedyś” - pi­ sała w latach trzydziestych XX w. Amerykanka Bereni­ ce Abbott, autorka Changing New York —monumental­ nej dokumentacji modernizowanego i przebudowywa­ nego Nowego Jorku. Pożytki z fotografii dla Historii są jednak znikome. Jest ona bowiem materią doskonale mitotwórczą, zaś fotograf to prawdziwy twórca mitów... Podczas kierowanej przez barona Haussmanna prze­ budowy Paryża (1853-70), pracę dokumentacyjną wy­ konywał cały zespół fotografów (Nègre, Baldus, Le Gray, Collard...) zatrudnionych przez miasto i współ­ tworzących równocześnie obraz nowego, wspaniałego świata - stolicy II Cesarstwa. Najważniejszą postacią był jednak Charles Marville - autor olbrzymiej fotograficz­ nej inwentaryzacji starych dzielnic przeznaczonych do * „Jeszcze pięć lat temu, gdy Warszawa z pierwszą furią biła się o swój wielkomiejski kształt, parterowe, dziwacz­ ne, ciasne i pomysłowe lepianki Marszałkowskiej drażni­ ły, wywoływały gorycz tymczasowości (...) Dziś, wobec bielejącego w środku miasta masywu o kolumnach por­ talu wysokości czynszowej kamienicy, wschodnie naroż­ niki Alei Jerozolimskich - parterowe, tymczasowe, zatło­ czone brzydkimi, prymitywnymi sklepami - już nie draż­ nią. Budzą ciepły sentyment, jak dla każdego zarania, które minęło i już nie wróci, które musi odejść, ustąpić 7 �Tomasz Szerszeń • „WARSZAWA ZNISZCZONA, PARIS N ’E X ISTE PLUS”: OBRAZY MIASTA W RUINIE Baudelaire’a czy Victora Foumela,22 ale również u Tyr­ manda. Obrazy odbudowy Warszawy zawierają w sobie właśnie to napięcie, tak charakterystyczne dla benjaminowskiego „obrazu dialektycznego”. Przeszłość prześwi­ tuje tu (czasem dosłownie) przez to, co „nowe”; czasem trwa niczym etnograficzny przeżytek. Pozostaje jednak nieustannym odniesieniem dla „największego placu w Europie”, dla świeżo zbudowanego „ogromnego wie­ żowca”: „Ulica nazywała się Wielka - kiedyś, kiedy ist­ niała. Obecnie stała tu poszarpana przez wojnę i połata­ na remontami duża kamienica. Ostatnia i przeznaczona do rozbiórki. Jej tłem był kremowy masyw ogromnego wieżowca. Wokół rozciągała się zryta wykopami i sfałdowana wzgórzami materiałów budowlanych przestrzeń największego placu w Europie. Placu, który rodził się w duszącym pyle, tumanach kurzu, w warkocie koparek, betoniarek, spychaczy”;23 „... świeży, prawdziwie ceglasty odcień świeżo wznoszonych budów, oznaczający nowe domy, gmachy, mieszkania. Ten ostatni odcień był w ofensywie, parł ze wszystkich stron, przenikał wszę­ dzie. Broniły się przed nim gdzieniegdzie ulice, gdzienie­ gdzie już tylko skrawki dzielnicy, wyimki miasta”.24 Opisywana dychotomia odnosi się przede wszystkim do sfery wzroku. Wyobrażone obrazy miasta są konstru­ owane przez „podwójne widzenie”. Tak patrzy na powo­ jenną Warszawę Jerzy Zawieyski: „Gdy się wieczorem stanie u wylotu Alei Jerozolimskich (obecnie alei Sikor­ skiego) i spojrzy w głąb Marszałkowskiej - ruch, tram­ waje, auta i światła dają złudzenie nie tylko przedwojen­ nej Warszawy, ale złudzenie czegoś większego, jakiejś części paryskich bulwarów. Tylko nie wolno podnosić wzroku wyżej, ponad poziom parteru, bo wówczas w gó­ rze dojrzy się krajobraz niepojęty w tym zalewie świateł i ruchu od dołu. Nad parterami, ruchem i życiem, zwisa inny wyraz Warszawy”.25 Wzrok łudzi (lub raczej chce łudzić), pozwala dojrzeć paryskie bulwary w miejscu, gdzie oko powinno odnaleźć wypalone ruiny. Tym ra­ zem to przyszłość, to co „nowe”, prześwituje spod tego co „stare”, co należy już do innego porządku. W obrazach powojennej Warszawy, u Tyrmanda i Zawieyskiego, podobnie jak w paryskich fotografiach Charlesa Marville’a, odnaleźć można więc tę podwój­ ność w spojrzeniu na miasto. Cechę tę wychwyciła również, kom entująca myśl W altera Benjamina, Su­ san Buck-Morss.26 Dla niej wielkie miasto to równo­ cześnie „świat marzeń” (przypomnijmy choćby Sieg­ frieda Kracauera, który w Ulicach zwracał uwagę na cudowność i magię obrazów nowoczesnego miasta: „Ten krajobraz to Berlin, nieludzką ręką stworzony. Powstał sam z siebie”,27 „Przed moim oknem miasto zagęszcza się w obraz wspaniały niczym spektakl natury”28 - pisał) i „katastrofa”. Dreamland and catastrophe. rozwojowi i wzrostowi.”14 -p isa ł Leopold Tyrmand w Złym. Obraz odbudowującej się Warszawy15 zachowu­ je w sobie napięcie między „nowym” i „starym”. Ta spe­ cyficzna dychotomia, charakterystyczna dla postrzegania i doświadczania wielkich miast, wpisuje się doskonale w definicję tego, co W alter Benjamin nazywał „obrazem dialektycznym”.16 Przeszłość współistnieje w nim z przy­ szłością, to, co widzimy lub chcemy zobaczyć, współist­ nieje z tym, co zobaczone lub zapamiętane... Takie wyobrażenie wydaje się aktualne również w odniesieniu do dziewiętnastowiecznej wizji historii (pozostawiającej za sobą, wedle określenia Benjamina, pejzaż ruin). To właśnie przedstawienie ruin17 było ob­ razem nadzwyczaj nośnym w XIX wieku, ale również w następnym stuleciu. Przyczynek do tej swoistej fe­ nomenologii miejskich ruin znaleźć można w eseju Pawła Hertza Umarłe i żywe: „Nikt z nas nie próbował w umyśle nawet konstru­ ować całości świątyni w Segeście, nikt z nas nie pragnął ani na chwilę nawet podnieść znad morskiego brzegu wysokich kolumn agrygenckich (...) Ruiny były martwe doskonale i dlatego pewnie błądziliśmy między nimi tak chętnie, wytrwali turyści, podróżnicy marzenia (...) Kto z nas w sierpniu 1939 roku przypuściłby na chwilę chociaż, że ruiny czynszowych domów war­ szawskich będą bardziej patetyczne od rozwalin Kolo­ seum (...) Idziesz Warszawą inaczej. (...) Tu każdy dom zrujnowany wyrasta jak żywy”.18 Obraz ten był nierozerwalnie związany z nowoczesnością,19 odpowiadał wyznaczającej ją, benjaminowskiej kategorii szoku. Podobną interpretację znaleźć można u Georga Simmla20 (esej Ruina): ruiny były dla niego rodzajem rewanżu natury za procesy moderniza­ cyjne, porażką ludzkiej woli. Pejzaż miasta w ruinie, metropolii obracającej się ku nieistnieniu, może być również rozpatrywany w per­ spektywie melancholii. Istnieje zaskakujące podobień­ stwo między literackimi katastroficznymi wizjami Rattiera (Paris n ’existe plus), Łabędziem Baudelaire’a (dzie­ dziniec Luwru jako „pole baraków, skład rupieci”), fo­ tografiami Marville’a przedstawiającymi np. zrujnowa­ ne domy wokół nowo wytyczanej Avenue d’Opera a wyobraźnią melancholiczną. Jules Cotard, dziewięt­ nastowieczny psychiatra, który na nowo zdiagnozował chorobę, łączył melancholię właśnie z doświadczeniem rozpadu, znikania, nieistnienia. „Kiedy delirium obej­ mie świat zewnętrzny, chorzy wyobrażają sobie, że nie mają już rodziny, nie mają kraju, że Paryż jest zniszczony...”21 - pisał. Zniszczenie Paryża (ale także miasta w ogóle) rozgrywa się więc na wielu poziomach: od naj­ bardziej dosłownego po czysto symboliczny. * * „Przyszłość”, modernizacja, przebudowa, z drugiej strony „przeszłość”, nostalgia, to co pozostaje: tak zary­ sowana dychotomia pojawia się nie tylko u Benjamina, Ruiny nie są wieczne. W ich miejscu, prędzej czy później, pojawiają się zupełnie nowe budynki. To już 8 �Tomasz Szerszeń • „WARSZAWA ZNISZCZONA, PARIS N ’E X ISTE PLUS”: OBRAZY MIASTA W RUINIE jednak nie to samo - to zaledwie sztafaż, iluzja. „Praw­ dziwe miasto jest gdzie indziej” - zdają się mówić bo­ haterowie Konwickiego, podobną melancholię może­ my znaleźć u Baudelaire’a („Starego nie ma już Pary­ ża”29). Wrażenie niejasności, tymczasowości („gdzie się podziała stara Warszawa?”) i fasadowości tego, co widzimy, pojawia się zarówno w prozie opisującej Pa­ ryż po przebudowie dokonanej przez Haussmanna (o wyobrażeniu miasta jako efektownego, kuszącego sztafażu, jako obrotowej iluzyjnej scenografii pisał Caillois...), jak i u autorów warszawskich. „W naszym mieście chodzi się blisko tej tajemniczej zasłony, kry­ jącej niewiadome...”30 - pisała o Warszawie M arta Zielińska, zwracając uwagę właśnie na nieprzejrzystość miejskiej materii, na jej podwójne odniesienie. Cóż to bowiem za miasto, w którym „na wszystko trzeba pa­ trzeć tak, by nie zapomnieć”?31 Wrażenie iluzji jest więc elementem nieodłącznie towarzyszącym odbudowie. W iara Olszyńskiego w ocalającą moc „wątłego papieru”, który „wszystkie te zmiany przetrwa, / przechowany jako wierne wy­ obrażenie / dzisiejszego stanu Warszawy”, zaskakująco kontrastuje z, zawartym w Panoramie, obrazem rozpa­ du i chwilowości miejskich przestrzeni.32 Tę iluzyjność miejskiej przestrzeni doskonale uchwycił Siegfried Kracauer, który dostrzegł podo­ bieństwo między światem metropolii i światem cyrku, jarmarkiem. N a tej paraboli opiera się następujący fragment Ulic, wspaniały opis lunaparku w Halensee: „W lunaparku w Halensee między torem wodnym a ujeżdżalnią wyrasta malowany Nowy Jork. Ku noc­ nem u niebu wznoszą się drapacze chmur, kolorowe i zawrotnie wysokie. (...) Służą jako sztafaż opasującej je i przenikającej ze wszystkich stron plątaninie szyn. W sobotni wieczór, który jest porankiem robotników, szarych ludzi, urzędników, tłum, uciekłszy od miasta, kłębi się przed tą bramą do iluzji miasta”.33 Obrazy cyrku i miasta w ruinie to, być może, naj­ bardziej wstrząsające przejawy współczesnej wyobraźni melancholicznej. Cyrk, lunapark - wielka metafora ży­ cia - zawiera w sobie bowiem podobną ambiwalencję, podobną złożoność, co omawiane obrazy Paryża i W ar­ szawy. A więc: życie („nowe”) i śmierć („stare”), „świat marzeń” i „katastrofa”, zwycięstwo i porażka, iluzja i deziluzja... 6 7 Przypisy 26 27 28 29 1 2 3 4 5 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Paris n’existe plus: tytuł katastroficznego dzieła Rattiera z 1857 roku. podaję za: Kobielski D. Warszawa na fotografiach z XIX wieku, Warszawa 1982 Mitchell T. Egipt na wystawie świata, Warszawa 2001 Benjamin W. Twórca jako wytwórca, Poznań 1975, s. 107 Burszta W. J. w: Pisanie miasta, czytanie miasta red. Zeidler-Janiszewska A., Poznań 1997, s. 103; Burszta opiera się w swych rozważaniach na książce M. Chase’a i C. Shawa The Imagined Past. The History and Nostalgia. 30 31 32 33 9 Kracauer S. Ulice w: „Literatura na świecie” 8-9/2001, s. 305-306 Journal of Ralph Waldo Emerson 1841-1844; za: Jay M., Down­ cast Eyes, Berkeley 1993, s. 134 Westerbeck C. Bystander: A History of Street Photography, New York 2001, s. 99 Sontag S. O fotografii, Warszawa 1986, s. 75-76 Benjamin W. Anioł historii, Poznań 1996, s. 415 W latach 1874-86 działało Society for Photographing the Relics of Old London (Towarzystwo Fotografowania Reliktów Starego Londynu). Również w latach 80. powstało Manchester Amateur Photographic Society. Jego członkowie poświęcili się systema­ tycznemu zapisowi znikających budynków. Rozwinięciem tej ocalającej działalności, było sformułowanie w 1889 specjalnej sekcji „Record&Survey” („Zapis i Ocalenie”). Benjamin W. Twórca jako wytwórca, Poznań 1975, s. 242 za: Rożanowski R. Pasaże Waltera Benjamina, Wrocław 1997, s. 190 Tyrmand L. Zły, Warszawa 1955, s. 109 Oczywiście zniszczenie Warszawy - sytuacja, gdy znika prawie całe miasto - jest nieporównywalne z niczym. Moją intencją jest więc zaledwie pokazanie pewnej wspólnej płaszczyzny, po­ dobnej struktury wyznaczającej przestrzeń obrazu. „Obraz dialektyczny” w ujęciu Benjamina wykracza poza to, co widzialne - może istnieć np. w literaturze. Najważniejsze jed­ nak, że ma on charakter (w pierwszej kolejności) „mentalny”: jest rodzajem wyobrażenia. Więcej na ten temat znaleźć można w: Rożanowski R. Pasaże Waltera Benjamina, Wrocław 1997 Aleksander Gardner i Mathew Brady dokumentowali ruiny miast spalonych podczas wojny secesyjnej, wspomniany już Thomas Annan zapisywał wyburzane slumsy Glasgow, Arnold Genthe utrwalał ruiny San Francisco... Z kolei w 1865 roku Ka­ rol Beyer zrobił fotografie, które były zapisem wyburzania do­ mów stojących na terenie dzisiejszego skweru przy Krakowskim Przedmieściu, na miejscu pomnika Mickiewicza. Z obrazów bar­ dziej współczesnych: choćby zdjęcia Leonarda Sempolińskiego, przedstawiające zniszczoną Warszawę... Hertz P. Umarłe i żywe, w: Pamięć warszawskiej odbudowy. Antologia; Warszawa 1972, s. 177 Choć akurat w przypadku powojennej Warszawy nie sposób nie wziąć pod uwagę również kontekstu politycznego - odbudowa została wciągnięta w nowy porządek symboliczny, związany z budową nowej rzeczywistości politycznej. Simmel G. Most i drzwi, Warszawa 2006, s. 172 Etudes sur les maladies cerebrales et mentales, Paris 1891, cyt. za: M. Bieńczyk Oczy Dürera, Warszawa 2002, s. 274 Paris nouveau et Paris futur, Paris 1865. W roku 1865, czyli w okresie najbardziej nasilonej przebudowy Paryża, dokonuje on w swym dziele nałożenia dwóch obrazów miasta: aktualnego i wyobrażonego, przyszłego. Tyrmand L. Zły, Warszawa 1955, s. 164 Tyrmand L. Zły, Warszawa 1955, s. 165-166 Zawieyski J. Patos i codzienność Warszawy; w Pamięć warszawskiej odbudowy. Antologia; Warszawa 1972 s. 164 Buck-Morss S. Dialectics of seeing, Cambride-London 1991 Kracauer S. Ulice w: „Literatura na świecie” 8-9/2001, s. 325 Kracauer S. Ulice w: „Literatura na świecie” 8-9/2001, s. 324 „Starego nie ma już Paryża (tak się zmienia / Kształt miasta, prędzej niż serce człowieka)”; tłumaczył M. Jastrun. Zielińska M. Warszawa dziwne miasto, Warszawa 1995, s. 184 Zielińska M. Warszawa dziwne miasto, Warszawa 1995, s. 49 Problemu nierzeczywistości miasta, niepewności co do jego ontologicznego statusu, dotyka również Benjamin w Berlińskim dzie­ ciństwie, gdzie porównuje miejski pejzaż do zapomnianego snu. Kracauer S. Ulice w: „Literatura na świecie” 8-9/2001, s. 317 �Fot. 1 •m •Pr ft- * f± ^ «Ç ¿star.* *wr •w - .- * ■•• '-i. '!*■ ŁA Fot. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a0c6219ad6ff2989b68e5599f6da8e4.pdf 5d8fca48501b6ee45ac2fae3e7915edd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6513 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia współczesności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6085 Title A name given to the resource Phanom Houses and Voyages to Nowhere / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.151-155 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Genex 6 November 2010. Entering Belgrade from the west along a highway linking the capital of Serbia with the airport, Budapest, and the whole of Europe, we come across the so- called West Gate or, more precisely, two huge concrete towers topped with a revolving connector. This is Genex —the highest pinnacle of the Banat Plain. I, however, entered Belgrade in another way: by leaving the highway I took a bus crawling and weaving its way amidst the rural houses of the suburbs, which unnoticeably - and in a totally natural manner - blended with the housing es­ tates of New Belgrade. Between the houses and the blocks flickered the gloomy towers - terrifying and fascinating at the same time. This is Genex, I thought. I already knew that I would do anything to get inside, climb to the top, reach the abandoned, closed café on the 31st storey of the rotating roof... * This could be a fragment from a blog or a book by a globetrotter searching for extreme impressions, traversing former communist countries while seeking unusual adventures, the sort that come from contact with architecture - the often breath-taking ruins of truly futuristic and, literally, unique buildings from the 1960s-1980s, to be encountered from Vladivostok to Trieste. Brutalist constructions made a strong imprint upon the surrounding, and today their former purpose has become unclear. Often uncompleted due to a lack of funds, unfavourable political decisions or, finally, the fall of the Eastern bloc, in the last two decades they turned into ruins and, at times, succumbed to to­ tal degradation. Why am I writing about this? The reason lies in the growing although still niche interest in the topic and in the emergence of a new, specific form of travelling, whose target is “collecting” images of strange architec­ ture, just as landscapes were collected in the past. A c­ tually, the heart of the matter involves experiencing architecture as a form of repression and the uncanny (Unheimlichkeit). This situation is sufficiently interest­ ing to draw the attention of an anthropologist. N atu­ rally, specific “love for ruins” is not new; it is rather a successive embodiment of a phenomenon known at least from the French Revolution, when abandoned architecture became an allegory of the irreversible processes of History and in time a symbolic reverse of progress and modernity. This time, however, the ac­ cents have been arranged differently. Another inter­ esting phenomenon is the permeation of the theme into the world of contemporary art. Although recently published albums: by the Slovenian photographer Ro­ man Bezjak: Socialist Modernism — Archeology of an Era and the photographer Frederick Charbin: Cos­ mic Communist Constructions Photographed (the latter presents almost a hundred curious ultra-modernist al­ though actually totally postmodernist buildings in the former USSR), causing the reader to smile and even 151 TOMASZ SZERSZEŃ Phantom Houses and Voyages to Nowhere more often to experience goose bumps of horror, can be considered more as treats for lovers of architecture it is difficult to ignore the fact that the topic in ques­ tion was considered by Cyprien Gaillard, winner of last year’s prestigious Marcel Duchamp Prize. In his neo-Romantic videos and photograph series strange communist-era buildings appear rather as allegories of the decline of the very idea of modernism, images of living ruins, and, finally, a perverse praise of vandal­ ism, treated like archaeological remnants of some sort of ancient civilisation. In the Polish context, this theme - perhaps not brutalism as such but socialist modernist architecture in general as well as its fall - has been broached by the photographer Nicolas Grospierre and in a slightly different manner by the reporter Filip Springer. There exists a whole tangle of issues on which light should be cast in order to explain the reasons for this interest. Put aside curiosity about the widely comprehended heritage of Le Corbusier, the architectural legacy of the communist era and the failure of the modernisa­ tion project. Relegate to the margin the otherwise im­ portant connections between architecture and utopia. Instead, concentrate on a concrete example: it is time to take a look at Genex. * The skyscraper, built in 1977-1980 by the architect Mihajlo Mitrovic next to a highway leading towards an airport and the border with Hungary, is located in a district known as Novi Beograd (New Belgrade), i.e. a sprawling housing estate for 250 000 residents on former farmland surrounding the city on the opposite bank of the Sava. It is worth mentioning that New Belgrade is closely connected with Josip Broz Tito: construction work began in 1947 (i.e. immediately af­ ter the marshal seized power) and was envisaged as a symbol of new socialist architecture and an equally new and better socialist future. Today, it is an unusual site and, at the same time, typical for the peripher­ ies of cities across Eastern Europe and the Balkans �Tomasz S z erszen • PHANTO M H O U S E S A N D VOYAGES TO N OWHERE - m o de r n a a d often inreresting a rcUitecture bouders wisp ur^cor^srciie;nrK^fus^ c^unrpsE^nm e^mcor^m bpiid' ing s .lt U eko wnrth rv t ^llicgei^i^t thesk yecroper o rs comg leted m eCSdn-p^^ yeat o i: T ieo^^ doe^t^lp .k ^ eepu tio n fu r shc C^o p ex cepc^i^t:ce^ns(^U:ium waSe rh^r^fterc, a srmbolic paoguro ,e emnptom oCall tXe fundamendal cnntO£^g^io k )o^ - r ^^isk:£^S-ctt^nkspinn eoor^on^i^Cr iO £it cxm ^o^smxl cho sued fid ta oeY sgosravitc The skytcraper wri U rütin t^ o iN li: o fb m tsiiistert cb^^^i^iutec^utc ^f ^^w « mcrcts , i.r . otasoeUil^ e i^t^gfi^e^sS strcoyly with e^i^s^uir^sron d serabxlio nuCgncs b u t riso with rab^it^r^inuspgion xnO ter mert Sdufiur the r went ti^oth ceutury concrète was used for monuments, ind u d in g fhosc orrh e H olboghrt1) •T h o xrohi^sroti^i^u oS Geaeo consitrs ge dwo rail c(^r^aceieoc^Apers - (^r^e cntis dontiels^ndeC^^e^Utess^s^ct for e ffices,r(^mismeeleod ^s; verySo pu itb a r e t^olbsng rcstautant, we ic e wai ncver aate ally ooened . The office tewec h r s b ue n cloteg and totgUy empry eot o long r ime, whüe th asaco nd towec w a su ued only puraly (wdich mekes a ldud glly ghill' m g imoressic lc ,iinr g a bgkdkued flar ta djoin m h gbitaU onc t i .Reunntlheth e a nohorieiet of Bulgrade mede i nis ttal ded sione abe a t ]cgllina tha buiedmo hown, and ie ie dfobably ento a ouustiok o f timt wben i t will ven' ieR T h is u hdntomdikr trn ititp ai adoxiekl con sidecink thc r sh e g uilclmgi n questiok is t imultgnaopsloaslod ' 152 eted wi^obir c e mbit e e mnre 0^ 6^ cealistic visk>nt oC i t s eevitelirreeon and trgnseormbticx Ys-C. o fc re cting et k s o^giOre most a d d ntive 11 ^ 1 x 1111 ie Belgcacxsur reOaligmnk toiew hxlt egtfieg forbn insematienul cors ferea ce cec trei . From rh e v ery o n ir t G e n e x s ticr e d execema emt ' eiOT^s: crme r c rcaivep ie as a spm b o lpf mobernics mlsüe cOcer sg ongemnrU st at bruSat mteenentig u meo di e t andscupe andurdau oito ir - k alio ^ te^s^uœc^C^c^i^i roo de e to tts clgussrkphobic coecnod mreginc:nbergw stairwas n ahn tm y rpatrmentd Up des thie gay d c n ex dividet th eo p im oni n k S oni u oh tUa S er b r b u t a lso tourdra and gbcorts on a r gbiteururefrk m a ^ rnec the x ouiP.This approeun is i^otcraredwgll by ied eralo gid ' ioni eapreiten d n Pitcp ilioh Carr gbou t a rghita coures One oUthu motricuej/hlog ghUíCjngs se tOe ldoUà >idupl fer œmmittme sdieire^mxirut acgiexgiic; brucgScst CxUnrn inthr svocld; o c o noïd^b^c arcOitpntuoa lm ostsrpier e j ^t^c mute kisguellnd skcrceehen m ipe ic trlb, idst l ooOing a t is hures; tOitruildinr is a ioke■: ondoubtedly Oic mesi ieeereeis mg œmmunif s buMmg idehr -coeld ;she unliest thingintho Bxlidrti;ietly tps /cadncOhd; sohbpdess lhai ititfeel; ttlis building ic genuin eaadn uiquele Surbian l ., „ A c h a cautertstia faaturegeopmions ae r a i G enex d theif eutraordintoypolarisation and mtxt ur e of imeget, TTgetb e e tticu c^r s pi^i^ti oe the Oomain ef t h a meadings �Toma szSzerszen « PHANTOM HOUSES AN DVOYAGES T O N O W H ERE of die symbol, know nfromphenomenologic a lstuSies on i^elz^i^or ia nd cn^iitir^g iension entween Uomo re nd ^ 01013X0n , tremendum rt/a sd iWnr . A t thu i a m e iimo, eer can consider th e tnimiralrn d i^fien architecture of the Eardy gm^fy 0^uA fd^f;k ^, ( ^.I^. the cei^tcgjrf of thr ^^lei^i^s^aed i^cnok Oy A o^rb^c^na Vf y ^f i T d r Arohieertural Vnconnbr'Errdyr in thr ii^odei^re k niwmelg, 1 a enlicg wltA h^^nfed, uf^ueyE^f^ilEihltr iig o ih , orw itkin a paed ndohke^lkticale o i^t^kx t:arhkr^f cpp^o sive arpUitecOuds k .t^lieintt^i^ior isn^soses th e FrMie^i^^noxperirb c e r f tide ihnaroo^lkO^ g . ^a con b ring homind in abkieclearknd Oiiturbin gm an per tAa0tkhieb it famida r anO, gt dfe tarae tiAWltedo^ y fepretiad,u n d w Uich contraty to eur wishes tetutns i n the ntannrt of a p bontom io gpotOetagntegtt thc W oridW af IIeyperibncr, to s nrong in t ki s her t oCEub ro r,n d dla igte r im agesoeaV rnth' p i g matsaa■ es g e oh e et^O^r^t. T Oe h o ru o fo fth e lattes COTr^rktec^ rrf thr cact, or .van olouii steeded, n heas thekXdngi we r r committeb b y d eighboues oaten living c exi Co raa y othb fm ciahstbophgbiaaXo cmall cthnlg hhrttors..w A yo tn elmcrroretaoiyn ,rnile imehaXoiak , nowcd he dnsed o n the ai^seihatii^nc k irtke swretacuias llAd b m ek s k oscraprf. t^e^mbh^ii^t!d :^i;t^rr^t^motn^ with dt r utopis n e a oision o f a manderdui dow work l wirb a n imace o f t e onaentration camo t i n i eertdin se nss prrionifird th e comdXcatek dltitodc odlhg inb adslanes of t his parl o f E nropg kewo^t i the commwdis t ei■a. becomma “itiP w n chost” t an b e niscui l ek oufsielrdag contbxi of crahitecture . fod axamnie, a s a rrmna v l of 101 no longer cwik inn clviXiatio5 0s a ati^MMs^^ obtenf, a n ^t^i^t^t^i ^lba^^l^Gm oi le as e oc a lar^Cri^i l ^eolp' mi^n W ir^n ly^, a sa ^ ^ a^c^^^ Ai^ii^t^alr^rtl^ni (^£^^daG b^. be this eodfbxt ^lc is hoesc le t^o c^f^erxruAabk why one n e tdo etseiebA s . , 0^^^ i^fll^e^o^td nt:^(^ter^^ ard^ki k riia^i^mg w^iniim ^ e ^ li^i^i^ r^f art. a ^n in^feo^l^eidkOTl oa a blIn^c^' ie if ^ubjedt^i^e l t o t^nl^r^eos^i^^d^i^n remains in the honXs a i d ri;l^l^tist, h la ^lsa i ^ntho^^obdre redp ie ^tt . it i ^s tAele0^br wiv) imdginl^ ite fi^e^c^tiOTi. l^ iOln^t bec o n d ip ^wn e ^e A is lnmcbtk( t0^af t h;^^a^i^0rk^i^i i i^oi^i^(^ei'k an d l^íl ^^rirtr^^n tkig^ilafO]^kI0le Sa el^i^t^fe^b fl^£^np a ebCa-sx^a ic dle e bgndnned Sgfh-g0knl^vrklarr d b di^L^m, eoa^n lo be toon down . 6 Cyprien G a illerdg n de<f s o medlmg moeeto i^f^i^iOrd^ie^L^in g M'iwlid dgimld^í^i i : ^ r^;^rddov c^l n l 0^lda(^l: tl:^e n^t^(^i^k:a^llA ih esp ectacglar. C^r^e e^f r^i^i 'a^c^rks sl^c^ii^s td r r emarka0 le end nl a Siouo^b^d O^Ori^iin ^t:dr (i^rrb l^^:^' cm o^a Or^otdirl bao'Pll^hekeoeb^olb^fn tr^ifeb ia i l i ^f:lb n df ^(:^ia^Abd. bi m^ceK^i^il^lrid^cn , ^ t p :^rc^i mapr^lne eolt l^e^ir^g, teaminetes iti liCe with a itoiOiog fireworX —is t^e^^^g^(et n pasaCoxi T hc moment wt^en n ^ gil gi^^i^c^y c^^^^si1^er ext r ath he c ^i^h^(^^^(ss( l^|^s^croa ic^t^aem g k l . ^0^x 1 d^^\iic^if^dde^í^ins foc the ^ldiet One d^^^isn^b^niif m elln ^ory: iltis g i^nn^e^l^mo^l mnt^tm^l^nS, (^i• eaeh^f , tr Gt nex chmr s y livo in aet anytime, toeaggdiffrrene enntrpe( conlemopfarr ort. it ahpe a rtiy a panorawd ic lak e gwrplng t h e “’videOiOpecc” Dirrnansa y Raiad 120071 h n sd r ayoo rimannoneX kten c h Aaeist Ce tir ts Gaillben. e Ie^n^ition led Gaillard to consider modern architecture, in particular the one originating from the "periphery of modernism”, i.e. countries of the former Sovie f bloc, thr Middie East, Woc th A merica wroCe bfgradek iubdi•k t or l arne W esf European mewnooUsrs, wirbiri dte eocteg eoS th e inaoisg01e Oisinfegracien inscrihed ints its nature. T bii odooess ii d i e reaikn wd g t heybeaome io rns an thr moA rn t oedomplesign. A rnex ir a modeirXke 6X3013101 o k r boXdikg itarleX to age onk ouccumd to degfabatio n oaiy sev oba l oeari cCeeeil: walA niihnd, and thr tevolving, modem caifaS W ic hop o f d ie lkysnrap e r n eAcr antually o p erateX. Ito enoption ,simXgriy t^ofi^nic^i: tlrn ¡e^ nde^i^i^di‘gi:^]^^^]^i^s aaglb”i Xats, anas graduolly 0 1 X^ 11 ^ an k forgwtten. This pPenpmr ngo cwolkbe described S f a ^^e^A'a tenon naadtrd ai d ie tu m o f d i e l gaOs bo thr A mcsicay a rli tit R obera Omitheon, r aonOt, “deigrchitecturisaeion”, ie . ds.e^(^ecr^ct:e^eiei^iin b :'^^ nrigiyaXnbirumcd ernindob^^. t e r o ienara ^ae d ,c ibn^i^rok cno certcm rense eocluded from tko]^i^i^eo^t: nn d c nerceloed n s a aelig oft h c past o r , on l^d e d oe^tmrr^, d^i^i^f^ i^b^ to an^a^^riah^g tation of t eiria rii odahe guturo. Thilnaeedox bUsorbs 0 0 X13^’; nttentign( a bwilclinc l^r^^gog itr (^ 1 X01 and 153 Genex.Photo: TomaszSzerszen �Tomasz Szerszeń • PHANTOM HOUSES AND VOYAGES TO NOWHERE evoking a neologism created by yet another Ameri­ can artist, Gordon Matta-Clark, a ”non-ument” of the building, existing only in a work of art as a spectacle of disintegration. * Time to return to Genex. Is this skyscraper-phan­ tom a ”non-ument”? Or perhaps it is rather a monu­ ment that does not commemorate anything apart from the process of its disintegration? It is thanks to art that such sites as Genex begin to exist anew even if this is a highly paradoxical ex­ istence. Apparently, on this case artists are interested much more in the aspect of non-existence: the nega­ tive factor inscribed into the essence of these places, their phantom quality. This process was noticed by the anthropologist Roch Sulima, who analysing the demise of the 10th-Anniversary Stadium /Market­ place Europa, drew attention: Artistic undertakings rendering aesthetic the space and time of the agony of the Stadium-bazaar define something that I shall describe as "in-between" aesthetics. They build meanings out of ab­ sence and non-continuum (the aesthetics of the void). Just as absent is Warsaw, a city of rubble, the finish lines of the Peace Race bicycle race, communist regime harvest fes­ tivities together with the pathos of their collectivism and apotheosis of social engineering. The vivid outlines of the site of meetings with the Pope during his second pilgrim­ age are becoming hazy, the spatial structure and emotional contents of Marketplace Europa are turning into a part of nonentity. These multiplied absences and emptiness mutu­ ally define and reinforce each other and add significance to meanings. 7 Can it be said that the concepts of emptiness, ab­ sence, and phantom qualities, in this part of the world closely connected with a comprehension of architec­ ture and space, in some astonishing way bring these reflections close to the historiosophic diagnoses pro­ posed by Jan Sowa in his recently published book: Fan­ tomowe ciało króla: peryferyjne zmagania z nowoczesną formą 8 (in this context the subtitle: “peripheral strife with modern form” is particularly significant)? This is a question for further reflection. II. Hotel Palenque Thinking about Genex, the socialist modernist her­ itage and, more extensively, architecture in our part of Europe, including the already non-existent 10th Anni­ versary Stadium, in Warsaw, I cannot resist a certain especially evocative phantom. I have in mind a vision of Hotel Palenque in the Yucatan, a place that became famous (only virtually: has anyone ever actually seen Hotel Palenque?) thanks to Robert Smithson. This American artist, the creator of land-art whose premature tragic death in 1973 rendered him truly immortal - studied connections between archi­ 154 tecture and entropy. The topic appeared in his work for the first time several years before his death, in a photo-essay: A Tour of the Monuments of Passaic, 9 a pseudo-tourist guide to his hometown, i.e. crumbling industrial Passaic, full of collapsing, once very modern industrial buildings (a landscape much too familiar in our part of the world...). Smithson assumed the pose of a tourist seeing the ruins of Rome and interpreting decrepit industrial buildings as aesthetic objects as well as, and this is particularly interesting, the remnants of some old, long gone culture. A Tour of the Monuments of Passaic contains an outline of an approach typical for Smithson: the examination of architecture in the perspective of time as a relic of the past or a material­ ised vision of the future, and not from the viewpoint of the present. The same motifs were developed two years later in Hotel Palenque. Smithson came to Palenque in the Yucatan, a locality up to then celebrated for its famous Maya temple, and ... he discovered Hotel Palenque: a curious uncompleted building/non-building, a ruin that, however, still functioned as a hotel. In this man­ ner, the expedition to Yucatan appears to have been a late modernistic caricature of an exotic voyage, which, as Witkacy and Michel Leiris demonstrated so vividly, always ends in disappointment and emptiness. Another aspect of this caricature is an ironic probable reference to Georges Bataille’s Extinct America (1928), depicting the world of the Mayas and the Aztecs, non­ existent for centuries, as an incessant bloody festival. Here, instead of such a festivity we are dealing with entropic reality on the peripheries of an increasingly global world. Smithson also stressed the motif of a linguistic misunderstanding: when in 1517 the Span­ ish conquistadores landed in Yucatan they misheard the words: macubah than (“we do not understand”) spoken by the encountered Mayas and took it for the name of the peninsula. In the eyes of the artist, Yu­ catan built on a misunderstanding is, due to a basic premise, a non-place. Smithson considered Hotel Palenque from the viewpoint of inevitable entropy: an unstoppable proc­ ess of deformation that is the reason why thinking about construction as something durable that which will last for ages becomes archaic. For Smithson the only constant is decline. The context of decomposi­ tion and disintegration produces a vision of architec­ ture that can be comprehended only as the absence of any sort of human order. 10 Interestingly, in this con­ text he referred to a certain pessimistic motif deline­ ated by Claude Lévi-Strauss on the margin of Tristes Tropiques: a vision of the anthropologist as an entropologist, i.e. a researcher dealing with disintegration and cultural corrosion. In one of his interviews Smith­ son drew attention to its affiliation to his conceits of "entropy” and “de-architecture”: Lévi-Strauss had a �Tomasz Szerszeń • PHANTOM HOUSES AND VOYAGES TO NOWHERE good insight, he suggested we change the study of anthro­ pology into “entropology”. It would be a study that devotes itself to the process of disintegration in highly developed structures. After all, wreckage is often more interesting than structure. 11 Hotel Palenque is actually the opposite of a Ro­ mantic ruin - the building is not collapsing into a ruin but "grows to become a ruin” and was a ruin before it was even raised. As in dialectic visions by Water Benjamin, the processes of construction and disintegration mutually permeate each other, creat­ ing a state of an endless exchange between the new and the old, construction and ruin, the past and the future. In an auto-commentary (which assumed the form of an ironic, para-scientific lecture given to a full lecture hall at the University of Utah) Smithson drew attention that the hotel was built in the same spirit in which the Mayas erected their temples. Many constantly changed the facades, with successive fa­ cades added on top of each other and overlapping. The structure has all the convolution and terror, in a sense that you would find in a typical Mayan temple.... 12 This witty observation can be, however, interpreted quite seriously: in that case, the structure of Hotel Palenque would be a relic of earlier forms, their ”life after life”. 13 Smithson discussed in detail the succes­ sive elements of this extremely strange hybrid, such as uncompleted stairs leading to nowhere: a motif as if straight out of Piranesi’s Le Carceri d’Invenzione series. He also accentuated the fact that the building is los­ ing its purpose - since the function becomes blurred Smithson invented it: we are dealing with an example of late Mayan architecture, an actuation of Piranesi’s vision in the Mexican jungle, or else with “absolute functionalistic” architecture... The American artist found particularly tempting the possibility of consid­ ering the Hotel in an anti-anthropocentric perspec­ tive, i.e. as a special sort of escalation - natural sculp­ ture - caused by the impact of the forces of Nature. This moment in reflections about architecture led him subsequently to such realisations as Spiral Jetty (1970). In reference to a photograph showing the Hotel door Smithson ended his commentary as follows: There’s not really much you can say about it, I mean it’s just a green door. We’ve all seen green doors at one time in our lives. It gives out a sense of universality that way, a sense of kind of global cohesion. The door prob­ ably opens up to nowhere and closes on nowhere so that we leave the Hotel Palenque with this closed door and return to the University of Utah. 14 Could it be that Hotel Palenque - this genuine model-like Non-site - was a passageway of sorts leading from nowhere to nowhere, a global mirror in which it is possible to see everything with the exception of the longed for "monument”? This means that Yucatan, that 155 outcome of a linguistic misunderstanding, lies else­ where! III. Hotel Playte 12 September 2009. Crete. A road leading from the mountains to the sea: from the ancient ruins of Polyrinia to the resort of Castello. On the side, concealed by trees, ol­ ive groves, and Mediterranean shrubs, stands Hotel Playif (the absence of one of the letters of the neon, long out of order, creates an opportunity for speculation: perhaps the name was Playie or Playte...?). Merged with the land­ scape, partly overgrown by wild plants, and with cracked windowpanes, it resembles more a relic of some long lost civilisation than a site until recently inhabited by crowds of tourists. Actually, the latter is uncertain —I do not know whether the hotel went bankrupt or was never completed. That is irrelevant. At any rate, I cannot cease thinking about it as a sui generis land-art sculpture, sprouting out of the mountain slope in the manner of a strangely shaped rock ... Endnotes 1 Cf. e.g. Adrien Forty, Beton i pamięć, transl. Katarzyna Bojarska, “Konteksty” 2009, no.1-2. 2 Anthony Vidler, The Architectural Uncanny: Essays in the Modern Unhomely, Cambridge, Mass. 1992. 3 Cf. Ivan Colović, Bałkany - terror kultury, transl. Magdalena Petryńska, Wołowiec 2007. 4 I wrote more extensively about Gaillard in: Gaillard: romantyczny wandal, ’’dwutygodnik.com” 2011, no. 67. I also wrote twice on connections between architecture and entropy: Cóż nam po ruinach modernizmu? Z Woli do Hotelu Palenque - i z powrotem, ’ Konteksty” 2011, no. 2-3, and: Miejsca, których nie było, ’ Kultura miasta” 2011, no. 2. 5 Kai Vöckler, The Disappearance of Architecture as an Artistic Theme, exhibition catalogue: Die Moderne als Ruine. Eine Archaologie der Gegenwart, Vienna 2009, pp. 151-152. 6 Cf. Joanna Warsza, Stadion X. Miejsce, którego nie było. O projektach performatywnych w przestrzeni Stadionu Dziesięciolecia, ”Konteksty” 2009, no. 1-2. 7 Roch Sulima, Stadion-bazar, ’ Konteksty” 2009, no. 1-2, p. 145. 8 Jan Sowa, Fantomowe ciało króla: peryferyjne zmagania z nowoczesną formą, Kraków 2012. 9 Robert Smithson, A Tour of the Monuments of Passaic, New Jersey, “Artforum”, no. 4/1967, pp. 48-51. 10 Kai Vöckler, The Disappearance of Architecture as an Artistic Theme, exhibition catalogue: Die Moderne als Ruine. Eine Archaologie der Gegenwart, Vienna 2009, pp. 151-152. 11 Robert Smithson, ...The Earth, subject to cataclysms, is a cruel master. Interview with Gregoire Müller, in: Robert Smithson: The Collected Writings, University of California Press, pp. 256-257. 12 Robert Smithson, Hotel Palenque, exhibition catalogue: Die Moderne als Ruine. Eine Archaologie der Gegenwart, Vienna 2009, p. 165. 13 In the meaning ascribed to this concept [Nachleben] by the German historian of art Aby Warburg. 14 Smithson, Hotel Palenque... , p. 165. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11c80566d26187f2c0be57f73e4d64bd.pdf eae068d4b06d6803bcb28f9c8ed13a55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6399 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5972 Title A name given to the resource Od Dakaru do Dżibuti, od "Afrique" do "fantôme"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TOMASZ SZERSZEŃ A fryka jest więc słowem, pretekstem zaled­ wie...” - pisał o L'Afrique fantôme Philippe Soupault [„Europe”, 1934]. Trudno zgo­ dzić się z autorem Ostatnich nocy paryskich, bo­ wiem dla Leirisa „Afryka” nie jest „słowem zaledwie” , lecz „aż słowem”. Przekleństwo tego tytułu polega na tym, że, podobnie jak dziennik przemierzającego Czar­ ny Ląd etnografa i poety w jednej osobie, mówi on wszystko i nic. Leirisowi udała się rzecz niebywała: dwa tytułowe słowa zawierają w sobie całą książkę. Upraszczając: nie można wymyślić lepszego tytułu dla tego dziennika. W związku z tym zdecydowałem się pozostawić tytuł oryginalny - francuski. Soupault wskazywał na problem z wyrazem Afrique (Afryka). To jednak nic przy kłopotach, jakie stwarza człon drugi: fantôme bowiem, to w języku autora „cień”, „duch”, „widmo”, „mara”, „upiór”, „zjawa” , ale także „pozór” i „urojenie”... Nie tylko o wieloznacz­ ność słowa tu jednak chodzi. Dopiero złączone razem (L’Afrique fantôme), zaczynają produkować sensy, zwodząc interpretatorów i gubiąc tłumaczy. Po kolei, więc. L ’Afrique fantôme może być czytana jako opowieść o opętaniu. Badający kulty zâr Leiris nawiedzany jest przez duchy, demony i obsesje (fantômes). Podczas pobytu w Etiopii nawiedza go „najstraszliwszy demon”: zakochuje się w córce ka­ płanki - noszącej tajemnicze imię Emawayish. Zakaza­ na platoniczna miłość etnografa do „przedmiotu” swych badań nie ma rozwiązania ani dalszego ciągu: Emawayish jest tak nierzeczywista i niedostępna, że staje się alegorią. Niczym inne kobiety pojawiające się u Leirisa, zostaje zredukowana do roli pięknego, ale­ gorycznego posągu. „Zawsze pociągały mnie alegorie, obrazy pouczające i zagadki do rozwiązania, będące często kobiecymi postaciami, silnymi własną piękno­ ścią i tym, co ciemne zawsze i niepokojące w symbolu” - pisał w Wieku męskim.1 Alegorie pojawiające się w L ’Afrique fantôme wzajemnie się uzupełniają: Emawayish uosabia Afrykę, zaś Afryka (czyli tytułowa L ’Afrique) jawi się jako kobieta - niedostępna i nierze­ czywista. Również Z. (czyli Zette, czyli Louise Godon - żona Michela Leirisa), pojawiająca się wielokrotnie na stronach dziennika jako adresatka listów lub obiekt marzeń erotycznych, traci cechy żywej osoby, stając się hasłem, literą po prostu. Nie byle jaką jednak: „w alfabecie francuskim Z jest egzotyczną literą: przy­ czynia się do efektu starożytności (Zefir) lub też orientalizmu, feeri, erotyki: Zaira, Zelida, Tanzaj...”.2 Leirisowa Afryka jest urojeniem - znika każdego wieczora, by rano znów się pojawić („sen jest drugim życiem” pisał Gerard de Nerval; Leiris, miłośnik Syl­ wii, podąża tym tropem: kolejne dni rozpoczynają się niejednokrotnie opisami snu. Takich zapisów jest w L ’Afrique fantôme aż 25 - to prawdziwy sennik). Po­ dobnie jak pisanie, które jest procesem rozpoczyna­ nym każdego dnia na nowo. Tytuł jest więc metaforą Od Dakaru do Dżibuti, od Afrique do fantôme... literatury w ogóle - przestrzeń białej kartki papieru wydaje się równie trudna do wypełnienia jak misja Dakar-Dżibuti, sam zapis zaś - równie efemeryczny jak Afryka. Podróż na Czarny Ląd jest wyprawą w „zaświaty” do krainy naznaczonej śmiercią, podlegającej nie­ ustannemu rozpadowi, znikającej. Odyseja Leirisa okryta jest żałobą: to nie tylko pożegnanie z „prawdzi­ wą” Afryką („Afryka Livingstone’ów i Stanleyów nie istnieje...”), czy pozbycie się złudzeń, które wiązały się z zamorską podróżą w tropiki (poszukiwanie naiwnej epifanii, męska przygoda, która byłaby zwieńczeniem kuracji psychoanalitycznej). Michel ociera się 0 „śmierć”, którą jest depresja tak silna, że niemal ni­ welująca „ja”. Śmierć pojawia się również jako atrybut etnografii. Autor L ’Afrique bada ryty pogrzebowe Dogonów, które stają się równocześnie literacką figurą pożegnania ze złudzeniami związanymi z badaniami 1 z Czarnym Lądem w ogóle. Figurą pożegnania z Afry­ ką taką, jaką sobie wyobrażał - Afryką z klisz, z kartek powieści, z lekcji geografii, która wtedy już nie istnia­ ła lub raczej przestawała istnieć (czy istniała kiedykol­ wiek?), grzebiąc zarazem dziecięce marzenia i fantazje Michela. „Upiorem” (fantôme) jest również kolonializm sprawiający, że Afryka nie jest „sobą”. Leiris, pozosta­ jąc szczególnie wyczulonym na detal, tropi absurdy rzeczywistości kolonialnej. Odnajduje je np. w takich widmowych instytucjach jak „bufet-dancing-kino-hotel” - dziwaczne efemerydy, zdegradowane karykatury europejskiego świata. Biali odgrywający swoje role, tu­ bylcy odgrywający swe rytuały specjalnie na użytek białych... To świat, w którym nikt nie jest u siebie. Po­ czucie wyobcowania staje się doświadczeniem autora L'Afrique - w tekście z 1935 roku pt. L ’Abyssinie inti­ me, Leiris napisze: „Etiopia jest jednym z ostatnich re­ gionów Afryki, gdzie da się jeszcze podróżować” (te za­ skakująco „aktualne” słowa - przypomnijmy: jest pierwsza połowa lat 30.! - kontrastują z konstatacją Claude’a Lévi-Straussa ze Smutku tropików: „Jakieś dwadzieścia lat temu nie podróżowano wcale...”). Po­ dróż jako próba opuszczenia „własnej skóry” [de- 105 �Tomasz Szerszeń • OD DAKARU DO DŻIBUTI, OD AFRIQUE DO FANTÔME... pays(peau)ment jak można by powiedzieć, przybierając strategię wyciskającego słowa niczym cytrynę Leirisa] - antropologiczna idea zarysowana wyraźnie w artyku­ le Metamorphose - okazuje się niemożliwa do zrealizo­ wania w fantomatycznej, kolonialnej Afryce. Złudzeniem okazuje się nie tylko Afryka, ale rów­ nież etnografia. Leiris jako pierwszy podkreśla jej uwi­ kłanie właśnie w kolonializm (Marcel Griaule, szef mi­ sji Dakar - Dżibuti, był członkiem rządowej komisji do spraw kolonii), nudę badań terenowych i, przede wszystkim, niemożność odsłonięcia najbardziej skry­ tych tajemnic. Ucieczka w etnografię okazuje się roz­ wiązaniem zaledwie pozornym, nie zaś - jak pisał Levi-Strauss w Smutku tropików - „najbardziej krańcową formą schronienia”... L ’Afrique fantôme pomyślana została jako wyzwa­ nie rzucone nie tylko klasycznej etnografii, czy kla­ sycznym strategiom narracji z podróży. Parodystyczne ostrze wymierzone jest również w Georges’a Bataille’a (którego łączyły przecież z Leirisem więzy przyjaź­ ni) i w patronującego dziennikowi „ojca wyznania” Je­ ana Jacques’a Rousseau... Ten polemiczny ton sprawia, że książka Leirisa jest dziełem absolutnie „ikonoklastycznym” i dzięki temu do niczego niepo­ dobnym - bezforemnym. Losy L ’Afrique były równie nieoczywiste jak jej treść i forma. Dziennik zostaje wydany przez Gallimarda w 1934 roku w serii „Les Documents bleus” - na­ zwa ta skrywa dzieła najbardziej efemeryczne, sytuują­ ce się poza granicami gatunków, dzieła pozostające problemem (Jak bowiem zaklasyfikować książkę Leirisa? Jako „etnografię” ? „Opis podróży” ? „Literaturę”? „Dziennik intymny” ? „Powieść przygodową” ?).3 Publi­ kacja L ’Afrique fantôme zostaje uznana za prowokację przez trzech najważniejszych francuskich etnologów tamtych czasów: Marcela Maussa, Marcela Griaule’a i Paula Riveta. Oburzony był zwłaszcza Griaule: konflikt z wpływowym badaczem sprawia, że Leiris po­ zostaje przez wiele lat na marginesie środowiska, zaś jego dzieło uznane zostaje za sztubacki wybryk. Nie za­ wsze śmieszny, trochę zbyt długi żart. Pisząc o L ’Afrique fantôme nie sposób pominąć pewnej nasuwającej się wątpliwości. Cóż bowiem jesz­ cze pozostaje z wyprawy Dakar - Dżibuti, poza prze­ dziwnym dziennikiem Michela Leirisa? Odpowiedź jest prosta: setki4 zebranych (lub raczej zabranych de­ cyzją władz kolonialnych) obiektów, których przezna­ czeniem stało się muzeum etnograficzne. Prawdziwa widmowa Afryka. Przypisy 1 2 3 4 Leiris M. Wiek męski, Warszawa 1972, s. 44 Jean Starobinski Wynalezienie wolności, Gdańsk 2006, przeł. M. Ochab, s. 29 Dopiero po latach L ’Afrique fantôme wydane zostaje w tej samej serii co Smutek tropików Lévi-Straussa. Dokładniej - 3600 Widmowa Afryka. Pocztówka Union Postale Universelle. 106 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d739c3138cca66651612f58bca450280.pdf 370a13139ad07135dd1e28c106032f08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6400 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5973 Title A name given to the resource Misja Dakar-Dżibuti /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.92-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text rasa zasygnalizowała ostateczną datę odjazdu na początku 1931 - Misji Dakar-Dżibuti. Jej celem jest pokonanie w blisko dwa lata całej szerokości Afryki: od Oceanu Atlantyckiego aż do Oceanu Indyjskiego, poprzez Senegal, Sudan francu­ ski, Wybrzeże Kości Słoniowej, Górną Woltę, Dahomej, Togo, Niger, Czad, Kamerun, Francuską Afrykę Równikową, Kongo belgijskie, Sudan angielsko-egipski, Abisynię, francuskie wybrzeże Somalii. Naczel­ nym celem tej wyprawy - zorganizowanej przez Insty­ tut Etnologii i Muzeum Historii Naturalnej, patronowanej i subwencjonowanej przez kilka mini­ sterstw i zarządów kolonii i, jednocześnie, przez ważne organizmy naukowe (między innymi przez Instytut Francuski i Uniwersytet Paryski) - jest: zgromadzenie kolekcji dla Muzeum Historii Naturalnej i dla Mu­ zeum na Trocadero, badania licznych ludów, których zwyczaje są w przededniu znikania (w szczególności Nuerowie i Szyllukowie, podobnie jak Wohitowie z okolic jeziora Tana), uchwycenie, w postaci filmów dokumentalnych i zapisów na taśmach, języków i pie­ śni tych ludów, stworzenie między urzędnikami kolo­ nialnymi i paryskimi jednostkami naukowymi relacji niezbędnych do rozwoju nauk przyrodniczych i socjo­ logicznych. N a czele tej misji stoi nasz przyjaciel Marcel Griaule, który wcześniej prowadził misję w Abisynii i który, poza licznymi notami, opublikował w „Documents” dwa ważne artykuły (Totemizm abisyński (6/1929) i Ilu­ strowane Legendy królowej Saby (1/1930)); jego nie­ zwykłe studia nad abisyńską magią zostaną wydane przez Instytut Etnologii (w serii „Travaux et Memoires”) jako Le Livre de recettes d’un dabtara abyssin. P Misja Dakar-Dżibuti (nota) Członkami personelu wyprawy są również dwaj na­ si współpracownicy: André Schaeffner, pełnomocnik sekcji Organologii Muzeum Etnograficznego na Tro­ cadero, i Michel Leiris, który towarzyszyć będzie wy­ prawie jako sekretarz-archiwista. Redakcja „Documents” uznała za słuszne, by po­ prosić tego ostatniego o spisanie wrażeń na temat przedsięwzięcia, w którym będzie brał udział: pierwszej o tej skali misji etnograficznej i lingwistycznej. Georges Henri Rivière, zastępca dyrektora Muzeum Etnograficznego na Trocadero *N o ta ta została opublikowana w „Docum ents” nr 7/1930 (grudzień 1930) i poprzedzała artykuł Michela Leirisa Oko Etnografa (à propos Misji Dakar-Dżibuti) . Przełożył Tomasz Szerszeń M A I 1931 ÉGYPTE LIBYE ALGÉRIE [fíouge'A F R IQ U E MAURITANIE *=V f SO U DA N F R A N Ç A IS E FRANÇAIS / T o m b o u c t o u / **« * * > f N i 9ef ' V - D a k a r Z SËNËGAL .K ay e s -GAR/IBIEGU IN ÉE' (PORTUGAISE) O C C ID E N T A L E " l , B am ako E RY TH RÉ E — TCH AD Lac Tchad M o p tiîC /■/,.. .A N iajm e y.T ^ ^ f /~\ ^ HAUTE- Ó/OLTA' A sm ara^ s s a o u a CÔTE FRANÇAISE .DES SOMALIS. K h arto u m ' AN G L O -ÉG Y P T IEN I .G o n d ar G a lla b a t ^ F o rt-L a m y ^ , Kano^ ■ D jibouti GUINÉE FRANÇ. M o ra ’ V SIE R R A LEO N E' SO UDAN NIG ER / ^ a n g g ^ } \ ___/ l{ CÔ TE CÔTE- N IG E R IA OGOii ^ S O M A L IE V ^ A N G L A IS E G a ro u a p A d d is -A b a b a . ÉTHIOPIE OÙBANGUI-CHARI c ^ p L' D'IVOIRE / DE L-Or Î A Porto; Jubaj .5T B a n g u i, 7(O ^ (Y a o u n d é 1 uganda 1“^ GU INÉE' (e s p a g n o l e ; Rodolphe KENYA Équateur- ■OCÉAN- -A T L A N T !Q U E- GABON MOYEN CO N G O / Victoria CONGO BELG E' Tanganyika J \ ■ O C É A N ---- IN D /EN - TERRITOIRE DU TANGANYIKA FE V R IE R 1933 Mission Dakar-Djibouti Misja Dakar-Dżibuti 1931-1933. Mapa podróży. 107 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7236cd570a38e692d6ab28f058767b1d.pdf 9e9c39f4944a3ff3156557e3521873b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6389 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) - biogram Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5962 Title A name given to the resource Michel Leiris - nota biograficzna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.23-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz (oprac.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1901 Michel Leiris przychodzi na świat 20 kwietnia, w XVI dzielnicy Paryża. Michel Leiris - nota biograficzna 1912 W teatrze Antoine ogląda wystawienie Impressions d’Afrique (na widowni był m.in. Apollinaire, Duchamp i Picabia) Raymonda Roussela, który był przyjacielem ojca Leirisa. 1918 Leiris odkrywa jazz. Robi maturę z filozofii. Zaczy­ na interesować się okultyzmem i alchemią. 1919 Odkrywa dzieło Fernanda Legera - pierwsze zain­ teresowanie sztuką współczesną. Początek dwuletnie­ go związku z Daisy S. („Kay” z Wieku męskiego). 1921 Śmierć ojca. Poznaje Erika Satie, Maurice’a Ravela i poetę M axa Jacoba, który staje się jego pierwszym „mistrzem”. Blaise Cendrars wydaje Anthologie negre — „to więcej niż książka, to akt” - powie później Leiris. 1922 Rozpoczyna pisać swój dziennik. Poznaje Antoni­ na Artauda. Poznaje i zaprzyjaźnia się z André Massonem, którego odwiedza często w jego pracowni na rue Blomet 45. Zaczyna interesować się dziełem Raymon­ da Roussela. W tym okresie Leiris czyta m.in. dzieła okultystów, Blake’a, Sade’a, Nervala, Dostojewskiego, Lautremounta, Rimbauda, Mallarmégo, Marcela Schwoba... Opublikowana zostaje Umysłowość prymi­ tywna Lévy-Bruhla. Śmierć Marcela Prousta. Leiris przyzna po latach, że W poszukiwaniu straconego czasu wywarło olbrzymi wpływ na La Règle du jeu. rêves, zaś w nr. 3 pojawia się pierwszy glosariusz zawie­ rający „gry językowe” (Glossaire j ’y serre mes glosses). Galeria Simon wydaje pierwszy tomik jego wierszy (Si­ mulacre), ilustrowany litografiami André Massona. N a bankiecie zorganizowanym przez surrealistów wykrzy­ kuje (przez okno) antyfrancuskie hasła i zostaje prawie zlinczowany przez wściekły tłum. 1926 Ogląda (wraz Picassem) po raz pierwszy w życiu corridę. Ślub z Louise Godon („Zette”...). Leiris dołą­ cza do rodziny Kahnweilerów. Francuski etnolog i mu­ zykolog André Schaeffner pisze Jazz —pierwsze etnolo­ giczne studium poświęcone czarnej muzyce jazzowej. 1927 Wraz z innymi surrealistami zapisuje się do francu­ skiej partii komunistycznej. Rezygnuje po sześciu mie­ siącach, uzasadniając, że interesuje go literatura, a nie polityka. Jest to powodem konfliktu z Bretonem, Ara­ gonem i Eluardem i rozluźnienia stosunków z surreali­ stami. Publikuje tomik wierszy Point cardinal. Podróżu­ je do Grecji i do Egiptu, gdzie po raz pierwszy zaczyna rozważać poświęcenie się nowej profesji: reportażysty. Pisze powieść Aurora. 1923 Poznaje i zaprzyjaźnia się z Picassem. Bywa na nie­ dzielnych obiadach u Daniela-Henry Kahnweilera marszanda sztuki nowoczesnej. N a obiadach bywa m.in. Artaud, Le Corbusier, Tristan Tzara, Erik Satie, Max Jacob, André Malraux. 1928 Przechodzi kryzys twórczy. Coraz więcej uwagi za­ czyna poświęcać zapiskom autobiograficznym. 1929 1924 Leiris, Bataille, Desnos, Boiffard, Queneau, M as­ son i Prévert zostają wykluczeni z ruchu surreali­ stycznego za niezgodę na podporządkowanie swej twórczości tezom głoszonym przez Bretona i partię komunistyczną. Georges Henri Rivière, Carl Einstein i Georges Ba­ taille zakładają pismo „Documents” („doktryny, arche­ ologia, sztuka, etnografia”), które przetrwa niecałe 2 la­ ta. Bataille zostaje redaktorem naczelnym, zaś Leiris sekretarzem redakcji. Sponsorem pisma jest marszand Georges Wildenstein. Pierwsza publikacja wiersza Leirisa w piśmie „Intentions”. Poznaje Georges Bataille’a i André Breto­ na. Przyłącza się do ruchu surrealistycznego. 1925 Planuje stworzenie orficko-nietzscheańskiego se­ kretnego stowarzyszenia Judas. Jest wyznaczony do stworzenia surrealistycznego „glosariusza niezwykłości” (do czego jednak nigdy nie dochodzi). W „La Révolu­ tion surréaliste” (nr 2) publikuje wiersz Le Pays des mes 23 �MICHEL LEIRIS - NOTA BIOGRAFICZNA 1938 Leiris poddaje się psychoanalizie u doktora Adriena Borela. Otrzymuje dyplom etnologiczno-religioznawczy w École Pratique Des Hautes Études za pracę Sekret­ ny język Dogonów z Sanga. Wygłasza wykład pt. Sa­ crum w życiu codziennym. Ukazuje się Lustro tauromachii, z ilustracjami Massona. Pisze wiersze o corridzie (Abacanico para los toros). Poznaje wybitnego znawcę walk byków André Castela, z którym prowadzić będzie przez przeszło 20 lat ożywioną korespondencję. Mu­ zeum Człowieka (Musée de l’Homme) w Paryżu inau­ guruje swą działalność. 1930 Pisuje o jazzie. Odkrywa dyptyk Cranacha Starsze­ go Lukrecja i Judyta. Uczestniczy w zajęciach Marcela Maussa. 1931 Marcel Griaule i Georges Henri Rivière z Muzeum Etnograficznego na Trocadéro wybierają Leirisa na sekretarza-archiwistę misji Dakar - Dżibuti. Szefem mi­ sji został Griaule, inni uczestnicy to m.in. Schaeffner, Deborah Lifchitz, Marcel Larget, Eric Lutten i malarz Gaston-Louis Roux. Misja trwa od 19 maja 1931 do 16 lutego 1933 roku. Sponsoruje ją m.in. Muzeum Et­ nograficzne na Trocadéro, ale także wiele osób pry­ watnych - Raymond Roussel, Al Brown (bokser, mistrz świata wagi koguciej), Georges Wildenstein (marszand i wydawca „Documents”), hrabia Charles de Noailles (sponsor awangardowej sztuki, finansował m.in. realizację filmów Buüuela i Dalego). W Paryżu otwarcie antykolonialnej wystawy surrealistów Praw­ da o koloniach. 1939 Wydany zostaje Wiek męski i Glossaire: j ’y serre mes gloses. Poznaje poetę René Chara i kompozytora René Leibowitza. Zostaje zmobilizowany i wysłany na służbę do Afryki. 1940-1941 Antyfaszystowska działalność etnologów z Muzeum Człowieka. Powstaje Galerie Louise Leiris prowadzona przez żonę Leirisa. Jej trzon stanowiła kolekcja Kahnweilerów. 1942 1932 Zaprzyjaźnia się z Sartre’em. Hemingway pisze Śmierć po południu. 1943 1933 Publikuje zbiór wiersze Haut Mal. Pojawia się drugi numer pisma Minotaure, zredago­ wany przez Leirisa i poświęcony w całości misji Dakar Dżibuti. Śmierć Raymonda Roussela w Palermo. Leiris odwiedza go 3 miesiące przed śmiercią. 1944 Śmierć Maxa Jacoba. Leiris gra główną rolę w kon­ spiracyjnej (domowej) sztuce reżyserowanej przez A l­ berta Camusa. 1934 1945 L ’Afrique Fantôme zostaje opublikowane przez Gallimarda w serii Les Documents bleus. Griaule, Mauss i Paul Rivet uznają książkę za prowokację. Leiris po­ znaje etnologa Alfreda Métraux, z którym łączyć będą zainteresowanie kultami opętania (afrykańskie zâr i haitańskie wudu). Badania etnograficzne na Wybrzeżu Kości Słonio­ wej i na terenie dzisiejszej Ghany. 1946 Publikacja eseju Literatura jako tauromachia (De la literature considérée comme une tauromachie) w pi­ śmie „Les Temps modernes”. Publikacja powieści Aurora. 1935 Zajmuje się spuścizną Roussela. Bierze udział w se­ minarium etnologa Maurice’a Leenhardta. Poznaje Colette Peignot i Francisa Ponge’a. 1947 Publikacja zbioru esejów o André Massonie André Masson et son univers. Leiris współtworzy pismo afrykanistyczne „Présence africaine”. 1936 Koniec psychoanalizy. Otrzymuje dyplom z zakresu historii religii („religie prymitywne”) i socjologii. Mu­ zeum Etnograficzne na Trocadero kończy swą działal­ ność. Bataille zakłada sekretne stowarzyszenie Acéphale. 1948 Publikuje Biffures, pierwszy tom cyklu autobiogra­ ficznego La Règle du jeu. Publikuje etnograficzne stu­ dium La Langue secrète des Dogons des Sanga. Poznaje Claude’a Lévi-Straussa. Zaprzyjaźnia się z antylskim pisarzem Aimé Cesaire’em. 1937 Leiris, Bataille i Roger Caillois tworzą Kolegium Socjologiczne (Collège de Sociologie). 24 �MICHEL LEIRIS - NOTA BIOGRAFICZNA 1950 1967 Wykład pt. L ’Ethnographe devant le colonialisme, będący pierwszą próbą ukazania dwuznacznej sytuacji etnografa w rzeczywistości kolonialnej. Śmierć Marce­ la Maussa. Publikuje książkę o sztuce Czarnej Afryki (Afrique Noire: la création plastique). Jest kuratorem wystawy Arts primitifs dans les ateliers d’artists w Musée de l’Homme. 1951 1968 Realizacja filmu o corridzie (La Course de taureaux, reż. Pierre Braunberger), z komentarzami Leirisa. N a zlecenie Unesco pisze rozprawę Race et civilisation. Bie­ rze udział w konferencji organizowanej przez José Bergamina. Bierze udział w wydarzeniach Maja ’68. Jest kurato­ rem wystawy Passages à l’âge d’homme w Musée de l’Homme. 1971 Zostaje kierownikiem działu Czarnej Afryki w Musée de l’Homme. 1952 Badania na Antylach. 1973 1955 Śmierć Picassa. Publikacja drugiego tomu La Règle du jeu, pt. Four­ bis. Publikacja wyników badań etnograficznych z Mar­ tyniki i Gwadelupy. Podróż do Chin. 1977 Wielka paryska wystawa Francisa Bacona; katalog ze wstępem Leirisa. 1956 1980 Publikacja zbioru wierszy Bagatelles Végétales z ilu­ stracjami Joana Miró. Śmierć Marcela Griaule’a. Otrzymuje prestiżową nagrodę literacką „Grand Prix national des Lettres”. Pisze wstęp do Musique et la transe Gilberta Rougeta. Śmierć Sartre’a, Sonii Or­ well, Schaeffnera i Daniela-Henry Kahnweilera. 1957 Próba samobójcza. Alberto Giacometti portretuje leżącego w szpitalu Leirisa. 1981 1958 Publikuje Ruban au cou d’Olympia. Publikacja La Possession et ses aspects théâtraux chez les Éthiopiens de Gondar 1983 Publikuje Francis Bacon, face et profil. 1959 1984 Zaczyna redagować fiszki nt. opery (Operratiques). Przekazuje swoją olbrzymią kolekcję sztuki do Centre Georges-Pompidou. 1960 Bierze udział w tworzeniu pisma afrykanistycznego „Cahiers d’études africaines”. 1985 Publikuje Langage tangage. 1961 1986 Zostaje profesorem w CNRS. Publikuje Nuits sans nuit et quelques jours sans jour - opisy swoich snów. Wraz z Jean Jaminem zakłada pismo „Gradhiva, revue d’histoire et d’archives de l’anthropologie”. 1962 1987 Śmierć Georges’a Bataille’a. Publikuje zbiór tekstów o R. Rousselu (Roussel l’ingénu). Śmierć André Massona. 1964 Publikuje Grand fuite de neige. Podróżuje po Ja ­ ponii. 1988 Umiera Louise, żona Leirisa. 1966 1990 Publikuje 3. tom La Règle du jeu pt. Fibrilles i zbiór esejów Brisées. Zaprzyjaźnia się z Francisem Baconem i z Sonią Orwell, wdową po George’u Orwellu. Śmierć Alberto Giacomettiego i André Bretona. 30 września umiera. Opracował Tom asz Szerszeń 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/954ebaf31088aff35f03403dd551824c.pdf 649529f2e6ecb1153c1101a7e7f6a380 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2469 Title A name given to the resource Błazen. Narodziny i struktura mitu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.46-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Błazen. Narodziny i struktura mitu Monika Sznajderman Historycy kultury dawno już zauważyli, że w społeczeń­ stwach europejskich, nawet tych wysoko rozwiniętych, funkcjo­ nują takie same mechanizmy, dotyczące zjawisk uważanych za sakralne, jak w społeczeństwach, które były domeną badań etnologicznych i religioznawczych: społeczeństwach prymitywnych, plemiennych, „bez historii i pisma", w cywilizacjach, jak je na­ zywa Claude Leuvi-Strauss, „zimnych". Dotyczy to między in­ nymi zjawisk postrzeganych powszechnie jako nieczyste, zbrukane, hańbiące, a więc, w istocie, sakralne, w odniesieniu do których nabierają mocy rytualne zakazy. Do tych fenomenów w społecznym mikrokosmosie należy także pewna kategoria profesji i rzemiosł uważanych za niegod­ ne, nikczemne, nieszlachetne. W społeczeństwie średniowiecz­ nym, pisze Bronisław Geremek „W kategorii tej znajdowały się zajęcia związane z krwią (rzeźnicy, kaci, balwierze, chirurdzy), ze s'miercia i martwym ciałem (grabarze, hycle, garbarze skór), z brudem i ekskrementami (łaziebnicy, śmieciarze, zajmujący się także oczyszczaniem kloak), z zaspokajaniem namiętności ciele­ snych (prostytutki i sutenerzy). Oczywista jest tu zbieżność z sy­ tuacjami badanymi przez etnologów, stąd też w ostatnich bada­ niach nad niegodnymi rzemiosłami w s'redniowieczu wskazywa­ no na zakorzenienie motywacji tej ekskluzji w tradycyjnej świadomos'ci odwiecznych tabu." Do podobnych wniosków doszedł w trakcie swoich badań Jacques Le Goff. Hierarchia społeczna danego społeczeństwa, uważa francuski historyk ze szkoły Nouvelle Histoire odzwier­ ciedla jego mentalność i religijny światopogląd. Grupa rzemiosł niegodnych, omawianych na przykładzie średniowiecznych spo­ łeczeństw zachodnioeuropejskich, jest przy tym, według le Goffa, znacznie szersza niż według Bronisława Geremka. Wyróżnia bowiem autor Pour un autre Moyen Age obok rzemiosł dla pew­ nych grup społecznych bezwzględnie zakazanych - negotia illicita - także rzemiosła i profesje zwyczajnie niegodne, nikczem­ ne, podłe: inhonesta mercimonia, artes indecorae, vilia officio. Łącznie, w różnych regionach i w odniesieniu do poszczegól­ nych warstw społecznych tworzą one bardzo szeroką kategorię. W samej tylko pierwszej linii mieszczą się w niej, obok oberży­ stów, lekarzy, chirurgów, alchemików, magów, żołnierzy, sutenerów, prostytutek, notariuszy i handlarzy - także akrobaci i ku­ glarze, komedianci i w ogóle wszelkiego rodzaju aktorzy. Do niezwykle żywych w mentalności człowieka średniowiecznego reliktów starych zakazów, obowiązujących we wszystkich ar­ chaicznych społeczeństwach przedchrześcijańskich i plemien­ nych, dorzuciło swoją własną ideologię chrześcijaństwo; ono także rozszerzyło listę rzemiosł zakazanych, związanych z po­ pełnieniem jednego z grzechów głównych. I tak na przykład oskarżenie o lubieżność doprowadziło do potępienia oberży­ stów i właścicieli otoczonych zazwyczaj złą sławą łaźni, kugla­ rzy i żonglerów, oddających się wyuzdanym i obscenicznym 1 2 46 tańcom, właścicieli tawern, w których bawiono się przecież, tańczono i pito wino, a nawet tkaczy, oskarżanych o to, że z ich zaopatrzenia korzystały także prostytutki; oskarżenie o chci­ wość doprowadziło do potępienia tak kupców, jak ludzi prawa adwokatów, notariuszy i sędziów, a podejrzenie grzechu leni­ stwa - do potępienia profesji żebraczej. Jeszcze ostrzej ocenia­ ne były zawody, stojące w opozycji do podstawowych tendencji bądź dogmatów chrześcijańskiej wiary. I tak na przykład gorą­ co potępiano lichwiarzy, gdyż profesja ta zaprzeczała idei bra­ terstwa pomiędzy ludźmi, profesje zbytkowne, gdyż zaprzecza­ ły one zasadzie 'contemptus mundi' czy wreszcie kupców, gdyż człowiek, zgodnie z chrześcijańskim światopoglądem, winien pracować i tworzyć na podobieństwo Boga - tak, jak czyni to na przykład rolnik, czy przynajmniej wytwarzający dobra rzemie­ ślnik. „Jeśli nie można tworzyć, należy przekształcać - 'mutare', modyfikować - 'emendare', ulepszać - 'meliorare'. Stąd więc potępiony jest kupiec, który nie wytwarza niczego" - pi­ sze Le Goff. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że ówczesna kul­ tura była w przeważającej mierze rolnicza i że jeżeli niektórym rzemiosłom (jak na przykład kowalstwu, złotnictwu czy snycer­ stwu) przypisywano cechy pozytywne, to wynikało to zarówno z faktu, iż przedstawiciele tych zawdów właśnie przekształcali materię, jak też z faktu, iż nadal, podobnie jak w społeczeń­ stwach archaicznych, postrzegani byli oni raczej jako czarno­ księżnicy niż jako zwykli rzemieślnicy. 3 Pomiędzy X I i X I I I wiekiem ten wyraźny dotąd podział na nieliczne profesje szlachetne i nader liczne pogardzane czy zaka­ zane ulega zmianie. Jej przyczyną jest między innymi dokonują­ ca się na chrześcijańskim Zachodzie ekonomiczna i społeczna rewolucja. Powstają nowe profesje i nowe grupy społeczno-za­ wodowe, a liczba negotia illicita czy choćby tylko inhonesta sta­ le maleje. Zawdzięczamy to w dużej mierze scholastyce, która przedscholastyczną, manichejską mentalność zastąpiła mental­ nością o wiele subtelniejszą; mentalnością, tworzącą całkiem no­ we podziały. Obok profesji z natury swej (ex natura) godnych pogardy i potępienia wyróżnia się coraz liczniejszą grupę zawo­ dów potępianych w zależności od okoliczności - ex occasione. I zjawiskiem pierwszoplanowym jest to, że liczba tych pierw­ szych zmniejsza się nieubłaganie. Co ciekawe, nie dotyczy to jednak prostytutek i kuglarzy, którzy należeli do grupy wyłączonej z familia Christi najdłużej. W X I I I wieku, według Bertholda von Regensburga, to oni wła­ śnie - wagabundzi, błędni wędrowcy, wędrowne ptaki, po łacinie zwani vagi - byli jedyną grupą, którą chrześcijańska wyobraźnia zaliczała jeszcze do familia diaboli; grupą podlegającą niemal całkowitej i bezwzględnej ekskluzji. Grupą szczególnie niebez­ pieczną. Wyjątkiem była tutaj „podgrupa" zawodowa muzyków -jedyna, która, w przeciwieństwie do wyczyniających nieprzy­ stojne akrobacje linoskoczków i „pasożytujących" na dworach �błaznów, otaczana była społecznym szacunkiem i uwzględniana w planach zbawienia. * ** Zastanówmy się, o czym świadczy fakt tak kategorycznej i długotrwałej ekskluzji? Otóż świadczy wyraźnie o tym, iż była profesja błazeńska, bardziej jeszcze niż wszystkie inne, postrze­ gana jako profesja sakralna, fascynująca, ale i budząca lęk. Pro­ fesja ambiwalentna, gdyż - gorąco potępiana - posiadała równie silną waloryzację pozytywną. Nie przypadkiem przecież pojawia się w średniowieczu temat kuglarza Najświętszej Panienki; podobnie jak nie przypadkiem zarówno Św. Franciszek z Asyżu, jak i w ogóle franciszkanie zyskują przydomek kuglarzy Chry­ stusa i kuglarzy Boga. Jacques le Goff tłumaczy ów paradoksal­ ny fakt chęcią rehabilitacji kuglarza zgodnie ze zmieniającym się światopoglądem chrześcijańskim, czyż nie trzeba tu jednak ra­ czej dostrzec potwierdzenia tej dawno przez religioznawców od­ krytej prawdy, iż każde zjawisko należące do porządku sakralne­ go, z natury swojej jest zjawiskiem ambiwalentnym: zarówno niebezpiecznym, jak i dobroczynnym, zarówno skalanym, jak i poświęconym, zarówno diabelskim, jak i boskim. „(...) 'zbrukane', 'uświęcone' i 'święte' są ze sobą powiązane siecią podziem­ nych odpowiedniości, które być może są nie do zatarcia" - pisał Paul Ricoeur. Ta, charakterystyczna dla świata kultur archaicz­ nych, ambiwalencja zjawisk sakralnych przetrwała, jak zauwa­ żyli religioznawcy i antropologowie kultury współczesnej, do czasów dzisiejszych. 4 Ekskluzja błazeńskiej profesji, trwająca w formach bardziej subtelnych w istocie aż do naszych dni, stawia ją zatem w rzę­ dzie profesji zdecydowanie sakralnych: tyleż hańbiących, co wy­ branych, tyleż kalających, co uświęconych. W rzędzie, innymi słowy, profesji i w ogóle zjawisk marginalnych, wykraczających poza świat ludzi z ich ładem i kulturą poza kosmos. Nie przypad­ kiem przecież występuje błazen koło przedstawicieli tylu innych zawodów, których sakralny charakter znany był od dawna. Szczególnie istotny jest tu bliski związek z prostytutką, którą, jak zobaczymy, myśl symboliczna wielokrotnie, w różnych konte­ kstach łączy właśnie z postacią kuglarza (na razie zaznaczmy tyl­ ko, iż obie te profesje łączą „czasoprzestrzenne" uwarunkowania ich wykonywania: potępiana przez światopogląd chrześcijański praca w nocy oraz w miejscach „złych" - ex loci vilitate). Symbolizujące wszystkie te „wyłączone" profesje - święte i niebezpieczne zarazem, fastus et nefastus - otoczone tabu mo­ tywy: krew, ekskrementy, brud i w ogóle wszystko, co ma zwią­ zek z ciałem i jego wydzielinami, jak na przykład cielesne na­ miętności, kojarzące się z postacią prostytutki i sutenera, czy bezwstydne akrobacje linoskoczków stają się, zgodnie z katego­ riami myślenia religijnego, znakami świata pozostającego poza granicami ludzkiego kosmosu: świata chaosu, natury i śmierci, świata ciemności, poprzedzających pierwsze stworzenie. * ** Błazen był zatem przy dziele stworzenia i całkowicie się z tamtych czasów - czasów pierwotnego chaosu - wywodzi. Można powiedzieć, że jest istotą nieustannie wyciosywaną od nowa z surowego, nie obrobionego pnia natury. Widać to choćby w etymologii słowa clown, które pierwotnie, jak podaje słownik etymologiczny języka angielskiego Erica Partridge'a oznaczało chłopa, rolnika, śmieszącego mieszkańca miasta, gbura i prosta­ ka, a które w różnych pokrewnych językach wywodzi się z pojęć określających takie idee, jak gruda ziemi, kloc, bryła, pień i pniak. Trafną analizę związku błazna z obrazem chaosu proponuje w swojej książce The Fool and his Sceptre. A Study in Clowns 5 and their Audience William Willeford. Oto Charlie Chaplin i Bu­ ster Keaton w roli cyrkowych klownów w filmie Światła rampy ^ Pianista Keaton akompaniuje skrzypkowi Chaplinowi. Martwe przedmioty buntują się jednak, w dźwiękach brzmi coraz więcej zgrzytliwych dysonansów, instrumenty przekształcają się w opa­ nowujące człowieka kłębowisko drutów... Dla Willeforda stano­ wi to symboliczny wyraz walki człowieka z wciąż na nowo za­ grażającym mu chaosem. A jednocześnie - utrwalonego już w kulturze związku pomiędzy błaznem czy klownem a moty­ wem chaosu. W swoim artykule, poświęconym fenomenologii sakralnej głupoty, sakralnego szaleństwa amerykański filozof religii Tom W. Boyd cytuje pisarza Toma Robbinsa, który pisze tak: „Klown został stworzony z chaosu. Jego pojawienie się jest obrazą dla naszego poczucia godności, jego czyny kpiną z naszego poczu­ cia ładu. Klown (wolność) jest zawsze ścigany przez policjanta (władzę). Klowni są zabawni właśnie dlatego, że ich działania prowadzą do krótkich przebłysków wesołego bałaganu, po którym następuje druzgocący odwet ze strony 'status quo'. Bawi nas, gdy obserwujemy, jak beztroski klown łamie tabu; przeraża, gdy widzimy, jaki jest dziki i wolny; odzyskujemy pewność sie­ bie, gdy widzimy go pokonanego i gdy z powrotem przywróco­ ny jest ład. Pomimo wszysto jesteśmy w stanie tolerować wol­ ność tylko do pewnych granic." 7 Błazen, cyrkowy klown bywa zatem zarówno twórcą, jak i ofiarą chaosu - swej własnej kreacji. Jego kontakty z chaosem, przyjmujące często formę zabawy (nawet, gdy pada on tego cha­ osu ofiarą), odbierają jednak temu wrogiemu żywiołowi jego zwykły złowieszczy ciężar i stają się grą niewykorzystanymi możliwościami - pomimo groźby, iż przyjmą one formę niespo­ dziewanie wrogą; pomimo groźby, iż chaos może przerwać tamę. „Ludzkość - pisze Tom W. Boyd - nie toleruje chaosu, a jednak klowni sprawiają, że jawi się on jako konieczne dopełnienie ła­ du, nie zaś jego wróg (...). W uderzającej pracy Order out oj Chaos Ilya Prigogine [Prigożyn] i Isabelle Stengers ukazują, że w świecie fizyki i chemii ład i chaos są swymi wzajemnie nie­ zbędnymi korelatami. Klowni ukazują to samo w odniesieniu do ludzkiego życia." Niejednoznaczność stosunku błazna do chaosu - fakt, iż by­ wa on zarazem jego ofiarą i instynktownym wrogiem oraz twór­ cą - wytłumaczyć można, sądzi Willeford, tym, że błazen jest istotą pozbawioną tożsamości; wyraża to nawet etymologia tego pojęcia. Łacińskie follis, od którego pochodzą francuskie okre­ ślenie fou i angielskie the fool oznacza wszak zarówno gadułę i frazesoficza, jak też - miechy. Liczba mnoga zaś -folles - zna­ czy ni mniej, ni więcej, tylko nadęte policzki. Słowo bufon z ko­ lei wiąże się blisko z włoskim buff are, co oznacza „dmuchać". Błazen ulepiony jest z wiatru - prastarego symbolu ducha. Odznacza się zatem właściwą duchowi wolnością i nieprzewidywalnością, ale jednocześnie - podobnie jak on - nie ma celu i kierunku, nie ma ciężaru ani znaczenia. „Podobna wiatrowi na­ tura błazna - pisze Wielleford - rozprasza rzeczy i sensy, ale w tym zamieszaniu odsłania prześwity tego, co znajduje się na przeciwległym w stosunku do ducha biegunie: naturę z jej wła­ snymi celami i instynktowną inteligencją, która, tak jak duch, nie ma związku z racjonalnym rozumowaniem." Do związku posta­ ci błazna z naturą powrócę za chwilę. 8 9 * ** Elementy symbolicznego chaosu zachowały się po dziś dzień w stroju błazna, klowna (zwłaszcza cyrkowego klowna Augusta), arlekina, a także w niektórych tendencjach w zakresie mody, charakterystycznej dla pewnych środowisk twórczych - do sym­ bolicznego chaosu nawiązują na przykład niesymetryczne, pstro­ kate wzory kostiumów i ubrań. Najwcześniejszy model błazeń- 47 �skiego kostiumu charakteryzował się włas'nie mnogos'cia niere­ gularnie rozmieszczonych różnobarwnych łat. Ten charakter stroju odpowiadał dokładnie pierwotnej naturze błazna i arleki­ na: naturze tricksterskiej, amorficznej, chaotycznej. „Można do­ strzec - pisze Willeford - iż typowe błazeńskie kostiumy oscylo­ wały pomiędzy pokracznos'cia (pozostającą w harmonii z pocho­ dzeniem słowa clown) i bezsensowną dysharmonią a formami zrównoważonymi. Niezgrabnym charakterem zasłynęły stroje wielu cyrkowych klownów (...). Luźne workowate spodnie Char­ lie Chaplina i jego bezkształtne buty mają swych przodków w strojach klownów elżbietańskich (...). Pstrokacizna średnio­ wiecznych błaznów, figur z karnawałowej procesji i wielu klow­ nów cyrkowych oznacza podstawowe zróżnicowanie pierwotnej bryły, zewnętrzną formę, w jakiej przejawia się chaos, gdy zwrócimy na niego uwagę." 10 Obok pstrokacizny różnobarwnych łat, plam, skrawków i re­ sztek materiału, zauważa Willeford, innym przejawem groteski, która jest symbolicznym odzwierciedleniem s'wiata chaosu, bra­ mą, przez którą wkracza on w s'wiat kosmicznego ładu, są wszel­ kie rażące dysproporcje - nie tylko w kostiumie, także w budo­ wie ciała i ogólnym wyglądzie błaznów. Wszystkie, tak częste deformacje i niedoskonałości, jak chromosć, garb, szczególnie wyeksponowany fallus czy wreszcie niedorozwój umysłowy, wiążą się z miejscem groteski w symbolicznym obrazie tamtego s'wiata i z sakralną aurą, jaka zawsze, we wszystkich kulturach od archaicznych aż po współczesne otaczała „innych". Co ciekawe, w każdej epoce mamy też do czynienia z podob­ nym procesem, w którym upatrywać należy chyba uporczywej chęci powrotu do prapoczątków. Otóż z chwilą, gdy przedstawi­ ciele kolejnego pokolenia kuglarzy stopniowo nabierali ogłady, a ich strój elegancji i harmonii, natychmiast pojawiały się obok nich postaci od nowa nawiązujące do owego mitycznego, pierw­ szego okresu: strojem, niezdarnos'cia i nieokrzesanym, gburowatym zachowaniem. Taką postacią był klown z angielskiej arlekinady, który narodził się w reakcji na stopniowe wygładzanie się postaci arlekina; taką postacią był też august, który dal początek bohaterom pierwszych filmowych burlesek. Można powiedzieć, innymi słowy, że kiedy w kostiumie przeważać zaczynają wzory geometryczne, a zachowanie błazna nabiera subtelności i ele­ ganckiego wyrafinowania, jestes'my już s'wiadkami symboliczne­ go procesu wyłaniania się kosmosu z chaosu; z procesem krysta­ lizowania się kosmicznego ładu; z przypieczętowaniem dokonu­ jącego się aktu stworzenia s'wiata w miniaturze. Aż po dziś" dzień przetrwały także, zarówno w stroju, jak też w związanej z błaznem obrzędowości elementy „zwierzęce". Za­ chowane w kostiumie skrawki futra, pióra i pierze to pozostało­ ści po częstych w kostiumach błaznów średniowiecznych kogu­ cich grzebieniach czy lisich ogonach, a - idąc dalej - po dualnej, zoo-antropomorficznej naturze błazna. W XI-wiecznych karna­ wałowych przedstawieniach synonimami określenia „błazen" były: cielę, małpa, osioł, s'winia. Błazen, twierdzi Barbara Swa­ in, symbolizuje tę najbardziej podstawową biologiczną mądrość, którą ludzie dzielili niegdyś' razem ze zwierzętami." Wszyscy pamiętamy wieńczące film Josefa von Steinberga Błękitny Anioł żałosne „kukuryku" przemienionego w klowna, do cna os'mieszonego i upokorzonego profesora Unrata. Dzieło Sternberga, dla którego literackim pierwowzorem był Profesor Unrat Henryka Manna (choć w rzeczywistości o wiele bliższe wydaje mi się ono, o dziwo, Luizce - opowiadaniu jego słynne­ go brata) wpisuje się w długą tradycję, ukazującą błazna wlas'nie jako taką dualną, z pogranicza natury i kultury, istotę. Na potwierdzenie przypomnijmy choćby niemiecką metafo­ rę, używaną dla określenia kogoś' szalonego: Er hat einen Vogel, co dosłownie tłumaczy się jako 'mający ptaka'. Przypomnijmy niezliczone, zdobne kogucim grzebieniem błazeńskie postaci od dramatu antycznego poprzez średniowiecze, teatr elżbietański 48 (błazen króla Leara!) aż do tych, którzy, długo po oficjalnym za­ niknięciu funkcji błazna dworskiego, kogucim pianiem obwie­ szczali w pałacach i zamkach kolejne godziny dnia i nocy. Przy­ pomnijmy głęboko w języku i folklorze zakorzenione skojarze­ nie koguta, błazna i elementu fallicznego (por. choćby popularne określenie fallusa jako ptaka), co wiąże w się z wiarą w głęboko erotyczną naturę tak jednego, jak drugiego. Przypomnijmy wreszcie związek błazna także z innymi ptakami: sową (vide po­ stać Tilla Eulenspiegla i w ogóle cała literatura sowizdrzalska), gęsią (starym symbolem chaosu, ale i wtajemniczenia; w Polsce okresu odrodzenia przydomek lub nazwisko nadawane zwycza­ jowo dworskim trefnisiom), czy wreszcie z ptakiem o niezwykle bogatej otoczce mitologicznej - lelkiem. Temu też ostatniemu pos'więćmy chwilę uwagi, bowiem w strukturze jego mitu wyra­ źnie odzwierciedla się także struktura mitu błazeńskiego. Jako bohater analizowanej przez Claude Levi-Straussa mi­ tycznej opowieści indiańskiej (zarówno Indian Ameryki Połu­ dniowej, jak i Północnej), charakteryzuje się lelek wieloma ce­ chami, które pozwalają porównać go wlas'nie z błaznem, zakre­ ślić właściwe dla tego ostatniego pole skojarzeń i pokrewieństw mityczno-symbolicznych oraz uchwycić wiele cech dla niego znamiennych. Pozwalają, mówiąc krótko, ukazać jego sakralny, marginalny i mediacyjny charakter. Spójrzmy przede wszystkim na etymologię słowa „lelek". W językach romańskich i germańskich nazwy wyraźnie związa­ ne z łacińskim terminem naukowym Caprimulgus nawiązują do wyglądu ptaka (franc. Crapaud Volant, akcentujące wielki dziób), do jego obyczajów (niem. Tagschlafer, oznaczające tego, który sypia w dzień; franc. Coche-Branche, podkreślające oby­ czaj spania w dzień na gałęzi w pozycji pokrywającego kurę ko­ guta czy też franc. Hirondelle de nuit - jaskółka nocy), do wyda­ wanych przez niego odgłosów (ang. Poor-will, Whippoorwill, niem. Wehklage - bolesny krzyk), ale także do związanych z nim wierzeń demonologicznych: niem. Totenvogel oznacza ptaka s'mierci, sens pojęć Hexe i Hexenfuxhrer zawiera się w obrazie czarownika i przywódcy czarowników, a pojęcia takie, jak Kindermelker, Ziegenmelker czy Kuhsauger zdradzają wiarę w to, iż lelek, na podobieństwo czarownic w folklorze europejskim, idzie nocą siadami kóz czy krów, doi je i wysusza. Wystarczy przywo­ łać tu również polską nazwę „kozodój", ale także, dostrzeżone zarówno przez Aleksandra Brucknera, jak i innych badaczy sło­ wiańskiej demonologii , skojarzenie ptaka wróżebnego lelka (leleka, łełeka) z wampirami, upiorami, strzygami, czartami i s'miercia. W językach słowiańskich, pisze Levi-Strauss, są prócz tego w użyciu terminy leletik, lelejek czy wreszcie lelek, wywodzące się od starożytnego czasownika leleti, lelejati (potknąć się, ba­ lansować), a oznaczające figurę niezwykle bliską figurze błazna: figurę niezgrabiasza, głupca, „nic dobrego", ladaco. Pole semantyczne lelka odsłania zatem obraz, w centrum którego odnajdujemy takie motywy, jak „odwrotne" obyczaje ptaka, który sypia w dzień, działa nocą i nigdy nie buduje gniazd, jego wróżebny charakter i związek z demonologią ludową. Jest lelek ptakiem fantomatycznym, tajemniczym i żałobnym, o sa­ motniczym usposobieniu. Jest ptakiem, którego - co znamionu­ je szczególnie wielki dziób - cechuje żarłoczność, zazdrość i chciwość - także na tle seksualnym. Z dawien dawna przypisy­ wano mu, podobnie jak wszelkim postaciom błazeńskim, roz­ wiązłe i rozpustne usposobienie i porównywano jego dziób do fallusa i pochwy. Warto tu przy okazji nadmienić, że zapewne nie bez symbolicznego znaczenia jest fakt, iż po japońsku słowo yotaka oznacza zarówno lelka, jak i prostytutkę niskiej kategorii (taką, która oddaje się swoim klientom wprost na ziemi i błyska­ wicznie zagarnia pieniądze). O związkach błazna z prostytutką mówiłam już wyżej, dodajmy zatem jeszcze tylko, iż - jak wy­ kazała na przykładzie Moll Flanders Daniela Defoe Edith K e m 12 13 14 15 �- jest prostytutka, podobnie jak lelek i błazen, postacią klasycz­ nie tricksterską, marginalną, „wyłączoną". Jest wreszcie lelek last but not least - symbolicznym odzwierciedleniem figury niezgrabiasza - głupca - nicponia - błazna. Levi-Strauss trafnie zauważa, że mitologia lelka wiąże się z wielkimi mitami kosmogonicznymi ludzkości, w których wy­ stępuje on w roli boskiego szelmy, trickstera, herosa kulturowe­ go wreszcie; dwuznacznego przyjaciela ludzi, który - niczym Prometeusz czy Hermes - wykrada bogom ogień i przynosi go w darze na ziemię; który nieustannie oszukuje tak bogów, jak i ludzi i sam jest przez nich oszukiwany. Jest istotą pełną ambiwalencji i wewnętrznych antynomii: wspaniałomyślności w uczynkach towarzyszy skrajny egoizm, a ogień, który przynosi w darze, może być zarówno dobry, „ku­ chenny" - wówczas, gdy pochodzi z dzioba ptaka, jak i niszczy­ cielski, zły - gdy pochodzi z odbytu. Jest ptakiem mediacyjnym, utrzymującym kontakt zarówno z niebiosami, jak i z podzie­ miem; bywa posłańcem bogów, choć równie często porównuje się go ze starymi bóstwami chtonicznymi (chętnie zamieszkuje pieczary). Wciela w siebie dusze zmarłych przodków, by nieść ludziom wieści od nich, potrafi leczyć wrzody, niczym europej­ scy władcy w niegdysiejszej „królewskiej" mitologii, a z drugiej strony - wierzy się, że przybywa z podziemi, by wysysać z żyją­ cych krew. *** Co wiemy zatem do tej pory o błaźnie? Otóż to, że jest on istotą marginalną, „wyłączoną", sakralną; że należy do czasu prapoczątków ludzkiego kosmosu; że fascynuje, ale jednocze­ śnie budzi głęboki lęk. Że jest człowiekiem albo zwierzęciem, choć bywa, że ma mieszaną, boską, zoo- i antropomorficzną na­ turę. Dodajmy teraz, że jest też, jak lelek, istotą wewnętrznie sprzeczną, dobrą albo złą, albo i taką, i taką, boską lub diabelską, albo i jedną, i drugą. Jest zawsze kimś' obcym, outsiderem w kul­ turach dawnych i w kulturze dzisiejszej, mediatorem, dokonują­ cym nieustannych przejść pomiędzy rozmaitymi stanami i s'wiatami: pomiędzy tym i tamtym światem, pomiędzy kosmosem i chaosem, pomiędzy życiem i śmiercią, mądrością i głupotą, kulturą i naturą, duchem i ciałem, pomiędzy s'wiatem niebiań­ skim, chtonicznym i ludzkim. Jest postacią komiczną, choć mo­ że też być s'miertelnie poważny, a nawet złowrogi. Niesie lu­ dziom pomoc, choć bywa także, że i zgubę. Jego żarty mogą mieć lekkos'c psoty dziecka lub ciężar złowieszczego uczynku. Stosunek fou du roi do swego władcy może być stosunkiem mą­ drego nauczyciela do ucznia, ale może również zawierać w sobie nasienie i grozę buntu, którego celem jest jak najpoważniejsza w skutkach rewolta i , zgoła nie karnawałowe, odwrócenie po­ rządków; w istocie więc nowa demiurgia, naśladująca pierwotny akt stworzenia. Wiek X X tej właśnie demiurgicznej/łżedemiurgicznej cesze błazna nadał szczególne znaczenie. Pochodzenie wszystkich tych błazeńskich cech sięga opowies'ci o pierwszych mitologicznych łotrzykach, którzy obecni byli przy dziele stworzenia - o boskich, ludzko-zwierzęcych tricksterskich herosach mitologii greckiej, rzymskiej, semickiej, ja­ pońskiej, australijskiej, skandynawskiej, mitologii indiańskiej, syberyjskiej i wielu innych; o wszystkich tych panach sztuki i kultury, dwuznacznych przyjaciołach i dobroczyńcach ludzkos'ci, złodziejach boskich tajemnic, nauczycielach rozmaitych kunsztów i rzemiosł. W każdej mitologii istniał przecież jakiś' sprzeciwiający się najwyższemu bogu i wiecznie krzyżujący je­ go plany młodszy brat lub syn - Hermes czy Prometeusz z mito­ logii greckiej, rzymski bóg Merkury, skandynawski Loki, poline­ zyjski Maui czy wreszcie zwierzęcy bohaterowie mitologicznych cykli indiańskich i syberyjskich: Kruk, Kojot, Jaguar czy wre­ szcie omówiony już, szczególnie blisko z błaznem spokrewnio­ ny ptak nocy - lelek. Związek postaci trickstera z postacią bła­ zna został już wielostronnie i wyczerpująco omówiony przez wielu badaczy ; dla potrzeb niniejszej pracy pozostaje zatem wyeksponowanie tych cech i funkcji tricksterskich bohaterów, które mogą okazać się istotne dla dalszych rozważań nad współ­ czesnym mitem błazna. 16 Trickster z mitologii indiańskiej, boski szelma i heros kultu­ rowy religii greckiej czy rzymskiej, wszyscy ci dalecy przodko­ wie i krewni błazna dali bowiem początek treściom obecnym i w jego dzisiejszej mitologii, w formach przejawiania się błazeńskiego fenomenu w myśli popularnej i „wysokiej", w wyo­ braźni literackiej, filmowej i ludycznej. Wszystkie treści - do­ słowne bądź metaforyczne - jakie wiążemy dzisiaj z postacią błazna, wywodzą się z pierwotnego mitu - mitu o narodzinach świata i kultury, o czasach, gdy chaos przemieniał się powoli w nowy, kosmiczny ład. Błazen jako bóg, demiurg, bądź też łżedemiurg, czy wręcz diabeł w kręgu kultury chrześcijańskiej, bła­ zen jako mędrzec, podający ludziom „duchowe wino prawdy" czy jako sowizdrzalski bohater literatury pikarejskiej - te wszy­ stkie jego wcielenia miały swoje prefiguracje już w mitologii kosmogonicznej. Mitologia artysty jako błazna wiąże się z zawar­ tym implicite w starych mitach ciągiem symbolicznych skoja­ rzeń: trickster - wiedza tajemna - dar ognia - garncarstwo - ko­ walstwo - narodziny człowieka jako twórcy - początki cywiliza­ cji i kultury. Mitologiczni herosi uczyli ludzi sztuk i kultury, uczyli medycyny i umiejętności patrzenia w przód, uczyli two­ rzenia, uczyli wreszcie tego, co Hans-Georg Gadamer nazwał „zdolnością r a d z e n i a sobie" , który to przywilej ofiarowali ludziom wbrew woli bogów. Mit artysty i twórczości bez granic, którego realizacją stała się współczesna mitologia tego dalekie­ go potomka mitycznych herosów - błazna, klowna, linoskoczka, kuglarza - podejmie w pełni epoka romantyczna, a jeszcze wcze­ śniej Goethe, który ideał twórcy dostrzeże w postaci tytana Pro­ meteusza. Błazeńskie tworzenie - podobnie jak czyny wszyst­ kich tricksterskich herosów kulturowych - jest przy tym zawsze twórczością dwuznaczną: może bowiem oznaczać twórczość wznoszącą się na szczyty geniuszu, wyrażoną w tak ulubionym przez romantyków wizerunkiem wzbijającego się w przestworza linkoskoczka, lub - twórczość oznaczającą ciemne paktowanie z mocami podziemi i sprzeciwianie się zamysłom boga. 17 Na początek przypomnijmy jednak krótko, co właściwie oznacza pojęcie „trickster". Za Paulem Radinem i jego klasycz­ nym dziełem The Trickster. A Study in the American Indian My­ thology with Commentaries by Karl Kerenyi and C.G. Jung * scharakteryzujemy tę zagadkową figurę jako klownowską postać o merkurycznej zmienności i nieprzewidywalności, na poły zoo, na poły antropomorficzną; postać, która jest ucieleśnieniem wszelkich sprzeczności: zarazem daje i odbiera, tworzy i niszczy, oszukuje i pada ofiarą oszustw. Postać wreszcie, która nie wie, co to dobro i zło, choć i za to, i za to jest odpowiedzialna, która za­ tem, z racji swego archaicznego rodowodu, wyprzedza wszelką etykę. Trickster bywa negatywnym, demonicznym bohaterem, ale też zbawcą ludzkości, a nawet świętym. Zauważył to Carl Gustaw Jung, a także Norman O. Brown, który na marginesie swych rozważań o boskim złodzieju Hermesie trafnie oceniał tę niezwykłą rozpiętość tricksterskiej mitologii. Pisał on między in­ nymi, że „w zależności od uwarunkowań historycznych postać trickstera ewoluować może w stronę tak różnorodnych figur, jak figura Najwyższego Boga, demiurga, pozostającego w zdecydo­ wanej opozycji do mocy niebiańskich, demona na wszelkie moż[ 49 �liwe sposoby sprzeciwiającego się stwórcy, posłańca i mediatora pomiędzy bogami i ludźmi, lub w stronę postaci czysto pukowskich bohaterów komicznych opowiadań" . Tak wlas'nie jest i w mitologii Hermesa. Jego, wywodząca się z Odysei standardo­ wa rola była rolą posłańca i mediatora; w opowieści o Pandorze pióra Hezjoda pełnił funkcję węża w ogrodzie Edenu; w Homeryckim Hymnie buntował się przeciwko niebiańskim porządkom, a od czasudo czasu występował i w czysto komicznej, pukowskiej roli (jak na przykład wówczas, kiedy kradł kąpiącej się matce ubrania). Uniwersalność tricksterskiej mitologii od dawna fascynowa­ ła i zastanawiała religioznawców i etnologów. Bo prócz tego, że istniał mit trickstera w s'wiecie plemiennych cywilizacji obu Ameryk, prócz tego, że odkrywano tę postać i w kręgu kultur ar­ chaicznych, w Australii i Azji, spotykano ją także całe wieki później, aż do dnia dzisiejszego : w dramatach Moliera, powie­ ściach Defoe, historiach o Dylu Sowizdrzale i w ogóle całej pikarejskiej literaturze, w chaplinowskiej burlesce, postaci cyrko­ wego klowna i bardzo wielu dawnych i współczesnych dziełach sztuki literackiej i filmowej aż po klasycznie tricksterską postać McMurphy'ego z Lotu nad kukułczym gniazdem Kena Keseya i Milośa Formana, mądrego lisa Franky Furbo z jednej z ostat­ nich powies'ci Williama Whartona czy wreszcie - o paradoksie! 19 20 - Oskara Schindlera w świetle jego legendy, wykreowanej przez książkę Thomasa Keneally i film Stevena Spielberga. Przykłady można by zresztą mnożyć w nieskończoność. Radin uważa, iż niewiele mitów ma zasięg równie szeroki; w niewielu przypadkach możemy także z równą pewnością po­ wiedzieć, iż mamy do czynienia z jedną z najstarszych form ludzkiej ekspresji. Carl Gustaw Jung widzi w figurze trickstera psychologem, archetypiczną strukturę psychiczną, sięgającą naj­ wcześniejszych stadiów psychiki, która dopiero wyszła z etapu zwierzęcego. Tym, co w niej najistotniejsze, jest jej niezróżnicowana, wewnętrznie sprzeczna natura. Rysy trickstera rozpo­ znać można, według niego, zarówno w średniowiecznym wyo­ brażeniu diabła jako simia dei („Bożej małpy"), jak też - w jego folklorystycznych przedstawieniach jako wiecznie oszukiwane­ go prostaczka i głupca. Odszukać je można zarówno w mitologii greckiej, jak i , przede wszystkim, rzymskiej: Merkury był we­ dług szwajcarskiego psychoanalityka jeszcze starszym odpowie­ dnikiem typowo tricksterskiego bóstwa Hermesa. Merkurego (także tego z tradycji alchemicznej) z Hermesem i innymi kla­ sycznie tricksterskimi postaciami znanymi z mitologii różnych kultur i z folkloru europejskiego (w tym z bohaterami wielu ba­ śni, jak np. z Tomciem Paluszkiem czy Głupim Jasiem) łączy m.in. upodobanie znajdowane w szelmowskich żartach i złośli­ wych psotach, umiejętność transformacji w najprzeróżniejsze postacie, dualna-bosko-zwierzęca natura, dwuznaczna pomoc udzielana ludzkości poprzez kradzież należących do boga (smo­ ka, czarownicy etc.) tajemnic (a wśród nich przede wszystkim ta­ jemnicy ognia) i bliskość z figurą cierpiącego Zbawiciela. 21 Trickster, pisze Jung, jest „prymitywną, 'kosmiczną' istotą o bosko-zwierzęcej naturze, z jednej strony przewyższającą czło­ wieka swymi nadludzkimi właściwościami, z drugiej - niższą od niego, gdyż pozbawioną rozumu i świadomości. Z powodu nie­ zwykłej niezdarności i braku instynktu nie może także równać się ze zwierzętami." Ta prymitywna, „kosmiczna" istota wpisu­ je się, z powodu swej niezwykłej atrakcyjności, jaką miała i ma nadal dla świadomości i podświadomości współczesnego czło­ wieka, w strukturę długiego trwania, czytelną w mitach, legen­ dach, baśniach i obrzędach, a także literaturze i filmie. „W opo­ wieściach pikarejskich, w obrazie karnawałowych hulanek, w re­ ligijnych i magicznych rytuałach, w religijnych lękach i uniesie­ niach człowieka, w mitologii wszystkich czasów straszy cień trickstera czasami w formie wyraźnie rozpoznawalnej, a czasami - pozornie zmienionej." Na pierwszy rzut oka, twierdzi Jung, 22 23 50 tzw. cywilizowany człowiek zapomniał o tricksterze. Kulturowa pamięć o nim jest jednak wciąż żywa, powracając w formie obra­ zów metaforycznych i symbolicznych, jak na przykład wówczas, gdy mówi się - jakże przecież często - o płatającym złośliwe f i ­ gle losie. I może właśnie dlatego we współczesnej metaforze, wypo­ wiadającej doświadczenie błazeństwa, Pan Bóg - lub właśnie los - tak często przyjmują postać trickstera. *** Przyjrzyjmy się teraz dokładniej analogiom pomiędzy tymi dwiema kluczowymi figurami: figurą błazna i figurą trickstera. Marginalnej, sakralnej figurze błazna odpowiada takaż natura je­ go mitycznego przodka, choć przecież co do boskości tego dru­ giego istniały wśród badaczy liczne wątpliwości. Gwoli ścisłości wypada zatem choćby marginalnie o nich wspomnieć. Najprecyzyjniejszy wyraz dał i m Paul Radin, drobiazgowo, na przykładzie wielu indiańskich mitów, porównując i analizując rozmaite wersje opowieści o zwodzicielu. Rzecz bowiem w tym, iż daleko nie wszystkie chciały widzieć w nim istotę boską, cha­ rakteryzującą się boskością tak oczywistą, jak na przykład boskość Hermesa. Większość zgadzała się co do tego, że jest tric­ kster zarazem herosem kulturowym i bufonem, ale - czy jest przy tym bóstwem? Czy, mówiąc inaczej, boskość trickstera na­ leżała do rdzenia pierwotnej, oryginalnej wersji jego mitu, czy był on pierwotnie bogiem o dualnej: twórczo-niszczycielskiej, duchowo-materialnej naturze, czy też jego boskość jest sprawą wtórną: późniejszą interpretacją plemiennych teologów? W jednym z mitów Indian Winnebago Stwórca mówi do trick­ stera Wakdjunkagi (co oznacza, notabene, wariata i błazna) tak: „Pierworodny, jesteś najstarszym spośród wszystkich mych stworzeń. Obdarzyłem cię dobrą naturą: uczyniłem cię istotą sa­ kralną. Posłałem cię na ziemię, byś tam pozostał, a ludzie słucha­ li się, szanowali i byli ci posłuszni, tak, byś mógł uczyć ich, jak zapewnić sobie szczęśliwe życie. W tym celu cię stworzyłem. To, co zdarzyło ci się, gdy osiągnąłeś już ziemię, zawdzięczasz samemu sobie. To z powodu swoich własnych uczynków i dzia­ łań stałeś się celem powszechnych kpin, sprawiłeś, iż wykorzy­ stują cię wszyscy, nawet najmniejszy spośród owadów. (...) Wy­ łącznie z twojej winy ludzie zwą cię Głupcem. Stworzyłem cię, byś czynił to, co w istocie czyni twój przyjaciel Zając. Nie stwo­ rzyłem cię, byś niszczył to, co stworzyłem." W błazeńskiej na­ turze Wakdjunkagi przechowały się ledwo ślady jego natury pierwotnej. Jaka ona jednak była? Przeważająca większość tzw. tricksterskich mitów Ameryki Północnej opowiada o stworzeniu Ziemi lub przynajmniej prze­ mianie świata i ma za swego bohatera istotę wiecznie i bez celu wędrującą, istotę wiecznie głodną i nienasyconą seksualnie, istotę bez wieku, nie znającą dobra ni zła, oszukującą i padają­ cą nieustannie ofiarą oszustw. W wielu wypadkach ma ów bo­ hater także jakieś cechy boskie, które różnią się w zależności od plemienia (postrzegany jest jako aktualne bóstwo lub, wręcz przeciwnie, jako boski antagonista, bóg lub półbóg, zawsze jed­ nak pozostający z bogami w ścisłych związkach), w wielu jed­ nak -jest on w najlepszym razie śmiertelną istotą ludzką lub na­ wet zwierzęcą. W tym ostatnim przypadku łączność pomiędzy boskim i błazeńskim sposobem istnienia została w sposób oczywisty zerwa­ na (być może z powodu przewin analogicznych do przewin Wak­ djunkagi z mitu Winnebago), w sytuacji pierwszej jednak jest nadal zachowana. Radin, skłaniając się w efekcie wielu analiz ra­ czej ku hipotezie wtórnej natury boskości w wyobrażeniach tric­ kstera, musi teraz odpowiedzieć na nie mniej istotne pytanie: czym w takim razie wyjaśnić należy uporczywość zabiegów sta­ rających się ową boskość tricksterom przypisać? Skąd tyle usiło24 �wań, by go - w wielu mitycznych kontekstach skutecznie bóstwem uczynić? Otóż jest trickster, twierdzi amerykański etnolog, niewątpli­ wie najstarszą spos'rod wszystkich mitycznych postaci indiań­ skich, we wszystkich mitologiach Ameryki Północnej. Nie jest przypadkiem, że tak często wiąże się go z tym, co uważane jest w owych systemach za najbardziej archaiczne spos'rod wszyst­ kich zjawisk naturalnych: ze skałą i ze słońcem. To wlas'nie s'wia­ domos'c wagi figury trickstera dla kosmologicznych systemów indiańskich wyrażona została jego „boskimi" przedstawieniami, które ukazują go bądź to jako aktualnego boga - stwórcę, bądź też jako bóstwo lub złego półboga przez potężniejsze bóstwo po­ konanych. Podsumujmy zatem, za Radinem, podstawowe etapy krysta­ lizowania się tricksterskiego mitu: W s'wiecie, który nie miał ani początku, ani końca, pojawia się na scenie pozbawiony wieku, podobny do Priapa protagonista. Wędruje on niestrudzenie z miejsca w miejsce, próbując - z dobrym lub złym skutkiem zaspokoić swój nienasycony głód i niepowstrzymane namiętno­ ści seksualne. Nie tylko nam, ale i członkom społeczeństw pier­ wotnych wydawał się on żyć bez celu, a mimo to w efekcie jego poczynań pojawia się zupełnie nowa figura, o nowej psycholo­ gicznej konstrukcji, działająca w nowym s'rodowisku. Ta nowa figura nie jest już tak amorficzna i chaotyczna jak figura pierwot­ na. W efekcie procesów sakralizujących tę postać pojawił się trickster, jakiego znamy: trickster, którego czyny nie są już tylko efektem przypadkowych, nies'wiadomych działań, ale skutkiem w pełni us'wiadomionych decyzji; trickster o naturze nie tylko amorficznej, ale także w sposób zdeklarowany boskiej lub demo­ nicznej. Trickster s'wiety błazen. „Wszystkie zdarzenia, związane z transformacją amorficznej natury trickstera, jak również te, które w sposób nies'wiadomy prowadzą do stworzenia nowej psychologicznej orientacji i oko­ liczności [jego działania - MS] - pisze Radin - w sposób natural­ ny należą do pierwotnego cyklu mitycznego." Cykl ten ulegał na przestrzeni wieków wielu przemianom i modyfikacjom. „Sym­ bol, który ucieles'nia figura trickstera nie jest statyczny. (...) każ­ de pokolenie interpretuje go od nowa. Żadne nie pojmuje go w pełni, ale też żadne nie może się bez niego obejs'c. Każde po­ kolenie musiało włączać go do swojej teologii i kosmologii pomi­ mo tego, iż do żadnej nie pasował, gdyż reprezentuje on [trickster - MS] nie tylko niezróżnicowaną, odległą przeszłość, ale też niezróżnicowaną teraźniejszość w każdym z nas. To włas'nie stanowi o jego uniwersalnej sile przyciągania. I tak stał się on - i pozostał - wszystkim dla każdego człowieka - bogiem, zwierzęciem, czło­ wiekiem, herosem, bufonem - on, który był przed dobrem i złem, który był żywą negacją i afirmacją, niszczycielem i twórcą." On, który pozostał symbolem czasów, gdy nie istniały jeszcze katego­ rie boskosći i nie-boskosći; gdy nie istniał podział na ludzi i byty boskie; który w całości, wraz ze swym głodem, niezaspokojony­ mi żądzami cielesnymi i w ogóle swą amorficzną, nie znającą ce­ lu naturą, należy do całkiem innej rzeczywistości. „Owa dwoista postać - dopowiada Eleazar Mieletinski - bohater kulturowy (de­ miurg) - trickster, łączy w sobie w jednej osobie zarazem ideę uporządkowania społeczności i kosmosu oraz ich dezorganizację, stan nieporządku. To tak sprzeczne połączenie możliwe jest dzię­ ki temu, że akcja w odpowiednich cyklach bajkowo-mitologicznych odnosi się do czasów poprzedzających ustanowienie ścisłe­ go porządku świata, czyli do epoki mitycznej." Możemy zatem mówić o boskiej naturze trickstera, możemy - podobnie jak w figurze błazna - wyznaczyć w nim, oczywiście schematycznie, aspekt jasny, boski i demoniczny, ciemny. Ten dzisiejszy nacisk na czysto negatywną stronę natury błazna nie powinien zatem dziwić, zważywszy na fakt, że z tym samym zja­ wiskiem spotykamy się np. już w mitologiach indiańskich, które wielekroć postrzegały figurę zwodziciela jako istotę jednoznacz­ 25 26 nie złą; a tam, gdzie sięgały wpływy chrześcijańskie, wręcz jako wcielenie Szatana. Jak zauważył Eleazar Mieletinski, tricksterskie postaci wszystkich mitologii są zazwyczaj syntezą cech ko­ micznych i demonicznych: „Synkretyzm demonizmu i komizmu jest cechą niemal uniwersalną folkloru archaicznego" - a, jak zobaczymy, nie tylko archaicznego. Napotykamy bowiem jed­ ność tych dwóch cech także współcześnie, przy czym szala prze­ chyla się raz bardziej w stronę czystego komizmu, a innym ra­ zem, i to wcale nierzadko, w stronę czystego demonizmu. Warto tutaj zwrócić uwagę także na inną, cechującą mitolo­ gicznych łotrzyków, syntezę: syntezę pierwotnej głupoty i tej specyficznej formy inteligencji, która zawiera się w określeniach „spryt", „przebiegłość", „chytrość', „szelmostwo", a którą fran­ cuscy historycy Marcel Detienne i Jean-Pierre Vernant określili mianem metis. Pozwoli nam to na przeprowadzenie jeszcze jednej analogii pomiędzy zwodzicielem i błaznem. To niezwykle szerokie, choć trafne tricksterskie postaci charakteryzujące zja­ wisko (a właściwie cecha) dotyczy całej gamy zdolności w za­ kresie sztuk i rzemiosł (takich jak np. magia, posługiwanie się afrodyzjakami i ziołami, przebiegłe strategie wojenne) i rozmai­ tych form inteligencji, na terenie analizowanej przez historyków kultury greckiej związanych przede wszystkim z postacią Her­ mesa, ale także z ojcem bogów - Zeusem. Legenda głosi, iż bo­ jąc się, że jego pierwsza żona, Metis, urodzi potężniejszego od niego syna, połknął ją, stając się pierwszym i najsłynniejszym obdarzonym metis tricksterem świata. „Oczywiście pojęcie metis nie ogranicza się tylko do panteonu greckiego - piszą Vernant i Detienne - odnajdujemy je także w mitach kosmogonicznych, w mitycznych tradycjach Bliskiego Wschodu - na przykład w mitologii sumeryjskiej, gdzie Enkidu - Ea jest zarówno panem wód, jak też wynalazcą technologii oraz obdarzonym przebiegło­ ścią posiadaczem wiedzy. Mówiąc ogólnie, greckie pojęcie me­ tis odnosi się do postaci w antropologii anglosaskiej zwanej tric­ ksterem, zwodzicielem." 28 29 30 To bowiem właśnie tricksterzy znajdują się nieustannie w sy­ tuacjach, które zadziałania inteligencji typu metis wymagają (al­ bo też takie sytuacje nieustannie prowokują); w sytuacjach nie­ jednoznacznych, przejściowych, trudnych i zmiennych, które wymagają czujności, przebiegłości, przytomności umysłu, za­ radności i pomysłowości, wspartych umiejętnościami radzenia sobie w każdych okolicznościach i wiedzą zdobywaną latami. Praktyczna skuteczność, która cechuje inteligencję typu metis także w kontekście różnych kulturowych sytuacji, pozwala tricksterskim herosom odnosić sukcesy w sztuce i rzemiośle, magii i zielarstwie, strategiach wojennych i medycynie, myślistwie i rybołówstwie. Inteligencją typu metis obdarzone są także postacie błazeńskie: mądrzy, przewrotni fou du roi, umiejący w mgnieniu oka znaleźć stosownie dowcipną ripostę, ratując tym sposobem ży­ cie, bohaterowie opowieści pikarejskich, tramp Charlie i wielu innych, dziedziczących po mitologicznych łotrzykach prócz pierwotnej głupoty także i tę umiejętność skutecznego oszukiwa­ nia świata, jego bogów i możnych; umiejętność wydostawania się cało z wszelkich opałów i tarapatów dzięki sprytowi, wspar­ temu częstokroć przez - także należące do kręgu metis - osobi­ sty urok i uwodzicielską magię. *** 27 I wreszcie ostatni aspekt mitologii błazna, który każe nam szukać jej korzeni w micie trickstera: aspekt związany z jego ro­ lą herosa kulturowego, twórcy kultury, nauczyciela ludzkości. Tricksterskie postaci wszystkich znanych nam mitologii: amerykańskiej, azjatyckiej, australijskiej, greckiej czy rzymskiej - obdarzały ludzi wieloma podstawowymi umiejętnościami i sztukami. Innymi słowy - kulturą. 57 �Oto na przykład Hermes: psychopompos, pos'rednik pomię­ dzy s'wiatem nocy i dnia oraz pomiędzy trzema kosmicznymi po­ ziomami: s'wiatem upiorów i ludzi oraz ludzi i bogów. Pan ciemnos'ci, załatwiający swoje sprawy nocą, patron dróg i bóg noma­ dów, właściciel stad, a może nawet Pan Zwierząt. Boski awantur­ nik, szczęściarz w sferze erotycznej, mający rozległe kontakty z boginią s'wiata podziemnego Hekate. Klasyczny i wiecznie przeszkadzający bogom heros kulturowy i cywilizator - wyna­ lazca mowy i ognia, boski złodziej, którego uczynki mają jednak, według Karla Kerenyi'ego , walor boskiej niewinności: niewin­ ności w znaczeniu nowej, świętej kradzieży u początków pracza­ su. Jego kradzieże budzą wyłącznie śmiech bogów i , pośród wie­ lu innych analogii w późniejszym europejskim folklorze, sięgnąć pozwalają choćby do postaci angielskiego Robin Hooda czy ho­ lenderskiego Piet Heina, a także do tradycji saturnaliów, karna­ wału, filmowej burleski, występów cyrkowych klownów czy wreszcie studenckich juwenaliów. Sięgając zaś głębiej, do trady­ cji biblijnej, nasuwa się porównanie do starotestamentowej hi­ storii Jakuba i Ezawa - historii o bracie starszym, oszukanym przez obdarzonego inteligencją typu metis brata młodszego (w ogóle motyw obdarzonego boskim sprytem cudownego dziecka, którego późniejszą realizacją w kulturze jest też błazen, wydaje się niezwykle rozpowszechniony zarówno w kanonicz­ nych i apokryficznych wersjach staro- i nowotestamentowych opowieści, jak też w mitach i folklorze całego świata). 31 Mircea Eliade pisze: „(...) to, co charakterystyczne dla Her­ mesa już od epoki klasycznej, to kontakt ze światem ludzi, świa­ tem ex definitione 'otwartym', stale będącym w procesie formo­ wania się, tj. ulepszania i przekraczania. Pierwotne atrybuty Her­ mesa - spryt i wynalazczość, uczynią go w końcu postacią o wie­ le bardziej złożoną, zarazem herosem z początków cywilizacji, patronem nauki i idealnym obrazem tajemnej wiedzy." Hermes, będąc panem dróg i wiedzy, jest zarazem bogiem przejścia: przejścia chaosu w kosmos, natury w kulturę. Jest bogiem świa­ ta otwartego, jak napisał Eliade, świata stającego się. Łączy w swojej postaci atrybuty tak chaosu, jak ładu, tak ciemności, jak i światła. Jako pan nocy, pan ciemności jest doskonałym wciele­ niem czasu przed początkiem świata; ciemności chaosu, w których kryje się już światło. Albowiem, jak pisał cytowany przez Kerenyi'ego Walter Otto „ciemność nocy, która tak słodko zaprasza do snu, daje także czujność i jasność duchowi. Daje mu większą zdolność poznawania, większą śmiałość i odwagę. Po­ znanie rozbłyskuje w nim lub spada nań niby gwiazda, rzadkie, cenne, wręcz magiczne." Od siebie dodaje Kerenyi: „Albo­ wiem to właśnie jest tu wielką tajemnicą, która, choć rozgadana i wyłożona, tajemnicą pozostaje: pojawienie się postaci mówią­ cej, jakby jasnej, artykułowanej, łatwej i potoczystej, i właśnie dlatego samej mowy wcielonej w ludzko-boskim ciele - jej po­ jawienie się w ową głęboką noc początku, w której oczekujemy zwierzęcej niemoty, bezsłownej ciszy lub krzyków żądzy i bólu. Hermes, 'naszeptywacz' - psithyristes - uduchawia zwierzęcą, ciepłą ciemność. Jego epifania uzupełnia syleniczny aspekt ge­ nezy życia, w którym też ukazuje się ów animalny pierwiastek w świecie bogów greckich, zmieniając owo życie w fundamen­ talną harmonię i pełnię." 32 33 34 Cywilizatorski i przy tym mediacyjny charakter postaci Her­ mesa łączy się zatem przede wszystkim z dwoma jego wielkimi darami dla ludzkości: darem mowy i darem ognia. Pojęcie mo­ wy, w języku łacińskim zwanej sermo, wiąże się dźwiękowo z greckim najprostszym znakiem granicznym - herma, od które­ go pochodzi imię boga. I choć w grece pojęcie hermy w znacze­ niu mowy nie występuje, to jednak ono właśnie dało źródło słów terminowi hermeneia, oznaczającemu wyjaśnienie i tłumacze­ nie, a zatem czynności czysto pośredniczące. Jako dawca ognia, Hermes ustąpić jednak musi miejsca Pro­ meteuszowi. A oto i on sam, także przyjaciel i towarzysz ludzi, 52 nauczyciel takich decydujących do rozwoju cywilizacji sztuk, jak alfabet, nauka liczb naturalnych, umiejętność przyrządzania leków, które uśmierzają choroby, przewidywania przyszłości z wnętrzności zabitych zwierząt i lotu ptaków - tak przynajmniej twierdzi w swym dramacie Ajschylos. „Historię materialnego postępu kończy odkrycie technologii metali, obróbki miedzi, że­ laza, srebra i złota. 'Wszystkie umiejętności śmiertelnych pocho­ dzą od Prometeusza' - pisze, cytując greckiego tragika, Jan Kott. - A l e początkiem kultury był 'wielki nauczyciel' - ogień." O tej kradzieży ognia Hans-Georg Gadamer w szkicu pt. Pro­ meteusz i tragedia kultury pisze tak: „Ze starego mitu dowiadu­ jemy się co najmniej tyle, że Prometeusz dopuścił się kradzieży ognia, aby pomóc ludziom. Wydaje się, że rozumiemy, co to zna­ czy: człowiek uczy się sam rozniecać i podtrzymywać ogień, do­ tąd zsyłany na ziemię według woli i uznania władcy piorunów. Jest to jakby występek, odstępstwo od Gromowładnego, a zara­ zem początek zuchwałego przekształcania przyrody w dziedzinę ludzkich zabiegów, w świat, nad którym pieczę i władzę sprawu­ je człowiek. Chyba rozumiemy też, co to znaczy, że ten, kto zdo­ bywa dla rodzaju ludzkiego tę nową samodzielność, jest boskim przeciwnikiem najwyższego stopnia, duchem antyboskości, tyta­ nicznym duchem, dzięki któremu ludzkość znajduje drogę do siebie." Fakt kradzieży ognia, wyniesionego cichcem w wydrą­ żonej trzcinie umiejscawia Prometeusza - obok Hermesa, Syzy­ fa, Tantala, upadłych aniołów z apokryficznej tradycji biblijnej i wielu innych postaci mitycznych - w szeregu, jak to trafnie określiła Maria Janion - „olbrzymiej opozycji" , bo też podo­ bieństwo Prometeusza do cierpiącego za ludzkość Zbawiciela, chociaż także należy do mitu tricksterskiego, jest pomysłem sto­ sunkowo późnym, a wśród wczesnych, starożytnych wersji opo­ wieści o tytanie tylko u Ajschylosa znajdujemy motyw końcowe­ go pojednania bohatera z bogami. 35 36 37 To właśnie Ajschylos najpełniej uwypuklił całą kulturową doniosłość i istotne konsekwencje kradzieży ognia. Ukazał ową legendarną kradzież jako początek „nie znającej granic twórczo­ ści człowieka" , jako początek - innymi słowy - późniejszego mitu faustycznego. Kultura jako taka jest bowiem, w interpreta­ cji Ajschylosa, wyraźnym występkiem przeciwko bogom. Du­ chową stroną techniki ognia jest przecież dana człowiekowi nadzieja i wiara we własne siły, w ludzką doczesną samodziel­ ność, czyniąca z niego pana stworzenia równego niemal Stwór­ cy; czyniąca z niego, jak w popularnym powiedzeniu, kowala swego losu. Nie przypadkiem jest Prometeusz w starych mitach przedstawiany jako antropoplasta, rzeźbiarz i stwórca ludzi. Nie przypadkiem czczony był on jako lokalne attyckie bóstwo wła­ śnie sztuki kowalskiej i garncarskiej, jako demon garncarstwa. Odległą konsekwencją tej nie znającej granic twórczości jest zro­ dzony przez mit prometejski późniejszy mit geniuszu, mit arty­ sty. „Nowożytne przeobrażenie symbolu Prometeusza - pisze Gadamer - to jakby początek całkiem nowej historii. Punktem wyjścia jest późnoantyczny przekaz o Prometeuszu - stwórcy człowieka, ale przekaz ten przełamuje się w nowej samowiedzy ducha wyzwalającego się z więzów chrześcijaństwa. Początek tej nowej historii przypada z pewnością na okres renesansu, ale jego wpływ widać wyraźnie dopiero u Shaftesbury'ego, ostatecz­ ną zaś formę nadaje mu Goethe w swojej słynnej odzie. W posta­ ci Prometeusza - stwórcy człowieka, ludzkość rozpoznaje wła­ sną twórczą moc w królestwie sztuki. Z dawnym symbolem spla­ ta się teraz mit geniuszu, mit wszechpotężnej produktywności ar­ tysty, ów specyficzny mit człowieka." 38 39 * ** Koło się zamknęło i znów powrócić możemy do tricksterskich postaci mitologii indiańskiej - tym razem do innego daw­ cy ognia, Jaguara, bohatera mitologii południowoamerykańskiej. �Ogień nie jest wartos'cia samą w sobie, o ile nie wiąże się z gotowaniem. „Narzuca się pytanie - pisze Kott - dlaczego A j schylos w tym wykładzie antropologii nie wspomniał ani sło­ wem, że Prometeusz nauczyć musiał ludzi także sztuki gotowa­ nia. Po wielkiej mitologii kultury Levi-Straussa Surowe i goto­ wane, zastanawiać musi podobieństwo mitów o Prometeuszu do mitów kulinarnych, które przechowała la pensee sauvage. W pe­ wien szczególny sposób - pisał Levi-Strauss w Uwerturze do Le Cru et le Cuit' - 'mity się nawzajem do-mys'lają'. W mitach 0 przyrządzaniu potraw Indian Ameryki Południowej, zwłaszcza w mitach ge i bororo, występuje Jaguar, szwagier i przyjaciel człowieka, któremu w darze przyniósł ogień. Ogień jest tutaj, jak i w mitach o Prometeuszu, związany z przejściem od natury do kultury. Jaguar, jak Prometeusz, jest 'dawcą sztuk i umiejętności'. Przyrządzanie potraw jest czynno­ ścią 'mediacyjną' - w znaczeniu dosłownym: gotowanie wyma­ ga pośrednictwa wody i naczynia; wędzenie pośrednictwa po­ wietrza; w znaczeniu symbolicznym przyrządzanie potraw jest 'czynnością mediacyjną między niebem i ziemią, życiem 1 śmiercią, naturą i społeczeństwem'. Gnicie jest śmiercią, pośre­ dnictwo ognia zabezpiecza jedzenie przed zgniciem. Mity kuli­ narne południowo-amerykańskie, ge i sherente, są w istocie mi­ tami kosmologicznymi. Ten meta - mit mówi: jeżeli słońce za daleko oddali się od ziemi, cały świat zgnije; jeżeli słońce zbyt­ nio się przybliży, świat zostanie spalony. Mit kulinarny o Jagua­ rze - dawcy ognia opowiada o relacjach między górą i dołem w topokosmosie." W istocie relacje pomiędzy górą i dołem w topokosmosie są, jak twierdzi Levi-Strauss, uniwersalnym tematem mitologicz­ nym świata, „...ziemia mitologii jest okrągła" - powiedział francuski etnolog w trakcie swych rozmów z Didier Eribonem; a mity nawzajem się „do-myślają". Ich centralnym tematem, rdzeniem owej nieskończonej, okrągłej mitologicznej ziemi jest temat przejścia od natury do kultury, przejścia związanego z tra­ gicznym pęknięciem relacji pomiędzy światem niebiańskim i światem ziemskim. Temat ten mity odnawiają i powtarzają w najrozmaitszych wariantach. Błazen, krewny i potomek Jagu­ ara i Kruka, Kojota i lelka, Hermesa i Merkurego, Prometeusza i Maui, nie przekazuje wprawdzie ludziom ognia, ale dziedziczy po swych przodkach konsekwencje tego ich pierwszego zuchwa­ łego czynu - poczucie bezgranicznej wolności w zakresie ducha i materii, w zakresie poznania, wiedzy, nauki i sztuki, w zakresie technologii i materialnej przemiany świata. Jest nauczycielem i zarazem wcieleniem - w dobrym i złym sensie - owej wolno­ ści. Jest żywym przykładem, na którym najlepiej i najjaśniej w i ­ dać jej prawdziwe dobrodziejstwa, ale też nie mniej realne nie­ bezpieczeństwa, jakie niesie zarówno dla pojedynczego człowie­ ka, jak też dla kultury oraz przyszłości kosmicznego ładu świata. 411 41 PRZYPISY: 1 B. Geremek, Problem skalania w wyobraźni społecznej średnio­ wiecza, w: Obecność, Londyn 1987, s. 179 Por. J. Le Goff, Metiers licites et metiers illictes dans UOccident medieval, w: Pour un autre MoyenAge, Paris 1977, s. 106 Tamże, s. 96 P. Ricoeur, Symbolika zła, przeł. S. Cichowicz, M. Ochab, Warsza­ wa 1986, s. 14 Por. W. Willeford, The Fool and his Sceptre. A Study in Clowns and their Audience, Northwestern University Press, 1969, s. 12 Tamże, s. 101 T. W. Boyd, Clowns. Innocent Outsiders in the Sanctuary: A Phe­ nomenology of Sacred Folly, „Journal of Popular Culture", vol. 22, win­ ter 1988, nr3, s. 104 Tamże, s. 106 W. Willeford, op.cit., s. 10 Tamże, s. 15 " Por. В. Swain, Fools and Folly during the Middle Ages and the Re­ naissance, New York: Columbia University Press 1932, s. 65, cyt. za: W. Willeford, op. cit., s. 85 Por. W. Willeford, op. cit., s. 11: nie przypadkiem wszak cytowana przez niego Thelma Niklaus (Harlequin, New York: G. Braziller, s. 18) twierdzi, że prawdopodobne jest, iż wszyscy europejscy klowni, mimo­ wie i komedianci zrodzeni zostali przez postać satyra z komedii greckiej, a ten z kolei - przez falliczne rytuały i obrzędy dionizyjskie. Nie przy­ padkiem też łacińskie słowo 'follis' używane było także w znaczeniu 'scrotum' (wł. 'coglione'), co dosłownie oznacza „krocze", ,jądra" (ale może też oznaczać genitalia kobiece); nie przypadkiem wreszcie inne ła­ cińskie określenie błazna - 'gerro' - wywodzi się z sycylijskiego okre­ ślenia genitaliów męskich i damskich. Przykłady można by mnożyć, a li­ teratura na ten temat jest niemal nieskończona, dość zatem wspomnieć jeszcze tylko o przytaczanym przez Paula Radina określeniu trickstera Indian Winnebago jako „głupiego fallusa", czy też o tym, że elementem stroju zarówno renesansowego arlekina, jak też rzymskich mimów i greckich Phallophores był fallus. O tym zaś, że kogut, który w wielu wyobrażeniach identyczny jest z błaznem, symbolizuje także fallusa, czytamy choćby u Szekspira (Hamlet, IV, v. 57-58). 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 2 13 C. Levi-Strauss, La potiere jalouse, Paris 1985, zwłaszcza s. 49-66. Por. np. A. Bruckner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985, s. 284,298, 302; K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian t. II; Kul­ tura duchowa cz. I, Warszawa 1967, s. 409; L.J. Pełka, Polska demono­ logia ludowa, Warszawa 1987, s. 49 14 15 Por. E . Kern, The Absolute Comic, New York 1908, s. 159-169 Por. np. E . Kern, op. cit., s. 117-208; P. Radin, The Trickster. A Stu­ dy in the American Indian Mytholoy with commentaries by Karl Kerenyi and C.G. Jung, New York 1971; E . Mieletinski, Poetyka mitu, przeł. J. Daucygier, Warszawa 1981, s. 221 i п.; M. Słowiński, Błazen. Dzieje po­ staci i motywu, Poznań 1990, s. 15-22 16 17 Por. H.-G. Gadamer, Prometeusz i tragedia kultury, przeł. M. Łu­ kasiewicz, w: Rozum, słowo, dzieje, Warszawa 1979, s. 171 P. Radin, op. cit. N. O. Brown, Hermes the Thief; The Evolution of a Myth, New York 1969, s. 48, cyt. za: E . Kern, op. cit., s. 128 E . Kem, op. cit., s. 177-208 Por. C.G. Jung, On the Psychology of the Tricster Figure, w: P. Ra­ din, op. cit., s. 200 C. G. Jung, op. cit., s. 203 Tamże. P. Radin, op. cit., s. 150 Tamże, s. 168 Tamże. E . Mieletinski, op. cit. Tamże. Por. M. Detienne, J.P. Vernant, Cunning Intelligence in Greek Cul­ ture and Society, Sussex and New Jersey 1978 Tamże, s. 7 Por. К. Kerenyi, Hermes przewodnik dusz. Mitologem źródła życia mężczyzny, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa 1993, s. 43 i tenże, The Tric­ ster in relation to Greek Mythology, w: P. Radin, op. cit., s. 156 M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. I: Od epoki ka­ miennej do misteriów eleuzyńskich, przeł. St. Tokarski, Warszawa 1988, s. 194 Cyt. za: K. Kerenyi, Hermes..., op. cit., s. 42 Tamże, s. 74 J. Kott, Góra i dół albo o wieloznacznościach Prometeuszu, w: Zja­ danie bogów. Szkice o tragedii greckiej, Kraków 1986, s. 32 H.-G. Gadamer, op. cit., s. 165 Por. M. Janion, Powstrzymać Prometeusza, w: Wobec zła, Chotomów 1989, s. 150 Por. H.-G. Gadamer, op. cit., s. 169. Tamże, s. 175 J. Kott, op. cit., s. 32 C. Levi-Strauss, D. Eribon, Z bliska i z oddali, przeł. K. Kocjan, Łódź 1994, s. 159 18 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 31 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a38b801ea72a3e9812e647f5bd8d2bf.pdf aaa0db43e4674e4f31d3208441d04bd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2972 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2776 Title A name given to the resource Kapłan czy błazen? O metaforach Don Kichota u Manna i Kafki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.63-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text [ Kapłan czy błazen? O metaforach Don Kichota u Manna i Kafki Monika Sznajderman W s z y s t k o , co mówił, brzmiało tak, j a k g d y b y miato tajemniczy ukryty sens, k t ó r e g o o d g a d n i ę c i e p o z o s t a w i a ł i n n y m z j a k b y diabelska intencja w y k r a c z a j ą c ą d a l e k o p o z a W zamieszczonym w numerze 3/4 (1992) „Kontekstów: polskiej Sztuki Ludowej" szkicu Stary Gringo: Motyw Don Kichota w filmie i literaturze pisałam o problemie „prawdy j kłamstwa w znaczeniu kulturowym" - tak, jak ów problem widzi James Clifford - w kontekście powieści Ćarlosa Fuentesa i filmu Luisa Puenzo Stary Gringo. Nazwałam ów tekst podróżą Don Kichota (podróżą z Don Kichotem) - w przebraniu artysty, pisarza, wreszcie etnologa - we współczesność. Problem „prawdy i kłamstwa w znaczeniu kulturowym" pojawi się również w opisie dwóch innych symbolicznych podróży z Don Kichotem - podróży, odzwierciedlających dwudziestowieczne doświadczenie Tomasza Manna i Fran za Kafki. Zatrzymajmy się zatem jeszcze przez chwilę przy roz­ ważaniach Clifforda. W kontekście refleksji nad względnością prawdy i kłamstwa szczególnie inspirujący jest Clifford wów­ czas, gdy zestawia ze sobą dwa dzieła Bronisława Malinow­ skiego: jego Dziennik i Argonautów Zachodniego Pacyfiku. uderzająco do siebie niepodobne. Dziennik, pisany głównie po polsku i nie przeznaczony do publikacji zbulwersował an­ tropologiczną opinię. Z całą jaskrawością odsłaniał bowiem kulisy pracy etnologa w terenie, jego - łagodnie mówiąc - ambiwalentne odczucia w stosunku do tubylczych infor­ matorów, jego lęki, fobie, erotyczne pokusy, wściekłość i znie­ cierpliwienie. Można zatem uznać Dziennik, pisze Clifford, za ,nagą p r a w d ę " , „nagą r z e c z y w i s t o ś ć " . W zestawieniu z nim Argonauci... jawią się, dowodzi amerykański antropolog, jako „ocalająca fikcja" Malinows­ kiego, jego ocalające, zbawienne kłamstwo, które rodzi „zbyt wiarygodne opisy" etnograficznej rzeczywistości. I nie tylko rzeczywistości: Argonauci zarówno kreują kulturową fikcję, jak też ogłaszają pojawienie się postaci obdarzonej autorytetem: Bronisława Malinowskiego - antropologa w nowym s t y l u " . Buduje bowiem Malinowski w Argonautach... fikcję swojej własnej spójnej tożsamości, swego „ja'' wyzwolonego wreszcie "d widocznych w Dzienniku udręk etnograficznego rzemiosła, °d depresji i rozczarowań, od erotycznych urojeń, hipochond­ rycznych lęków i nienawiści do krajowców, wśród których przyszło mu żyć. W miejsce uderzającego w Dzienniku gniewu irytacji, manifestuje tutaj Malinowski życzliwą, rozumiejącą Postawę wzorowego etnografa. Na analogiczne - prawdziwe bądź pozorne - dysonanse 'ocknięcia napotykamy również w twórczości Tomasza Manna. Bardzo podobna dysharmonia uderzyła mnie na przykład Podczas lektury kluczowego dla naszych rozważań eseju ~ wspomnienia Podróż przez ocean z ,,Don Kichotem". Na Pierwszy rzut oka bowiem zupełnie do siebie nie przystają *arte w nim wyznania Manna - szczerego miłośnika ładu 'konwencji, i Manna - równie szczerego admiratora don'"tiiotowskiego szaleństwa. A jednak ten właśnie dysonans ~ hoć uderzający - jest, jak postaram się pokazać, najzupełniej P°zorny i bardzo dobrze wyraża istotę Mannowskiej metafory ^Cdnego rycerza. Prawdziwą dysharmonię dostrzec możemy °P>ero pomiędzy tym esejem a innymi dziełami niemieckiego P'sarz.a, na których tle opis transatlantyckiej podróży jawi się utwór wyjątkowy i pełniący - niczym Argonauci... w cało­ 2 1 a c 0 habitus ironii.' ści dzieła Malinowskiego - rolę zbawiennej, ocalającej fikcji. Ten drugi, prawdziwy j u ż dysonans, rysując dla Mannowskiej egzegezy postaci Don Kichota szersze tło rzuca nań jeszcze jaśniejsze światło. Światło, które pozwala pokusić się o praw­ dziwe zrozumienie tej bardzo specyficznej interpretacji jaką, w oparciu o dzieło Cervanlesa, ale przede wszystkim o swe własne doświadczenie współczesnego świata buduje niemiecki pisarz. Pozwoli to nam zarazem od nowa zdefiniować i przewar­ tościować tak, zdawałoby się jasne i stabilne, kategorie błazeńs­ twa i kapłaństwa w XX-wieeznym kontekście historycznym, politycznym i filozoficznym. Malinowski Don Kichot nie będzie bowiem odosobniony w tej wędrówce przez dzisiejszą rzeczywistość. Obok niego wracają przecież do domu inni Don Kichotowie, a wśród nich jeden szczególnie dla naszych czasów charakterystyczny: Don Kichot jako bohater Kafki, Don Kichot jako mierniczy, Don Kichot jako myśliwy Grakchus. którego łódź, „dzięki chwili nieuwagi p r z e w o ź n i k a " , skazana jest na wieczną wędrówkę... Don Kichot Tomasza Manna j a w i się w tym kontekście jako sprzeciw, jako wyraźna riposta na Don Kichota Franza Kafki. Ci dwaj Don Kichotowie wyznaczają w pewnym sensie dwie przeciwległe granice doświadczenia współczesnego świata; sytuują się na dwu jego biegunach. Szaleństwu obnażającemu błazeńskie szaleństwo świata, będą­ cemu jego doskonałym odzwierciedleniem, przeciwstawia się szaleństwo, będące w istocie przejściem na pozycje kapłańskie, szaleństwo stojące na straży dawnego porządku: utopijne szaleństwo Tomasza Manna i jego Don Kichota. Drugą inspiracją dla napisania tego szkicu stał się esej Theodora W. Adorno Glosa do portretu Tomasza Manna. Adorno, omijając „co napisano w baedekerze", stara się zrozumieć dwoistość natury niemieckiego pisarza i przeniknąć poza jego nakładane dla współczesnych i potomnych maski. Stara się, jak sam pisze, pokazać „jak bardzo różnił się od autoportretu, który sugeruje jego proza" . Nie przypadkiem też chyba jedną z wielu możliwych masek, jakie się w tym kontekście pojawiają jest maska pierrota, Pierrota Lunaire... Esej Adorno sytuuje się na pograniczu całej masy naukowych dysertacji na lemat twórczości Manna i , jak pisze jego autor, celem było wywołanie „poczucia lekkiego dyskomfortu". W doskonałym portrecie pisarza mnoży Adorno jego filozoficz­ ne, artystyczne i czysto ludzkie tożsamości. Psychologizuje, ale nie do końca. Pisze przecież: „Ja zaś sądzę, że z zawartością dzieła sztuki zaczynamy dopiero tam mieć do czynienia, gdzie ustaje intencja autorska; ona wygasa w z a w a r t o ś c i . " Psycho­ logia nakładanych przez pisarza masek przekształca się zatem, w rozważaniach Adorno, w projekt ciekawego szkicu na temat archetypu artysty w różnych epokach. Jak bowiem zauważa niemiecki filozof, motywy nakładania przez artystów masek od co najmniej końca X V I I I wieku nie były natury osobistej; przeciwnie, były wyrazem społecznego raczej niż psycho­ logicznego zapotrzebowania. „Około połowy X I X wieku ob­ noszono geniusz jak kostium. G ł o w a Rembrandta, aksamit i beret, krótko mówiąc archetyp artysty, przemieniły się w zinterioryzowaną cząstkę jego r u c h o m o ś c i . " Marcel Proust, zauważa Adorno, grał rolę operetkowego dandysa z laseczką 3 4 5 6 63 �i w cylindrze, a Kafka - najzwyklejszego urzędnika ubez­ pieczeniowego. „Ten impuls żywy byl również w Tomaszu Mannie: impuls niepozorności - pisze Adorno. Obok zatem „ducha ciążenia, pokrewnego melancholii, skłonnego do przemyśliwań, zatapiania się w sobie"" dostrzega Adorno w Mannie także duszę mieszczanina, ukrytą pod maską chłodnego i wyniosłego syna senatora z Lubeki. „Klisza dekadenta komplementarna jest z kliszą m i e s z c z a n i n a ' - pisze w końcowej części swego studium. A w innym miejscu: „Przy całej sile jego Ja jego tożsamość wcale nie miała ostatniego słowa: nie darmo pisał dwa w najwyższym stopniu odbiegające od siebie rękopisy, które potem znów stapiały się w jedno." " Znowu wracamy do Clifforda. Nie sposób oddzielać od siebie masek, tak samo, jak nie sposób oddzielać rękopisów, choćby jeden z nich całkowicie negował drugi. Dopiero bowiem wzięte razem składają się one na całość dzieła. Do takich właśnie wniosków doszedł, w kontekście twórczości Malinowskiego. James Clifford. Kłamstwo, ocalające kulturowe kłamstwo jest równorzędnym wyrazem rzeczywistości, co tzw. naga prawda. Dzieło, by było pełne, powinno być polifoniczne; powinno zawierać w sobie wiele różnych dyskursów. Dzieło Tomasza Manna, za którym skrywa się jego osoba, jest właśnie takie. W mieszczańskiej duszy przegląda się cygan; w duszy kapłana - błazen. Swymi maskami grał Mann nieustannie z całym światem, z towarzystwem w salonie, z czytelnikami i ze śmiercią. To, że śmierć była przedmiotem fascynacji w wielu jego utworach tłumaczy Adorno pewną, powiedzmy nawet ludową, chytrością i przebiegłością, służącą temu, by „ciągle przywoływaną i nakłanianą właśnie przez to trzymać z. daleka i z a ż e g n y w a ć " " . Zmieniał maski jedną po drugiej lak, by nawet śmierć go nie poznała. Przywołując j ą maską dekadenta, zażegnywał zarazem magicznie. Kto wie, może w łudząco bezpiecznym stroju mieszczanina był jej, paradoskalnie, bliższy? „Jego oczy były niebieskie lub szaroniebieskie, w chwilach jednakże, kiedy stawał się świadomy siebie, rozbłyskiwały czarno i z brazylijska, jak gdyby w głębokim pogrążeniu tliło się coś, co tylko czekało, aby wybuchnąć płomieniem; jak gdyby pod brzemieniem zbierało się tworzywo, które oto pochwycił, by w zwarciu z nim mierzyć swe s i ł y . " ' Tę właśnie niezmożoną mimetyczność, zabarwione swoistą kokieterią zmienianie ma­ sek, nieustanne, ironiczne mierzenie się ze światem wyraził w swoich refleksjach Adorno znamienną metaforą: „W obrazie odtwarzanym we wspomnieniu jego własna twarz przyjmuje coś z pierrota" . A więc Tomasz Mann pierrot? Mieszczanin i Cygan jedno­ cześnie, miłośnik ładu i szaleństwa w jednej postaci? Błazen, którego maskarada obejmuje także i maski kapłańskie? A może raczej kapłan w zwodniczej, przewrotnej masce błazna? Trudno o jednoznaczną odpowiedź. Zapytajmy zatem inaczej: kim dzisiaj t r z e b a być, kapłanem czy błaznem? Strażnikiem przeszłości czy współuczestnikiem teraźniejszości? I kim jest niemiecki pisarz w świetle tylu różnych jego tożsamości? Gdzie w jego twórczości szukać prawdy, a gdzie ucieczki? I , wreszcie, kim jest dla niego Don Kichot - staroświecką, bezpieczną przystanią czy ucieleśnieniem współczesności? Na tak właśnie postawione pytanie zdaje się Mann od­ powiadać całą swoją twórczością, a zwłaszcza zawartą w eseju Podróż przez ocean z ,,Don Kichotem'' egzegezą dzieła Cervantesa. Zadziwiające jest przy tym i to, że właśnie do Don Kichota porównał ojca syn Tomasza Manna, Klaus: „Ojcowskie oblicze, zapamiętane z tej epoki, nie ma w sobie ani dobroci, ani ironii, przynależnych wszak substancjalnie do jego charakteru. Twarz, która wyłania się przede mną, jest pełna napięcia i surowa. Wrażliwe, nerwowe czoło z delikatnymi skroniami, zamglone spojrzenie, nos, mocno zarysowany i wydatny przy zapad­ niętych policzkach. Dziwne, ale jest to twarz brodata, długi znękany owal, okolony twardą, kolącą brodą (...). Ojciec czasu wojny jest brodaty. W rysach, jednocześnie dumnych i umęczo­ nych, przypomina hiszpańskiego rycerza i marzyciela, Don Kichota."" 1 : 13 W swym eseju - wspomnieniu, a właściwie podróżniczy,,, dzienniku, niemiecki pisarz przeciwstawia otwarty, nieograuj czony świat wypraw Don Kichota, symbolizowany tutaj ргг żywioł oceanu, światu na wskroś nowoczesnemu, zorganizowa nemu wokół utartych i bezpiecznych szlaków komunikacyj. nych, które dbałością otaczają rozmaite towarzystwa podróż nicze. To świat turystyki, naukowych i artystycznych pieb. rzymek do świętej ziemi, ale też świat uchodźców wojennych i wszelkich pozbawionych ojczyzny wygnańców. Pamiętnika:, ski esej Manna z całą pewnością potraktować można jako wypowiedź, rządzącą się regułami tekstu mitycznego. Zmetaforyzowaniu uległy tutaj pojęcia przygody i podróży. Kichot, arcydzieło literatury światowej - pisze Mann - j akurat czymś odpowiednim w czasie podróży przez taki szmat świata. Napisanie tego arcydzieła było wielką przygodą twórczą i odbiorcza przygoda, j a k ą jest jego przeczytanie, ma w tej sytuacji taką samą w i e l k o ś ć . " Zmetaforyzowanie to nie jest rzeczą przypadkową i po. zbawioną znaczenia, bowiem we współczesnym języku pojęcia przygody i wędrówki zyskały w dużej mierze wymiar symbolu i doświadczane są na takiej właśnie płaszczyźnie - zwłaszcza w opisie doświadczenia artystycznego. „Struktura przygody jest identyczna ze strukturą dzieła sztuki""' - pisał w swoich esejach Bolesław Miciński, omawiając zbieżności pomiędzy człowie­ kiem przygody i artystą. A Gaston Bachelard, analizując swoją własną egzegezę Opowieści Artura Gordona Рута z Nantucket pisze tak: „Zrozumiałem wówczas, że ta przygoda, która pozornie rozgrywa się na dwu oceanach, w rzeczywistości jest przygodą podświadomości, która dokonuje się w zakamarkach duszy." Kategorie podróży, przygody, wędrówki - zinterioryzowane i zmetaforyzowane - są zatem tymi kategoriami, które po­ zwalają Mannowi przybliżyć się do doświadczenia Don Kichota - arcydzieła literatury i postaci. Nie bez kulturowego znaczenia pozostaje fakt, że podróż Manna jest podróżą morską - woda nadaje jej wymiar najgłębszy i ostateczny. Mitologia wody z dawien dawna kojarzyła jej materię ze śmiercią, i - z drugiej strony - wiązała ze śmiercią motyw podróży. „Schodziwszy ziemię, przeszedłszy przez ogień, dusza powędruje na brzeg wody - pisał Bachelard. - Wyobraźnia głębinna, wyobraźnia materialna domaga się, aby w o d a miała swój udział w śmie­ rci; potrzebuje wody, dzięki której śmierć zachowałaby charak­ ter podróży." * Na pokład barki Charona wstępuje Tornad Mann, by pożeglować ku Tamtemu Brzegowi. On jednak nadal wierzy w sterowność swej łodzi i nieomylność przewoźnika... Ameryka jawi się niemieckiemu pisarzowi jako przerażająca, barbarzyńska „ziemia wygnania". „Przede m n ą debiut w po­ dróży transatlantyckiej - pisze na pokładzie statku Mann - pierwsze spotkanie i znajomość z. morzem oddzielającym stary świat od nowego, a tam, po drugiej stronie krzywizny ziemskiej, wypełnionej bezmiarem wód, oczekuje nas Now* Amsterdam, miasto - gigant. Jest takich cztery czy pięć i tworzą one osobną, monstrualną odmianę miejskości. w przesadnym stylu, przy czym wykraczają także poza klasę wielkich miast, podobnie jak w świecie przyrody i pejzażu kategoria tworów pierwotnych i elementarnych, pustynie, szczyty góskie i morza, jest wyodrębniona od reszty w sposób potworny." ' 1. w opozy­ cji do tej infernalnej wizji: „Ja wychowałem się nad Bałtykt** nad morzem prowincjonalnym, w tradycji ukształtowanej pr? miasta stare i średnicii rozmiarów, w cywilizacji umiarkowanejw której ironiczna wyobraźnia czuje wobec żywiołu К połączony z czcią - oraz ironiczny o p ó r . " " U kresu zaś poda". pisze Mann: „Przede m n ą z porannej mgły wolno wynurzają* drapacze chmur Manhattanu, fantastyczny pejzaż kolonial.; spiętrzone miasto g i g a n t ó w . " Zaiste, demoniczna to Zauważmy na marginesie, że, podobnie, jako przestrzeń władnioną przez upadek wiary religijnej", widzi Amerykę' ••, przybysz ze Starego Świata, Czesław Miłosz. „Jest to P \T, nie poddająca się woli - pisze on - , bezużyteczna, bezsenso ег e s t 15 17 11 1 w 2 21 rzeSl a więc przede wszystkim jałowizny wielkich miast, śmie' place pokryte odpadkami, zarosłe pokrzywą, rodzaj otc» którą niegdyś miały zamieszkiwać dusze nic znające don zła." 22 64 1 1 r �Nic zatem dziwnego, wziąwszy pod uwagę piekielny charak­ ter powszechnie związanych z Nowym Światem wyobrażeń, iż bohater Ameryki Kafki, mały Karl Rossman uważa, że „Pierw­ sze dni Europejczyków w Ameryce można by porównać do rodzin i gdyby się nawet ktoś tutaj, niechże się tylko Karl niepotrzebnie nie obawia, przyzwyczaił wcześniej, niż jakby p zyszedł z innego świata, to musi jednak mieć na uwadze, że pierwszy sąd oparty jest zawsze na niepewnych podstawach."-' Wśród wielu świadectw, przemawiających za całkowitą inno­ ścią, wręcz infernalnością Nowego Świata i zmityzowanym, idyllicznym charakterem Starego, tylko nieliczne starają się ten wizerunek odmityzować. lecz pełnią one raczej rolę potwier­ dzających regułę wyjątków. Bo leż tylko taki piewca zwyczaj­ nej codzienności, jak Miron Białoszewski, mógł powiedzieć: |e w Ameryce /prędko zwyczajnieje/ wszystko"; mógł napi­ sać: „Jak w P r z a s n y s z u " , „ A więc swojsko",„jak w Warszawie na Nalewkach" . Infernalny charakter amerykańskiej wizji Miłosza i Manna zbudowany został na opozycji do zmityzowanego wizerunku Starego Kraju i Europy. Jej symbolem i zarazem ostatnim szańcem staje się stary statek, którego powolność i ociężałość są dla Manna wyrazem tego, co najnaturalniejsze i najzdrowsze w przeciwieństwie do „rozdygotanej żądzy r e k o r d ó w " . Euro­ pejski jest kelner w białych rękawiczkach i nieskazitelnie białej marynarce podczas najsroższej burzy, europejska jest sala koncertowa i etykieta przy stole. Podobnie, jak w opowiadaniu Wąż morski Carlosa Fuentesa. gdzie okrętowe salony także były w rzeczywistości „tylko transpozycją brytyjskiego pojęcia wygody, a home away from home"'''. Pomiędzy Europą i Ameryką, pomiędzy brzegiem życia i brzegiem śmierci przepływa ocean. Mann. ten, jak sam się określał - „spadkobierca wypraw Kolumba" - bał się oceanicz­ nego żywiołu. „Przcstronność oceanu ma w sobie coś kosmicz­ nego - pisał - statki giną w nim jak gwiazdy w otchłaniach niebieskich i przypadek rzado pozwala spotkać się jednemu /.drugim."" Uznawał jedynie morze - swojski Bałtyk, prze­ strzeń „ u c z ł o w i e c z o n ą " , okoloną znajomymi, bezpiecznymi brzegami, nad którym leżało tyle dobrych, starych kupieckich miast: Lubeka, Brema, Hamburg, Rostok... Morze - symbol szaleństwa okiełznanego i w swoim zamknięciu oswojonego. W tym eseju o transoceanicznej podróży, oceanowi poświęcone są nieliczne tylko fragmenty. „Teraz wszystko zostaje od­ czarowane, co się chyba tłumaczy zredukowaniem żywiołu do trasy komunikacyjnej, do gościńca, wskutek czego morze nie jest juz kontemplowanym kształtem, wizją, ideą. spojrzeniem ducha sondującego wieczność, lecz jedynie t ł e m . " ' " Możemy zatem słusznie podejrzewać, że esej niemieckiego pisarza nie tyle o podróży traktuje, ile o pozostaniu; nie tyle 0 wolnej, otwartej przestrzeni wędrówki, ile o zamknięciu. Opisowi zacisznych zakamarków statku poświęcono tu wiele miejsca. Labirynt schodów, schodków, pokładów, „rozkołysana elegancja s a l o n u " , w y ś c i e ł a n e kanapy w barze „przytulnym jak muszla" i fotel, będący „transpozycją wspaniałego leżaka Hansa Castorpa" - to wszystko przeciwstawione zostało bez­ miarowi wód. „Okręt może być szyfrem odjazdu; jednak głębiej № szyfrem zamknięcia - pisał w eseju ..Nautilus" i Statek Щапу Roland Barthes. - Zamiłowanie do statków oznacza zawsze radość doskonałego zamknięcia, posiadania pod ręką Możliwie dużej ilości przedmiotów, dysponowania przestrzenią ' lutnie skończoną. Kto kocha statki, kocha nie tyle dalekie, tyeninicze odjazdy, ile raczej jakiś naddom. dom nieodwołalnie ryknięty; statek jest najpierw miejscem zamieszkania, później *>P'ero środkiem lokomocji." " 1 takiej perspektywy nawet wodny żywioł zdawać się musi Piecz.ny. przyjazny i doskonale oswojony. „Dość bowiem Bajh ' ' J zamieszkania człowieka - pisze dalej es - by ten począł się natychmiast rozkoszować krągłym, ?ladk'm światem, jaki wokół siebie stwarza: cała żeglarska ralność widzi w człowieku boga. pana i właściciela owego ' ('pierwszy po Bogu' itp.).' „Uspokajająco działa myśl г at jakby w odpowiedzi na te refleksje Tomasz Mann - że spotkanie z dziką naturą przeżyjemy w sojuszu z cywilizaP°d jej osłoną na tym solidnym statku, którego pokłady. na r a 24 25 M| 2 z S , a t e a , a < / a m e s c e lakierowane korytarze prowadzące do kabin, salony i pokryte dywanami schody obrzuciliśmy przd chwilą pierwszym spoj­ rzeniem i którego dzielni oficerowie oraz podległa im załoga nie uczyła się niczego innego, oprócz panowania nad ż y w i o ł e m . " Przeciwieństwem statku-zamknięcia, statku-symbolu przewagi człowieka nad naturą, statku Julesa Verne'a jest przywoływany przez Barthesa Statek Pijany Artura Rimbaud, „ten statek, który mówi ' j a ' i wyzwolony ze swej wklęsłości pozwala człowiekowi przejść od psychoanalizy jaskini do prawdziwej poetyki po­ dróży i poznania" . Ale gdzie we współczesnym świecie, we współczesnym doświadczeniu odnaleźć tę „prawdziwą poetykę podróży i po­ znania"? „A wie pan, profesorze, mnie też w młodości, niech skonam, marzyło się odkryć wyspę, małpę czy inny w i r u s ' ' " - wspomina z nostalgią XX-wieczny Kolumb z wiersza Josifa Brodskiego Nowy Jules Verne. C ó ż , kiedy dzisiaj nawet klasyczna łódź szaleńców z Lotu nad kukułczym gniazdem, obrazująca w tym filmie przemożne pragnienie wolności zawirowała tylko na wodzie i zawróciła do portu... Esej Manna skonstruowany jest bardzo wyraźnie na zasadzie opozycji: otwarte zamknięte podróż zamieszkiwanie ocean statek szaleństwo bezpieczeństwo Ameryka Europa obcość swojskość Gdzie zatem w tym dychotomicznym świecie miejsce dla mitu Don Kichota, tej apologii szaleństwa, swobody, inności i ekstrawagancji? Gdzie, którędy przemyca w swej twórczości Tomasz Mann tych wędrowców bez domu, ojczyzny i paszpor­ tu, XX-wiecznych poszukiwaczy Graala, dzisiejszych błędnych rycerzy? Esej o podróży przez ocean, będący zarazem refleksją nad dziełem Cervantesa, jest przecież wyrazem głęboko mitycz­ nego marzenia - marzenia o domu, ojczyźnie, zamieszkiwaniu, marzenia o schronieniu, o pozostaniu. Po przeciwnej stronie tego doświadczenia sytuuje się lęk i doświadczenie bohatera Ameryki, Karla. „ B o gdzieżby musiał zamieszkać, gdyby wysiadł na ląd jako biedny, mały imigrant.' - pyta Kafka. - (...) Ba - może by go w ogóle, co wuj na podstawie swej znajomości ustaw imigracyjnych uważał nawet za bardzo prawdopodobne, nie wpuszczono do Stanów Zjed­ noczonych, lecz odesłano do domu, nie troszcząc się o to, że nie miałby j u ż wtedy żadnej ojczyzny." I taki jest przecież ostatecznie, wyjąwszy może fragment pt. Teatr Ocklahomy, los małego czeskiego podróżnika; los, który powiela wszak jedynie los tysiąca innych, poddanych władzy swego przeznaczenia i urzędów imigracyjnych, wiecznie krążących pomiędzy roz­ maitymi ziemiami, z których żadna nie jest ich domem; los wędrowców mimo woli. Los ludzi, którym wyjęto z ręki ster; błędnych wędrowców spod znaku myśliwego Grakchusa, które­ go łódź. dzięki „fałszywemu obrotowi steru, chwili nieuwagi p r z e w o ź n i k a " wędruje odtąd bez końca po ziemskich wodach. Tomasz Mann broni się przed doświadczeniem Kalki. Jego esej nazwać by można, parafrazując określenie Ericha Fromma, ucieczką od wszelkiej wolności bądź jakiejkolwiek formy konieczności ku iluzji bezpieczeństwa i ładu. Warto więc zapytać raz jeszcze, gdzie miejsce dla Don Kichota w świecie niemieckiego pisarza, który oznajmia przecież, że jego stosunek do szalonego rycerza pełen jest „bólu, miłości, uczucia i bez­ granicznego szacunku" . Do deklaracji tych zupełnie jednak nie przystaje codzienna praktyka. Wszak nawet swoich współ­ towarzyszy podróży dzieli Mann nieustannie na swoich i ob­ cych, tych drugich zdecydowanie nie tolerując. Swoi to ci, którzy podróżują statecznie, sensownie, w jasno określonym celu - j a k on sam. Inni - ci „podróżują sobie czasem bez sensu". Innym na pokładzie statku jest na przykład szczególnie irytujący pisarz ..enfant terrible naszego podróżnego towarzystwa: jest to kościsty Jankes z ustami wystającymi po anglosasku jak u ryby (...), jego samotność drażni, współpasażerowie nie lubią go (...). Coś w nim jest niewyraźnego, wszyscy to czują. Człowiek nie powinien odgradzać się w ten sposób od innych ( . . . ) " . ! dalej: 31 12 34 35 36 65 �,,Każdy powinien wiedzieć, do jakiej sfery należy. Trzeba się trzymać s w o i c h . " ' Tomasz Mann nadaje wciąż, jakby powiedział Ludwik Stomma, ten sam komunikat, który jest komunikatem zdecydo­ wanie kapłańskim (w odniesieniu do klasycznej już. opozycji „kapłan-błazen"): ,,a) jestem poważny i stateczny swojak, b) wiem, po co tu przyszedłem, c) akceptuję porządek rzeczy"-"*. W Tomaszu Mannie nie ma na pozró nic, co upodobniałoby go do szaleńca Don Kichota i usprawiedliwiało jego sympatię dla hiszpańskiego rycerza. Posądzając się o tęsknoty do „prymity­ wizmu, żywiołowości, do egzystencji niepewnej, improwizo­ wanej jak na wojnie i awanturniczej", odkrywając w sobie jakieś podejrzane „pożądanie irracjonalności" broni się przed tymi uczuciami, „powodowany europejską sympatią dla rozu­ mu i rozsądku. Parafrazując więc raz jeszcze to, co James Clifford napisał o Dzienniku Malinowskiego w zestawieniu z jego Argonauta­ mi..., możemy zasadnie powiedzieć, że filozoficzne i światopo­ glądowe deklaracje Manna wydają się zostawiać niewiele miejsca dla jego pozytywnego stosunku do Don Kichota. Być może jednak porównanie z innymi dziełami niemieckiego pisarza rzuci trochę więcej światła na tę zagadkową dysharmonię i pozwoli zrozumieć tę bardzo specyficzną wizję szalone­ go hiszpańskiego rycerza, którego maskę Tomasz Mann w is­ tocie nieustannie sobie przykłada. 7 „Poszedł drogą, którą iść musiał, szedł trochę niedbale i nierówno, z głową na bok przechyloną, patrząc w dal, a jeśli błądził to dlatego, że dla niektórych ludzi nic ma w ogóle właściwych d r ó g . " " Tytułowy bohater opowiadania Tonio Kroger opuszcza „ciasne miasto ojczyste", a wraz z wyost­ rzonym spojrzeniem na świat przychodzi dojmujące poczucie osamotnienia. W trakcie swoich wędrówek po wielkich mias­ tach „Co za bezdroże! - myślał niekiedy. - Jak to być mogło, że wpadłem w takie dzikie awantury. Przecież nie jestem z po­ chodzenia Cyganem na zielonym wozie." „Jest pan miesz­ czuchem na manowcach... mieszczuchem z b ł ą k a n y m " - mó­ wi do Tonią jego rosyjska przyjaciółka. Bohaterowie Manna błądzą lak często, jak podróżują, choć zazwyczaj podróże te zapowiadają się nad wyraz rozsądnie, planowo i nobliwie. Ich wędrówki po Europie, po jej wielkich miastach, sanatoriach i kąpieliskach odbywają się z. całym ceremoniałem, właściwym osobom dobrze urodzonym. Co skłania ich do tych wypraw? Troska o zdrowie, nuda, ale też czasem, jak Gustawa von Aschenbacha. uczucie, że „coś rozpiera mu piersi, jakiś nieuchwytny niepokój, młodzieńcza tęsknota za dalą, uczucie tak żywe, tak nowe, albo też tak j u ż niezwyczajne i zapomniane (...). Była to chęć podróży, nic więcej, ale przyszła jak atak, urastała w namiętność i h a l u c y n a c j ę . " ' Pokusa, która nim owładnęła, zapanowała nad jego. jak pisze Mann. „europejską d u s z ą " , nad nawykiem traktowania podróży wyłącznie lub przede wszystkim jako środka higienicznego. A przemożne owo uczucie zrodziło się, jak pamiętamy, pod wpływem spotkania z pewnym niezwykłym cudzoziemcem, którego spotyka później bohater w samym centrum weneckiej zarazy w postaci złowie­ szczego błazna - komedianta, zwiastuna i zarazem symbolu śmierci. Od chwili tego pierwszego, monachijskiego spotkania Aschenbach nie potrafi j u ż zapanować nad swoim życiem. Jeszcze próbuje okiełznać żywioł: „A więc p o d r ó ż - d o b r z e . Nie bardzo daleko, nie gdzieś aż do tygrysów. Jedna noc w sypial­ nym wagonie i sjesta dwu- trzytygodniowa w jakiejś uczęszcza­ nej miejscowości na przemiłym p o ł u d n i u . " Gustaw von Aschenbach mylił się jednak bardzo. Doświadczenie Hansa Castorpa, Mann dzielił z nim osobiś­ cie. To właśnie przeżycie ucieczki z Czarodziejskiej góry było właściwym źródłem powieści, która w założeniu miała być tylko humorystycznym odpowiednikiem Śmierci w Wenecji. T y m pierwszym, zasadniczym doświadczeniem, na jakie zwra­ ca uwagę pisarz, jest uczucie pułapki, która wciąga i zamienia pierwotne trzy tygodnie w „siedem baśniowych l a t " . Z a r ó w n o 4 42 4 44 66 w Śmierci w Wenecji, jak i w Czarodziejskiej górze niezwykle ezwykJe ważnym wątkiem jest fascynacja śmiercią i magiczną potęgą nieuleczalnej choroby; obie te opowieści mówią w istocie 0 uwiedzeniu. Jednym z ich ważniejszych tropów jest także wątek inicjacyj­ ny. Omawiając napisaną przez uczonego z Harvardu książkę poświęconą przede wszystkim Czarodziejskiej górze pis7 ' Mann: „Autor umieszcza The Magic Mountain i jej prostego bohatera w kręgu wielkiej tradycji - nie tylko niemieckiej, ale 1 światowej; w ł ą c z a j ą do pewnego typu literatury, która nazywa się The Quester Legend i sięga daleko wstecz w piśmiennictwie różnych n a r o d ó w " ; literatury, która zasięgiem swym obej­ muje zarówno Fausta Goethego, jak też utwory znane p j nazwą Sangraal albo też Holy Grail Romances. Poszukującym pytającym bohaterem tej literatury jest również, między innymi Hans Castorp, porównywany z Pcrcevalem, Galahadem czy Gawainem, ze wszystkimi tymi klasycznymi graal—ąuesterami, prostymi, naiwnymi, dziecięcymi. „Jednym s ł o w e m - p o d sumowuje Mann tę amerykańską egzegezę własnej twórczości - Czarodziejska góra stanowi odmianę świątyni wtajemnicze­ nia, miejsce niebezpiecznych badań tajemnicy życia, a Hans Castorp, 'poszukiwacz wiedzy' ma szlachetnych, mistyczno-rycerskich przodków; jest to typowy, w najwznioślejszym tego słowa znaczeniu zachłannie ciekawy neofita, który dobrowol­ nie, aż nazbyt dobrowolnie, wpada w objęcia choroby i śmie­ rci.'"" O t ó ż l o właśnie! Dobrowolnie, aż nazbyt dobrowolnie - pisze Mann. C ó ż jednak może znaczyć, zapytajmy, owa nadmierna dobrowolność, z jaką człowiek - neofita - poszukiwacz czeka na nadejście swej Przygody, swej Wiedzy, swego Spełnienia.' Czy dobrowolność rzeczywiście ma prawo być nadmierna? A może opisuje wówczas w istocie doświadczenie wręcz przeciwne - doświadczenie przymusu? Z przymusem, który przybiera różne formy i postaci, stykają się wszyscy protagoniści Kafki. Przypomnijmy początek jego symbolicznej przypowieści pod tytułem Sternik. ..'Czy nie jestem sternikiem?' - krzyknąłem. 'Ty?' - zapytał ciemny, rosły mężczyzna i przesunął ręką po oczach jakby odpędzał sen. Stałem przy sterze ciemną nocą. nad głową świeciła słabo latarnia, a oto przyszedł ten człowiek i chciał mnie o d s u n ą ć . " W dzisiejszych czasach, mówi nam Kafka, nikt nie jest już sternikiem swego losu. Nie wiemy, co decyduje: „chwila nieuwagi p r z e w o ź n i k a " , czy może wyrok, który już dawno został wydany i który za chwilę ogłoszą wysłannicy sądu. Przygoda, sugeruje Milan Kundera. „ten pierwszy wielki temat p o w i e ś c i " , s t a ł a się dzisiaj swoją własną parodią i dlatego Don Kichot wraca do swojej wioski po czterech wiekach węd­ rowania właśnie w stroju mierniczego. „Opuścił ją niegdyś żądny przygód, a teraz w tej wiosce u stóp zamku nie ma już wyboru, jego przygoda została mu n a k a z a n a (...). Co się więc stało, po czterech wiekach, z przygodą? Czyżby stalą się swoją własną parodia?" - pyta Kundera. Bohaterem Kafki jest człowiek, będący z pozoru zupełnym przeciwieństwem bohatera Tomasza Manna. Człowiek skazanj na wędrówkę, a nie wyruszający w drogę, skazany na przygodę i trudną wiedzę, a nie poszukujący ich. Skazany na samotnos „Bohater Kafki - pisze Max Brod - którego nazywa on autobiograficznie po prostu ' K ' , kroczy samotnie przez żyert Jest to element s a m o t n o ś c i w nas. który powieść ukazuję z. przerażającą, nadnaturalną wyrazistością. Chodzi tu jed przy tym o pewien ściśle określony odcień samotności (•• X jest mianowicie w pełni człowiekiem dobrej woli, nie p r a g n i e s a m o t n o ś c i i nic j^cst z niej dumny, *JJ?" przeciwnie, jest mu ona narzucona." '' Bardzo podobnie okres sytuację K . Albert Camus: „Chce pracy, domu. życia norffl* nego człowieka. Nie może już. znieść swego szaleństwa. Cne być rozsądny. Chce uwolnić się od klątwy obcości." Bohaterowie Tomasza Manna wyruszają na swe wyprawy, n a z b y t , jak j u ż napisałam, aż podejrzanie dobrowolnie ich pociąga i prowadzi, coś ich ogarnia przemożnego, nad czy zupełnie nie potrafią zapanować. W postaciach swoich " ' ^ j . czuchów z b ł ą k a n y c h " , „mieszczuchów na manowcach' P^ e 45 oc 47 4,t 4 1 n 1 l 0 �wa nam Mann współczesną wersję mitu o błędnych rycerzach, fascynacja śmiercią, owe btazeńskie ..ciągoty do kultu śmiej ' . cyrografy podpisywane z Nieprzyjacielem Ludzkości, nakty i mocami podziemi - jakżesz to ironicznie współgra \ wizerunkiem „zbłąkanego mieszczucha"! Świat Manna jest jednak na wskroś ironiczny. Jego bohaterowie, jakkolwiek nie licowałoby to z ich pozycją, urodzeniem, upodobaniami i nawy­ kami zostają uwiedzeni. Na swoje inicjacyjne wędrówki wyru­ szają nieświadomi zrazu ich wagi i sensu. Cel odsłania się im po drodze. Droga ta jest nieustannym błądzeniem, błądzenie zaś I yniboliczną równoważnością poszukiwania. Pomimo zatem pozornych różnic istnieje głębokie podobień­ stwo pomiędzy losami bohaterów Manna i Kafki. W gruncie rzeczy i jedni i drudzy poddani są konieczności, na którą nie mają wpływu, absurdalnej i tragicznej. I jedni i drudzy nie mają żadnego wyboru, tak jak Cervantesowski szalony rycerz słucha­ ją ołosu przemawiającego z góry, słuchają wezwania, napotyka­ ją na znaki. Lecz czyjego słuchają wezwania, czyjego głosu? Kim są ci dwaj panowie - pisze o wysłannikach sądu Procesie Jan Kott - i kto ich wysłał? Stary Jahve czy flrkegaard? 'Urodziłeś się. a więc jesteś winien'. Władza czy podziemie?"'" „ W świecie Kafki - pisze Kott w innym eseju -istnieje głód na pokarm z nieba. Ale ikonami tego metafizycz­ nego głodu jest głodomór w cyrkowej klatce i pies przykucnięty ma dwóch łapach z otwartym pyskiem. W świecie Kalki nie ma Boga i nie ma biblijnego Abrahama. Z Abrahama pozostał tylko niemal zawsze obecny groźny cień mściwego Ojca. Nie ma Synaju i góry Moriah. nie ma powołanych, są tylko poświęceni. Z biblijnego Arche pozostał tylko Izaak, Izaak bez Boga i bez Abrahama. Izaak zamordowany 'nożem wepchniętym w serce i dwukrotnie w nim o b r ó c o n y m ' . I dlatego Kalka oczylywany jest przez wielu jako zapowiedź holocaustu."'' Bohaterowie Kalki są poświęceni, gdyż ciąży nad nimi klątwa: klątwa wybrania, obcości i szaleństwa, klątwa wiecznej wędrówki i wiecznego poszukiwania. Takim bohaterem jest przypo­ mniany przez Broda Odradck ze szkicu Die Sorge des Haasiaters (Troska ojca rodziny), Odradek o znaczącym, brzemien­ nym tyloma symbolicznymi znaczeniami imieniu: „pobrzmie­ wa w tym cała skala słowiańskich słów, oznaczających 'odszczepieńców', tych. co odeszli z rodu. od boskiego zamysłu Stworzenia" . Takimi Odradkami są wszyscy poszukujący i błądzący, wszyscy, którzy nie poruszają się w linii prostej, wszyscy przemienieni w „rzecz bezużyteczną (...), w szpulę nici. która jako 'troska Ojca niebieskiego' niespokojnie wędruje schodami w górę i w d ó ł " . Utwory Kałki, podobnie jak dzieła Tomasza Manna, zdają się należeć do kategorii „powieści p o s z u k i w a ń " - dotyczy to zwłaszcza Zamku. K. jest prostaczkiem, podobnym do Hansa Castorpa, podobnym do Parsifala. „(...) a ty jesteś albo błaznem, albo dzieckiem, albo bardzo złym i niebezpiecznym człowie­ kiem"* - mówi do K. zarządczyni gospody. Przynależysz, powiedziałaby, gdyby była antropologiem, do kategorii obcych, kategorii odszczepieńców. Odradków. Jesteś tym, który • niczym błazen, dziecko, albo „bardzo zły i niebezpieczny /bwiek" - przekreśla „boski zamysł stworzenia" i paktuje 'silami podziemi. Jesteś „rzeczą b e z u ż y t e c z n ą " , c z ł o w i e k i e m *ędnym. Jesteś tym. który zamknięty jest w przestrzeni "w.enia i dla którego błądzenie jest jedynym sposobem 4drówki. W przestrzeni błądzenia zamknięci są także bohaterowie "anna. Jakże inne są złowrogie labirynty jego krain śmierci 'nicjaeji od, wykreowanego w eseju Podróż przez ocean •fion Kichotem" zacisznego labiryntu kabin, schodków, *k>nów i bawialni statku - tego bezpiecznego „ n a d d o m u " . podobne do onirycznych, labiryntowych przestrzeni Kątki: do symbolicznej topografii Schronu, plątaniny którymi błąka się wokół Zamku K „ czy wreszcie labiryntu °d, po których pływa błędna barka myśliwego Grakchusa. Do ys,tkich tych przestrzeni ślepego losu, absurdalnego przypa- wyższej - poddanej jakiejś niewiadomej instancji - konie^ości. Omawiając inicjacyjne wątki w twórczości Manna i Kątki acano zazwyczaj uwagę na różnice pomiędzy losami ich sU , 5 i f C s 1 1 54 5 5 1 1 z u r bohaterów, na fakt, że podczas gdy bohaterowie Manna zwycię­ sko przechodzą inicjacyjne próby, protagoniści Kafki, o w i wybrańcy a rebours, a właściwie ludzie poświęceni, nad którymi ciąży „specjalna k l ą t w a " zawsze zmierzają do celu nadaremnie. A jednak zamknięci w labiryncie sennych kąpielisk i sanatoriów bohaterowie niemieckiego pisarza zanurzają się w bardzo podobnym w istocie świecie, co K„ Józef K. czy Karl Rossman. Świat Manna, pomimo wiary pisarza w ład i wszystkie inne uświęcone wartości europejskiej cywilizacji jest równie gorzki i szyderczy, jak świat Kafki. Człowiek Manna, poddany nadludzkiej sile, staje się igraszką Wielkiego Błazna. Bo świat Manna jest błazeński. Ludzie, mity i pragnienia odbijają się w nim jak w krzywym zwierciadle. Odpowiedzią na marzenie Tonio Krógera o powrocie do domu była czysta, iście kafkowska ironia zdarzeń. Kiedy bowiem dotarł on wreszcie, „drogą o k ó l n ą " , n a miejsce, zarówno miasto, jak i sam dom oraz jego mieszkańcy przyjęli go jak kogoś obcego. Do tego stopnia, że posądzono go o bycie „kimś zupełnie innym, indywiduum, które, pochodząc od niewiadomych rodziców i będąc nie­ znanego pochodzenia, ścigane jest wskutek rozmaitych oszustw i innych przestępstw przez policję monachijską. Miałże położyć kres całej sprawie, dając się poznać, oświadczając panu Seehaase, że nie jest szalbierzem nieokreślonej przynależności, nie jest Cyganem na zielonym wozie, tylko synem konsula Krógera z rodu K r ó g e r ó w ? N i e , nie miał ochoty. I czyż ci przedstawiciele ładu społecznego nie mieli w gruncie rzeczy trochę słuszności? Poniekąd zgadzał się z n i m i . . . " Tak właśnie może zdarzyć się u Kalki i w nocnych koszmarach. W twórczości Tomasza Manna nie ma dobrych, wesołych błaznów. Są błazny nieszczęśliwe, a nawet tragiczne, ale przede wszystkim są błazny złe. Jak choćby demoniczny komediant w Śmierci w Wenecji. Albo złowrogi cavaliere Cipolla - „węd­ rowny wirtuoz, sztukmistrz, forzatore, illusionista i prestidigitatore (...)" - Czarodziej z opowiadania Mario i czarodziej. Jest on symbolem współczesnej kondycji świata, w którym człowiek poddany jest nieznanym, hipnotyzującym siłom, a zarazem bardzo symptomatycznym błaznem naszych czasów. Nowela opisuje dośwadczenie okresu hitlerowskiego, ale czyż nie jest w istocie głębszą i pojemniejszą metaforą? Z dwudziestowiecznej perspektywy Manna, perspektywy historycznej i artystycznej, a także czysto osobistej szaleństwo i błazeństwo stanowią żywioł, przed którym trzeba się bronić, żywioł groźny ale i fascynujący zarazem. Świat oszalał, świat stał się błazeński - rządzi nim przecież Wielki Kpiarz. Błędni rycerze naszych czasów są nimi mimo woli - tak, jak na przykład dzisiejszy Parsifal, mały Parry z filmu Terry'ego Gilliama The Fisher King, który oszalał na skutek czyjegoś szaleństwa, będącego tylko prostym odbiciem szaleństwa całe­ go świata. Słoneczne, nadmorskie kąpieliska, elegancki świat weneckich hoteli odsłaniają swe odmienne oblicze, przekształ­ cając się w złowrogi labirynt przestrzeni idealnie wyizolowanej. Podróż, przygoda stały się pułapkami. Człowiek nie ma już żadnego wyboru, lecz nie ponosi też. żadnej winy. I , jak myśliwy Grakchus, może tylko powiedzieć: „Jestem tutaj, nic więcej nie wiem, nic więcej nie mogę uczynić. Moja łódź jest bez steru, płynie z wiatrem, który wieje w najgłębszych regionach śmierci." '' Z szaleństwa świata doskonale zdaje sprawę zarówno współ­ czesna literatura jak i film, potwierdzając wcześniejsze nieco przypuszczenia i przeczucia Tomasza Manna i Franza Kalki. Szaleństwo stało się w pewnym sensie dominantą naszej rzeczywistości, j e d n ą z podstawowych kategorii dla jej definio­ wania. „Żyjemy w szalonym świecie - cytuje Dorosz Mikołaja Bierdiajewa, który pisał te zdumiewająco dziś aktualne słowa w latach 30. - Nie zauważyliśmy, że człowiek stał się istotą niespełna rozumu. Na skutek żądzy życiami umiłowania świata człowiek stracił psychiczną r ó w n o w a g ę . Świat ponownie zna­ lazł się pod panowaniem polidemonizmu, z którego niegdyś wyzwoliło go chrześcijaństwo. Dechrystianizacja doprowadziła do dehumanizacji, dehumanizacja zaś do szaleństwa, ponieważ obraz człowieczeństwa uległ zaciemnieniu.""" Nie jest przypad­ kiem, że omawiając literaturę drugiej połowy naszego stulecia, a ściślej mówiąc amerykańską literaturę lat 60., Daniel Bell 57 5I< 5 67 �pisze: „Czytając pisarzy reprezentatywnych dla tego okresu dochodzi się do wniosku, żc głównym przedmiotem ich zainte­ resowania było ' s z a l e ń s t w o ' . ' " ' Sytuacje, na których skupia się zainteresowanie omawianych przez Bella pisarzy, określa on jako „absurdalne, nihilistyczne",fabułę ich książek jako „zwa­ riowaną i figlarną",.styl jako „zimny, groteskowy, b ł a z e ń s k i " . „Jednostkę przedstawiano niezmiennie niczym piłeczkę miota­ ną w różne strony przez bezmyślne, wielkie, bezosobowe instytucje." W literaturze tej - u J. Hellera, K. Vonneguta, B.J. Friedmana czy T. Pynchona - tropi Bell klasyczne figury i motywy szaleństwa. Możemy zaryzykować twierdzenie, że - pod tym przynajmniej względem - zrodziła się ona z sennych koszmarów Kafki, a także, choć na pierwszy rzut oka nie jest to takje oczywiste - Manna. Świat znowu, podobnie jak w renesansie, stał się sceną szaleńców. Powraca stara metafora. Ale to szaleństwo jest j u ż zupełnie inne - nieprzychylne człowiekowi, groźne, nieoblicza­ lne. Do dziejów szaleństwa w kulturze współczesność dopisała nowe wyobrażenia, nowe figury. Jedną z nich jest metaforyczna figura błazna, której rysy rozpoznajemy w rozmaitych przeja­ wach dzisiejszej myśli i kultury. W eseju Morrisa Dicksteina Czarny humor a historia jego autor zwraca uwagę na rolę owego humoru w nowej literaturze amerykańskiej lat 60., na charak­ terystyczną dla tej literatury, przejętą z literatury żydowskiej, postać szlemiela, a także na innego bliskiego kuzyna szlemicla - pikarejskiego anlybohalera. U Vonneguta w Rzeźni numer 5jest to święty prostaczek, alegorycznie nazwany Billy Pilgrim, w Paragrafie 22 Hellera - Yossarian. Ci współcześni potom­ kowie Petera Schlemihla, niewinni i naiwni outsiderzy, nie­ świadomi rządzących nimi Wielkich Mechanizmów, nieznisz­ czalni „specjaliści od p o r a ż e k " stają się doskonałą maskotką w ręku Wielkiego Błazna, Kpiarza, Losu, którego opowieść układa się paradoksalnie zgodnie z regułami czarnego humoru. Czarny humor obnaża naszą bezradność i niszczy resztki kulturowych tabu. „Czarny humor - pisze Dickstein - z reguły odgrywa rolę Falstaffa wobec Hotspura czy księcia Hala konwencjonalnej p o w i e ś c i . " Powieściowy czarny humor staje się zatem dzisiejszym literackim odpowiednikiem postaci błazna. Błazna, który jest częścią i emblematem otaczającej nas rzeczywistości, definio­ wanej przez Dicksteina takimi znamiennymi stówami: „Świat oszalał, protagonista uwikłany jest w to szaleństwo i stara się z niego wyrwać na swój własny, nieco szalony s p o s ó b . " Odpowiada to, według niego, realiom politycznym: „Kiedy cynicy i paranoicy, jakby rodem z Celine'a, zamieszkiwali w Białym Domu, szary człowiek stał się jeszcze większym cynikiem i paranoikiem. Paranoja ta ma zresztą pewne uzasad­ nienie, ponieważ w wysoce spolaryzowanym społeczeństwie, gdzie odrzucono dobrowolne ograniczenia nakładane przez tradycję i cywilizację, trudno wykluczyć fakt, że ktoś rzeczywi­ ście zechce nas zniszczyć przy użyciu wszystkich, bardziej lub mniej przyzwoitych ś r o d k ó w . " Powróćmy do omawianego eseju. Czasy Verne'a, które pragnął w nim znów przywołać niemiecki pisarz, dawno odeszły. Wiedział o tym dobrze Josif Brodski, kiedy pisał swego Nowego Jules Verne 'a - w wierszu tym brzmią już zupełnie inne nuty. 62 63 64 65 „Morze na pozór jest martwe, ale naprawdę to nie tak: potwornego życia pełne są jego tonie: przekonać się o tym można dopiero, gdy się tonie" - pisał poeta, dodając: „W oceanie wszystko zdarza się nagle. Lecz potem długo jeszcze wirują w fal walcu deski, koła ratunkowe, strzępy żagli ze zmytymi odciskami p a l c ó w . " Wyobrażenie statku, jakie napotykamy w tym nowym micie, zupełnie inne jest od wyobrażenia Nautilusa czy statku Tomasza Manna. Nie ma tu j u ż opisów ciepłych i miłych, a przede wszystkim szczelnych zakątków. Przez każdą szczelinę tego nieszczelnego statku wdziera się pełne tajemnic, zimne życie; najbezpieczniejsze i najprzytulniejsze okazuje się w końcu wnętrze olbrzymiej ośmiornicy. 68 „Jeszcze jedno zwycięstwo wody w zapasach z l ą d e m " " - pisze poeta. 7 Bo u niego, zupełnie inaczej niż u Verne'a, statki w y g l ą d a „zarazem jak drzewo i jak albatros którym spod nóg wymknęła się ziemia"" . 11 Ikona takiego właśnie statku, który w wielu „wysokich" i popularnych przedstawieniach zadziwiająco przypomi w dodatku stary motyw statku - widma, statku śmierci polującej na człowieka w przestworzach oceanu pułapki przywodzi także na myśl najkrótszy spośród aforyzmów Kafkj„Klatka poszła szukać ptaka''"''. Aforyzm ten Jan Kott przekłada na realia jego utworów. Bo to właśnie „Klatka, która 'szuka' ptaka, klatka w ruchu, klatka aktywna, klatka z góry przyg t . wana (a to 'z góry' ma także podwójne znaczenie)" przyszła pewnego ranka do Józefa K . jak „Śmierć do grzesznika w największym arcydziele średniowiecznego dramatu 'Every, man' " ; jak los, dodajmy, w przebraniu Przygody, do dzisiej­ szych podróżników, poszukiwaczy prawdy i wiedzy tajemnej do dzisiejszych Don Kichotów. Woda i zatopione w niej współczesne statki śmierci mogą być trafną metaforą szaleństwa, zagrażającego dzisiaj każdej, po­ zornie najbezpieczniejszej przetrzeni. Zarówno woda, jak i statek ujawniają teraz, w czasach 'Nowego Jules Verne'a'swą zapomnianą nieco, pełną ambiwalencji naturę, której tak bardzo nie chciał dostrzegać Tomasz Mann. Tę właśnie głęboką dwoistość widzimy na przykład we wspomnianym już opowia­ daniu Carlosa Fuentesa, bo choć statek zaprojektowano tak, by udawał a home away from home, „dla Izabeli kretonowe firanki, głębokie fotele i obrazy przedstawiające sceny morskie, sofy obite wzorzystym płótnem, ściany i podłogi z jasnych desek, zaczęły wkrótce przeobrażać się w symbole czegoś obcego i oślepiającego" . A czyż podobnej transformacji życia w śmierć, bezpieczeństwa we wrogość i szaleństwo, swojskości w obcość, tej samej gwałtownej erupcji najgłębszej ambiwalen­ cji zarówno natury statku jak i wody nie doświadczył na własnej skórze jeden z wielu znanych nam podróżników do kresu nocy - Ferdynand z powieści L.-F. Celine'a? We współczesnym filmie, zwłaszcza z kręgu thrillerów, horrorów i science-fiction, równie często zwraca uwagę motyw statku, jachtu, nowoczesnej platformy badawczej, które przechodzą stopniową lub gwałtow­ ną metamorfozę. Ze statków podobnych temu, na którym płynął Mann, statków, dla których wzorem miał być Vernc'owski Nautilus - przestrzeń doskonale zamknięta i w tym zamknięciu bezpieczna, przestrzeń, która realizować miała mit domu i azylu - przekształcają się w pełne szczelin statki - więzienia, na które zło może się wedrzeć, ale z których nie sposób uciec; w labirynt podobny onirycznym labiryntom Kafki czy. ukrytym pod pozorami bezpieczeństwa i luksusu, złowrogim labiryntom Manna. Pryska więc złuda bezpieczeństwa. Zło grozi dzisiaj każdemu i wszędzie. Nie o takich podróżach marzyli niegdysiejsi podróżnicy, wierzący w bezwzględną przewagę człowiel naturą i w sterowność swych łodzi. Stary Nautilus przerdzewiał i powoli nasiąka wodą. Nastały czasy Nowego Jules Verne о które tak celnie oddała poetycka intuicja Josifa Brodskiego Oprócz motywu zamknięcia w labiryncie pojawia się tu równiet motyw otwarcia, ale nie takie otwarcie nazywa Roland ВаЛг^ „prawdziwą poetyką podróży i poznania".Nie o takie otwarcie chodziło Arturowi Rimbaud, kiedy pisał swój Statek Pijain' °' to nowe otwarcie jest w istocie otwarciem na szaleństwo i zło;" błazeńską nieprzewidywalność otaczającego nas świata. Powróćmy do Manna. Trudno inaczej zrozumieć jego P° dróżniczy esej aniżeli poprzez zestawienie go zarówno z innyn" utworami pisarza, jak też z innymi świadectwami naszej epoK przede wszystkim dziełami Kafki. Trudno też nie rozważa^ г w kategoriach mitycznych, jako obrony przed błazens*' totalitaryzmem świata i skazaniem nań człowieka. Kapłana - powiedzmy to jasno i wyraźnie - postawę niemiecka pisarza wobec świata i literatury trzeba zrozumieć jako opo • dzenie się po stronie pewnego „podstawowego kanonu pf na O 0 7 0 3 tt 3 �72 j reguł" , jak określa go Leszek Kołakowski; kanonu, z za­ grożenia którego pisarz zdaje sobie doskonale sprawę. Tak jak, ^brew temu, co pisze w swoim eseju, zdaje sobie sprawę kruchości i ułudy swego poczucia bezpieczeństwa na statku; je świadomości tej wystarczająco jasno zdają sprawę inne jego utwory. Mann wie, że każda łódź jest w istocie barką Charona, a każda podróż może być tą, z której się j u ż nie wraca - choćby była tylko oficjalną wycieczką powszechnie szanowanego literata na zamorski uniwersytet z opłaconym biletem powrot­ em w kieszeni. Możemy tu mówić o znaczących przewartościowaniach, a nawet zamianie miejsc. W dwudziestowiecznej optyce błazeńwo nabrało zupełnie nowego, negatywnego znaczenia i rozu­ miane jest jako szaleństwo, które stało się udziałem dzisiejszego świata'- wielu niegdysiejszych błaznów przeszło zatem na pozycje kapłańskie. W świetle swojego eseju okazuje się Mann kapłanem - ortodoksem w znaczeniu, jakie pojęciu temu nadaje Ryszard Legutko" - w znaczeniu strażnika mitu, uświęconych mitycznych wartości, tradycji wreszcie. I to właśnie najbardziej upodabnia pisarza do bohatera jego eseju Don Kichota: błazna, który tym się przecież wyróżniał spośród wiciu innych błaznów, żenię łamał tradycji, a, wręcz przeciwnie, z heroicznym uporem walczył o jej przetrwanie. Szalony hiszpański rycerz nie jest już. odosobniony w tej walce o przestrzeganie praw, reguł i nakazów ksiąg, walce o respektowanie norm przeszłości, które wydawać się mogą całkiem anachroniczne. Podróż przez ocean z „Don Kichotem" jest, moim zdaniem, wyrazem głębokiej niezgody na tę realność świata, której wizja rysuje się w innych dziełach autora Buddenbrooków. Dlatego właśnie nazwałam ó w esej zbawienną, ocalającą fikcją w twórczości Tomasza Manna, jego ocalającym kłamstwem w znaczeniu, jakie nadaje temu pojęciu James Clifford. Warto tu wspomnieć także i o tym, że jeżeli etnologowie sięgają dzisiaj po maskę Don Kichota, to przynaj­ mniej jeden z nich czyni to z tego właśnie względu. Claude Levi-Strauss, który przyznaje się, że całe jego dzieło ożywia „jakaś maniera donkichotyzmu" mówi, odrzucając wszelkie z st słownikowe definicje tego zjawiska: „Donkichotyzm, jak mi się zdaje, to w istocie uporczywe pragnienie odnalezienia przeszło­ ści za teraźniejszością. Tomasz Mann kocha szlachetnego D o n Kichota i dlatego egzegezą swoją nie wykracza poza czasy Cervantesa; czasy, kiedy obłęd był jeszcze zarówno wzniosły, jak też swojski, poczciwy i znajomy. Człowiek współczesny skazany jest na los błędnego rycerza i wyzwanie to staje się przekleństwem. Zza horyzontu wyłania się nowa łódź szaleńców. Czas podróży jest jednak czasem szczególnym. Tutaj, z dala od lądu i jego rzeczywistości można zawiesić swoje doświadczenie współ­ czesności i powrócić do mitycznego illud tempus, do czystego, szalonego świata Don Kichota. Pokład transatlantyku jest przestrzenią symboliczną. „Dla większości czas podróży na statku się 'nie liczy' - pisał Józef Czapski. - Jest poza odpowiedzialnością, poza j a k ą ś ciągłością." M o ż e dlatego też esej o Don Kichocie rozpięty w „kosmicznej (choć luksusowo urządzonej) próżni między kontynentami" i w baśniowym czasie podróży jest w twórczości autora Czarodziejskiej góry czymś niezwykłym. Jest chwilą wytchnienia od szaleństwa świata. Jest wypowiedzią mityczną, a mit niszczy wszak czas, nie uznaje jego wpływu, unieważnia go. Dlatego właśnie może Mann zatrzymać się przy tej egzegezie doświadczenia Don Kichota, która nie wykracza poza X V I wiek, dlatego opowiada się po stronie czystości pierwowzoru hiszpańskiego arcydzieła przeciwko jego kontynuacjom i późniejszym „ h e r e t y c k i m " wersjom. A także przeciwko upływowi czasu, który zmienia jego sens i wzbogaca go o sens kolejnych epok, wtapiając w końcu sylwetkę Don Kichota w złowrogi, niełaskawy pejzaż X X wieku. Mann dobrze wie, k i m jest współczesny błędny rycerz, w sferze mitu jednak nie zmieni on dla niego swej kondycji wzruszającego, szlachetnego, a jednocześnie śmiesz­ nie anachronicznego wędrowca, którego szaleństwo tak zupeł­ nie nie przypomina szaleństwa, będącego doświadczeniem i maską współczesnego świata. PRZY PISY T.W. Adorno, Glosa do portretu Tomasza Manna. (w:t Sztuka i szjuki. Wybór " T aesejów, m ż e . s. 305—30*1 i 324 Warszawa IWO. pr/cl. K . Krzcmicń-Ojak, s. 325 Por. L . Stomma, Wariat czy geniusz.... maszynopis 1УХ1 J. Clifford, On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad atut Malinowski, " (w:) T . Mann. ThePodróż... s. 329—330 twtiatmenl oj Culture Twentienth-Centitry Ethnography, Literaturę atut *" An. T . Mann. Cambridge, Tonio Kroger, w: Nowele. Warszawa 1956. przcl. L . Staff, s. 141 Mass an London I9XX, s. I III " T a m ż e . s. 143 Por. F. Kalita. Myśliwy Grukchus. przcl. R. Karsl. iw.) Nowele i miniatury. Cidvnia 1991.8. T a m ż e . s. 15fi 73 T . Mann. Śmieie w Wenecji, w: Nowele, op. cit., s. 243 ' T.W, Adorno. np. t i r , s. 322 T a m ż e . s. 24fi Tamże * T . Mann. Wstepdo..Czarodziejskiejgóry", przcł. I.E. Naganowscy. w: E\eje. op. cii., s. 396 " Tamże. s. 39X ' Tamże, s. 323 " Por. F . Kafka. Sternik przcl. R. Karsl, w: Nowele, op. cit., s. 281 Tam/c M. Kundcra, A jeśli powieść naprawdę zniknie. „ Z e s z y ł y Literackie" nr X, 19X4. przcł A . Tam/c, s. 324 Danilowicz-Grudzińska. s. 112 ' Tamzc. s. 3 2 » M. Bród. Franz Kafka. Opowieść biografii zna. Warszawa 19X2. przcl. T . Zahludowskj. s. "Tamże. s. 325 24fi " Tamże. s. 32X * A. Camus. Eseje. Warszawa 1974. przcł. J. Guze. s. 205 " Tamże. s. 325 Por. L Stomma, op. cii. "Tam/c. s. 3 2 » J. Kolt,... może innej apokalipsy nie będzie, w: Kamienny Potok. Eseje, Londyn 19X6. s. 152 K. Mann, Punkt zwrotny. Warszawa 199.3. przcl. M. Wydmuch, s. fil J. Kott. Klatka szuka ptaka, w: op. cit., s. 40 T Mann. Podróż przez ocean z ..Don Kichotem", przcl. M. Żurowski, w: Eseje, Warszawa I'M. s. 293 M. Brod. op. cit.. s. 177 Miciński. O prz.ygodz.ie i топи, w: Pisma. Eseje, artykuły, lixly, Kraków 1970, " Tamże, s. 94 s. 176 G. Bachclaru . Woda i marzenia, przcl. A . Talarkiewicz. w: Wyobraźnia poetycka. F. Kalita. Zamek. Warszawa 19X6, tłumacz nic podany, s. 376 "ttzawa 1975. s. 131 Т. Mann. Tonio.... s. 166 Tamże. s. 14 T . Mann, Mario i czarodziej, w: Nowele, op. cit.. s. 457 j T Mann. Pmlróż... s. 2X9 " l'. Kalłca, Myśliwy.... s. 75 , Tam/e К. Dorosz. Ziemia jałowa i poszukiwanie Graala. w: Maski Prometeusza. Eseje Tamże, s. .344 konserwatywne. Londyn 19X9. s. 143 ' Miłosz. Widzenia nad Zatoką San Francisco. Kraków 19X9. s. 55 D. Bell, Kulturowe sprzeczności kapitalizmu. Warszawa 1994, przcł. S. Amsterdamski, s. ' J Kafka. Ameryka, Warszawa 19X9. przcl. J . Kydryński, s. .33 173 M Białoszewski. Na rzymskich równoleżnika i AAAmeryka. W' Obiiial>ywunieTamże Europy. •™**<ТЗ*И. Ostatnie wiersze. Warszawa I9XX. ss. I2X.fi5i 69 M. Dickslcin, Czarny humor a historia, przcł. J . Anders, w: Nowa proza amerykańska. Eseje » - Mann. Podróż... s. 2XX krytyczne. Warszawa 19X3. s. 177 Ul Facnlcs. Wąż morski, przcl. K. Wojciechowska, w: Pieśń Henrów. Warszawa 1979. s. " T a m ż e . s. 1X9 ''' Tamże, s. 194 Л- Mann. PtHlniż.... s. 309 "• J. Brodski, op. cii., s. 16.3 Tamże. s. 295 " T a m ż e . s. 165 R. Barlhes. ..Nautilus" i ..Siatek Pijany" pr/cl. J Błoński, w: Mil i znak. Warszawa 1970.s " T a m ż e . s. 161 "' C v i za: J . Koti, Klatka... s. 37 „ Tamże "' Tamże „T. Mann. Podróż.... s. 291) " С Fuenlcs. op. cii., s, 155 „"-Barihcs. op. cii., s. 74 ' Por. R. LcguUco, Podzwonne dla błazna, w: Bez gniewu i uprzedzenia. Szkice o książkach, Nowy Jules Verne, przcl. S. Barańczak, w: N2 wiersze i poematy. Kraków 19X9. s. ludziach i ideach, Paryż 19X9, s. 35 «I " T a m ż e . s. 26-10 " Por. C. Lcvi-Strauss. D . Eribon. Z bliska i z oddali. Lodź. 1994, przcl. K . Kocjan, s. 114 •e Ameryka.... s. 32 >!,' Kalka. Myśliwy... s. 73 " 1. Czapski. Tumult i widma, w: Czytając Kraków 1990. s. 235 M a n n , Podróż... s. 344 " T . Mann. Podróż...., s. 292 1 и 1 1 4 i 4 4 4 4 ł 4 4 4X 1 4-ł 4 ra ( V1 1 M я M ш 1 h : w T 9 7 r 69 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63fb8c0d3f25b3628896ac238807ce87.pdf f071555d3c5cafdef46090e0ab262eaf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2398 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2226 Title A name given to the resource Co się kryje pod tą maską: Wokół motywu Człowieka Śmiechu. Parę uwag o "Batmanie" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.135-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co się kryje pod tą maską. Wokół motywu Człowieka Śmiechu: parę uwag o „Batmanie" Monika Sznajderman Po p a r u latach „ ż y c i a " w potocznej ś w i a d o m o ś c i historii o Batmanie i jego przeciwnikach t r u i z m e m b y ł o b y chyba twierdzenie, że ta o p o w i e ś ć Craiga Shawa Gardnera, sfil­ mowana przez T i m a B u r t o n a jest p r a w d z i w ą b a ś n i ą o walce dobra ze złem, a zarazem u w s p ó ł c z e ś n i o n y m m i t e m stworze­ nia świata, osadzonym w k a r n a w a ł o w e j scenerii. Siły dobra (choć nie u ś w i ę c o n e przez ludzkie, j a k ż e n i e d o s k o n a ł e pra­ wo) walczą bezustannie z siłami zła, r o d e m z piekielnych o t c h ł a n i . Raz uosabia je Joker, w y n u r z a j ą c y się ze z b i o r n i k a z kwasem, i n n y m razem — w Powrocie Batmana — Pingwin, k t ó r e g o d o m e m s ą miejskie ścieki i k a n a ł y . Batman — od p o c z ą t k u do k o ń c a dzieło k u l t u r y popularnej — nasycony jest znaczeniami mitologicznymi, a wszystkie elementy jego p e j z a ż u i wszystkie postacie są n o ś n i k a m i symbolicznych sensów, p o c z y n a j ą c j u ż o d samej nazwy miasta, w k t ó r y m rozgrywa się akcja. „ G o t h a m " (...) to miasto p r z e k l ę t e przez Boga. M i a s t o ponure, w k t ó r y m króluje zbrodnia i w y s t ę p e k ; miasto żyjące nocami w obskurnych barach, salonach t a t u a ż u , kinach porno, pełne ciemnych z a u ł k ó w , w k t ó r y c h czai się z ł o , wobec k t ó r e g o bezradne są ludzkie moce. W t a k i m właśnie b r u d n y m z a u ł k u , przed laty, pewnej gorącej i parnej nocy los z e t k n ą ł ze s o b ą Bruce'a Wayne'a (późniejszego Batmana) z Jackiem Napierem (późniejszym Jokerem). Napier m o r ­ duje r o d z i c ó w Bruce'a. Czynem t y m , o czym sam nie wie, budzi do życia Batmana. W filmie Burtona, j a k w j a p o ń s k i m teatrze, grają maski. M a s k a Batmana jest czarna, maska Jokera — k o l o r o w a . N a s t ę p u j e więc j a k gdyby o d w r ó c e n i e konwencjonalnych s k o j a r z e ń kolorystycznych, k t ó r e w czerni k a ż ą widzieć z ł o , zaś w błazeńskiej p s t r o k a c i ź n i e — wyłącznie j a r m a r c z n ą , c y r k o w ą wesołość. Barwna maska Jokera wydaje m i się przy t y m zdecydowanie ciekawsza o d czarnej maski jego przeciw­ nika z trzech p o w o d ó w : estetycznego, aktorskiego ( N i c h o l ­ son w r o l i J o k e r a - s z a l e ń c a ) oraz antropologicznego. Bowiem właśnie w tej pozornie jednoznacznej p s t r o k a c i ź n i e , w tane­ cznych ruchach Jokera, w jego twarzy-masce z z a s t y g ł y m na niej u ś m i e c h e m kryje się klucz do zrozumienia tej postaci poprzez n a w i ą z a n i e do bogatych, symbolicznych z n a c z e ń sylwetki b ł a z n a . M a s k a Jokera wydaje się t y m samym k r y ć o wiele więcej antropologicznych s e n s ó w niż maska Bat­ mana. Przyjrzyjmy się jej zatem i s p r ó b u j m y zajrzeć p o d n i ą . Masca ridens Po latach Jack Napier jest p r a w ą r ę k ą Grissoma, człowie­ ka, k t ó r y r z ą d z i G o t h a m . G r i s s o m o w i w o j n ę w y p o w i e d z i a ł o prawo i Batman. Niewygodny, c h o ć z innych p o w o d ó w , jest dla Grissoma t a k ż e Jack. Postanawia się więc go p o z b y ć , do czego pretekstem ma b y ć akcja w A x i s Chemicals Company. Otoczony przez policję i osaczony przez Batmana, Napier za p ó ź n o orientuje się, że w p a d ł w p u ł a p k ę . W a l k a z człowiekiem-nietoperzem k o ń c z y się dla Jacka upadkiem do wiel­ kiego z b i o r n i k a z kwasem. T a k rodzi się Joker. Ściśle m ó w i ą c , Joker rodzi się w nielegalnym gabinecie dr. Davisa, gdzie przed dociekliwością policji u k r y ć m o ż n a wszystkie ciemne sprawy i p o k ą t n e interesy. T a m dr Davis — z precyzją g o d n ą prawdziwego comprachico — p r z e k s z t a ł ­ ca Jacka w Jokera; t a m powstaje nowa, stworzona przez tego w s p ó ł c z e s n e g o adepta starej sztuki z n i e k s z t a ł c a n i a ludzkich ciał twarz-maska Jokera, masca ridens. T a k rodzi się n o w y C z ł o w i e k Ś m i e c h u — kolejne wcielenie postaci o długiej i bogatej tradycji, k t ó r e j najsłynniejszy literacki k s z t a ł t n a d a ł W i k t o r H u g o w powieści Człowiek śmiechu. K i m b y l i o w i comprachicos, l u b j a k ich czasem nazywano, comprapeąuenos dowiadujemy się właśnie o d francuskiego pisarza. „ B y ł o to — pisze H u g o — niezwykłe a potworne stowarzyszenie w ł ó c z ę g ó w , słynne w wieku siedemnastym, zapomniane w wieku osiemnastym, a dzisiaj nie znane j u ż n i k o m u . " K u r a d o ś c i gawiedzi i k r ó l ó w artyści comp­ rachicos w y k u w a l i na twarzach k u p i o n y c h dzieci wieczny u ś m i e c h , c i a ł o m nadawali dziwaczne k s z t a ł t y , zniekształcali czaszki. R o d z i ł y się w ten s p o s ó b k a r ł y , b ł a z n y , rozmaite ludzkie p o t w o r k i . T a k i jest też bohater powieści H u g o , Gwynplaine, ofiara owej „ c h i r u r g i i na o p a k " , j a k nazywa s z t u k ę comprachicos pisarz, k t ó r e j owocem jest zawsze „ a r c y d z i e ł o o d w r ó c o n e " , d o s k o n a ł a parodia b o ż e g o stwo­ rzenia. Proceder, j a k i uprawia dr Davis z Batmana jest r ó w n i e p o k ą t n y j a k proceder, j a k i uprawiali comprachicos w czasach, k t ó r e o p i s y w a ł H u g o . „Śmieję się t y l k o na z e w n ą t r z , m ó j śmiech jest z a g ł ę b i e n i e m w s k ó r z e , g d y b y ś wiedziała, j a k w ś r o d k u płaczę, p ł a k a ł a b y ś razem ze m n ą " — m ó w i Joker, a p o w t ó r z y ł b y to wraz z n i m i G w y n p l a i n e i bardzo do niego p o d o b n y bohater opowiadania J. Salingera Człowiek Śmiechu. A przecież za odległą, m e t a f o r y c z n ą t r a n s p o z y c j ę tego w ą t k u m o ż n a chyba u z n a ć i p o s t a ć Cania z opery Pajace Leoncavalla z jego s ł y n n ą a r i ą „ Ś m i e j się pajacu", i nieszczęsnego profesora U n r a t a z Błękitnego anioła, i bohatera Luizki Tomasza M a n n a , i wielu innych, zmuszonych do noszenia szeroko uśmiechniętej maski paja­ ca, k t ó r a staje się ich właściwą t w a r z ą i w k t ó r e j u m i e r a j ą . W r ó ć m y jednak do Jokera. O n t a k ż e nosi teraz na twarzy wieczny u ś m i e c h , a właściwie grymas u ś m i e c h u . M a s k a k l o w n a stała się jego w ł a s n ą t w a r z ą . D u ż o wysiłku musi w ł o ż y ć w m a k i j a ż tak, by k r e d o w o b i a ł e j s k ó r z e i zielonym w ł o s o m n a d a ć b a r w ę z b l i ż o n ą do barwy normalnej, ludzkiej twarzy. P o z o s t a ń m y jednak przez chwilę przy m o t y w i e szeroko o t w a r t y c h , śmiejących się ust. T o one przede wszystkim n a d a j ą twarzy C z ł o w i e k a Ś m i e c h u właściwości groteskowe, umieszczając go w o b r ę b i e k a r n a w a ł o w e j rze­ czywistości. M i c h a i ł Bachtin w szeroko „ r o z w a r t y c h " ustach widzi „(...) o t w a r t e w r o t a w i o d ą c e w d ó ł , d o c i e l e s n y c h c z e l u ś c i . Z r o z w a r t y m i ustami z w i ą z a n y jest obraz p o c h ł a n i a n i a - p o ł y k a n i a , jeden z najstar­ szych ambiwalentnych o b r a z ó w ś m i e r c i i z n i s z c z e ­ n i a . " Bachtin zwraca t a k ż e u w a g ę na związek p o m i ę d z y u ś m i e c h n i ę t ą m a s k ą k l o w n a a m a s k ą d i a b ł a : „ R o z w a r t e usta (przełyk i zęby) t o j e d e n z c e n t r a l n y c h , k l u c z o 1 2 135 �wych o b r a z ó w ludowego systemu świąteczne­ g o . N i e darmo j a s k r a w e p o w i ę k s z e n i e u s t stanowi podstawowy tradycyjny chwyt w formowaniu z e w n ę t r z n e g o w y g l ą d u t w a r z y k o m i c z n e j : ko­ micznych masek, wszelkiego rodzaju 'wesołych s t r a s z y d e ł ' (...), d i a b ł ó w z diableries, a nawet L u c y f e r a . " T a k więc, jeżeli wierzyć Bachtinowi, m o t y w o t w a r t y c h , śmiejących się, jask­ rawo p o w i ę k s z o n y c h ust k o j a r z y ć się musi z m o t y w e m k a r n a w a ł o w e j śmierci, a w p o d t e k ś c i e błazeńskiej twarzy-maski C z ł o w i e k a Ś m i e c h u zawsze p o w i n n i ś m y widzieć 3 — zgodnie z r e g u ł a m i ś w i a t a symbolicznego — groteskowo w y k r z y w i o n ą twarz reprezentanta podziemi, c h o ć b y w jego wesołym wydaniu. Morderczy błazen „ N i e w i e d z i a ł e m , że nietoperze pojawiają się w d z i e ń ! " — w o ł a do Batmana Joker. „ P o j a w i a j ą się wtedy — o d ­ powiada B a t m a n — gdy z c y r k u w y c h o d z ą mordercze b ł a z n y . " Maska Jokera skrywa bowiem, p r ó c z deklarowane­ go cierpienia i smutku, t a k ż e treści n a w i ą z u j ą c e do z n a c z ą c e ­ go w kulturze w ą t k u złowieszczego k l o w n a , do obrazu b ł a z n a j a k o uosobienia zła i zwiastuna śmierci. W ą t e k morderczego b ł a z n a , p o p u l a r n y w literackich i f i l m o w y c h d z i e ł a c h k u l t u r y masowej ma r ó w n i e ż swoją t r a d y c j ę . Z w r a ­ ca na niego u w a g ę W . W i l l e f o r d , w e d ł u g k t ó r e g o z w i ą z e k b ł a z n a / k l o w n a ze śmiercią nie ogranicza się do tego, że pada o n ofiarą komicznego z a b ó j s t w a na arenie (po k t ó r y m zresztą natychmiast zmartwychwstaje, d a j ą c t y m samym d o w ó d istnienia symbolicznego z w i ą z k u p o m i ę d z y p o s t a c i ą b ł a z n a a n i e ś m i e r t e l n o ś c i ą ) . Błazen to t a k ż e k t o ś , k t o śmierć zadaje, k t o śmiercią nonszalancko szafuje, k t o , niczym najwyższy sędzia a rebours, feruje ostateczne w y r o k i i mści się za krzywdy. Jako z ł o w r o g i zabójca-mściciel jest b ł a z e n figurą chaosu, anarchii, destrukcji, o b a l a j ą c y c h wszelki usankcjonowany ład; jest o d w r ó c e n i e m figury Boga i jego ziemskiego namiestnika, k r ó l a . T a k i b y ł t y t u ł o w y bohater Karła P. Lagerkwista albo Barkilphedro, zły b ł a z e n z Czło­ wieka śmiechu. Mścicielem jest też H o p F r o g z opowiadania E . A . Poego. W r a c a j ą c do w s p ó ł c z e s n o ś c i to, by nie s z u k a ć daleko, sięgnijmy c h o ć b y do Powrotu Batmana, gdzie Ping­ w i n , s ł a w n y „człowiek z k a n a ł ó w " jest szefem działającego t y l k o nocami zbrodniczego gangu C y r k u Czerwonego T r ó j ­ k ą t a . M o ż e m y też zajrzeć do książki It S. K i n g a , w e d ł u g k t ó r e j T . Wallace n a k r ę c i ł f i l m p o d t y m samym t y t u ł e m . I t a m ucieleśnieniem z a m i e s z k u j ą c e g o miejskie podziemia zła jest c y r k o w y k l o w n o p o m a r a ń c z o w y c h w ł o s a c h , jaskrawo czerwonych, szerokich, u ś m i e c h n i ę t y c h ustach, k l o w n z p ę ­ kiem k o l o r o w y c h b a l o n i k ó w . Alex, bohater Mechanicznej pomarańczy A . Burgessa, w e d ł u g której n a k r ę c i ł f i l m S. K u b r i c k t a k ż e zabija w masce cyrkowego k l o w n a , a jego ruchy, podobnie j a k ruchy Jokera, są taneczne i pląsające. 4 M o t y w y , do j a k i c h o d w o ł u j ą się treści skrywające się pod masca ridens Jokera - obraz b ł a z n a j a k o figury zła, chaosu, zniszczenia i w ą t e k jego z w i ą z k u ze śmiercią, podobnie zresztą j a k p r o b l e m z w i ą z k u postaci b ł a z n a / k l o w n a z demo­ nicznymi siłami podziemi warte są osobnego r o z w i ą z a n i a . Tutaj u d a ł o m i się jedynie n a s z k i c o w a ć k o n t u r y tego zagad­ nienia. Commence au Festival! czyli fragmenty mitu stworzenia Zajrzyjmy jeszcze głębiej p o d m a s k ę , szukając kolejnej warstwy m i t u . C a ł a d z i a ł a l n o ś ć morderczego b ł a z n a - J o k e r a jest w istocie kreacją k a r n a w a ł u , cofnięciem ś w i a t a do stanu 136 pierwotnego chaosu, p o p r z e d z a j ą c e g o jego stworzenie. Te­ raz rozpoczyna się p o m i ę d z y Batmanem i jego przeciw­ n i k i e m w ł a ś c i w a w a l k a o nowy ł a d ; w a l k a , k t ó r ą ostatecznie wygra Batman. M y jednak, nie w y c h o d z ą c t a k daleko w przyszłość, zatrzymamy się w czasie t r w a n i a k a r n a w a ł u , tak by przyjrzeć się istocie demiurgicznych p o c z y n a ń Jokera. Sam stworzony, Joker stwarza dalej. D z i ę k i specyfikowi zwanemu Ś m i e c h o l e m b ą d ź U ś m i e c h a c z e m kreuje kolejnych L u d z i Ś m i e c h u ; ludzi k t ó r z y r o d z ą się i w tej samej chwili u m i e r a j ą , lecz z u ś m i e c h e m na ustach. Z a m i e n i ł jedynie kunszt comprachicos na zupełnie n o w o c z e s n ą c h e m i ę . K a r n a w a ł śmierci t r w a . M i a s t o , w swym ś w i ą t e c z n y m rozpasaniu, p o g r ą ż a się w z b r o d n i i anarchii; śmierć, j a k b y w skondensowanym wspomnieniu c z a s ó w wszelkich plag, sąsiaduje ze ś m i e c h e m . N a d c h o d z i wreszcie czas na Jokerow ą p a r a d ę , w czasie k t ó r e j mianuje się on n o w y m ojcem — założycielem miasta, miasta, k t ó r e w t y m momencie staje się imago mundi, symbolicznym odwzorowaniem ś w i a t a . N a scenę wjeżdżają reflektory, gigantyczne, ś m i e r c i o n o ś n e , w y ­ p e ł n i o n e Ś m i e c h o l e m balony, wreszcie platforma z tronem. „ A przecież to dopiero p o c z ą t e k " - w o ł a Joker. „ B ę d ę rządził ś w i a t e m ! — Po dzisiejszej nocy nigdy j u ż nie prze­ stanie się ś m i a ć . " Za chwilę na niebie, o p r ó c z b a l o n ó w z a c z n ą t a k ż e w i r o w a ć p i e n i ą d z e . M i l i o n y d o l a r ó w . Takiej obfitości miasto nigdy jeszcze nie z a z n a ł o . G o t h a m p o g r ą ż a się w chaosie. Zbliżają się nowe czasy. P o w t ó r z m y raz jeszcze: dla k a ż d e g o antropologa k u l t u r y , dla k a ż d e g o , k t o interesuje się m i t a m i jasne jest, że k a r n a w a ł j a k i kreuje Joker — feeria świateł, rozpasania, anarchii, ś m i e c h u i śmierci —jest symbolicznym cofnięciem ś w i a t a do czasu p o c z ą t k ó w , po k t ó r y m n a s t ą p i ć musi n o w y ł a d , nowa kreacja. Jaka jest jednak ta kreacja? Joker, z lucyferyczną p y c h ą , marzy o boskich prerogatywach, co wszystkie jego gesty wywraca na nice, c z y n i ą c z nich jedynie parodie demiurgicz­ nych g e s t ó w Boga. Sam C z ł o w i e k Ś m i e c h u jest przecież wyłącznie p a r o d i ą b o ż e g o stworzenia. „ W y o b r a ź m y sobie o r t o p e d i ę z a s t o s o w a n ą w o d w r o t n y m k i e r u n k u — pisał H u g o . — T a m , gdzie B ó g s t w o r z y ł proste spojrzenie, sztuka ta kształtuje zeza. T a m , gdzie B ó g s t w o r z y ł h a r m o n i ę , wprowadza chaos k s z t a ł t ó w . T o , co B ó g uczynił dosko­ n a ł y m , cofa z p o w r o t e m do niezdarnej formy s z k i c u . " J a k a ż więc m o ż e b y ć ta demiurgia, kiedy demiurgiem staje się nieudana, groteskowa „ f o r m a szkicu" jedynie? D e m i u r g i a Jokera, tego, w swej p o t w o r n o ś c i „ a r c y d z i e ł a o d w r ó c o n e ­ go", j a k nazywa tę f o r m ę stworzenia francuski pisarz, b y ł a b y zatem demiurgia a rebours, a k a ż d y kreacyjny gest Jokera 5 — p a r o d i ą tworzenia. C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą błazeńskiej dysharmonii sylwetki przeciwnika Batmana, k t ó r a w y r a ż a się przede wszystkim p s t r o k a t y m strojem i z n i e k s z t a ł c o n y m i rysami jest t a k ż e element „ k r z y w i z n y " , k t ó r a zawiera się w samej etymologii pojęcia „ b ł a z e n " w j ę z y k a c h indoeuropejskich. Jak w i a d o m o , p o s t a ć b ł a z n a w i ą ż e się z m o t y w e m b ł ą d z e n i a , b ł ę d u , o b ł ą k a n i a , pokusy, kroczenia po złych ścieżkach, po manowcach prawdy, n o r m y , reguły. W prze­ ciwieństwie do tego w micie w ł a d c y j a k o demiurga uderza m o t y w prostoty, b ę d ą c e j p o d s t a w ą ł a d u tak fizycznego j a k etycznego. N i e przypadkiem p i s z ą c o t y m , j a k Piotr I p r o j e k t o w a ł swoje miasto, Josif Brodski zwraca u w a g ę na r ó w n o w a ż n o ś ć o k r e ś l e ń o z n a c z a j ą c y c h w j ę z y k u angielskim z a r ó w n o w ł a d c ę j a k i linijkę — oba te pojęcia w y r a z i ć m o ż n a za p o m o c ą słowa „ r u l e r " . W ł a d c y , b ę d ą c y b o ż y m i namiest­ n i k a m i na ziemi, zawsze t w o r z ą za p o m o c ą l i n i i prostych. Demiurgia b ł a z e ń s k a natomiast jest p o c h o d n ą k r ę t a c t w a , k ł a m s t w a , perfidii; w sferze sybolicznej jest b ł ą d z e n i e m . K r z y s z t o f Dorosz, za Denisem de Rougement, nazywa tę demiurgic, s t e r o w a n ą pragnieniem uzyskania boskich prero­ gatyw „ m e t a f i z y c z n y m ' s k r ó t e m ' na drodze do b o s k o ś c i . " Bo, j a k w i a d o m o , ci, k t ó r z y i d ą na s k r ó t y , zazwyczaj b ł ą d z ą . 6 �W t y m miejscu wypada przejść d o ostatniego w ą t k u mitycznego, k t ó r y c h k i l k a spotyka się p o d m a s k ą Jokera; d o w ą t k u m i t u o Prometeuszu. Bo o d l e g ł ą t r a n s p o z y c j ę i tego m i t u o d n a l e ź ć m o ż n a w historii C z ł o w i e k a Ś m i e c h u . Joker jako Prometeusz W b o s k i m dramacie stworzenia zawsze mieściły się p r ó b y obalenia ustanowionego ł a d u , a c z ł o n k o w i e tej, j a k pisze M a r i a Janion „ o l b r z y m i e j opozycji" — Prometeusz, T a n t a l , Iksjon, Syzyf w kulturze greckiej czy u p a d ł e anioły w tradycji kabalistycznej — zdają się b y ć c z ę s t o k r o ć cywilizatorami. Niemniej jednak t y l k o w relacji antycznej — w zaginionym z a k o ń c z e n i u d r a m a t u Ajschylosa i u Hezjoda — m i t prome­ tejski p r z e w i d y w a ł k o ń c o w e pojednanie bohatera z bogami. W k a ż d y m p r z y p a d k u te p r ó b y demiurgii p o demiurgii, c h o ć b y ich intencją b y ł o d o b r o ludzi, t w o r z ą przecież mitologiczny scenariusz p o d w a ż a n i a boskich w y r o k ó w — scenariusz analogiczny na p e w n y m poziomie d o scenariu­ sza przedstawionego w tej współczesnej, mitycznej o p o w i e ś c i 0 stworzeniu j a k ą jest Batman. B o w i e m jeżeli nawet o w o d o b r o ludzi, k t ó r y m legitymuje się z a r ó w n o Prometeusz, j a k 1 u p a d ł e anioły ( „ Z a s k a k u j ą c e jest to p o d o b i e ń s t w o zbun­ towanych a n i o ł ó w d o greckiego kontestatora b o g ó w — Pro­ meteusza" ) jest pojęciem w z g l ę d n y m , to t y m bardziej w ą t p l i w e b ę d ą przecież ironiczne deklaracje Jokera. Krzysz­ t o f Dorosz w eseju Faust współczesny czyli de pacto hominis połitici cum diaboło umieszcza m i t prometejski u ź r ó d e ł m i t u faustycznego — o d Fausta renesansowego, k t ó r y z a p r z e d a ł d u s z ę d i a b ł u p o Fausta w s p ó ł c z e s n e g o , Fausta s p o ł e c z n i k a z m i t o l o g i i komunistycznej. T y l k o , j a k pisze Dorosz, „ H u ­ manistyczny m i t marksistowski nie pozostawia ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i co d o zbawczych mocy greckiego tytana. W per­ spektywie chrześcijańskiej natomiast Prometeusz musi b y ć m i m o wszystko uznany za t y p u p a d ł e g o a n i o ł a , a nie zbawiciela." N i e z a l e ż n i e zatem o d swych intencji Prome­ teusz staje się uzupatorem, p r ó b u j ą c y m z ł a m a ć b o s k ą u m o ­ w ę z l u d ź m i . Podobnie j a k zbuntowane anioły — i j a k Joker — uosabia m i t o l o g i c z n ą figurę W r o g a . U p a d ł e anioły za s w ą p y c h ę i n i e p o s ł u s z e ń s t w o skazane z o s t a n ą na z a m k n i ę c i e w k r ę g u c i e m n o ś c i , przykucie ł a ń c u c h a m i do czarnej g ó r y i wieczne p o t ę p i e n i e . Prometeusz — na przykucie do skały K a u k a z u i w k o ń c u , j a k w p r z y p o w i e ś c i K a f k i — na zespolenie ze s k a ł ą , na zapomnienie, na u t r a t ę racji istnienia. Podobnie — p r z y w i ą z a n y kolczastym d r u t e m do drzewa — umrze C z ł o w i e k Ś m i e c h u z opowiadania Salingera. Joker z a ś — niczym u p a d ł e a n i o ł y — z a k o ń c z y życie p o w t ó r n y m upadkiem. O g i e ń ukradziony b o g o m przez greckiego herosa jest w istocie t y m samym, co n a u k i przekazywane ludziom przez a r c h o n t ó w : wiedza o w y r a b i a n i u z ł o t y c h i srebrnych przed­ m i o t ó w , wiedza o gwiazdach i księżycu, sztuka przewidywa­ nia przyszłości; t y m samym wreszcie, co ironiczna obietnica wiecznej szczęśliwości i wiecznego u ś m i e c h u , z ł o ż o n a przez Jokera m i e s z k a ń c o m G o t h a m . T o właśnie te dary i te obietnice Denis de Rougement nazywa „ ' s k r ó t e m ' na drodze do b o s k o ś c i " , i n s p i r o w a n y m chęcią d o r ó w n a n i a b o g o m i u b ó s t w i e n i a c z ł o w i e k a . „ O t o dlaczego — pisze Dorosz — ogień w y k r a d z i o n y bogom, j a b ł k o zerwane z drzewa poznania d o b r a i zła, tajemnica stworzenia, wyniesione z nieba przez zbuntowanych a n i o ł ó w z legendy kabalistycz­ nej, budowa wieży Babel czy magia u d o s t ę p n i o n a Faustowi po zaparciu się w i a r y , są p r z y k ł a d a m i metafizycznej u t o p i i , wiecznie p o n a w i a n ą p r ó b ą obejścia ludzkiej kondycji, p r ó b ą szturmu niebios i p o s i ą ś c i a Boga. A j a k w y n i k a z naszych w y w o d ó w , tego rodzaju p r ó b a nie m o ż e o b y ć się bez pomocy sił demonicznych, k t ó r e d o dyspozycji c z ł o w i e k a o d d a j ą swoisty ś r o d e k w y w y ż s z e n i a — m a g i ę . " Prometejski o g i e ń zatem, konkluduje Dorosz, to a t r y b u t istoty homo magus, a nie O p a t r z n o ś c i a czarna magia, b ę d ą c a a t r y b u t e m z a r ó w ­ no greckiego herosa, j a k i zbuntowanych a n i o ł ó w z Księgi Henocha stanowi d o m i n u j ą c ą cechę i mechanizm prometejs­ k i c h i anielskich d a r ó w dla l u d z k o ś c i . Za p i e r w o w z ó r Prometeusza u z n a ć m o ż n a , j a k u w a ż a Dorosz, u p r a w i a j ą ­ cych c z a r n ą m a g i ę b u n t o w n i k ó w z A t l a n t y d y , za jego p o t o m k a z a ś — r e n e s a n s o w ą p o s t a ć d o k t o r a Faustusa, k t ó r e g o historia „ w y d o b y ł a na p o w i e r z c h n i ę pakt z ciem­ n y m i m o c a m i , implicite zawarty w prometejskim micie." A przecież k i m ż e i n n y m , j a k nie homo magus, w s p ó ł c z e s n y m alchemikiem jest chemik — wynalazca Joker, k t ó r e g o cudo­ wne specyfiki m a j ą s p r a w i ć , ż e ludzie u m i e r a ć b ę d ą z u ś m i e ­ chem na ustach, a j e m u samemu z a p e w n i ć najwyższe, boskie prerogatywy w tej rajskiej krainie na opak? 9 1 0 7 8 PRZ A b y z a ś t o o d w o ł y w a n i e się d o m i t u Prometeusza nie w y d a w a ł o się zbyt arbitralne, przytoczmy jeszcze na koniec fragment p o ś w i ę c o n y c h G w y n p l a i n e ' o w i r o z w a ż a ń M a r i i Janion. Ona r ó w n i e ż w eseju Maska Maski. Ontologiczne nieszczęście Człowieka Śmiechu p o r ó w n u j e bohatera powie­ ści H u g o do greckiego tytana. „ J e s t o n b o w i e m — w sym­ bolicznej sferze powieści — p o s t a c i ą t y t a n i c z n ą , u p a d ł y m gigantem, Bogiem nie g ó r y , lecz d o ł u , Bogiem o t c h ł a n i n ę d z y " - pisze Janion. Istnieją oczywiście pewne r ó ż n i c e . Gwynplaine — w przeciwieństwie do Jokera — jest d o b r y i p o d m a s k ą — t w a r z ą Potwora skrywa autentyczny b ó l . Jego u ś m i e c h maskuje (czy też m o ż e raczej w y r a ż a ) cier­ pienie, podczas gdy u ś m i e c h Jokera o d s ł a n i a s z a l e ń s t w o i z ł o . Niemniej jednak p o z o s t a j ą c , za Janion, na poziomie symbolicznej sfery filmu i powieści, t a k ż e Jokera u z n a ć trzeba, w jego p o t w o r n o ś c i , za rewers b o ż e g o stworzenia, za rewers p i ę k n a , i , b i o r ą c p o d u w a g ę jego lucyferyczne zamie­ rzenia, r ó w n i e ż za rewers Boga. M i t prometejski jest bogaty, niejednoznaczny i r ó ż n i e interpretowany, t o t e ż nic dziw­ nego, że p o r ó w n u j ą c z n i m m i t C z ł o w i e k a Ś m i e c h u rozmaicie m o ż n a r o z k ł a d a ć akcenty. Janion p o d k r e ś l a t y t a n i z m G w y nplaine'a, jego „ n a p i ę t n o w a n i e cierpieniem przerażającej b r z y d o t y " , l o s istoty wyklętej. T y m z a ś , co łączy Prometeu­ sza i jego dalekiego p o t o m k a Fausta z Jokerem, co w historii tego ostatniego pozwala usłyszeć odległe echa m i t u prometej­ skiego, jest p o pierwsze i c h o p o z y c y j n o ś ć wobec p o s i a d a j ą c e ­ go sankcję b o s k ą ł a d u i b ł ą d z e n i e , b ę d ą c e w istocie m y l n y m „ ' s k r ó t e m ' na drodze do b o s k o ś c i " , odzwierciedlające zane­ gowanie uznanego k a n o n u w a r t o ś c i , zboczenie z drogi prawdy, prawa i n o r m y ; po drugie zaś — k o n t a k t z ciemnymi mocami (do czego symbolicznym kluczem jest cała b ł a z e ń s k a demonologia sylwetki Jokera) i p o s ł u g i w a n i e się m a g i ą (lub służącą magii n a u k ą ) w celu kreacji nowego ł a d u , nowej filozofii, nowej sztuki. 1 1 12 N a szczęście Batman m i a ł jednak lepsze zabawki. PISY diabolo, (w.) Maski Prometeusza. Eseje konserwatywne, Londyn W. Hugo, Człowiek śmiechu, Warszawa 1955, t. I, s. 38 M. Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais'ego a kultura ludo­ 1989, s. 28 Tamże, s. 27 wa średniowiecza i renesansu, Kraków 1975, s. 446 Tamże, s. 22 Tamże. Tamże, s. 28 Por. W. Willeford, The fool and his sceptre. A study in clowns and Tamże, s. 29 their audience, Northwestern University Press 1969 M. Janion, Maska Maski. Ontologiczne nieszczęście Człowieka W. Hugo, op.cit., s. 39 , Śmiechu, (w:) Maski, Gdańsk 1986, t. II, s. 406 Tamże, s. 407 K . Dorosz, Faust współczesny czyli de pacto hominipolitici cum 1 2 7 8 3 9 4 1 0 1 1 5 6 1 2 137 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a721e8d94a1020b95f8a6a8bdad920d7.pdf a23cc305d8f1ae6700d6b43aee182688 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2304 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2137 Title A name given to the resource O etnograficznym surrealizmie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.7-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Monika Sznajderman 0 ETNOGRAFICZNYM SURREALIZMIE We wstępie do swojej książki The predicament of culture. Twentieth-century ethnography, literature and art James Clif­ ford tak ujmuje problem, rozwinięty następnie w rozdziale po­ święconym etnograficznemu surrealizmowi: „Śledzę współczesną historię estetycznych i etnograficznych klasyfikacji we wcześniejszej scenerii: awangardowy Paryż lat dwudziestych i trzydziestych, pewien skrajny kontekst, który nazywam etnograficznym surrealizmem. Dwa znane muzea, M u see d'Ethnographie du Trocadero i jego naukowy spadkobierca, Musee de I'Homme, symbolizują specyficzne sposoby 'kolekc­ jonowania dzieł sztuki i kultury'. Zestawienie tych sposobów zmusza do postawienia pytania: 'Jaksa posegregowane, zbiera­ ne i wartościowane światy etnograficzne wraz z ich znaczącymi artefaktami? Kultura jawi się tutaj nie jako tradycja, którą trzeba ocalić, ale jako zbiór kodów i artefaktów, zawsze podatnych na krytyczne i twórcze przetwarzanie. Etnografia jest sprecyzowaną formą krytyki kultury, dzieląc radykalizm swoich perspektyw z dadaizmem i surrealizmem. Zamiast zgadzać się na oddzielanie awangardowego eksperymentu od nauki, z powrotem otwieram granicę, sugerując, że współczesny podział na sztukę i etnografię, zamknięte w ramach oddzielnych instytucji ograniczył siłę analizy tej ostatniej i rewolucyjne przesłanie pierwszej." 1 W ujęciu Clifforda zarówno etnografia, jak i surrealizm, nie są „zbiorem doktryn ani definiowalną ideą, lecz działaniem". Takie spojrzenie, powołujące się na Andre Bretona, zmusza do zakwes­ tionowania wielu założeń i pojęć. „Jeżeli czasami używam znanych terminów niezgodnie z ich przyjętym znaczeniem - pisze Clifford - moim celem jest podważenie wcześniejszych definicji i, 0 ile to możliwe, powrót do sytuacji, w której etnografia była czymś nieznanym, a surrealizm nie został jeszcze zamknięty w granicach sztuki i literatury (...). Ten demaskujący punkt widzenia ukazuje ustalone porządki zbiorowych znaczeń jako sztucznie skonstruowane i często rzeczywiście ideologiczne lub represyjne." „Terminu surrealizm - pisze dalej autor - używam w szerokim sensie, aby opisać estetykę, która ceni fragmenty, ciekawe zbiory, nieoczekiwane zestawienia, co powoduje pojawianie się nad­ zwyczajnych rzeczywistości wywiedzionych z przestrzeni erotyki, egzotyki i nieświadomości." Nie jest to niewątpliwie ujęcie, które pozwalałoby ograniczyć zjawisko surrealizmu do grupy Bretona, tym bardziej, że postaci, które najbardziej zajmują badacza to ludzie, którzy z Bretonem zerwali lub byli w najlepszym razie jego towarzyszami. Podobne spojrzenie na zjawisko surrealizmu re­ prezentuje Susan Sontag , która widzi w nim przejaw współczes­ nej wrażliwości, wykraczającej poza przestrzenne i czasowe ramy Paryża lat dwudziestych i trzydziestych. Surrealizm, etnograficz­ ny surrealizm staje się więc wyzwaniem rzuconym starej nauce, współczesnym manifestem nowej etnograficznej formuły. „ W tym sensie - pisze Clifford - etnograficzny surrealizm jest tworem utopijnym, mówiącym o przeszłych i przyszłych możliwościach analizy kultury." 2 Świat zmienia się ostatnimi czasy nadzwyczaj szybko. Trady­ cyjny sposób komunikacji, oparty na przekazie ustnym ustąpił miejsca nowym, bardziej inwazyjnym stylom-fotografii, gazecie, innym środkom zrodzonym przez kulturę współczesnego miasta. „Rzeczywistość nie jest już środowiskiem naturalnym i oswojo­ nym. Jaźń, wyzwolona od wszelkich powiązań musi ustanowić znaczenia tam, gdzie to możliwe. Kłopotliwe położenie wynika z nihilizmu, który leży u podłoża zarówno surrealizmu, jak 1 nowoczesnej etnografii. (...) Dla podejścia etnograficznego sprawą kluczową jest widzenie kultury i jej norm - piękna. prawdy, rzeczywistości - jako sztucznych aranżacji, dopusz­ czających możliwość obiektywnej analizy i porównania z innymi konwencjami." Drugim elementem, kształtującym postawę etnograficznego surrealizmu jest „wierzenie, że inny (obecny w snach, fetyszach, w menta/ite primitive Levy-Bruhla) jest głównym przedmiotem współczesnych badań. W przeciwieństwie do dziewiętnastowie­ cznego zafascynowania egzotyką, które wychodziło od mniej lub bardziej znanego porządku kultury w poszukiwaniu przelotnego frisson, określonego doświadczenia dziwaczności, współczesny surrealizm i etnografia zaczynały od dogłębnego zakwestionowa­ nia rzeczywistości." Powojenny europejski kontekst, ukształtowany przez „ironicz­ ne doświadczenie kultury", wymagał nowoczesnej formuły etno­ graficznej. „Terminu etnografia - pisze Clifford - używam w zna­ czeniu całkowicie różnym od empirycznych technik badawczych nauki społecznej, zwanej we Francji etnologią, w Anglii ant­ ropologią społeczną, a w Ameryce antropologią kultury (...) Etnograficzna etykietka sugeruje tu szczególną postawę obser­ wacji uczestniczącej wobec artefaktów wyobcowanej rzeczywis­ tości kulturowej. Surrealiści żywo interesowali się światami egzotycznymi, rozumiejąc pod tym pojęciem także pewien okreś­ lony Paryż. Ich postawa, porównywalna z postawą badacza terenowego, który stara się zrozumieć nieznane, zmierzała w gruncie rzeczy w odwrotnym kierunku, czyniąc to, co bliskie i znajome, obcym i dziwnym." Objets sauvages, afrykańskie i polinezyjskie rzeźby były dla surrealistów równie ważne, fas­ cynujące i zagadkowe, co przedmioty odkrywane na paryskim Marche aux Puces... Dla teoretyków i praktyków surrealizmu kultura jest rzeczywis­ tością zaprzeczoną, skonstruowaną na podobieństwo sztucz­ nego języka. Nie przypadkiem to właśnie środowisko zrodziło i nadało orientację kształtującej się w latach trzydziestych nauko­ wej tradycji francuskiej. „Mówiąc ogólnie, lepiej nie odrzucać pochopnie surrealizmu jako frywolnego w porównaniu z serieux nauki etnograficznej. Należałoby przestudiować w sposób peł­ niejszy silne w naszym stuleciu związki pomiędzy badaniami antropologicznymi i badaniami w zakresie literatury i sztuki. Surrealizm jest tajemnym wspólnikiem etnografii - na dobre i złe - w opisie, analizie, przygotowywaniu gruntu dla dwudziesto­ wiecznej ekspresji" - pisze Clifford. Powstanie pierwszej we Francji naukowej instytucji etnologi­ cznej, jaką był złożony w 1925 roku - przez Maussa, Riveta, Levy-Bruhla - Instytut d'Ethnologie, zbiegło się w czasie z roz­ kwitem surrealistycznej awangardy, z Pierwszym Manifestem Surrealistycznym. Mauss, Metraux, Bataille - te trzy nazwiska najlepiej świadczą o związku awangardy artystycznej z nowo­ czesną etnologią. Punktem wyjścia staje się w tym.wypadku idea transgresji. Podejmuje ją Bataille w swej książce L'erotisme , którą zaczyna słowami: „Transgresja nie neguje zakazu, jest jego przekroczeniem i spełnieniem." Mauss mawiał: „Tabu ustala się po to, by je gwałcić". W oczach surrealistów i etnologów „Kultura jest ambiwalentna w swej strukturze. Można powstrzymać się od morderstwa lub iść na wojnę: oba te czyny są, według Bataille'a, zrodzone z zakazu zabijania. Porządek kultury obejmuje zarówno regułę, jak i transgresję." Ta, etnologiczna w swej istocie, teoria Bataille'a była jednym z założeń wystawy sztuki prekolumbijskiej, którą zorganizował on wraz z etnologami: Metraux i Rivetem. „Jego zainteresowanie ofiarą ludzką (,Dla Azteków śmierć była niczym') łączy, na modłę surrealistyczną, piękne z brzydkim, normalne z odpychającym. 3 �Tenochtitlan jest więc równocześnie .rzeźnią ludzką' i wspaniałą .Wenecją' kanałów i kwiatów. Obrzędowe ofiary tańczą w per­ fumowanych girlandach, piękne są roje much, gromadzące się nad płynącą krwią." „Prezentowana przez Bataille'a logika, którą nie mogę się tu zajmować - pisze Clifford - stała się ważną kontynuacją umac­ niających się związków pomiędzy analizą kultury i wczesnym surrealizmem we Francji. Wiąże ona kontekst lat dwudziestych z późniejszą generacją radykalnych krytyków, takich jak Michel Foucault, Roland Barthes, Jacques Derrida, grupa Tel Quel." Bataille był redaktorem pisma Documents - Archeologie, Beaux Arts, Ethnographie, Varietes". ..Documents" są świadect­ wem specyficznego pojmowania etnografii w czasach, kiedy nie była ona jeszcze nauką uniwersytecką z wypracowaną metodolo­ gią. W latach dwudziestych i trzydziestych słowo „etnografia" oznaczało w pewnych kręgach „radykalne zakwestionowanie norm i odoływanie się do rzeczywistości egzotyki, paradoksu, do insolite". „Etnografia - pisze Clifford - która dzieli z surrealizmem poniechanie rozróżnień pomiędzy wysoką i niską kulturą, zapew­ niała zarówno bogactwo wartości alternatywnych z kręgu kultur pozaeuropejskich, jak też postawę ironicznej obserwacji uczest­ niczącej, dominującą w hierarchii wartości społecznego życia." Surrealistyczne ujęcie etnografii w „Documents" otwierało więc nowe perspektywy. Pojawił się postulat etnologicznej krytyki dzieł sztuki i ich twórców. W analizie twórczości Andre Masson, pióra Carla Einsteina, uderzają dwie rzeczy, stanowiące, według Clifforda, kluczowe elementy etnograficznego surrealiz­ mu: po pierwsze, przenikliwa analiza rzeczywistości, postrzega­ nej teraz jako lokalna i sztuczna, po drugie, obecność wartości alternatywnych wywodzących się ze świata egzotyki." Jest jeszcze trzecia, równie ważna, cecha tego podejścia. Daje jej wyraz Marcel Griaule w eseju poświęconym afrykańskim bęb­ nom, które rzeźbione są w unowocześnione, nietradycyjne wzo­ ry. Ten kulturowy synkretyzm nie neguje, według Griaule'a, autentyczności i czystości dzieła. „Etnograficzny surrealista - pi­ sze dalej Clifford - inaczej niż typowy krytyk sztuki lub ówczesny antropolog zachwyca się istnieniem kulturowych nieczystości i niepokojących synkretyzmów. Griaule utożsamia europejską fascynację sztuką afrykańską z afrykańskim upodobaniem do tkanin, kanistrów z benzyną, alkoholu i broni palnej." Clifford przytacza też konkluzję Griaule'a: „Dość męcząca jest koniecz­ ność nieustannego przypominania, że etnografia interesuje się pięknym i brzydkim w europejskim sensie tych absurdalnych słów. Ma ona jednakże skłonność do bycia podejrzliwą w stosun­ ku do pięknego, które jest rzadkim, czyli monstrualnym, zjawis­ kiem w cywilizacji. Etnografia jest podejrzliwa także w stosunku do siebie, gdyż jest białą nauką, to znaczy nauką skażoną przesądami, i nie odmawia wartości estetycznych przedmiotom tylko z tej racji, że są produktem masowym lub modnym." Takie ujęcie relatywizowało powszechnie znane kategorie: sztuki, pięk­ na, autentyzmu, czystości. „Skrajny relatywizm - pisze Clifford - a nawet nihilizm, ukryte w podejściu etnograficznym nie pozostały niezauważone przez bardziej radykalnych współpraco­ wników .Documents'. W spojrzeniu na kulturę nie przywiązywali oni wagi do kwestii jej organicznej struktury, funkcjonalnej integracji, ciągłości historycznej. Nawet z punktu widzenia współczesnej semiologii ich koncepcja nie jest anachroniczna. Rzeczywistość kulturowa skomponowana jest ze sztucznych kodów, ideologii i przedmiotów, poddających się twórczym przetworzeniom i zestawieniom." 4 Podstawową metodą stosowaną w piśmie było więc łączenie: przypadkowy lub ironiczny kolaż, zmienna aranżacja kulturo­ wych symboli i artefaktów. Opisy paryskich rzeźni mieszają się tam z karnawałowymi maskami Afryki, Melanezji, Francji. Dzieła rzemiosła ludowego sąsiadują z okładkami brukowych książek. „ W odniesieniu do kultury współczesnego miasta .Documents' stawiają pytanie, przed którym staje każdy organizator etno­ graficznego muzeum: Co należy do czego? Czy arcydzieła sztuki rzeźbiarskiej powinny być przedstawiane osobno, czy raczej obok garnków i siekier?" 8 „Kultura staje się czymś w rodzaju kolekcji, a same .Docu­ ments' etnograficzną wystawą wyobrażeń, tekstów, przedmio­ tów, postaw, zabawnym muzeum, które równocześnie gromadzi i tasuje swoje eksponaty." Waga tych spostrzeżeń - według Clifforda - nie zmalała z upływem czasu. Szczególnie ważnym działem pisma był również „tak zwany słownik nieoczekiwanych definicji" ze słynną już definicją człowieka jako przedmiotu 0 wartości 25 fraków. Surrealistyczny kolaż przełamywał złudzenie tego, co Barthes - kwestionując konwencjonalne spojrzenie na świat - nazwie później „wrażeniem rzeczywistości". W ten sposób przedstawia­ no na przykład umowność europejskiej, realistycznej wizji ludz­ kiego ciała. Leiris, analizując płótna Picassa, ukazujące znie­ kształcone figury, zestawiał je następnie z rzeźbą afrykańką, która dostarczała dalszych przykładów przekształceń „prawdziwego" wizerunku ciała. „Ciało - pisze Clifford - podobnie jak semiotycznie ujmowana kultura, przestaje być jakąś całością, stając się zbiorem konwencjonalnych symboli i kodów." 5 Wewnętrzna struktura pisma „Documents", widoczna szcze­ gólnie wyraźnie w porządku zestawianych fotografii, jest zatem wiernym odbiciem koncepcji kultury jako nieustannej gry cyta­ tów, nieskończonego kolażu. Obrazy г całego świata tworzą tam, mówiąc słowami Clifforda, „perwersyjną kolekcję", a „anarchicz­ ny dokumentalizm" - nowy, epistemologiczny horyzont dla dwudziestowiecznych badań nad kulturą. W pracach pisma uczestniczyło zbyt wielu poważnych naukowców, badaczy tere­ nowych i muzealnych, by można w nim było widzieć jedynie osobiste dzieło „niemożliwego" George'a Bataille'a. W gruncie rzeczy pismo „było raczej przykładem wielkiej wrażliwości (która jest bardziej niż się na ogół przyznaje charakterystyczna dla francuskiej tradycji etnograficznej) na złożony charakter tego, co Mauss nazwał .całościowym faktem społecznym'. Po surrealis­ tycznych latach dwudziestych rzeczywistość nigdy już nie będzie postrzegana jako coś prostego, ciągłego, dostępnego empirycz­ nemu lub indukcyjnemu opisowi." To właśnie Mauss najlepiej wyraził postawę, która leży u podłoża tej prawdy: „Etnologia jest jak ocean. Potrzebujesz jedynie sieci, a kiedy wejdziesz do wody 6 1 zarzucisz sieć, możesz być pewien, że złapiesz jakąś rybę." Historia etnografii francuskiej okresu międzywojennego za­ wiera się, według Clifforda, w dziejach dwóch muzeów parys­ kich: starego muzeum Trocadero i nowego, mieszczącego się w Palais de Chaillot, Musśe de 1'Homme. „O ile Troca' lat dwudziestych ze swymi przemieszanymi, źle sklasyfikowanymi zbiorami objets d'art odpowiada estetyce etnograficznego sur­ realizmu, o tyle całkowicie nowoczesny Palais de Chaillot uosa­ biał kształtujący się wówczas naukowy paradygmat etnograficz­ nego humanizmu. Ten nowy paradygmat obejmował wiarę w możliwość akumulacji wiedzy i fenomen naukowego postępu; rzadziej zauważa się, że wraz z jego konsolidacją wyłączono z zakresu nauki - nadając im miano sztuki - te elementy dyscypliny, które każąjej wątpić w samą siebie, podważać własne założenia i, jak w przypadku 'Documents', pracować na granicy chaosu." Trocadero w początkach lat dwudzistych to, według określenia jednego z dziennikarzy, un voyage en pleine barberie: egzotyka, ciekawostki, przedmioty kultu. To tam Picasso roz­ począł swe poważne studia nad 1'art negre. W początkach swego istnienia „Le Troca" było symbolem skandalu. Później, dzięki wystawie przedmiotów, zgromadzonych podczas słynnej eks­ pedycji naukowej Dakar-Dijbouti, stało się ono modne. Świat „Troca" wpłynął na ukształtowanie się pojęcia które Edward Said określił mianem „orientalizmu", rozumiejąc pod tym terminem „wytwory i przedstawienia, odzwierciedlające słabo wyodręb­ niony geograficznie i historycznie, lecz symbolicznie realny świat egzotyczny. Jeżeli pojęcie afrykańskiego fetysza miało w latach dwudziestych jakiekolwiek znaczenie, opisywało raczej sposób percepcji egzotycznych artefaktów przez europejskich aficiona­ dos niż afrykańskie wierzenie." W latach trzydziestych powstało Musee de 1'Homme, wokół którego zebrało się grono wybitnych etnologów tego okresu: Metraux, Leroi-Gourhan, Griaule, Leiris, Dieterlen, Paulme, Du- �mont. Koncepcja Musee de 1'Homme zbudowana została na nowej wizji pojęć „ludzkość", „człowiek", które nabrały monu­ mentalnego, syntetycznego charakteru. Ekspozycje w salach Musee de 1'Homme obejmowały dzieje ludzkości od ewolucji biologicznej poprzez odkrycia archeologiczne wczesnych cywili­ zacji aż do antropologii współczesności. Tak zrealizowana została wizja „homme total" Marcela Maussa. W ten sposób zacierały się też stopniowo różnice pomiędzy etnografią, archeologią i prehis­ torią - widziano je jako całkowicie sztuczne. Za równie sztuczne uważano wszelkie podziały dokonywane w oparciu o geografię polityczną. Ludzkość w swej niepodzielności stała się ideą najwyższą. U schyłku lat trzydziestych grupa etnologów i awangardowych intelektualistów (Bataille, Leiris, Caillois) założyła College de Sociologie, które nawiązywało w pewnym sensie do tradycji Annee Sociologique i koncepcji Durkheima. Twórców College podobnie jak autora Elementarnych form życia religijnego, in­ teresowały te momenty rytualne, kiedy zbiorowa ekspresja wyra­ żała doświadczenia spoza normalnej egzystencji, momenty, w których porządek kultury jest jednocześnie przekraczany i od­ nawiany. Twórcy College bardziej jednak niż Durkheim skupiali się na obecności sacrum w życiu codziennym: w Paryżu lat dwudziestych i trzydziestych (Bataille), w przeżyciach osobis­ tych (Leiris). W eseju pod tytułem Sacrum w życiu codziennym , będącym, jak pisze Clifford „mostem pomiędzy etnografią i auto­ portretem", Leiris naszkicował wiele wątków, które następnie rozwinął w La regle du jeu . Przedmioty o niezwykłej sile przyciągania (rewolwer ojca), niebezpieczne strefy (tor wy­ ścigowy), miejsca otoczone tabu (sypialnia rodziców), miejsca sekretne (WC), słowa i zdania o magicznym rezonansie wywołują (...) dwuznaczną postawę związaną z podejściem do czegoś zarazem pociągającego i niebezpiecznego, szacownego i od­ pychającego, tę mieszaninę szacunku, pożądania i przerażenia, która może być uważana za psychologiczne znamię świętości." „ W L'Afrique fantóme" Leiris jeszcze wyraźniej zakwestiono­ wał naukowe rozróżnienie na rzeczywistość 'subiektywną' i 'obiektywną'. Dlaczego, zastanawiał się, moje własne reakcje (marzenia, doznania cielesne i tak dalej) nie są ważną częścią 'danych', dostarczanych przez badania terenowe? W College de Sociologie ujrzał możliwość etnografii zarazem rygorystycznej, w wymogach analizy, jak i poetyckiej. Badacz skupia się nie na innym, lecz na sobie samym, na swym osobistym systemie symboli, rytuałów i społecznych topografii." Jean Jamin określił prace College mianem krytycznej „et­ nologii codzienności": „uczynić obcym to, co zdaje się znajome; badać rytuały i święte miejsca współczesnych instytucji z drobiazgowością 'egzotycznego' etnografa i posługując się jego meto­ dami; stać się obserwatorem, obserwującym tych innych, którzy są nami i, w końcu, tego innego, który jest m n ą . " Według Clifforda College de Sociologie był „późną emanacją surrealistycznych lat dwudziestych". W przeciwieństwie do jego improwizowanego, amatorskiego charakteru „Musee de 1'Hom­ me nosiło znamiona wiedzy oficjalnie usankcjonowanej, nauko­ wej, monumentalnej. (...) w służbie tych dwu abstrakcji, zwanych Sztuką i Nauką, wszystko, co jest żywą fermentacją bywa automatycznie eliminowane." Musee de 1'Homme zajmowało się więc ludzkością, a właś­ ciwie jej specyficzną ideą. Reprezentowało wiarę w naukowy 1 B 10 postęp i chłodny obiektywizm. Brakowało mu jednak krytycyz­ mu, skierowanego w stronę własnych założeń, ref lekcji, po­ ddającej badaniu własne przesłanki. „Tym, co nie było przed­ stawiane w salach Musee de 1'Homme był współczesny Zachód, jego sztuka, instytucje i technika. W ten sposób reguły zachod­ niego myślenia i mentalności były obecne wszędzie poza wysta­ wą. (...) Tożsamość Zachodu, jego humanizm nigdy nie były ukazywane ani analizowane, nigdy otwarcie omawiane." Swoje wątpliwości, związane z etnologiczną ideologią ukrytą w struk­ turze Musee de 1'Homme, Clifford wyraził słowami Merleau-Ponty'ego: „ W swoich własnych oczach zachodni humanizm jest miłością ludzkości, ale dla innych jest to jedynie obyczaj i instytucja pewnej grupy ludzi, ich hasło i, czasami, okrzyk bojowy." Postawę naukowców skupionych przy Musee de 1'Homme Clifford określił mianem antropologicznego humanizmu. Ant­ ropologiczny humanizm i etnograficzny surrealizm rozumieć należy jako antynomię w ramach współczesnego kontekstu kulturowego. „Aby schematycznie przedstawić ich przeciwieńst­ wo, można powiedzieć, że antropologiczny humanizm wycho­ dząc od tego, co inne, czyni je zrozumiałym za pomocą nazywa­ nia, klasyfikowania, opisywania, interpretowania. Oswaja. Zaś praktyka etnograficznego surrealizmu kieruje swe ostrze ku temu, co znajome, wywołując eksplozję inności, czegoś nieoczekiwa­ nego." Szukając przykładów odwrotności etnograficznego surrealizmu-surrealistycznej etnografii, Clifford zwraca uwagę na fakt, iż „praktyka surrealistyczna jest stale obecna w pracach etno­ graficznych, choć rzadko jasno uświadamiana". Jej przejawy znajduje u Leirisa, Griaule'a, Malinowskiego. Nie tylko jednak tam. „Moment surrealistyczny", przyjmujący formę kolażu, poja­ wia się na każdym wstępnym kursie atropologii. „Surrealistycz­ nym momentem w etnografii - pisze Clifford - jest ten moment, kiedy możliwości przeprowadzenia porównania towarzyszy bez­ pośrednio jawna nieprzystawalność. W procesie etnograficznego rozumowania moment ten jest powtarzany i uwydatniany." Badając mechanizm kolażu, Clifford zauważa, że „Kolaż wprowa­ dza do pracy (tu do etnograficznego tekstu) elementy, które nieustannie oznajmiają swoją obcość wobec kontekstu ich przedstawiania." Etnografia jako kolaż świadoma jest dokonywa­ nych przez siebie cięć kultury i sztuczności tworzonych światów. Niczatem dziwnego, że jak pisze Clifford, „Uprawianie etnografii zgodnie z modelem kolażu oznacza zaprzestanie opisywania kultur jako organicznych całości lub jednolitych, realistycznych światów, nieustannie poddawanych wyjśniającemu dyskurso­ wi." Ziarno surrealizmu ukryte jest, według Clifforda, w samej istocie etnografii, nauki „przejawiającej nieustanną gotowość do zdziwienia, do podważania interpretacyjnych syntez, ceniącej nieoczekiwane pojawianie się przypadkowo odkrytej inności." Każdy etnograf ma w sobie coś z surrealisty, odkrywcy i twórcy nowych światów. Związek etnografii z surrealizmem, którego owocem jest zarówno etnograficzny surrealizm, jak też surrealis­ tyczna etnografia, definitywnie kładzie kres empirycznemu i opi­ sowemu wymiarowi antropologii, widzianej jako interpretacja kultury. Nowa etnografia, rozpięta pomiędzy nauką i sztuką, studiuje nie tyle świat, co siebie samą jako jeden z kodów, świadomą swej roli część współczesnej rzeczywistości. 11 PRZYPISY 1 J. Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-century ethnography, literature and art. Harvard Uniwersity Press 1988. Wszystkie cytaty w niniejszym tekście, jeśli tego nie zaznaczam inaczej, pochodzą z wymienionej książki, przede wszystkim zaś z rozdziału On Ethnographic Surrealism. S. Sontag, On Photography, New York 1977 G. Bataille, L'erotisme, Paris 1957 * M. Griaule, ..Documents" 2 (1): 46-47, 1930 R. Barthes, L'effet de reel, Paris 1968 2 2 5 6 M. Fortes, On the concept of the person among the Tallensi, (w:) La notion de personne en Afrique noire, Paris 1973 M. Leiris, Le sacre dans la vie quotidienne, (w:) LeCollegede Sociologie, Paris 1979, s. 60-74 M. Leiris, La regie du jeu, Paris, vols. 1-4, 1948-1967 M. Leiris, L'Afrique fantóme, Paris 1950 J. Jamin, Un sacre college ou les apprentis sorciers de la sociologie, „Cahiers internationaux de sociologie" 68:5-30, 1980 M. Merleau-Ponty, Humanism et terreur, Paris 1947 7 8 9 10 11 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23f014fb19b3fe52bb2fb8aa1509b7eb.pdf aa601fddbfd5c91ff7888ffa8e44ee10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6570 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6141 Title A name given to the resource What's Under the Mask/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.361-364 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A fter the story of Batman and his enemies has been “alive” several years in collective con­ sciousness it would be a truism to say that Tim Burton’s film version of the novel by Craig Shaw Gardner is a genuine fairytale about the struggle be­ tween good and evil as well as an up-to-date myth of the creation of the world in a carnival setting. The forces of good (albeit not consecrated by human, and thus highly imperfect, law) incessantly battle the for­ ces of evil straight out of the infernal abyss. The latter are personified by the Joker, who emerges from an acid vat, and in Batman Returns - by Penguin, who lives in city sewers and canals. Batman - a work of popular culture from beginning to end - is full of mythologi­ cal meanings, with all elements of its landscape and characters carrying a symbolic sense, starting with the name of the town in which the action takes place. “Gotham” is a city cursed by God. A grim town where crime and sin reign; a city that lives by night in sordid bars, tattoo parlours, and porn movie thea­ tres, full of dark alleys with lurking evil that men are helpless against. Years ago, on a hot and sultry night, destiny brought Bruce Wayne (future Batman) and Jack Napier (the future Joker) together in such a filthy backstreet. By murdering Bruce’s parents, Napier un­ wittingly creates Batman. Burton’s film employs masks in the manner of the Japanese theatre. The Batman mask is black, and the Joker’s - particoloured, as if reversing conventional colour associations, which discern evil in black and tacky circus cheerfulness in the clown’s medley of col­ ours. Moreover, there are three reasons why the Jok­ er’s vibrant mask seems to be decisively more interest­ ing than the black mask of his opponent: aesthetics, acting (Nicholson as the madman) and anthropology. It is the seemingly unambiguous assortment of colours, the Joker’s dance-like moves, and his face-mask with a frozen smile that hold the key to understanding this dramatis persona by referring to diverse symbolic con­ notations of the figure of the jester. In other words, the Joker’s mask seems to have many more anthropo­ logical meanings than the Batman mask. Now, take a closer look and try to see what is concealed under the mask. Masca ridens Years later, Jack Napier is the right hand of Gris­ som, the man in charge of Gotham on whom both the law and Batman declared war. Grissom regards Jack as inconvenient, albeit for different reasons, and de­ cides to get rid of him using police action at the Axis Chemicals Company as a pretext. Surrounded by po­ lice functionaries and cornered by Batman, Napier does not discover the set-up until it is too late. A fight with Batman ends with Jack falling into a great vat of acid. This is how the Joker is born. 361 MONIKA SZN AJD ERM AN What’s Under the Mask. On the Motif of the Man Who Laughs: Several Remarks on B atm an Strictly speaking, the Joker comes to life in the ille­ gal office of Dr. Davis, where he can hide all his shady dealings and illicit business from the prying police. This is where Dr. Davis - with the precision of a true comprachico - transforms Jack into the Joker, where the Joker’s new face-mask, masca ridens, is created by a present-day apprentice of the old art of disfiguring human bodies. A new Man Who Laughs is born - an­ other embodiment of characters with a long and rich tradition, Victor Hugo granting it the best-known lit­ erary shape in his novel The Man Who Laughs. The French author described the identity of the comprachicos, or comprapequenos as they were sometimes known: They were a hideous and nondescript association of wanderers, famous in the 17th century, forgotten in the 18th, unheard of in the 19th.1 For the amusement of the populace and kings the comprachico artists produced a permanent grin on the faces of purchased children, twisted their bodies into bizarre shapes, and disfigured their skulls, in this way creating dwarfs, jesters and all sorts of human monsters. Gwynplaine, the protagonist of Hugo’s novel, is also a victim of this “pseudo-surgery” whose outcome is a “masterpiece in retrogression” , a perfect parody of God’s creation. The dealings of Bat­ man’s Dr. Davis are just as shady as those of the com­ prachicos in the period described by Hugo. I’m laughing only on the outside / My smile is just skin deep / If you could see inside I’m really crying / You might join me for a weep, says the Joker, and the same words could also come out of the mouth of Gwynplaine and the very similar protagonist of J.D. Salinger’s short story The Laughing Man. After all, the character of Canio from Leoncav­ allo’s Pagliacci with his famous aria: Put on the Costume, the ill-fated Professor Unrat from The Blue Angel, the protagonist of Thomas Mann’s Lou Lou and many oth­ ers forced to wear the mask of a broadly smiling clown, which turns into their authentic face and with which they die, can also be recognised as a distant metaphori­ cal transposition of this motif. Back to the Joker, now with a perpetual smile on his face or rather a smiling grimace. The mask of a �Monika Sznajderman • WHAT’S UNDER THE MASK. ON THE MOTIF OF THE MAN WHO LAUGHS: SEVERAL REMARKS ON BATM AN clown has become his face. He must put a lot of ef­ fort while putting on makeup to render chalk-white skin and yellow hair the colour of a normal human being. Focus for a minute on the motif of the wideopen laughing mouth responsible for the grotesque features of the Man Who Laughs and placing him in the realm of carnival reality. Mikhail Bakhtin saw the wide “gaping” mouth as an open gate leading downwards into the bodily underworld (...). This gaping mouth is re­ lated to the image of swallowing, the most ancient symbol of death and destruction.2 Bakhtin also drew attention to the link between the smiling mask of a clown and the mask of a devil: (...) the mouth ( .t h e teeth and the gullet). These are some of the central images of the popular-festive system. The exaggeration of the mouth is the fundamental tradi­ tional method of rendering external comic features, as pic­ tured by comic masks, various “gay monsters” (...) devils in diableries, and Lucifer himself.3 In other words, if we are to believe Bakhtin, the motif of an open, laugh­ ing, and glaringly enlarged mouth has to inspire as­ sociations with the motif of carnival death, and in the subtext of the clownish face-mask of the Man Who Laughs we should always see - following the rules of the symbolic world - the grotesquely contorted face of a representative of the netherworld, even if in an amusing version. Murderous clown I did not know bats came out in the daytime, the Joker cries out to Batman. Just when murderous clowns leave the circus, Batman replies. The Joker’s mask conceals, in addition to declared anguish and sorrow, also con­ tents referring to the significant cultural motif of the sinister clown, the image of a jester conceived as per­ sonified evil and a harbinger of death. The motif of the murderous clown, popular in the literature and films of mass culture, has a tradition of its own. Accord­ ing to W. Willeford4 the connection between jester/ clown and death is not limited to the fact that this particular dramatis persona becomes the victim of a comic murder committed on stage (after which he is immediately resurrected, confirming the existence of a symbolic connection between the character of the jester and immortality). A jester is also someone who dispenses death, who nonchalantly distributes it, a supreme judge d rebours who passes final sentences and avenges injustice. As an ominous killer-avenger the jester is a figure of chaos, anarchy, and destruc­ tion toppling all sanctioned order; he is a reversal of the figure of God and His earthly representative, the king. Such was the titular character of P. Lagerkvist’s The Dwarf or Barkilphedro, the evil jester, in The Man Who Laughs. Hop-Frog from E.A. Poe’s short story is another punisher. Among modern examples mention is due, without searching too long, to Penguin in Bat­ 362 man Returns, the legendary “man from the sewers” and boss of the criminal Red Triangle Circus Gang that operates only at night. In It, a novel by Stephen King adapted by Tommy Lee Wallace into a movie under the same title, evil inhabiting the city is personified by a circus clown with orange hair and a bright red and broadly smiling mouth, carrying a bunch of col­ ourful balloons. Alex, the character in A. Burgess’ A Clockwork Orange, whose film version was directed by Stanley Kubrick, also kills while wearing the mask of a circus clown and moves, similar to Joker, as if he were prancing. The motifs to which the substance concealed by the Joker’s masca ridens refers - the image of a jester as a figure of evil, mayhem, and ruin, together with the motif of his connection with death, resembling the relationship between the figure of the jester/clown and the demonic forces of the netherworld - are all wor­ thy of a separate analysis. Here, I managed to sketch a pertinent outline. Commence au Festival! or fragments of the myth of creation Time for a deeper glance under the mask and for a search for the next stratum of the myth. The very essence of the activities of the Joker-the murderous clown involves staging a carnival, taking the world back to a state of the primal chaos that preceded its creation. Now begins the proper battle between Bat­ man and his nemesis; a battle for the new order, which Batman ultimately wins. A t this stage, without delving into the future, we shall remain in the carnival phase to analyse the nature of Joker’s demiurgic deeds. A creation himself, the Joker keeps on creating. Thanks to a product known as Smylex he makes new People Who Laugh; they are born and die at the same moment, but with a smile on their faces. He has merely replaced the craft of the comprachicos with advanced chemistry. The carnival of death continues. The city, in its fes­ tive debauchery, becomes immersed in crime and anar­ chy; death, as if in a condensed memory of all plagues, coincides with laughter. It is finally time for the Joker’s parade, when he appoints himself the new founding fa­ ther of the city, which at that very moment becomes imago mundi, a symbolic image of the world. Spotlights are arranged on stage, followed by enormous deadly Smylex-filled balloons and, finally, a platform featuring a throne. I am prepared to rule the world, cries the Joker, a world that after that night was supposed to never stop laughing. A moment later the sky becomes filled with swirling dollar bills, millions of dollars, the great­ est abundance the city has ever experienced. Gotham succumbs to chaos. New times are ahead. Let us repeat: for all cultural anthropologists, eve­ ryone interested in myths, it is clear that the carnival �Monika Sznajderman • WHAT’S UNDER THE MASK. ON THE MOTIF OF THE MAN WHO LAUGHS: SEVERAL REMARKS ON BATM AN fashioned by the Joker - a riot of lights, debauchery, anarchy, laughter and death - symbolically reverts the world to the time of its beginnings, after which a new order, a new creation has to follow. What precisely is this creation? The Joker, with Luciferian pride, dreams about divine prerogatives, which deprive all his gestures of meaning and render them mere parodies of God’s demiurgic gestures. After all, the Man Who Laughs is nothing more than a parody of God’s creation. It was quite a science —what one can image as the antithesis of orthopedy, wrote Hugo. Where God had put a look, their art put a squint; where God had made harmony, they made discord; where God had made the perfect picture, they re-established the sketch.5 What kind of demiurgic creation is this supposed to be if an unsuccessful, grotesque “sketch” becomes the demi­ urge? The demiurgic powers of the Joker, a monstrous masterpiece in retrogression, as the French writer called this form of creation, would be creation h rebours and his every creative gesture - a parody of creation. A characteristic quality of the clownish dissonance of Batman’s opponent, expressed primarily by his gaudy attire and deformed features, also involves an element of “curvature” present in the very etymology of the term “jester” in Indo-European languages. Obviously the figure of the jester is connected with the motif of straying, erring, lunacy, temptation, traversing the wrong paths along the by-ways of truth, norms, and rules. By way of contrast, in the myth of the ruler as a demiurge the particularly striking motif is that of sim­ plicity conceived as the foundation of both physical and ethical order. After all, it was not without reason that when discussing how Peter I designed his town Josif Brodski drew attention to the fact that the Eng­ lish word “ruler” describes both a person who governs and a tool used for measuring and drawing straight lines. Rulers, as God’s appointed on Earth, always cre­ ate by using straight lines. The demiurgic creation of a clown, on the other hand, is a derivative of shadiness, lies, and perfidy; in the sphere of symbols it is synony­ mous with losing one’s way. Krzysztof Dorosz, follow­ ing the example of Denis de Rougement, described such creation steered by the urge to gain divine pre­ rogatives as: a metaphysical "shortcut” on the road to di­ vinity.6 It is common knowledge that those who take short cuts usually get lost. A t this point we should move on to the last mythi­ cal theme found under the Joker’s mask; the Prometh­ eus myth, whose distant transposition is to be discov­ ered in the story of the Man Who Laughs. The Joker as Prometheus The drama of divine creation has always included attempts at bringing down the established order, and members of this enormous opposition, to quote Maria Janion, i.e. Prometheus, Tantalus, Ixion, and Sisyphus in Greek culture or fallen angels in the Cabalistic tra­ dition often appear to be civilisers. Nevertheless, only in the ancient account - in the lost ending of Aeschy­ lus’ tragedy and in Hesiod - did the Prometheus myth feature a final reconciliation between the hero and the gods. In all cases, attempts at demiurgic creation after creation, even if inspired by the welfare of humanity, generate a mythological scenario of questioning divine decrees; at a certain level this is a scenario analogous to the one of Batman, a contemporary mythical tale of creation. Even if the wellbeing of men, cited both by Prometheus and fallen angels to justify their actions (There is a surprising similarity between rebellious angels and Prometheus, the Greek contester of the gods1), is a relative concept, the Joker’s ironic declarations are even more dubious. In his essay: Faust współczesny czyli de pacto hominis politici cum diabolo, Krzysztof Dorosz situated the Prometheus myth among the sources of the myth of Faust - from the Renaissance Faust, who sold his soul to the devil, to the contemporary Faust, the social activist in communist mythology. The hu­ manistic Marxist myth does not leave any doubts about the saviour-like powers of the Greek titan. From a Christian perspective, on the other hand, Prometheus has to be ul­ timately considered some sort of a fallen angel and not a saviour.8 In other words, regardless of his intentions Prometheus becomes a usurper trying to breach gods’ contract with humans. Similarly to rebellious angels - and the Joker - he personifies the mythological fig­ ure of the Enemy. The pride and disobedience of the fallen angels were punished by locking them within a circle of darkness, chaining them to a black mountain, and pronouncing eternal damnation. Prometheus was sentenced to being chained to a rock in the Caucasus and finally, as in Kafka’s short story, to merging with the rock, forgotten and losing the very reason for his existence. Salinger’s Laughing Man dies in a compa­ rable way, tied with barbed wire to a tree, while the Joker - another fallen angel - ends his life after one more fall. The fire stolen from the gods by the Greek hero is essentially the same as the teachings passed on to men by archons: the manufacture of gold and silver artefacts, knowledge about stars and the moon, the art of predicting the future ; it is thus identical to the ironic promise of eternal happiness and smile made by the Joker to the residents of Gotham. Denis de Rougement called these gifts and promises a “short-cut" on the road to divinity, inspired by the desire to equal the gods and idolize man. According to Dorosz, this is why fire stolen from the gods, the apple picked from the tree of the knowl­ edge of good and evil, the mystery of creation seized by the fallen angels in a Cabalistic legend, the Tower of Babel and the magic revealed by Faust in return for renouncing faith are all examples of a metaphysical utopia, a perpetu­ ally repeated attempt at circumventing the human condi­ 363 �Monika Sznajderman • WHAT’S UNDER THE MASK. ON THE MOTIF OF THE MAN WHO LAUGHS: SEVERAL REMARKS ON BATM AN tion, storming the heavens and taking possession of God. It follows from our reasoning that such an endeavour can­ not succeed without the help of demonic forces providing man with a specific means of elevation —magic.9 The Pro­ methean fire, Dorosz concluded, is an attribute of homo magus and not of Providence, while black magic, the attribute of both the Greek hero and the fallen angels from the Book of Enoch, is the prevailing feature and mechanism of Promethean and angelic gifts intended or mankind. Dorosz believes that the rebellious black magic practitioners from Atlantis can be the acknowl­ edged prototype of Prometheus, whose descendant is the Renaissance figure of Doctor Faustus, whose story brought forth the pact with the dark forces, implicite in­ cluded in the Prometheus myth.10 Homo magus, a con­ temporary alchemist - how else would you describe the Joker, the chemist-inventor, whose amazing products are to make people die smiling and guarantee him the highest, divine prerogatives in this paradise d. rebours? To avoid rendering references to the Prometheus myth overly arbitrary here is a fragment of Maria Janion’s reflections on Gwynplaine. In the essay: Maska Maski. Ontologiczne nieszczęście Człowieka Śmiechu she too compared the protagonist of Hugo’s novel to the Greek titan. He is —in the symbolical sphere of the novel —a titanic figure, a fallen giant, a God of not what is above but what is below, a God of the abyss of poverty.11 Naturally, there are certain differences. Contrary to the Joker, Gwynplaine is good and feels authentic pain under his mask-face of a Monster. His face dis­ guises (or rather expresses) suffering, while the Joker’s smile reveals madness and evil. Nevertheless, remain­ ing, as Janion did, at the symbolic level of the film and novel, the Joker - in all his monstrosity - also has to be considered God’s creature in reverse, the reverse of beauty and, taking into consideration his Luciferian intentions, the reverse of God. Since the Prometheus myth is extensive, ambiguous and interpreted in differ­ ent ways it should not come as a surprise that various aspects may be stressed when comparing it to the myth of the Man Who Laughs. Janion emphasised the titan­ ic character of Gwynplaine branded with the suffering of horrible ugliness12 his fate that of a cursed creature. The link between Prometheus, his distant descendant, Faustus, and the Joker - the feature in the latter’s story that makes it possible to hear the distant echoes of the Prometheus myth, is predominantly their opposition against the order sanctioned by God and straying, tak­ ing a mistaken "shortcut” on the path to divinity, reflect­ ing the negation of an established canon of values. The second tie is contact with the dark forces (to which the clownish demonology of the Joker persona dramatis acts as a symbolic key) and the application of magic (or sci­ ence in service of magic) for the purpose of creating a new order, a new philosophy, and a new art. Fortuitously, Batman had better gadgets. 364 E n d n o te s 1 V. H u g o , Człowiek śmiechu, W a rsz a w a 1 9 5 5 , v o l. I, p. 38. 2 M . B a k h tin , Twórczość Franciszka Rabelais’ego a kultura ludowa średniowiecza i renesansu, K ra k ó w 1 9 7 5 , p. 4 4 6 . 3 Ib id em . 4 C f. W. W ille fo rd , 5 V. H u g o , o p . c it., p. 3 9 . 6 K . D o ro sz , Faust współczesny czyli de pacto homini politici cum diabolo, in : Maski Prometeusza. Eseje konserwatywne, The Fool and his Sceptre. A Study in Clowns and Their Audience, N o r th w e s te r n U n iv e r sity P re ss 1 9 6 9 . L o n d o n 1 9 8 9 , p. 28. 7 Ib id em , p. 27. 8 Ib id em , p. 22. 9 Ib id em , p. 28. 10 Ib id em , p. 29. 11 M. Ja n io n , M ask a Człowieka Śmiechu, p. 4 0 6 . 12 Ib id em , p. 4 0 7 . Maski. Ontologiczne nieszczęście (in :) M a sk i, G d a ń s k 1 9 8 6 , v o l. II, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc516553c25b22213fdfc37c0b77b00c.pdf 0ae93885fbb7c7af2c8310b943cef422 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2437 Title A name given to the resource Anioł w wyobraźni popularnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.83-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anioł w wyobraźni popularnej Monika Sznajderman „Odjęto wam szaty białe. Skrzydła i nawet istnienie. Ja jednak wierzę wam, Wysłańcy'" Wraz ze śmiercią Boga, uważa amerykański socjolog Peter L. Berger, odeszli i дл#б/сн - boscy wysłannicy, aniołowie. Gdy proces sekularyzacji rozpoczął się w kulturze na dobre, boskość, transcendencja zaczęły gwałtownie tracić swe zna­ czenie, aż do chwili, gdy niemal całkowicie zdominowała je wszechwładna i doskonale zamknięta sfera doświadczenia empirycznego. „Wówczas człowiek stanął wobec rzeczywis­ tości naprawdę sam. Przeszliśmy długą drogę oddalając się zarówno od bogów, jak i od aniołów - pisze Berger w książce Л Лылюыг о/Лл#ек. Modern Socí'ery ала" гле Rediscovery о / гле Лыреглдгыгд/. - Z naszej świadomości nieubłagalnie znikały te pełne mocy postaci, które dotąd uobecniały dla nas prześwit w murze realności doczesnej. Owe postaci prze­ trwały dzisiaj tylko w baśniach, tęsknotach, jako swego rodzaju niejasne, nieokreślone symbole. Parę lat temu pracu­ jący w slumsowej dzielnicy jednego z europejskich miast ksiądz, zapytany, czemu to robi, odparł: 'Po to, by pogłoski o Bogu nie ucichły zupełnie.' Słowa te trafnie wyrażają naszą sytuację, w której znaki transcendencji stały się 'pogłoskami' - i to nie całkiem godnymi szacunku ' pogłoskami'. Ślady boskości przetrwały, zdaniem Bergera, w formach ukrytych - takich jak wiara w odwieczny porządek świata, jak lęk przed śmiercią, jak nadzieja. Poza tymi doświadczeniami z naszego widnokręgu zniknęła metafizyczność, nadnaturalność, sacrum. Horyzont jest pusty. Przejawem tego stanu rzeczy jest na przykład upadek religijności oficjalnej, kościel­ nej. W Europie przybiera to formę postępującego zaniku uczestnictwa w zinstytucjonalizowanych formach religijnego obrzędu, jak na przykład modlitwa, przyjmowanie sakramen­ tów, udział w nabożeństwach, w Ameryce zaś, wprost przeciwnie, we wzmożonej partycypacji - choć, pisze Berger, mamy prawo sądzić, że przyczyny tego religijnego ożywienia zmieniły się w stosunku do przyczyn religijności niegdysiej­ szej, strywializowały się, spłyciły. Czy zatem swoisty renesans wiary w anioły, z którym mamy do czynienia przede wszystkim (ale też nie tylko) we współczesnej amerykańskiej kulturze popularnej, nie ma w istocie nic wspólnego z religijną wrażliwością i wyobraź­ nią? Wielu teologów i filozofów dostrzega dzisiaj przecież wyraźny powrót do myśli religijnej/ A warto zauważyć, że i te dzisiejsze przedstawienia odwołują się do wyobrażeń dosko­ nale w angelologicznej tradycji - tradycji ikonograficznej, filozoficznej, teologicznej - osadzonych. Osadzonych na tyle dobrze, że trudno tu nawet mówić o popularnej religijności New Age'u, skoro - jak pisze Herbert Oleschko - wyznawcy Nowej Ery „nie mają zaufania do angelologii chrześcijańskiej wspartej na fundamencie Pisma Świętego", a „cały anielski sztafaż uznają za bajkowy i nie nadający się do reanimacji"." Jest w kulturze współczesnej dziedzina dotąd przez antro­ pologię nie zbadana - to właśnie sfera popularnych religijnych I wierzeń i wyobrażeń, która stanowi przedziwny kolaż religij­ ności ery wodnika z tradycyjną religijnością ludową (bliski jest jej na przykład sensualizm tej drugiej); która jest pomieszaniem wiary w boskość, pojmowaną jako kosmiczna energia, z wiarą właściwą pobożności ludowej, a przejawiają­ cą się m.in. w dewocyjnych przedstawieniach sztuki ludowej (te zaś z kolei czerpią i przetwarzają motywy z kultury wysokiej i sztuki sakralnej...). Trudno orzec - istnieją co do tego liczne i uzasadnione wątpliwości - czy prawdziwie przejawia się tu sacrum. Nie rozstrzygając w żadną stronę kwestii jego istnienia bądź też nieistnienia, zajmijmy się aniołem, potraktowanym jako żywa forma współczesnej popularnej religijnej wyobraźni. Bo jako taki przejawia się on z całą pewnością. HORDY ANIOŁÓW „Hordy aniołów. Istoty zbite w masy jak chmary dusz, jak gęste obłoki zmieszanych tchnień duchowych, malowanych tak często przez Gustawa Dore' a. Może się jeszcze okazać, że Droga Mleczna jest kompozy­ cją sztywnych, zamrożonych i ostatecznie zawieszonych w doskonałej nieruchomości aniołów. Aniołów, które osiąg­ nęły absolutną harmonię."' Taką koncepcję (pozostającą - nawiasem mówiąc - w ja­ kimś związku z koncepcją Orygenesa, który greckie słowo agge/oi wywodził nie od słowa „posłaniec", lecz od „zim­ ny") rozwija w swojej przewrotnej Kriedze rzeczy wy&fefyc/t amerykański pisarz? filozof? naukowiec? szaraltan? Charles Fort, którego uznać możemy za nieświadomego prekursora badań nad meandrami popularnej wyobraźni. Twórca baśni? Być może, lecz bardziej chyba ich zwierciadło, zwier­ ciadło baśniowej, mitycznej wizji świata, w której ma anioł swoje miejsce obok takich zjawisk, jak krążące po między­ planetarnych przestrzeniach „zgłodniałe hordy kosmicz­ nych niszczycieli", jak zaludniające kosmos tabuny różnych stworzeń w rodzaju kosmicznych kłusowników i obdartych włóczykijów, superpodróżników i krzyżowców, emigrantów i powietrznych dinozaurów czy słoni. Prorokuje nawet Fort powstanie w przyszłości odrębnej gałęzi wiedzy, jaką będzie celestiografia, na równi studiująca i opisu­ jąca tajemnice gwiazd (które są dla niego „bytami absolut­ nymi, pogrążonymi w boskim, kontemplacyjnym bezru­ chu"), niebieskich księżyców czy meteorytów, jak i tajem­ nicę anioła. Anioł, zdaniem Charlesa Forta, kroczy od stuleci w koro­ wodzie „faktów wyklętych". Fort nie jest tu zresztą odosob­ niony: faktem w pewnym sensie wyklętym, wielką niewiado­ mą, symbolem tajemnicy jest bowiem anioł także dla religij­ ności ludowej i teologii. Duch czysty, posłaniec Boga, zwiastun narodzin Zbawiciela - jak sobie z nim poradzić? Jak �poradzić sobie z bytem nieosiągalnym w jego duchowej istocie i nieporównywalnym w dobroci? Aniołowie, sądzi holenderski religioznawca Gerardus van der Leeuw, są starsi od bogów. Pierwotnie był anioł uzewnęt­ rznioną mocą: anioł opiekuńczy był nosicielem mocy czło­ wieka, aniołowie boży - potencjami wyłaniającymi się z Bo­ ga. Potem dopiero, w miarę rozwoju idei Boga osobowego, aniołowie stali się istotami pośrednimi, pośrednikami, moca­ mi niższej rangi. „Dla Żydów są one, według Pawła, pośred­ nikami przekazującymi Prawo w myśl obietnicy Pana, Marii zwiastują, że urodzi Zbawiciela, pasterzom - 'wielkąradość' dokonanego cudu, kobietom i uczniom - zmartwychwstanie. W chrześcijaństwie zadaniem ich jest chwalić Boga przez całą wieczność. W islamie ich pożywieniem jest 'cześć oddawana Allachowi', a napojem - 'świętość Allacha'.'"* Tak zatem anioł-moc-dusza przekształcił się w anioła - wysłannika (hebr. лЫя&л). A im bardziej stawał się anioł wysłannikiem, tym odleglejsze zdawało się wybrażenie mocy i duszy. „Moc i wola znikają, zostaje tylko postać, jakkolwiek imponująca - pisze van der Leeuw. - Greccy Iris i Hermes są tego rodzaju wysłannikami: z nich dwojga Hermes, podobnie jakАм^еЫ болид w kulcie Sabazjosa (...), jak Ргуслоролую zachowuje jeszcze luźny związek z duszą."^ Według Jerzego Nowosielskiego świat aniołów odchodził powoli, lecz nieubłaganie; dzieła zniszczenia dokończyła Reformacja. „Stało się tak dlatego, że zatracono absolutnie sofiologiczny aspekt spraw Boskich i ludzkich, który do czasów Reformacji jakoś jeszcze się w chrześcijaństwie zachodnim tlił. Skoro wyeliminowany został aspekt sofiologi­ czny, to nie wiadomo też było, co począć ze światem bytów subtelnych, aniołami. Już katolicyzm rzymski traktuje świat aniołów w sposób abstrakcyjny, zaś protestantyzm po prostu nie wie, jak sobie z nim poradzić. Protestantyzm jest przeraź­ liwie antropocentryczny. Jest Bóg i jest człowiek. Ważna jest tylko relacja między Bogiem a człowiekiem, reszta jest nieistotna. Protestantyzm w swojej teologii nie stworzył żadnych możliwości pozwalających na zinterpretowanie ta­ kich zjawisk, jak ingerencja anioła w egzystencję empiryczną człowieka."* Od X V wieku anioł w Biblii stał się symbolem - ale symbolem, który jest, jak sądzi Nowosielski, tylko „pustym słowem, liczmanem". Podobnie myśli Gilbert Durand, według którego aniołowie odeszli wraz ze średniowieczem i umiejętnością myślenia symbolicznego (albo może na odwrót: wraz z aniołami umarło średniowiecze i symbol); wówczas gdy symbol, który był w istocie epifanią tajemnicy, konkretem duchowości, za­ stąpiony został przez alegorię - dzieło całkowicie i skończenie ludzkie/ Nastąpił przeto ostatni etap degradacji anielskiej kondycji - sytuacja, gdy nawet pośrednictwo pomiędzy Bogiem i czło­ wiekiem stało się czymś zbytecznym i anachronicznym. „Jest Bóg i jest człowiek"; coraz odleglejszy Bóg i coraz bardziej samowystarczalny człowiek przestali potrzebować anioła. Czy można się dziwić, że poczuł się samotny i opuszczony? Przecież niegdyś tyle dla człowieka poświęcił - swoją pozycję, doskonałość, zbawienie. Przecież niegdyś, z miłości do bożego stworzenia, upadł. Wątek upadłych aniołów, z których pożądania córek ludzkich rodzi się wszelka nie­ prawość, podejmują zarówno kanoniczne nauki Starego i No­ wego Testamentu, jak i pisma apokryficzne. Cóż takiego kryje się w upadłym aniele, że od wieków jest on ulubionym bohaterem wszystkich tych opowieści? Anioł zbuntowany ciekawszy jest od anioła lojalnego. Anioł, którego naturę możemy rozważać - ciekawszy od anioła, który jest istotą jednoznacznie i nieskazitelnie ducho­ wą. Anioł upadły - zwłaszcza taki, który związał się z ziemską kobietą - musi budzić gorące dyskusje, dotyczące kwestii jego cielesności. Apokryfy powiadają, że dawno temu, obdarzony duszą i ciałem, dzielił anioł swą naturę z człowiekiem. W mediacyjnej egzystencji łączył pierwiastki właściwe obu kręgom, boskiemu i ludzkiemu. Jest w tej starej koncepcji coś z właściwego myśli ludowej sensualizmu, ale jej okruchy znajdujemy przecież również w XX-wiecznej poezji. Rilke pytał na przykład: „Czy aniołowie przechwytują to tylko, co z nich jest, naprawdę, czy może jakby z niedopatrzenia ma w tym niekiedy swój udział cząstka naszego bytu? Czyli jesteśmy tylko tyle wmieszani w ich rysy, ile niepokój w twarze brzemiennych kobiet? (...)'"" Zanim dojdziemy jednak do wieku X X i jego popularnej myśli religijnej, cofnijmy się w przeszłość. Coś z prawd ukrytych w apokryfach musiało przenikać do nauki wysokiej, skoro myśliciel tak poważny, jak św. Augustyn, który uważał przecież, że niebiańskie duchy, jako zbudowane z czystego powietrza (lub z powietrza i ognia) nie mogą wchodzić w żadne cielesne związki, miał jednak wątpliwości. Właśnie z tych wątpliwości zrodziło się Augustynowe pytanie - to samo, które zadawał w naszym stuleciu Rilke: „Czy aniołowie zachowując duchowy charakter swych ciał w dziełach bar­ dziej tajemnych, nie przyjmują jednak od niższych istot pewnych elementów, które do siebie dostosowują, i które - jak szatę - zmieniają i obracają w różne widzialne postaci, o tyle prawdziwe, o ile prawdziwa woda została przez Pana przemie­ niona w wino?"" „Poruszona w V wieku przez świętego kwestia stanie się osiem wieków później przedmiotem zażar­ tych sporów metafizycznych i teologicznych"^ - dodaje Oleschko. Ludzie, wyznający wiarę w jakąś formę cielesnej natury aniołów żyli zresztą w każdej epoce. I, sądząc z klątwy, jaką rabbi Szymon ben Johai zagroził wszystkim wierzącym w nieprawe anielskie związki z kobietami, musiało być tych wierzących niemało. Często na przykład przypisywano aniołom „materię etery­ czną", zbudowaną z cząstek mniej gęstych niż ludzkie ciało. Już dwa wieki przed Augustynem o anielskiej cielesności w sposób jednoznaczny mówił Tertulian, aczkolwiek przy­ znawał równocześnie, że ciało to jest dla ludzkiego oka niewidzialne. Jan Kasjan uważał, że - choć aniołowie nie są bytami wcielonymi - to przecież, podobnie jak ludzka dusza, obdarzeni są pewną subtelną odmianą ciała. Podobnie sądził Jan Duns Szkot, według którego zbudowani są oni z „materii duchowej" - substancji, która dla ludzkiej percepcji jest co prawda niematerialna i bezcielesna, niemniej jednak, w poró­ wnaniu z doskonałą duchowością Boga, posiada pewną gęstość. Współczesny Kasjanowi św. Fulgencjusz, biskup z Afryki Północnej, wierzył, że dobre anioły mają ciało z ognia, a złe - z powietrza. Św. Tomasz sądził z kolei, że aniołowie są czystymi duchami („samym intelektem"), które jednak swobodnie przybierać mogą kształty cielesne - a nawet jeść (tak, jak jadły z Abrahamem pod dębami Mamre). Podobnie jadły, a nawet defekowały i uprawiały seks zmys­ łowe anioły Johna Miltona; choć także i on uważał, że ciało aniołów jest na tyle subtelne, że oglądać je mogą jedynie oczy jasnowidzów. Natomiast Emanuel Swedenborg zupełnie już zdecydowanie wierzył w istnienie materialnej, anielskiej natury. Według Swedenborga bowiem anioły to ludzie w naj­ doskonalszej postaci, a w centrum jego angelologicznej doktryny znajduje się, jak to określał Czesław Miłosz, „aniel- �ska seksualność". Aniołowie Swedenborga żyją w niebiosach życiem ziemskim, doczesnym: są barwnie ubrani, żenią się między sobą, mają domy i ogrody analogiczne do ziemskich, tyle że piękniejsze i doskonalsze. Był wszak Swedenborg spadkobiercą myśli średniowiecznej, która, wzorując się na myśli platońskiej, wyznawała zasadę: „jak na górze, tak i na dole"; zasadę, która - jak uważał Swedenborg - jest niepełna, dopóki nie zostanie odwrócona. Zatem „jak na dole, tak i na górze". Górny i dolny świat wzajemnie ze sobą korespondują. Teraz jesteśmy już blisko współczesnej popularnej angelologicznej wrażliwości. Bo oto, po paru wiekach wygnania z religijnej wyobraźni, zapomniany przez człowieka, opusz­ czony przez Boga i upadłych braci, anioł powrócił. Powrócił w sztuce, filmie i literaturze pięknej. Powrócił w kulturze wysokiej i niskiej (masowej, popularnej), co w tej ostatniej objawiło się zwłaszcza poprzez rozkwit specyficznego angelologicznego piśmiennictwa, stanowiącego dzisiejszy swoi­ sty ekwiwalent dawnej ludowej literatury religijnej. Tak jak i tam, znajdujemy tutaj relacje ze spotkań z aniołami (na wzór opisów doznań mistycznych i obcowania ze zjawiskami cudownymi) i дыдл teologiczne spekulacje. „W takim stopniu, w jakim aniołowie wy wędrowali z życia Kościoła, powracają oni, jak się zdaje, przez tylne drzwi pojętej w najszerszym sensie, zainteresowanej religią opinii publicz­ nej"" - zauważył niemiecki teolog Karl Nientiedt. Tysiące ludzi widziało lub stale widuje anioły i tysiące ludzi pragnie 0 tych spotkaniach opowiadać innym. Powstają „anielskie" książki i pisma oraz liczne, zajmujące się nimi, instytucje. W książce Лш'сМЙ drog; Joan Wester Anderson sumuje to tak: ,Дт więcej czytałam, tym bardziej nabierałam pewności, że anioły nie są gatunkiem wymarłym, lecz nadal przynależą do świata ludzi. Miasta, przedsiębiorstwa lotnicze i organizacje charytatywne nadal noszą imiona aniołów. Członkowie ulicz­ nych patroli, zwanych Aniołami Stróżami, mają na koszulkach emblematy przedstawiające oko, skrzydła i tarczę, co według ich założyciela i szefa (...) symbolizuje: 'anielską ochronę zaoferowaną każdemu, nawet tym, którzy nie chcą, byśmy ich osłaniali'. W Ameryce istnieje Angel Collectors Club, narodo­ we zgromadzenie ludzi kochających anioły, z własną gazetką 1 corocznym zjazdem. W Tusco działa sklepik z rzeczami dla dzieci o nazwie Anielskie Nici. W Cleveland mamy żłobek Dnia Aniołów w Niebie. Dom mieszkającego w Toronto Tollera Cranstona pełen jest obrazów aniołów, misternych układanek i innej niebiańskiej sztuki; ten sześciokrotny kana­ dyjski mistrz w jeździe figurowej na lodzie lubi anioły, ponieważ 'nie dotyczy ich siła grawitacji'." Wystarczy, choć moglibyśmy cytować jeszcze bardzo długo. Według autora książki W pojzw&iwam'w oniofdw," Davida Connolly, wierzy w nie połowa mieszkańców Stanów Zjednoczonych, w tym trzy czwarte populacji nastolatków. Podobne dane podawał w 1993 roku magazyn „Time"."' W obliczu takiej sytuacji, którą nazwać by można prawdziwą anielską inwazją, powstała nawet w Ameryce, założona przez autorkę wielu poświęconych aniołom książek, Eileen E . Freeman, Sieć na Rzecz Obserwacji Aniołów, tropiąca ich ślady, zbierająca świadectwa istnienia. Tak oto, po paru wiekach, zemścił się człowiek na swym niebiańskim opieku­ nie: niegdyś, w średniowieczu, przytłoczony ciężarem po­ dwójnej hierarchii - ziemskiej i anielskiej, schwytany, jak pisał Jacques le Goff, w „oczka anielskiej sieci" dzisiaj sam w sieć chwyta anioły. DRUGI UPADEK ANIOŁA Jeszcze Wenders widzi swoje anioły w postaci berlińskich bezrobotnych - niepotrzebnych, marginalnych. Bo jeszcze u Wendersa ludzka samotność - samotność chłopca, który nie bawi się z kolegami, i kobiety w metrze, samotność samobój­ cy i Marion, kiedy z przypiętymi do pleców anielskimi skrzydłami siedzi za cyrkowym wozem, i nawet, kiedy jest wśród ludzi - nie wynika z obojętności aniołów, lecz z ludzkiego zapomnienia o nich, zagubienia świętości. Wendersowskie anioły są równie samotne jak człowiek, należą jednak równocześnie do ostatnich z gatunku zapom­ nianych. W jakiś przedziwny sposób współczesna popularna kultura przywraca to, co - jak sądził Jerzy Nowosielski - bezpowrotnie i ze szczętem wyrugował protestantyzm: wiarę w ingerencję anioła w empiryczną egzystencję człowie­ ka. Anioł na powrót stał się jego codziennym towarzyszem. Ten Nowy Anioł (jak go, za Rilkem, nazywa Walter Ben­ jamin) to dzisiaj anonimowy mieszkaniec wielkiego miasta, bardziej powiernik ludzi niż wysłaniec bogów. Przybywa z kręgu światła, daleki jest jednak od obrazu „straszliwych", groźnych aniołów Rilkego, bliższy natomiast - pozostając w kręgu jego poetyki - temu jednemu z Promieniejących, który „stanął u prostych wrót domu, w na wpół podróżnym stroju i już nie budzący grozy: młodzieniec wobec młodzieńca, co się przyglądał ciekawie'"* Bo ten Nowy Anioł, ludzki i współczujący, jest ciekawy świata i człowieka. Wszak przeczuwa, jest wręcz pewien, że „Byt ziemski jest wspaniały". Być może nawet zazdrości swoim dawno upadłym braciom tej jednej, godnej poza­ zdroszczenia chwili, nim na zawsze zamknięci zostali w kręgu ciemności. Może zresztą zazdrości im i tego. Sam również chce upaść i swym upadkiem towarzyszyć upadkowi człowie­ ka; chce zejść jak najniżej, chce cały zanurzyć się w ziemskim, fizycznym bycie. Cóż takiego kryje się w upadłym aniele, że od wieków jest on ulubionym bohaterem, apokryficznych zwłaszcza opowie­ ści?... Dzisiejsze popularne angelologiczne wybrażenia od­ twarzają w istocie tę samą starą, apokryficzną opowieść 0 buncie i upadku aniołów. To znamienne i nieprzypadkowe, ze zarówno bohaterowie książek Connolly'ego, Freeman, Wester Anderson, Bumham 1 innych, jak i sami autorzy spotykają anioły wyłącznie w codziennych, najzwyklejszych miejscach. W samochodo­ wym warsztacie, gdy, niewidzialni, pomagają mechanikom i w ciemnym parku, gdzie odstraszają od samotnej kobiety gwałciciela. Przy chorym dziecku w szpitalu i przy mordercy w więzieniu. W hotelu i w burdelu. Na autostradzie i w zaka­ zanej dzielnicy, gdzie w niebieskich uniformach, z bronią w ręku pomagają policji w nalocie na siedzibę gangu handlującego narkotykami. U Wendersa także nieprzypadkiem spragniony wcielenia Damiel zatrzymuje się przy prostytutce, liczącej pieniądze w brudnym berlińskim zaułku. Nie pierwszy to i nie ostatni raz właśnie w postaci prostytutki odezwała się stara opowieść o aniołach, które upadły z miłości do ziemskich kobiet; z których pożądania córek ludzkich rodzi się wszelka nieprawość. W symbolicznej figurze prostytutki upadek anioła znalazł swoje spełnienie. Esencja kobiecości łączy się tu z esencją grzeszności - ale i z esencją ziemskiego życia. Mówi o tym na przykład nim Kartta Shea Rubena ZoM/cy ирддТусл длю&Щ w którym psychopatyczny mor­ derca (a zarazem policjant) w imię owari religijnej idei (manii) czystości w okrutny sposób zabija ulicznice; albo też ЛлЫ w czerwiem' Williama Dupreya. Ladacznice są tu jasne, czyste, szlachetne; rzeczywiście przypominają anioły. Nie �przypadkiem tych dwoje - Rilke'owska para „Anioł i lalka" - wzajemnie do siebie lgnie. A skoro znowu pojawił się w naszych rozważaniach angelolog Rilke, dodajmy jeszcze i to, że w V77 Ekg;i дшле/АЬ'е/ przy pomocy tego samego wątku sławi on przed Aniołem cudowność ludzkiego świata: „Byt ziemski jest wspaniały. Wiedziałyście o rym, dziew­ częta/wy nawet, na pozór w niedoli, w grzęzawisku - w najgorszych/ulicach miasta, całe we wrzodach albo wyrzucone/na śmietnik. Bo każdej z was była dana tylko/ jedna godzina, może nie cała, miarą czasu niewymierzalna,/między dwiema chwilami, gdy każda z was miała/ własne istnienie. Wszystko. (...)"" Bo dzisiejsze anioły, anioły kultury popularnej, także towarzyszą człowiekowi w jego codzienności i święcie. Niechętne miejscom eksponowanym, zarezerwowanym dla kultury wysokiej, pojawiają się wśród zwykłych ludzi w sak­ ralnej przestrzeni kultury plebejskiej, masowej: na koncertach i zawodach, w kawiarni i dyskotece. Na ulicy i w ogrodzie zoologicznym. W miejscach grzesznych, w sposób szczegól­ ny naznaczonych życiem, zarazem czystych i nieczystych, trochę świętych, a trochę przeklętych. Niegdyś lubiły hałaś­ liwe, miejskie place Rilkego, na których „wiruje i wre po brzegi jarmark./(Huśtawki swobody! Nurkowie, kuglarze zacietrzewienialñ wystrojonego szczęścia strzelnica z figurami),/gdzie tarcze blaszane dygocząc brzęczą"™, place „z ogromną widownią"^, potem zaś spotykano je - na przykład u Chagalla, Wendersa, czy w inspirowanej malarstwem Toulouse-Lautreca powieści Angeli Carter^ - w cyrku. Bo w cyrku właśnie odnalazł anioł, w postaci klowna i linoskocz­ ka, swoje ironiczne, ziemskie wcielenie. W wizerunku Marion u Wendersa jej anielskość wyrażona została exp/'C'^- Strój jej zdobny jest piórami, „lataj, przecież jesteś aniołem", wołają towarzysze. Obdarzoną anielskimi skrzydłami akrobatkę Fevvers z Wieczorów cyrtowycm Carter nazywają w Paryżu Angielskim Aniołem. A swoją książkę, poświęconą poetom-symbolistom (to oni przede wszystkim podtrzymywali sym­ boliczną tożsamość anioła i klowna), Wallace Fowlie nie bez powodu nazwał właśnie Cfownj длд"Ал#ек. „Klown - pisze, powołując się na Gastona Bachelarda, Alfred Simon - jest aniołem pozbawionym skrzydeł, aniołem, któremu nie braku­ je niczego poza skrzydłami." % CIELESNE SACRUM „Pasjonująca może się okazać obserwacja wyobrażeń niepoznawalnego Boga, stanowiącego centrum wszechświa­ ta, wypromieniowującego wibracje myśli, które zmieniają się w światło, potem w ciepło, aż w końcu, będąc już daleko od źródła, przechodzą w materię"^ - powiedział, w rozmowie z Rexem Hauckiem, amerykański pisarz i malarz Malcolm Godwin. Nie mylił się Umberto Eco sądząc, że współczesne sacrum podlega procesowi bezwzględnej materializacji. Para­ frazując włoskiego semiotyka możemy więc powiedzieć, że skoro to, co nadprzyrodzone, przybrać może jedynie kształt fizyczny, podobny los spotka również anioły.* Dzisiejsza angelologia mierzy się z kwestią form istnienia aniołów i z ich cielesnością równie uporczywie, jak niegdysiejsza teologia i filozofia; wierzenia dotyczące aniołów rzeczywiście zdra­ dzają wyraźne ślady dawnej apokryficznej wiary w ich dwoistą, nie tylko duchową, ale i cielesną naturę. W jakimś sensie jest to również relikt po właściwym myśli ludowej sensualizmie. „Potem ujrzałem anioła, zstępującego z nieba, który miał klucz od Czeluści i wielki łańcuch w ręce. I pochwycił smoka, Węża starodawnego, którym jest diabeł i szatan, i związał go na tysiąc lat. I wtrącił go do Czeluści..." - tymi słowami z Apokalipsy św. Jana mógłby kończyć się film Alana Smithee Gmew an;o&fw, w którym anioł przybywa na odsiecz ludziom, bezbronnym wobec potęgi szatana. Ów filmowy anioł jednoczy w swojej postaci wszelkie ikonograficzne konwencje, z jakich korzysta wyobraźnia popularna, by przywoływać dzisiaj zjawiska cudowne. Początkowo ukazuje się nam na sposób symboliczny, jako spływająca z nieba błyskawica, płomień, jaśniejące oślepiający blaskiem światło, które łączy w sobie pochodzenie boskie (biblijne) z kosmicz­ nym (w wersji science fiction); wkrótce zaś potem wykształca się z tego światła, wymodelowana zgodnie z tradycyjną angelologiczną konwencją realistyczną, postać urodziwego młodzieńca w złotej szacie, ze złotymi skrzydłami i złotymi włosami: Archanioł Michał z obrazów Bartoloméo Bermejo lub Bernardino Zenale. Nawiasem mówiąc, filmowy szatan także przywodzi na myśl diabła z obrazu tego ostatniego. Nietoperze skrzydła, jakimi obdarzona jest ta groteskowa, szkaradna postać, przypominają ojej anielskiej proweniencji, 0 anielskiej przeszłości z czasów przed upadkiem. Nawet jednak i te kulturowe, ikonograficzne przywołania nie wyczerpują wszystkich symbolicznych, zmierzających ku cielesności sensów postaci współczesnego posłańca. Jawi się bowiem jeszcze jedna, ciekawa zbieżność, na którą zwrócił uwagę Malcolm Godwin. „Zasługę zdumiewającego wzrostu popularności aniołów w dzisiejszym świecie - twierdzi Godwin - można po części przypisać amerykańskim superbohaterom. Superman, Człowiek-Pająk, Kapitan America 1 inni przedstawiciele tego gatunku zdecydowanie mają w sobie coś anielskiego. Wszyscy oni niezłomnie trwają po stronie dobra. Faktycznie są współczesnymi odpowiednikami trzynastowiecznych aniołów z kościelnych fresków. Obrazy te noszą zresztą pewne podobieństwo do komiksów. Nasi superbohaterowie spełniają też ściśle anielskie funkcje: bronią słabszych, stoją na straży prawa."** Wszakże współczesny anioł nie zawsze przyjmuje postać równie imponującą jak postać Supermana, dzisiejszego Ar­ chanioła. Ostatnio często pojawia się jako o wiele skromniej­ szy anioł stróż. W amerykańskiej pop-kulturze obserwuje się wyraźny renesans tej postaci (której rodowód sięga średnio­ wiecza i która zawsze cieszyła się niezwykłą popularnością, niezależnie od tego, że Kościół nigdy nie ogłosił nauki o stróżach w formie oficjalnego dogmatu). W filmie Williama Deara Rezerwowy длМ jfrdz' chłopiec prosi Boga o to, by otoczył opieką i obdarzył zwycięstwem jego ulubioną, acz niefortunną drużynę baseballową, występującą pod nazwą Aniołowie. I Bóg wysłuchuje dziecięcej modlitwy i zsyła zawodnikom ich anioły, widzialne tylko dla chłopca. Te anioły to zwiewne eteryczne kobiece postacie w bieli, jakby wyjęte z obrazów Fra Angelica, podczas gdy anioł stróż chłopca - choć także obdarzony skrzydłami - przypomina na wskroś ziemskiego mężczyznę w baseballowej czapeczce. Na imię ma A l . Aniołowie stróże czuwają w trakcie meczu nie tylko nad ciałem, ale - zgodnie z religijną tradycją - przede wszystkim nad duszami sportowców. „Czuwamy, cały czas czuwamy", powie do chłopca Al (przypomnijmy, że Czuwają­ cymi, Obserwującymi nazywała anioły literatura apokryficz­ na). Filmowe anioły obdarzają podopiecznych nadprzyrodzo­ ną zręcznością, ale też całkiem ludzką szlachetnością i wraż­ liwością. Anielski wpływ sprawi, że wkrótce nastąpi swoiste przebóstwienie człowieka, że z niego samego wyzwolony zostanie anioł. Anioły mogą pojawiać się jako „czuła obecność", „niewi- �dzialna interwencja", „czysta światłość", ale także jako „mężczyzna w trzyczęściowym garniturze z teczką, lub kierowca ciężarówki lub kobieta w stroju kelnerki albo pilot samolotu. To nie ma znaczenia, jaki jest ich wygląd - zawsze możemy wyczuć aurę pokoju wokół aniołów"" - pisała K. Martin-Kuri. W przypadku Jean Hannan Ondracek z Oma­ ha angelofania przyjęła formę spotkania z ratownikiem, który ocalił jej życie, gdy, wyczerpana, nie mogła dopłynąć do brzegu/** W przypadku ojca Antoniego Zimmermana - było to cudowne spotkanie z chińskim rikszarzem.^ Rodzinie Billa udało się sfotografować „postać ubranego w biel anioła, który stoi czuwając nad siedzącą przy ognisku rodziną".* Widzialny zaś dla wszystkich poza samą Myrą jej anioł stróż „w swym eleganckim, białym garniturze wydawał się wielki jak dąb'V „Anioły widzę w różnych postaciach. Widuję je, kiedy przybierają postać męską lub żeńską - wyznaje Jane Howard. - Widzę je w postaci energii - jak fale, efekt falowania różnych kolorów energii, gdy w ten sposób chcą dać o sobie znać. Tak czy inaczej, rzeczywiście widzę je tak wyraźnie jak ludzi (...) Dla mnie są oczywiste i praw­ dziwe jak istoty ludzkie. Było tyle wspaniałych zdarzeń, na przykład kiedy robiłam przegląd samochodu i ujrzałam mojego anioła stróża, który właśnie siedział tam w materialnej postaci"..Л Jakie to bliskie ludowej teologii, dla której żadnych wątpliwości nie zdawała się budzić cielesna natura Jezusa, Marii czy też świętych, pojawiających się na polach i wiejskich drogach. Cuda, jakich dokonywali ci ludowi rozdawcy łask i pocieszyciele, dotyczyły - niczym cuda dokonywane dziś przez anioły - materialnej, bliskiej wiernym rzeczywistości.* Także w filmie Лгтш'д Boga Gregory Widena aniołowie są bytami wcielonymi, choć ich postaci nawiązują do różnych poetyk. Dobry, jasnowłosy Szymon przypomina trochę anioły Wendersa - mężczyzn w długich płaszczach, z kitką włosów na karku. Czarno ubrany, elegancki, o cudzoziemskim wy­ glądzie Gabriel - biesa z ludowej tradycji. Jego adiutant zaś, Uziel - przybysza z kosmosu w popularnych filmach science fiction. Pod względem składu krwi powinien być on martwym płodem, pod względem budowy kości - noworodkiem. Do tego nie ma oczu i jest hermafrodytą. Czy można się dziwić, że stanowi dla naukowców nieodgadniona zagadkę? ANIOŁOWIE I KOSMICI Współczesne wyobrażenia, dotyczące natury aniołów, do poetyki science fiction odwołują się zadziwiająco często. W ludzko-niebiańskiej istocie aniołów niebiańskość przyj­ muje nowy, zaskakujący kształt. Nie dogmaty teologów, lecz ludowe wyobrażenia o kosmosie stanowią o wigorze religii, uważa Czesław Miłosz. „Zstąpienie i wniebowstąpienie są dwoma jej przestrzennymi biegunami, bez których zmienia się w czystą duchowość, pozbawioną jakiegokolwiek uchwy­ tu za wyobrażalne (...)."^ Lecz, wbrew temu, co sądzi Miłosz, nieprawdą jest, że choć wiemi składają ręce do modlitwy i patrzą do góry, góry już nie ma, że nastąpił rozpad hierarchicznej sakralnej przestrzeni. Stało się tylko to, że sacrum pomieszało się z nauką i nagle objawiony kosmos astrofizyków stał się jednym z niebiosami z religijnych wyobrażeń. Bo choć tłumaczą dzisiejsi teologowie, że „Wnie­ bowstąpienie Chrystusa to nie lot w kosmos"", współczesne popularne wyobrażenia tam właśnie umieszczają siedzibę Boga i cherubinów. W swojej /Гл'^&е amofów Sophy Bumham przytacza znamienną historię (zacytujemy ją niemal w całości, gdyż ma wartość etnograficznego świadectwa) o „sześciu rosyjskich kosmonautach (ateistach oczywiście), którzy w przestrzeni pozaziemskiej dwukrotnie widzieli grupę aniołów o skrzydłach wielkości jumbo jeta! (...) Trzej kosmonauci: Władimir Sołowiew, Oleg Atkow i Leonid Kizim przeprowadzali eksperyment medyczny, gdy nagle zostali oślepieni przez wspaniałą, pomarańczową po­ światę. Kiedy ich oczy przywykły do tego światła, ujrzeli 'siedemogromnych postaci mających ludzkie kształty, ale ze skrzydłami oraz z podobnymi mgiełce aureolami, niczym na klasycznych obrazach przedstawiających anioły. Wyglądały, jakby mierzyły setki stóp wzrostu, a rozpiętość ich skrzydeł porównywalna była z parametrami pasażerskiego odrzutow­ ca'. Twarze, ozdobione uśmiechami cherubinów, miały okrągłe i wszystkie były identyczne. Grupa aniołów towa­ rzyszyła kosmicznej kapsule przez prawie dziesięć minut, a potem zniknęła. Jednak dwanaście dni później wszystkie anioły wróciły i tym razem widziało je jeszcze trzech uczonych. -Byliśmy dosłownie oszołomieni - powiedziała Swietłana Sawitskaja, kobieta-kosmonauta. - Wokół płonęło intensyw­ ne pomarańczowe światło, przez które widzieliśmy postaci siedmiu aniołów uśmiechających się tak, jak gdyby miały jakąś wspólną tajemnicę."* Kosmonauci i aniołowie (nawiasem mówiąc opisana tu historia jest tylko prostym odwróceniem słynnego oświad­ czenia Jurija Gagarina, że Boga w kosmosie nie widział...), którzy pojawiają się tam, gdzie spodziewano się raczej zobaczyć nieznane gwiazdy lub kosmitów... Malcolm Godwin wytłumaczyłby owo niebiańskie spotkanie tak: „Ludzie de­ speracko poszukują jakiegoś znaku. Anioły zaś są posłańcami, przynoszącymi nam, ludziom, przesłanie od Boga. Kosmici też przekazują nam pouczenia, na przykład, że powinniśmy żyć spokojniej, bo inaczej nasza planeta zginie, albo że zaszwankuje nasz ekosystem, albo jeszcze coś gorszego. Tego rodzaju ostrzeżenia. Jeżeli obecnie coraz częściej słyszy się o spotkaniach z aniołami, może właśnie dowodzi to prób zrównoważenia braku duchowości, braku magii w naszym świecie."" NIEBIOSA PENETROWANE PRZEZ NAUKĘ Aniołowie i kosmici utożsamieni więc zostali w masowej wyobraźni, a wraz z nimi utożsamione zostały tradycyjne religijne niebiosa i niezmierzone przestrzenie kosmosu, który­ mi karmią się obrazy science fiction. Toteż nic dziwnego, że - zastanawiając się nad tym, jak wygląda „naturalne środowis­ ko aniołów" - Eileen E. Freeman pisze: „Można to nazwać niebem, równoległym wszechświatem lub w jakikolwiek inny sposób".* Według Salwadora Dali to Bóg jest być może tą substancją, której poszukuje fizyka atomowa, a podstawowymi formami anielskiej energii są protony i neutrony; właśnie dzięki tej anielskiej energii wniebowzięta została Matka Boska. „Dlaczego anioły malowane są ze skrzydłami?" - pyta Rex Hauck. „Według mnie - odpowiada Martin Kuri - anioły pojawiają się jako istoty świetliste. Ale mogą one pojawiać się w otoczce pola energetycznego, które my odbieramy jako skrzydła."3* Śwątłość i energia; byty subtelne i byty fizyczne - jak trudno je dzisiaj od siebie odróżnić. Niebiosa pop­ kultury stały się przestrzenią penetrowaną przez naukę, a zamieszkujące je subtelne byty porównywane zostają do różnych form nie zbadanego jeszcze kosmicznego życia. Jedną z takich, nie poznanych jeszcze form, może być - jak przypuszcza Freeman - właśnie anioł. „Istnieje jednak zys­ kująca ostatnio na popularności teoria, która utrzymuje, że anioły żyją w tym samym fizycznym wszechświecie co my, lecz ich ciała, niezależnie od tego, jak wyglądają, są dla nas Д7 �niewidoczne. Taka teoria nie byłaby możliwa w zamierzch­ łych czasach. Jeszcze do niedawna w wielu zakątkach świata wiarę w istnienie fizycznych ciał, które są niewidoczne, uznano by za herezję.""" Aniołowie porównani zostają do mikroskopijnych zarazków tyfusu i dżumy, do atomów i budujących je jeszcze drobniejszych cząstek. „Teoria mó­ wiąca, że anioły są częścią naszego kosmosu, choć ich nie widzimy, ponieważ ich ciała różnią się od naszych, wydaje mi się najbardziej prawdopodobna. Dlaczego mielibyśmy być najbardziej zaawansowanymi w rozwoju istotami? Dlaczego nie mielibyśmy dzielić tego kawałka wszechświata z innymi inteligentnymi istotami? Uznajemy, że istnieją formy życia, których nie możemy zobaczyć. Dlaczego anioły nie miałyby być inną formą życia w naturze - starszą, mądrzejszą i bardziej kochającą?'"" - pyta Eileen E . Freeman. Wypatrujemy dzisiaj aniołów z równą nadzieją, jak Mars­ jan czy UFO. Stare wierzenia w ciało z ognia bądź popiołu zastąpione zostały wierzeniami w kosmiczny charakter mate­ rii anielskich postaci. Współcześni badacze aniołów widzą często w swych teoriach kontynuację dawnych wizji i w nich właśnie szukają potwierdzenia dla swoich angelologicznych hipotez. Freeman mówi o tym wprost: „Skoro anioły są istotami ze światła i sługami światła, przypuśćmy, że porusza­ ją się także z prędkością światła. Taka koncepcja pojawia się już w czasach biblijnych. U Daniela (9:21) Gabriel przychodzi do proroka spowity w szybkie światło w czasie wieczornej ofiary. Taże u Daniela (14:33) prorok Habakkuk zostaje przeniesiony z Judei do Babilonu z szybkością wiatru, zaś psalm 104 odnotowuje: 'Twoje anioły pójdą przed Tobą jak wiatr'.'"" Możliwe, że, podobni do zabawek typu ..transformer", są aniołowie zbudowani z płynnej energii, „której nasze zmysły, radary i inna aparatura nie są w stanie zidentyfikować".'" Lub też mają normalne ciała, tyle że istniejące jedynie „w widmie światła, którego nie odbieramy".* „Możliwe, że ciało anioła widzialne jest w paśmie ultrafioletowym lub podczerwonym. Może są one tak małe, że nie bylibyśmy ich w stanie dostrzec za pomocą najczulszego mikroskopu. Albo tak ogromne, iż wszyscy mieszkańcy Ziemi zmieściliby się na czubku ich małego palca. Nie wiadomo. Mogą też po prostu zmieniać zarys swej postaci w zależności od sytuacji.""^ „Możliwe też, że anioły mają jakiś rodzaj ciała, lecz poruszają się za szybko, abyśmy mogli je zobaczyć. Pamiętam scenę z filmu Ляг 7re&, w której załoga Enferprüe nie mogła porozumieć się z miesz­ kańcami pewnej planety, ponieważ poruszali się oni tak szybko, że ludzkie oczy nie mogły za nimi nadążyć.""* „Być może ciała aniołów są zupełnie przezroczyste. Istnieją na ziemi stworzenia, które mają przezroczyste ciała lub tylko ich części"/" Może wreszcie ich ciała są bardziej rozrzedzone od naszych... Możliwości mnożą się niczym hipotezy astro­ nomów. Co stwarza nam - zgodnie z ludową wiarą w magicz­ ną moc nauki - możliwość ujęcia tego niebiańskiego kosmosu (bądź też kosmicznych niebios) w scjentystyczne ramy i zbadania, za pomocą odpowiedniej aparatury, tej duchowo-kosmicznej materii nawet w stanie największego jej roz­ rzedzenia, na poziomie bytów najsubtelniejszych. A wówczas... kto wie? Może się jeszcze okazać, że „Droga Mleczna jest kompozycją sztywnych, zamrożonych i ostatecz­ nie zawieszonych w doskonałej nieruchomości aniołów"... PRZYPISY ' Cz. Miłosz, О олюЬсл, w: H. Oleschko, Aniofów dystremy Щ Kalwaria Zebrzydowska 1996, s. 178 ' P. L . Berger, Л Лытоиг of Ллд«Ь. Modem Socigfy and 1ле JWiscovfry о/1л« ЛыргглдГига/, London 1971, s. 118 ' Por. np. U. Eco, PodziMwu bogowie, przel. J. Ugniewska, w: Лглио/ogia zycio codzif/wifgo. Warszawa 1996, s. 109, czy rozmowę 0 aniołach z o. J. A. Kłoczowskim, „Tygodnik Powszechny" nr 39/1996 * Por. H. Oleschko, op. cit., s. 109 ' Ch. Fort, Kjiggo rzeczy wylWf (уел, И)?ппюи&гше do io/gmmcy, przeł. Z. Kubasiak, Łódź 1994, s. 161 ^ G. van der Leeuw, FfnomfWogm Migu, Warszawa 1978, przeł. j . Prokopiuk, s. 186 ' Tamże. * O pif Wg, łprowocfi оЛдксглусл i ргоЮШлгугтк. Kozmowo z Уеrzym /Vowoawbiüm, „Pielgrzym Polski" nr 516/517, 1982, s. 40 " Por. G . Durand, Wyobraźnia лутпеокеггщ Warszawa 1986, przeł. C. Rowiński, s. 49 R. M. Rilke, Drugo, e/egio daww/abi, w:Роггуг, Wybrał, przełożył 1 posłowiem opatrzył M. Jastrun, Kraków 1987, s. 191 " Por. H. Oleschko. op. cit., s. 57 '2 Tamże. ^ Cyt. za: ks. 1. Bokwa, Spór о ол Wów, czyh fzonja crirzg/ci/orkfwo, „Przegląd Powszechny" 11/891, 1995, s. 161 " J. Wester Anderson, ЛлкЬЬг drogi. Prawdziwe лиЮпг о доУсюсл z Л1«6ю1, przeł. M. Trzebiatowski, Gdańsk 1994, s. 21 " Por. D. Connolly, W poMwbwowu ovüofdw, przeł. M. Hądzlik-Margańska, Bydgoszcz 1994, s. 128 " Por. ks. I. Bokwa, op. cit., s. 161 " Por. J. le Goff, ЛГы/lwro ir«ohiowi«cz7i«/ Europy, przeł. H. Szumańska-Grossowa, Warszawa 1994, s. 173 " R. M. Rilke, Drwgo..., w: op. cit., s. 191 " R. M. Rilke, Siódma «kgia dwinf/cbi, w: op. cit., s. 221 ™ R. M. Rilke. Dzie.fiqfa «kgio duwf/abz, w: op. cit., s. 237 ^ Por. tamże, Pio/o efegio duwr/ato, s. 213 " Por. A. Carter, Wieczory cyrkowe, przeł. Z. Uhrynowska-Hanasz, Warszawa 1993 * A. Simon, Ło риыим d « c W r u . Lyon 1988, s. 271 " Por. R. Hauck, Aniofy - fq/«nvHczy po.fWcy, przeł. A. Dunajska, T. Michalski, Warszawa 1995, s. 144 ^ Por. U. Eco, Podróż do лфггггоко^о. przeł. J. Ugniewska, w: op. cit., s. 71 * Por. R. Hauck, op. cit., s. 145 " Tamże, s. 160 ™ Por. J. Wester Anderson, op. cit., s. 49 » Tamże, s. 58 ™ Tamże, s. 73 " Tamże, s. 62 " D. Connolly, op. cit., s. 150 " Pisał o tym np. S. Czarnowski, f zdfwro r*/igi/no wig/dbfgo /udu po/ab«go, w: Wytorpwn joc/o/ogiczMycri, Warszawa 1982, s. 383. Rację ma Czesław Miłosz (МеМ/кусгло pauzo, Kraków 1989, s. 61), gdy pisze, ze „Przewrót w pojęciach o kosmosie, zaczynający się od Kopernika, sprawił, że utrzymać zmysłowość bóstwa było coraz trudniej", nie jest jednak prawdą, że owa zmysłowość została bezpowrotnie utracona - szczególnie w wyobraźni ludowej. " Cz. Miłosz. МгИ/кусгпд..., op. cit., s. 61 " Por. H. Küng, Życie wieczne/, przeł. T. Zatorski, Kraków 1993. s. 187. Notabene Küng wpisuje się w istocie w nurt tak myślących, biorąc takie sugestie poważnie i wyszukując w Piśmie Świętym argumenty przeciwko nim. * S. Burnham, X « { g o oniofów. ^ozwożdruo о олЫосл wczoro/' i dz/f oroz оШелгусгле opowie¿ci o fym, w / а й ł p o ł d t wplywo/ą ло noizf życie, przeł. D. Chojnacka i M P . Jabłoński, Warszawa 1996, s. 27 " R. Hauck, op. cit., s. 159 " E . E . Freeman, Wybroni przez oniofy, przel. M. Zająkała, Bydgoszcz 1994, $. 50 * R. Hauck, op. cit, s. 159 *" E . E . Freeman, op. cit., s. 51 " Tamże. « Tamże, s. 52 " Tamże. " Tamże, s. 53 ^ R. Hauck, op. cit., s. 131 ^ E E . Freeman, op. cit., s. 52 " Tamże, s. 54 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dec5331c0724fd2c25c1488ff962abd.pdf a104bea318d7d153fb9ccc2ac0f5db29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3689 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3466 Title A name given to the resource "Tam gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.124-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Tam gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła" Szkic o królu , błaźnie i nowej demiurgii Monika Sznajderman W pamiętnym artykule Kapłan i błazen (Rozważania 0 teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia) Leszek Kołakowski stworzył brzemienną w filozoficzne konsekwen­ cje i w wartości opozycję, która na dobre zadomowiła się w polskiej myśli filozoficznej. Antagonizmowi kapłanów 1 błaznów, które to filozofie są „w każdej niemal epoce (...) dwiema najogólniejszymi formami kultury umysłowej'" od­ powiada antagonizm pomiędzy filozofią, stwierdzającą ist­ nienie absolutów i filozofią negującą je. Ta ostatnia wyraża się, wedle Kołakowskiego, w błazeńskiej postawie „negatyw­ nej czujności wobec absolutu jakiegokolwiek" , ta pierwsza zaś - filozofia kapłańska - w kulcie „dla ostateczności i oczywistości uznanych i zawartych w tradycji" . Autor opowiada się przy tym jasno za postawą błazna - postawą wątpiącą, kwestionującą, demaskatorską i nieustannie snującą obrazoburcze refleksje nad przeciwnymi racjami. Jednym ze spadkobierców retoryki Kołakowskiego jest Adam Michnik, któremu posłużyła ona do analizy politycznej, egzystencjalnej i filozoficznej kondycji polskiego intelektualisty: „zrozumieć duchowe dylematy naszego inteligenta - pisze Michnik - to tyle, co ogarnąć i opisać przestrzeń rozpostartą pomiędzy dziełem kardynała Wyszyńskiego a dziełem Witolda Gomb­ rowicza" . Te dwa, kluczowe dla autora nazwiska - symbole stanowią horyzont postawy kapłańskiej z jednej i błazeńskiej z drugiej strony. Który z nich, pyta Michnik, ma rację? Kapłan czy błazen? Wyszyński czy Gombrowicz, jeden podkreślający znaczenie polskiego katolicyzmu dla polskiej kultury, jej trwania i siły, drugi wyśmiewający jego miałkość i za­ kłamanie. Jeden piewca narodowo-religijnej tradycji, w ob­ rębie której polski intclctualista powinien umieć znaleźć swe miejsce, drugi obnażający stereotypowość i jałowość takiej postawy. Tak jak współczesna kultura polska, także i my, pisze Michnik, „polscy niepokorni inteligenci, żyjemy między modlitwą kardynała Wyszyńskiego i szyderstwem Witolda Gombrowicza, między prawdą Kapłana i prawdą Błazna." Słuszność, konkluduje autor, należy po trosze do obu tych racji. 2 1 4 5 Utarty schemat opisu postawy kapłana i błazna, bezreflek­ syjne i stereotypowe ujęcie tematu poddał wnikliwej krytyce także - choć z innych nieco pozycji - Ryszard Lcgutko w kapitalnym eseju Podzwonne dla błazna*, w którym pokazał, że błazen może mieć również zupełnie inną twarz, że błazeństwu zagrozić może spotwornienie. Jeśli bakteria nie napotka w środowisku na żadne przeciwciała, rozmnaża się - pisze, jakhy wtórując mu, Janusz Węgielek. - Tak samo błazeństwo. Przed spotwornieniem może uchronić błazeństwo jedynie dotykające go spojrzenie krytyczne lub podejrzliwe. Spojrzenia te naciskając ograniczają." 7 „Konkluzja (Kołakowskiego - MS) - pisze Legutko - głosi, iż. w całości myśli ludzkiej da się odnaleźć stały antagonizm 124 dwóch tendencji - absolutystycznej i antyabsolutystycznej. Tę pierwszą symbolizuje kapłan, tę drugą - błazen. Kapłan ma cechy starca, jest strażnikiem absolutu, twórcą katechiz­ mu, obrońcą przeszłości, tradycji i świętości, konserwatystą pragnącym zachować to, co już przestało istnieć, wierzącym w harmonijny i jednolity system wartości, stróżem ortodoksji i mitologii skupiającym pod swoją opieką większość ludzi, mającym skłonność do fanatyzmu i rygoryzmu. Błazen zaś posiada cechy młodzieńcze: jest sceptycznym obserwatorem społecznego porządku nie należąc nigdy do niego całkowicie, jest nieufny, aktywny, krytyczny, kwestionujący oczywistość, reprezentujący wyobraźnię, pluralizm, indywidualność, szy­ derstwo, wskazujący na napięcia między ludzkimi ideałami, opowiadający się za tym, co przyszłe, możliwe, niosące nadzieję." Schematowi temu odmawia Legutko jakiejkol­ wiek realności, ukazując jednocześnie jego koniunkturalny, dziejowy charakter. 8 Demaskując ideologiczną wizję młodego Kołakowskiego krakowski filozof rozważa także filozoficzne i czysto prag­ matyczne skutki konsekwentnie stosowanej lak właśnie rozu­ mianej postawy błazeńskiej. W świetle jego rozumowania błazen nie jest już zgoła tym sceptycznym, przenikliwym, śmiałym i zbawiennym dla kultury nowatorem. Staje się postacią na wskroś złowieszczą. Walcząc z absolutyzmem i ortodoksją opowiada się po stronie herezji i rewizjonizmu. Odrzucając przeszłość i wszystko, co w kulturze zastane („Nie miało już sensu zastanawianie się nad prawdą lub fałszem proponowanych treści, skoro stanowiły one zaledwie maskę, pod którą kryły się historyczne trupy'"') nasyca kulturę nieustannym niepokojem nowego. To nowe jest wszakże nic mniej, a często bardziej ideologiczne niż stare. „Niebezpiecz­ ną pokusą heretyka - zauważa Legutko - jest to, iż skłonny jest on sądzić, że istnieje jakaś prawda, którą ludzkość do tej pory przeoczyła i że można ominąć cały trud, jaki dotychczas włożono w uporządkowanie ludzkiego doświadczenia. Here­ tyk znajduje się dlatego bliżej ideologii niż ortodoksja." Stąd też „heretycki program nigdy nie jest empirycznie spraw­ dzony i zawsze przynosi więcej skutków nieprzewidzianych niż zaplanowanych." W miejsce dogmatu pojawia się zatem, pisze Legutko, nowa heretycka ideologia". „Jest zadziwiają­ ce, że rewizjoniści, którzy nie zniżyli się do tego, żeby ortodoksję mierzyć miarą prawdy - wszak była ona niczym więcej jak sekciarstwem i fałszywą świadomością, a zresztą w świetle kolektywnego solipsyzmu prawda bezwzględna nic miała większego sensu - i interesowali się jedynie jej represywnymi skutkami, nie wzięli pod uwagę, że skutki błazeństwa mogą być także złowieszcze. To właśnie sojusz błazeństwa i herezji był najczęściej źródłem ruchów totalitar­ nych, podczas gdy ortodoksja dawała co najwyżej impuls politycznemu i umysłowemu autokratyzmowi" , podkreśla 10 11 12 �Lcgutko. Zgodziłoby się z nim zapewne wielu myślicieli i pisarzy, a wśród nich przede wszystkim Tomasz Mann, który bronił się przed takim właśnie błazeńskim obliczem współ­ czesnego świata ; nieco później to samo zauważył także twórca słynnej dychotomii. Opowiedział się wówczas zdecy­ dowanie po stronie kanonu sacrum, a przeciwko „błazcńskiej chimerze", „wedle której człowiek wyzwolić się może total­ nie, wyzwolić od wszystkiego - od wszelkiej tradycji i od wszelkiego sensu zastanego, i że sens każdy może być dekretowany lub zniesiony w każdej chwili mocą arbitralnej woli lub kaprysu - chimera ta, miast otworzyć przed człowie­ kiem perspektywę boskiego samotworzenia, zawiesza go w ciemnościach." 11 14 Na podobną prawidłowość zwrócił także uwagę Jean Starobinski w swoich Trzech esejach, poświęconych rewolucji francuskiej, jej „słonecznemu mitowi". Tam, pisał, „gdzie bije czarne serce Rewolucji, fermentuje jej płodny chaos. Jest to symboliczne miejsce królobójstwa; gwiazda zaranna nowych czasów jest jedynie jego odwróconą repliką" . Z chwilą upadku monarchii każdy może stać się prawodawcą, bo - w odpowiedzi na akt zniszczenia czyli królobójstwa - ot­ wiera się ogromna, pusta, całkowicie jednorodna przestrzeń, powstaje amorficzny świat, chaosu, pozbawiony jakichkol­ wiek reguł, norm i sankcji; otwiera się więc miejsce dla dokonania nowej demiurgii. Ale ta błazeńska demirugia niuchronnie pozostanie jedynie chimerą, bowiem „ogarnięta szałem anarchii wolność nie może przybrać stałej formy, 0 jakiej marzy" . Tam, gdzie w obrazach kultury, w dziełach literackich 1 filmowych pokusilibyśmy się o odszukanie śladów tak pojętej „błazeńskiej chimery" uderza wrażliwość na płynące z niej zagrożenia. Obrona przyjmuje formę mitologicznego sankcjonowania pierwotnego ładu, boskiej demiurgii, co dojrzały już Kołakowski wyraził słowami: „pewien pod­ stawowy kanon prawd i reguł winien być raczej broniony niż atakowany" . Stąd w kulturze współczesnej, gdy błazen samozwańczo sięga po laury i przywileje dostępne dotąd tylko bogom i królom - ich ziemskim namiestnikom - staje się bohaterem ironicznego antymitu. Mit kosmicznego ładu jest jednym z najstarszych mitów we wszystkich kulturach i reli­ giach. W wiekach średnich i renesansie, symbolicznym obrazem tego ładu był „nieruchomy firmament niebieski, a uosobieniem na ziemi król - pomazaniec" . Wszelka zmiana kryła w sobie szyderstwo, a wykrzywiona twarz jej inspiratora każe widzieć w nim błazna - niegdysiejszego fou du roi. Tylko on bowiem potrafi w miejsce ładu wprowadzić chaos, a z mitu uczynić farsę. 15 16 17 18 Europejska mitologia postaci króla i indoeuropejska etymo­ logia tego pojęcia dostarczają wielu dowodów na sakralny charakter jego wizerunku. Pisze o tym Marc Bloch w znakomi­ tej monografii, poświęconej francuskim i angielskim władcom - cudotwórcom, których dotyk uzdrawiał poddanych. Po­ stępujący od renesansu, szczególnie nasilony w X V I I i XVIII wieku zanik wiary w te cudowne właściwości przypisuje on wysiłkowi pewnych elit, które pragnęły nadać instytucjom politycznym pozór absolutnego realizmu, a z porządku świata wyeliminować wszelką nadnaturalność. Zbyteczne dodawać, że były to wysiłki daremne. Bo, paradoksalnie, w akcie negowania istnienia sacrum kryje się przecież jego afirmacja. Nawet w akcie królobójstwa powinniśmy dostrzec raczej 19 przejaw wiary w nadnaturalny, boski charakter królewskiej władzy, aniżeli świadectwo jej sekularyzacji. Jak słusznie zauważa Roger Caillois: „Z krwi władcy rodzi się boskość narodu. Gdy kat ukazuje ludowi głowę monarchy, zaświad­ cza, iż dokonała się zbrodnia, ale zarazem, skrapiając obec­ nych krwią królewską, udziela zebranym mocy ściętego władcy" . „Wola króla jest potężna (numinous). Jest w niej jakiś rodzaj boskiej bezgraniczności" - notował pewien XVII-wieczny duchowny i polityk ; i , jak pisał w swoim, poświęconym symbolice charyzmy, królów i centrum szkicu Geertz, nie był on w swym sądzie ani pionierski, ant też odosobniony . 20 21 22 Wydaje się, że wiara w święty chrakter władzy przetrwała w kulturze do dziś. I chociaż na przykład Mircea Eliade, szukając obecności sacrum w świecie współczesnym, w zja­ wisku mauzoleum Lenina dostrzega jedynie jego przeżytek w porównaniu z imperialnym kultem Mao Tse Tunga. to w micie Stalina świętość jaśnieje według niego wyraźnie. „Nie wiem, jakie wyobrażenie samego siebie miał Stalin - mówi Eliade. - Ale proszę przeczytać wiersze, jakie o nim pisano: jest opisywany jako słońce, jako Niezwykły Czło­ wiek. Może nie są to obrazy transcendencji, ale na pewno wskazują na coś ponadludzkiego. Mit Stalina wyrażał tęsk­ notę za archetypem." Zaś w eseju The „Blue Blood" Cruise nad XX-wieczną mitologią królewskiej błękitnej krwi za­ stanawia się Roland Barthes. Pokazuje, jak przez chwilowe wyrzekanie się swych przywilejów i przywdziewanie masek zwykłych śmiertelników, królowie i książęta paradoksalnie potwierdzają jedynie i umacniają sakralny charakter swego wizerunku. A najciekawszą kontynuację wiary w boski - pod pozorami sekularyzacji - charakter władzy upatruje Barthes w sejentystycznym mnienaniu, iż „królewski rodzaj" zdefi­ niować należy poprzez czystość rasy, symbolizowaną przez błękitną krew. Temu właśnie służy, według niego, gromadze­ nie przedstawicieli europejskich domów panujących na współczesnej arce - greckim jachcie Agamemnon. Powstaje w ten sposób coś w rodzaju etnograficznego rezerwatu, gdzie zagrożone gatunki mają szansę schronić się, unikając skalania zwykłą czerwoną krwią. „Ucieleśniają się tutaj sięgające dwóch wieków wstecz tematy - temat Boga - Króla i Króla 23 24 - Boga" - konkluduje Barthes. Wiara w boski charakter władzy do dziś znajduje zresztą swe odzwierciedlenie w języ­ ku potocznym. Bo przecież jeszcze prezydenta Francji François Mitteranda nazywano w Paryżu „Bogiem"... A co mówi nam etymologia? „Opierając się wyłącznie na języku włoskim, celtyckim i hindi - to znaczy na językach, stanowiących przeciwległe bieguny (zachodni i orientalny) świata indoeuropejskiego, 'rex' należy do bardzo starej grupy terminów, związanych z religią i prawem - pisał Emile Benveniste w Le vocabulaire des institutions indo-européen­ nes. - Bliskość łacińskiego terminu 'rego' z greckim 'orego' - 'rozpościerać się w linii prostej" (...), przestudiowanie starożytnych łacińskich znaczeń przedrostka 'reg - ' (np. w 'regerefines', 'eregione', 'rectus','rexsacrorum')sugeruje, że władca, bardziej kapłan aniżeli król w nowoczesnym sensie tego słowa, byl kimś, kto posiadał moc wyznaczania dogod­ nych miejsc pod budowę miast i ustalania reguł prawa." U Homera słowo ororekhatai oznaczało ruch koni na całej szerokości linii, zaś w języku augurów regio to punkt osiągnięty w linii prostej, wyznaczonej na ziemi lub niebie, 25 125 �a następnie przestrzeń pomiędzy tymi liniami. Określenia rego, regere, rectus, regio, oznaczając punkt, przestrzeń wyznaczoną sakralną mocą króla, mają także znaczenie metaforyczne, odpowiadające prawu, normie, regule, praw­ dzie w sensie moralnym. Nic dziwnego więc, że w przytoczo­ nej przez Josifa Brodskiego angielskiej grze słów, pojęcie ruler oznacza zarówno władcę, jak i linijkę. Pisząc o Piotrze I , cesarzu-wizjonerze, Brodski zauważa: „Cieśla i nawigator, ten władca zadowalał się przy projektowaniu swego miasta jednym instrumentem - linijką. Rozpościerała się przed nim płaska równina i miał wszelkie dane, by odnosić się do niej jak do mapy, gdzie linie proste są najkorzystniejsze. Jeżeli nawet są w tym mieście zakręty, to nie dlatego, że tak zostało zaplanowane, lecz dlatego, że byl kreślarzem niestarannym - c o rusz palec ześlizgiwał mu się z linijki i kreska wiła się pod paznokciem."^ Dlatego właśnie między innymi Dostojewski nazywa Petersburg „najbardziej obmyślonym miastem świa­ ta" , gdzie car, wedle słów Mickiewicza, „wszechmocność woli swej pokazał" . 27 28 Prostotę i ład ustanowionego przez władcę porządku fizycz­ nego i etycznego zarazem przeciwstawić można krętactwu, perfidii, kłamstwu. Nie bez znaczenia jest zatem fakt, że, jak podaje Słownik etymologiczny języka polskiego Franciszka Sławskiego, słowo błazno znaczyło w XV wieku trefnisia i głupca, kroczącego złą drogą. Czeski błazen był obłąkańcem i wariatem, a w języku bułgarskim pojęcie to wiązało się z pokusą, błądzeniem, błędem, zgorszeniem. Piotr I zupełnie niechcący wytyczył jakieś krzywe. Krzywizna jest bowiem domeną błaznów, a nie władców. Król stwarza więc świat od nowa, a jego działania noszą znamię aktu religijnego. Przed budową miasta czy świątyni wielki kaplan-władca wyznacza przestrzeń świętą określając tym samym zasięg sfery profanum, terytorium obcych. Król był zatem demiurgiem i to, co stwarzał, było dobre. Musiało być dobre, skoro ucieleśniało prawdę, normę, regułę. Po stronie przeszłości pozostaje chaos i ciemność, jak pustkowia poza granicami uświęconej przestrzeni. „Teologia władzy zwierzchniej - pisał Paul Ricoeur - jest głęboko zakorzeniona w teogonii; Bóg jest w gruncie rzeczy Królem, jest panem i posiadaczem ziemi, cały Kosmos pojmowany jest na kształt Państwa." * W teologii władzy zwierzchniej można zatem usłyszeć dalekie echa dramatu stworzenia, wraz ze znamionu­ jącym go symbolicznym stosunkiem Król - Wróg, który, jak pisze francuski filozof „staje się stosunkiem w całym tego słowa znaczeniu politycznym" ". W boskim dramacie stwo­ rzenia zawsze mieściły się bowiem, podobnie jak na planie ziemskim, próby obalenia ustanowionego ładu, a członkowie tej, jak to określa w jednym ze swych esejów Maria Janion „olbrzymiej opozycji" - Prometeusz, Tantal, Iksjon, Syzyf czy upadłe anioły w tradycji kabalistycznej - zdają się częstokroć cywilizatorami. Niemniej jednak tylko w relacji antycznej - w zaginionym zakończeniu dramatu Ajschylosa i u Hezjoda- mit prometejski przewiduje końcowe pojednanie bohatera z bogami. W każdym przypadku te próby demiurgii po demiurgii, choćby ich intencją było dobro ludzi, tworzą mitologiczny scenariusz podważania boskich wyroków. Bunt ten jest tragiczny i od początku skazany na zagładę. Jego sprawcy zawsze zostają ukarani. A jednak próbują wciąż od nowa walczyć; lak, jak walczy młody, odsunięty od tronu i zesłany przez starego króla na prowincję książę; jak grecki 2 3 31 126 wanaks, walczący z basileusem. Błazeński podstęp, jakim dla dobra ludzi posługuje się stary tytan, Prometeusz - oszustwo, którego łupem padają bogowie przy podziale ofiary - slawia go po stronie odwiecznych antagonistów władzy, po stronie tricksterskich postaci z pogranicza, kpiących z powagi wład­ ców tego świata. A jednak owo „dobro ludzi", którym legitymuje się zarówno Prometeusz, j ak i upad łe an ioły (, .Zaskakuj ące jest to podobieństwo zbuntowanych aniołów do greckiego kontestatora bogów - Prometeusza" ) jest pojęciem względnym. Krzysztof Dorosz w eseju Faust współczesny czyli de pacto hominis politici cum diabolo umieszcza mit prometejski z źródeł nowożytnego mitu fauslycznego - od Fausta renesan­ sowego, który zaprzedał duszę diabłu po Fausta współczes­ nego, Fausta społecznika z mitologii komunistycznej. Tylko, jak pisze Dorosz, „Humanistyczny mit marksistowski nie pozostawia żadnych wątpliwości co do zbawczych mocy greckiego tytana. W perspektywie chrześcijańskiej natomiast Prometeusz musi być mimo wszystko uznany za typ upadłego anioła, a nie zbawiciela." Niezależnie od swych intencji Prometeusz staje się uzurpatorem, próbującym złamać boską umowę z ludźmi. Podobnie jak zbuntowane anioły uosabia mitologiczną figurę Wroga. Upadłe anioły za swą pychę i nieposłuszeństwo skazane zostaną na zamknięcie w kręgu ciemności, przykucie łańcuchami do czarnej góry i wieczne potępienie. Prometeusz - na przykucie do skały Kaukazu i w końcu, jak w przypowieści Kafki, na zespolenie ze skałą, na zapomnienie, na utratę racji istnienia. 32 33 Ogień ukradziony bogom przez greckiego herosa jest w istocie tym samym, co nauki przekazywane ludziom przez archontów; wiedza o wyrabianiu złotych i srebrnych przed­ miotów oraz ozdób, o sposobach malowania twarzy i bar­ wienia tkanin, o gwiazdach, księżycu, przyszłości. „Czuwają­ cy", niczym Prometeusz, uczyli ludzi „patrzeć w przód". Czyny te cytowany przez Dorosza Denis de Rougement nazywa „skrótem na drodze do boskości", inspirowanym chęcią dorównania bogom i ubóstwiania człowieka. „Oto dlaczego - pisze Dorosz - ogień wykradziony bogom, jabłko zerwane z drzewa poznania dobra i zła, tajemnice wyniesione z nieba przez zbuntowanych aniołów z legendy kabalistycz­ nej, budowa wieży Babel, czy magia udostępniona Faustowi po zaparciu się wiary, są przykładami metafizycznej utopii, wiecznie ponawianą próbą obejścia ludzkiej kondycji, próbą szturmu niebios i posiąścia Boga. A jak wynika z naszych wywodów tego rodzaju próba nie może obyć się bez pomocy sił demonicznych, które do dyspozycji człowieka oddają swoisty środek wywyższenia - magię." Prometejski ogień zatem to, według Dorosza, atrybut istoty homo magus, a nie Opatrzności, a czarna magia, będąca atrybutem zarówno greckiego herosa, jak i zbuntowanych aniołów z księgi Henocha stanowi dominującą cechę i mechanizm anielskich i prometejskich darów dla ludzkości. Za pierwowzór Prome­ teusza uznać można uprawiających czarną magię buntow­ ników z Atlantydy, za jego potomka zaś - renesansową postać doktora Fausta, który jest w istocie greckim półbogiem, „przefiltrowanym" przez chrześcijańską, niezwykle wyost­ rzoną świadomość walki dobra ze złem. Można powiedzieć, innymi słowy, że „renesansowa historia doktora Faustusa wydobyła na powierzchnię pakt z ciemnymi mocami, 'im­ plicite' zawarty w prometejskim micie"". 34 �I Może być więc Prometeusz - w micie marksistowskim i - zbawicielem i dobroczyńcą ludzkości, wnoszących w jej historię ferment nowości, ale - w optyce chrześcijańskiej - z całą pewnością nie można utożsamiać go z Chrystusem. Wręcz przeciwnie. Z punktu widzenia mitologii wcześniej­ szych niż komunistyczna - na przykład mitologii greckiej i biblijnej - jest grecki heros (i jego późniejsze wcielenia) boskim antagonistą, uzurpatorem, marzącym o boskich prero­ gatywach, czarownikiem - alchemikiem, posługującym się czarną magią, samym Księciem Ciemności wreszcie. Podob­ nie błazen w filozoficznej metaforze i jej praktycznych konsekwencjach, jak tego dowodził Ryszard Legutko. Z jed­ nej strony, w relacji z kapłanem, uosabiać może mądrość, sceptycyzm, przenikliwość, wolność myśli i czynu, rew­ olucyjny zamęt, młodość i świeżość. Jako taki jest wcieleniem anarchii, Z drugiej jednak strony filozoficzne i realne skutki takiej postawy okazać się mogą wręcz przeciwne, prowadząc do fanatyzmu, absolutyzmu, zmysłu totalitarnego i, gorszej niż ortodoksyjna, ideologiczności. Istotą „chimery" błazeńskiej i prometejskiej jest wolność, która stwarzać ma świat od nowa, wedle zasad zupełnie dowolnych i pozbawionych jakiejkol­ wiek wyższej niż doczesna sankcji. Tym, co łączy greckiego półboga z takim właśnie blaznem jest zatem, po pierwsze, kontakt z ciemnymi mocami i posługiwanie się magią w celu kreacji nowego ładu, nowego świata, nowej filozofii i sztuki, po drugie zaś - błądzenie, będące w istocie „metafizycznym skrótem na drodze do boskości", odzwierciedlające zanego­ wanie uznanego kanonu wartości i zboczenie z drogi prawdy, prawa i normy; błądzenie, które w języku pojęć chrześcijańs­ kich tłumaczy się jako grzech. Postawa taka ma zresztą swoje przejawy w pozornie odległych dziedzinych życia i w roz­ maitych epokach, bo „czy nie tu biorą leż początek znane przekonania o obowiązującym poniekąd, anarchicznym rady­ kalizmie środowisk akademickich, o wywrotowej roli in­ teligencji twórczej?..."" 1 * * * Wróćmy do nasyconej znaczeniami relacji król - błazen w strukturze dworu, przenosząc ją na płaszczyznę symbolicz­ ną: możemy teraz powiedzieć, że król jest w tym kontekście bogiem, błazen zaś - jego odwiecznym antagonistą i prze­ śmiewcą, mitologicznym worgiem i zarazem człowiekiem najbardziej pośród całego dworu do króla zbliżonym. W prze­ ciwieństwie jednak do wszechmocy i mądrości władcy, którego poczynania mają sankcję wyższej instancji, posługuje się on sztukami magicznymi, których tombakowy połysk do złudzenia przypominać może szczere złoto. Błazen zatem to odwieczny przeciwnik wszelkiego ładu, zarówno kosmicz­ nego, jak i ludzkiego, odwieczny buntownik; to homo magus, utopijny kreator nowych wspaniałych światów. Mitologia pierwotnego ładu pozwala więc sformułować pewne refleksje związane ze sposobem istnienia błazna w topografii dworu i w symbolicznej geografii społecznej. Staremu światu z jego nienaruszalnym porządkiem, staremu królowi, rezydującemu w centrum, przeciwstawiony jest młody król, książę, błazen (często błazen kuszący księcia jak Falstaff młodego Henryka), wizja nowego ładu, będąca w istocie wizją chaosu, peryferie, margines, granica. Przy czym zdarza się, że ów stary, zagrożony ład pozbawiony jest w istocie swej sakralnej mocy. Tak jest na przykład w kręgu kultury greckiej, gdzie zupełnie świeckiej postaci basileusa przeciwstawiona zostaje siła wanaks, postaci o pewnych znamionach boskości. Tym drugim pojęciem określani są, według Arystotelesa, młodsi bracia i synowie panującego, najczęściej przezeń odsunięcia od tronu i zepchnięci na geograficzne i społeczne peryferie królestwa. Niemniej jed­ nak centrum i peryferie pozostają, wbrew pozorom, w stanie niezmiennej równowagi, a stary i młody król uzupełniają się wzajemnie w u ni wersu m monarchii. 37 Podobnie sprawa wygląda z błaznem. Niektórzy, jak na przykład W.H, Auden, uważają go za prostaczka, przez którego przemawia jednak „głos boga". Tak jak król jest nad-, tak błazen pode zło wiekiem. „Sytuacja królewskiego błazna nie jest łatwa - pisał poeta - . Jasne jest, że król używa go jako swego rzecznika jedynie od czasu do czasu" ". Sytuacja taka skazuje królewskich błaznów na islnienic peryferyjne, mar­ ginalne, obdarzając ich jednocześnie od czasu do czasu mocą, która może zagrozić porządkowi świata. Jest bowiem błazen jedyną osobą, która może przemawiać do króla nie jak poddany, lecz jak ktoś mu równy. Jakaś intuicja tej zasad­ niczej równości i podobieństwa losów władców i ich błaznów kryła się w słowach umierającego karla Tirliti, bohatera opowiadania Heinricha Heinego Noce florenckie, który „pła­ kał z powodu tragicznego zgonu wielkiego cesarza, który go nawet nie lubił i który na św. Helenie skończył w podobnym stanie, całkiem jak ja obecnie kończę - dodał - zapomniany, opuszczony przez wszystkich królów i książąt, pośmiewisko dawnej wspaniałości" ''. Możemy także wspomnieć jedną ze scen w powieści Limy Raj: oto dwa strachy na wróble, w strojach błazeńskich, grają na tarasie w szachy. Jeden z nich trzyma w rękach gońca. Bohater „przypomniał sobie, że po francusku gońce nazywają się 'fous', szaleńcy i że przed­ stawia się ich zwykle w strojach błaznów. Ten drugi strach tkwił w oczekiwaniu na przesuwającą się ukośność, na owo szaleństwo, które - niczym zbłąkaną gwiazdę - miała wydzielić z siebie noc, na skok, jaki wykonuje błazen w swym groteskowym lańcu. Na stole ktoś wypisał węglem fragment z wiersza Mathurin Regniera: Les Fous sont aux eche.es les plus proches des rois szaleńcy w szachach są najbliżsi królom" ". Ów związek najwyższego z najniższym, mądrego władcy z jego kalekim, bełkoczącym błaznem, prostoty i najwyższej mądrości z szaleństwem, z ową „ukośnością, którą ma wydzielić z siebie noc" tak podsumował Willeford: „Bełkoczący głupiec uosabia jedną z naszych prototypowych relacji z numinosum. Król także musi pozostawać w kontakcie z numinotycznymi mocami; musi wykorzystywać je, kiedy są użyteczne i sprzeciwiać się im, gdy zagrażają królestwu destrukcją. Błazen stoi u boku króla, stanowiąc w pewnym sensie jego odbicie, symbolizując jednak także zagubiony dawno temu aspekt sylwetki władcy, który został praw­ dopodobnie poświęcony przy zakładaniu królestwa; aspekt, bez którego ani król ani jego królestwo nie są kompletne." 3 3 4 41 Ta „redukcja ejdetyczna" monarchii do jej wspólnej, królewsko-błazeńskiej istoty najpełniejszy swój, klasyczny już wyraz znalazła w Królu Learze; choć nie mamy tu do czynienia z błaznem, który aspiruje do pozycji króla, lecz z królem, który po przejściu szkoły błazeńskiej filozofii, ogołocony z majestatu, realizuje ową błazenską mądrość. Błazen, jako jego mentor, towarzyszy mu w tej drodze. 127 �„Blaznem nazywasz mnie chłopcze?" - pyta Lear. „Wszystkie inne tytuły porozdawałeś, a z tym się urodziłeś" - odpowiada błazen. Błazen Leara ukazywany był na wiele różnych sposobów: jako klown, idiota, szaleniec, prorok, ironizujący filozof wreszcie, który zawdzięcza swe istnienie Erazmowi z Rotterdamu. Błazeństwo Leara, mądrego błazna i niemąd­ rego włady, pokazał na ekranie, w realiach japońskich, Akiro Kurosawa. W filmie Ran Learem jest przywódca jednego z klanów samurajskich, książę Hidetora. Tłem - szesnastowieczna, targana walkami Japonia. Nie ma tu, jak u Szekspira, trzech córek, są trzej synowie. Inny jest pejzaż, inne szczegóły. Inny nieco błazen - postać wyraźnie androgyniczna. Istota i główne wątki dramatu pozostały jednak te same. Jest błazen, który swemu panu podaje na ostatku koronę z trzciny. 1 Hidetora, niczym Szekspirowski Lear, na podobieństwo Ofelii, błąkać się będzie na czworakach po pustkowiach, wśród zielsk. „Ran" znaczy po japońsku chaos. Błazeńskie władztwo Leara realizuje się na obrzeżach świata, w miejs­ cach opuszczonych, na ugorach, w czasie apokaliptycznym, kiedy płoną zamki, a ludzie popadają w zamęt i obłąkanie. Na marginesie warto zaznaczyć, że mamy w filmie Kurosawy interesujące nawiązanie do starego japońskiego podania o śle­ pym, wypędzonym na pustkowia i zdetronizowanym księciu Semimaru, wędrującym po obrzeżach królestwa i grającym na lutni. Ślepota Semimaru jest ślepotą Leara; w istocie jest jasnością. Mit o wypędzonym księciu - muzyku przywołuje symboliczny obraz outsidera - aktora - komedianta, w którym uczestniczy także figura błazna i który spotykamy we wszyst­ kich epokach i we wszystkich kulturach. 42 Tu, powtórzmy, bardziej niż z realizacją błazeńskiej chime­ ry, mamy do czynienia z przenicowaniem i doprowadzeniem do skrajnych konsekwencji chimery królewskiej, którą w osta­ tecznym rozrachunku tylko do błazeńskiej można porównać. Degradacja chimery królewskiej uwidacznia się w miarę degradacji Leara i Hidetory. Sztuki Szekspira (podobnie jak film Kurosawy) to jednak zupełnie inny rozdział historii. Król Lear, w swej groteskowej, jak sugeruje Jan Kott , istocie wyszydza i ośmiesza mit kosmicznego ładu, zamieniając go w mit upadku. Można go porównać do świata beckettowskiej groteski, gdzie wszystko staje się sceną błaznów. Ośmieszona zostaje wiara Leara w czysty majestat, czystą istotę króla; wiara, która jest wszak podstawą mitu kosmicznego ładu. Mit ten okazuje się śmieszny i anachroniczny. Prawdziwe jest dopiero szaleństwo Leara i Hidetory, szaleństwo, które jest przejściem na pozycje błazeńskie. Szekspir - a za nim Kurosawa - realizują więc jakby mit kosmicznego ładu a rebours. Absurd oczywistości, absurd wszelkich absolutów, świat czysto błazeński są tutaj ostatnią racją rzeczy. Świat u Szekspira pozbawiony jest absolutów. „Różnego rodzaju bezosobowe i wrogie mechanizmy zastępują Boga, naturę, Historię" - pisze Kott. Tyle, że tutaj nie błazen stwarza taki świat oddzielnym aktem demiurgicznym i swą wolą. Błazen pomaga jedynie, swymi naukami, obnażyć jego istotę. Świat taki po prostu jest, a ludzie muszą dostosować się do jego upadku i do rządzących nim absurdalnych reguł. Wszyscy stają się błaznami. Wszyscy zdegradowani zostają, a jedno­ cześnie wywyższeni do roli błaznów. Wszystko się kończy. Ta wizja nie jest totalitarną wizją nowego ładu - to wizja chaosu, której znakomitym zobrazowaniem, także poprzez swój sym­ boliczny tytuł, jest film Kurosawy. To nie kolejna realizacja 43 44 128 mitu prometejskiego - to kolejna realizacja mitu upadku. Bo, jak słusznie pisze Kott, „Król Lear jest tragicznym szyderst­ wem ze wszystkich eschatologii, z nieba, które obiecują na ziemi i z Nieba, które obiecują po śmierci, z teodycei chrześcijańskiej i z teodycei laickiej, z kosmogonii rozumnej historii, z bogów, z dobrej natury i z człowieka." 45 * * * Tam, gdzie królewskim błaznem był karzeł, to właśnie jego kalectwo mogło być znakiem, pozwalającym rozpoznać w nim królewskiego antagonistę, królewskie alter-ego; wy­ brańca a rebours, czyli istotę przeklętą. Groteskowe ciało karła, noszące znamię kary bożej, wpisuje się w karnawałową wizję świata. Równie często erotyczne, jak pozbawione wszelkiej erotyki, fascynujące i odpychające zarazem, przy­ ciągające i budzące obrzydzenie, ciało karła staje się sym­ bolem zła. Tytułowy bohater opowiadania Karzeł Par Lagerkvista pełni na dworze swego pana, księcia Mantui, znienawi­ dzoną rolę błazna. Jest mądrzejszy od swego otoczenia („Nikt jednak nie jest wielki dla swego karła" ), uosabiając zarazem nieludzką, wręcz demoniczną figurę Wroga. W swej szaleń­ czej wizji (a widzi i wie więcej niż zwykli śmiertelnicy, obdarzony prometejskim darem przewidywania) pragnie, niczym stwórca, rządzić ludzkimi losami. Pragnie ferować wyroki śmierci. „Sprawowałem moją straszliwą władzę nad ludźmi" - powie na zgliszczach księstwa, wśród ruin stworzo­ nej przez siebie krainy śmierci; „Z rozkoszą, jakiej nigdy dotąd nie doznałem, a która była tak gwałtowna, że niemal traciełm zmysły, czułem swoją moc tutaj na ziemi. Czułem, jak świat przeze mnie napełnia się zgrozą i zagładą i zmienia z wspaniałej uczty w miejsce zniszczenia i strachu." Jak mityczny Wróg, zagrażający od wieków twierdzy na Pustyni Tatarów z powieści Dino Buzzatiego, czy budowniczym Chińskiego Muru w opowiadaniu Kafki, jak zło, które przychodzi znikąd lub właśnie skądinąd, karzeł Lagerkvista jest także istotą z innego świata. „Ale słyszałem, że my, karły - powiada - pochodzimy z rasy starszej od tej, która zaludnia dziś świat i że dlatego jesteśmy starsi już w chwili, gdy się rodzimy. Nie wiem, czy to prawda, ale w takim razie bylibyśmy praistotami.'"" Na wzór greckich buntowników i herosów, na podobieństwo upadłych aniołów karzeł skazany zostaje za swe próby obalenia świętego ładu na wieczne cierpienia w lochu, przykuty, niczym Prometeusz, niczym Aza i Azael, łańcuchem do ściany. 46 47 1 Taki jest też mściwy błazen Barkilphedro z Człowieka śmiechu Wiktora Hugo. „Kto rozśmiesza królów - pisze francuski pisarz - w innych budzi strach." Toteż Barkilphed­ ro „Silny był potęgą błazna". Stał się motorem wydarzeń na dworze. „Szkodzić, szkodzić, za wszelką cenę - i niech się dzieje, co chce!" W końcu ponosi jednak klęskę. Trochę innym, choć równie mściwym błaznem, był Hop Frog z opowiadania Edgara Allana Poe pod tym samym tytułem. Jego ostatnim błazeńskim żartem było spalenie żywcem króla i siedmiu jego kompanów podczas karnawałowej zabawy w zamku. Błazen nie próbuje jednak zająć tutaj miejsca władcy. Jest tylko demonem zniszczenia. 49 50 51 �Mitologia kosmicznego ładu zdawała się, pomimo wszyst­ ko, skutecznie bronić uświęconego porządku przed próbami jego obalenia, chociaż wspomniane tutaj postaci złych błaz­ nów są już wyraźną zapowiedzią pewnych zmian, jakie w tym dość statycznym obrazie świata wprowadza kultura współ­ czesna. Pomimo wciąż żywej wiary w sakralny charakter władzy coraz częściej podważany bywa mit pomazańca bożego i „nieruchomego firmamentu", czego przejawem są próby dokonania - choć nie uświęcenia! - największego bluźnierstwa: nowej kosmogonii na gruzach starego świata. Coraz częściej zasiąść chce błazen na królewskim tronie; i bywa, że coraz częściej mu się to udaje. Doskonale ilustruje to przytoczona przez Michała Głowińskiego czeska piosenka satyryczna z okresu międzywojennego: Od tej doby panoval Kat, błazen a kral. (.-). A tak z kata a błazna V znikł a hodnost sverazna, Vylihnul se novy tvor, Błazen diktator." który rodzi jednak wyłącznie pokraczne, koślawe, w najwyż­ szym stopniu niedoskonałe twory. Pomiędzy intencją i reali­ zacją nie ma tu żadnego przełożenia, żadnego gładkiego przejścia. Jest tylko jakby krzywe zwierciadło. Poeta dopoW I C Pomiędzy ideę I rzeczywistość Pomiędzy zamiar I dokonanie Pada cień. 55 „Tak to Prometeusz budzi się ze snu o potędze jako kafkowski Grzegorz Samsa', pisze Kołakowski i jest to jedno z najstraszliwszych zdań jego książki o prometejsko - marksowsko - marksistowskiej utopii" - uważa Maria Janion. Ale możemy przecież przypuszczać, że nie ma w tej przemia­ nie nic dziwnego. Innego wcielenia być po prostu nie może. Wszak Prometeusz zawsze był tricksterem. I tutaj domyślamy się sprawki jego dalekiego błazeńskiego potomka. Zdążyliś­ my się już zresztą przyzwyczaić do jego dowcipów. „Sens egzystencji w krzywym zwierciadle nie jest obcy znakomitej większości mieszkańców prometejskiego królestwa zarozu­ miałych proroków Historii. W realizację mitu wierzą już tylko ludzie niespełna rozumu, naiwni i hipokryci." Prometejski „świat na opak", którego wnikliwego opisu dokonuje w swym eseju Dorosz, świat, będący w grunce rzeczy realizacją „błazeńskiej chimery" w czystej postaci, jest według niego poprzedzony nie tyle „zdradą" mitu, co mitem na opak. „Tak oto - podsumowuje - Dorosz długofalowe efekty 'metafizy­ cznego skrótu na drodze do boskości' - społeczna alchemia okazała się metafizyczną szarlatanerią. Obiecując transmutację ołowiu z złoto, prometejski ogień wraz z magią Fausta w gruncie rzeczy dokonują procesu odwrotnego i mniemany raj zamienia się w piekło." " Każda nowa demiurgia okazuje się w efekcie nowym szaleństwem, a jej twórcy - bluźniercami. Współczesne demiurgie, będące w gruncie rzeczy totalitarnymi antyutopiami, mają w obrazowaniu XX-wiecznej kultury charakter zdecydowanie negatywny. Na krańcach świata, w odległych krainach kreują je błazny, karły, szaleń­ cy. Obrazy tych nowych stwórców, utrzymane w tonacji błazeńsko-groteskowej najczęściej nasuwają przypuszczenie, że mamy do czynienia nie z prawdziwym, prawowitym władcą, pomazańcem bożym, a jedynie „Marchołtem na tronie". 56 57 Piosenka ta ma związek z niezwykle istotnym dla naszych rozważań faktem: otóż opozycja błazen-król wzbogacana bywa często o trzecią postać, układając się w triadę błazen -król - kat. Ten ostatni zawsze uosabiał w kulturze niesławny aspekt monarchy, brał na siebie skalanie przelaną krwią. Zgroza, jaką budził, była odpowiednikiem splendoru monar­ chy. „Monarcha i kat pełnią więc funkcje podstawowe, a zarazem symetryczne - pisał Caillois - : jeden w blasku i chwale, drugi - w mroku i pohańbieniu." Wiele ich łączy z błaznem: wszyscy trzej są w zasadzie nietykalni i podobnie w społeczeństwie izolowani. Kat spełnia wobec króla podobne funkcje, co błazen i zajmuje w stosunku do niego podobną pozycję: o ile króla uznać można za uosobienie sakralnej figury kapłana, o tyle kat i błazen przypominają raczej kapłanów na opak. Już we wspomnianych obrazach złego, mściwego błazna wyczuwalna była bliskość tych dwóch postaci. We współczesnej zaś mitologii błazna, której noś­ nikami są przede wszystkim kino i literatura, a jednym z bardziej znamiennych wyobrażeń ów „novy tvor - błazen diktator" jedność postaci błazna i kata jest jeszcze wyraźniej­ sza. Na wszystkich poziomach kultury - od tzw. kultury wysokiej po niską, ludową, popularną, masową - zależnie od terminologii - owocuje obrazami złego błazna i jego szalo­ nych demiurgii na opak; owocuje obrazami, jak to określił Michał Głowiński, „Marchołta na tronie" . 53 54 • * * Analizą postaci „Marchołta na tronie": króla - błazna i błazna - króla na pewno warto się zająć. Teraz jednak pozostańmy jeszcze przez chwilę przy obrazie tych nowych kosmogonii, błazeńskich demiurgii i spójrzmy, jakie one właściwie są, oraz - na ile podważyć mogą mit kosmicznego ładu czyli, innymi słowy, na ile sankcjonowane są przez kulturę. Przyjrzyjmy się zatem choćby mitologii komunistycznej i jej urzeczywistnieniom; która tak często wprowadza na tron właśnie błazna. U jej źródeł leż. leży prometejski humanizm. 5 Oto na przykład film Wernera Herzoga Aguirre, gniew boży. Jego akcję rozpoczyna objawienie się szaleństwa w boskiej woli stworzenia świata na jego krańcach. Błazeńska antyutopia przyjmuje tu wymiar tragiczny. Jak w tragedii greckiej, a nawet jeszcze wcześniej. (,JPierwszy i główny temat pre-tragiczny nie jest specyficznie grecki, pojawia się we wszystkich kulturach, ilekroć inicjatywa prowadząca do przewiny przenoszona jest na pierwiastek boski i już jako boska żeruje na ludzkiej słabości, przybierając kształt bos­ kiego opętania" *) przedstawiony tu został człowiek - błazen - demiurg zaślepiony i doprowadzony do zguby przez bogów. Jest Aguirre pierwiastkiem zła „wyizolowanym" w efekcie dramatu stworzenia z pierwotnej jedności boskiej; jest ofiarą zesłanego przez bogów poczucia nieumiarkowanej, tytanicz­ nej, zazdrosnej potrzeby wielkości; jest wreszcie-lastbutnot least - gwałcicielem zakazów, które przystoją ludzkiej skromności. 5 129 �Efekt jest żałosny i śmieszny; końcowa klęska - tak jasna i oczywista, jak logika greckich tragedii. Peruwiańska rzeka wiedzie grupę hiszpańskich konkwistadorów ku nieuchronnej zgubie w głębi dżungli. Tam ma dokonać się nowy akt stworzenia. Daleko od świata, ludzi, cywilizacji. „Tam, gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła", mówi się w filmie. W prze­ strzeni nietkniętej przez Boga i człowieka ma miejsce nowy początek, nowy czas. W tym odwróconym micie kosmogonicznym Aguirre mia­ nuje się bogiem, szydzącym z już stworzonego świata. „Ożenię się z moją córką - mówi. - Damy początek nowej dynastii". Powiela tym samym akt kazirodczy, który w wielu mitach świata zapoczątkować ma jego narodziny. Wyznacza także swego namiestnika na ziemi. Tym nowym władcą, cesarzem, jest gruby, wystraszony kastylijski szlachcic. Ob­ darzony niezwykłą tuszą, żarłocznością, niezdarnością, nie pozbawiony jest on wszakże pewnego sprytu, właściwego klasycznym, błazeńskim bohaterom jarmarcznych przedsta­ wień i maskom komedii dell'arte, Koronacja nowego króla, przypominającego w tym momencie sceniczną, burleskową ofiarę jest czystym obrazem z farsy. Dekretem detronizującym króla Kastylii i władców habsburskich oznajmia się jedno­ cześnie o objęciu całych połaci dzikiej ziemi we władanie przez nowych rządców. „Cały świat będzie nasz - krzyczy w zapamiętaniu Aguirre. - Odbierzemy Trynidad Hiszpanom i Meksyk Cortezowi." Z czasem farsa przyjmuje postać czystego karnawału. Szaleństwo stworzyło ten świat, ale ma on w sobie (poprzez postać Aguirry) zarówno coś z fatalizmu tragedii greckiej, jak i (poprzez postać błazeńskiego króla, który w końcu, zgodnie z logiką karnawału, ginie) coś z tradycji ludowego święta śmiechu, ustanawiającego czasowe odwrócenie wartości i znaków, Nowy porządek Aguirry jest w istocie karnawałowy, opaczny. Mnisi kaptur zamienia się w kaptur kata, odbywa się parodia sądu. Tworzenie w głębi dżungli czyni z aktu demiurgii jej własną parodię. W sterującym tą łodzią szaleńców Aguirze Indianie, zgodnie z pradawną legendą, widzą przybywającego z daleka boga - podobnie, jak boga widzi w sobe sam Aguirre. Sam siebie nazywa przecież „gniewem bożym". Ale niedługo potem będzie już tylko władcą trupów swoich towarzyszy i skaczących po pokładzie małp ; nadal jednak w głębi swego 60 PRZ ' L . Kołakowski, Kapłan i błazen (Rozważania o teologicznym dziedzi­ ctwie współczesnego myślenia), w: Pochwała niekonsekwencji. Pisma rozproszone z lat 1955-1968, Warszawa 1989, t. I I , s. 178 Tamże. Tamże. A. Michnik, Kłopot, w: Obecność, Londyn 1987, s. 197 Tamże, s. 217 R. Legutko, Podzwonne dla błazna, w: Bez gniewu i uprzedzenia, Szkice o książkach, ludziach i ideach, Paryż 1989, s. 26-41 J. Węgielek, Karamazowszczyzna kontra Starzec Zosima, w: Mam ciało, Warszawa 1989, s. 209 • R. Legutko, op. cit., s. 28 ' Tamże, s. 34 Tamże, s. 35 • " Tamże. • • -Tamże. Piszę o tym w szkicu Kapłan czy błazen. Metafory Don Kichota u Manna i Kafki, który ukazał się w: „Konteksty" 1995, nr 3-4 L . Kołakowski, Jeśli Boga nie ma..., O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwieniach tak zwanej filozofii religii. Znak, Kraków 1988, s. 151 1 3 4 5 s 1 10 12 13 130 szaleństwa, głosić będzie apoteozę zdrady, buntu przeciwko bożemu stworzeniu. Tam, gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła, kończy je błazen. Błazen tragiczny, mający w sobie coś z Prometeusza; coś z buntującego się, upadłego anioła. Anielską część natury Aguirre upamiętnia w filmie obraz jego eterycznej, właściwie nieistniejącej córki. Albo inny bohater Herzoga - Cobra Verde: szalony władca z afrykańskiego wybrzeża, ex-bandyta, od nowa ustanawiający swą arbitralną wolą wszystkie reguły stwo­ rzonego przez siebie świata. On również ponosi klęskę. Wśród współczesnych „opętanych demiurgów" należy także choćby tylko wspomnieć bohatera Czasu Apokalipsy Coppoli - kapitan Willard jest przecież, podobnie jak Aguirre, wcieleniem Kurtza z Jądra ciemności Josepha Conrada. Jak, skądinąd słusznie, zauważa Paul Sirianni , bohatera Herzo­ ga odróżnia od bohatera Conrada brak daru mowy, swoista niemota; Kurtz przecież tak wspaniale przemawiał, właś­ ciwie tworzył szalonym słowem, w czym odczytać możemy nawiązanie do biblijnej teologii Słowa. W końcu jednak nawet to okazuje się nieważne. Kurtz też musi umilknąć. „Pan Kurtz - on umrzeć" - brzmi wyrok XX-wiecznej kultury, który można przecież zrozumieć jako próbę obrony przed zagrożeniem ze strony tych współczesnych demiurgicznych wizji. Błazeńskie cechy nowych demiurgów - kar­ łowatość, okaleczenia, deformacje ciała, ich opętanie oraz karnawałowe, antycywilizacyjne, z zasady aintelektualne kreacje świata układają się w obraz niepokojący, a nawet apokaliptyczny. Obawy filozofów zyskały potwierdzenie i konkretne zobrazowanie. Ma rację Ryszard Legutko. Zbyt często błazen - w myśl potocznego wyobrażenia młody, wolny od ortodoksyjności i wszelkiej ideologii heretyk - nakłada płaszcz dyktatora i szaleńca. A „Marchołt na tronie" nie jest już wrogiem absolutyzmu i wyrazicielem krytycznej, sceptycznej, wszystko kwestionującej prawdy, jakim był jako po pro stu Marchołt. Jest śmiertelnie poważny, a prawda, jaką narzuca, ma rangę dogmatu i wymaga aktu wiary. „Błazeńska mądrość - pisze Głowiński, - pod­ niesiona do rangi i godności prawa, wyklucza istnienie wszelkich innych typów mądrości." Pomimo całej mitologizacji sylwetki błazna- tak w filozoficznej metaforze, jak w myśleniu potocznym - ten zwiastun nowego coraz częściej staje się zwiastunem klęski. 61 62 63 PISY " J, Starobinski, Trzy eseje, przeł. M . Ochab „Res Publica" 1989, nr 7 (25), s. 8 " Tamże, s. 4 Por. R. Legutko, op. cit., s. 35 Por. J. Kott, Góra i dół albo o wieloznacznościach Prometeusza, w; Zjadanie bogów, Szkice o tragedii greckiej, Kraków 1986, s. 23 " Por. M . Bloch, Les rois thaumaturges, Paris 1983 R. Caillois, Żywioł i ład, Warszawa 1973, przeł. A. Tatarkiewicz, s. 205 Cyt. za: C. Geertz, Centers, Kings, and Charisma: Reflections on the Symbolics of Power, w: Local Knowledge. Further Essays in Inter­ pretative Anthropology, New York 1983, s. 123 Geertz analizuje w swoim szkicu „symbolikę władzy" i fenomen charyzmy na trzech różnych przykładach: elżbietańskiej Anglii, Maroko za Hasana i Jawy za rządów Hayam Wuruka. Przytacza także bogatą biliografię, dotyczącą tego problemu, m.in. E. Kantorowicz, The King 's Two Bodies: A Study in Medieval Political Theology (Princeton 1957); R.E. Giesey, 77if Royal Funeral Ceremony in Renaissanse France (Geneva 1960); R. Strong, Splendor at Court: Renaissance Spectacle and the Theater of Power (Boston 1973); E. Cassirer, Myth of the State (New Haven 1946). M . Eliade, Próba labiryntu. Rozmowy z Claude - Henri Rocąuetem, 17 18 20 21 1 3 23 �Warszawa 1992, przeł. K Środa, s. 168, Kult Stalina także jest tylko zwieńczeniem długiej tradycji boskiej czci, jaką oddawano władcy, O toż­ samości carów rosyjskich z Chrystusem pisza w książce 'Car i bóg. Semiotyczne aspekty sakralizacji monarchy w Rosji ' (Warszawa 1992, przeł H. Paprocki) B- Uspienski i W . M . Żywow. Analizują oni paralelizm wizerunku monarchy i Boga od czasów bizantyjskich aż do chwili upadku monarchii oraz proces narastającej w miarę upływu czasu sakralizacji stosunku do władcy. R. Barthes, The „Blue Blood" Cruise, w; Mythologies, New York 1972. s, 32-34 E. Benveniste, Le vocabulaire des institutions indo-européennes, t. II (pouvoir, droit, religion), Paris 1969, s. 9 J. Brodski, Przewodnik po przemianowanym mieście, przel. A. Mietkowski, w: Śpiew wahadła, Paryż 1989, s. 50 Tamże, s. 53 Por. R. Przybylski, Dostojewski i przeklęte problemy, Warszawa 1964, s. 255 " P. Ricoeur, Symbolika zła. Warszawa 1986. przeł. M . Ochab i S. Cichowicz, s. 183 * Tamże, s. 186 Por. M . Janion, Powstrzymać Prometeusza, w: Wobec zła, Chotomów 1989, s, 150 K. Dorosz, Faust współczesny czyli 'de pacto homini polilici cum diabolo', w: Maski Prometeusza. Eseje konserwatywne, Londyn 1989, s. 27 " Tamże. s. 22 Tamże, s. 28 " Tamże, s. 29 Por. L . Stomma, ...wariat czy geniusz?, maszynopis 1981 Tak właśnie opisuje strukturę królestwa Philipp Wolff-Windegg. Określa on starego króla jako upostaciowanie prawa i religii, młodego zaś - jako symbol militarnych podbojów. Stary król pozostaje w kontakcie z normami i regułami, młody - ze sferą nadnaturalności (por. W. Willeford, The Fool and his Sceptre. A Study in Clowns and their Audience, Northwestern University Press 1969, s. 164). W.H. Auden, Balaam i jego oślica, przel. A. Preis-Smith, w: Ręka farbiarza i inne eseje. Warszawa 1988, s. 125 H . Heine, Noce florenckie, w: Noce florenckie, przeł. A. Szczerbow­ ski, Warszawa 1951, s. 81 * J. Lezama Lima, Raj, przeł. A. Nowak, Kraków 1989, s. 492 W. Willeford, op. cit., s. 156 Problemem Leara, jego błazeństwa i błazeństwa jego błazna za­ jmowało się wielu badaczy. Wśród nich na przykład J. Kirsch, Shakes­ peare 's Royal Self. New York 1966 ; J.F. Dauby. Shakespeare 's Doctrine of Nature. London 1961. 24 2 5 u 23 2 1 31 32 M 3S 31 3 1 39 41 4 ! 43 Por. J. Kotl, Król Lear czyli Końcówka, w: Szekspir współczesny, Kraków 1990, s. 150-193 Tamże, s 156 Tamże, s. 169 P. Lagerkvist, Karzeł, przeł. Z. Lanowski, w: Wybór prozy, Wrocław 1986, s. 86 " Tamże, s. 195 Tamże, s. 86 W. Hugo, Człowiek śmiechu, przel. H. Szumariska-Grossowa, War­ szawa 1955, t. I , s. 235 Tamże, s. 239 E.A. Poe, Hop-Frog. przeł. B. Leśmian, w: tegoż. Opowieści niesamowite, W L , Kraków 1976 " M . Głowiński, Portret Marchołta, w: Mity przebrane. Dionizos, Narcyz, Prometeusz, Marchołt, Labirynt, Kraków 1990, s. 120. Piosenkę autorstwa dwóch czeskich satyryków, Jifi Voskoveca i Jana Wericha, Głowiński przytacza za: A co bósnik. Antologia ceske poezie 20. stoleti, Prahja 1963 " R. Caillois, op. cit., s. 198 Por. M . Głowiński, op. cit., s. 120-128 " T.S. Eliot, Wydrążeni ludzie, przeł. Cz. Miłosz, w: Wybór poezji, Warszawa 1988, s. 60 M . Janion, op. cit., s. 155 K. Dorosz, op. cit., S. 39 ** Tamże, s. 43 " P. Ricoeur, op. cit., s. 201 Na marginesie zauważmy, że jest to stary błazeński wątek. Willen1'ord przytacza podanie, mówiące o tym. jak kalif Hanin al-Rashid uczynił swego błazna Buhlula władcą wszystkich niedźwiedzi, wilków, małp i osłów w kalifacie. „To zbyt wiele dla mnie - miał wówczas odrzec Buhlul. - Nie mam aż tak wielkich ambicji, by pożądać władzy nad wszystkimi poddanymi Waszej Wysokości "(por. W. Willeford, op. cit., s. 161. Willeford przytacza tę historię za: J. Doran, The History of Court Fools, London 1858, s. 68). Władza błazna dotyczy tych sfer rzeczywisto­ ści, które nie mogły być poddane władzy króla; sfer wymykających się spod kontroli ludzkiego rozumu. Sfer, związanych z położonym daleko od centrum światem chaosu i nadnaturalności (w Rosji carskiej, podczas satumaliów, nadawano błaznom tytuły Króla Syberii czy Włady Samojedów). " Por. P. Sirianni, Podróż Aguirre do jądra ciemności, przeł. J. Uszyński, „Film na świecie" 331-332, 1986 " Eliot, op. cit., s. 57 " M . Głowiński, op. cit., s. 126 44 45 44 4 1 49 w 51 54 56 57 60 131 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07086ea436467c54103ea32e0861a0ad.pdf 2f89235bdb43ad773205304d886d0b7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2382 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2210 Title A name given to the resource "Stary Gringo". Motyw Don Kichota w filmie i literaturze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.66-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Stary Gringo". Motyw Don Kichota w filmie i literaturze Monika Sznajderman „ S k o r o u d a ł e ś się w d r o g ę , chcesz b y ć Tezeuszem i z a b i ć Minotaura, musisz przestać zanadto cenić b e z p i e c z e ń s t w o i musisz b y ć przygotowany na to, ż e nigdy nie wyjdziesz z labiryntu. (...) D o p ó k i prawdy s z u k a ć b ę d ą ludzie p r o w a d z ą c y o s i a d ł y tryb życia, nie zostanie zerwane j a b ł k o z drzewa poznania." L e w Szestow, Apoteoza nieoczywistości szy mu wiara."* Ta przesadna wiara, prowadząca do iden­ tyfikacji z tekstem, stała się źródłem donkichotowskiego obłędu, który Michel Foucault nazwał „obłędem przez utożsamienie z fikcją literacką." Postać Don Kichota zatoczyła w literaturze szeroki krąg. Tak szeroki, że nie sposób wyczerpać tematu w skrótowym z konieczności omówieniu. Z kart powieści, blisko spokrew­ nionej z powieścią łotrzykowską i zachowującej, wedle Mieletinskiego „również najistotniejsze cechy strukturalne bajki czarodziejskiej" przeszedł hiszpański rycerz w świat najbardziej wysublimowanych wartości. „Od samego po­ czątku — pisze Nabokov — już w samym oryginale, sylwetka Don Kichota ulega zagadkowemu pomnożeniu." Don Kichota, czytelnika romansów, opisał Miguel Cervan­ tes, który wszak swoją historię także przedstawił jako wynik lektury, a nawet przekład arabskiego rękopisu pióra Sidi Hameta Ben Engeli. W tym czasie powstaje dalszy ciąg przygód przemyślnego szlachcica, którego autorem był Alonzo Fernandez de Avellaneda, „żądny zysku pismak" , jak nazywa go Tomasz Mann. Dopisał on do powstałej dopiero części pierwszej dzieła Cervantesa część drugą, atakując przy tym ostro autora pierwowzoru. Niemniej jednak właśnie Avellanedzie zawdzięczamy to, że Cervantes napisał dalszy ciąg bohaterskich dziejów szalonego rycerza. Cervantesowski Don Kichot krytykuje bowiem tę wizję swojej osoby, jaką przedstawia Avellaneda i udaje się do Barcelony, aby ujawnić przed światem „(...) kłamstwo tej nowej historii, a ludzie przekonają się, że nie jestem tym Don Kichotem, jakiego ona opisuje." Wszyscy potępiający rów­ nie ostro jak Mann „heretycką" wersję Avellanedy nie zgodziliby się zapewne z sądem Jorge Luisa Borgesa, że „Powtórzenia są nie tylko prawem, ale i koniecznością dla literatury, a to, co uchodzi za twórczość, zawsze musi być, niejako w sposób naturalny, prze-twórczością." W tomie 5 6 John I. White, autor Mythology in Modern Novel umiesz­ cza postać Don Kichota, postać literacką, wśród klasycz­ nych dla literatury motywów mitologicznych. Współczesne, dwudziestowieczne mitotwórstwo dzieł literackich i filmo­ wych nieustannie, w sposób jawny bądź ukryty czerpie z tych zasobów. Błędem byłoby jednak sądzić, iż Don Kichot, szalony rycerz z Manczy narodził się wraz z dziełem Cervantesa. Ma on bowiem, jak pisze Mieletinski „swój własny archaiczny rodowód w obrazach różnych 'mądrych szaleń­ ców', a nawet bajkowych 'głupków', którzy robią wszystko na opak". Jako zaś mądry szaleniec wieńczy Don Kichot jedynie, wedle Słowińskiego, renesansową tradycję błazna. „Dzieło to — pisze Słowiński w swojej historii postaci błazna od starożytności do początków doby romantycznej — wnosi do literatury X V I I I i X I X wieku pewien 'odwieczny obraz', archetyp błazna, który ożyje w postaciach nowych, 'dziw­ nych' bohaterów." A tych nie brakuje przecież we współ­ czesnej, literackiej i filmowej, twórczości. Amerykański socjolog Peter L . Berger widzi w sylwetce hiszpańskiego hidalga prototyp nowożytnej osobowości Zachodu, której podstawowymi cechami mają być wyzwole­ nie i samotność. „U progu epoki nowożytnej — pisze Berger — spotykamy samotną postać, odbywającą dziwaczną po­ dróż. To Don Kichot jadący przez ponury i nieurodzajny krajobraz (krajobraz monoteistyczny, przypominający inne pustynie, gdzie dziwne głosy przemawiają do innych, samo­ tnych ludzi). (...) W swych subiektywnych normach i moty­ wacjach Don Kichot reprezentował oczywiście świat śred­ niowieczny, który w szybkim tempie stawał się nie do przyjęcia. Zarazem jednak był on zapowiedzią tych wszyst­ kich samotnych postaci, które zrodziły świat nowożytny — większość z nich to rycerze o smutnych obliczach, zdobywcy królestw przestrzeni i umysłu, badacze i wynalaz­ cy — a wszystkie szalone w oczach swych współczesnych 1 2 Jeżeli Don Kichot stoi, jak uważa amerykański socjolog, u źródeł nowożytnej, europejskiej koncepcji osobowości to także z tego względu, iż jego mit jest w istocie mitem książki. Od samego początku uwikłany był w pismo, stwarzając idealną, wręcz wzorcową sytuację hermeneutyczną. Korze­ niem mitu Don Kichota jest odczytanie i zawierzenie. Nie przypadkiem filozofowie i teoretycy literatury tak chętnie określają bohatera Cervantesa mianem „rycerza wiary". Wierzącego, pisze Stanisław Cichowicz w kontekście hermeneutycznej teorii Ricoeura, cechuje „ufność pokładana w tekście, w symbolu, w hierofanii". „Wierzący nie jest panem tekstu, wręcz przeciwnie — to tekst panuje nad wierzącym, który pozwala prowadzić się jego sensowi. Prawdziwym przyswojeniem sobie tekstu jest zdobycie się na uległość wobec niego, nic innego. Akt hermeneutyczny jest w swojej istocie wysłuchaniem i usłuchaniem, o ile towarzy- 66 7 8 9 10 Fikcje, w opowiadaniu Pierre Menard, autor Don Kichota argentyński pisarz powołuje do życia jeszcze jednego twórcę sylwetki hiszpańskiego rycerza... „Zamyka się krąg lektur — pisze w książce Cervantes czyli krytyka sztuki czytania Carlos Fuentes. — Cervantes, autor Borgesa, Borges, autor Pierre'a Menarda, Pierre Menard, autor Don Kichota." Krąg ten jest jednak dużo szerszy. „Nic dziwnego — pisze Nabokov — że poczciwy rycerz dobrze się miał i mnożył się, jak świat długi i szeroki, by wreszcie wszędzie po równi czuć się u siebie: czy to jako postać karnawałowa na festynie w Boliwii, czy jako abstrak­ cyjny symbol szlachetnych, lecz pozbawionych kręgosłupa aspiracji politycznych w dawnej Rosji." Dostojewski wczy­ tywał się w Don Kichota pisząc Idiotę, a Tołstoj — Annę Kareninę. Hiszpański rycerz rzuca swój, jak to określił Nabokov, długi cień także na Martwe dusze Gogola. Wtopił się zresztą również i w polski pejzaż. Odnajdujemy go na przykład w wierszu Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego: 11 12 Ty jeden wielki znasz to, Don Kichocie, sadzona rzędem topól polska droga i rozwichrzone czapy strzech przy płocie jak gniazda ptasie, ale jak bez ptaków, ckliwe człapania końskie trakt - �noga za n o g ą - o melancholio! w klekocie w i a t r a k ó w . . . 1 3 p r z y d a ł a ucieczka Gauguina z Europy, wysłała j u ż A r t u r a R i m b a u d a do A b i s y n i i . Pchnie ona Blaise Cendrarsa d o k o ł a k u l i ziemskiej, Leirisa do A f r y k i , A r t a u d a do I n d i a n Tarahum a r a . " Bierce'owi t a k ż e k a ż e p o j e c h a ć do M e k s y k u , by t a m s z u k a ć swego celu i przeznaczenia, swego k o ń c a . Bo „ p o d r ó ż — m ó w i bohater Fuentesa — bywa smutna dla tego, k t o zostaje i piękniejsza nad wszystko dla tego, k t o w n i ą w y r u s z a . " „ W s ł o n e c z n e p o p o ł u d n i e — pisał sam Bierce w opowiadaniu Chickamauga — m a ł y c h ł o p c z y k w y m k n ą ł się z surowego d o m u na polanie i nie z a u w a ż o n y przez nikogo z a p u ś c i ł się w las. Cieszył się s w o b o d ą , p o d n i e c a ł a go r a d o ś ć w y p r a w y w n i e z n a n e . " „Wygnany tutaj — pisał R i m b a u d — m i a ł e m scenę, by o d g r y w a ć dramatyczne arcydzieła wszystkich l i t e r a t u r . " Słowa te z p e w n o ś c i ą p o w t ó r z y ł b y za n i m z a r ó w n o Bierce — bohater powieści i filmu, j a k też Bierce — t w ó r c a powieści w ł a s n y c h . Carlos Fuentes — a za n i m reżyser filmu Luis Puenzo — s w ą historię zbuntowanego pisarza, jego ucieczki i śmierci skonstruowali w formie o p o w i e ś c i , k t ó r e j m a t e r i ę s t a n o w i ą okruchy skandalu, ekscytacja t a j e m n i c ą , m o t y w y z ludo­ wych, m e k s y k a ń s k i c h legend. Są historie, k t ó r e fascynują nieprzejrzystością, brakiem odpowiedzi. N a l e ż y do nich c h o ć b y symboliczna, filmowa o p o w i e ś ć Petera Weira Piknik pod Wiszącą Skałą l u b , j a k ż e podobna, Przygoda A n t o n i o niego, k t ó r e j bohaterka, A n n a , znika tajemniczo na jednej ze ś r ó d z i e m n o m o r s k i c h wysepek. Fuentes i Puenzo zajrzeli w g ł ą b skały, zafascynowani m o ż e bardziej odtworzeniem pewnej s t r u k t u r y myśli mitycznej, reguł mityzacji p o d o b n y c h z d a r z e ń aniżeli k o n t e m p l a c j ą sacrum. „ N i g d y nie poznamy o k o l i c z n o ś c i jego odejścia — pisał M i c h a ł S p r u s i ń s k i — c h o ć istnieje k i l k a n a ś c i e najróżniejszych wersji, a d ł u g o jeszcze po 1914 zniknięcie ' n a j u k o c h a ń s z e g o i najbardziej p r z e k l ę t e g o człowieka K a l i f o r n i i ' b y ł o sensacją prasy." „ T a j e m n i c z e okoliczności zgonu — ciągnie S p r u s i ń s k i we wstępie do jedynego wydanego w Polsce z b i o r u o p o w i a d a ń a m e r y k a ń s ­ kiego pisarza — stworzyły legendę Bierce'a, 'sekretarza Boga i sekretarza D i a b ł a ' , u s c h y ł k u X I X wieku d y k t a t o r a literac­ kiego na Z a c h o d n i m W y b r z e ż u , dziennikarza — szydercy — c z ł o w i e k a , k t ó r y nie p o z o s t a w i a ł n i k o g o o b o j ę t n y m . " P o w i e ś ć Fuentesa i skonstruowany na jej podstawie film p r z e d s t a w i a j ą w istocie h i s t o r i ę p o d w ó j n e g o z n i k n i ę c i a — zniknięcia Ambrose Bierce'a i r ó w n i e tajemniczego zagi­ nięcia na K u b i e ojca a m e r y k a ń s k i e j guwernantki na hacjendzie, H a r r i e t Winslow. Ona t a k ż e przybywa do Meksysku w czasie rewolucji, aby uczyć dzieci m e k s y k a ń s k i e g o hacjendera, M i r a n d y . Przed samym jej przyjazdem jednak M i r a n d a wraz z r o d z i n ą ucieka, a na hacjendzie stacjonuje p o w s t a ń ­ czy o d d z i a ł g e n e r a ł a Tomasa A r r o y o , k t ó r y tutaj u r o d z i ł się 1 8 Przez pryzmat Don Kichota patrzy na p o l s k ą k u l t u r ę Gunter Grass, k t ó r y m i t y c z n ą p o s t a ć h i s z p a ń s k i e g o rycerza stawia, j a k pisze Janion „ w samym centrum swego obrazu polskości". N i e s p o s ó b zresztą wyliczyć t u wszystkich dotychczaso­ w y c h literackich i f i l m o w y c h wcieleń D o n K i c h o t a , wszyst­ k i c h „ d z i w n y c h " b o h a t e r ó w , j a k i m i z a o w o c o w a ł archetyp tego b ł ę d n e g o rycerza. D o ś ć z a u w a ż y ć , że w o w y m k r ę g u nie umieścił Fuentes samego siebie. N a kartach powieści Stary gringo, na kanwie k t ó r e j p o w s t a ł film Luisa Puenzo, mek­ s y k a ń s k i pisarz p o w o ł a ł do życia swojego w ł a s n e g o , nowego Don Kichota. Don Kichot jest k s i ą ż k ą p o d r ó ż y . P o d r ó ż y wszelkiego rodzaju — w przestrzeni i w czasie, w g ł ą b u m y s ł u i w głębiny duszy. „ T e j n a j s m u t n i e j s z e j książki nie zapomni z a b r a ć ze s o b ą człowiek na ostatni s ą d B o ż y " — pisał F i o d o r Dostojewski. Tomasz M a n n „ o p r a w n e w p o m a r a ń ­ czowe p ł ó t n o t o m i k i " wiózł ze s o b ą w i n n ą p o d r ó ż w za­ światy — za ocean, do A m e r y k i . D z i e ł o Cervantesa p r o w a ­ dzi a m e r y k a ń s k i e g o pisarza, A m b r o s e Bierce'a po bez­ d r o ż a c h k r a i n y śmierci, j a k ą stał się M e k s y k w zgiełku rewolucji Pancho V i l l i . Pojęcie gringo jest w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m p o g a r d l i w y m , slangowym o k r e ś l e n i e m b i a ł e g o , zwłaszcza b i a ł e g o A m e r y ­ kanina. Oznacza, i n n y m i słowy, cudzoziemca, obcego, tego, k t ó r y przybywa z oddali; p r z y b ł ę d ę . T a k właśnie n a z y w a j ą Meksykanie dziwnego, starego A m e r y k a n i n a , k t ó r y z nie­ z r o z u m i a ł y c h p o w o d ó w i w niejasnym celu pojawia się nagle w ich świecie w samym ś r o d k u rewolucji, w centrum p o w s t a ń c z y c h w y d a r z e ń . I t y m właśnie k r ó t k i m s ł o w e m o p i s a ł Fuentes — a za n i m reżyser filmu, figurę losu (losu obcego, w ę d r o w c a po nieswojej ziemi) Ambrose Bierce'a, autentycznego a m e r y k a ń s k i e g o pisarza i dziennikarza, k t ó r y z a g i n ą ł tajemniczo w M e k s y k u w czasie rewolucji Pancho Villi. D o ś w i a d c z e n i e obcości i z w i ą z a n e j z n i ą p o d r ó ż y niejed­ n o k r o t n i e o d g r y w a ł o zasadnicze znaczenie w kulturze. „ D o brześ zrobił, odjeżdżając, A r t u r z e R i m b a u d ! Jest nas k i l k u w i e r z ą c y c h z t o b ą bezpodstawnie w m o ż l i w o ś ć s z c z ę ś c i a " — s ł o w a te d e d y k o w a ł wyjeżdżającemu poecie Rene Char. T y c h „ k i l k u " to pozostali wyznawcy ruchu, czy też trendu w świecie artystycznym, k t ó r y James Clifford nazywa „ p o s t s y m b o l i s t y c z n ą p o e t y k ą porzucenia" (przemieszczenia, wyjazdu — postsymbolic poetics of displacement). „ P o e t y k a ta — pisze a m e r y k a ń s k i antropolog — k t ó r e j d r a m a t y z m u 1 4 1 5 1 6 17 19 20 21 2 2 67 i �i w y c h o w a ł j a k o n i e ś l u b n e dziecko hacjendera. T o , co dzieje się p ó ź n i e j , jest o p o w i e ś c i ą o drodze k u śmierci. Śmierć jest t u logicznym i nieuchronnym k o ń c e m historii, jest przez wszys­ t k i c h oczekiwana, bowiem, j a k n a p i s a ł sam Bierce w swym ostatnim liście „ z n a l e ź ć się j a k o gringo w M e k s y k u to dopiero prawdziwa e u t a n a z j a " . M a r q u e z p o w i e d z i a ł b y , że nie było nigdy śmierci bardziej zapowiedzianej. Korespon­ duje to zresztą z i n n y m i s ł o w a m i samego, autentycznego Bierce'a: „ z m i e r z a m do M e k s y k u , bo lubię w a l k ę i chcę j ą z o b a c z y ć . O d pięciu lat niczego nie n a p i s a ł e m . Jestem stary. Jeśli dowiecie się z M e k s y k u , że postawiono mnie pod ś c i a n ą i rozwalono na strzępy, to wierzcie, że będzie to najlepszy sposób pożegnania z życiem." Fuentes delikatnie p o p r z e p l a t a ł t k a n i n ę opowieści w ą t ­ k a m i z a r c y d z i e ł a Cervantesa. Jego Bierce jest „ w y s o k i m , c h u d y m starcem o siwych w ł o s a c h , niebieskich oczach, z a r ó ż o w i o n e j cerze i zmarszczkach niczym bruzdy na p o l u k u k u r y d z y , z nogami zwisającymi poniżej s t r z e m i o n . " A m b i w a l e n t n y , z ł o ż o n y stosunek miejscowych do niego Fuentes nie przypadkiem p o r ó w n a ł z t y m , j a k „ t a m t e kaziopasy i g a r k o t ł u k i p a t r z y ł y na D o n K i c h o t a , kiedy ten z a g l ą d a ł do i c h wiosek, d o k ą d n i k t go nie z a p r a s z a ł , d o s i a d a j ą c cherlawej szkapy i a t a k u j ą c swoją w ł ó c z n i ą wyimaginowane w o j s k a . " W p o d r ę c z n y m b a g a ż u , obok rewolweru i d w u w ł a s n y c h książek, m a p o w i e ś c i o w y Bierce t a k ż e t o m i k Cervantesa. H a r r i e t wiedziała, że gringo „ p r z y ­ był tutaj, by p r z e c z y t a ć Don Kichota, lecz nie wiedziała, że chciał go p r z e c z y t a ć przed ś m i e r c i ą . " „ N i g d y w życiu nie z d o ł a ł e m p r z e c z y t a ć Don Kichota. C h c i a ł b y m to uczynić teraz, przed śmiercią. Sam j u ż na dobre p r z e s t a ł e m p i s a ć " 23 2 4 25 2 6 2 7 2 8 — m ó w i gringo. N a m e k s y k a ń s k i c h b e z d r o ż a c h pisze jednak jeszcze j e d n ą o p o w i e ś ć — n o w ą o p o w i e ś ć o samotnym, szalonym rycerzu. A l e czy tak bardzo i n n ą ? A m e r y k a ń s k i pisarz szuka w M e k s y k u swojej śmierci. Autentyczny Ambrose Bierce n a p i s a ł : „ T o , co nazywasz umieraniem, jest po prostu ostatnim b ó l e m . ' ' „ Stary gringo p r z y b y ł do M e k s y k u , żeby u m r z e ć " — m ó w i ą Meksykanie. M a ł y c h ł o p c z y k , bohater opowiadania Chickamauga,u kre­ su swej radosnej wycieczki t a k ż e spotyka śmierć. Ś m i e r ć wieńczy zresztą wszystkie nowele Bierce'a. Spotyka się j ą zawsze albo z dala o d swoich albo w ś r ó d zgliszcz i r u i n w ł a s n y c h d o m ó w . Stary gringo umrze w M e k s y k u . T a k przynajmniej przyjmuje zmityzowana wersja Fuentesa i Puenzo. N i e będzie m u dana, j a k D o n K i c h o t o w i , śmierć we w ł a s n y m ł ó ż k u . Z a k o ń c z e n i e dzieła Cervantesa nie zadowo­ liło niemal nikogo. M a n n pisał na p r z y k ł a d : „ U m i e r a j ą c y D o n K i c h o t nawraca się. Odzyskuje — co za r a d o ś ć ! — 'zdrowy r o z s ą d e k ' , zapada w długi sen, trwający sześć godzin, i kiedy się z niego budzi jest zdrowy na duchu. Jego u m y s ł uwalnia się od o p a r ó w , jakie w n i m w y t w o r z y ł a ustawiczna lektura obrzydliwych powieści rycerskich: umie­ rający w i d z i , j a k s ą bezsensowne i nikczemne, rozumie 'swoje s z a l e ń s t w o ' , nie chce j u ż b y ć D o n K i c h o t e m z Manczy, Rycerzem Ponurego Oblicza, Rycerzem L w ó w , lecz t y l k o Alonsem K i c h a n o , c z ł o w i e k i e m r o z s ą d k u , c z ł o w i e k i e m ta­ k i m j a k i n n i . Powinno to nas ucieszyć. A l e cieszymy się dziwnie m a ł o , j e s t e ś m y rozczarowani i pełni ż a l u . " 1 t y l k o A u d e n u w a ż a , iż , j e d y n y m i c h ( p r z y g ó d — M S ) z a k o ń ­ czeniem m o ż e b y ć t o , k t ó r e n a m daje Cervantes, to znaczy odzyskanie zdrowego r o z s ą d k u i ś m i e r ć . " A u d e n zdaje się b y ć jednak w y j ą t k i e m . W i ę k s z o ś ć c z y t e l n i k ó w i k r y t y k ó w c h c i a ł a b y widzieć D o n K i c h o t a do k o ń c a b ł ę d n y m , do k o ń c a rycerzem, do k o ń c a szalonym. 2 9 3 0 3 1 3 2 Czy tak jednak nie było? C z y m był, czym jest ó w odzyskany dom? O b ł ę d D o n K i c h o t a jest n i e o d w o ł a l n y , u w a ż a M i c h e l Foucault. „ N i c nigdy go nie przywiedzie do prawdy ani do r o z u m u . O t w a r t y jest tylko na rozdarcie, a s t a m t ą d — na ś m i e r ć (...) Ś m i e r ć D o n K i c h o t a n a s t ę p u j e co prawda w atmosferze uspokojenia, p o w r o t u w ostatniej chwili do rzeczywistości i r o z s ą d k u . (...) Lecz czyż ta raptowna m ą d r o ś ć nie jest ' n o w y m s z a l e ń s t w e m ' , k t ó r e m u weszło do g ł o w y ? " M o ż l i w e zresztą, że m a m y t u d o czynienia z u s t ę p s t w e m na rzecz „ f u n e r a l n y c h " o b y c z a j ó w 3 3 68 epoki. „ N a w e t szaleniec D o n K i c h o t — pisze znawca tematu Phillipe Aries — nie stara się uciec przed śmiercią w m r z o n k i , na j a k i c h strawił ż y c i e . " „ W s z a k ż e nawet śmierć nie przynosi spokoju — konkluduje Foucault — s z a l e ń s t w o zatryumfuje raz jeszcze, prawda, j a k na szyderstwo wiekuis­ ta, przetrwa ostatnie t c h n i e n i e . " T o o b ł ę d uczyni rycerza n i e ś m i e r t e l n y m . „ G d y ż kiedy D o n K i c h o t o d z y s k a ł na ł o ż u śmierci z d r o w y r o z s ą d e k , cały świat b ł a g a ł go, by z n o w u stał się g ł u p c e m [szaleńcem] i z a p e w n i a ł , że w rzeczywistości jego z ł u d z e n i a były r e a l n o ś c i ą " — pisze W i l h e l m Kaiser. Po­ w r ó t do d o m u jest z ł u d n y i oznacza jedynie ś m i e r ć . „ O t r z e ź ­ wienie — pisze Foucault — m o ż e w o b ł ą k a n i u o z n a c z a ć t y l k o jedno: rychłe nadejście k o ń c a . " Jak u Bierce'a — d o m to ruiny i zgliszcza, to wspomnienie zaklęte w pustych, w y m a r ł y c h pokojach, to u p i o r y przeszłości. W żadnej z no­ wel tego pisarza nie jest d o m b e z p i e c z n ą , ciepłą p r z y s t a n i ą . W ż a d n e j z nich nie m a do d o m u p o w r o t u — tak, j a k nie ma p o w r o t u d o przeszłości. M a ł y c h ł o p c z y k z opowiadania Chickamauga „ W g o r e j ą c y m b u d y n k u p o z n a ł swój d o m . " Dom? „Czyje pomocne ramiona, j a k a dobra godzina przy­ w r ó c ą m i tę ojczyznę m o i c h s n ó w i wszystkich u n i e s i e ń ? " — p y t a ł w ę d r o w i e c R i m b a u d . „ D o d o m u , dziwne w y r a ż e n i e ! (...) D o d o m u — co to w o g ó l e z n a c z y ? " — pisał w eseju Podróż przez ocean z „Don Kichotem" Tomasz M a n n . W poetyce b e z d o m n o ś c i zatopiona jest r ó w n i e ż bohaterka powieści Fuentesa, Harriet, k t ó r a p o m y ś l a ł a o generale A r r o y o , że „ b y ć m o ż e , człowiek ten był zdolny z r o b i ć t o , czego nie m o ż n a w y m a g a ć od n i k o g o , w r ó c i ć do rodzinnego ogniska i p r z e ż y ć jeden z najstarszych m i t ó w l u d z k o ś c i : p o w r ó t do w ł a s n y c h pieleszy, do ciepłego d o m u naszych początków. 3 4 35 3 6 3 7 3 8 3 9 40 ' T o niemożliwe — p o w i e d z i a ł a do siebie samej — i wcale nie dlatego, że prawdopodobnie miejsca takiego j u ż nie ma. N a w e t gdyby jeszcze istniało, nic w n i m nie b y ł o b y takie samo, ludzie się starzeją, rzeczy się niszczą, uczucia się zmieniają. N i g d y nie m o ż e s z n a p r a w d ę w r ó c i ć d o rodzin­ nego ogniska, c h o c i a ż miejsce to b y ł o b y identyczne, z t y m i samymi l u d ź m i , jeżeli przypadkiem zdołali przeżyć, bo ci ludzie nie s ą tacy sami, t y l k o po prostu t r w a j ą t a m w t y m s w o i m istnieniu.' (...) Ognisko rodzinne to p a m i ę ć . Jedyna prawdziwa p a m i ę ć , a więc p a m i ę ć jest naszym d o m o w y m ogniskiem ( , . . ) . " W filmie Puenzo aktorzy n o s z ą c y maski śmierci śpiewają b a l l a d ę , p r z e p o w i a d a j ą c ą koniec g e n e r a ł a A r r o y o , k t ó r y „ z r o b i ł to, czego r o b i ć nie w o l n o — wrócił do miejsca urodzenia". Przepowiednia o k a z a ł a się b y ć praw­ dziwa. A r r o y o zginie, a na zniszczonej hacjendzie ocaleje jedynie lustrzana sala balowa... 4 1 Skoro obłęd D o n K i c h o t a jest n i e o d w o ł a l n y i był w stanie p r z e t r w a ć śmierć, skoro marzenie o powrocie do d o m u okazuje się b y ć t y l k o u ł u d ą , nic dziwnego, że w centrum z a i n t e r e s o w a ń badaczy literatury i filozofów zajmujących się dziełem Cervantesa z n a l a z ł a się kwestia s z a l e ń s t w a jego bohatera. Wydaje się jednak, że w swoim w ł a s n y m świecie i D o n K i c h o t , i jego odległy potomek Ambrose Bierce nie są szaleni. D l a D o n K i c h o t a n a j w y ż s z y m s z a l e ń s t w e m okazuje się wszak odzyskanie r o z u m u . Prowadzi b o w i e m do melan­ cholii, a ta jest przecież k l a s y c z n ą f o r m ą choroby, z w i ą z a n e j z o b ł ę d e m . N a poziomie symbolicznym obaj są jednak przybyszami z innego ś w i a t a . N i c z y m k l o w n i Starobinskiego zjawiają się w ś r ó d nas j a k o „ o b c y z mrocznego o b r z e ż a " , p o p e ł n i a j ą c „ s z a l e ń s t w o przekroczenia granic swego królest­ w a " . „Jeżeli k l o w n jest t y m — pisze Starobinski — k t ó r y przybywa z 'gdzie indziej', mistrzem tajemnych przejść, przemytnikiem, k t ó r y przekracza zakazane granice, zro­ zumiemy teraz dlaczego w c y r k u , na scenie tak w i e l k ą w a g ę przywiązuje się zawsze do jego entree. K a ż d y prawdziwy k l o w n wynurza się z innej przestrzeni, z innego wszech­ świata; jego wejście p o w i n n o o z n a c z a ć przekraczanie granic rzeczywistości i nawet p o d p o z o r a m i największej j o w i a l n o ś c i powinien w y d a w a ć n a m się z j a w ą . " 4 2 H i s t o r i ę o b u b ł ę d n y c h rycerzy — D o n K i c h o t a i starego gringo — rozpoczyna klasyczne klownowskie entree. O b u poznajemy w chwili porzucenia d o m u i r o z p o c z ę c i a w ę d r ó - �w k i . W momencie, kiedy dla swego otoczenia t r a c ą r o z u m i stają się s z a l e ń c a m i . „ T a k i m przybyszem — pisze o Bierce'ie S p r u s i ń s k i — obcym w ś r ó d obcych zdaje się od czasu dzieciństwa a ż po ś m i e r ć . " Obaj zresztą — i a m e r y k a ń s k i pisarz, i jego h i s z p a ń s k i protoplasta — s ą o d samego p o c z ą t k u obcy, obaj n a d c h o d z ą niczym zjawy z głębi swego o b ł ę d u , p r z e k r a c z a j ą c w realnych i duchowych w ę d r ó w k a c h prawdziwe i symboliczne granice, „ j a k gdyby granica — p i ­ sze o starym gringo Fuentes — k t ó r ą pewnego dnia prze­ kroczył, z n a j d o w a ł a się w powietrzu, a nie na z i e m i . " N i c z y m klasyczny błazen k r ó l a , Bierce staje się m ą d r y m d o r a d c ą , d o b r y m duchem m ł o d e g o , s a m o z w a ń c z e g o w ł a d c y hacjendy. Bowiem j a k o przybysz z z e w n ą t r z , z innego świata, zapewnia m u k o n t a k t ze ź r ó d ł a m i magicznej m ą d r o ś c i p ł y n ą c y m i spoza granic k r ó l e s t w a i s t a n o w i ą c y m i alter­ n a t y w ę wobec mocy centrum. 4 3 4 4 T a k samo w a ż n e jest jednak r ó w n i e ż odejście b ł a z n a . H i s t o r i a domaga się z a k o ń c z e n i a . „ M i t (...) powinien mieć z a k o ń c z e n i e , szczęśliwe albo nieszczęśliwe, ale przewidzia­ n e " — pisał w Świętej strefie Fuentes. Z w r a c a ł też na to u w a g ę Starobinski: „ P o d p o s t a c i ą ofiary odkupicielskiej k l o w n wygnany jest ze ś w i a t a ; obarczony naszymi grzechami i naszym wstydem odchodzi w śmierć: poprzez jego odejście my z kolei o s i ą g a m y z b a w i e n i e . " T o właśnie ta śmierć b ł a z n a , k t ó r ą o z n a j m i a ł a smutna melodia, grana na t r ą b c e w o p u s t o s z a ł y m c y r k u w Klownach Felliniego. I śmierć Gelsominy z La strady, k t ó r a r ó w n i e ż lubiła g r a ć na t r ą b c e i u m a r ł a w p r z y g o d n y m , n a d m o r s k i m miasteczku. Ś m i e r ć opuszczonych, niepotrzebnych, starych b ł a z n ó w . Ś m i e r ć D o n K i c h o t a . I śmierć gringo. 4 5 46 W świecie D o n K i c h o t a wszystko dzieje się na opak. Swym w i e r n y m n a ś l a d o w n i c t w e m parodiuje o n w istocie święte dla siebie idee. „ K i e d y poznajemy D o n K i c h o t a — pisze A u d e n —jest a) biedny, b) nie jest rycerzem, c) m a pięćdziesiąt lat, d ) nie ma nic do r o b o t y z w y j ą t k i e m p o l o w a n i a i czytania r o m a n s ó w o b ł ę d n y c h rycerzach. Jest c a ł k o w i t y m przeciw­ i e ń s t w e m b o h a t e r ó w , k t ó r y c h podziwia. B r a k m u na przy­ k ł a d epickiej arete urodzenia, urody, siły i t d . " Bierce jest jeszcze starszy, kiedy postanawia „ p o r z u c i ć g n u ś n e p u c h y " i o d d a ć się rycerskiemu rzemiosłu. Podobnie j a k śmiali się współcześni z D o n K i c h o t a , śmieją się m e k s y k a ń s c y po­ w s t a ń c y , kiedy stary gringo deklaruje swe pragnienie uczest­ niczenia w walce. O ile jednak D o n K i c h o t jest k r e a c j ą i r o n i c z n ą , o tyle ironia bohatera Fuentesa i Puenzo jest w p e w n y m sensie jego profesją. O ile D o n K i c h o t jest p a r o d i ą rycerskiego etosu, o tyle gringo uprawia a u t o p a r o d i ę . Bierce jest bowiem, w przeciwieństwie do h i s z p a ń s k i e g o rycerza, u r o d z o n y m i d o ś w i a d c z o n y m ż o ł n i e r z e m . O d z n a c z a j ą c się cechami, k t ó r e zjednują m u powszechny szacunek (dostojny w y g l ą d i zachowanie, odwaga i celne o k o ) , cechami ż y w c e m wyjętymi z rycerskich k o d e k s ó w , Bierce odnosi się do nich z szyderstwem i i r o n i ą . I r o n i a ta jest zresztą d u ż o szersza. D o t y k a r ó w n i e ż pojęć najświętszych, takich j a k n a r o d o w y honor, patriotyczny o b o w i ą z e k , lojalność wobec flagi. „ N a ­ ś m i e w a ł się z Boga, z Ojczyzny, z P i e n i ą d z a " — powie o swoim bohaterze Fuentes. K p i n y Bierce'a z h o n o r u , z a r m i i , k t ó r a jest tego h o n o r u symbolem i o b r o ń c ą , czynią z niego klasycznego b ł a z n a , w i a d o m o b o w i e m , że ś r e d n i o ­ wieczne korzenie b ł a z e ń s t w a sięgają właśnie owego przeciw­ stawienia się rycerskiemu etosowi, k t ó r e g o w s p ó ł c z e s n ą k o n t y n u a c j ą jest etos żołnierza. Ponad wszelkimi r ó ż n i c a m i w z n o s z ą się jednak, j a k ż e d o siebie podobne, dwie sylwetki: D o n K i c h o t a , pierwszego w historii b ł a z e ń s t w a b ł a z n a (szaleńca) na k o n i u c h o ć b y była n i m t y l k o n ę d z n a , grotes­ kowa, k o ś c i s t a chabeta i Ambrose Bierce'a — „ s t a r e g o , postrzelonego angola na b i a ł y m k o n i u " , j a k n a z y w a j ą go w filmie Puenzo; l u b , j a k u Fuentesa, „ d z i w n e g o siwego j e ź d ź c a na b i a ł y m k o n i u . " 4 7 4 8 4 9 Z a r ó w n o w filozoficznej metaforze, j a k i w m y ś l e n i u potocznym b ł a z n a u w a ż a się za wyraziciela prawdy. Prawdy w kategoriach pojęcia idealnego. Bierce jest szydercą-ironistą, wcieleniem ducha sokratejskiego. Prawda D o n K i c h o t a wydaje się b y ć p r a w d ą wiary. Za w s z e l k ą cenę p r ó b u j e h i s z p a ń s k i rycerz ocalić p r a w d ę — s w o j ą p r a w d ę . „ J a k ż e ocalić p r a w d ę ? — zapytuje w p o ś w i ę c o n y m D o n K i c h o ­ t o w i eseju Kłamstwo kłamstwem się podpiera F i o d o r D o ­ stojewski. N o i w y m y ś l a ( D o n K i c h o t - M S ) dla ocalenia prawdy inne marzenie, ale j u ż d w a k r o ć , t r z y k r o ć fantastyczniejsze, bardziej prostackie i niedorzeczne niż pierwsze. A więc r e a l i z m o w i s t a ł o się z a d o ś ć , p r a w d a , wiarygo­ d n o ś ć są o c a l o n e i wierzyć w pierwsze, g ł ó w n e marzenie m o ż n a j u ż bez zastrzeżeń — a wszystko jedynie dzięki drugiemu, znacznie bardziej niedorzecznemu urojeniu, zmy­ ś l o n e m u t y l k o d l a uratowania p r a w d o p o d o b i e ń s t w a p i e r w s z e g o . " „ N a d c h o d z i jednak chwila — pisze Ortega у Gasset — gdy w jego nieprzeniknionej duszy zaczynają się r o d z i ć p o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i co do sensu w y k o n y w a n y c h c z y n ó w i w ó w c z a s p o j a w i a j ą się u Cervantesa s ł o w a przepo­ jone g o r y c z ą i smutkiem. (...) 'Sercem jego o w ł a d n ę ł a melancholia — powiada poeta. — N i e c h c i a ł o m u się nawet jeść — dodaje — cały b y ł p o g r ą ż o n y w czarnych m y ś l a c h i melancholii'. ' D a j m i u m r z e ć — zwraca się do Sancha 50 51 — niech mnie d o b i j ą moje myśli i moje n i e s z c z ę ś c i a ' . " Melancholia, ta s ł y n n a donkichotowska melancholia, k t ó r a w Grassa Wariacjach na temat miedziorytu Albrechta Durera ..Melancholia I" pojawia się j a k o p r z e c i w i e ń s t w o U t o p i i i , w Don Kichocie zwiastuje przeczucie prawdy innej niż ta, j a k ą d o t ą d z z a p a ł e m w y z n a w a ł . Prawdy, j a k pisze Kaiser „ n i e u ­ chwytnej i trudnej, niepewnej i p a r a d o k s a l n e j . " M e l a n ­ cholia zawsze b y ł a i jest u w a ż a n a za c h o r o b ę . „(...) zbiorcze o k r e ś l e n i e melancholia — pisze Grass — nie z a t r a c i ł o nigdy przypisywanego m u znaczenia r ó w n e j o b ł ę d o w i lub z n i m spokrewnionej c h o r o b y . " K i e d y D o n K i c h o t odzyskuje zdrowy r o z s ą d e k , popada w o b ł ę d melancholii. A l e nie ucieka przed w ą t p l i w o ś c i a m i . Jest t y l k o jeszcze bardziej samotny niż kiedyś. Ś w i a t się z d e s a k r a l i z o w a ł . Dulcynea jest nie t y l k o D u l c y n e ą . B y ć m o ż e w i a t r a k i są z a r ó w n o wiat­ rakami, j a k i olbrzymami. K t o ma rację? T a k j a k w materii dzieła p r z e n i k a j ą się dwa światy: epicki, realny świat Sancho Pansy i iluzyjny, liryczny świat jego pana — tak w życiu m o ż l i w e są r ó ż n e odpowiedzi. C ó ż jeszcze pozostaje po t a k i m odkryciu? Jedynie — j a k pisał Borges — „ B y ć Alonsem Quijano i nie m i e ć odwagi, aby stać się D o n Kichotem." 52 5 3 5 4 Ó w w g l ą d w z ł o ż o n ą kwestię r e a l n o ś c i , ó w r o z s ą d e k , k t ó r y jest w istocie „ n a j w y ż s z y m s z a l e ń s t w e m " i p r o w a d z i do „ o b ł ę d u m e l a n c h o l i i " przedstawia p r a w d z i w ą m ą d r o ś ć błaz­ na. T a m ą d r o ś ć bywa przenikliwa, gorzka i samotna. A l e , paradoksalnie, ó w właśnie w g l ą d , uzyskany przez D o n K i c h o t a jest momentem inicjacyjnym, k t ó r y pozwala m u do rangi b ł a z n a a w a n s o w a ć . Wyzwolenie przynosi dopiero śmierć. D l a D o n K i c h o t a jest to wyzwolenie od s m u t k u i melancholii, o d o b ł ę d u rzeczywistości. D l a bohatera powie­ ści Fuentesa i filmu Puenzo — r ó w n i e ż . O ł a s k ę śmierci m o d l i ł się p r a w d z i w y Bierce, m o d l i się też Bierce Fuentesa. W opowiadaniu Bierce'a Coup de grace „ K a p i t a n M a d w e l l r o z u m i a ł to spojrzenie, zbyt często p a t r z y ł w oczy tych, k t ó r y c h wargi potrafiły jeszcze s f o r m u ł o w a ć b ł a g a n i e o śmierć. Ś w i a d o m i e lub n i e ś w i a d o m i e ó w strzęp ludzi, ó w m i k r o k o s m o s boleści, ubogi, odarty z bohaterstwa Prome­ teusz — b ł a g a ł wszystko, co istnieje, o ł a s k ę n i e p a m i ę c i . D o ziemi i nieba, d o drzew, do c z ł o w i e k a , k t ó r y nad n i m stał, k u k a ż d e j drobinie czucia czy ś w i a d o m o ś c i k i e r o w a ł to milczące wołanie. O co, w rzeczy samej? O to, czego nie szczędzimy najnędzniejszemu stworzeniu, niezdolnemu tego p r a g n ą ć , a o d m a w i a m y t y l k o n i e s z c z ę ś n i k o m w ludzkiej s k ó r z e — o b ł o g o s ł a w i o n e wyzwolenie, akt najwyższego w s p ó ł ­ czucia: coup de g r a c e . " T e słowa Carlos Fuentes w k ł a d a w usta swego bohatera. O n , ten stary b ł a z e n - b l u ź n i e r c a , ten, j a k sam o sobie powie, „ g o r z k i i sardoniczny u c z e ń d i a b ł a " b ł a g a o łaskę śmierci Boga, k t ó r e g o p r z e k l ą ł i odrzucił. Stary gringo szuka śmierci. L u d w i k Stomma przypisuje b ł a z n o w i „ c i ą g o t y do k u l t u ś m i e r c i . " „ P r a g n ę b y ć dobrze w y g l ą d a j ą c y m t r u p e m " — powtarza wielokrotnie Bierce. Z m o t y w e m śmierci ściśle z w i ą z a n y jest u Fuentesa i Puenzo 55 5 6 5 7 69 �obraz pustyni. W a r t o przy okazji w s p o m n i e ć , że tej samej pustyni — pustyni Chihuahua — p o ś w i ę c o n e są strony w innej powieści o uciekinierze, p o r z u c a j ą c y m świat, w po­ wieści М а х а Frischa Stiller. T o właśnie pustynia n a u c z y ł a starego gringo umierania. A do pojechania na n i ą z m u s i ł go j a k i ś w e w n ę t r z n y nakaz, głos przeznaczenia, k t ó r e m u nie p o t r a f i ł się o p r z e ć . Przypomnijmy s ł o w a Bergera: „ k r a j o b r a z monoteistyczny, p r z y p o m i n a j ą c y inne pustynie, gdzie dziw­ ne głosy p r z e m a w i a j ą do innych, samotnych l u d z i " . Przypo­ m n i j m y też spotkanie Rycerza ze Śmiercią na o d l u d n y m m o r s k i m w y b r z e ż u w Siódmej pieczęci Bergmana. Ż y c i e Bierce'a t a k ż e przypomina pakt zawarty ze śmiercią. O n „ N i e należy do naszych — m ó w i p o w s t a ń c z y g e n e r a ł A r ­ r o y o . — Nie wierzy w rewolucję. Wierzy w ś m i e r ć . " T o ona ofiarowuje Bierce'owi szaleńczą o d w a g ę , s p o k ó j i przenik­ liwą m ą d r o ś ć . W zamian za d u s z ę i ciało śmierć obdarza go s w ą ł a s k ą , coup de grace. 5 8 W wymiarze symbolicznym śmiercią jest j u ż sama w ę d ­ r ó w k a do innego ś w i a t a za p o ł u d n i o w ą g r a n i c ą — do M e k s y k u . „ S t a r y gringo u m a r ł w M e k s y k u . T y l k o dlatego, że p r z e k r o c z y ł g r a n i c ę " — wierzą Meksykanie. Po śmierci jeździ się na p o ł u d n i e , do kraju, gdzie „ ś m i e r ć nie jest k o ń c e m a jedynie p o c z ą t k i e m " . W M e k s y k u H a r r i e t zoba­ czyła k r a i n ę śmierci, „ z o b a c z y ł a tę w y s c h n i ę t ą i b r z y d k ą ziemię, j a k k o l w i e k za s p r a w ą swego d r a m a t y z m u nie po­ z b a w i o n ą p i ę k n a , ziemię t w a r d ą , o d a r t ą z h o j n o ś c i , po­ z b a w i o n ą ł a t w o r o d z ą c y c h się o w o c ó w , ziemię, k t ó r e j nieli­ czne p ł o d y m u s i a ł y się r o d z i ć z martwego ł o n a i były niczym dziecko, k t ó r e po wydostaniu się z m a r t w y c h trzewi swej m a t k i ciągle jeszcze walczy o utrzymanie się przy ż y c i u . " M e k s y k to dla H a r r i e t t a k ż e b u d z ą c a lęk kompletnie obca ziemia, „gdzie j e d y n y m przejawem silnej w o l i była uparta determinacja pozostawania zawsze niczym i n n y m , j a k t y l k o t y m starym, biednym i chaotycznym k r a j e m . " Podobnie w s p o m i n a ł M e k s y k Josif Brodski w wierszu Meksykańskie romancero. A w poetyce, j a k ż e bliskiej Ziemi jałowej, tak pisał o swojej ojczyźnie Octavio Paz: „ L e c z w o d y nie ma, wszystko tutaj w y s c h ł o / chleb nie smakuje a owoc jest gorzki." M e k s y k a ń s k a poezja obfituje zresztą w opisy topografii krainy śmierci, t u b o w i e m dla bohatera powieści L i m y Raj,,(...) p i e k ł o z n a j d o w a ł o się p o ś r o d k u ziemi, a głos z m a r ł y c h wznosił się i w y d o b y w a ł jej s z c z e l i n a m i . " „ J a piję t y l k o ze z m a r ł y m i " — m ó w i w filmie Puenzo Tomas A r r o y o , siedząc na cmentarzu. F a s c y n u j ą c e i o d p y c h a j ą c e zarazem demoniczne p i ę k n o M e k s y k u , krainy r o z k ł a d u , zgnilizny i w s z e c h p a n u j ą c e j śmierci wspomina t a k ż e bohater powieści Frischa, Stiller. 5 9 6 0 61 6 2 63 M e k s y k jest p r ó c z tego w powieści Fuentesa i filmie Puenzo mitycznym labiryntem, a w ę d r u j ą c y p o n i m bohate­ rowie Starego gringo p r z y p o m i n a j ą nocne chmury, k t ó r e „ p r z e p ł y n ę ł y po niebie w poszukiwaniu swego odbicia na pustyni, ale nie znalazłszy go, nadal p o s u w a ł y się n a p r z ó d , zgodnie ze swoim w ę d r o w n y m przeznaczeniem." Jest też M e k s y k , w poetyckiej metaforze, ciemnym pragnieniem 0 strukturze labiryntu. D l a H a r r i e t M e k s y k b y ł snem. Lustrzana sala balowa, o s z c z ę d z o n a przez p o w s t a ń c ó w jest właśnie o w ą s y m b o l i c z n ą b r a m ą snu. S p o ł e c z n y m odzwier­ ciedleniem labiryntowej, pozaziemskiej topografii M e k s y k u — k r a i n y śmierci —jest p a n u j ą c y w n i m rewolucyjny chaos, zagubienie dawnych symboli i z n a k ó w . S k ą d i n ą d w i a d o m o , że p o s t a ć b ł a z n a u w i k ł a n a jest w symboliczny splot b ł ą k a n i a się, b ł ę d u , o b ł ę d u , poszukiwania, a w konsekwencji w m i t o ­ logiczną p r z e s t r z e ń labiryntu — b ł ę d y ń c a . M y ś l mityczna w i ą ż e ze s o b ą szaleńca i b ł ę d n e g o rycerza, o b ł ą k a n e g o 1 p r z e c h o d z ą c e g o inicjację herosa. „ B ł ą d z e n i e = poszukiwa­ nie — pisze Stomma. — K t o poszukuje — b ł ą d z i . Z kolei ' b ł ą d — o b ł ę d — p r z y b ł ę d a — o b ł ą k a n i e ' . Z w i ą z k i te ujawniają nam istotny, strukturalny sens a t r y b u t u ekscentr y z m u (wariactwa), przydawanego ludziom p o s z u k u j ą c y m . Ł a c i ń s k i furor, -oris to s z a l e ń s t w o , o b ł ą k a n i e , ale r ó w n i e ż . . . natchnienie!" Z l a b i r y n t u s z a l e ń s t w a nie ma ucieczki. P l ą t a n i n a ścieżek zamyka o d w r ó t . W i e d z i a ł o t y m D o n K i c h o t , wiedział t a k ż e 64 65 70 gringo, gdy o p u s z c z a ł g o ś c i n n e E l Paso i u d a w a ł się na p u s t y n i ę , tam, gdzie t y l k o „ R e b e l i a i represje, nieszczęścia i g ł ó d . " „ O n nie m ó g ł j u ż się w y d o s t a ć , c h o ć b y inna b y ł a jego wola, spod p r z e m o ż n e j w ł a d z y pustyni, na k t ó r ą p r z y b y ł dobrowolnie ( . . . ) . " Ojczyzna pozostaje w p a m i ę c i j a k o utracony raj, dobry, swojski świat, kraina życia i p ł o d n o ś c i . „ H a r r i e t i stary gringo pobiegli teraz m y ś l a m i do innych, bardziej urodzajnych ziem, do rozlewnych i wiecznie tęsk­ nych rzek, do blasku ł a n ó w pszenicy falujących na r ó w ­ ninach niczym obrus na stole, do ł a g o d n i e p o f a ł d o w a n y c h dolin przylegających do b ł ę k i t n y c h g ó r i p a r u j ą c y c h masy­ w ó w leśnych. Jeśli chodzi o rzeki, to pomyśleli przede wszystkim o tych, k t ó r e toczyły swe w o d y na P ó ł n o c y , a wtedy cała litania nazw p o p ł y n ę ł a i m z ust niczym s t r u m i e ń utraconych rozkoszy podczas tego suchego i spragnionego meksykańskiego zmierzchu." 6 6 6 7 68 Stary gringo nie p o w r ó c i ł do d o m u . Z g i n ą ł z ręki g e n e r a ł a A r r o y o . Z g i n ą ł j a k k r ó l e w s k i b ł a z e n , k t ó r y w y p o w i e d z i a ł za wiele prawdy. Z g i n ą ł p o d w ó j n i e — raz zabity s t r z a ł e m w plecy, drugi raz — u r o c z y ś c i e , podczas honorowej, żołnierskiej egzekucji, u b o k u swego zabójcy. Jak j u ż wspo­ m n i a ł a m , j e d n y m z e l e m e n t ó w melancholijnego szaleństwa D o n K i c h o t a jest t ę s k n o t a do śmierci. D o p i ę k n e j śmierci. Śmierci bohatera. Takiej, j a k romantyczna śmierć na p o l u b i t w y polskich D o n K i c h o t ó w , k t ó r y m i z a c h w y c a ł się Grass. W książce i filmie Stary gringo wielokrotnie przewija się ten w ą t e k , obecny t a k ż e w twórczości samego Bierce'a (por. np. opowiadanie Filozof). Ś m i e r ć jest t u chwilą o n a j w y ż s z y m dramatyzmie. Śmierć, j a k b y p o w i e d z i a ł Aries „ p a t e t y c z n a j a k w epoce romantycznej i samotna j a k śmierć pustel­ n i k a . " M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że idea pięknej śmierci, śmie­ rci bohatera, rysująca się z a r ó w n o w Starym gringo, j a k i w twórczości Bierce'a (choć tam występuje ona w swej postaci a rebours, bo, z g o ł a ironicznie, bohaterowie jego u m i e r a j ą zazwyczaj w s p o s ó b niezwykle o k r u t n y i przypad­ k o w y ) ma korzenie w tej w ł a ś n i e XIX-wiecznej, romantycz­ nej wizji. P o m i m o pozornej desakralizacji patos i waga „ h o r a m o r t i s " p r z e t r w a ł y w kulturze do dzisiaj, nic więc dziwnego, że śmierć D o n K i c h o t a w z b u d z i ł a tyle emocji, refleksji i rozczarowań. 6 9 „ I n o c e n c i o Mansalvo w y r w a ł z t r u m n y na w p ó ł zgniłą d e s k ę i w t y m momencie u k a z a ł a się twarz starego gringo, bardziej w objęciach nocy niż śmierci; z ż a r ł a j ą przyroda, p o m y ś l a ł sobie p u ł k o w n i k Frutos Garcia. O g o r z a ł a , poziele­ n i a ł a twarz, dziwnie u ś m i e c h n i ę t a , bo grymas ust o d s ł o n i ł dziąsła i zęby, długie, k o ń s k i e , t y p o w o a m e r y k a ń s k i e zęby, twarz, na k t ó r e j m a l o w a ł się wyraz nieustającej k p i n y . " Śmierć w y d o b y w a istotę błazeńskiej natury Bierce'a, defor­ m u j ą c jego twarz w k l a s y c z n ą , p r z e w r o t n ą m a s k ę „ c z ł o w i e k a ś m i e c h u " ; m a s k ę , k t ó r a łącząc w sobie tragizm z elementem k o m i c z n y m daje ostatecznie efekt szyderczej groteski. I w niej właśnie, j a k w k r z y w y m zwierciadle, odbija się b ł a z e ń s k a prawda nie t y l k o o życiu, ale i o śmierci samej. Prawda, k t ó r a o d p o c z ą t k u do k o ń c a jest n i e z g o d ą na zastany p o r z ą d e k , p r z e k o r ą i k p i n ą . Ambrose Bierce szykuje swym p o t o m n y m kolejny ż a r t . 7 0 „ C z e k a na ciebie pusty g r ó b na w o j s k o w y m cmentarzu, t a t o " — powie Harriet. Świat nie dowie się nigdy, że w grobie kapitana Winslow spoczywa zaginiony a m e r y k a ń ­ ski pisarz. Nie ma j u ż Ambrose Bierce'a, jest bohaterski kapitan W i n s l o w . T o będzie dla gringo przepustka do d o m u , jego bilet p o w r o t n y . Z k r ę g u s z a l e ń s t w a nie ma ucieczki. D o d o m u p o w r ó c i ć m o ż n a t y l k o j a k o k t o ś inny. „ P o w i n s z u j c i e m i , zacni panowie, żem oto j u ż nie D o n K i c h o t e z Manczy, ale A l o n z o Quijano, k t ó r e g o p o s t ę p o w a n i e z y s k a ł o dawniej przydomek D o b r e g o " — m ó w i na ł o ż u śmierci bohater Cervantesa. „ J a t o k t o ś i n n y " — powie poeta. „ N i e jestem S t i l l e r e m ! " — będzie uparcie twierdził bohater powieści Frischa. Jako k t o ś inny umiera w a m e r y k a ń s k i m p a ń s t w i e kolejny uciekinier — bohater filmu A n t o n i o n i e g o Zawód: reporter, D a v i d Locke, z a m k n i ę t y (jakże symboliczne na­ zwisko) w k r ę g u swego przeznaczenia, k t ó r e g o kresem jest śmierć. Po drugiej stronie skały A n n a , zaginiona tajemniczo 7 1 7 2 7 3 74 �bohaterka Przygody, m o ż e stać się K l a u d i ą . Jest prawda ż y w y c h i prawda u m a r ł y c h . Jest, j a k w Pikniku pod Wiszącą Skałą, prawda w i k t o r i a ń s k i e j szkoły dla d z i e w c z ą t i p r a w d a w n ę t r z a skały. P r z y w o ł a j m y jeszcze, na koniec, słynne k ł a m s t w o , wieńczące Jądro ciemności Conrada. W rozmowie z n a r z e c z o n ą K u r t z a M a r l o w całkowicie zmienia jego ostat­ nie słowa. Zamiast „ o h y d a , o h y d a " m ó w i : „ O s t a t n i m wyra­ zem, j a k i w y m ó w i ł , b y ł o pani i m i ę " . Ten rodzaj k ł a m s t w a James Clifford nazywa „ k ł a m s t w e m zbawiennym", „ z b a ­ w i e n n ą fikcją" (saving lie, saving fiction). „ O p r ó c z p r o b l e m u moralnej dezintegracji K u r t z a — pisze a m e r y k a ń s k i ant­ ropolog — C o n r a d wprowadza temat głębszy i przewrotniejszy: s ł a w n e „ k ł a m s t w o " — w istocie serię k ł a m s t w , k t ó r e w Jądrze ciemności są fundamentem i w z m a c n i a j ą zarazem z ł o ż o n ą p r a w d ę narracji M a r l o w a . U j m u j ą c rzecz bardzo schematycznie — ciągnie C l i f f o r d — u w a ż a m to k ł a m s t w o za zbawienne. Oszczędzając narzeczonej K u r t z a jego ostatnich słów, M a r l o w dostrzega i konstytuuje r ó ż n e domeny prawdy — p r a w d ę m ę s k ą i k o b i e c ą , p r a w d ę m e t r o p o l i i i prowincji. Prawdy te odzwierciedlają podstawowe struktury w k o n ­ stytuowaniu u p o r z ą d k o w a n y c h z n a c z e ń — wiedzy podzielo­ nej w zależności o d płci, kulturowego centrum i p e r y f e r i i . " Etnologia d ł u g o c z e k a ł a na swego Conrada, jej przed­ stawiciele oddawali się bowiem tworzeniu „realistycznych, 7 5 76 kulturowych fikcji." Marlow, tak j a k D o n K i c h o t , osamot­ niony jest w swej błazeńskiej ś w i a d o m o ś c i w i e l o z n a c z n o ś c i ś w i a t a . C l i f f o r d proponuje, aby Jądro ciemności o d c z y t a ć j a k o paradygmat etnograficznej s u b i e k t y w n o ś c i , a jej autora u z n a ć za patrona nowoczesnej antropologii, k t ó r a ujmuje k u l t u r ę j a k o z b i ó r kontekstualnych o p o w i e ś c i , j a k o zbioro­ w ą fikcję. Zbawienne, ocalające k ł a m s t w o . . . Być m o ż e to t a k ż e m i a ł na myśli Dostojewski, gdy we w s p o m n i a n y m j u ż eseju pisał, iż Don Kichot jest p o w i e ś c i ą , w k t ó r e j p r a w d a ocalona zostaje dzięki k ł a m s t w u . Bo w p e w n y m momencie swojej historii cervantesowski rycerz wie j u ż , j a k a to prawda zostaje ocalona. Zdaje się o n b o w i e m łączyć w sobie dwie postawy, k t ó r e u Conrada upostaciowane z o s t a j ą w osobach M a r l o w a i narratora. „ M a r l o w opowiada pewne s k o ń c z o n e historie — pisze C l i f f o r d . — D r u g i narrator zbiera je, p o r ó w n u j e i (ironicznie) wierzy w te częściowe p r a w d y . " D o n K i c h o t w i e, że ocala p r a w d ę i ś w i a d o m jest swoich z a b i e g ó w . A ś w i a d o m o ś ć t a k a j a k ż e jest bliska „ p e r s p e k t y w i e osiąganej przez p o w a ż n e g o interpretatora k u l t u r y , lokalnej, częściowej w i e d z y . " B y ć m o ż e zatem D o n K i c h o t i jego d u c h o w i spadkobiercy, D o n K i c h o t ze swoją m e l a n c h o l i ą , z r o d z o n ą z rozpaczy i z w ą t p i e ń m ó g ł b y stać się, o b o k Conrada, ojcem nowoczesnego spojrzenia na kulturę? 7 7 78 PRZYPISY 1 E . Mieletinski, Poetyka mitu. Warszawa 1981, s. 348 M. Słowiński, Błazen. Dzieje postaci i motywu, Poznań 1990, s. 3 5 M. Foucault, op.cit., s. 48 W. Kaiser, Praisers of Folly, Cambridge 1963, s. 295 245 M. Foucault, op.cit., s. 48 P.L. Berger, Człowiek Zachodu: wyzwolenie i samotność, "AA. Bierce, Chickamauga, (w:) op.cit., s. 39 neks" nr 43, 1986, s. 3 A. Rimbaud, Iluminacje, (w:) A. Międzyrzecki, op.cit., s. 120 S. Cichowicz, Filozofia i hermeneutyka, (w:) P. Ricoeur, Egzys­ T. Mann, op.cit., s. 303 tencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, s. 25 C . Fuentes, Stary..., s. 152 M. Foucault, Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, War­ J. Starobinski, Portrait de lartiste en saltimbanque, Paris 1970, szawa 1987, s. 46 s. 132 E . Mieletinski, op.cit., s. 348 M. Sprusiński, op.cit., s. 8 V. Nabokov, Don Kichote, „Pismo literacko-artystyczne" nr 2, C. Fuentes, Sjary..., s. 13 1986, s. 124 C . Fuentes, Święta strefa. Warszawa 1977, s. 11 T. Mann, Podróż przez ocean z Don Kichotem, (w:) Eseje, J. Starobinski, op.cit., s. 132 Warszawa 1964, s. 297 W.H. Auden, op.cit., s. 341 M. Cervantes, Don Kichote, Warszawa 1972, cz. II, s. 488 C . Fuentes, Stary..., s. 89 P. Michałowski, Wypisy z „Księgi piasku", „Literatura na Tamże, s. 67. Por. także W. Kaiser, op.cit., s. 291 Świecie" nr 12, 1988, s. 260 F . Dostojewski, op.cit., s. 264 C. Fuentes, Cervantes czyli krytyka sztuki czytania, Kraków J. Ortega у Gasset, Rozmyślania o Escorialu, (w:) Dehumaniza­ 1981, s. 99 cja sztuki i inne eseje. Warszawa 1980, s. 93 V. Nabokov, op.cit., s. 124 W. Kaiser, op.cit., s. 280 S. R. Dobrowolski, cyt. za: B. Miciński, Pisma. Eseje, artykuły, G . Grass, Z dziennika ślimaka, Gdańsk 1991, s. 222 listy, Kraków 1970, s. 278-279 J.L. Borges, Sława, „Literatura na Świecie" nr 12, 1988, s. 83 M. Janion, Obraz polskości u Grassa (w:) Projekt krytyki A. Bierce, Coup de grace, (w:) op.cit., s. 78 fantazmatycznej, Warszawa 1991, s. 121 L . Stomma, Wariat czy geniusz...", maszynopis 1981, s. 4 C . Fuentes, Stary gringo, Kraków 1992 C. Fuentes, Stary..., s. 171 F. Dostojewski, Kłamstwo kłamstwem się podpiera, (w:) O lite­ Tamże, s. 160 raturze i sztuce, Kraków 1976, s. 263 Tamże, s. 10 Cyt. za: A. Międzyrzecki, Legenda Rimbauda, (w:) Rimbaud, Tamże, s. 74 Appollinaire i inni, Warszawa 1988, s. 627 Tamże, s. 125 J. Clifford, A Poetics of Displacement: Victor Segalen, (w:) The O. Paz, Elegia przerywana, „Literatura na Świecie", nr 8—9, Predicament of Culture: Twentieth — Century Ethnography, Litera­ 1985, s. 140 ture and Art, Harvard 1988, s. 152 J.L. Lima, Raj, Kraków 1979, s. 38 C. Fuentes, Stary..., s. 20 C. Fuentes, Stary..., s. 86 A. Bierce, Chickamauga, (w:) Jeździec na niebie i inne opowiada­ L . Stomma, op.cit., s. 3 nia, Warszawa 1978, s. 32 C. Fuentes, Stary..., s. 17 A. Rimbaud, Iluminacje (w:) A. Międzyrzecki, op.cit., s. 112 Tamże, s. 22 M. Sprusiński, Wstęp, (w:) A. Bierce, op.cit., s. 6 Tamże, s. 74 C. Fuentes, Stary..., s. 234 Ph. Aries, op.cit., s. 596 A. Bierce, op.cit., s. 5 C. Fuentes, Stary, s. 12 C. Fuentes, Stary..., s. 28 Tamże, s. 214 Tamże. M. Cervantes, op.cit. Tamże, s. 172 A. Rimbaud, Listy Jasnowidza, cyt. za: A. Międzyrzecki, Tamże, s. 16 Legenda Rimbauda, (w:) op.cit., s. 619 A. Bierce, motto w: C. Fuentes, Stary... M. Frisch, Stiller, Warszawa 1976, s. 7 Tamże, s. 9 J. Clifford, On Ethnographic Self - Fashioning: Conrad and T. Mann, op.cit., s. 340 W.H. Auden, Geniusz i apostoł, (w:) Ręka farbiarza i inne eseje, Malinowski, (w:) tenże, op.cit., s. 99 Warszawa 1988, s. 346 Tamże, s. 100 M. Foucault, op.cit., s. 48 Tamże, s. 99 Ph. Aries, Człowiek i śmierć, Warszawa 1989, s. 23 Tamże. 2 3 6 3 7 3 3 8 4 4 0 3 9 4 1 5 6 7 4 2 4 3 4 4 4 5 8 4 6 4 7 9 4 8 1 0 4 9 s o 1 1 s 1 1 2 3 2 1 3 5 3 5 4 1 4 s s S 6 I s 3 7 1 6 5 8 5 9 1 7 6 0 6 1 1 8 6 2 1 9 6 3 6 4 2 0 6 5 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 6 6 6 7 6 8 6 9 7 0 7 1 2 7 7 2 2 8 7 3 2 9 3 0 7 4 3 1 7 5 3 2 7 6 3 3 7 7 3 4 7 8 71 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f957d188c7dbd844f84de87a3c190609.pdf ccb3a363f193a4ae3b55284995ad63f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2489 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2312 Title A name given to the resource "The Jardin des Plantes, Postcards" czyli roślinna metaforyka Jamesa Clifforda / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.81-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text The Jar din des Plantes: Postcards" czyli: Roślinna metaforyka Jamesa Clifforda Monika Sznajderman Pocztówki z Ogrodu Botanicznego (The Jardin des Plantes: Postcards) to króciutki rozdział, zamykający część drugą książki Jamesa Clifforda The Predicament of Culture. Twen­ tieth-Century Ethnography, Literature and Art , poświęconą związkom etnografii ze sztuką awangardową i filozofią surrealizmu, stosowanym przez nią praktykom kolażu i no­ wym doświadczeniom egzotyki i podróżowania; rozdział, który na tyle różni się od pozostałych, że wymaga, jak sądzę, niewielkiego komentarza. Trudno go bowiem pojąć bez odniesienia zarówno do szerszego kontekstu całej książki, jak też - całej nowej antropologii, a nawet - jeszcze szerzej -humanistycznej refleksji nad naszą współczesnością. Doty­ czy to tak formy jak treści tych krótkich listów do przyjaciół, pisanych przez Clifforda w paryskim Jardin des Plantes we wrześniu 1984 roku. Listów całkowicie skupionych na otaczającej ich autora rzeczywistości i będących owocem kontemplowania przezeń tej rzeczywistości; listów z pozoru zawierających niemal wyłącznie impresje na temat rosnących w ogrodzie botanicznym roślin i parę, jakby mimochodem rzuconych uwag na tematy ogólniejsze. A przecież pod opisami drzewa akacji i eksponatów entomologicznej wy­ stawy kryje się o wiele więcej: służą Pocztówki... jako doskonała, celna i zwięzła ilustracja nie tylko dla wizji współczesnej etnografii, jaką dzieli Clifford z innymi tekstualistami, ale także dla jego antropologicznej teorii kultury, tak potrzebnej w czasach gwałtownej uniformizacji świata, w postmodernistycznej epoce cytatów i wzajemnych zapoży­ czeń, epoce zaniku starych kultur i rodzącej się powszechnej cywilizacji światowej. Epoce, którą Paul Ricoeur z tego właśnie względu nazwał „swoistym intermedium, swoistym interregnum". Utopijna, jak sam przyznaje, perspektywa skłania Cliffor­ da do uporczywej wiary w to, że mimo rodzącej się panświatowej kultury masowej jej jednorodny charakter nie zdoła przytłumić pierwotnych kulturowych różnic. Dlatego na wyrażony przez Ricoeura i innych myślicieli niepokój, iż wejście w krąg cywilizacji powszechnej może oznaczać ostatecznie zaprzepaszczenie kulturowego dziedzictwa, Clif­ ford odpowie uspokajająco: „Przyszłość nie będzie (tylko i wyłącznie) monokulturowa" . Mimo chrystianizacji Nowa Gwinea nie upodobni się do Włoch, ani Nigeria do Nowej Kaledonii; w afrykańskich miastach pije się co prawda coca colę, ale także, równie chętnie, tradycyjny napój burukutu, a w telewizji ogląda zarówno Aniołki Charliego jak też bębniarzy ludu Hausa. Toteż, sądzi amerykański antropo­ log, nie jesteśmy świadkami narastającej homogenizacji, lecz raczej zastępowania starej różnorodności nową. Przy czym źródłem tej nowej nie jest już autonomia i odrębność tradycyjnych kultur, ale wzajemne relacje, w jakie wchodzą kultury w epoce globalnej wioski. „ ( . . . ) tradycja kulturalna pozostaje żywa o tyle, o ile nieustannie na nowo się odtwarza" - pisze Ricoeur. Nawet jeśli, dopowiada Clifford, odtwarza się w zupełnie nowym kulturowym kontekście, w zupełnie nowej kulturowej kon­ figuracji. Mottem rozdziału jest cytat z Webster's New World 1 2 3 4 Dictionary: „rosnąć (vegetate, z łacińskiego vegetare oży­ wiać, pobudzać do życia...)" . Kultura jest jak roślina, zdaje się mówić James Clifford. Roślina, która, przesadzona, nadal kwitnie i owocuje, współtworząc nowy pejzaż. Przeflancowana, nie umiera. Tak można by streścić podstawową ideę (przesłanie) pocztówek. 5 Droga T, 9/5/84 Nieludzka Robinsonada ROBIN1ER de ROBIN (Robina Pseudo Accacia Linnć) Nasiona sprowadził do Europy z Ameryki Północnej Jean Robin i zasadził w swoim ogrodzie w Dauphine w 1601 roku. Na swoje miejsce w Ogrodzie Królewskim przesadzona w 1636 roku przez Vespasier Robina, syna Jeana. * Drogi B, * * 9/6/84 Na pewno nie zapomniałeś fantastycznych, długich, centkowanych cieniem alejek Tiłleul. Ale może nie widziałeś małego ogródka skalnego, gdzie rosną krzewy, kwiaty, kaktusy i zioła z Chin, Kaukazu, Korsyki, Nowej Zelandii, Maroka, Himala­ jów, Pirenejów, Bałkanów, Arktyki, Japonii... Kontynenty jeden obok drugiego na setkach klombów. Na pniu wspartym żelaznym słupkiem: PISTACHER (Pistacia Vera L.) Zasadzona w szkółce około 1700 roku (a obecnie Ogród Alpejski) Pozwoliła Sebastianowi Vaillant odkryć istnienie pici roślin w 1716 roku. I cóż się stało z panem Vaillant? Albo z płcią roślin? Drzewo pistacjowe żyje. Serdeczności... Drzewo pistacjowe żyje. Żyje, choć umarł wynalazca płci roślin. Żyje, choć nie żyje ten, który je zasadził, ani ci, którzy je podlewali. Podobnie jest z kulturą, z jej minioną autentycz­ nością, z jej obumarłymi tradycjami. Nasza etnograficzna współczesność, zauważa Clifford we wstępie do swojej książki, to przede wszystkim poczucie wykorzenienia, to poczucie utraconej autentyczności i wrogiej nowoczesności, która zatruwa czyste źródła prawdziwej kultury i niszczy istotę przeszłości, to doświadczenie zmiany i utraty. I choć prawdą jest, że owo poczucie nie jest w dziejach niczym nowym, że przez całe wieki każda zmiana postrzegana była i to w stopniu nieporównywalnie większym niż dzisiaj - w kategoriach chaosu, jaki wprowadzała, w kategoriach niszczycielskiego bałaganu nie sposób nie zauważyć, że w I połowie X X wieku nastąpiło coś radykalnie nowego: stare, tradycyjne, „czyste" kultury po raz pierwszy spotkały się i wymieszały w tyglu miejskiej i podmiejskiej cywilizacji. Powstało w ten sposób, że posłużymy się o wiele wcześniej­ szym, ale nader trafnym określeniem Andre Malraux „mu­ zeum wyobrażeniowe" (musee imaginaire generale), w któ­ rym dzięki nowym środkom masowego przekazu zebrano razem dzieła, tematy i obrazy, co pozwoliło na dokonanie konfrontacji kultur w nieznanej dotąd skali całego globu. 6 81 �„Dawne kroniki filmowe zwracały się ku egzotyzmowi, przekazywanemu na przykładzie pomników i ceremonii. Nawet ten typ egzotyzmu nie potrafił oprzeć się spowszed­ nieniu: telewidz lepiej zna Tien-An-men, plac w Pekinie, niż najpiękniejsze place naszej prowincji. Kino fabularne, dzien­ niki telewizyjne stopniowo niszczą fantastykę, której służy­ ł y " - tak opisuje Malraux zjawisko, o którym kilkanaście lat później pisze Clifford. Krańce świata utraciły walor egzotyki, czegoś tajemniczego i nieznanego; odnajdujemy tam miejsca i zjawiska jakby z dawna znajome. Egzotykę odkrywali surrealiści i odkrywają współcześni etnografowie na sąsiedniej ulicy, w swoim własnym naukowym gabinecie. Stara topografia jest wyczerpana; wyczerpane jest tradycyjne doświadczenie podróży i zamieszkiwania. „Gdzie spędzimy najbliższy weekend! Zwiedzimy ruiny Angkor, czy odbędzie­ my spacer po Tivoli w Kopanhadze? - pyta Ricoeur, który również zauważył, że 'Cała ludzkość staje się jakby muzeum wyobraźni'. - Doskonale możemy wyobrazić sobie bliski już czas, gdy każdy przeciętnie zamożny człowiek będzie mógł przenosić się nieustannie z miejsca na miejsce i odczuwać przedsmak własnej śmierci w tej niekończącej się podróży bez celu." Mieszkaniec współczesnego świata, wedle metafo­ ry Ricoeura, może „przechadzać się pośród licznych cywili­ zacji tak, jak przechadzamy się pośród historycznych pamią­ tek i ruin." Wobec takiego stanu rzeczy, podważającego całą strategię oczekiwań klasycznej antropologii, od nas jedynie zależy, jaką przyjmiemy postawę. Możemy bowiem postrzegać przeszłość jako sielankę, zbiór bezpowrotnie utraconych lub w najlepszym razie zagrożonych autentyczności. Możemy wszakże nie ubolewać wcale nad przekształcaniem się lokal­ nych tradycji w jakąś entropiczną współczesność czy lamen­ tować nad zniszczonymi tropikami, lecz starać się dostrzec, iż przetrwało przecież jeszcze „coś" i to „coś" żyje nadal nawet, jeśli tylko we fragmentach. szokująco nieprzystające do siebie przedmioty i najdziwniej­ sze kolekcje, zbierające eksponaty z całego świata. Pozwala to antropologowi dostrzec całą zakorzenioną w stereotypach zachodniego myślenia „śmieszność klasyfikacji"; klasyfika­ cji w całkowicie arbitralny sposób wyróżniających w ludzkiej rzeczywistości sfery natury, kultury, nauki, sztuki itd. 7 8 Droga A, 9/2/84 Wokół Jardin des Plantes: gra w bule w scenerii jak ze starożytnego Rzymu... pamiętasz? Arenes de Lutece, ukryte za zabudowaniami ulicy Monge; zamieszkały przez ludzi zamoż­ nych rue Mouffetard i jego rynek; albo też meczet, gdzie do tej pory można wziąć parową kąpiel i wypić na złotych tacach miętową herbatę. Tego roku ogrody są bujne - wszędzie plamy kwiatów, gotowych do zapylenia. Tu i ówdzie ludzie na zielonych krzesłach wpatrują się w rośliny. I pomniki: Bernardin de Saint-Pierre z połyskującego błękitem brązu uśmiecha się do mitycznych dzieci Paula i Virginii. Odwrócony tylem do całego świata Buffon: na jego metalowej głowie trzepocze się gołąb. W pobliżu ZOO przy Sekwanie Lamarck w zamyślonej pozie - powyżej wschodzące słońce (nauka? natura?) Do zobaczenia pod koniec miesiąca... Współczesności nie trzeba postrzegać w kategoriach utra­ ty i upadku. W izolowanych „plamach" dawnych lokalnych kultur i obumarłych cywilizacji można widzieć nie tylko pojedyncze gasnące iskry, ale także zapowiedź czegoś cał­ kiem nowego; można, jak pisze Clifford we wstępie do swojej książki, „kreować wolną przestrzeń dla wiodących przez współczesność specyficznych d r ó g " i obok upadku i końca dostrzegać rzecz znacznie do dostrzeżenia i akceptacji trud­ niejszą: wyłanianie się nowych, przyszłych kultur. Kultur, których cechą charakterystyczną jest ich mozaikowy charak­ ter. „Odwrócony tyłem do całego świata Buffon"; świat odwrócony tyłem do ojca systematyki. Podważone są klasyczne schematy, dzielące świat na oswojony i egzotyczny, znany i nieznany, tradycyjny i nowo­ czesny. Powstają najdziwniejsze kolaże zestawiające ze sobą 9 82 Droga P, 9/3/84 NA TURA I KUL TURA NA TURA/KULTURA NATURA /KULTURA: ciągle najpiękniejsza, najintensywnie­ jsza, najzabawniejsza etc., etc. wystawa w Paryżu: ,,Les Plus Beaux Insectes du Monde" (Instytut Entomologii, ulica Buffon, otwarta po południu). Jedna jasna sala... przyszpilone fajerwe­ rki, twarze, maski, oczy, kości, skóra... potem nagle poczwórna symetria dokładnie podartych liści (z czulkami), wstęga tricolores, zakurzona delikatność ciem (Braque, Klee), wyretuszowane, pokryte lakierem, ceramiczne mikroelementy do kompute­ ra... śmieszność klasyfikacji. Bougainville, Borneo, Sumatra, Jawa: ze skrzydełkami, bez skrzydełek; „Herkules", złocisty metal, ciemny granat, neonowa zieleń... Czy to nie Levi-Strauss napisał gdzieś, że inspiracją dla sztuki nowoczesnej powinny być motyle, a nie Picasso? Kultura jawi się w tym ujęciu jako owoc transmisji i przeszczepu raczej, niż jako coś niezmiennego i na stałe zakorzenionego w starym podglebiu; jako coś dynamicznego i wiecznie żywego, a nie skazanego na jedną jedyną, skost­ niałą formę. Drogi S, 9/4/84 Wysokie drzewo, SOPHORA JAPONIC A, zasadzona przez B. Jussieu w 1747 roku w Jardin du Roy, sadzonki przysłane z Chin przez R.P. d'Incarville... albo inne, przywiezione z ,,Lewantu". Dziwne rzeczy, żywe i historyczne (zupełnie niepodobne do słojów sekwoi z datami 1492, 1776, 1914 albo do ,,lóżka, w którym spal Napoleon"). Żyją w planetarno-ludzkim czasie i przestrzeni... przeszczep z Epoki Odkryć. Który nas przeżyje. Przy okazji: jest nowa księgarnia z całkiem dobrym działem poezji Mouftardi Pot de Fer: ,,LArbre Voyageur". Czy tej zimy będziesz przejazdem w Kalifornii? Sposób istnienia dzisiejszej kultury nazywa amerykański antropolog „egzystencją pośród fragmentów" . W dwu­ dziestym wieku nie sposób już poszukiwać kultur czy tradycji w formie ciągłej. Na całym świecie zarówno jednostki jak i grupy improwizują lokalne performance z pozbieranych szczątków przeszłości, wykorzystując skrawki obcych trady­ cji, obce języki i symbole. Ta „egzystencja pośród fragmen­ tów" często ukazywana była (i jest nadal) jako zwieńczenie procesu zniszczenia i ostateczny upadek - zwłaszcza przez Levi-Straussa w Smutku tropików: nostalgicznej opowieści o tym, jak resztki dawnej, autentycznej, zróżnicowanej kultury zyskują w najlepszym razie status reliktów dawnej sztuki czy folkloru. Ale doświadczeniu Levi-Straussa prze­ ciwstawić można, według Clifforda, choćby doświadczenie tych wszystkich, którzy uczestniczyli w nurcie, czy też trendzie artystycznym, zwanym przez niego postsymboliczną poetyką podróży (przemieszczenia, wykorzenienia - postsymbolic poetics of displacement): Victoria Segalena, M i chela Leirisa czy Aime Cesaire'a, odbywającego swą słynną karaibską podróż; narracji Levi-Straussa przeciwstawić mo­ żna ich narracje. Pierwsza z nich opisuje postępującą homo­ genizację kultury, druga odzwierciedla bardziej złożone, symboliczne doświadczenie, które Clifford nazywa doświad­ czeniem „karaibskości", oznaczające między innymi właśnie 10 �akceptację „życia pośród fragmentów", akceptację z frag­ mentów złożonej egzystencji i podkreślające kolażowy cha­ rakter współczesnego świata i współczesnej cywilizacji. Z tej perspektywy kwestia autentyczności kultury wygląda zupeł­ nie inaczej niż w ujęciach tradycyjnych: jest sprawą wciąż aktualną, zmienną, uzależnioną od procesów „zapytania", od historycznych i geograficznych transplantacji, przeszcze­ pów dokonywanych w czasie i przestrzeni. Idea źródła czy korzeni coraz bardziej ustępuje miejsca idei rzeczywistości polifonicznej, idei zmiany, przeszczepu, wędrowania. „Drze­ wo Wędrujące" (L'Arbre Voyageur) - przytoczona przez Clifforda nazwa księgarni - może być dla tego zjawiska adekwatną metaforą. 'kształtowania' czegoś, co niekoniecznie musi być zmyś­ leniem, n i e p r a w d ą " ) ; pewną określoną narracją, tekstem. Która może być poetyckim tekstem Cesaire'a, literacko-etnograficznym tekstem Leirisa, zbeletryzowanym teks­ tem Segalena; obrazami Celnika i jego naśladowców, interp­ retacją etnografa. 13 * * * Drogi J, 9/10/84 Paryż czasu rentrće: ulice wypełniają się, tempo wzrasta. Nisko zawieszone słońce świeci jakimś sztucznym blaskiem. W Jardin de Plantes budują pod ziemią nową „Zooteąue". Droga C, 9/9/84 Zaczęto przystrzygać drzewa. Kontemplacja zimy. Znowu straciłem głowę dla palm z Ogrodów Luksemburskich („Autour Dziękuję za przesianie mi nowej książki Alicji Dujovne Ortiz, d'une тете place /1'ample palmę ne se lasse..."), symetrycz­ Buenos Aires. Jedna z tych podróżniczych perełek, vertige horizontal. Żydzi z Mołdawii poślubiają Argentynki (imigran- nych, doskonałych, w donicach na żelaznych nogach. Roślinni tki: Hiszpanki, Włoszki, Ałbanki...), rodzi się córka: portena, kosmici... sześć cali powietrza pomiędzy ścieżką i ich... ziemią. Odpowiedzią na status kultury, postrzeganej na wzór mozai­ w Paryżu,pisze po francusku, wspomina. Lubię jej ambiwalentne spojrzenia na Borgesa i na tango. A szczególnie jej miłość do ki, układanki, postmodernistycznego puzzle'a jest dzisiejsza miejskiego Jardin Botanico - do olbrzymich roślin, na które sytuacja etnografii. „Etnografia, ta hybrydyczna działalność włażą koty, ido starych kobiet z torbami pełnymi wątróbki. I do - pisze Clifford - jawi się więc jako forma pisania, kolekc­ mieszczącego się w ogrodzie zoologicznym ,,pałacyku hindu jonowania, jako modernistyczny kolaż, imperialna siła, czy Świadectwem takiego jej zamieszkałego przez zakurzonego słonia..." Cywilizacja przesa­ wreszcie wywrotowa krytyka." dzona. ,,Ale jeśli nie mam korzeni, to dlaczego moje korzenie tak pojmowania może być choćby sama forma jego książki, która czyni z niej taki sam etnograficzny obiekt jak wszystko inne, mnie bolą?" „nieskończoną kolekcję". Ta kolekcja, pisze Clifford, po­ To Aime Cesaire uświadomił nam, podkreśla Clifford, że wstawała na przestrzeni ponad siedmiu lat. Rozdziały różnią choć korzenie tradycyjnej kultury są podcięte, jest ona się od siebie formą i stylem, w tych różnicach zaś znajdują nieustannie i w sposób twórczy odtwarzana przy wykorzys­ odzwierciedlenie rozmaite okoliczności ich powstawania i za­ taniu zawłaszczonych z zewnątrz symboli. Szczególnie wyra­ sady kompozycji. Mimo to autor nie próbował w żaden sposób źnie widać to na przykładzie kultury amerykańskiej. „Być ich ujednolicać, dodając nawet teksty całkowicie niezgodne Amerykaninem - pisze Clifford w eseju poświęconym właś­ z dominującą tonacją książki w nadziei, że stanowić one będą nie Cesaire'owi - oznacza być hybrydą, metis" . A w stu­ mocniejsze wsparcie dla jego wywodów. ,, Wolę obrazy na­ dium o Michelu Leirisie dodaje: „Żyjąc w naszych miejskich stawione na maksymalną ostrość, skomponowane w taki archipelagach wszyscy jesteśmy dzisiaj mieszkańcami Karai­ sposób, że ukazują obraz lub soczewkę." bów. 'Gwinea' (Stara Afryka, pisze Cesaire) 'z twojego płaczu z twojej ręki z twojej cierpliwości / nasze wymyślone Znamienne to wyznanie, w pewnym sensie deklaracja ziemie'". Prawdopodobnie dla nikogo nie ma już powrotu metodologiczna nowej antropologii, która zyskała sobie do ojczyzny - można ją tylko stworzyć. „Kim i czym miano tekstualistycznej. Antropologii, która w takim ujęciu jesteśmy? / Najistotniejsze pytanie!" - cytuje Clifford jest zawsze metaantropologią, metanarracją, świadomą swej Cesaire'a. narracyjności, podważającą ją i studiującą w lustrze wielu innych możliwych narracji. „Jeśli chcesz przyjrzeć się proce­ Droga N, 9/7/84 sji przebierańców nie możesz stać w miejscu" - cytuje „Prymitywne" malarstwo Haitańczyków to ostatni krzyk Clifford przysłowie ludu Igbo; w ten sposób zobaczyć można mody (ale Ty wiesz o tym wszystko). A oni zabierają się do tego zarówno samą maskaradę, jak też swój sposób jej po­ tak „naturalnie". Przyjaciel opowiadał mi, że pewnego razu strzegania i badania; obraz albo soczewkę, albo jedno zobaczył haitańskiego artystę, malującego lasy „Guinee" (miej­ i drugie. Te narracje przyjmują dziś kształt zarówno dyskursów sca, gdzie się urodził) z reprodukcjami Henri Rousseau pod ręką. Na Haiti nie ma afrykańskich dżungli. I Celnik także ich stricte naukowych, jak też literackich czy nawet poetyckich; nie widział, ale skopiował je w Paryżu z tropikalnych obrazów Clifford Geertz nazwał to zjawisko „zmąceniem gatunków". w Jardin. Właśnie teraz patrzę na wejście do jednej z tych „Zatarcie granic między gatunkami - pisał on - to coś więcej niż przeobrażenie Harry'ego Houdiniego czy Richarda N i starych, bajkowych szklarni. Tygrys. Za wysokimi szybami... wiszą bajeczne, wyraźnie xona w postacie powieściowe. To coś więcej także niż opisywanie bandyckich hulanek na Środkowym Zachodzie widoczne liście. Baśń o naszej „karaibskiej" duszy? na wzór romansu gotyckiego. To - rozważania filozoficzne Autentyczność kultury w żadnym wypadku nie jest war­ przybierające formę krytyki literackiej (...), dywagacje nau­ tością bezwzględną, suwerenną, lecz owocem kulturowej kowe prezentowane pod płaszczykiem beletrystycznych morbądź politycznej taktyki, a jednocześnie żywym w naszym ceaux (...), barokowe fantazje przedstawiane ze śmiertelną stuleciu mitem. Baśnią, jak pisze w zakończeniu tej pocztó­ powagą jako obserwacje empiryczne (...), prace historyczne wki Clifford, baśnią tworzoną w obrębie tej właśnie kultury, złożone z równań i tablic lub z zeznań sądowych (...), szukającej swego określenia i „domknięcia", swej własnej reportaże, co brzmią jak zwierzenia poufne (...), przypowie­ mitologii i aksjologii. Fikcją - w znaczeniu, jakie temu ści udające opis etnograficzny (...), traktaty teoretyczne pojęciu nadaje nowa antropologia (która odwołuje się do pomyślane jako pamiętnik podróży (...), spór ideologiczny „oryginalnego znaczenia łacińskiego fictió, jako 'tworzenia', ujęty w formę dociekań z zakresu historiografii (...), badania 14 11 1 s 12 16 83 �epistemologiczne skonstruowane jak traktat polityczny (...), polemika metodologiczna ukształtowana na wzór wspomień osobistych." To - dodajmy - jak w przypadku Clifforda, poważne dociekania etnograficzne zapisane w formie po­ cztówek - ulotnych, z istoty swej niepoważnych i okolicznoś­ ciowych. Interesujące, że w tym samym numerze „Tekstów", w któ­ rym możemy przeczytać szkic Geertza, w artykule Teorema­ ty, Mieczysław Porębski zwraca uwagę na analogiczne pomieszanie - tym razem ról społecznych, ale także środków ekspresji twórczej: „malarz nie chce być malarzem, staje się teatralnym albo filmowym reżyserem, albo właśnie dyrygen­ tem (...). Malarz nie chce być malarzem, pisarz pisarzem -zabiera się do reżyserowania, reżyser pisze, aktor z lepszym lub gorszym skutkiem reżyseruje itd., itd. Sam też zresztą nie jestem tu bez winy." Nie dziwi więc, że w czasach, gdy malarz bywa pisarzem, a ten - gwoli lepszego wyrażenia siebie - reżyserem, etnograf może być po trosze poetą i do swego warsztatu, na równi z innymi narzędziami pracy, wprzęgać wyobraźnię i poetyc­ ką wrażliwość. „Trudno uniknąć pytania - pisze w Ogrodzie nauk Czesław Miłosz - jaki rodzaj bytu ma na przykład wschód słońca gdzieś nad Morzem Śródziemnym w pewien poranek majowy roku dajmy na to 1215, jak też kwiaty, które wtedy się otwierały, latająca mewa, ramię kobiety czerpiącej wodę ze studni. Czyżby, skoro nikt tego nie widzi, żadnego bytu?" Na to pytanie Clifford odpowiedziałby 17 18 19 zapewne za Gilbertem Durandem: rzeczywistość antropolo­ giczna, rzeczywistość marzeń i symbolicznej wyobraźni mają byt ważniejszy („dla przeznaczenia, a zwłaszcza dla szczęścia człowieka") niż wszelkie martwe prawdy obiektywne. I jeszcze mógłby dodać, tym razem parafrazując Malraux : że, o ile dla obojętnego i niewrażliwego uczestnika bądź badacza kultury przeszłość należy już tylko do przeszłości, o tyle dla Clifforda - także do Clifforda. I być może to właśnie okaże się najlepszą drogą nie tylko ocalenia tego, co tak szybko, na naszych oczach przemija, ale także powrotu w przeszłość o wiele głębszą, aż do samych źródeł kultury. To, co jest utopią w skali całego globu ma szansę spełniać się w ten sposób w pojedynczym człowieku. 20 21 Drogi L , 9/7/84 Co do widoku z Twojego hotelu, ulica Linneusza... Mogę sobie wyobrazić obrośniętą bluszczem bramę Jardin, a w środku ciemne ściany „Labiryntu" (jego wznoszące się okrężnie ścieżki, schadzki nieznajomych...) Czy to nie jest blisko wielkiego Cedru, Libanu, gdzie około I860 roku (na starych rycinach) ludzie w wysokich kapeluszach i w długich szatach przechadzali się, by podziwiać wspaniałą przestrzenną formę i dziwować się potędze imperium. Musieli słyszeć - tak jak dziś - odgłosy dobiegające z ZOO, zwierzęta, które parę lat później zostaną pożarte przez obleganych komunardów. Proszę, bądźmy w kon­ takcie. PRZYPISY J. Clifford, The Jardin des Plantes: Postcards, (w:) The Predica­ ment of Culture. Twentieth - Century Ethnography, Literature and 9 Art, Harvard University Press 1988, s. 182-185. Książkę przedstawił w „Polskiej Sztuce Ludowej: Kontekstach" (1991, nr 1) Zbigniew Benedyktowicz. Mój tekst jest komentarzem do rozdziału 8., stamtąd też pochodzi przekład tekstów „Pocztówek...". 1 1 1 2 Por. P. Ricoeur, Cywilizacja powszechna a kultury narodowe, przeł. A. Krasiński, (w:) Podług nadziei. Odczyty, szkice, studia. Wybrał, opracował i wstępem opatrzył S. Cichowicz, Warszawa 1991, s. 177 3 J. Clifford, Introduction: The Pure Products Go Crazy, (w:) op. cit., s. 16 P. Ricoeur, op. cit., s. 173 4 5 „vegetate (from. L. vegetare, to enliven, quicken...)" - The Jardin des Plantes... (w:) op. cit., s. 182 6 Por. J. Clifford, Introduction..., (w:) op. cit., s. 4 7 A. Malraux, Nieporadny język obrazów, (w:) Literatura a prze­ mijanie, przeł. A. Tatarkiewicz, Warszawa 1982, s. 120 P. Ricoeur, op. cit., s. 170 8 84 1 1 0 J. Clifford, Indroduction... , (w:) op. cit., s. 5 Tamże, s. 14 J. Clifford, A Politics of Neologism: Aim'e Cesaire, (w:) op. cit,. s. 179 1 2 J. Clifford, Tell about Your Trip: Michel Leiris, (w:) op. cit,. s. 173 1 3 W. J. Burszta, Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań 1992, s. 127 J. Clifford, Introduction... , (w.) op„ cit., s. 13 Tamże. Tamże, s. 15 1 4 1 5 1 6 1 7 C. Geertz, O gatunkach zmąconych (Nowa konfiguracja myśli społecznej), przeł. Z. Łapiński, „Teksty drugie" nr 2 (2), 1990 s. 113 M. Porębski, Teorematy, „Teksty drugie" nr 2(2), 1990, s. 84 1 8 1 9 2 0 Cz. Miłosz, Piasek w klepsydrze, (w:) Ogródnauk, Lublin 1991, Por. G. Durand, Wyobraźnia symboliczna, przekł. C. Rowiń­ ski, Warszawa 1986, s. 139 A. Malraux, Sekta, (w:) op. cit., s. 149 2 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7354f82e27f8f62bceb168de6fc5ed55.pdf 0ddbeb47c8bd8bd48dd3914f2a9516ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2643 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2458 Title A name given to the resource Anioły Jonathana Carrolla / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.218-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anioły Jonathana Carrolla Monika Sznajderman „Każdy anioł przeraża. Lecz, biada m i , dla was zaśpiewam, o was, nieomal zabójcze ptaki duszy, wiedzący o was. Gdzież są dni Tobiasza, gdy jeden z Promieniejących stanął u prostych wrót domu, w na wpół podróżnym stroju i j u ż nie budzący grozy; (młodzieniec wobec młodzieńca, co się przyglądał ciekawie). Gdyby teraz archanioł, straszliwy, wyszedłszy zza gwiazd o krok tylko ku naszej zniżył się stronie, wniebo- wzbitc zabiłoby nas własne serce. Kto jesteście?" (Rilke, Drwga E/egm dwme/j&a) „Nic nie jest takie, jak człowiek się spodziewa. Nawet anioły! Myślałbyś, że będą miały odrobinę klasy. Niekoniecznie skrzydła i harfy, ale przynajmniej będą dobrze wychowane i nieszkodliwe. A co dostajesz? Gówniarzy na wyścigówkach, którzy nie wiedzą, kiedy trzymać gębę na kłódkę! (...) ' B ó g jest przebiegły, ale nie okrutny'. Zgadzasz się z tym teraz, Weber? W ostatnim, najostatniejszym momencie, gdy możesz jeszcze zawrócić, B ó g wysyła swoje legiony, aby cię ostrzec, tylko ż e są to małoletnie łobuziaki na pomarańczowych rowerach! Dzisiejsza wersja latających małp z CzarWzff/a z Jbawy Oz." (Carroll, We współczesnej literaturze również pojawiają się dwa rodzaje aniołów, które, podobne do „przerażających anio­ łów", „nieomal zabójczych ptaków duszy" Rilkego, zapom­ niały już o „dniach Tobiasza", niewiele też mają wspólnego z oleodrukowym wizerunkiem eterycznej, niosącej dobro istoty z aureolą. Pierwszym z nich jest Anioł Śmierci, drugim - Anioł Zagłady. Oba te wyobrażenia odnalazłam u amery­ kańskiego pisarza Jonathana Carrolla, którego cała twórczość przeniknięta jest sakralnością, przykrojoną na miarę współ­ czesnej pop-kultury. W Dz/fckw лд лк?6к? spotykamy postać anielicy Pinsleepe. „Pewna stara żydowska legenda mówi, że dziecko w łonie matki zna wszystkie tajemnice wszechświata. Ale kiedy się rodzi, anioł dotyka jego ust i odbiera mu pamięć. Według Wyatta Leonarda, Phil wierzył przed śmiercią, że na nowo odkrył te tajemnice, ale nie w swoim wnętrzu - zdradzi­ ła mu je anielica Pinsleepe" - pisze Carroll. Kim jest, skąd w życiu bohaterów książki wzięła się Pinsleepe? W trakcie rozmyślań o Pinsleepe przypomniała mi się piękna metaforyczna opowieść o Aniele Śmierci, zaczerp­ nięta od Szestowa. Za Cezarym Wodzińskim przytaczam ją w całości: „W pewnej starej mądrej księdze powiedziano: jeżeli ktoś chce wiedzieć, co było i co będzie, co jest pod ziemią i co jest nad niebem, to najlepiej, żeby się w ogóle nie narodził. Ale w tejże książce opowiedziano, że anioł śmierci, który przylatuje do człowieka, by odłączyć jego duszę od ciała, jest cały pokryty oczami. Dlaczego? Po co aniołowi tyle oczu - jemu, który wszystko w niebie widział, który na ziemi nie ma nic od oglądania? Otóż myślę, że te oczy ma nie dla siebie. Zdarza się, że anioł śmierci, który przychodzi po duszę, przekonuje się, że przyszedł zbyt wcześnie, że nie nastał jeszcze czas, by człowiek opuścił ziemię. Nie dotyka duszy, nawet jej nie pokazuje, ale zanim się oddali, niepostrzeżenie zostawia człowiekowi jeszcze dwoje oczu spośród niezliczo­ nych swoich własnych. I wtedy człowiek zaczyna nagle Dzffc&o лд webfe) widzieć więcej niż widzą wszyscy, więcej niż sam widzi swoimi starymi oczami, zaczyna widzieć coś zupełnie nowe­ go. I widzi nowe po nowemu, nie tak jak widzą ludzie, ale jak widzą istoty z 'innych światów', tak że to nowe jest nie 'konieczne', ale 'wolne', czyli jest zarazem i go nie ma, pojawia się, gdy znika i znika, gdy się pojawia. Dawne, dane przy urodzeniu oczy 'jak u wszystkich' świadczą o tym nowym coś wręcz odwrotnego, niż widzą oczy pozostawione przez anioła. A że pozostałe zmysły i nasz rozum są skojarzone ze zwykłym widzeniem, to nowe widzenie wydaje się bezprawne, absurdalne, fantastyczne, zgoła majak czy też halucynacja rozhuśtanej wyobraźni [...]. I wtedy zaczyna się walka między wzrokiem naturalnym i nienaturalnym, walka, której wynik wydaje się tak samo problematyczny jak jej początek..." Twórczość Carrolla jest swoistym rozwinięciem tej legendy. Pinsleepe przybywa i przywraca bohaterom Carrolla pamięć - pamięć śmierci; dar, którym obdarzani są wybrani. Ci, którzy dotknęli już śmierci, zaczynają widzieć przyszłość. Czasami, choć nader rzadko, darem widzenia mogą podzielić się z bliskimi. „Zgodzili się, abym mu to pokazał, choć mówią, że rzadko tak robią: rzadko pozwalają komuś zobaczyć za życia jakąkolwiek cząstkę jego komplet­ nej prawdy" - mówi Phil w związku ze śmiercią matki Webera. W innej powieści Carrolla, w Mz parfwf дл(##и/, śmiertelnie chory Jan „teraz wie wszystko. Jest wspaniałym, chorym człowiekiem walczącym w najbardziej beznadziejnej z bitew (...) - on teraz widzi prawdziwe oblicze każdej rzeczy". Tym niezwykłym darem obdarzony jest również umierający na białaczkę Wyatt, który mówi o sobie, że widzi więcej niż inni „za sprawą faktu, że umierałem". Wyatt ma jednak wątpliwości. „Śmierć nie jest aniołem!" - mówi do Jessego. „Może jest, ale na pewno nie tak, jak to sobie wyobrażamy jako dzieci. Widziałem, że oglądałeś rzeźbę z fontanny na dole. Tak właśnie chcielibyśmy, by wyglądały �anioły: tłuste, uśmiechnięte dzieciaczki z aureolami nad głową, które nam błogosławią. A co, jeżeli świat aniołów jest równie skomplikowany jak ludzki? Jeżeli są dobre i złe, niebezpieczne i życzliwe?" - odpowiada Jesse. Pinsleepe to Anioł Śmierci, lecz anioł życzliwy; rodzaj prastarej germanskiej/yigji, „duszy wysłanej przez Boga", jak ją określa Gerardus van der Leeuw, „ostrzeżenia przed śmiercią"; anioł opiekuńczy, który jest nosicielem mocy człowieka i z dawien dawna objawiał się mu w postaci kobiety tub zwierzęcia, by przepowiedzieć mu śmierć. W tym wypad­ ku przyjmuje ów anioł groteskową postać krótko ostrzyżonej dziewczynki w marynarskim ubranku - dziewczynki w ciąży, 0 seksownym, chrapliwym głosie Lauren Bacall; dziew­ czynki, komicznej i sprośnej", przerażającej i pięknej. „Mógł­ by ją namalować Erie Fischl albo Paul Cadmus. Albo Bosch. Bosch! Ogród zifmjtfcm rozkoszy" - pisze Carroll. * * * U Ernesto S abato, w powieści ЛбодИол - ЛлЫ ZagWy, bohater nosi nazwisko pochodne od Saturna, kabalistycznego Anioła Samotności, Ducha Zła według pewnych okultystów, sabatu czarowników. Pierwszym obrazem w tej powieści jest wizja, jaką ma pijany Natalicio Barragán - wizja „smoka wypełniającego nocny firmament, niby rozwścieczony wąż płonący nad przepaścią czarną jak tusz kreślarski". Z paszczy siedmiogłowego potwora bucha ogień. To właśnie tytułowy Anioł Zagłady. W różnych mutacjach spotykamy go u wielu twórców - choćby u Bunuela, czy w Armii Boga Gregory Widena. Zły Gabriel z filmu Widena, który pozazdrościł człowiekowi bożej miłości, bardzo przypomina jednego z protagonistów Carrolla. Bo Pinsleepe nie jest jedyną anielską kreacją tego pisarza. Właściwym bohaterem /Va posfwe anioiów jest Leland, upadły anioł, Anioł Zagłady i zła; wcielenie Lucyfera. On także sprzedaje ludziom wizje ich przyszłości, lecz są to wizje okrutne, odbierające światło 1 nadzieję. O ile, gdy myślimy o Aniele Śmierci, przypomina się pewna piękna legenda, mówiąca o tym, że narodził się on ze smutku, z łzy Chrystusa, o tyle o Aniele Zagłady powie­ dzieć możemy, że zrodziła go zazdrość i samotność. Kiedy Bóg stworzył człowieka i obdarzył go duszą, pokochał go - bardziej, niż kiedykolwiek kochał anioły. „Słowo stało się ciałem, by uczcić ciało, nawet to śmiertelne ciało: dlatego dumne duchy nie powinny ani siebie uważać, ani być uważane za godne większych zaszczytów niż czło­ wiek, ani też deifikować się z racji swej bezcielesności i pozornej nieśmiertelności" - pisał w swej homilii Grzegorz Palamas. Idea, że z natury swojej Bogu bliższy jest człowiek aniżeli anioły istniała w wielu tradycjach religijnych. Według pewnej legendy muzułmańskiej, Allach, któremu spodobało się stworzyć pierwszego człowieka - Adama, kazał aniołom pokłonić się i oddać mu cześć. Jednak pierwszy anioł, Iblis, powodowany pychą i zawiścią, odmawia pokłonu i zostaje wygnany z nieba. Jan z Damaszku sądził, że aniołowie są skłonni do złego; podobnie uważał Orygenes. Wyższość człowieka nad bytami subtelnymi wywołała u nich najpierw smutek i poczucie opuszczenia, potem zaś - zazdrość i śmier­ telną nienawiść. Dramat odepchniętych, osamotnionych anio­ łów popchnął ich do zemsty. Tę właśnie wersję biblijnej historii dopowiada dzisiaj powieść Carrolla. „Leland, jesteś zepsuty, a ta twoja siła, i wszystko, co potrafisz, jest po prostu patetyczne. Czy jesteś diabłem, czy tylko śmiercią? Nie dbam o to. Nieważne, bo jesteś po prostu zazdrosny. Zawistny o każde ludzkie ist­ nienie. A wiesz dlaczego? Ponieważ podlegasz ogranicze­ niom, które nas nie dotyczą. Z całą swoją mocą, jaką posiadasz, i strachem, jakim nas napełniasz, możesz robić tylko jedną jedyną rzecz - właśnie tę, która nas przeraża. (...) Pamiętam, iż czytałam, że Lucyfer nie został strącony z niebios za obrazę Boga, lecz dlatego, że nie chciał okazywać ludziom szacunku, tak jak mu nakazano. Wiem dlaczego On kazał ci nas szanować. Otóż dlatego, bo posiadamy zdolność tworzenia i zapominania" - mówi u Carrolla Arlen. I dodaje: „Kiedy odbierasz świat komuś takiemu jak Uschi, ona leży w łóżku, bawiąc się światłem i nieomalże chłonąc je. Gdybyś w tym momencie wszedł do jej pokoju, nie rozpoznałaby cię. Wiesz, że to prawda. Ty nie pojmujesz, co to znaczy chłonąć. Potrafisz ją zabić, ale nigdy nie poznasz uczucia straty zawartego w tym świetle. To jest poza tobą, przerasta cię. Dlatego Bóg, kimkolwiek jest, nakazał ci szanować nas. Tylko, że ty tego nie zrozumiałeś, i właśnie przez taką drobną rzecz nienawdzisz nas tak bardzo, bowiem są chwile, kiedy człowiek zupełnie o sobie zapomina. Nie myśli o bólu ani o tym, co traci... (...) Nawet jeżeli jesteś tuż-tuż, zawsze jeszcze możemy bawić się światłem i zapomnieć o tobie; tego właśnie nienawidzisz najbardziej." Jonathan Carroll, Dziecto ла nkbk, przeł. Zuzanna Naczyńska, Poznań 1996 Jonathan Carroll, Ab /Mjfwf aniokiw, przeł. Mirosław P. Jabłoński, Poznań 1994 22P � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d9d6658e4bcf01e805aef046c30cd0.pdf ed86d2201238e41c66b7260d6cb46b03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2295 Title A name given to the resource AIDS - kształt mitu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.160-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AIDS - kształt mitu* Monika Sznajderman U schyłku X X wieku, gdy medycyna bliska j u ż była obwieszczenia t r i u m f u nad śmiercią, przynajmniej w tak zwanym cywilizowanym świecie, karta się o d w r ó c i ł a i znowu m a m y przed s o b ą tak dobrze znany m o t y w T r i u m f u Śmierci. Spoglądając wstecz na rok 1983 t o tytuł a r t y k u ł u w specjal­ nym, w i e ń c z ą c y m ó w r o k numerze „ N e w s w e e k a " . „ O d r o k u 1930 - czytamy w n i m - nie widział świat tak klarownie złowieszczego r o k u , czasu ciemności, kiedy wszystko szło k u gorszemu"; w Libanie i Syrii trwa wojna, r o z m o w y p o m i ę d z y U S A i Z S R R z o s t a ł y zerwane, ponad dwustu niewinnych ludzi p o n i o s ł o śmierć w w y n i k u zestrzelenia k o r e a ń s k i e g o samolotu, w ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j Ameryce nie maleje polityczny terror, a w Trzecim Świecie głód. P r ó c z tego s a m o b ó j s t w a i z a b ó j s t w a , porwania i terrorystyczne zama­ chy. „ N a w e t natura stała się wroga i o b r ó c i ł a się przeciwko człowiekowi: zmienił się p r ą d Pacyfiku, wywołując na c a ł y m świecie powodzie i susze", a „ h a w a j s k i w u l k a n Kilauea o b r ó c i ł idylliczny, turystyczny raj w ogniste p i e k ł o gdy na 500 s t ó p szeroka rzeka lawy p o c h ł o n ę ł a drzewa i d o m y " . D o tego jeszcze „ d w ó c h a m e r y k a ń s k i c h k o n g r e s m e n ó w i minis­ ter p r z y ł a p a n y c h z o s t a ł o na skandalu obyczajowy" oraz, j a k o zwieńczenie pejzażu c z a s ó w ostatecznych, „ Ś m i e r t e l n a nowa choroba, zwana A I D S , tajemnicza i j a k d o t ą d nieule­ czalna, s t e r r o r y z o w a ł a h o m o s e k s u a l i s t ó w i zaczęła szerzyć się na świecie". M o g ł o b y się w y d a w a ć , iż spełnia się przepo­ wiednia, zawarta w starym micie pelazgijskim o pięciu wiekach ludzkości... ludzi w p ł y n ę ł o . N a ziemi był żółty pył, j a k się przeszło po n i m to się zaraz c h o r o w a ł o . " A I D S doskonale pasuje do starego apokaliptycznego scenariusza, uruchamianego zazwyczaj w czasie wszelkich plag. „ J a s n o w i d z z A m e r y k i P ó ł n o c n e j " - j a k czytamy w broszurce - k t ó r e m u powierzono „wszystkie te rzeczy, k t ó r e m a j ą nadejść, j a k więc kolejność poprze­ dzających z d a r z e ń przed wielką k a r ą , j a k trzęsienia ziemi, katastrofy, choroby, polityczne i społeczne wydarzenia, nieurodzaje, powodzie i inne nadprzyrodzone rzeczy, k t ó r e b ę d ą m a n i f e s t o w a ć się na świecie", wymienia w ś r ó d nich s t r a s z n ą c h o r o b ę - A I D S I I , „ k t ó r e j m o ż n a n a b a w i ć się przez sam d o t y k osoby, k t ó r a na tę c h o r o b ę zachoruje. Lecz Niebiosa obejmują tą c h o r o b ą całkowicie i wyłącznie ś r o d o ­ wisko homoseksualne j a k o ostrzeżenie dla świata, by zmienić nasze prawa, n a s z ą m o r a l n o ś ć , nasze zaniedbania, pozwala­ j ą c e te rzeczy k o n t y n u o w a ć . " Co ciekawe, A I D S - niezgod­ nie z faktycznym stanem rzeczy, lecz absolutnie w zgodzie z p o r z ą d k i e m m i t y c z n y m - przyjmuje t u p o s t a ć choroby, atakującej znienacka i g w a ł t o w n i e ; tak j a k b y dla tego, co w dniu A p o k a l i p s y objawić ma najwyższą moc idealnym modelem m i a ł a j u ż na zawsze p o z o s t a ć plaga, g w a ł t o w n o ś c i ą p r z y p o m i n a j ą c a C z a r n ą Śmierć. „ T a choroba - twierdzi Jasnowidz - potrzebuje t y l k o czterech d n i do inkubacji w organizmie. C h o r y umiera w ciągu d w ó c h tygodni. Symptomy są bardzo podobne do zapalenia opon m ó z ­ gowych." (Proszę zwrócić u w a g ę na z m i a n ę czasu przyszłego na teraźniejszy, co m o ż e p o d k r e ś l a ć p e w n o ś ć przepowiedni.) W podobnie apokaliptyczny t o n u d e r z a j ą , gdy m o w a o A I D S , na r ó w n i media k u l t u r y wysokiej i niskiej, prasa, naukowe i popularnonaukowe publikacje i ludowe przepo­ wiednie o k o ń c u świata. A I D S - „ t e n s k r ó t jest dziś synonimem śmierci i szatana", czytamy w artykule, opub­ l i k o w a n y m na ł a m a c h „ D e r Spiegel" w 1985 r o k u . „ W wielkich miastach pojawili się j u ż pierwsi prorocy, wiesz­ czący koniec świata, G u r u Bhagwan przepowiada p o n u r o , że A I D S sprawi, iż I I I wojna ś w i a t o w a będzie j u ż niepotrzebna - ofiarą nowej zarazy p a d n ą i tak dwie trzecie l u d z k o ś c i . " W książce Gene A n t o n i o AIDS - zmowa milczenia jej autor w p u n k t a c h podsumowuje „ K a t a s t r o f a l n e skutki rozprzest­ rzeniania się A I D S : Jeżeli nie z o s t a n ą szybko podjęte k r o k i , k t ó r e z a p o b i e g n ą b ł y s k a w i c z n e m u rozwojowi epidemii, sku­ tkiem będzie katastrofa nie m a j ą c a precedensu w całych dziejach l u d z k o ś c i . " Dalej A n t o n i o wymienia kolejne sfery życia, k t ó r e u l e g n ą c a ł k o w i t e m u zniszczeniu - „ r u i n a sys­ temu opieki s p o ł e c z n e j " , „ r u i n a systemu opieki zdrowot­ nej", „ c h a o s społeczny i ekonomiczny" oraz, co najważniej­ sze, z a g ł a d a biologiczna całego ludzkiego gatunku. „ M i l i o n y u m i e r a j ą c y c h w ś r ó d pogłębiającej się degeneracji u m y s ł o w e j , ruina e k o n o m i i , poczucie narodowej klęski - to nas czeka, jeśli nie z r o b i m y co w naszej mocy, aby p o w s t r z y m a ć epidemię." N i e jest to w y o b r a ż e n i e odosobnione. Niezwykle podobna epidemia z d z i e s i ą t k o w a ł a l u d n o ś ć S t a n ó w Zjednczonych na p r z y k ł a d we współczesnej popularnej powieści science-fic­ t i o n L a r r y R. Leichtera Epidemia. 1 2 3 Wieści o Apokalipsie, k t ó r e j j e d n y m ze z n a k ó w jest właśnie A I D S , błyskawicznie rozeszły się po c a ł y m świecie. „ P a n B ó g nie m i a ł co wymyślić i stworzył A I D S , ale j a k to nie p o m o ż e , to będzie z a g ł a d a ś w i a t a " - m ó w i jeden z m i e s z k a ń ­ c ó w M a ł e g o Cichego, wioski na Podhalu. I n n y u w a ż a z kolei, iż „ A I D S pojawił się na świecie, żeby ludzie w y m a r l i , bo Pan B ó g chce s k a z a ć ludzi, zaczął od Czarnobyla - to na 160 4 5 6 * * * A I D S ożywia najstarsze, z w i ą z a n e z w i e l k i m i plagami lęki; zaraza, plaga, epidemia to jego metafory najczęstsze i naj­ popularniejsze. P o z o s t a j ą c w ich k r ę g u , dziedziczy A I D S zarazem tę s a m ą s y m b o l i c z n ą m o w ę , j a k ą od w i e k ó w p r z e m a w i a ł y zaraza, plaga, epidemia: s y m b o l i c z n ą m o w ę zła. C h c i a ł a b y m z a r y z y k o w a ć tutaj tezę (o k t ó r e j szerzej p i s a ł a m w i n n y m miejscu) , że zło, wcielone w w y o b r a ż e n i a plagi czy zarazy, sięga najstarszych, najbardziej archaicz­ nych warstw ś w i a d o m o ś c i i k u l t u r y ; że sięga ono mianowicie, w e d ł u g o k r e ś l e n i a Paula Ricoeura „ p i e r w s z e g o 'schematu' z ł a " , a zatem wcześniejszego od symbolizmu grzechu i w i n y symbolizmu zmazy, skalania, n i e c z y s t o ś c i . Oczywiście, te dwie późniejsze koncepcje t a k ż e są tutaj obecne, niemniej jednak właśnie ta pierwsza podstawowa wydaje się dla f a n t a z m a t ó w plagi szczególnie charakterystyczna. W pojęciu zmazy ( k t ó r ą o k r e ś l a Ricoeur, w ślad za Petazzonim, j a k o „ a k t pogłębiający zło, nieczystość, fluid, tajemnicze i szkodliwe quid o d d z i a ł y w a j ą c e dynamicznie, a zatem magicznie" ) dla mitycznego pola w y o b r a ż e ń zwią­ zanego z tematem zarazy szczególnie istotne są, w m o i m przekonaniu, dwa momenty: w y o b r a ż e n i e czegoś k a l a j ą c e g o 7 8 9 * Artykuł jest wersją ostatniego rozdziału mojej książki Zara­ za. Mitologia dżumy, cholery, AIDS, która ukaże s i e w Wydawnict­ wie Naukowym Semper. �( z a r ó w n o materialnego j a k też symbolicznego), co kala przez k o n t a k t i z a r a ż e n i e , oraz kwestia zasadniczej ambiwalencji zmazy, w y r a ż a j ą c a zarazem a m b i w a l e n c j ę wszelkich zjawisk nieczystych (to właśnie magiczna koncepcja zmazy, u w a ż a Ricoeur, d a ł a p o c z ą t e k do dziś żywej symbolice czystego i nieczystego, wraz z c a ł y m t o w a r z y s z ą c y m jej bogactwem odcieni). Medyczny sens zaraźliwości w istocie jest zawsze w t ó r n y wobec idei magicznego skalania, z a r a ż e n i a , do­ tknięcia - d o t k n i ę c i a TCOZJĄ choroby, śmierci i nieczystości; jest w t ó r n y wobec zmazy należącej do p o r z ą d k u sakralnego. ,,Od p o c z ą t k u zmaza jest c z y m ś więcej niż t y l k o p l a m ą -pisze francuski filozof-wskazuje na to, że cała osoba jest t u d o t k n i ę t a w swym stosunku do s a c r u m . " Ambiwalencja natury zmazy wynika więc z analogicznej ambiwalencji zjawisk n a l e ż ą c y c h do p o r z ą d k u sacrum, k t ó r e w skalaniu dostrzec p o z w a l a j ą z a r ó w n o s t r o n ę n e g a t y w n ą j a k też p o z y t y w n ą , z a r ó w n o „ p r z e k l e ń s t w o " , j a k też „świę­ t o ś ć " . Bowiem, jak pisał Ricoeur, symbolizm zmazy „ n u r z a się jeszcze w żywiole kosmicznym; 'zbrukane', ' u ś w i ę c o n e ' i 'święte' są ze s o b ą p o w i ą z a n e siecią podziemnych odp o w i e d n i o ś c i i zależności, k t ó r e b y ć m o ż e są nie do zatar­ c i a . " Charakterystyczna dla świata k u l t u r archaicznych ambiwalencja zjawisk sakralnych p r z e t r w a ł a , j a k zauważyli religioznawcy ( i Tomasz M a n n w Wybrańcu) do dzisiaj. Nadal, udowadnia Mircea Eliade, „ T o , co jest 'skalane', a więc ' p o ś w i ę c o n e ' o d r ó ż n i a się w p o r z ą d k u ontologicznym od tego wszystkiego, co należy do sfery ś w i e c k i e j " ; nadal jest r ó w n i e niebezpieczne i w y m a g a j ą c e specjalnego przygo­ towania rytualnego. N a p r z y k ł a d z i e w y o b r a ż e ń , d o t y c z ą ­ cych ofiar A I D S w i d a ć to bardzo w y r a ź n i e : w wizerunku tych o s ó b m o t y w wybrania, uświęcenia, wyniesienia w y r a ź ­ na mitologizacja splata się z m o t y w e m skalania j a k o fizycz­ nego zszargania i etycznego p o h a ń b i e n i a . Ujawnienie się tej ambiwalencji w y m a g a ł o oczywiście t r o c h ę czasu i d o k o n a ł o się w ó w c z a s dopiero, gdy A I D S o s i ą g n ą ł pełnię swego bytu w zbiorowej, symbolicznej w y o b r a ź n i . By to z r o z u m i e ć , trzeba jednak cofnąć się aż do momentu narodzin jego m i t o l o g i i . Nie m o ż e m y bowiem z a p o m i n a ć , że w świetle najwcześniejszej wersji m i t u A I D S nie była to jeszcze choroba „ n a s wszystkich" ani choroba wybranych, lecz p r z y p a d ł o ś ć d o t y k a j ą c a t y l k o i wyłącznie grzesznych, p r z e k l ę t y c h obcych, marginesu społecznego: homoseksualis­ t ó w , H a i t a ń c z y k ó w , n a r k o m a n ó w , prostytutek, czarnych m i e s z k a ń c ó w A f r y k i . Był w ó w c z a s A I D S jednoznacznym synonimem zła; zła zbiorowego, wymierzonego nie w jedno­ stki, lecz w c z ł o n k ó w grupy ryzyka - tej, j a k pisze Susan Sontag, „ n e u t r a l n i e b r z m i ą c e j , biurokratycznej kategorii, k t ó r a ożywia a r c h a i c z n ą ideę skażonej i o s ą d z o n e j c h o r o b ą s p o ł e c z n o ś c i . " Wyczuwalna tutaj stara koncepcja zła j a k o zmazy, skalania, nieczystości o d s ł a n i a ł a jedynie swoje nega­ tywne, „ c i e m n e " oblicze. Radykalny p r z e ł o m w m i t o l o g i i A I D S n a s t ą p i ł w 1985 r o k u , gdy wraz ze śmiercią gwiazdy filmu, Rocka Hudsona, koncepcja zmazy o d z y s k i w a ć zaczęła z a p o m n i a n ą ambiwa­ lencję. „ R o z g ł o s z o n a przez media j a k o dramat narodowy śmierć Rocka Hudsona w s t r z ą s n ę ł a A m e r y k ą . Po raz pierw­ szy tragedia A I D S m i a ł a twarz. Twarz jednego z p ó ł b o g ó w tego k r a j u " - czytamy u D . Lapierre'a; p ó ł b o g ó w i b o g ó w , p a r a f r a z u j ą c słowa A r t u r a D r o g e ' a z K a t e d r y Nowego Testamentu przy Wydziale Teologii Uniwersytetu Chicago­ wskiego, przebranych za Rocka Hudsona, Freddy'ego M e r ­ cury, Earvin (Magic) Johnsona, za gwiazdy k u l t u r y maso­ wej: filmu, muzyki i sportu. P o n i ż e n i i wywyższeni, przeklęci i święci, m i e s z k a ń c y piekła i nieba kultury masowej pierwsi d o t k n i ę c i zostali p l a g ą A I D S ; stali się w y b r a ń c a m i . O b o k tematu zła pojawia się więc m i t o l o g i a w y b o r u , k t ó r a 10 1 1 12 13 1 4 15 pomaga złu o d z y s k a ć jego pierwotny, sakralny wymiar. Sądzić więc m o ż n a , że - podobnie j a k inne plagi - sięga A I D S do wierzeń o wiele starszych niż wizja zarazy j a k o kary bożej; do wierzeń, dla k t ó r y c h ta klasyczna j u ż , teologiczna w y k ł a d n i a jest t y l k o j e d n ą z racjonalizacji. D o wierzeń, zakorzenionych w niewyczerpanych z ł o ż a c h poprzedzającej wszelką etykę kosmicznej s a k r a l n o ś c i . Nawet w j ę z y k u n a u k o w y m z a c h o w a ł się ślad dawnych dynamicznych k o n ­ cepcji, k t ó r e , by z o b r a z o w a ć niezwykłą moc plagi, u t o ż ­ samiały j ą zazwyczaj z mocami ognia: p o ż a r e m , b ł y s k a w i c ą , i s k r ą ( m ó w i o n o np. o „iskrze m o r u " ) . „ W s z ę d z i e tam, gdzie bieda i niski p o z i o m życia s p o ł e c z n e g o n a r u s z y ł y życie rodzinne, d o p r o w a d z a j ą do licznych z w i ą z k ó w seksualnych, z a k a ż e n i e H I V szerzy się j a k p o ż a r " - pisze Tadeusz Nasierowski. Tajemniczy charakter i n i e w y j a ś n i o n a etiologia choroby sprawiły, że - jak w przypadku dawnych epidemii - m n o ż ą się naukowe, popularne i religijne hipotezy oraz interpreta­ cje. N a H a i t i na p r z y k ł a d - w e d ł u g b a d a ń antropologa Paula F a r m e r a - wierzenia ludowe, rdzennie h a i t a ń s k i e n a k ł a d a ­ j ą się na schemat wyjaśnień chrześcijańskich i medycznych, t w o r z ą c wraz z n i m i spójny, c h o ć d o ś ć paradoksalny obraz: A I D S przypisywane jest t u z a r ó w n o karze bożej za grzechy, j a k też m i k r o b o m oraz z w i ą z a n y m z m a g i ą voodoo za­ klęciom. P o d o b n ą wielość wyjaśnień zarazy odnajdujemy zresztą wszędzie. „ Z a n i m medycyna z a m i e n i ł a się w t e c h n i k ę , w chwili narodzin w y p o w i a d a ł a c h o r o b ę i jednostkowe d o ś w i a d ­ czenie chorego. Analogicznie, od zarania k r o n i k , historyk czynił z choroby jeden z o b o w i ą z u j ą c y c h u s t ę p ó w swojej opowieści. O d Tucydydesa do Grzegorza z Tours i nie­ zliczonych anonimowych Opisań choroby..., k o m e n t u j ą c y c h zarazy ery n o w o ż y t n e j , p o d w ó j n o ś ć (pli) jest zachowana; bez zdziwienia znajduje się j ą w figurze, p o d k t ó r ą dzisiaj gazeta przedstawia epidemię czy fantazmat epidemii. We wszyst­ kich owych tekstach w i d a ć podobne sekwencje. A k t o r historyczny (głowa p a ń s t w a , miasta, l u d chrześcijański, n a r ó d ) doznaje z z e w n ą t r z ( B ó g , W s c h ó d , Ż y d z i ) zła (kara, p r ó b a , pomsta), ale u siebie musi s z u k a ć n a ń lekarstwa (w pokucie, modlitwie, odosobnieniu, p o g r o m i e ) . " P o d w ó j ­ n o ś ć o w ą da się z a u w a ż y ć t a k ż e w k u l t u r o w y m wizerunku A I D S . Uruchamia on bowiem - p o w t ó r z m y raz jeszcze - najstarsze, z w i ą z a n e z z a r a z ą , p l a g ą i e p i d e m i ą sensy: z a r ó w n o symbolizm zmazy, j a k też grzechu i winy, z a r ó w n o w y o b r a ż e n i e plagi j a k o czegoś u d e r z a j ą c e g o , z s y ł a n e g o z wysoka, j a k o „ t a j e m n i c z e g o napomnienia z z a ś w i a t ó w " (że p r z y w o ł a m y tutaj, za Rudolfem O t t o , piękne, średniowiecz­ ne s ł o w o / r e ( Y ) , j a k też czegoś, co rozgrywa się j u ż na ziemi, p o m i ę d z y l u d ź m i , co z a r a ż a i magicznie kala. C a ł y ten niezwykle skomplikowany system wierzeniowy szczelnie w y p e ł n i o n y jest l u d o w y m i , p o p u l a r n y m i , teologicz­ n y m i i n a u k o w y m i interpretacjami. W e ź m y na p r z y k ł a d k l a s y c z n ą dla plagi teorię, k t ó r a jej źródeł u p a t r y w a ć k a ż e zawsze w sferze obcości, w symbolicznym k r ę g u innego świata (niezależnie od tego, czy jest to sfera obcości w o b r ę b i e naszego uniwersum, czy też kryjąca się p o d obrazami odległych i egzotycznych krain). Jej przejawem m o ż e być c h o ć b y ta popularna spiskowa teoria świata k t ó r a A m e r y k a ­ n ó w s k ł a n i a ł a do szukania ojczyzny A I D S na H a i t i , a H a i ­ t a ń c z y k ó w - do wywodzenia jej z l a b o r a t o r i ó w F o r t Derrick w stanie M a r y l a n d . Dziennikarz „ L i t i e r a t u r n o j Gaziety" przypisuje w y p r o d u ­ kowanie wirusa H I V zjednoczonym siłom Pentagonu i C I A , a redaktorzy skandynawskiego magazynu erotycznego „ P l a y s t a r " diabelskiemu tandemowi Bush - Honecker. „ P o r z ą d n i " obywatele S t a n ó w Zjednoczonych o s k a r ż a j ą 1 6 1 7 1 8 19 20 767 �swoich „ w e w n ę t r z n y c h " obcych - h o m o s e k s u a l i s t ó w , a zna­ ny a m e r y k a ń s k i działacz gejowski i pisarz L a r r y K r a m e r 0 ś w i a d o m e i celowe p o s u n i ę c i a przciw gejom obwinia Busha 1 Reagana: „ W k o n t e k ś c i e A l DS m o ż n a je p o s t a w i ć na r ó w n i z p o s t ę p o w a n i e m Hitlera wobec Ż y d ó w . " Sontag zwraca z kolei u w a g ę na szeroko rozpowszechnione wierzenie, że korzeni A I D S s z u k a ć trzeba na Czarnym Lądzie, a w samej chorobie u p a t r y w a ć kolejne nawiedzenie z Trzeciego Ś w i a t a , kolejną plagę „ s m u t k u t r o p i k ó w " . J ę z y k d y s k u r s ó w medycznych nie pozostaje tu w tyle za m y ś l e n i e m potocznym. P r z y t a c z a j ą c hipotezy m ó w i ą c e , że istnieje m o ż l i w o ś ć pierwotnego z a r a ż e n i a c z ł o w i e k a przez m a ł p ę , Sontag p o d k r e ś l a istnienie i a k t u a l n o ś ć starego ciągu skojarzeń, k t ó r e popularne w y o b r a ż e n i e M u r z y n a łączą z w y o b r a ż e n i e m zwierzęcości i seksualnego rozpasania. „ O s t a t n i e badania d o w o d z ą - pisze, j a k b y ilustrując tę tezę j u ż cytowany A n t o n i o - że A I D S r o z p o c z ą ł swą śmiertelną p o d r ó ż po trasie ludzkiej gdzieś w Afryce. Znaleziono go w ciele koczkodana, m a ł p y żyjącej na t y m kontynencie, a bardzo podobny wirus zidentyfikowano w ciele a f r y k a ń ­ skiej odmiany owcy. D r o g i pierwszego z a k a ż e n i a nie są do k o ń c a jasne. Przypuszcza się, że m o g ł o do niego dojść w w y n i k u u k ą s z e ń , jedzenia z a k a ż o n e g o mięsa lub współ­ życia seksualnego z tymi z w i e r z ę t a m i . " Czy trzeba doda­ w a ć , że i Afrykańczycy nie pozostali dłużni i szybko od­ wdzięczyli się A m e r y k a n o m w i a r ą w a m e r y k a ń s k i e pochodzeni choroby, będącej elementem szeroko zakrojonego planu wojny biologicznej... 2 1 22 * * * Jednym z o b r a z ó w , w k t ó r e wciela się moc plagi, jest obraz wirusa; to jego mitologia w d u ż y m stopniu decyduje o ż y w o ­ ści plagowej metafory A I D S . Badania nad w i r u s o l o g i ą l u d o w ą , czy też p o p u l a r n ą , i nad z w i ą z a n y m i z nią obyczaja­ m i j ę z y k o w y m i w tekstach stricte naukowych wciąż stoją otworem. „ M i m o że o wirusach ogromnie d u ż o rozprawia­ my -pisze Zofia K u r a t o w s k a - i to nie t y l k o my, lekarze, lecz także ludzie innych z a w o d ó w , wiedza o tych dziwnych tworach nie jest zbyt rozpowszechniona. Tak n a p r a w d ę dla zwykłego człowieka (a nawet dla zwykłego lekarza) wirusy p o z o s t a j ą właściwie czymś m i t y c z n y m . " Jeśli sięgniemy, za K u r a t o w s k a , do przytoczonej przez W ł a d y s ł a w a K o p a l i ń ­ skiego etymologii tego pojęcia dowiemy się, iż wirus w j ę z y k u ł a c i ń s k i m o z n a c z a ł j a d , śluz, s m r ó d . „ W późniejszej łacinie virulentia to także ' z a k a ż e n i e ' . W ż a r g o n i e lekarskim przy­ wykliśmy przez słowo 'wirulentny' r o z u m i e ć zjadliwy lub złośliwy z a r a z e k . " W wirusie m o ż n a zatem widzieć s a m ą kwintesencję nieczystości, kwintesencję czegoś z a r a ż a j ą c e g o , kalającego, brudzącego. 23 24 Nawet dzisiaj jeszcze, i to w tekstach naukowych i popu­ larnonaukowych, t r a k t u j ą c y c h o wirusie, posłyszeć m o ż e m y echa starej epidemiologicznej koncepcji Marcusa Terentiusa Varro (116-27 p.n.e.). D l a lepszego zobrazowania idei z a r a ż e n i a p o w o ł a ł on do życia niewidzialne istoty, m a l e ń k i e żyjątka, k t ó r e , niewidoczne dla oka, p r z e d o s t a w a ł y się do organizmu człowieka przez usta i nos. Z a m i e s z k i w a ł y owe istoty, zgodnie z wcześniejszą jeszcze, m i a z m a t y c z n ą teorią Hipokratesa, miejsca nieczyste, wilgotne i bagniste. I trzeba p r z y z n a ć , że nawet nauka, nie m ó w i ą c j u ż o wiedzy ludowej, doskonale p r z e c h o w a ł a tajemniczą a u r ę , o t a c z a j ą c ą owych p o s ł a ń c ó w zarazy. Czytamy na p r z y k ł a d u Kuratowskiej: „ T r z e b a powiedzieć, że są to twory nader dziwne. Nie­ przypadkowo użyte tu z o s t a ł o słowo ' t w o r y ' . Wirusy bo­ wiem nie są k o m ó r k a m i , nie należą ani do świata r o ś l i n n e g o , ani do świata zwierzęcego, j a k na p r z y k ł a d pierwotniaki. Zachodzi pytanie, czy w ogóle m o ż n a je zaliczyć do organiz­ m ó w ż y w y c h ? " K u r a t o w s k a zwróciła tu u w a g ę na szcze­ 2 5 162 g ó l n ą cechę wirusa - na jego m e d i a l n o ś ć . Wirus, pisze też W i k t o r O s i a t y ń s k i , znajduje się d o k ł a d n i e na granicy między t y m , co żywe, i t y m , co m a r t w e . M e d i a c y j n y charakter (nie należą ani do świata r o ś l i n n e g o , ani do zwierzęcego, nie są ani martwe ani żywe) doskonale predystynuje te stworzenia do rangi tajemniczych w y s ł a n n i k ó w z z a ś w i a t ó w . Nie bez przyczyny zatem mitologia popularna przed­ stawia wirusa j a k o „ n a j b a r d z i e j z a ż a r t e g o wroga boskiego stworzenia". Cytowany j u ż wcześniej Lapierre pisze: „ J a k świat ś w i a t e m wirusy - te miniaturowe, ś m i e r c i o n o ś n e cząsteczki unicestwiały więcej ludzi, zwierząt i roślin niż wszystkie klęski naturalne i k o n f l i k t y historyczne razem w z i ę t e . " Przypomina on wręcz k r w i o ż e r c z e g o wampira: „ N i e z d o l n e r o z m n a ż a ć się samodzielnie, p o t r z e b u j ą one do przeżycia w s p ó ł u d z i a ł u k o m ó r e k , k t ó r e a t a k u j ą . K u s i je wszystko, co żyje; ż a d n a k o m ó r k a nie uchroni się przed ich z a c h ł a n n o ś c i ą . " W i r u s o w i A I D S przypisywana jest moc szczególnie p o t ę ż n a i niszcząca (powszechnie nazywa się go „ m o r d e r c ą " ) , co dr. A n t h o n y Fauci, szef a m e r y k a ń s k i e g o Instytutu C h o r ó b Alergicznych i Z a k a ź n y c h wyraził słowa­ m i : „ N i e m o ż n a sobie w y o b r a z i ć bardziej s z a t a ń s k i e g o wirusa niż ten. Atakuje i niszczy właśnie te k o m ó r k i , k t ó r e właściwie powinny c h r o n i ć nas przed w i r u s a m i . " 26 2 7 28 29 Sontag u w a ż a , że jeśli metafora plagi ma jeszcze przy­ szłość, to tylko dzięki pojęciu wirusa. We w s p ó ł c z e s n y m d o ś w i a d c z e n i u świata wirusologiczna metaforyka odgrywa niezwykle i s t o t n ą rolę. Nie t r a c ą c bowiem swej mrocznej tajemnicy, odsłaniają wirusy coraz to nowe szczegóły swego charakteru. O k a z a ł o się, na p r z y k ł a d , że nie są jedynie czynnikiem z a k a ż e n i a ; m o g ą r ó w n i e ż p r z e n o s i ć informację g e n e t y c z n ą . O k a z a ł o się, że p o t r a f i ą m u t o w a ć . Te właśnie cechy sprawiły, że wirusy hojnie użyczają dzisiaj swej metaforyki światu pozamedycznemu, raz jeszcze występując w roli m e d i a t o r ó w . Są d o s k o n a ł y m łącznikiem na p r z y k ł a d p o m i ę d z y ś w i a t e m k o m p u t e r ó w a ś w i a t e m najnowszej i j a k sam wirus zmiennej choroby, wpisując t y m samym A I D S w szeroki kontekst naszej współczesności; n o w y m i treściami, o d w o ł u j ą c y m i się do pojęcia n i e p r z e w i d y w a l n o ś c i , zmienno­ ści, p o d s t ę p n o ś c i w z b o g a c a j ą stare lęki. * * * W r a c a j ą c jeszcze do archaicznej koncepcji zmazy, to o jej o b e c n o ś c i w micie A I D S m o ż e r ó w n i e ż świadczyć fakt, iż niezwykle żywy jest w n i m system w y o b r a ż e ń , z w i ą z a n y c h z s y m b o l i k ą kalającego k o n t a k t u . W nosicieli wirusa H I V demonizm wcielił się w stopniu nie mniejszym niż w nie­ gdysiejsze ofiary d ż u m y i cholery. T r u d n o , zaiste, p r z e k o n a ć s p o ł e c z e ń s t w o , że drogi z a k a ż e n i a są ściśle o k r e ś l o n e , skoro panuje powszechne, g ł ę b o k o zakorzenione przekonanie, iż zarazić się m o ż n a nie t y l k o przez stosunek seksualny czy transfuzję, ale r ó w n i e ż przez przedmioty, d o t k n i ę c i e osoby chorej, s a m ą jej bliskość a nawet spojrzenie. „ N a ulicy coraz niżej s p u s z c z a ł a m głowę. Nie ś m i a ł a m spojrzeć na ludzi, tak j a k b y wzrok m ó g ł ich z a r a z i ć " - m ó w i bohaterka repor­ t a ż u w „ T w o i m Stylu". Rozmaite, naukowe nawet i paranaukowe pisma prześcigają się w wynajdywaniu najmniej p r a w d o p o d o b n y c h d r ó g z a k a ż e n i a . Magazyn „ L a n c e t " w 1986 r o k u o p u b l i k o w a ł na p r z y k ł a d a r t y k u ł , p o ś w i ę c o n y możliwości z a r a ż e n i a przez u ż y w a n i e w s p ó l n e g o p ł y n u do p ł u k a n i a szkieł k o n t a k t o w y c h , a jeszcze inne pismo za­ stanawia się, czy cebula, do k t ó r e j k a p n ę ł a łza chorego kucharza, albo bar s a ł a t k o w y , nad k t ó r y m k i c h n ą ł nosiciel wirusa m o g ą stać się p o w a ż n y m i realnym ź r ó d ł e m zarazy. A c h o c i a ż to nosiciele i chorzy b u d z ą największą grozę, ludzie boją się t a k ż e z m a r ł y c h na A I D S . „ N a trumnie m ł o d e g o człowieka, z m a r ł e g o w z a c h o d n i o b e r l i ń s k i m szpita3 0 �lu i m . Rudolfa Virchowa, jeden z p o s ł u g a c z y z kostnicy n a p i s a ł w i e l k i m i literami A I D S . T r u m n ę przewieziono do m a ł e g o miasteczka w Niemczech Zachodnich, gdzie mieszka matka z m a r ł e g o . N i k t z s ą s i a d ó w nie przyszedł na po­ g r z e b " - czytamy w „ D e r Spiegel". Śmierć „ n a z a r a z ę " zawsze była szczególnie kalająca; rzeczywistość z w i ą z a n a z sacrum zawsze szczególnie niebezpieczna dla p r o f a n ó w . ,,(...) prastare zakazy dziedziczy się j a k c h o r o b ę " - n a p i s a ł , p o w o ł u j ą c się na Freuda, van der Leeuw. Pod na w s k r o ś w s p ó ł c z e s n y m i , racjonalnymi uzasadnieniami nietrudno od­ k r y ć pradawne warstwy m i t u . Na niezwykle i s t o t n ą rzecz zwróciła u w a g ę Sontag: oto czynnikiem d e c y d u j ą c y m o z w i ą z a n y c h z A I D S w y o b r a ż e ­ niach nieczystości jest seks. „ P o j a w i e n i e się nowej epidemii o rozmiarach katastrofy - pisze ona - (...) nie w y s t a r c z y ł o b y moralistom do określenia jej mianem kary bożej. Potrzebne było jeszcze i to, by najczęstszą d r o g ą z a k a ż e n i a był seks." W i n n y m z a ś miejscu Sontag pisze: „ S e k s u a l n y s p o s ó b transmisji choroby, u w a ż a n e j przez większość ludzi za nieszczęście, ściągane na siebie dobrowolnie, o s ą d z a n y jest 0 wiele surowiej niż inne drogi z a k a ż e n i a ; t y m bardziej, że A I D S u w a ż a n y jest za c h o r o b ę , z w i ą z a n ą nie t y l k o z eks­ cesami seksualnymi, ale r ó w n i e ż z ich perwersyjnym charak­ terem. (...) Z a r a ż e n i e się c h o r o b ą na drodze s t o s u n k ó w seksualnych u w a ż a n e jest za bardziej dobrowolne, a zatem zasługujące na większe p o t ę p i e n i e . (...) Z a k a ź n e choroby, zawinione przez seks, zawsze w y w o ł u j ą o b a w ę dużej z a r a ź ­ liwości i dziwaczne fantazje na temat transmisji choroby w miejscach publicznych d r o g ą p o z a p ł c i o w ą . " Przypom­ nijmy: płyn do p ł u k a n i a szkieł k o n t a k t o w y c h , łza kucharz na krojonej przez niego cebuli... Sontag u w a ż a , że te właśnie cechy w y r a ź n i e łączą A I D S z syfilisem, Tadeusz K o m e n d a n t z a ś , k t ó r y o podobnych sprawach pisze na ł a m a c h „ T w ó r c z o ś c i " , u w a ż a A I D S za pierwszą w dziejach c h o r o b ę , w obrazie której seks tak w y r a ź n i e skojarzony jest ze śmiercią - w e d ł u g niego nawet syfilis nie m i a ł tak mocnej k o n o t a c j i . I c h rozumowanie celnie wydobywa d o m i n u j ą c y w z m i t y z o w a n y m wizerunku A I D S m o t y w skalania seksualnego. Ponownie o d w o ł u j e m y się do r o z w a ż a ń Paula Ricoeura. Pisze on: „ U d e r z a j ą c e jest, j a k ą d o n i o s ł o ś ć i p o w a g ę przypi­ suje się w e k o n o m i i zmazy ł a m a n i u z a k a z ó w o charakterze seksualnym: zakaz kazirodztwa, sodomii, usuwania p ł o d u , s t o s u n k ó w p ł c i o w y c h w czasie a nieraz w miejscu zabronio­ n y m jest tak fundamentalny, że nic lepiej nie charakteryzuje systemu zmazy, j a k to rozdęcie spraw seksualnych tak dalece, że w s p ó l n i c t w o zadzierzgnięte między seksualnością a z m a z ą wydaje się istnieć od n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w . " Skalanie seksualne pojmowane jest przy t y m j a k o nieczys­ tość najwyższego stopnia, w pewnym sensie nieczystość wzorcowa, podobnie zresztą j a k skalanie wskutek zetknięcia z p r z e l a n ą w czasie z a b ó j s t w a k r w i ą , k t ó r e t a k ż e wcześniejsze jest od wszelkiej etyki, sięgając korzeniami do archaicznej koncepcji zmazy. W tych właśnie d w ó c h rodzajach s k a l a ń w najwyraźniejszej formie uwidacznia się pierwotny, d o s ł o w ­ ny, fizyczny charakter nieczystości. „ P o r ó w n a n i e między stosunkami seksualnymi a z a b ó j s t w e m jest oparte na tej samej grze o b r a z ó w : w obu przypadkach nieczystość wiąże się z o b e c n o ś c i ą 'czegoś' materialnego, co się przenosi przez k o n t a k t i z a r a ż e n i e . " W centrum tego symbolizmu znaj­ dują się sperma i krew - dwie wydzieliny, k t ó r e o d g r y w a j ą najistotniejszą rolę t a k ż e w przekazywaniu wirusa H I V 1 w m i t o l o g i i zarazy. Oto nasienie, sperma - d a j ą c e życie, lecz teraz niebezpiecz­ ne, kalające, niosące śmierć. O t o krew - symbol oczysz­ czenia, ofiary i odkupienia, ale także wojny, morderstwa 31 3 2 33 3 4 35 3 6 3 7 i p o ż y w i e n i a z m a r ł y c h . U k r y t a w ciele w y o b r a ż a siedlisko życia i duszy, wylana na z e w n ą t r z - śmierć. „ L e ż a ł , moja miłość i m ó j m ą ż , leżał w swojej k r w i , w tej niebezpiecznej, czerwonej k r w i , oznaczającej życie i śmierć i bardzo p o w o l i u m i e r a ł " - m ó w i Josef w swojej autobiograficznej książce Przekwitający mak. AIDS - ostatnie miesiące pewnej miłości. M i a r ą symbolicznej mocy A I D S m o ż e b y ć właśnie ta jego z d o l n o ś ć p r z y w o ł y w a n i a archaicznych s e n s ó w o b r a z ó w , w k t ó r y c h objawia się w s p o s ó b najpełniejszy cała ich a n t y n o m i c z n o ś ć . T o , co zazwyczaj oznacza życie - krew czy wydzieliny seksualne - teraz, w k o n t e k ś c i e plagi A I D S , stało się t a k ż e (jak przyjęło się j u ż m ó w i ć ) „ d a r e m ś m i e r c i " , p r z y p o m i n a j ą c w ten s p o s ó b o swej prawdziwej, ambiwalent­ nej naturze. I s t o t ę nieczystości najpełniej odsłaniają ryty oczyszczenia, k t ó r e dziś nawet, pod m a s k ą racjonalnych d z i a ł a ń sanitar­ nych, kryją zachowania o charakterze w y r a ź n i e magicznym. W ł a ś n i e w ich świetle najjaśniej w i d a ć , iż materialna nieczys­ tość spermy i k r w i jest jednak także nieczystością symbolicz­ ną; że k a ż d a zmaza, j a k pisał Ricoeur, jest zawsze c z y m ś więcej niż t y l k o p l a m ą - jest p l a m ą s y m b o l i c z n ą . Aspekt czysto fizyczny, materialny n i e o d ł ą c z n y jest w tych wyob­ r a ż e n i a c h od aspektu duchowego, moralnego, etycznego. „ P r z e d s t a w i e n i e zmazy utrzymuje się w światłocieniu quasi-fizycznego z a k a ż e n i a , k t ó r e zbliża się do quasi-moralnej niegodziwości. Ta d w u z n a c z n o ś ć nie jest w y r a ż o ­ na p o j ę c i o w o , lecz jest p r z e ż y w a n a w s p o s ó b intencjonalny poprzez na poły fizyczny, na poły z a ś etyczny lęk p r z y n a l e ż ­ ny przedstawieniom nieczystości. Jeśli jednak symbolicznej struktury zmazy nie oddaje ani refleksja, ani przedstawienie, to przynajmniej jest ona obec­ na w działaniu; m o ż n a j ą u c h w y c i ć w o b r z ę d a c h oczysz­ czających i od a k t u u s u w a j ą c e g o przejść do 'rzeczy' u s u n i ę ­ tej." W przytaczanych przez Paula Farmera wierzeniach na temat r o z n o s z ą c y c h z a r a z ę H a i t a ń c z y k ó w pojęcie nieczysto­ ści, oznaczające z a r a ż o n ą , i m p o r t o w a n ą do S t a n ó w haitariską krew w rzeczywistości od samego p o c z ą t k u o d n o s i ł o się t a k ż e do kalającej „ h a i t a ń s k o ś c i " w ogóle j a k o ź r ó d ł a zarazy: pod h a s ł e m oczyszczenia b a n k ó w k r w i czytelne jest 0 wiele głębsze pragnienie oczyszczenia świata ze s k a ż o n e j populacji. A ci, k t ó r z y w G ł o s k o w i e , Laskach czy Józefowie krzyczeli, że nie c h c ą u siebie tej „ludzkiej p a d l i n y " , k t ó r z y grozili podpaleniem, czy nie sięgali p o d ś w i a d o m i e do tych samych starych p o k ł a d ó w wierzeniowych, w myśl k t ó r y c h bliskość śmierci - zwłaszcza „ t a k i e j " śmierci - kala? D o wizji oczyszczającego palenia, topienia, w y w o ż e n i a zarazy, izo­ lowania jej - j e ś l i musi istnieć, niech istnieje, ale tylko gdzieś bardzo daleko? Jak głosiło stare epidemiologiczne z a r z ą d z e ­ nie: „ w tak w y k r o j o n y m polu 'zgnilizna winna ustalić się 1 w y c z e r p a ć s w ą m o c ' . . . " „ W ten s p o s ó b symbolika ob­ r z ę d ó w u s u w a j ą c y c h ujawnia w s p o s ó b praktyczny u k r y t y symbolizm, zawarty w przedstawieniu s k a ż e n i a . " Skalanie, pisze Ricoeur, nie istnieje w s p o s ó b absolutny, niezależny od ludzkiej percepcji. Powstaje w kręgu ustana­ wiającego je prawa, w y p o w i a d a j ą c y c h je słów, oceniających spojrzeń. T o słowa i spojrzenia k a ż ą czuć się s k a l a n ą bohaterce cytowanego r e p o r t a ż u . T o określenie „ p a d l i n a " zamyka nosicieli wirusa w k r ę g u symboliki nieczystości i k a ż e o d p r a w i a ć ryty oczyszczenia. D a l e k i m p o g ł o s e m tych starych spraw m o g ą b y ć r o z w a ż a n i a tych specjalistów od p r o f i l a k t y k i A l DS, k t ó r z y u w a ż a j ą , że „wiele n i e p o r o z u m i e ń wynika z nieprecyzyjności powszechnie u ż y w a n e g o j ę z y k a . Za największe n a d u ż y c i e uznano określenie ' d ż u m a X X wieku', co sugeruje - w niezgodzie z faktami - że A I D S działa j a k średniowieczny p o m ó r , przed k t ó r y m nie ma ż a d n e g o 3 8 3 9 40 4 1 163 �r a t u n k u . Z pomorem kojarzy się ' z a r a ż e n i e ' , więc specjaliści sugerują u ż y w a n i e t e r m i n u ' z a k a ż e n i e ' . " T r u d n o m i e ć jednak nadzieję na s z y b k ą z m i a n ę j ę z y k a , a t y m bardziej kryjącej się za n i m wizji ś w i a t a ; zwłaszcza, że religijne i etymologiczne rdzenie „ z a r a ż e n i a " i „ z a k a ż e n i a " w y d a j ą się n i e p o k o j ą c o podobne, jeśli nie wręcz t o ż s a m e . . . W k r ę g u w y o b r a ż e n i a zmazy nieczystości mieści się r ó w ­ nież stara epidemiologiczna teoria Hipokratesa, zgodnie z k t ó r ą siedliskiem choroby są miejsca bagienne i wodniste, z k t ó r y c h u n o s z ą się zanieczyszczające a t m o s f e r ę gnilne opary-miazmaty. Hipoteza ta, p o m i m o o d k r y ć K o c h a , Pas­ teura i całej późniejszej medycyny p r z e t r w a ł a jednak do dzisiaj. W literaturze pięknej a t a k ż e tradycji ludowej napotykamy często na utrzymane w aurze d ż d ż u , wilgoci i m g ł y opisy „ m o r o w e j k r a i n y " . Teoria Hipokratesa prze­ c h o w a ł a się r ó w n i e ż , j a k to błyskotliwie w y k a z a ł a S o n t a g , w t a k i m c h o ć b y , charakterystycznym dla X I X wieku, ale ż y w y m przecież i współcześnie potocznym w y o b r a ż e n i u choroby, k t ó r e jej opis - stan organicznego r o z k ł a d u - cał­ kowicie u t o ż s a m i a z p r z y c z y n ą : nieczystą, p e ł n ą w y z i e w ó w a t m o s f e r ą . Pojęcie nieczystości, gnicia, r o z k ł a d u sięga t u z jednej strony t y p o w o miejskich scenerii ś m i e t n i k ó w , cuch­ n ą c y c h k a n a ł ó w , wilgotnych izb oraz z a g r a ż a j ą c y c h swą bliskością cmentarzy, z drugiej zaś - fizycznego r o z k ł a d u ciała chorej osoby (teoria miazmy szczególnie t r w a ł a wydaje się b y ć w w y j a ś n i a n i u etiologii gruźlicy). Tak oto, w i m a g i n a r i u m choroby, stara idea „ s o l i d a r n o ś c i kosmobiologicznej", j a k nazywa Mircea Eliade owe magicz­ ne nici sympatii łączące człowieka z o t a c z a j ą c y m go ś w i a t e m , z n a l a z ł a przewrotny s p o s ó b , by bezpiecznie d o t r w a ć do naszych c z a s ó w . 1 nie t y l k o d o t r w a ć , ale t a k ż e w z b o g a c i ć c h o r o b ę o w y m i a r moralny. Bo t r u d n o zaprzeczyć, że ó w ciąg skojarzeń obejmuje współcześnie t a k ż e m e t a f o r ę zgniliz­ ny w e w n ę t r z n e j , zepsucia moralnego, k t ó r y c h d o s k o n a ł y m odzwierciedleniem staje sę degeneracja fizyczna. „ Ś r e d n i o ­ wiecze m i a ł o d ż u m ę - w y g a s ł a ona dopiero wtedy, kiedy z a c z ę t o masowo b u d o w a ć domy z kamienia i szczura domowego na d u ż y c h obszarach w y p a r ł szczur w ę d r o w n y . Ostatnie stulecie b y ł o stuleciem cholery - brutalny kapita­ lizm rodem z Manchesteru wtłaczał proletariuszy do j a k najmniejszych p o m i e s z c z e ń , l e k c e w a ż ą c wszelkie zasady higieny. A teraz właśnie A I D S , albowiem A I D S (...) ujawnia całe zepsucie w s p ó ł c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a " - czytamy w c y t o w a n y m j u ż artykule w „ D e r Spiegel". W rozumowa­ niu t y m z ł a t w o ś c i ą rozpoznajemy dzisiejszą, zmodyfikowa­ n ą wersję starej teorii miazmy, z charakterystycznym dla niej zacieraniem granicy p o m i ę d z y ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m i we­ w n ę t r z n y m , p o m i ę d z y fizyką i fizjologią a m o r a l n o ś c i ą , p o m i ę d z y p r z y c z y n ą i skutkiem choroby. Jednostka roztapia się w społeczeństwie, mikrokosmos p r z e g l ą d a się w m a k r o kosmosie. I na o d w r ó t : w c h o r y m człowieku świat rozpoz­ naje swoje największe b o l ą c z k i , dostrzega swój upadek. C z ł o w i e k i świat, obraz zepsucia moralnego i o d r a ż a j ą c e j , fizycznej degeneracji całego organizmu stają się dla siebie nawzajem przejrzystym lustrem. A p o w s t a ł e w n i m odbicie urasta w potocznej ś w i a d o m o ś c i do rangi metafory aktualnej ludzkiej kondycji. H a m b u r s k i profesor higieny, Stefan W i n ­ kle, wyraził to przeświadczenie s ł o w a m i : „ k a ż d e społeczeń­ stwo ma takie zarazy, na jakie z a s ł u g u j e . " Bowiem r o z k ł a d i gnicie m a j ą t u w y m i a r tyleż d o s ł o w n y co symboliczny, sięgający najgłębszego w n ę t r z a człowieka i świata, ich relacji z sacrum. Są stygmatem, znakiem, p i ę t n e m choroby, symbolem z e p s u c i a - ale symbolem p e ł n y m ambiwalencji. Śmierć na A I D S , ta powolna, po­ s t ę p u j ą c a degeneracja całego organizmu, włącznie z w ł a d z a ­ m i psychicznymi i u m y s ł o w y m i , przywodzi na myśl przed4 2 43 44 45 164 i stawienia średniowiecznej sztuki macabre; taki też jest jej k u l t u r o w y wizerunek. „ W i e l u p a c j e n t ó w traci k o n t r o l ę nad u m y s ł e m i ciałem - czytamy u A n t o n i o - aż do n i e m o ż n o ś c i panowania nad funkcjami fizjologicznymi, kiedy wirus roz­ wija się w ich u k ł a d z i e n e r w o w y m . Dramatycznie c h u d n ą i s ł a b n ą . W i e l u traci w z r o k . N i e m o ż l i w y do u ś m i e r z e n i a , straszliwy b ó l zmienia ich życie w m ę c z e r n i ę . " A m e r y k a ń ­ ski socjolog, A n t h o n y C o x o n , pisał: „Jest to śmierć wczesna i to tak p o t w o r n a i bolesna, że przerasta to najbardziej ponure w y o b r a ż e n i a ś r e d n i o w i e c z n e g o p i e k ł a . " A O s i a t y ń ­ ski: „ A m e r y k a n i e się b o j ą . A l e t r u d n o i m się dziwić. M a j ą się czego b a ć . Bo przecież umiera się w b ó l a c h , powoli, ze stopniowym zjadaniem organizmu przez drobnoustroje. Czasem umiera się ze straszliwym uczuciem zimna, przy stałej utracie wagi i sił, gdy j e d y n y m i c z y n n o ś c i a m i , do j a k i c h zdolny jest organizm, są biegunka i w y m i o t y . C z ę s t o umiera­ j ą c idiocieje się, gdy p o s t ę p u j e utrata p a m i ę c i , śmierć atako­ wanych przez wirusa k o m ó r e k , nieodwracalna demencja m ó z g u . " N i c dziwnego, że pewna nie b a w i ą c a się w subtel­ ności a m e r y k a ń s k a gazeta n a z w a ł a chorych na A I D S , obrazowo i wymownie, „ n i e b o s z c z y k a m i na u r l o p i e " . W t y m r o z k ł a d z i e ciała uczestniczy t a k ż e twarz; twarz k t ó r a , na r ó w n i z ciałem, odbija kolejne etapy degeneracji całego organizmu aż do jego ostatecznego upadku. M o ż e nawet więcej: skupia w sobie całą u d r ę k ę konania. Susan Sontag z tego właśnie względu zalicza A I D S , obok t r ą d u i syfilisu, do c h o r ó b najstraszniejszych; w p e w n y m sensie ostatecznych. T a k i c h , k t ó r e z n o s z ą f u n d a m e n t a l n ą , zakorze­ n i o n ą r ó w n i e ż w chrześcijańskiej tradycji ikonograficznej opozycję p o m i ę d z y t w a r z ą i ciałem. W cierpieniach świętych twarz nigdy nie bierze u d z i a ł u , cierpi t y l k o w Pasji Chrystusa, i to cierpienie uwidocznione na obliczu jest symbolem najwyższego cierpienia człowieka. Poprzez cierpienie twarzy tajemnica konania na A I D S d o t y k a w j a k i ś paradoksalny s p o s ó b tajemnicy konania na K r z y ż u - przybliża je, ak­ tualizuje, odtwarza; w z a l u d n i a j ą c y c h ulice miast skulonych, ż e b r z ą c y c h postaciach dostrzec pozwala w y o b r a ż e n i a jakiejś współczesnej, XX-wiecznej Pasji. W y o b r a ż e n i a k t ó r e , po­ przez całą d e g r a d u j ą c ą fizyczność choroby i s a m o t n o ś ć umierania p r o w a d z i ć nas m o g ą t a k ż e w s t r o n ę symboliki Odkupienia. Czy t a k ą śmierć m o ż n a zestetyzować? - pyta w artykule AIDS i esteta U m b e r t o Eco. Czy śmierć na A I D S ma szansę b y ć wzniosła, patetyczna i romantyczna? Czy m o ż e b u d z i ć t ę s k n o t ę j a k gruźlica i j a k syfilis, g ł ę b o k o , wstydliwie skrywane marzenia? Sontag daje o d p o w i e d ź zdecydowanie o d m o w n ą . A I D S , tak j a k rak, nie dopuszcza możliwości jakiejkolwiek romantyzacji śmierci, gdyż jest ona po prostu zbyt bliska. I - tak j a k rak - stał się m o d e l o w y m p r z y k ł a d e m poczucie beznadziej­ ności i klęski. A jednak m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że nadzieja jest dla ludzi c z y m ś na tyle cennym, że t r u d n o będzie p o g o d z i ć się z pochowaniem jej wraz z m i l i o n a m i z m a r ł y c h . Być m o ż e dla pełnej mityzacji - romantyzacji, sentymentalizacji - A I D S potrzeba t y l k o t r o c h ę więcej czasu, tak, b y ś m y nauczyli się z n i m żyć, b y ś m y c h o ć t r o c h ę go oswoili. Nieco podobnie myśli Eco. W e d ł u g niego wszystkim wielkim, symbolicznym c h o r o b o m t o w a r z y s z y ł a zawsze ro­ mantyczna dialektyka człowieka moralnego i człowieka estetycznego. „ K i e d y w i e l k i m i z a g r o ż e n i a m i były gruźlica i syfilis, mieliśmy d w a wzorce zachowania. Z jednej strony wzorzec, k t ó r y nazwiemy w i k t o r i a ń s k i m , z m ę ż e m surowym, p r u d e r y j n ą ż o n ą , w y k l ę c i e m c u d z o ł ó s t w a , rozwiązłością t r a k t o w a n ą j a k o degeneracja, a homoseksualizmem, biseksualizmem czy obojnactwem j a k o tabu. A l e obok tego r o z w i n ą ł się wzorzec estetyczny. N i e t y k o j a k o wzorzec życia 4 6 4 7 4 8 49 �nieuregulowanego, p o ł ą c z o n e g o ściśle z geniuszem, ale wręcz j a k o t r i u m f choroby j a k o t w ó r c z e g o b o d ź c a . " A I D S w z n a c z ą c y s p o s ó b nawiązuje z a r ó w n o do m i t o l o g i i syfilisu j a k też do m i t o l o g i i gruźlicy. Jest, j a k ten pierwszy, c h o r o b ą miłości, podobnie do tej drugiej zaś wyniszcza organizm wskutek b r a k u powściągliwości (bo trzeba t u z a z n a c z y ć , że wykreowane w o k ó ł gruźlicy fantazmaty łączą się z t a k i m właśnie jej w y o b r a ż e n i e m : j a k o choroby, ob­ darzającej jej nosiciela nadnaturalnym darem uwodzenia, choroby seksualnego nieumiarkowania i g o r ą c z k o w e j , de­ strukcyjnej euforii). Pojawił się na scenie w przestrzeni opuszczonej przez te choroby, w przestrzeni seksualnej swobody, w scenerii rockowego koncertu z jego biseksualnym, androgynicznym i d e a ł e m piękności. Co będzie dalej? Czy zwycięży człowiek moralny, solidny, wierny i monogamiczny partner, czy też raczej odziedziczy A I D S , po gruźlicy i syfilisie, miejsce twórczej choroby, choroby celeb­ rowanej j a k o warunek estetyki i zarazem estetyczny kanon? We wzorzec życia estetycznego rozwinęły się j u ż przecież, r ó w n o l e g ł e do A I D S , neurozy, narkomania i homosek­ sualizm - r ó ż n e formy t w ó r c z e g o cierpienia, z w i ą z a n e g o z trudnym wyborem i społecznym napiętnowaniem. ,,Aura tajemniczości i niezwykłości, o t a c z a j ą c a p o r a ż e n i e p o s t ę p u ­ j ą c e , p o w o l i przechodzi na zaburzenia psychiczne, w y s t ę p u ­ j ą c e w przebiegu A I D S - u w a ż a Tadeusz Nasierowski. - O ile s z a l e ń s t w o F. Nietzschego, G.de Maupassanta i wielu innych t w ó r c ó w chorych na p o r a ż e n i e p o s t ę p u j ą c e jest j u ż t y l k o h i s t o r i ą , to śmierć chorych na A I D S , Foucaulta i M e r cury'ego, której byliśmy ś w i a d k a m i , jest wciąż ż y w y m wspomnieniem, w n o s z ą c y m w życie wielu o s ó b uczucie metafizycznego n i e p o k o j u . " Rak nie wybiera, pisze Eco, zatem rak z tego c h o ć b y w z g l ę d u nie m o ż e b y ć p r z y k ł a d e m choroby estetycznej. Co do A I D S z a ś , to „ c h o r o b a wynika­ j ą c a z rozpasania jest w y b o r e m , a zatem ma wszelkie tytuły, aby s y m b o l i z o w a ć stan b o h a t e r s k i . " W ł o s k i filozof przewi­ duje więc jednak p o w r ó t do romantycznej dialektyki p o m i ę ­ dzy człowiekiem m o r a l n y m i człowiekiem estetycznym; co więcej przewiduje - prędzej czy później - narodziny sztuki, k t ó r ą ó w widoczny na obliczu „ b r a k o d p o r n o ś c i " podniesie do rangi symboli i uczyni swym centralnym przedstawieniem - w n i o s ł y m i tragicznym. Tutaj uczynić musimy pewne zastrzeżenie, m a j ą c na względzie to, co powiedziane z o s t a ł o wcześniej. Eco m ó g ł pisać, że A I D S jest c h o r o b ą w y n i k a j ą c ą z rozpasania, c h o r o b ą , o k t ó r ą trzeba się p o s t a r a ć , c h o r o b ą , k t ó r ą się wybiera i k t ó r a wybiera bo, j a k j u ż wiemy, przez długi czas w potocznej ś w i a d o m o ś c i u t r z y m y w a ł o się takie właśnie przekonanie. O t y m , że - j a k w przypadku klasycznych plag - jest to klęska, k t ó r a d o t k n ą ć m o ż e k a ż d e g o z nas dowie­ dziano się stosunkowo p ó ź n o i w ó w c z a s dopiero do m i t o ­ logii w y b o r u doszedł temat nowy, c h o ć j e d n o c z e ś n i e stary j a k sama plaga: temat p o w s z e c h n o ś c i śmierci, jej absurdalnej p r z y p a d k o w o ś c i . Bo A I D S jest j a k wirus: ciągle mutuje i w jego micie w y r a ź n i e dostrzec m o ż e m y kolejne etapy krystalizacji albo też, m ó w i ą c inaczej, r ó ż n e , n a k ł a d a j ą c e się na siebie warstwy. Pierwsza, najwcześniejsza m ó w i , że choru­ j ą t y l k o w i n n i , obcy, grzeszni - t u w y b ó r r ó w n o z n a c z n y jest z o s ą d e m . N a s t ę p n a , gdy u ś w i a d o m i o n o sobie, że c h o r u j ą t a k ż e „ b o g o w i e " o d s ł a n i a całą a m b i w a l e n c j ę skalania; wre­ szcie trzecia, ostatnia uwrażliwia na fakt, że w rzeczywistości zaraza d o t y k a wszystkich bez w y j ą t k u . I w tej chwili najciekawsze jest chyba to, czy k t ó r a ś z nich o k a ż e się najtrwalsza i wyciśnie na micie najwyraźniejsze p i ę t n o . O t y m , że p o m i m o wszystko śmierć na A I D S m o ż e p r e t e n d o w a ć do miana romantycznej śmierci z miłości, a sam A I D S do miana choroby miłości, choroby n a m i ę t n o ś c i 5 0 51 52 przekonuje nas bogata j u ż , p o w s t a ł a na ten temat literatura i filmy ( c h o ć b y tak głośne ostatnio Dzikie noce C. Collarda). P o s ł u c h a j m y raz jeszcze w y z n a ń Josefa, o p ł a k u j ą c e g o swoje­ go z m a r ł e g o w wieku 32 lat kochanka: „ T e r a z nie żyjesz, jesteś c a ł k i e m m a r t w y . A j a sam, zupełnie sam na świecie. M ó j m ą ż , moja miłość nie żyje. M i n ę ł o , s k o ń c z y ł o się. Leżysz tu m a r t w y w swojej k r w i , j a k p r z e k w i t a j ą c y mak. Kwitłeś intensywnie i cudownie. Teraz leżysz, z m a r ł y m ł o d o , we k r w i , j a k mak, k t ó r y umiera zaraz po osiągnięciu szczytu swojej u r o d y . " „ P r z e k w i t a j ą c y mak"... metafora, k t ó r a c o ś nam przypo­ mina. C h o ć b y ten wiersz z p o c z ą t k ó w X V I I wieku: Jako kwiat z ziemi idzie, a p o t y m z a ś starty Bywa od bestyj niemych i j a k nic p o ż a r t y . Tak też c z ł o w i e k k w i a t p i ę k n y , gdy we świat w y n i k a Bywa zgniecion od śmierci, by nic tedyż w z n i k a . A l b o też inne, barokowe skojarzenia człowieka z cieniem na wodzie, b a ń k ą z piany, dymem i r o z w i a n y m na niebie o b ł o k i e m . Oczywiście, w przypadku A I D S metafory te m o g ą o d n o s i ć się t y l k o do k r ó t k o ś c i życia, a nie nagłości k o ń c z ą c e j je śmierci. A l e też trzeba p o d k r e ś l i ć , że życie to jest k r ó t k i e na m i a r ę rzadko od d z i e s i ą t k ó w lat s p o t y k a n ą . T a k m ł o d a śmierć r ó w n i e ż sprzyja wytworzeniu się w o k ó ł niej tragicz­ nej, bohaterskiej aury. „ K w i t ł e ś intensywnie i cudownie": k r ó t k i e , frenetyczne, s a m o s p a l a j ą c e się życie i długie umiera­ nie. Śmierć jest t u logiczną, oczywistą i n i e u b ł a g a n ą konsek­ wencją życia. Jak u Erazma z Rotterdamu: „ t a k a będzie śmierć, jakie było nasze życie". I c h o ć kwitnie ars bene vivendi, c h o ć wielu lekarzy, m o r a l i s t ó w i t e o l o g ó w n a w o ł u j e do dobrego, cnotliwego, umiarkowanego życia, mitologia A I D S koncentruje się w dużej mierze w o k ó ł czegoś, co m o g l i b y ś m y n a z w a ć etosem m ł o d e j , s a m o b ó j c z e j śmierci, etosem cierpienia i tragicznej śmierci z w y b o r u . Jak w łaź­ niach San Francisco: „ a n o n i m o w y romans ze śmiercią, rosyjska r u l e t k a " . Intelektualnymi ś r o d o w i s k a m i Francji i S t a n ó w w s t r z ą s ­ nęła nie tyle śmierć na A I D S M i c h e l a Foucault, k t ó r y nigdy przecież nie u k r y w a ł swego homoseksualizmu, ile trzy wyda­ ne na jego temat książki. A u t o r jednej z nich, pod znamien­ n y m t y t u ł e m The Passion of Michel Foucault, James M i l l e r w y w o ł a ł b u r z ę podejrzeniem, iż jego bohater, ś w i a d o m swej choroby, r ó w n i e ś w i a d o m i e z a r a ż a ł innych. W pewien s p o s ó b potwierdza to tytuł drugiej książki - powieściowej, zbeletryzowanej wersji ostatnich miesięcy życia filozofa - Do przyjaciela, który nie uratował mi życia Herve Guiberta. I c h zdaniem Foucault był w y z n a w c ą takiego właśnie etosu - etosu, k t ó r y z a o w o c o w a ł zupełnie n o w y m rodzajem w s p ó l ­ noty: „ t o czyhające na k a ż d y m k r o k u n i e b e z p i e c z e ń s t w o s t w o r z y ł o nowe powinowactwa, n o w ą czułość, n o w ą solidar­ n o ś ć - czytamy u Guiberta. - Wcześniej wszystko o d b y w a ł o się w milczeniu, teraz ze s o b ą rozmawiamy. Wszyscy dosko­ nale wiemy, po co przychodzimy do ł a ź n i . " Jak na starych m a l o w i d ł a c h , przedstawiających m o t y w T a ń c a Śmierci zmarli tańczą t u z jeszcze żywymi, k t ó r z y zdecydowali się na to zupełnie ś w i a d o m i e , powodowani o w ą tragiczną solidarnością, o w y m poczuciem powinowactwa i czułością. Jak Bergmanowski Rycerz podejmują ryzyko gry. Ale w bogatym (już) imaginarium A I D S napotykamy także na inne, bardziej do klasycznych zbliżone T a ń c e Śmierci; T a ń c e , wyrażające tę ostatnią, najpóźniejszą w a r s t w ę m i t u A I D S , w k t ó r y c h b i o r ą udział wszyscy, niezależnie od swej woli, trybu życia, m o r a l n o ś c i , zawodu, bogactwa i wieku. Ta śmierć nie przyjmuje ż a d n y c h ł a p ó w e k , nie zna klaso­ wych u p r z e d z e ń , niweczy wszelką k a s t o w o ś ć . Nie uznaje też granic geograficznych. Taneczny k o r o w ó d łączy ze s o b ą ludzi r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i , k r a j ó w , k o n t y n e n t ó w . Bo A I D S 5 3 5 4 5 5 5 6 165 �jest w p e w n y m sensie o d p o w i e d z i ą na w s p ó ł c z e s n ą k o n d y c j ę c z ł o w i e k a , k t ó r e g o Z y g m u n t B a u m a n nader trafnie n a z w a ł włóczęgą, w a g a b u n d ą , t u r y s t ą . towarzyszem tych 5 7 wędrówek. A I D S stał się n i e o d ł ą c z n y m Towarzyszy afrykańskim mnienia by z a b a w i ć się w d e t e k t y w ó w , ś l e d z ą c y c h p r z e s z ł o ś ć w ł a s n ą i partnera i o d t w o r z y ć k s z t a ł t tej swoistej, niechcianej w s p ó l n o t y . T o wszystko, p o m n o ż o n e przez w i a r ę w niebez­ pieczny, demoniczny w r ę c z charakter c h o r y c h r o d z i tak p r z e m y t n i k o m , w ę d r u j ą c y m o d burdelu do burdelu i amery­ dobrze z d a w n y c h c z a s ó w znane podania o ludziach, k t ó r z y k a ń s k i m biznesmenom, p o d r ó ż u j ą c y m o d h o t e l u do hotelu. n o s z ą c w sobie ś m i e r ć s t a r a j ą się z a r a z i ć j a k najwięcej o s ó b . T w o r z y n o w ą w s p ó l n o t ę - w s p ó l n o t ę l u d z i , k t ó r z y wcale nie N i c z y m S z k a r ł a t n a Ś m i e r ć z o p o w i a d a n i a Edgara A l l a n a m u s z ą b y ć jej ś w i a d o m i : łączy ich wirus. Seks, pisze Susan Р о е w d z i e r a j ą się u k r a d k i e m do cudzego d o m u i życia. N i k t Sontag „ n i e m o ż e b y ć j u ż dłużej u w a ż a n y za s p r a w ę dwojga nie m o ż e j u ż c z u ć się bezpieczny. Stare lęki z n a l a z ł y ludzi; jest to ł a ń c u c h , sięgający w p r z e s z ł o ś ć ł a ń c u c h trans­ d o s k o n a ł e , w s p ó ł c z e s n e wcielenie. „ T u i ó w d z i e słyszy się 5 8 m i s j i " . A nosicielka M a r y Fisher dodaje: „Chciałabym, swe chorych, k t ó r z y m ó w i ą : ' S k o r o j u ż m a m u m r z e ć , z a b i o r ę ze aby kobiety, ś p i ą c z m ę ż c z y z n ą z d a ł y sobie s p r a w ę , że są s o b ą t y l u ludzi, i l u t y l k o m o g ę ' " w ł ó ż k u nie t y l k o z k i m ś , k o g o dobrze z n a j ą . A l e r ó w n i e ż ze c h o ć r ó w n i e dobrze m ó g ł b y n a p i s a ć to k t ó r y k o l w i e k z k r o n i ­ wszystkim, co z d a r z y ł o m u się w życiu. Z w ł a s z c z a w c i ą g u karzy dawnych plag: Defoe, Pepys albo Boccaccio. A ostatnich dziesięciu l a t . " 5 9 6 0 - czytamy u Antonio, Ph. Boggio w a r t y k u l e p o ś w i ę c o n y m A I D S w Kinszasie przyta­ T a k . A I D S n i e k t ó r y c h wybiera, i n n i j e d n a k stają się jego cza h i s t o r i ę pewnego w y s o k o postawionego u r z ę d n i k a , k t ó ­ o f i a r ą w s p o s ó b absurdalny i p r z y p a d k o w y . Jesteś po p r o s t u r y , u m i e r a j ą c , z o s t a w i ł w testamencie nazwiska wszystkich j e d n y m z ogniw d ł u g i e g o ł a ń c u c h a - z a m ę ż n y c h kobiet, ś w i a d o m i e przez niego z a r a ż o n y c h . „ R o ­ właśnie figura to wszystko. T a k a coraz głębiej zakorzenia się w potocznej w y o b r a ź n i . Sprzyjają temu r ó w n i e ż liczne z a c h ę t y i napo­ zumiesz - o p o w i a d a śmiejąc się ' l o n d y n k a " - nie c h c i a ł sam s c h o d z i ć z pola w a l k i . " 6 1 P R Z Y P I S Y 1 „Newsweek" z dn. 2 I 1983, s. 21 Umrzeć nim zaświta poranek, „Der Spiegel", 23 I X 1985, cytuję za: AIDS - Fakty, opinie, prognozy (Wybór artykułów publicystycznych), Warszawa 1987, s. 2 G . Antonio, AIDS-zmowa milczenia, przel. J . Szacki, Gdańsk 1993, s. 110 Informacje uzyskane w trakcie badań terenowych prowadzonych przez mgr K . Łozińską we wrześniu 1989 roku. Przepowiednie Jasnowidza z Ameryki Północnej, broszura otrzymana od informatorów w trakcie powyższych badań. Por. L . R . Leichter, Epidemia, przet. A. Frąckiewicz, Warszawa 1993 O starej koncepcji zja jako zmazy w wyobrażenich zarazy i plagi pisałam w artykule: Filmowy język plagi: „Siódma pieczęć" I. Bergmana, „Śmierć w Wenecji" L . Viscontiego, „Nosferatu" W. Herzoga, który ukazać ma się w pracy zbiorowej Wieczne tematy w filmie w Instytucie Sztuki P A N , pod red. Z . Benedyktowicza, oraz w złożonej do druku (w Wydawnictwie Naukowym „Semper") książce Zaraza. Mitologia dżumy, cholery, AIDS. Por. P. Ricoeur, Symbolika zła, przeł. S. Cichowicz, M . Ochab, Warszawa 1986, s. 27-^*6 Tamże, s. 27 P. Ricoeur, Hermeneutyka symboli a refleksja filozoficzna I, przel. H . Bortnowska, (w:) Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy 0 metodzie, Warszawa 1985, s. 80 P. Ricoeur, Symbolika..., op.cit., s. 14 M. Eliade, Traktat o historii religii, przel. J . Wierusz Kowalski, Warszawa 1966, s. 21. Na str. 16 pisze Eliade: „Świat myśli archaicznych cywilizacji dotarł do nas nie dialektycznie poprzez wyrażone explicite wierzenia jednostek, ale został przekazany nam w mitach, symbolach, zwyczajach, które mimo wszelkiego rodzaju zniekszałceń zachowują nadal swój pierwotny sens." S. Sontag, Illness as metaphor and AIDS and its metaphors, New York - London - Toronto - Sydney - Auckland 1990, s. 134 D . Lapierre, Więksi niż miłość, przet. К. Arustowicz, Warszawa 1992, s. 277 Por. Michael Jordan, Szczera rozmowa ze skrzydlatym półbogiem z NBA o życiu po Magicu, koszykarskich wojnach indywidualności, wielkiej polityce i wielkich pieniądzach, „Playboy" 1993, nr 8 (9), s. 29 Pisze o tym J . Delumeau w eseju Typologia zachowań zbiorowych w czasach dżumy, (w.) Strach w kulturze Zachodu. XIV-XVIII wiek, przet. A. Szymanowski, Warszawa 1986, s. 100-101 T. Nasierowski, AIDS- nowe wyzwanie, stare problemy, (w:) AIDS - nowe wyzwanie, stare problemy. Zaburzenia psychiczne związane z AIDS, pod red. T . Nasierowskiego, H . Matsumoto, Warszawa 1992, s. 15 Por. P. Farmer, AIDS and accusation. Haiti and the geography of blame, Berkeley-Los Angeles-Oxford 1992, s. 78 J . Revel, J.-P. Peter, Ciało. Chory człowiek i jego historia, przeł. T . Komendant, (w:) Osoby, wybór, opracowanie i redakcja M. Janion i S. Rosiek, Gdańsk 1984, 's. 242 Por. R. Otto, Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, przeł. B. Kupis, Wrocław 1993, s. 191 Larry Kramer, Szczera rozmowa z gniewnym pisarzem o miłości 1 seksie, o gejach i heretykach, a także o życiu, śmierci i polityce w dobie AIDS, „Playboy" 1993'. nr 10 (11), s. 34 G . Antonio, op. cit., s. 7 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 166 i 2 3 Z . Kuratowska, AIDS - nowa choroba, Warszawa 1986, s. 47 Tamże, s. 48 Tamże, s. 49 W. Osiatyński, Kryzys czyli szansa. Szkice amerykańskie, War­ szawa 1990, s. 141 D . Lapierre, op. cit., s. 120 Tamże Umrzeć nim zaświta poranek, op. cit., s. 5 J . Szmidt, Życie z plusem, „Twój Styl" 1993, nr 6, s. 74 Umrzeć nim zaświta..., op. cit., s. 15 G.van der Leeuw, Fenomenologia religii, przel. J . Prokopiuk, Warszawa 1978, s. 86 S. Sontag, op. cit., s. 148 Tamże, s. 114 „ D o tej pory choroby, widocznie potwierdzającej katolicką obsesję seksu i śmierci nie było; nawet syfilis traktowano jako wartość dodat­ kową, powstałą przy katolicyzacji obu Ameryk - szankier świadczył o tym, że jakaś Indianka trafi do nieba. A I D S natomiast spełnia marzenia katechetów: będziesz się onanizował, uschnie ci ręka; zataisz przy konfesjonale, że okłamywałeś matkę - szlag cię trafi; kochasz się inaczej niż Pan B ó g przykazał - zachorujesz na A I D S . T u skutek ma swoją oczywistą przyczynę (grzech), a zarazem przyczyna ma zawsze wia­ domy skutek; to relacja właściwa myśleniu magicznemu." - czytamy w artykule Tadeusza Komendanta, Alien, „Twórczość" 1993, nr 9, s. 74 P. Ricoeur, Symbolika zla, op. cit., s. 29 Tamże, s. 30 J . Gabriel, Przekwitający mak. AIDS - ostatnie miesiące pewnej miłości, przel. M . Muskała, Wrocław 1990, s. 175 P. Ricoeur, Symbolika..., op. cit., s. 36 J . Revel, J.-P. Peter, op. cit., s. 252 P. Ricoeur, Symbolika..., op. cit., s. 37 G . Sieczkowski, Zachęcający przedmiot pożądania, „Playboy" 1993, nr 8 (9), s. 27 Por. S. Sontag, op. cit., s. 129-131 Umrzeć nim zaświta poranek, op. cit., s. 9 Tamże. G . Antonio, op. cit., s. 151 A. Coxon, Coping with the threat of death, (w:) AIDS-amoral issue. The ethical, legal and social aspects, ed. by B. Almond, London 1992, s. 143 W. Osiatyński, op. cit., s. 120 U . Eco, AIDS i esteta, „L"Espresso", 8 II 1987, cytuję za: AIDS - Fakty, opinie, prognozy..., op. cit., s. 39 Tamże, s. 40 T . Nasierowski, op. cit., s. 19 U . Eco, op. cit., s. 40 J . Gabriel, op. cit., s. 176 M . Włodarski, Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI wieku, Kraków 1987, s. 70 „Twórczość" 1993, nr 9, s. 141 Tamże Por. Z . Bauman, Nomada, wagabundą, turysta, „ N o w a Res Pub­ lika" 1993, nr 9, s. 26 S. Sontag, op. cit., s. 160 E . Juńczyk, Wirus strachu inienawiści, „Twój Styl" 1992, nr9, s. 56 G . Antonio, op. cit., s. 75 Ph. Boggio, Epidemia AIDS w Kinszasie, „Le Monde", 24 X I I 1986, cytuję za; AIDS - Fakty..., op. cit., s. 89 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 35 3 6 3 1 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbe0de13ba2507823909daaefe04d41f.pdf 8982536e5a175f295c0c021f8ebd27d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3428 Title A name given to the resource Lem i trzy ewolucje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.39-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpakowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lem i trzy ewolucje M a ł g o r z a t a Szpakowska 1. Wielokrotnie j u ż zauważano, że w poglądach Stanisława Lema dwa pojęcia odgrywają rolę kluczową: pojęcia ewolucji i przypadku. Pojawiają się właściwie wszędzie, tak w tekstach literackich, jak dyskursywnych. Stanowią szkielet koncepcji przyrody i koncepcji kultury. Interweniują w konstrukcję fabularną utworów, zaprzątają uwagę bohaterów i stanowią kanwę ich doznań osobistych. A przy tym - jak to pojęcia 0 bogatej konotacji - dalekie są od jednoznaczności. Charakterystykę poglądów Lema na temat ewolucji życia na Ziemi zacząć trzeba od stwierdzenia trywialnego: poglądy te mają jednak inny status niż to, co Lem pisze o technoewolucji 1 ewolucji kultury. Czym innym bowiem jest snucie prognoz i formułowanie hipotez w dziedzinach, które w zasadzie nie podlegają empirycznej weryfikacji (taką dziedziną jest przy­ szłość, chyba że stanie się przeszłością, i taką dziedziną, choć z innych powodów, jest w przeważającej części wiedza o kul­ turze), czym innym zaś - zajmowanie stanowiska wobec zjawisk opisywanych wielekroć i szczegółowo przez dyscypliny nauki z dawna ukonstytuowane, mające ustalone miejsce w strukturze uniwersytetów i w programach szkolnych. Chociaż czy na pewno? Z niezmiernie ciekawej książki Antoniego Hoffmana Wokół ewolucji\ podsumowującej po­ glądy biologów i paleontologów formułowane gdzieś do począt­ ku lat osiemdziesiątych, wynika raczej, że o bioewolucji wiemy coraz mniej i że jest to wiedza coraz mniej pewna. W tym znaczeniu, że rozmaite sensy, które przypisywano ewolucji od czasów Darwina, coraz mniej zasługują na zaufanie. Dobór naturalny, swego czasu scedowany przez poszczególne organiz­ my na rzecz największej ekspansji genotypu (słynny „samolub­ ny gen" Dawkinsa), rozpływa się ostatecznie w stwierdzeniu, że wśród błędów replikacji D N A decydujących o ewolucji zdarza­ ją się korzystne, zdarzają się niekorzystne, ale przede wszystkim zdarzają się neutralne i tych - jak wskazuje rozkład statystyczny - jest najwięcej. Niemożność dziedziczenia cech nabytych - fundamentalna teza darwinizmu i podstawa jego opozycji przeciw lamarkizmowi - też nie w każdym przypadku okazuje się prawdziwa; obok mutacji i doboru naturalnego jednym z czynników sprawczych ewolucji wydaje się również system epigenetyczny. O żadnych łańcuchach bytów od mniej doskona­ łych do najdoskonalszych nie wypada j u ż nawet wspominać; ani o starej zasadzie Ernsta Haeckla, że ontogeneza odzwierciedla filogenezę. „Ewolucja prowadzi d o n i k ą d " - pisze Hoffman; „historia biosfery to tylko suma chwilowych, przypadkowych adaptacji" .1 ostatecznie: „ N a u k a nie wie nie tylko, dlaczego, ale nawet jak zjawiliśmy się na ś w i e c i e " . Dla laika - jak j a na przykład - najbardziej sugestywny w książce Hoffmana pozostaje obraz ewolucji jako pagór­ kowatego krajobrazu, w którym gatunki pełzną w górę walcząc o przetrwanie: jedne wymierają, zanim osiągną szczyt, inne najwyższym wysiłkiem wdrapują się na samotny wierzchołek, z którego nie da się przeskoczyć na żaden inny, najszczęśliwsze zaś opanowują całe pasmo górskie i rozmnażają się tam w niezliczone odmiany. Nie dlatego, by były w jakimkolwiek sensie „lepsze" albo „lepiej przystosowane", lecz dlatego, że sprzyjał i m los, przypadek, ślepy traf. Nie przypadkiem też Hoffman w swojej książce przedstawia podstawowy chyba spór 2 5 4 * Z przygotowywanej książki Dyskusje ze Stanisławem Lemem. co do sposobu traktowania ewolucji (jako ciągłej bądź nieciąg­ łej) jako starcie opcji daleko wykraczających poza obszar doświadczenia: „oba modele ewolucji organicznej - pisze - to nic innego jak dwie wizje świata ożywionego, dwa konkuren­ cyjne paradygmaty, zespoły przeświadczeń metafizycznych narzucających interpretację e m p i r i i " . Gdzie na tej mapie umieścić teraz Lema wraz z jego potyczkami o ewolucję i z ewolucją? Sprawa o tyle przedstawia trudność, że w samych jego tekstach mamy do czynienia z pewną wieloznacznością, której pierwszym i chyba najgłębiej sięgającym powodem jest - bodaj nie do końca zamierzone - wahanie się samego autora między, nazwijmy to tak, ładem zastawanym i ładem ustanawianym. T ę alternatywę można zresztą wypowiedzieć trywialniej: jako pytanie, czy nasza wiedza o świecie, wiedza odwołująca się do doświadczenia, rzeczywiście opisuje świat takim, jakim on jest „ n a p r a w d ę " , czy też stanowi rezultat pewnej konwencji, pewnej obowiązują­ cej w danym czasie ćpistemć, paradygmatu, ideału poznania naukowego. Bardzo wiele j u ż napisano o przełomie, jaki dokonał się w nauce w wieku dwudziestym; napisano zarówno w tonie apologetycznym, j a k pogrzebowym. T u pozwolę sobie odwołać się do zestawienia, jakiego dokonał Fritjof Capra w Punkcie zwrotnym - zestawienia bardzo przejrzystego, choć cała książka wydaje mi się mocno dyskusyjna. Capra opisuje mianowicie „ d w a paradygmaty": kartezjańsko-newtonowski świat wiedzy pewnej, z przestrzenią euklidesową, w której rozgrywają się zjawiska fizyczne sprowadzające się ostatecznie do ruchu cząstek materialnych , oraz świat „nowej f i z y k i " : „organiczny, holistyczny i ekologiczny" , w którym nie istnieje determinizm, lecz tylko prawdopodobieństwo, i w którym „ N a każde zdarze­ nie wywiera wpływ cały w s z e c h ś w i a t " . „ W mechanice klasy­ cznej - pisze C a p r a - własności i zachowania części determinują cechy całości, natomiast w mechanice kwantowej sytuacja jest odwrotna: to całość determinuje zachowania poszczególnych c z ę ś c i . " Przytoczone formuły brzmią całkiem zgrabnie; w is­ tocie jednak ich sens daleko odbiega od świadectwa naszych zmysłów. Sam Einstein, główny sprawca zmiany paradygmatu, nie chciał, jak wiadomo, przystać na jej filozoficzne konsek­ wencje; jego znane powiedzenia o tym, że B ó g nie gra ze światem w kości i że jest wyrafinowany, lecz nie perfidny, dowodzą, zdaniem Capry, skrywanego kartezjanizmu i tęsknoty za deterministycznym obrazem świata. Ta sama ambiwalencja, która przypadła w udziale Einsteinowi, stanowi też do dziś żywy problem w refleksji o nauce; opozycja między determinizmem a holizmem trochę krzyżuje się, a trochę nakłada z inną opozycją, też ważną: między pozytywizmem a konwencjonalizmem. 5 6 7 8 9 Nazwy te wprowadzam tutaj w możliwie najszerszym sensie wykraczającym poza podręcznikową terminologię historii filo­ zofii. Po jednej stronie znajduje się więc cały zespół stanowisk określanych jako empiryczne czy scjentystyczne, a także pewna odmiana światopoglądu potocznego, którą można określić jako pozytywizm kuchenny i która w naiwności swej znosi prob­ lematykę epistemologiczną, ponieważ głosi, że świat jest, jaki jest; tu także ma swoje miejsce „newtonowski świat-maszyna" Capry i - również wykarmiony przez mechanikę klasyczną - „nowożytny ideał nauki" (termin Stefana Amsterdamskiego). 39 �Po drugiej stronic natomiast zgrupują się rozmaite tendencje wywodzące się z opozycji wobec pozytywizmu, a także filozo­ fowie nauki, jak Kuhn, Foucault czy Feycrabcnd, którzy akcentują konwencjonalny z gruntu charakter wiedzy naukowej jako nieuchronnie podporządkowanej jakiejś epistemć czy jakiemuś paradygmatowi pochodzącym spoza obszaru „nauki czystej".Ta zaś, jak podkreśla Amsterdamski, na różne sposoby badający stosunki między nauką a porządkiem świata (tak brzmi tytuł jednej z jego książek), nie jest najpewniej ani tak czysta, jak wierzą radykalni empirycy, ani tak arbitralna, jak orzekają konwencjonaliści. Z jednej bowiem strony „Najbardziej goły takt nosi [...] na sobie zawsze jakiś przyodziewek teoretycz­ ny"'", z drugiej zaś żadna konstrukcja teoretyczna (choćby dlatego, że wyrażona w języku naturalnym) nigdy nic jest w stanic pozbyć się całkowicie bagażu wiedzy potocznej, która dla nauki pozostaje „nieusuwalnym s z c z u d ł e m " " . Jak zatem przedstawiają się poglądy Lema na lak szczególne zagadnienie naukowe, jak rozwój życia na Ziemi? Jak się wydaje, len nic jest szczególnie ortodoksyjnym darwinistą: wykrywane regularności znacznie częściej wiąże z działaniem przypadku i rozrzutem statystycznym niż z mutacjami i dobo­ rem naturalnym wymuszanym przez środowisko, a pojawiające się czasem w jego tekstach akcenty finalistyczne (głównie jako wyrazy podziwu dla doskonałości rozwiązań ewolucyjnych) to raczej sprawa stylu niż przekonań co do natury bytu. Nic sprzeciwiłby się więc zapewne słowom Władysława Kunickicgo-Goldfingera. który pisze, że „cały świat żywy nie ma żadnego programu, rozwija się [...] pod naciskiem przypadku i ograniczeń, nakładanych na niego przez odziedziczone po przodkach struktury. Ewolucję można zatem porównać do działań typu bricolagc" . W Paszkwilu na ewolucję (tekst ten, wbrew tytułowi, nic jest w rzeczywistości ubolewaniem nad spartolonym dziełem stworzenia, lecz pomyślany został przede wszystkim jako zestaw „ b ł ę d ó w " , których należałoby uniknąć w ewentualnym sterowaniu technocwolueją) Lem przedstawia rozwój życia na Ziemi jako proces nader chaotyczny i zarazem okrutny, który swoje wytwory pozostawia w pożałowania godnym stanic, a swoje sukcesy zawdzięcza wyłącznie niepraw­ dopodobnym zbiegom okoliczności. Ewolucji dostaje się tu i za informacyjne skąpstwo sprawiające, że przesyłana genotypowo informacja utrzymywana jest na możliwie najniższym poziomic (czego efektem jest powstawanie mnóstwa organizmów zdefek­ towanych oraz nierównomiernie zużywanie się organizmów bardziej złożonych), i za informacyjną rozrzutność, która powoduje, że na przykład w embriogenezic płód przybiera kształt zamierzchłych faz rozwoju gatunku. A także dostaje jej się za „oportunizm" i „krótkowzroczność", w wyniku których, chwytając się pierwszego z brzegu rozwiązania, ewolucja blokuje drogę rozwiązaniom innym, być może korzystniejszym czy efektywniejszym. Dostaje się jej również za zróżnicowanie biochemiczne organizmów, z których każdy produkuje sobie trochę inne białko, co na przykład bardzo utrudnia dokonywanie przeszczepów; a wynika to stąd. że poszczególne organizmy kształtowały się oddzielnie, zmuszone polegać tylko na sobie. 1 za to. że wszystkie odkrycia ewolucji są czysto losowe. I tak dalej. Paszkwil na ewolucję napisany zoslal językiem dyskursywnym, pod pewnymi względami jednak nieodległy jest od obrazu, który Ijon Tiehy wyśnił podczas swej Podróży ósmej: że mianowicie życie na Ziemi stworzyło dwóch opryszków. Bann i Pugg, którzy przez czystą złośliwość wylali na nienadającą się do zamieszkania planetę zjełczały klej żelatynowy, nadpsutą pas­ tę albuminową, sfermentowaną rybozę i zgliwiałe aminokwasy, mieszając to łopatką do węgli i pogrzebaczem, oboma skręcony­ mi w lewo, wskutek czego wszystkie białka są lewoskrętne. 13 1 rzecz nic w t y m . oczywiście, że Lem w Paszkwilu na ewolucję nie traktuje omawianych spraw serio: jest akurat 40 przeciwnie. Zarazem jednak dyskursywne teksty Lema odznaczają się z reguły niemal laką samą migotliwością stylistyce ną, jak jego teksiy literackie; mnóslwo lu efektów inicrtekstual. nych, cytatów, kryptocytatów, parodii i autoparodii, a takżj wielokrotnych odbić zwierciadlanych. Janusz Sławiński w dys. kusji nad Filozofią przypadku zorganizowanej przez redakcję „Pamiętnika Literackiego" mówił o charakteryzującej u książkę „kulistej" narracji; lecz jego obserwacje można, moim zdaniem, odnieść do wszystkich rozpraw Lema traktowanych jako pewna całość. Sławiński pisał: „Tę samą kwestię formułuje Lem wielokrotnie w rozmaitych miejscach tekstu: iwierdzcnji swoje buduje nawrotami, na raty, dając za każdym razem nieco inną wersję, przy czym nic zawsze wersja później podana bywa bogatsza czy trafniejsza od wcześniejszej. (...) W rezultacie odnosi się wrażenie, że tekst nic posuwa się naprzód, lecz rozrasta się przestrzennie na kształt kuli wokół pewnej formuły ośrodkowej" . 11 M Spróbujmy wobec lego przypomnieć, choćby tylko aby znaleźć jakiś punkt wyjścia, jak sam Lem charakteryzował własne stanowisko w Rozmowach z Bcrcsiem. Mówił tam: „2 pozytywizmem czy neopozytywizmem nie można moich po. glądów utożsamiać, ponieważ, wiem i przyznaję, że empiria, czyli wiedza wyprowadzana z teorii budowanych pod kontrola falsyfikacyjnych eksperymentów, nie daje się zamknąć szczel­ nie. Znaczy to, że empiria przerasta w pozaempirię stopniowo. Jeśli oglądać postępy fizyki, kosmologii, aby przy nich stanąć, widać, że dla przyrodoznawczych dziedzin to już właściwie metafizyka"". I zaiste, trudno o radykalny empiryzm pomawiać" autora, który, relacjonując niezgodne z. neodarwinizmem po­ glądy Rupcrta Ricdla. potrafi napisać: „«Cechy nabyte dziedzi­ czą się» - takie twierdzenie nie jest prawdziwe; «cechy nabyte się nic dziedziczą» - to również, nic jest cala prawda"". Nie jest też wiernym spadkobiercą pozytywizmu ktoś, kto rozważają; powody ludzkiej ciekawości świata oznajmia: „mnie osobiście najbardziej odpowiadają repliki wyprowadzające nasz nienasy­ cony apetyt poznawczy z własności ośrodkowego układu nerwowego tych wszystkich gatunków, które nas poprzedzi­ ł y " ; bo choć druga część cytowanego zdania jest niewątpliwi ncocwolucjonistyczna, to równie niewątpliwie nic da się tego powiedzieć o pierwszej. Zarazem jednak, polemizując w nowej wersji Filozofii przypadku z twierdzeniem Leszka Kołakows­ kiego, jakoby filozofia i teoria ewolucji były równic niedowodli we empirycznie, Lem żarliwie protestuje: gdyby lak być miało, powiada, to nasze myślenie o świecie musiałoby się rozpast „pod patronatem logicznej dowolności"'*. 1 dalej pisze z cał* kategorycznością: „Dziś jest więcej ewolucjonistów niż » czasów Darwina nic dlatego, bo laka moda panuje, lecz dlatego, bo odkrycia dokonane grubo po Darwinie - od ro/poznaniJ jedyności kodu dziedzicznego po genetykę populacyjną i i * żynierię genetyczną wsparły wiarygodność cwolucjpnizmu" . A jednocześnie wie przecież i stwierdza niejedn* krotnic, że „Historia nauki wskazuje, że każdy kolejno sporZł dzany przez nią obraz świata był uznany za ostateczny, a pole* ulegał korektom, aby wreszcie rozpaść się jak w / ó r rozb#! mozaiki, i robotę jego układania podejmowały od nowa nastCP nc generacje" . 17 19 10 Orientacja pozytywistyczna czy konwencjonalislyc/.na?Q* raz świata czy koncepcja świata? Odpowiedź może być W wymijająca. Przedstawione niespójności u wypowiedzi'' Lema zdają przede wszystkim sprawę z trudności narracyjw jaką stwarza relacjonowanie odkryć naukowych połącz* z jednoczesnym zaznaczaniem ich konwcncjonalistyczflw charakteru. Sądów pretendujących do opisu rzeczy wisiości** s ą d o w o tych sądach nie udaje się na ogół zawrzeć w tym samy* zdaniu. Lem, pisząc o ogólnej sytuacji nauki i statusie f twierdzeń, znacznie łatwiej przystaje na ich relatywny * �uwarunkowany paradygmatem charakter, niż gdy przychodzi mu same te twierdzenia relacjonować lub rozważać płynące j h wnioski; otóż łatwość ta ma, jak się zdaje, wymiar nie tyle metodologiczny, co stylistyczny. Po drugie zaś, ostatecznym kryterium, do jakiego Lem się odwołuje oceniając wartość ciągnięć nauki, jest jednak nie prawda, lecz praxis. „Nie wymyślę tu nic mądrzejszego od orzeczenia Marksa, który zresztą także nie powiedział tego pierwszy, że teoria sprawdza lc praktyce" - tłumaczy Lem Beresiowi; o tym samym Świadczą pojawiające się w Summie technologiae pomysły n C 21 s w czarnych skrzynek", „hiochipów" - urządzeń, których zasada działania nic byłaby do końca znana, ale które mimo to działałyby skutecznie. I na to samo wskazuje wiclckroć for­ mułowana przez Lema wiara w nieograniczone możliwości technocwolucji - niezależnie j u ż od tego, czy są to możliwości błogosławione, czy złowrogie. 2. Podstawowy pogląd Lema na tcchnoewolucję najzwięźlej chyba sformułowany został w Filozofii przypadku. Czytamy lam, co następuje: „wielkie procesy samoorganizacji, jak np. ewolucja życia i ewolucja narzędzi technicznych lub środków informacyjnych, mają w s p ó l n e n i e z m i e n n i k i d y ­ n a m i c z n e " . Znaczy to tyle przede wszystkim, że do działalności technologicznej człowieka można stosować z grub­ sza te same kryteria, co do zachowań gatunków w biocenozie: lulaj także rządzą mutacje i dobór, ale też - i to w ogromnym zakresie - przypadek. Oznacza to również - i to wydaje się szczególnie ważne - zasadnicze przekonanie Lema o c i ą g ­ ł o ś c i między zachowaniami człowieka jako istoty biologicz­ nej i jego poczynaniami technologicznymi zapośredniczonymi przez świadome działanie. Oczywiście, nic chodzi tu o „eks­ trapolacyjną prostolinijność", z której Lem tłumaczył się w przedmowie do drugiego wydania Dialogów", o proste interpretowanie ludzkiej wynalazczości technicznej w katego­ riach na przykład przystosowawczych (nawet jeśli omylnych i prowadzących ostatecznie do samozguby). Chodzi raczej o to, żc icchnocwolucja. aczkolwiek - jak i bioewolucja - podlegała działaniu przypadku, nic jest jednak ani całkiem chaotyczna, ani całkiem podporządkowana woli swych twórców. 2 2 Przyświecające Summie technologiae pytanie: ,,Klo powodu­ je kim? Technologia nami. czy też my n i ą ? ' " - jest więc właściwie retoryczne. Technoewolucja z punktu widzenia po­ szczególnego podmiotu ludzkiego jest czymś równic zewnętrz­ nym, niezależnym i nieuchronnym, jak bioewolucja z punktu widzenia pojedynczego organizmu, który co najwyżej może sam dla siebie poszukiwać najlepszej taktyki w walce o prze­ trwanie. Z drugiej jednak strony cytowane pytanie potraktować *olno również jako pewien program. Wkład ludzkiej myśli * przebieg technoewolucji jest niezaprzeczalny; istnieje zatem ^ansa. że na kształt tych procesów moglibyśmy mieć wpływ, żc jakiejś przynajmniej mierze moglibyśmy nad nimi zapano*ać. Zwłaszcza wiedząc to, co j u ż wiemy: żc niekontrolowany rozwój rokuje perspektywy, jak to Lem nazywa, suicydalne. 24 w Takie są przesłanki. Spróbujmy teraz - za Summa - krótko Podstawić argumenty Lema za zbieżnością obu ewolucji. Podobieństwo ich przebiegu prima facie widoczne jest j u ż 'yrn na przykład, że nowe urządzenie (jak nowy gatunek) Początkowo zachowuje znaczne podobieństwo z fazą poprzczająeą; y j pierwsze samoloty byłyby mutantami sJawców. Również w bioewolucji, jak w ewolucji technicznej, jo^wój prowadzi w zasadzie w stronę uniwersalności funkcji j ' pominąć sprawę wszechuniwersalnej komórki; z tego "rat punktu widzenia w ewolucji biologicznej działa, jak ada Golem, „ujemny gradient perfekcji ustrojowych rozI ^ l n " ) . Zarazem zaś w obu ewolucjach organizmy żywe '-a,dzcnia techniczne przechowują wiele cech, których nic da w l s 1 W| Z; Ur 3, l m s c n s e się wytłumaczyć ich zaletami przystosowawczymi (jak grzebień koguta i jak ozdoby na karoserii samochodu). Jedne też i drugie ujawniają skłonność do mimikry. Nie dość jednak na tym. „Obie ewolucje - pisze Lem w Summie - są procesami materialnymi o prawic takiej samej ilości stopni swobody i zbliżonych prawidłowościach dynami­ cznych. Procesy te zachodzą w układzie samoorganizującym się, którym jest i cała biosfera ziemi, i całokształt technicznych działań człowieka - a układowi takiemu jako całości właściwe są zjawiska «postępu», to jest wzrostu sprawności homcostatycznej, która zmierza do ultrastabilnej równowagi jako do celu b e z p o ś r e d n i e g o " . W obu przypadkach mamy więc do czynienia z systemami, które rozwijają się same z siebie, niezależnie od niczyjej woli czy intencji. Czy rzeczywiście jednak jest to „ p o s t ę p " i w jakim sensie? Dziś Lem praw­ dopodobnie nie użyłby w ogóle tego słowa, nawet ujętego w cudzysłów, sceptyczniej traktując kierunkowość ewolucji, jednak w roku 1964, kiedy uzkazało się pierwsze wydanie Summy technologiae, żywił (przynajmniej co do perspektywy rozwoju technologicznego) znacznie więcej optymizmu. 2h To jeśli idzie o tonację przytoczonego fragmentu. Dalszy bowiem wywód Lema, co też warto podkreślić, w ogóle bierze ten „postęp" w nawias. Jak wiadomo, zgodnie z zasadami termodynamiki bieg zjawisk fizycznych prowadzi od większej do coraz mniejszej złożoności, inaczej mówiąc, do wzrostu entropii. Powstanie życia tymczasem było procesem odwrot­ nym, więc, przynajmniej z naszego, ludzkiego punktu widzenia, energetycznie mało prawdopodobnym. Lem tłumaczy jednak, żc w górę może wchodzić błąd perspektywy; my, ludzie, znamy bowiem tylko dwa rodzaje systemów: niezwykle skomplikowa­ ne (Jak my sami) i niezwykle proste (Jak nasze, nawet najbar­ dziej wyszukane maszyny); we Wszechświecie natomiast pro­ cesy samoorganizacji materii mogą nic być czymś aż tak niezwykłym. 27 To wyjaśnienie nic brzmi najbardziej przekonująco, sprawa tymczasem warta jest uwagi. Cytowany tu już Fritjof Capra pisze, że pojawienie się cwolucjonizmu (u Kanta i Laplacc'a w astronomii, u Hegla i Engelsa w polityce, o Lamarcka i Darwina w biologii) zaowocowało ostatecznie nie tylko kresem „newtonowskiego ś w i a t a - m a s z y n y " . ale doprowadziło również do podważenia jedności wiedzy. Ujawniła się zasad­ nicza przeciwbieżność zjawisk w fizyce, gdzie ewolucja, zgodnie z prawami termodynamiki, prowadzi od ładu do chaosu (wzrost entropii), i w biologii, gdzie zachodzi proces odwrotny (od prostoty do coraz większej złożoności; Capra bowiem przyjmuje jak się zdaje, taką kierunkowość bioewolucji za dowiedzioną). Niezgodność obrazów świata dostarczanych przez różne dziedziny nauki każe dziś podejrzewać, pisze Capra, „żc absolutna prawda w nauce w ogóle nie istnieje" *. Co więcej, twierdzi dalej autor Punktu zwrotnego, „w X X wieku po raz pierwszy została postawiona pod znakiem zapytania zdol­ ność człowieka do zrozumienia wszechświata" ''. Bo i jak mielibyśmy zrozumieć c o ś , co do czego uzyskiwane przez nas dane są sprzeczne? 2 2 Tak radykalnych wniosków Lem nigdzie nie wyciąga, zdaje się że z gruntu obca jest mu sama myśl. jakoby świat mógł się okazać nie-do-zrozumienia. W o l i więc po prostu przedstawiać proces ewolucji biologicznej jako termodynamicznie nader nieprawdopodobny (o wielu zjawiskach, póki się nie zdarzą, można przecież powiedzieć to samo). Ten nieprawdopodobny proces przebiega przy tym dwufazowo: w pierwszym etapie od materii martwej do żywej, o czym wiadomo bardzo niewiele, a co kończy się powstaniem komórki - „budulca o nieporów­ nywalnej z niczym wszechstronności i p l a s t y c z n o ś c i " (z zachwytów Lema nad doskonałością komórki i nad maksymal­ ną wynalazczością ewolucji na samym progu jej poczynań 50 41 �można by ułożyć cały poemat). Dopiero druga fazę stanowi tu ewolucja „właściwa", w wyniku której pojawia się „Człowiek, syn matki Natury i ojca Przypadku"''. Otóż sprawność homeostalyczna człowieka bynajmniej nie jest większa od sprawności homcostatycznej komórki, zatem o „postępie" w biocwolucji nie ma mowy, przeciwnie, zachodzi tu regres, działa, jak powiada Lem, „ujemny gradient". Rzeczywiście natomiast można w kategoriach „postępu" ujmować ewolucję techniczna: nic wytworzyła ona na początku żadnego cudownego budulca, odpowiednika komórki, lecz od urządzeń wąsko wyspecjalizo­ wanych zmierzała ku coraz uniwcrsalnicjszym. I zmierza nadal. Między ewolucją biologiczną a techniczną zachodzą też inne, poważne różnice. Bioewolucja działa po omacku, metodą prób i błędów, a raz podjęte w niej „decyzje" okazują się nie­ odwracalne. Technoewolucja leż czasem ucieka się do metody prób i błędów, lecz stosuje ją w znacznie węższym zakresie; i, jednej strony ze względu na udział świadomego czynnika kreacyjnego, z drugiej - z powodów czysto praktycznych („można bowiem - zauważa przytomnie Lem - zbudować metodą prób i błędów dynamomaszynę, ale nie - reaktor atomowy"'"). I wreszcie w lechnoewolucji wytępuje czynnik, klóry w biocwolucji był całkowicie nieobecny: wzgląd na normy i wartości kultury. Krytycy technocwolucji przytaczają wprawdzie tysiączne przykłady wskazujące, że udział tego czynnika ciągle jest zbyt nikły, i jako argument przywołują wszelkie możliwe zagrożenia, jakie człowiek własnymi silami sobie zgotował - od bomby atomowej po demograficzną. Co nie zmienia faktu, że „czynnik moralny".nawet niekonsekwentnie uwzględniany, może wpływać zakłócająco na autonomię prze­ biegu ewolucji technicznej. O rzeczywistej technocwolucji, zdaniem Lema. można zresz­ tą mówić dopiero od niedawna. Ani sławetny bambus, którym małpa przyciąga sobie gałąź z bananami, ani wynalazek kola. ani mnóstwo innych innowacji technicznych nic stanowi jeszcze przekroczenia progu, za którym znaleźliśmy się obecnie. Pod ten próg ..startu technologicznego" podchodziły w przeszłości inne kultury, zatrzymując się jednak w pół drogi; tak było na przykład ze starymi kulturami Chin lub Indii. Próg ó w zdołała przekroczyć dopiero kultura europejska czy, jak mówią nie­ którzy, śródziemnomorska. Trudno nawet - kontynuuje Lem - potwierdzić, dlaczego właśnie ona; jedni twierdzą, że pod­ stawowym mechanizmem napędowym były tu wyjątkowo liczne wojny, inni, jak Lévi-Strauss, na którego Lem się powołuje, opowiadają o kumulacji wiedzy, która w pewnym momencie przekroczyła masę krytyczną. Można by do tego wywodu dorzucić Lemowi jeszcze parę hipotez, dlaczego to właśnie kultura basenu Morza Śródziem­ nego okazała się szczególnie płodna technologicznie: od pomy­ słów wywodzących szczególną ciekawość badawczą Zachodu z tabu seksualnego (jak u Bettelheima) po własną Lema koncepcję polisemantyczności kultury jako czynnika rozbijają­ cego jej tradycyjną jedność (ta koncepcja pojawia się w Filozofii przypadku); wielokulturowość wybrzeży Morza Śródziemnego stwarzać miała dla tej polisemantyczności wyjątkowo podatny grunt. Mnie jednak osobiście najbardziej odpowiada tu inny pomysł Lema, pochodący z Dzienników gwiazdowych. Otóż podczas swej Podróży dwudziestej Ijon Tichy wyprawił się, nie całkiem z własnej woli, w daleką przyszłość, by tam uczest­ niczyć w pracach nad Tclechroniczną Optymalizacją Historii Powszechnej. Udoskonalanie dziejów powszechnych napotyka­ ło jednak liczne przeszkody z powodu niesubordynacji i kon­ fliktów między współpracownikami: wśród nich na przykład pewien H . Yobb zrzucał pęczak Żydom wędrującym przez pustynię, L . Nardcau dc Vincc manipulował przy wynalazkach technicznych, a P. Lation, skłócony śmiertelnie z Harrym S. Toltlcscm, podejrzewany był nawet o to, że „wyswatał niejaką Schickclgrubcr, aby urodziło się wiadome dziecko"", hju mogąc sobie dać rady z nieznośnymi uczestnikami programu Tichy najbardziej niesfornych zaczął zsyłać w przeszłość; ^ ponieważ kto żyw ze skazanych prosił się na Lazurowe Wybrzeże, uległem, moc osób posiadających wyższe wyksztaj. cenie skoncentrowało się wokół Morza Śródziemnego, i ot. skąd się wziął właśnie tam wschód cywilizacji Zachodu'" . Tyle Ijon Tichy. Jego autor zaś, tym razem j u ż serio w Summie technologiae pisze, że trudno tu mówić o działaniu jakiegoś pojedynczego czynnika. Także ciąg zdarzeń jednorod. nych, na przykład wynalazków technicznych, nic wystarczyłby jeszcze do zapoczątkowania technologicznej cywilizacji Za­ chodu. Aby doszło do przekroczenia progu, do „startu techno, logicznego", musiały się połączyć dwa ciągi zjawisk. Tei pierwszy, technocwolucyjny i masowo-statystyczny, przeciąg się musiał z drugim, spoleczno-świadomościowym. Innymi słowy, nic tylko musiała nastąpić kumulacja wynalazków, lea również musieli pojawić się ludzie, którzy świadomie dążyli do dalszego rozwoju technologii. Czy rozpoczęta tak tcchocwolucja jest ..dynamicznym proce­ sem t r w a ł y m " ? C z y eksplozja wynalazczości, do której doszło na Zachodzie, będzie odtąd trwać j u ż wiecznie, a przynajmniej przez długie wieki? Czy, mówiąc prościej, postęp nauki może być nieograniczony? Istnieją co do tego poważne wątpliwości. Inaczej jednak przedstawia jc Lem, inaczej widzą jc współcze­ śni naukoznawcy. U Lema nadciągający kryzys ma przede wszystkim wymiar ilościowy. W Summie technologiae czytjmy. że wprawdzie trwa ciągle oszałamiające przyspieszenie, it od siedemnastego wieku liczba czasopism naukowych wzrasta wykładniczo i żc podobnie wzrasta liczba osób zajmujących się nauką; wygląda jednak na to, że niebezpiecznie zbliżyliśmy sit już do pułapu. Gdyby bowiem miało się utrzymać dotych­ czasowe tempo wzrostu, to za lat pięćdziesiąt cała ludnoíí Ziemi składałaby się z uczonych; proces musi ulec spowol­ nieniu, bo inaczej ani ludzi, ani środków nie starczy. Spowol­ nienie zaś oznacza regres. Zahamowanie ludzkiej wynalazc» ści związane będzie przede wszystkim z koniecznością przeprowadzenia selekcji wśród kierunków, w jakich prowadzisk badania: a ponieważ, prawdziwe odkrycia są ex definitiew nieprzewidywalne, może to zagrozić niebezpieczeństwem po­ rzucenia dróg, w których - o czym nic wiemy kryją Ś największe potencje. Dotychczas, powiada Lem. na wielki? loterii nauki obstawiano wszystkie numery, zatem zaWB któryś musiał wygrać. Natomiast przy obstawianiu selekty* nym wygrane mogą się skończyć. 4 Wypada jednak zauważyć, że w refleksji nad rozwoje! nauki moment krytyczny bywa przedstawiany również inafll i nic aspekt ilościowy, leca jakościowy wysuwany icsi tam* plan pierwszy. Fritjof Capra, jak pamiętamy, za punkt zwflfl i świadectwo pojawienia się nowego par.nlvgmatu uw» wyczerpanie się newtonowskiej koncepcji świata jako masz)*! i narodziny nowej fizyki, a w konsekwencji - utratę kartezj kicj pewności, której j u ż nikt w nauce mieć nie może Amsterdamski z kolei w książce Między historią a inet zasadniczą zmianę uważa zmierzch „nowożytnego idi u k i " . Ó w „nowożytny ideał nauki " Amsterdamski widzi szerzej niż Capra - „ ś w i a t - m a s z y n ę " , a przede w szerszym kontekście społecznym. Warunkiem ukształtowania się owego nowożytnego nauki nie był empiryzm, lecz nowa ontologia i no*ł tropología: zamiast wiary w wartość tradycji - wiara w po< cze zdolności człowieka. Człowieka uczyniono autonoi podmiotem poznania - a to zaowocowało koncepcją ai nauki jako instytucji, postulatami jej uniezależnienia od ła, ideologii, polityki i tak dalej. A ubocznie - • oddzieleniem świata faktów od świata wartości. Jest c* �nisze Amsterdamski, że jeszcze rewolucja przemysłowa osiem­ nastego wieku dokonała się właściwie poza nauką, niezależnie od niej- Ponowne sprzężenie nauki z rzeczywistością - tym jazem j a ^ ° uwikłanym w życie społeczne rozwojem technologicznym - nastąpiło dopiero pod koniec dziewiętnastego wieku. I właśnie razem z tym sprzężeniem zaczynają się rysować początki kryzysu, który na dobre da o sobie znać w naszym stuleciu. Nowożytny ideał nauki zaczął bowiem ulegać szybkiej erozji. Zmienił się adresat twórczości naukowej: międzynarodówkę uczonych spragnionych prawdy zastąpiły instytucje, które naukowcom płacą pensje i w zamian żądają rezultatów. Zmieni­ ły się też kryteria doboru analizowanych problemów: miejsce osobistej ciekawości uczonego zajął narzucony odgórnie plan badań. Kontrolę rezultatów przez kolegów zastąpił wyścig konkurencyjny; stąd znaczna część wyników badań podlega utajnieniu. Związek nauki z życiem narzucił jej kryteria moralne: samo dążenie do prawdy przestało być wartością oczywistą, pojawiło się pytanie, kto i w jaki sposób może wykorzystać osiągnięte rezultaty. A jednocześnie kolejne od­ krycia fizyki rozbiły jednorodność wizji świata, której gwarantką była dotąd mechanika klasyczna. Prawa natury straciły charakter deterministyczny, pojawiła się zasada nieoznaczonoś­ ci jako immanentna granica poznania, degradacji uległo pojęcie „sejentyzmu". Nauka przestała być dobrem nieproblematycznym. Amsterdamski punkt krytyczny widzi więc nic tylko w poja­ wieniu się „nowej fizyki", ale również, w zmianie społecznych funkcji nauki, przede wszystkim w jej sprzężeniu z techniką i poddaniu się wymaganiom rynku. Lem natomiast tego prob­ lemu zdaje się w ogóle nic dostrzegać. Tam, gdzie Amsterdam­ ski wskazuje konflikt i źródło zagrożeń, u Lema znajdujemy ścisłą współpracę. Tak ścisłą, że nie wymaga nawet rozróżnień terminologicznych („tcchnocwolucja" Lema obejmuje przecież nic tylko ewolucję techniki w sensie ścisłym, ale również ewolucję jej podstaw teoretycznych). Zważywszy ten fakt - a także biorąc pod uwagę, że Lem uwzględnia przede wszystkim ilościowy wymiar możliwego kryzysu wiedzy - czy mimo •ttystko Lem nie zasługuje na tytuł sejentysty-optymisty? Na ten tytuł zasługiwał z. pewnością pisząc Dialogi i pierwszą edycję Summy. O pierwszej z tych książek powie po latach, * przedmowie do wydania z 1972 roku: „Czas sprawił, że Dialogii stały się świadectwem prawic bezgranicznego optymiz­ mu poznawczego, jaki nic tylko we mnie wzbudziło powstanie cybernetyki"". Summe w kolejnych wydaniach będzie uzupeł­ niać o dodatkowe rozdziały, wstępy i posłowia, przyznając - na Prcykład w posłowiu do wydania czwartego, zatytułowanym "*adzieścia lar później - że rozwój cywilizacji wykazuje eksze przyspieszenie, niż wcześniej przewidywał, że ujawają się iu coraz potężniejsze środki i coraz męlniejsze cele, i że w, n| * *brew marzeniom o kontroli nad sytuacją - coraz bardziej *ygląda na to, że o losach świata zdecyduje przypadek, na co * każdym razie wskazuje stan uzbrojenia obu supermocarstw, stokrotnie też. w najróżniejszych tekstach i przy najróżniejj ^ h okazjach, będzie podkreślać, że futurologia jako nauka *alasię zupełnym niewypałem, ponieważ niemal żadne z jej powiedni się nic ziściły. Jak widać nawet z tego zestawienia można by je pewnie ciągnąć dłużej - czas utemperował ^ izm ' o r a Dialogów i Summy. Zasadniczej jednak jego •ry w autonomiczną wartość nauki nie naruszył: te zapowicj^**yzysu. jakie Lem dostrzega, nadal mają charakter ilośw niczym nic podważają nicproblematyczncgo dobra. a au C 1 C n a u k c s a w Wróćmy jednak do mechanizmów, które rządzą rozwojem cywilizacji technicznej. Autonomia tego rozwoju, po prze­ kroczeniu pewnego progu, nie budzi, zdaniem Lema, wątpli­ wości; dobitnie formułuje to w Rozmowach: „kiedy cywilizacja raz wstąpi na technologiczną drogę, technologia staje się zmienną niezależną od woli jednostek. Każda faza osiągniętej j u ż sprawności technicznej otwiera szansę dotarcia do następnej fazy, a porządek, w jakim dokonuje się odkryć, nic zależy od tego, czy ich owoce będą pożywne, czy z a b ó j c z e " * . Zatem to właśnie autonomia rozwoju kryje w sobie potencjalnie najwięk­ sze zagrożenia; to ze względu na nią wszelkie restrykcje i zakazy stawiane ludzkiej wynalazczości wypadają wręcz humorystycznie. Humorystycznie też wypadają próby przewi­ dywania kolejności i charakteru przyszłych odkryć i wynalaz­ ków technicznych: bo to trochę tak. jakbyśmy chcieli przewi­ dzieć błąd w przekazywaniu kodu genetycznego - błąd, który przyczyni się do powstania nowego gatunku. Toteż, powiada Lem, przewidywać przyszłość łatwiej jest pisarzowi niż uczonemu, który nie ma prawa uciekać się do fantazji i intuicji. A Lem, co trzeba mu przyznać, istotnie przewidział niemało. W wolnym od przesadnej skromności artykule Trzydzieści lat później, opublikowanym w „Wiedzy i Ż y c i u " " i złożonym chyba w dwóch trzecich z autocytatów z Summy dowodzących jak, wymyślając niegdyś „('automaty­ k ę " , dokładnie przewidział dzisiejsze „rzeczywistości wirtual­ ne"; w tym więc artykule, zawierającym nadto bardzo gorzkie wyrzuty pod adresem Kołakowskiego, że mu niegdyś, w recen­ zji z Summy, odmówił zdolności predykeyjnych, a kiedy Lemowc przepowiednie się sprawdziły, nigdy tamtej opinii nie sprostował; w tym artykule zatem Lem powiada, chyba rzeczy­ wiście trafiając w sedno, że bieg wydarzeń potwierdza jego dawno sformułowane przekonanie, iż „życic w jego procesach badanych przez nauki biologiczne stanie się kopalnią inwencyjną dla przyszłych konstruktorów". Jest to. zwracam uwagę, inny już. rodzaj związku między bio- a technocwolucją niż ten, który zakładał w obu wspólne niezmienniki dynamiczne. T y m razem nie chodzi już o homologię strukturalną, lecz po prostu o wykorzystanie w technologii - wiedzy o organizmach żywych. 3. Traktowanie ewolucji kultury jako prostego przedłużenia biologicznej ewolucji gatunku ludzkiego jest pomysłem starym, szacownym i od dawna j u ż zarzuconym. A j u ż na pewno w tej postaci, jaką można było spotkać u Spencera, Morgana, Tylora czy nawet u Frazera. Toteż z takim ewolucjonizmem. który zmierzałby do wykrycia naturalnych i deterministycznych praw rządzących rozwojem społecznym, poglądy Lema istotnie nie mają wiele wspólnego. Jak natomiast mają się do ewolucjonizmów nowszych* albo do teorii socjobiologów - przyjdzie się s k , o n n Ale' y jest uznawać. '"Przecież tylko jedna strona medalu. Bo w końcu nie kto kiswa ^ ' ' Lem, między innymi dzięki swoim talentom tyjnym i literackim, od lat uświadamia ludziom za­ l a n grożenia cywilizacyjne i uczula ich na możliwość zatrzaśnięcia się pułapki technologicznej, to w końcu właśnie Lem prze­ strzega stale nasz gatunek przed coraz łatwiej osiągalną moż­ liwością samozagłady. Z takiej zaś perspektywy rysującym się kryzysem nic jest j u ż . rzecz prosta, spowolnienie technocwolucji - lecz jej gwałtowny koniec, jaki niewątpliwie nastąpić by musiał wraz z końcem ludzkości czy świata. Tutaj więc także widać pęknięcie: jakby Lem, ubolewając nad tym, że przy rosnących wciąż możliwościach technicznych ludzkość (a przynajmniej jej część najbardziej technologicznie rozwinięta) nic potrafi sobie stanowić wartościowych celów, nie był w stanie ująć obu tych spraw w jednym horyzoncie, lecz traktował je w gruncie rzeczy jako rozdzielne. * Przegląd stanowisk współczesnego ncocwolucjonizmu w badaniu kultury znaleźć można w książce Piotra Chmielewskiego Kultura i ewolucja. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988 43 �jeszcze zastanowić. Nie ulega bowiem wątpliwości, że jako badacz kultury, Lem w znacznym stopniu pozostaje w kręgu myśli ewolucjonistycznej. Dobitnie daje temu wyraz, charakteryzując punkt wyjścia swej najobszerniejszej jak dotąd książki o kulturze - Filozofii przypadku. „Kategorią centralną - pisze - jest przypadek, rozumiany nic podług tradycji jakiejś szkoły filozoficznej, lecz wedle znaczenia nadanego mu przez empirię badającą procesy stochastyczne i ergodyczne, czyli rozwojowy tor bardzo wiel­ kich i złożonych układów. Przypadek jest wczesnym zwłaszcza zwrotnym czynnikiem wszelkiego procesu ewolucyjnego, w którym układ, powstając, wytwarza jednocześnie własne, systemowe prawa, jakich nic wykrywa się na ogól w tym, co go wszczęło." I dalej, jeszcze wyraźniej: „chodzi o takie ewolucje, w których przypadkowy, koincydenlalny stan wyjściowy prze­ radza się w trwałą cechę układu jako jego prawidłowość: rzecz jest więc o tym, jak przypadek obraca się w sternika, losowość - w los"-" . Jak poprzednio technika, tak teraz kultura okazuje się więc „bardzo wielkim i złożonym u k ł a d e m " , który wykazuje własną dynamikę niezależnie od woli uwikłanych w niego ludzi. Układem, w którym zainicjowane losowo procesy zaczynają polem wykazywać pewne regularności, tak właśnie, jak w ewo­ luującej biocenozie. 1 Podobieństwo kultury z biocenozą, twierdzi Lem. można pociągnąć dalej. Kultura bowiem, tak samo jak biocenoza, prowadzi z naturą grę o przetrwanie. Jest to gra c z ę ś c i o w o pusta; gra. „której p e w n e r e g u ł y ustanowione są nie­ zmienniczo przez naturę i trzeba się ich, będąc jej partnerem, albo domyślić, tj. wykryć jc i spełnić, albo zginąć""'. Lem pisze lu sporo o „normie ewolucyjnej", o owym minimum przy­ stosowawczym, jakie musi być przez kulturę zachowane, aby w ogóle mogła przetrwać; bardziej jednak zdaje się go inte­ resować to wszystko, co ponad minimum przystosowawcze wyrasta. A więc właśnie to, co nic daje się wytłumaczyć funkcjonalnie, co jest, innymi słowy, nadmiarowe. Bo dopiero ta część nadmiarowa jest obszarem, w którym kulturę można traktować jako system zdolny do samoorganizacji. modele kultur - pisze Lem - powstają przez pokoleniowe wzmocnienie sprzężeniem zwrotnym - losowego odchylenia od stanu wyjściowego, [...] tym sposobem kulturowe formacje, obejmujące całokształt reguł i norm etycznych, religijnych, rodzinnych, matrymonialnych itp. stanowią «wytrząśnięte z kubka» rezultaty długotrwałej «gry w s p o ł e c z e ń s t w o ) . " " Roz­ woju kultury zatem, konkretnego kształtu, jaki dana kultura przybierze, nie da się w odpowiedzialny sposób przepowiadać; choć, oczywiście, im kultura jest bardziej złożona i roz­ budowana, tym liczba stopni swobody, jakimi dysponuje, będzie mniejsza, a zatem kolejne jej etapy - mniej zaskakujące. Złożoność jednak, jak wiadomo, nie jest miernikiem doskonało­ ści homeostatycznej; z lego, że brontozaur był stworzeniem bardziej skomplikowanym niż wymoczek, nic dobrego dla brontozaurów nic wynikło. „Niekontrolowana puchlina infor­ macyjna - pisze więc dalej Lem - razem z. technologiczną clefantiazą niekoniecznie stanowią przeżywalnościowo najlep­ szą strategię. Kultura nasza trwa ledwie paręset lat, w trzonie ty­ powo technologicznym, a zatem jakieś dziesięć razy krócej niż kultury mieszkańców różnych archipelagów wysp Oceanii, które zresztą nie dlatego znikły, że j u ż nie były do dalszej egzystencji zdolne, ale dlatego, ponieważ myśmy jc zniszczyli." 4 41 Mamy zatem do czynienia z kulturą, której dalszych losów nie jesteśmy w stanie do końca przewidzieć, ani tym bardziej kontrolować, a o której j u ż wiemy, że weszła na tory cokolwiek niebezpieczne. Jest to diagnoza, którą w dość zbliżonym brzmieniu Lem wystawia także technice. Pojawia się zatem pytanie, jak się mają do siebie zakresy obu tych pojęć. Kiedy, zdaniem Lema. pokrywają się, kiedy i w jakiej mierze pozostają 44 rozłączne? Na zdrowy rozum, technikę należałoby potraktow^ jako część kultury, być może, ze względu na szczególny sposfik przyrastania odkryć i wynalazków, obdarzoną pewną auto. nomią; jeśli nawet technika jest samoorganizującym się sy$. ternem, którego dynamika wymyka się spod kontroli człowieka (swego stwórcy), to pamiętajmy, że takim samym .systemem samoorganizującym się jest i kultura. Ale wcale nic jestem pewna, czy Lem sobie to dokładnie tak wyobraża. Bo zachodzą tu również inne możliwości, na przykład taka, że kuliura jeg „niszą ekologiczną" dla poszczególnych wynalazków technicznych (trochę lak. jak w Filozofii przypadku jest „niszą ckologj. c z n ą " dla dzieł literackich); te zaś dopiero wyekstrahowane z niej, przeniesione na inny poziom, układają się w nowy układ homeostatyczny: właśnie w zaulonomizowaną technologie. Albo możliwość taka, że technika (cywilizacja techniczna)jest po prostu mianem jednej z wielu kultur: naszej mianowicie (wtedy tożsamość niezmienników dynamicznych w ewolucji kultury i tcchnoewolucji nie byłaby zaiste niczym dziwnym). Teksty Lema i pod tym względem nic są całkiem jednoznaczne. Pewne jest jednak, że kultura w jego rozumieniu nie daje się po prostu podzielić na część techniczną i część symboliczną; pewne jest też, że wymiar techniczny kultury nie daje sit dokładnie utożsamiać z jej minimum przeżywalnościowym (choć znowu mogłoby się zdawać, że w wynalazczości techno­ -1I1Wlogicznej człowieka aspekt stricte funkcjonalny odgrywa większą niż, powiedzmy, w jego twórczości artystycznej]i role Najwięcej argumentów przemawia za tym, że cywil zaeja techniczna stanowi po prostu jedną z ludzkich kultur, umiej­ scowioną w czasie i przestrzeni, a nadto wyposażoną w barda szczególne parametry. Nie jest jednak pewne, kiórc sfor­ mułowania Lema należy traktować dosłownie, a kiórc metafo­ rycznie, gdy pisze on w Filozofii przypadku, że cywilizacji przemysłowa, zrodzona jako wytwór pewnej kultury, wyzwoliła się następnie spod jej wpływu i uzyskała samodzielność Dokładnie tak: „Kultura ta, zainicjowawszy rozwój ortocwolucyjny technologii i nauki, j u ż nań nic wpływa, jak poucza otyn obserwacja. Zdobył on sobie własne prawidłowości i ją - do nich - nagina" . Związek naszej - bo przecież o nią chodzi - kultury z jej wyalienowanym płodem wynika, zdaniem Lena, z jej polisemantycznego charakteru. Kultury pierwotne, wywo­ dzi Lem, są. przynajmniej w teorii, monosemantyczne. to jest takie, że każdy społecznie przyjęty stereotyp myślowy i z* chowaniowy ma w nich tylko jedną wersję; nasza poliscmantyczna kultura stanowi zatem ich oczywiste przeciwieństw Utrzymująca się zaś przez czas dłuższy poliscmnatycznoS oznacza niestabilność historyczną; mówiąc grubo, kultin niejednoznaczna bardziej jest narażona na rozkład od jedno­ znacznej. Nasza jednak nic rozpada się. a to dlatego, że ,JW „j«~ stabilizator kulturowych s e n s ó w " występuje w niej, choć zrM niejawnie, „sfera i n s t r u m e n t a l i z m ó w " ' . 43 4 Jest to sytuacja dosyć niezwykła. Na ogól bowiem, nisK pi Lem. kulturę rozpatrywać można w dwóch planach: ..w plan* operacji, z jakich się składa, i w planie sensów, jakie t konstytuują" . Nic są to plany od siebie niezależne, w zasad* jednak nie są również tożsame (chyba że w bardzo wczes* fazie rozwoju społecznego, kiedy czynności techniczne i saBf ne nakładają się na siebie). We współczesnej kulturze anw kańskiej wygląda tymczasem na to, że operacje zaczyW zajmować miejsca sensów. Technologiom juz zastosowany* trzeba ciągle przydawać nowe. które by likwidowały niekortf tne skutki uboczne tych wcześniejszych i zaspokajały potrtf* przez nie wywołane. Jest to proces, który od pewnego czasus»» się napędza i przerwać go j u ż nie można, nawet gdyby wsZFJ bardzo chcieli; ale też dzięki temu kultura zyskuje nowy w miejsce tego, który z racji nadmiernej polisemanty utraciła. 44 �Mamy więc do c/.ynicnia z mechanizmem o znacznej autonomii, który wylągł się wewnątrz naszej kultury, rozrósł się jej obrębie i w końcu przejął nad nią kontrolę, jako cel tjając przed nią swoją własną dynamikę rozwoju. „... jak jgcosfcryczncgo systemu powstaje, rodząc się w jego wnętrzu, biologiczny, jak w biologicznym wynika antropogencza i przez most socjalizacji dochodzi do stanu - systemowego generatora kultur, jak w kulturze wynika językowy uktad i jak, we wszystkich wypadkach owych, układy powstające na prawach samoorganizacji, mając w sobie wytłoczone cechy u k ł a d u r o d z i c i e l s k i e g o jako s p r a w c z e g o , manifestują równocześnie - p r a w a s w o i s t e , lak jest podobnym, autonomizującym się systemem w ruchu, technologiczna ewo­ lucja, własnymi prawidłowościami rozwoju opatrzona" * - czylamy w Fiozofii przypadku. Inaczej jednak, jeśli dobrze rozu­ miem, niż działo się to w poprzedzającym łańcuchu bytów, między dzisiejszą technoewolucją a kulturą, która ją na świat wydala, zaczyna funkcjonować sprzężenie zwrotne. w staVV 4 Łańcuch bytów zresztą - to może przesada; obraz nakreślony |ir/e/ Lema bardziej j u ż przypomina rosyjskie baby w babach j jarmarku: autonomiczne, ale zrobione z tego samego drewna. W nowej wersji Filozofii przypadku, w rozdziale zatytułowa­ nym Grania wzrostu kultury mówi się o tym, że kultura jest w gruncie rzeczy wynikiem występowania w przyrodzie zmian nie podlegających algorytmizacji. Gdyby wszystko dało się zalgorytmizować - żadna kultura nic byłaby potrzebna. „Ewo­ lucja jest dywergencją w rozwiązywaniu zadania przeżywalnosci" * - pisze Lem; aby przeżyć w nieprzewidywalnie zmien­ nych warunkach, ustroje żywe mogą uciekać się do różnych strategii. Mogą do warunków przystosowywać się w sposób doraźny, kulturowy, inaczej mówiąc, fenotypowo; mogą leż się do nich przystosowywać w sposób trwały, czyli genotypowy - jako gatunki. W rzeczywistości zaś praktykowany jest kompromis: silna determinacja genotypowa połączona z pewną plastycznością fenotypu. „Mózg jest owym kompromisem -powiada Lem - bo, sam uwarunkowany genotypowo, potęguje lenotypową a d a p t a c y j n o ś ć " . Toteż w antropogenezie zmiany dokonują się nic w kodzie genetycznym i nie w indywidualnych zachowaniach osobniczych, lecz w aulonomizująccj się kul­ turze. Ona bowiem czyni możliwym to, co niemożliwe jest w bioewolucji: realizację strategii odwracalnych. 1 4 41 Poszczególne kultury - wywodzi Lem - początkowo po­ wstawać musiały polifilctycznie, jak gatunki, niezależnie od siebie i w izolowanych obszarach. Były też z początku mono­ foniczne, wyposażone każda w swój własny, jedyny obraz świata (tą monoikonicznością Lem w Granicach wzrostu kultury zastąpił, jak się zdaje, wcześniejszą monosemantycztość). Potem dopiero zaczynały się ścierać, zwalczać, kon­ kurować ze sobą - przez to wszystko zaś wzbogacać aż. "ajwiększąekspausywność i rozwojowe przyspieszenie zdobyła kultura śródziemnomorska przez to, że wyznawane wiary dały późnej fazie chrześcijaństwa zgodę, niebezoporną i nienatyniiastową, na powstanie technogennej empirii. T y m samym Poczęry zyskiwać prym narzędzia, wyzbywając się stopniowo jymboljc/.nego uzasadnienia i wsparcia, a zatem ponad- i pozaudzkiej sankcji transcendentalnej." * Powstała współczesna y*ilizacja przemysłowa - no, i mamy to, co mamy. Niemniej kultura w swej istocie, podkreśla Lem, pozostaje " 'ądzenicni przcciwlosowym", przypadkowo powstałym za­ l e ż e n i e m przypadkowości świata. „W świecie losowym, ^>'i stworzonym przez nikogo, przeznaczonym dla nikogo, fnym wobec nikogo" - wartości, oczywiście nie istnieją; ~ P ' ° kultura je ustanawia '. Chroniąc człowieka przed 'ucicm przypadkowości, co jest jej celem podstawowym. stara się jednak przed swoimi uczestnikami tę swoją rolę Wartości stanowione przez siebie stara się przedstawić w cn 4 c Ur er U r a l c 4 jako dane, jako po prostu odkrywane w świecie. Stąd paradosalnym walorem każdej ludzkiej kultury jest jej niepełna przejrzys­ tość dla uczestników. Dostrzegł to w swej mądrości Golem: „Kultura jest instrumentem niezwykłym przez to, że stanowi odkrycie, które, żeby działać, m u s i b y ć z a k r y t e przed swoimi twórcami"*'. A zatem, ciągnie Golem swój paradoksalny wywód, kultura jest to „laki wynalazek, który urabia po swojemu własnych wynalazców, a oni o tym nic wiedzą, kiedy zaś się dowiedzą, traci absolutnie moc nad nimi, a oni dostrzegają próżnię, i la właśnie sprzeczność jest opoką s p o ł e c z e ń s t w a " " . Żarły żar­ tami, ale to przecież jest nasza współczesna sytuacja. Konlyunuując myśl Lema, można dopowiedzieć, że stanowiony (to jest relatywny) charakter wartości nie jest j u ż dla nikogo tajemnicą (obszar wydzielony stanowiłyby chyba tylko wartości religijne - i pochodne - dla ludzi wierzących), kultura rozpada się pod naporem własnej poliikoniczności, miejsce sfery sensów (od­ wołuję się tu do poprzedniej części wywodu) zajęła dynamika rozwoju technologicznego (której pochodną jest bezsensowny wzrost konsumpcji). Słowem, nadmiar samowiedzy wcale nie wyszedł nam na zdrowie. A jak. zanim do tego doszło, kształtowały się wartości w kulturze'? Czy można o tym procesie powiedzieć coś więcej niż. to. co j u ż wiemy: że był losowy, nieuświadamiany i że nie mógł szkodzić minimum przeżywalnościowcmu? Szczegółowy opis rodzenia się wartości stanowi jedne z głównych wątków Filozofii przypadku; w grę wchodzą tu jednak wartości dość specyficzne, bo literackie - estetyczne i dodatkowo powiązane z koniecznością odczytywania kodu symbolicznego. M i m o to spróbujmy odtworzyć rozumowanie Lema, a potem zastanowić się, jak szeroki może być zasięg jego stosowalności. Filozofa przypadku jest, jak wiadomo, książką zdecydowa­ nie polemiczną, wymierzoną lak przeciw fenomenologicznej, jak przeciw strukturalistycznej teorii dzieła literackiego. Obu tym szkołom, a także paru innym, Lem przeciwstawia argument następujący. Nic ma niczego takiego, jak dzieło literackie, nie jest to żaden byt, żaden przedmiot, którego budowę można by badać. Istnieje natomiast wielka mnogość poszczególnych, indywidualnych odczytań tego samego dzieła - i tylko owymi odczytaniami można się zajmować empirycznie. Dzieło literac­ kie bowiem s t a j e s i ę dopiero w odbiorze - i tym samym podlega kolejnym relatywizacjom: do podmiotu czytającego, do społeczeństwa, którego ów przedmiot jest członkiem, do histo­ rii, do polityki, co całości kultury. Ta różnorodność odczytań jest przez teoretyków kultury traktowana często jako zakłóce­ nie, przeszkoda; co o tyle jest bezsensowne, powiada Lem. że poza tą różnorodnością nic ma nic. A zatem nie jest to przecież różnorodność nieograniczona ani całkiem dowolna; w końcu dwie osoby są w stanic ustalić w rozmowie, że czytały tę samą książkę, nie podając tytułu ani autora. Jakie więc są tu granice rozrzutu? Lem porównuje odbiór dzieła literackiego do embriogenezy. Każde poszczególne odczytanie byłoby wówczas fenotypem, genotyp zaś (nietożsamy przecież ani z zadrukowanymi strona­ mi, ani z rękopisem, ani z zamysłem autora, ani z tym co „zawarte jest" w dziele niezależnie od odczytań) należałoby dopiero z mnogich fenotypów zrekonstruować. Dokładnie lak, jak to robi genetyka populacyjna. „Rozmiary pola fenotypowcgo, jako granice jego rozrzutu, wyznacza środowisko - bio­ logiczne bądź kulturowe [...] tekst, trafiając w różne odbiorcze środowiska, realizuje je w różnych przedziałach z m i e n n o ś c i . " " Nie dość na tym, genotyp w biologii, jak wiadomo, nie jest niczym stałym: mutacje a także zmiany środowiska sprawiają, że zmienia się w czasie. I podobnie jest z literaturą: budując stochastyczny model dzieła, również i jego genotyp winniśmy traktować jako zmienny. Ostateczny więc obraz rysuje się 45 �następująco: rozmaite akty odbioru, z konieczności zakłócane przez warunki i przez wydarzenia losowe, tworzą klasę fenoty­ pów, która stabilizuje się w pewnych granicach; jeśli jednak zmienią się znacznie warunki środowiskowe i strategia odbioru (na przykład - a to j u ż mój przykład - jeśli zaniknie cenzura, a zatem i skłonność do odszyfrowywania ukrytych treści), wówczas tak ustabilizowana klasa fenotypów ulega zmianie, a więc i generujący ją genotyp okaże się również, inny. Stochastyczny model dzieła literackiego, zaproponowany w Filozofii przypadku, dotyczy w zasadzie kształtowania znaczeń; w tym sensie jest właściwie modelem wszelkiej wypowiedzi językowej, która w procesie komunikacji podlega rozumiejącemu odbiorowi. Z drugiej jednak strony Lem pisze, i słusznie, że „aksjologiczne pierwiastki od semantycznych w odbiorze oddzielać się zasadniczo nie d a j ą " " . Jeśli więc, w wyniku procesów masowo-statystycznych uwikłanych w sfe­ rę historii, kultury i języka, następuje w końcu względna stabilizacja sensu dzieła, to następuje również względna stabili­ zacja jego wartości. Ze jest to prawdą - widać dokładnie, jeśli się prześledzi losy utworów, które mozolnie i przez długie lata musiały dobijać się rangi nickwestionowalnych arcydzieł; i tych niegdyś nickwestionowalnych arcydzieł, o których dziś nikt już nie pamięta. Ale dokładnie to samo, co o arcydziełach, można przecież powiedzieć o zachowaniach i postawach ocenianych jako wartościowe: pewne czyny, cokolwiek do siebie podobne, lecz każdorazowo indywidualnie zabarwione przez osoby, które ich dokonują, byłyby fenotypami odpowiadającego im geno­ typu, który w innej terminologii określany być może po pro­ stu jako norma (moralna lub obyczajowa). Taki właśnie charak­ ter mają różne „ s i ę " regulujące nasze postępowanie: nic dowolne, lecz kształtowane losowo w procesach masowo-staty­ stycznych. Mógłby ktoś wprawdzie zarzucić mi, że dokonałam zbyt daleko idącej ekstrapolacji, na podstawie znaczeń wnioskując 0 wartościach literackich, a na podstawie wartości literackich - o wartościach w ogóle. Usprawiedliwia mnie jednak fakt, że podobne wnioski, jak ja na podstawie Filozofii przypadku, Lem formułuje, nie odwołując się już do literatury, w artykule z 1966 roku zatytułowanym Etyka technologii i technologia etyki. Pisze tam, że etyka to nic innego jak część gry w społeczeństwo, jako że aspekt etyczny mogą mieć jedynie sytuacje międzyludzkie; jaka część - to j u ż zależeć będzie od konkretnej kultury. Różnice biologiczne między ludźmi i rasami ludzkimi w zasa­ dzie na kształt kultur nic wpływają; jeśli tytko realizowane jest minimum przystosowawcze, to cała „ n a d m i a r o w a " reszta może przybierać kształty dowolne. A czy będą one apollińskie, czy dionizyjskie, czy okażą się stacjonamo-ruralne, czy dynamiczno-przemysłowc - o tym w gruncie rzeczy decyduje los. Mówiąc krótko zatem: wartości sobie, biologia sobie. Czy na pewno jednak? Pamiętamy przecież, że w kulturze musi występować minimum przystosowawcze, elementarna zdolność do współpracy, bez której żadne działanie zbiorowe nic mogło­ by się dopełnić; len warunek właśnie stanowi „normę ewolucyj­ n ą " . Pamiętajmy też. że Lem skłonny był obok minimum kooperacyjnego za możliwe uznać także pewne minimum altruistycznc. W Rozmowach wywodzi przecież, wprawdzie trochę żartem, że „szlachetne odruchy ludzkie [...] są pro­ gramowane genetycznie", i twierdzi, że imperatyw kategorycz­ ny Kanta można wywieść z osnowy biologicznej* .1 tłumaczy to tak: empiria wskazuje, że z dwóch gatunków istot społecznych, z których jeden preferuje osobniczy egoizm, a drugi altruizm 4 - ten drugi ma znacznie większe szanse zbiorowej przeżywalności. Udowodniono dzięki symulacji komputerowej, ciągnie Lem dalej, że taka jest właśnie norma ewolucyjna. Znane zachowania delfinów i wielorybów, klórc rannego towarzysza wypychają na powierzchnię, aby mógł zaczerpnąć tlenu, są w istocie „uwarun­ kowane genowo": „geny warunkujące ten typ behawioni zostały w loku ewolucyjnym wyselekcjonowane i wprowadzo­ ne jako automatyczna odruchowość, będąca znamieniem normy 46 gatunkowej"^. W interesie zachowania gatunku w genotyp wpisane zostało zatem pewne minimum dobroci. „ N o r m a ewolucyjna" i genotypowy altruizm w niemałym stopniu ograniczają więc autonomiczność kultury i jej losowy charakter. Może więc, wbrew zastrzeżeniom Lema, w jeg poglądzie na świat rozbrat między biologią a kulturą nie jesl lafc zupełny? Być może zachodzi lu ciągłość w znacznie ściślejszym sensie, niż by to wynikało z zaprezentowanego wcześntó łańcucha bytów z Filozofii przypadku. Wypada jednak zapytać najpierw, czym właściwie miałby być ów przyrodzony altruizm. Lem ma tu zapewne na myśjj teorię tak zwanego doboru krewniaczego czy selekcji krewniaczej; teoria ta, jak pisze najkrócej Władysław KunickiGoldfinger. głosi, że „w selekcji faworyzowane są te rodzaje postępowania, które zwiększają szansę pomnożenia własnego genotypu""\ W społecznościach owadzich, takich jak mrówki lub pszczoły, wszyscy pracują „ d l a " królowej, ponieważ to ona bezpośrednio pomnaża genotyp. Antoni Hoffman, który [ sprawę omawia dość szczegółowo, przytacza z tej okazji wyliczenia Scwalla Wrighta dotyczące „pokrewieństwa genety­ cznego" owadów; wynika z nich, że na przykład mrówki, robotnice spokrewnione są bliżej ze sobą, niż byłyby z własnym potomstwem, gdyby je mieć mogły; dlatego - z genetycznego punktu widzenia - mrówkom bardziej „opłaca się" pielęgnować larwy swoich sióstr-robotnic niż swoich (nieistniejących) dzie­ ci. Zdaniem socjobiologów, pisze Hoffman, „ g e n o t y p " , w któ­ rym nic ma dyrektywy działania zgodnej z wynikami rachunku współczynników pokrewieństwa genetycznego, musi przegraj w konkurencji wewnątrzgatunkowej z genotypem, który taką dyrektywę zawiera"". Zatem być może rzeczywiście przyroda premiuje „altruizm". Tylko czy rzeczywiście zachowania na rzecz pomnożenia własnego genotypu mają coś wspólnego z altruizmem w .sensit etycznym, realizowanym przez człowieka w zachowaniach kulturowych? Tu zdania będą co najmniej podzielone*. Cyto­ wany j u ż Kunicki-Goldfinger sądzi na przykład, że tropienie udziału czynnika genetycznego w kształtowaniu ludzkich nomi etycznych jest w gruncie rzeczy nadużyciem. U naczelnyca bowiem powszechna jest rywalizacja seksualna i na tym tle agresja wewnątrzgatunkowa, natomiast zasięg selekcji krew­ ni aczej - nikły (praktycznie ograniczony do własnej rodziny z czym społeczeństwo jako całość musi walczyć). A przed* wszystkim „człowiek jest istotą kulturową i przekazywanie ceń zachowania się i postępowania poprzez przekaz pozagenctyczny, kulturowy ma [dla niego] ogromne znaczenie"-*. Nic jesl to jednak, rzecz prosta, pogląd powszechnie obowiązujący. Wśród uczonych, których opinie zestawia w swej książce Hoffman sporo jest wprawdzie krytyków przenoszenia teorii selekcji krewniaczej w obszar kultury ludzkiej, jednak w sprawi* genetycznego przekazywania norm etycznych socjohiolog Ed­ ward Wilson i etolog Konrad Lorenz razem znajdą się w prze­ ciwnym obozie. Dla Wilsona, pisze Hoffman, ..program genel)" czny człowieka wyznacza uniwersalia ludzkie i narzuca wl turze, a właściwie kulturom, ograniczenia" : '' wśród t p l uniwersaliów znajdują się między innymi niezrytualizo«*J| agresja wewnątrzgatunkowa, psychologiczna odmienność oraz potrzeba transcendencji. A można by do nich dopt* warunkowaną przez dobór krewniaczy (czy, jak woli Lon* grupowy), zdolność do kooperacji. Czyli podstawę żarów* domniemanego altruizmu, jak wspominanej tu już wiclokrot* „normy ewolucyjnej". 0 ? s 1 Lem wprawdzie zgodziłby się pewno z argumentami 5* phena Goulda, który pisze, że - nawet przyjąwszy, że M \ * Wyczerpujący przegląd stanowisk socjobiologów w kwestii I cznych i kulturowych konsekwencji genetycznego wyposażeni* wieka znaleźć można w antologii Człowiek, zwierzę spulecS* redakcją Barbary Szackiej i Jakuba Szackicgo, Czytelnik, W»" 1991; zwłaszcza w ickstach Rogera D. Maslersa, Richarda D. Ale* oraz. Pierrc'a L . van den Berghe'a. �normy etyczne przekazywane są w genach - w praklycc najczęściej nic da się ustalić, czy konkretna norma ma po­ chodzenie genetyczne, czy kulturowe. Jeśli jedno z plemion eskimoskich ma zwyczaj, uciekając przed głodem, pozostawiać w dawnej siedzibie starców, których w ten sposób skazuje się na śmierć, lecz zarazem zwiększa szanse przeżycia pozostałych _ to właściwie nic sposób orzec, czy jest to wpisana w geny selekcja krewniacza, czy działanie normy przekazywanej w wy­ chowaniu. Lem podpisałby się też z pewnością pod pytaniem stawianym przez Johna Mayarda Smitha: jeśli socjobiologia uzasadnia istnienie tylko niektórych norm etycznych, to skąd się wzięły wszystkie pozostałe? - bo w końcu to jest jeden z głównych tematów jego twórczości. Upierałabym się jednak, że stanowisko Lema jest socjobiologizmowi bliskie; zarówno ze względu na altruizm przypisywany gatunkowi ludzkiemu w Rozmowach, jak ze względu na założenie wspólnych nie­ zmienników dynamicznych, czyli ciągłości, jaką Lem dostrzega w ewolucji życia i kultury. A także z powodu ciągłości, jaką ustanawia między cielesnością a świadomością człowieka; tę jednak sprawę odłożymy do innej okazji. PRZYPISY 1 s U 1 Ant"" Hoffman. Wokół ewolucji. Państwowy InslyUI Wydawniczy. Warw a 1982 Tainze. s. 137 'Tamże. s. 149 ' Tamże. s. 11.1 ' Tamże. s. 133 ! "Por. Friljof Capra. Punki zwrotny. Nauka, społeczeństwa, nowa kultura Przełożyła Ewa Woydyllo. Przedmowa opatrzyła Anna Wyka. Państwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa 1987. s. 88-89 Tamże. s. 113 'Tamże. s. 119 •Tamże. s. 124 '* Stefam Amsterdamski. Mi(dz\ historią a metodą. Państwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa 1983. s. 122 " Por. tamże. s. 159 |: Francois Jacob. Gra możliwości. Exej ti różnorodności życia. Przełożył Marek Kunicki-Goldfingcr Przedmowa opatrzył Władysław Kunicki-Goldfinger, Państ­ wowy Instylut Wydawniczy. Warszawa 1987. s. 7 "Filozofia przypadku, dyskusja. ..Pamiętnik Literacki" z. 1/1971 " Tamże, s 359 "Stanisław Bereś. Rozmowy ze Stanisławem Lemem, Wydawnictwo Literac­ kie, Kraków 1987. s. 170 "Filozofia przypadku. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1988. I. 2. s. 138 " Tamże. l. 2. s. 50 "Tamże. I. 2. s. 12 "Tamże. * Biblioteka XXI wieku. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1987. s. 41-42 :l Rozmowy, op. cii., s. 338 "Filozofia przypadku. Wydawnictwo Literackie. Kraków IS>68. s. 312. podkreślenie moje Dialogi. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1972. s. 6 Summa lechnologiae. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1969. s. 19 'Golem XIV. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1981. s. 41 :1 51 * Summa lechnologiae. op. cii., s. 27 n Capra, op. c i t . s. 88 Tamże. i . I I ] *' Summa lechnologiae. op. cii., s. 33 Tamże. s. 31 Tamże. s. 37 Dzienniki gwiazdowe Ijona Tichego. Czytelnik. Warszawa 1976. 07 Tamże. s. 209 Dialogi, op. cit., s. 5 Kozmowy, op. cit., s. 285 Trzydzieści lal później. ..Wiedza i Ż y c i e " nr 6/1991 Filozofia przypadku, op. cit. (1968). s. 21 Tamże. s. 388 Tamże. s. 393 Tamże. s. 422 Tamże. s. 427 Por. tamże. s. 424 Tamże. s. 422 Tamże. s. 427-428 Filozofia przypadku, op cii. (1988). t. 2. s. IR Tamże. t. 2. s. 22 Filozofia przypadku, op. cit. (1988), t. 2, s. 29 Por. lamze. I. 2. s. 31 Gotem XIV. op. cit.. s. 28 Tamże. s. 29 Filozofia przypadku, op. cit. (1968). s. 216 Tamże. s. 332 Por. Kozmowy, op. cit.. s. 382 Tainze. s. 383 Władysław KunickiGoldfinger. Genetyka, Wizje urzekające i groźne. Alla. Warszawa 1987. s. 135 Hoffman, op. cii., s. 23 Kunicki-Cioldfinger. op. cii., s. 136 Hoffman, op. cii., s. 44 Tamże. 47 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2d753dc1dbcea8fdbecce853d7786bf.pdf e8b4ac90645b6be6c31cae393e61fabe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5379 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4999 Title A name given to the resource Seks i wladza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.142-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpakowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z wiązek tytułowych sfer rzeczywistości wydaje się MAŁGORZATA oczywisty. Wskazywano na niego często. Ozna­ czać może jednak nader różne zjawiska. O d ubo­ SZPAKOWSKA lewania p a n i Peachum n a d głupotą M a c k i e M a j c h r a , który przez słabość do dziwek i "seksualną powolność" dał się w b u r d e l u pochwycić p o l i c j i - po władzę seksu "zdyskursyfizo-wanego", którą opisywał M i c h e l Seks i władza Fo­ ucault. I o d prób rozciągnięcia k o n t r o l i n a d ludzką seksualnością, w czym celują systemy totalitarne - po czarodziejski napój, który w y p i l i Tristan z Izoldą i któ­ ry miał zdecydować o całym i c h życiu. Już na podsta¬ wie t y c h k i l k u pierwszych z brzegu przykładów można stwierdzić, że każdy z n i c h , opisując powiązanie seksu z władzą, mówi z całą pewnością o czymś i n n y m . t a m wszechobecną p o n o ć figurę "żelaznego w o j o w n i ­ C h c ę zaproponować p e w i e n sposób uporządkowa¬ ka", prawdziwego mężczyzny konstruowanego w ostrej nia tej p r o b l e m a t y k i . Potrzeba takiego uporządkowa¬ opozycji do kobiety i do kobiecości. nia narodziła się w t o k u seminarium, które prowadzę o d k i l k u lat. N o s i ono tytuł Natura Uczucia w o j o w n i k a koncentrują się na ojczyźnie, Antro­ narodzie, m u n d u r z e , towarzyszach b r o n i , walce, ko­ pologia ciała i płci i seksualność człowieka jest t a m jed¬ niach, b r o n i i i d e i - w i c h imię w i n i e n się wyrzec m i ­ w kulturze. n y m z oczywistych wątków p o d s t a w o w y c h . N o , a jak łości i małżeństwa. W o j o w n i k a otaczają agresywne ko¬ seks, to i władza. N a podstawie naszych l e k t u r udało biety, przeważnie rozwiązłe bolszewiczki, bo k o m u n i z m się, j a k dotąd, wyodrębnić cztery najważniejsze pozio¬ to atak na męskie genitalia; agresywność napastniczek my, na których sytuuje się o m a w i a n a t u relacja. usprawiedliwia gwałty i morderstwa na tle seksual¬ Poziom pierwszy określić by można jako politycz- n y m . " D o b r e k o b i e t y " zaś pozostają bezpłciowe - są to no-ideologiczny, różnicując j e d n a k wyraźnie pojawia¬ zwykle m a t k i i sanitariuszki. Ekstazę w o j o w n i k a wy¬ jące się t u działania na propagandowe i represyjne. Po¬ wołuje karabin maszynowy, jego rytmiczne drganie ziom drugi, chyba najszerzej opisywany, wiązałby się i t e r k o t . Przekaz jest myzogyniczny i homofobiczny za­ z czymś, co o d czasu książki Kate M i l l e t przyjęto nazy¬ razem; jeden ze studentów sprowadził go do prostego wać "polityką płciową" i co oczywiście wiąże się raczej hasła: u m a c n i a j m y w walce męskość - baby zostawmy z pojęciem płci k u l t u r o w e j niż z pojęciem seksualno¬ pedałom! ści. Poziom trzeci - to rozproszona władza dyskursu U r o d a , sprawność i mięśnie to także elementy pro¬ seksualnego, według przywołanego t u już Foucaulta. pagandy socjalistycznej - wystarczy wspomnieć znaną Poziom czwarty wreszcie - to dialektyczna gra miłości wszystkim postać barczystego r o b o t n i k a z kołem stero¬ i władzy, którą opisuje na przykład Slavoj Zizek. w y m . Analizą tego rodzaju przekazów zajął się bardziej szczegółowo W o j c i e c h Tomasik w swoich studiach na temat l i t e r a t u r y socrealizmu. Wskazał na różne sposo¬ 1. Poziom polityczno-ideologiczny. by apelowania do libido, t u również często biseksualnego. A to przez ewokowanie zbiorowych męskich snów, na przykład snów o N o w e j H u c i e . A to przez Jak zapowiedziałam, należy wyraźnie odróżnić dwa wyraźnie falliczny charakter pejzaży przemysłowych sposoby odwoływania się do seksu w dyskursie stricte ( k o m i n y fabryczne!) l u b waginalne skojarzenia związa¬ politycznym. Czym i n n y m b o w i e m jest posługiwanie się ne z k o p a l n i a m i . A to przez eksponowanie par przyja¬ symboliką seksualną dla wzmocnienia skuteczności ciół - przekazu przez jakieś pobudzenie libido (mechanizm, który w najbardziej znanej formie wykorzystywany jest ną głową i gorącym sercem dla dzieci - świetnie się w reklamie), czym i n n y m zaś - k o n t r o l a n a d życiem nadawał na symbol męskości, seksualnym obywateli jako wstęp (albo warunek) roz¬ zarazem aseksualny [dzieci, rewolucja] i biseksualny [męskie przyjaźnie]). ciągnięcia k o n t r o l i n a d wszelką aktywnością człowieka. Różne sposoby apelowania do libido towarzyszy w a l k i : o d M a r x a z Engelsem po Dzierżyńskiego z Rosołem (Dzierżyński zresztą - z zim¬ Element seksualny tkwił także w braterstwie b r o n i najłatwiej (i analogicznym braterstwie pracy) oraz w różnych wskazać w propagandzie krajów t o t a l i t a r n y c h . W pro¬ wątkach nietzscheańskich (jak poskramianie przyrody pagandzie nazistowskiej sygnały seksualne widoczne i ruszanie z posad). są, można powiedzieć, gołym o k i e m . M u s k u l a r n i pół¬ Jawnie erotyczne nadzy młodzi mężczyźni na plakatach; eksponowany figury pojawiały się wreszcie w tekstach, w których fabryka czy sprawa stawała się p e w i e n charakterystyczny rodzaj urody; imponująca rywalem/rywalką w miłości. Nieokreśloność płciowa muskulatura. Słowem: uroda, sprawność i mięśnie. owego rywala jest t u ważna. W Pamiątce Szczegółowa analizę tego przekazu zawiera książka z Celulozy, pi¬ sze Tomasik, bohater rywalizował z "Julianem" - czyli Klausa T h e w e l e i t a o " M ę s k i c h fantazjach" . Z nie¬ 1 maszyną z nielegalnej mieckiej l i t e r a t u r y międzywojennej autor wydobywa 117 drukarni, nazwaną męskim �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE i m i e n i e m dla konspiracji. Z k o l e i kopalnię traktowała nie seksualności może doprowadzić co najwyżej do jako Ścibora-Rylskiego, p r o s t y t u c j i i n a r k o m a n i i . D r o g a zatem prowadzi nie o d rywalkę bohaterka Węgla a hutę - żona Plewy w powieści Bogdana Hamery. Ro­ wyzwolenia seksualnego do wyzwolenia człowieka, ale le kobiece i męskie były w y m i e n n e , obie mogła łączyć przeciwnie - o d wyzwolenia człowieka do wyzwolenia w sobie maszyna czy fabryka - "żelazna androgyne". seksualnego. "Żelazną androgyne" podsuwano człowiekowi przy­ 2. Poziom "polityki płciowej" szłości, który sam także w i n i e n przekroczyć barierę płci. Jego libido w i n n o się b o w i e m skoncentrować przede wszystkim na walce i pracy. 2 A u t o r k a pojęcia " p o l i t y k i płciowej", Kate M i l l e t Tyle o propagandzie. A teraz o represji. Władzę (1970), przez "politykę" rozumie ogół strategii zmie¬ n a d seksem jako drogę do władzy n a d ludźmi wskazy­ rzających do podtrzymania systemu - oczywiście, sys¬ w a l i chętnie krytycy Kościoła katolickiego; ale t y m te¬ t e m u patriarchalnego. m a t e m nie chcę się t u zajmować. W analogiczny spo¬ ły. Funkcjonuje za pośrednictwem odpowiedniej so¬ dobne wątki, j a k w i a d o m o , występują również u O r ­ cjalizacji mężczyzn i kobiet; " M ę s k a supremacja wella, a wcześniej u Z a m i a t i n a i H u x l e y a . M n i e j zna¬ wartości" (str. 63). M e t o d y tej socjalizacji - czyli wła¬ Trzeciej Rzeszy. Pozwolę sobie przytoczyć najbardziej dza p a t r i a r c h a t u - skrajną. roku m n i e ć , że za najsilniejszy i n s t r u m e n t socjalizacji i t u tyka, jednego z w i e l u z b u n t o w a n y c h uczniów Freuda. także uznana zostaje rodzina, a zatem socjalizacja pro¬ się wadzona jest o d najmłodszych lat. Jej rezultatem jest w dziejach ludzkości równolegle z prywatną własno¬ wpojone w dziewczynki poczucie niższości i i n n e ce¬ ścią p r o d u k c j i i rodziną patriarchalną. Zakazy te, sto¬ chy, które utrudniają i m późniejszą walkę o swoje pra¬ sowane o d dzieciństwa, są skutecznym środkiem zmu­ w a . M a to konsekwencje w życiu zawodowym (depre¬ szania ludzi do posłuszeństwa wobec wszelkich autory¬ cjacja zawodów kobiecych, j a k nauczycielskie czy - tetów; "zakaz myślenia o seksualności powoduje ogól¬ u nas - medycyna), na r y n k u pracy (niższe pensje ko¬ ne zahamowanie myślenia i niezdolność do k r y t y k i " (str. 671). biet niż mężczyzn), w dostępie do stanowisk politycz¬ U c i s k ekonomiczny l u b polityczny sam n y c h etc. M a to także konsekwencje w postaci ograni¬ w sobie może doprowadzić do b u n t u ; lecz ucisk seksu¬ czenia prawa kobiety do własnego ciała ( k u l t dziewic¬ alny okalecza osobowość i czyni człowieka n i e z d o l n y m twa, zakaz aborcji, przyzwolenie społeczne na przemoc do o p o r u . Co gorsza, stłumione potrzeby seksualne do¬ w rodzinie i gwałt). M a to wreszcie konsekwencje psy¬ magają się zaspokojenia zastępczego. T a k i m zaś zaspo¬ chologiczne: infantylizuje kobiety i rozwija w n i c h k o j e n i e m może być agresja i sadyzm, może być k u l t skłonność do neurotycznego przywiązywania się do h o n o r u i m u n d u r u - a może być członkostwo w p a r t i i partnerów. nazistowskiej. Ogólnie biorąc, państwo i organizacje D l a Kate M i l l e t seks jest kategorią wyłącznie kul¬ autorytarne rządzą za pośrednictwem a u t o r y t a r n y c h turową, "gender". W społeczeństwie p a t r i a r c h a l n y m ojców, z którymi utożsamiają się równie a u t o r y t a r n i tożsamość płciowa wyznacza człowiekowi synowie. Ostatecznie więc, zdaniem Reicha, drogą do nosi ciężary z urodzenia, niezależnie o d swej w o l i , władzy a u t o r y t a r n y c h rodzin, wyzwolenie seksualne a nawet świadomości. D l a Kate M i l l e t władza oznacza i powszechny orgazm (czemu poświęcił odrębną książ¬ po p r o s t u władzę mężczyzny. Ludzkie zróżnicowanie orgazmu z 1942 r o k u ) . Czyli tak, jak nie­ gdyś śpiewano w Maracie/Sadzie seksualne jest tej władzy f u n d a m e n t e m . Petera Weissa: "Re­ wolucja nie ma racji / bez powszechnej k o p u l a c j i " . Inaczej to w i d z i psychoanalityczka miejsce w systemie władzy; korzysta o n z przywilejów l u b po¬ wyzwolenia politycznego jest wyrwanie dzieci spod kę, Funkcję Kate ne i nie w a r t o i c h t u omawiać. Wystarczy przypo¬ 3 zakazy seksualne pojawiają zostały przez następczynie M i l l e t bardzo dokładnie i na wszystkie sposoby opisa¬ przez W i l h e l m a R e i c h a , marksizujacego psychoanali­ Reicha, [...] zasadza się [...] na zaakceptowaniu pewnego systemu ne, j a k sądzę, są tego rodzaju eksplikacje dotyczące Zdaniem W ł a d z a tego systemu, c h o ć wysoce opresyjna, nie jest sprawowana przy użyciu si¬ sób tłumaczono pruderię obyczajową stalinizmu; po¬ Została ona sformułowana jeszcze w 1933 5 3. Rozproszona władza dyskursu seksualnego szwajcarska, A l i c e M i l l e r , autorka hipotezy, w myśl której ruchy 4 faszystowskie i w szczególności hitleryzm są o w o c a m i Koncepcja władzy rozpro-szonej M i c h e l a Foucaul- "czarnej pedagogiki" rozpowszechnionej w całej Euro­ t a jest znana, przytoczę więc tylko jej najważniejsze 6 pie, a już szczególnie w N i e m c z e c h X I X w i e k u . Jej zda¬ rysy. Rządzi nią, po pierwsze, reguła i m m a n e n c j i : doty¬ n i e m , krótko mówiąc, na tyranów i zbrodniarzy wyra¬ czy ona nie czegoś, co istnieje o b i e k t y w n i e , lecz cze¬ stają osoby bite w dzieciństwie. A l i c e M i l l e r zwraca goś, co wytwarza się między ludźmi, na przykład mię¬ uwagę, że postulowane przez Reicha powszechne wy¬ dzy s p o w i e d n i k i e m a p e n i t e n t e m czy między wycho¬ zwolenie seksualne nie załatwia sprawy. Jeśli dziecko wawcą a w y c h o w a n k i e m . Rządzi nią, po drugie, regu¬ nie zdołało wytworzyć w sobie szacunku do siebie sa¬ ła n i e u s t a n n y c h zmian: władza taka przechodzi z rąk mego - a bite wytworzyć go nie mogło - to wyzwole- 118 �• NEKROKRACJA Ewa Domańska do rąk, raz ją mają lekarze, raz księża, raz kobiety ( t y m dokonuję samounicestwienia przez pełną eksternaliza- przede wszystkim różni się o d władzy p a t r i a r c h a t u cję. Prawdziwa przemoc, z jaką t u m a m do czynienia, u Kate M i l l e t , również rozproszonej, ale przynależnej w ogóle nie jest przeze m n i e uświadamiana jako prze¬ tylko jednej płci - mężczyznom). Rządzi nią, po trze­ moc. cie, reguła mnogiego u w a r u n k o w a n i a : można podle­ W miłości nie istnieje wzajemność, zawsze ktoś gać różnym jej ośrodkom, rodzinie, państwu i Kościo¬ n a d kimś ma władzę, " s t o s u n k i seksualne nie mogą łowi, z których każdy nakazuje co innego. Odznacza być przetransponowane w symetryczne stosunki mię¬ się wreszcie, po czwarte, "taktyczną poliwalencją dys­ dzy czystymi p o d m i o t a m i " (str. 109). W epoce truba¬ kursów": dyskurs o seksie jest pokawałkowany, nie¬ durów uwielbienie D a m y było u w i e l b i e n i e m osoby spójny, nie jest uporządkowaną ideologią. całkowicie niedostępnej, ktore dzięki poezji i rytuałom Władza rozproszona nie m a żadnej centrali, ośrod¬ uzyskało charakter i n s t y t u c j i . Z perspektywy dzisiej¬ ka dowodzącego; a jeśli budzi opór - t e n opór również szego p r o m i s k u i t y z m u to uwielbienie t r a k t u j e m y jako jest rozproszony. Władza taka wytwarza się między na¬ idealizację i sublimację. A tymczasem chodziło przede m i - m y sami podporządkowujemy się jej k o n t r o l i . wszystkim o niedostępność. O d d a j e m y się we władzę medycyny, która narzuca D a m a nie miała być partnerką; była radykalną I n ­ n a m poglad na t o , co jest zdrowe, a co szkodliwe, co nością, była O b c y m , z którym nie da się wejść w rela¬ naturalne, a co perwersyjne (za przykład n i e c h wystar¬ cję empatyczną. To nie była namiętność, lecz etykieta: czy k i l k u s e t l e t n i a w o j n a lekarzy i higienistów z onani¬ D a m a była nicością, Lacanowską dziurą w bycie, w o ­ zmem). W p o d o b n y sposób władzę n a d naszą seksual¬ kół której mogło stukturalizować się pragnienie. Feno­ nością sprawuje rodzina, ale również na przykład bu¬ m e n t e n w wersji ironicznej znamy z filmów Bunuela: d o w n i c t w o (przez oddzielenie p o k o j u dzieci o d sypial­ w Mrocznym n i rodziców), państwo (przez urlopy macierzyńskie, związku odsuwa się w nieskończoność, w Aniele zagla¬ prawo aborcyjne) i oczywiście Kościoły. dy nie można przejść na drugą stronę salonu, c h o ć nie przedmiocie pożądania skonsumowanie istnieje żadna przeszkoda; w Dyskretnym Seksualność istnieje przede wszystkim w dyskursie uroku burżu- azji dwa małżeństwa nie sa w stanie zjeść razem kola¬ - pisze Foucault. Nasza k u l t u r a jest kulturą wyznania, które zrodziło się ze spowiedzi; jest to cały rytuał dys- cji. Rycerz wobec D a m y był tak samo nieskuteczny jak kursywny. N i g d y nie byliśmy " w i k t o r i a n a m i " , którzy bohaterowie tych filmów, a ona stawała się t y m bar¬ nie rozmawiają o seksie; dyskurs na t e m a t seksu trwał dziej cenna jako p r z e d m i o t upodobania bezinteresow¬ zawsze, c h o ć przybierał różne f o r m y i posługiwał sie nego. Jak p r z e d m i o t estetyczny u K a n t a . Można więc różną terminologią. Europejska ars erotica polega na powiedzieć, że D a m a stanowiła uosobienie zachodniej gadaniu. O s t a t n i o - na gadaniu n a u k o w y m , głównie pasji metafizycznej. psychoanalitycznym, na n a z y w a n i u , a n a l i z o w a n i u Ta matryca, stworzona w X I I I w i e k u , okazuje się i o p o w i a d a n i u oraz k o m e n t o w a n i u . C h o d z i o "zwielo¬ niezwykła trwała. Z n a m y ją z dużo późniejszej literatu¬ k r o t n i e n i e i intensyfikację rozkoszy zwiazanych z pro¬ ry: w Niebezpiecznych dukcją prawdy o seksie" (69). wierności markizie de M e r t e u i l , niszcząc swą miłość związkach do prezydentowej; w Cyranie A l e rozkosz, jakiej dostarcza mówienie o seksie, ma V a l m o n t dowodzi de Bergerac bohater wy¬ swoją c e n ę : powiększa władzę dyskursu n a d n a m i . To sługuje się kobiecie, która o t y m nie wie i nie m a wie¬ tak samo, j a k z wyłanianiem się podmiotowości: Fo¬ dzieć, w Dzikości u c a u l t opisuje t e n proces k a l a m b u r e m : "uJArzmianie rezygnuje z gwałtu, gdy bohaterka przestaje sie bronić, w sercu L y n c h a szczerbaty napastnik ciała". Ustanawiając "ja" przez dyskurs, d o k o n u j e m y bo w istocie nie pożądał jej samej, tylko jej symbolicz¬ cięcia, okaleczenia. A l e z k o l e i z drugiej strony dyskurs nego upokorzenia. W Nocy amerykańskiej zwiększa obszar naszych doświadczeń. N a przykład twa zgoda b o h a t e r k i na seks jest z kolei dla kochanka Truffauta ła¬ pragnienia kazirodcze znajdują legitymizację, kiedy zo- obelgą. I tak dalej. Za każdym razem kochający w i d z i stana określone w dyskursie f r e u d o w s k i m jako do¬ w osobie kochanej coś, czym ona nie jest, i chce o d świadczenia edypalne. U plebsu, który nie umie o n i c h niej czegoś, czego ona nie posiada. U k ł a d jest nieule¬ opowiadać, t e n rodzaj pragnień prowadzi do krymina¬ czalnie asymetryczny, tyle że z biegiem czasu przestaje łu; u w y m o w n y c h natomiast medykalizacja zastępuje być przywilejem jednej płci. penalizację. A jednocześnie tego, co nie jest nazwane W X I I I w i e k u , pisze Zizek, rzeczywista sytuacja ko¬ - po p r o s t u nie możemy doświadczać. N i e da się. biety była fatalna. Obraz mężczyzny na usługach Da¬ m y stanowił wówczas pewną rekompensatą, dostarczał 4. Gra miłości i władzy kobiecie dodatkowej tożsamości jako o b i e k t u czyichś pragnień. A dlaczego ta matryca w całkowicie zmie¬ n i o n y c h w a r u n k a c h t r w a do dziś? Ponieważ przetrwa¬ U Slavoja Zizka władza jest tak samo rozproszona 7 ła asymetria. Osoby kochająca i kochana nie są i nie j a k u Foucaulta. Władza rzeczywista - powiada Zizek mogą być p a r t n e r a m i , miłość nie daje się sformułować - nie wymaga Władcy. Tak właśnie panuje n a d n a m i w postaci k o n t r a k t u między równymi. K o n t r a k t moż¬ psychoanaliza: psychoanalityk występuje wobec m n i e na zawrzeć w małżeństwie z rozsądku albo z prostytut- nie jako osoba, lecz jako ktoś, wobec kogo j a - p o d m i o t 119 �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE ką. Wszędzie indziej p o j a w i a się m a t r y c a miłości dwor¬ skiej. Pojawia się pożądanie czegoś nieosiagalnego - czyli cudzej podmiotowości. * Tę listę można by oczywiście wydłużyć. Rozważyć n a przykład, ile jest pragnienia władzy w miłości neu¬ rotycznej z opisu K a r e n H o r n e y ; albo zastanowić się n a d władzą, j a k ą p o d o b n o n a d n a m i m a " s a m o l u b n y g e n " zmuszający nas do seksu w celu samoreplikacji. Myślę j e d n a k , że wskazane już możliwości pokazują z grubsza c a ł o ś ć p r o b l e m u : zwiazki seksu z polityką sensu s t r i c t o ; kwestię władzy jednej płci n a d drugą; władzę dyskursu seksualnego n a d n a m i wszystkimi i wreszcie pożądanie celów nieosiagalnych. A każde z t y c h zjawisk m a niewątpliwy związek zarówno z sek¬ sem, j a k z władzą. Przypisy: 1 Klaus Theweleit Männerphantasien, 1973-1977; por. Beata Ko­ zak "Męskie fantazje" Klausa Theweleita", w: "Od kobiety do męż­ czyzny i z powrotem" pod red. Jolanty Brach-Czainy, Trans-Humana, Białystok 1997. 2 Wojciech Tomasik Harmonia ludzi i maszyn. O socrealistycznych obrazach "nowego" człowieka, w: Inżynieria dusz. Literatura reali­ zmu socjalistycznego w planie "propagandy monumentalnej", Fun­ dacja na rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 1999. 3 Psychologia masowa faszyzmu, przełożył Roman Werfel. w tomie Faszyzmy europejskie (1922-1945), pod red. Jerzego W. Borejszy, Czytelnik, Warszawa 1979. 4 A l i c e Miller Zniewolone dzieciństwo. Ukryte źródła tyranii (1980), przełożyła Barbara Przybyłowska. Media rodzina, Po­ znań b.d. 5 Kate Millet Teoria polityki płciowej, w tomie: Nikt nie rodzi się ko­ bietą w przekładzie i pod red. Teresy Hołówki, Czytelnik, War­ szawa 1982. 6 Michel Foucault Historia seksualności (1976), przełożyli Bogdan Banasiak i Krzysztof Matuszewski, Czytelnik, Warszawa 1995. 7 Slavoj Ziżek Taking Sides. A Self-Interview, Courtly Love, or Wo­ man as Thing, w: The Metastases of Enjoyment. Six Essays on Wo­ man and Causality, wyd. Verso, London-New York 1995 (cop. 1994). 120 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/637ed3d7913a141218295fd9b3d3d808.pdf c88a9cdd1f9170c169ceba4d4e9e538f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6569 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6140 Title A name given to the resource "Batman" - a story of Creation / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.357-360 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpilka, Wiesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t seems impossible to give a precise definition of mass culture whose origin and scope continue to be di­ scussed1. Especially now, in the age of postmodern­ ism, books, films and music trends apparently intend to intensify the distinction between mass and high culture. Umberto Eco novels, David Lynch pictures, Sting music are just some of the examples of this wide current. For­ tunately, some works can be easily classified and Tim Burton’s Batman is among them. A perfect match for the mass culture category this commercially successful film was ranked third among the top-grossing American pic­ tures of 1989 and can be treated as a standard element of a set, a representative of mass culture, as evidenced by the mass audience, electronic media, plot, character pro­ file, and setting. Familiarity with all the qualities charac­ terising the film does not mean that their sense has been exhausted. Watching events transpiring in Gotham City one must admit that comments about a stereotypi­ cal plot, a black-and-white distribution of values, and a lack of an in-depth psychological profile of the main characters are apt. New solutions, original tricks, and unfathomable situations are missing. Everyone under­ stands the screen goings-on and as demonstrated by the box office viewers accept this straightforward form. The interpretation of these obvious observations, however, is far from evident and becomes such only if we accept the unquestionable nature of common verdicts about mass culture. In this light the discussed phenomenon can be seen as a field dominated by trivial entertainment based on stereotypes, banalities, and intellectual shortcuts accessible to everyone because it is subject to the rule of the lowest common denominator. Problems appear only when we perceive that all the above qualities can be evaluated in a number of ways. Amusement and en­ tertainment do not have to be associated with indolent leisure. Ever since Huizinga’s Homo ludens at the latest we know that ludic forms of man’s activity have a deeper sense and that play and game possess surprising meanings2. Similarly, the importance of stereotypes, unambi­ guity, and the use of continually the same clichés cannot be unambiguously prejudged. These traits are degrading only when originality determines the significance of the text. Cultures of the “ludic type”, however, attached greatest value to a precise recreation of traditional pat­ terns. In realities of this kind efforts made to attain dura­ tion and repeatability were the most obvious technique for accomplishing this state.3 Cultures representing the discussed category showed little esteem for change and innovation. One of the unquestionable successes of eth­ nography was demonstrating that, despite this attitude, other people were capable of living just as successfully as we do. In other words, otherness should not be in any way associated with inferiority. Mass culture is most frequently treated as a lower form of elite culture and not as a separate and original world. The history of ethnography shows how the life I 357 WI ESŁAW SZPILKA B atm an - a Story of Creation of the rural population, interpreted in a similar man­ ner, generated inappropriate convictions about its style of thinking and experiencing. With all their differences these distant worlds have certain common elements. Being strata of the same Western culture and due to geographic, historical, and emotional proximity they seem to be easier to fathom. In both cases it is difficult to maintain a distance important for their interpreta­ tion. The Poleszuk and Hutsul peoples or the Tatra Mts. highlanders were once treated as “lesser brothers” but not as residents of another continent. Similarly, sports spectators, pop music fans and commercial cinema en­ thusiasts do not exist in a space of their own. This is why the reality of people roaring at stadiums, whirling in concert halls, or excitedly following the adventures of Bond and Batman is not a goal in its own right but only a means to comprehend such phenomena as manipula­ tion, mass communication, kitsch, and degradation of high culture models. First and foremost, it is supposed to justify an essentially ideological thesis: the common is by its very nature inferior to the elitist, leading to highly important social consequences.4 We shall assume that a portrait of this kind is just one of possible depictions. A n effort aimed at a different perspective will make it possible to treat mass culture in the manner of ethnography, i.e. by keeping a certain distance to our knowledge, predilections, and common sense. Let this phenomenon manifest itself in the man­ ner of the culture of the Aboriginal Australians or the Eskimos. Finally, we should also treat such culture with the respect that we were able to muster for the others. After this lengthy digression time to return to Bat­ man and begin by breaking down its plot into significant components. Their formalisation will make it easier to reveal mutually binding relations, and once they are put back together - to emphasise the order of the whole sto­ ry and its goal. Only equipped with this knowledge shall we be able to begin explaining its meaning. The story of Batman starts with images of the city of Gotham. From a distant perspective we see a shape resembling a medieval stronghold rather than a modern �Wiesław Szpilka • B A T M A N - A STORY OF CREATION metropolis, extracted from darkness by light. This wide shot is once again used in the scene of Batman’s final battle with the Joker in which Gotham City seems to be placed between the sky and the earth, with a contour similar to magic places from Disney films or tales about the wizard of Oz. Gothic, fantastic architecture will con­ tinue to accompany particularly important events. Such is the style of Batman’s palace, the Joker’s headquarters, and the cathedral, where decisive confrontations take place. We encounter, however, also a different picture of the city, a realistic imitation of an American agglom­ eration with all its dilapidation and tacky glitter. In other words, the whole film is set in two contradictory realms - fairy-tale and realistic. A similar opposition dominates the characters ap­ pearing in the story. On the one hand, there are por­ traits of average people: officials, thieves, policemen, and journalists driven by everyday feelings of anger, jealousy, greed, love, and curiosity. Their qualities have a human dimension. The two lead protagonists are com­ pletely different, endowed with extraordinary talent and superhuman power. They do not contest for the sake of a concrete advantage but battle for the way in which the surrounding world is to exist. The dimension of the clash is thus cosmic and not human. The fact that they belong to a different category is emphasised in a multi­ tude of ways. They have masks instead of faces, move in a unique manner, and their costumes, just as their abili­ ties allow them to stand out from the rest of the crowd. This disparate ontological status is also underlined by their origin: in dramatic circumstances one metamor­ phoses into Batman and the second transforms from a gangster into the mad Joker. The names of the charac­ ters stress their mediatory nature. The way Batman and the Joker exist on the border of the twilight and fairytale zones makes it possible to shift the plot from one dimen­ sion to the other. Without this opening it would be im­ possible to solve the situation encountered in Gotham City, the site of a battle waged by two forces, neither of which is able to prevail. The appearance of super­ human powers is a consequence of this state of things, with Batman and the Joker representing the forces in question. Take a closer look at the two characters in an attempt at their definition. Batman is cloaked in black while the Joker wears the multi-hued clothes of a clown. The former flies, the latter prances. Batman is a brilliant inventor, and his nemesis - a remarkable chemist. The home of the former is bright and orderly, while the lat­ ter resides in gloomy clutter. One thing is obvious; the two opposites can reveal their meaning only in a mutual relation. The Joker creates Batman, who, in turn, is the main force making it possible for his adversary to rise to unequalled prominence. Opposing elements, after all, not only determine each other but also require the pres­ ence of the other. The fact that they compete for the same woman also acts as structural justification. Due 358 to their close connection everything within the range of the interests pursued by A must also attract B, his counterpart. The film’s plot begins with a sequence in which Bat­ man becomes involved with one of the sides in a conflict raging in the city. Logically, the Joker soon appears, opts for the opposing party and the clash takes on a different dimension. The whole story can be divided into three parts, the largest presenting the main characters. This exposition makes it possible to understand the causes and mean­ ing of the duel between Batman and the Joker, which constitutes the second part. Finally, the last brief section portrays the city after Batman’s victory. The bright day­ light, the delighted faces of the people, and their dec­ larations confirm the belief that evil and insanity have been defeated and if they were to return, HE, the great defender, shall return too. This scene is the complete opposite of the first sequences. Recall the darkness, cha­ os, violence, anxiety and fear that created the opening scenery of the whole story. If we describe the initial state as chaos and the final one as order (later we shall try to prove that there are good reasons to use these terms), then the whole event can be presented within a scheme of the rite of passage. Note that a lion’s share of the film contained between the extreme states can be accurately characterised by referring to the middle phase of the rite of passage, i.e. transition. The extraordinary trials and tribulations experienced by the protagonists, the astonishing characters and powers, the different space­ time are important for the phase of transition, a stage of trials that need to be overcome to achieve the desired new state. The structure of the rite of passage builds the film’s narrative plan, and the logic of this event attributes qualities and functions to its characters. Although the procedure in question has affected the world of Gotham representing the whole reality-cosmos, it is portrayed by the battle waged by two symbolic characters, Batman and the Joker. What do the characters dominating this motion picture symbolise? What truth does their conflict mani­ fest, and what is its connection with the rite of passage? Before we start answering these questions we need to make a certain observation. The symbolic significance of any element is connected with its place in a struc­ ture and emerges from this location, which opens it up in a certain direction though it is impossible to say that meaning is unambiguously determined by a given place. The symbolic dimensions of Batman and the Joker are obvious. After all, they collect and magnify the features of their environment, reveal hidden truths, and over­ come ordinary measures and conditions. These are the properties of a symbol.5 The mask acts as a detail con­ tinuously manifesting the other dimension of the main characters’ existence. The mask is a means of stopping time and escaping the accidental and changeable. The �Wiesław Szpilka • B A T M A N - A STORY OF CREATION mask manifests the permanent and the unchangeable the essence. Its presence signals a shift from the field of history and psychology into the realm of ontology.6 The path to this dimension followed by the cruel and cynical gangster Jack Napier leads through a vat of acid. In this terrifying welter a man dies and a mask - the Joker - is born. The acid that accompanies the transformation is deeply meaningful. According to M. Lurker in his Dic­ tionary of Biblical Images and Symbols: The effect of acid (...) became a symbol of impinging—particularly evil —upon the surroundings. 7 In other words, right before our eyes the human evil of Napier was etched into pure evil, with the Joker becoming its carrier. His character and actions represent the very essence of evil. The name is our first hint: a joker tells or plays jokes; a joker is also a playing card that can replace any other card. He exists outside the accepted order, which he scorns. Gaudy clothing, clownish gestures, dancing and music are signs of a carnival, a reality of confusion, toppled hierarchies, and incessant changes. As befits a representative of the carnival the Joker is always play­ acting, pretending, emphasising the conventional and impermanent character of all order. All his efforts are aimed at multiplying the absurd. Smylex is the name of his weapon, a bizarre gas that makes people abandon their character and, rendering them absurd, reveal the equally absurd nature of reality. The headquarters of the demonic jokester are an abandoned chemical plant, where various colours, smoke, and shapes mix. This is exactly the way in which the seat of the madcap king of the carnival, opposing everything that is simple, distinc­ tive and defined, should look. The Joker utters the same truth in a variety of ways. The essence of evil is chaos, which has to end in death, non-existence. This is why the victims of Smylex die smiling and the entire Gotham population is supposed to perish in a culmination of car­ nival frenzy. Only another force can successfully oppose the pow­ er of entropy and nothingness, and Batman is its carrier. Similarly to his antagonist he too experienced initiation in the face of death changing the ontological dimension of his existence. Hence the mask in which he appears at all the more important moments. As in the case of the Joker his name draws us closer to the secret of his pow­ er. Batman is literally a bat-man but also the one who serves. The ability to fly and the night (bat qualities) are prominently displayed. The protagonist, cloaked in uni­ form black, descends from the sky and disappears into an abyss. The symbolism of bird qualities - flight and wing - is extensive8 and almost always related to spirituality and mediatoriness. The meaning of Batman’s bird-like fea­ tures becomes clearer thanks to the relation with the Joker. The latter sticks to the ground, slithers (his moves are highly characteristic), is colourful and changeable, and kills with poison, venom. In a word - a snake, a 359 great chthonic symbol. The fact that he multiplies chaos is connected with his bond with the earth that contains everything but in which nothing has yet been crystal­ lised. A battle between a bird and a snake is a frequent medley of symbols, with the serpent representing the subterranean world, the earth, and evil, and the bird - the sky, air, and goodness.9 What is the principle of goodness represented by Batman? A bat and blackness usually reveal night, unhappiness and death. Neverthe­ less, they can also symbolise a severe, ceremonial and lofty order contrasting with the one in which we exist.10 The blackness of Batman’s costume and its unchange­ able and uniform character become meaningful only in the context of his enemy’s outfit. The latter denotes changeability and chaos, and the former - duration and clarity. Obviousness and loyalty also distinguish the re­ lations between Batman and people. His friendship with an old valet is unquestionable and his love survives all tests. As befits a winged creature he features consider­ able intelligence and numerous talents, which inspire the creation of precise constructions and devices. Bat­ man is building a well-ordered, clear space. The objects he uses are nothing more than materialised order, also represented by good manners and elegance. Our pro­ tagonist destroys the criminal world because by breaking the law the latter subverts the constancy of order - the essence of goodness. In other words, Batman’s activity in all fields can be reduced to a common denominator: he creates, intensifies, defends and expresses order. Bat­ man himself is order, just like the Joker is chaos. Two forces confront each other in Gotham. Evil-im­ permanence-chaos-death, on the one hand, and good­ ness-loyalty-order-life, on the other hand. It is worth noting that the opposing nature of the characters sym­ bolising these states does not exclude their considerable closeness. They share the feat of crossing the boundaries of human measures and possessing powers not of this world. Batman and the Joker do not serve the sides in­ volved in the Gotham-set conflict but rather represent the cosmic dimension of the clash. The scope of their duel is emphasised by corresponding time and place. The final, decisive round is staged on a tower summit in the course of festivities. A cosmic confrontation occurs during a fiesta, when everything simultaneously dies and is born, and in a place linking heaven, earth and neth­ erworld. Once again chaos, aiming at domination, falls into an abyss. Order, i.e. existence, triumphs. The presented story emulates an obvious example and via the scheme of a magical fairy tale it refers to the heroic myth. The tale about a hero saving the world is a version of the cosmogonic myth, the core of every mythology.11 The connection between this sacred story and the rite of passage discernible in Batman is also in­ tentional. Each rite de passage is a revival of creation, the latter’s update. The rite uses a different language to present the same truth, which evokes myth. An analysis �Wiesław Szpilka • B A T M A N - A STORY OF CREATION of the text emphasises its connections with categories re­ vealed predominantly in archaic cultures, in tribal, peas­ ant, and primitive communities. Within this context it is worth recalling the opinion of Aleksander Jackiewicz who described film as tribal art ingesting myths, opened to a fairytale-like quality and to a child-like experience of the world.12 As we have tried to show, the tropes de­ scribed by the author of Moja filmoteka are remarkably prominent in Batman. It must be emphasised that de­ spite all its advantages our example is far from unique. It is a splendidly crafted but typical sample of the action genre. Once again we are presented with a plot shown a thousand times before by using different images. Knights, cowboys, policemen, solitary saviours continue to bring up to date the ever identical scheme and recall a model that we already know by heart. The collection of texts creating the action film speaks to us about the presence of archaic phenomena and forms seemingly inappropri­ ate for modern times. The endurance, attraction, and vitality of films founded on these old, unoriginal topics, the incessant popularity of worn out clichés incline us to believe that the stratum containing such phenomena continues to be alive and important for contemporary man. In folk cultures the cosmogonic myth, rites, power, order, and chaos were situated at the level of real, strong life, which everyday existence should imitate. This was a sacred area making it possible to understand the course of all affairs. It was not distinguished from everyday life because it encompassed it in its entirety. Everything that exists at the bottom was also represented high above. This is precisely the property of the sacral way of expe­ riencing existence that Ricoueur discussed as the rule of suitability.13 Myth and ritual are techniques making possible transference to a sacral and lofty realm. His­ tory and psychology become abolished, because “at that time” only figures and archetypes act and all events are model-like. Film is another technique for halting the ordinary course of events. Darkness falls and we find ourselves at the beginning of a story. As in myths, the protagonists are strong, beautiful and good, and evil is terrifying and powerful. As in myths, truths are distinct and principles are divided, time is governed by differ­ ent rules, and individual qualities are a function of the tasks that the dramatis personae have to implement. In­ deed, stereotypes, repetitions, unbelievable plots, and unrealistic characters dominate popular movies. True - normal life and ordinary issues do not exist and chal­ lenging intellectual deliberations are absent... Instead, an exceptionally important revelation has been offered. Power, order, meaning - haute monde —do exist and last. Look for them and pursue them. Transcendence, in other words, the sacrum can be perceived and expe­ rienced. This is the sole certainty granted by frivolous film. Powerful, exemplary, truly sacred life does exist. If religion denotes predominantly contact with sacredness and the latter reveals itself through power and overcom­ 360 ing, then mass culture has a religious dimension. The word “religion” may come from the Latin relegere - to frequently address, to scrupulously contemplate, to read again, religari - to become attached, religere - to choose again. Does mass culture not entail great attachment, confirmed choice and intense contacts? Do sports fans and film and music enthusiasts not display this religious attitude? The answer seems to be obvious. Mass culture continues to persistently confirm the presence of the sa­ cred. Its theology is not particularly sophisticated and ends with the statement - t h i s i s. However banal such truth may be it is also highly comforting and necessary. Recall - we are dealing with a text. It is difficult to say whether it is understood in this way. More important, the text makes this sort of reception possible and opens to such truths as well. The horizon of its meanings in­ cludes also this noble and magnificent dimension. E n d n o te s 1 E B ran tlin g er, Introduction: Six Artistic Cultures, in: Modernity and Mass Culture, ed . J. N a r e m o r e , J. N a r e m o r e , E B ran lin g e r, B lo o m in g to n a n d In d ia n a p o lis 1 9 8 1 , pp . 1-9. 2 J. W o ź n iak o w sk i a ls o d is c u s se s re fle c tio n s c o n c e r n in g th e m e a n in g o f p la y in c u ltu re : wienia koniecznie potrzebna, 3 T h is is su e h as been Czy kultura jest do zba­ K ra k ó w 1 9 8 8 , p p . 2 1 5 - 2 3 5 . t a c k le d Antropologia kultury wsi polskiej, by, e .g . L. S to m m a, W a rsz a w a 1 9 8 6 , pp . 1 3 -1 5 1 . 4 5 6 O n th e “ a r ist o c r a tic ” c r itic ism o f m a ss c u ltu r e , its o rig in s a n d th e p r e se n t-d a y c o n d itio n se e : S . B a r a ń c z a k , Słowoperswazja-kultura masowa, “ T w ó r c z o ść ” 19 7 5 n o . 7. A fte r : E T illic h , Znaczenie i usprawiedliwienie symboli religijnych, “ E o lsk a S z tu k a L u d o w a ” , 1 9 8 8 , n o . 3 , p. 16 0 . T h is sig n ific a n c e o f th e m a sk is p a rtic u la rly e m p h a s is e d b y: G. van d e r L eeu w , Święta gra, “ E o lsk a S z tu k a L u d o w a ” , 1 9 9 1 , n o . 3 -4 , p. 6. 7 M . L u rk er, Słownik obrazów i symboli bibijnych, P o zn ań 1 9 8 9 , p. 106. 8 I n fo r m a tio n o n th is t o p ic after: D . F o rster, liki chrześcijańskiej, W a rsz a w a 1 9 9 0 , p. Słownik symboli, W a rsz a w a 1 9 9 0 , p p . Świat symbo­ 2 2 5 ; W. K o p a liń sk i, 3 4 2 -3 4 4 , 38 3 -3 8 5 . 9 W. K o p a liń sk i, o p . c it., p. 3 4 4 . 10 W. K o p a liń sk i, o p . c it., p. 2 5 5 , 5 3 - 5 4 . D . F o rster, o p . c it., p. 117. 11 B a s e d o n : M . E lia d e , Traktat o historii religii, W a rsz a w a Poetyka mitu, W a rsz a w a 1 9 9 6 , p p . 4 0 3 - 4 0 6 ; E . M ie le tin sk i, 1981, pp. 2 80-285. 12 A . Ja c k ie w ic z , Moja filmoteka, W a rsz a w a 1 9 8 9 , p p . 2 2 3 ­ 327. 13 E R ic o e u r, 365. Egzystencja i hermeneutyka, W a rsz a w a 1 9 8 5 , p. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3289956e1877e7dfa02972d1cf39187.pdf 2ffb9876fdc951dc44c1bbb198a8b2d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6568 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6139 Title A name given to the resource To See the World/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.352-356 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpilka, Wiesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WI ESŁAW SZPILKA To See the World. Ethnography vis a vis Film and Mass Culture T he FIFA World Cup is watched by millions of people all over the world. Concerts of pop stars attract tens of thousands of fans worldwide. Rambo entertained a mass audience in China, while the Chinese actor Bruce Lee became a major film icon in Europe and America. Jeans, Coca Cola, rock music think nothing of borders and are everywhere. Bond or Madonna are just two examples of well-known figures popular on a scale unimaginable in the world of serio­ us high art. Naturally, this is the field of mass culture, one of the most characteristically modern phenomena analysed so often and from so many angles that, to quote Stefan Morawski, it is impossible to recount even the most important reasoning.1 I believe that ethnography too can add to this vast group an interesting image of mass culture. As befits its nature ethnographic description will not be tempted to imitate or opt for comprehensive portrayal. Rather, it will aim at emphasising the most crucial points for a caricature and not a portrait, to use a metaphor de­ vised by Ludwik Stomma. This is why an ethnographer should focus on the phenomenon itself, attempting to find the specific organising principle decisive for its external shape. Only after the main narrative threads of the discussed phenomenon are revealed along with a catalogue of protagonists and the qualities attributed to them that we can begin contemplating their sense and meaning. This is when one can transcend the in­ terpreted phenomenon towards historical reality and refer to man’s existential problems. Even then, how­ ever, it is best to adopt a distinct perspective. After all, we are examining mass culture from the inside by fol­ lowing its rules and truth. Such a description opposes the traditional perception of cultural phenomena that, to cite Ricoeur, falls victim to three illusions - the il­ lusion of the source, the creator and the audience.2 Now, a quick look at what these illusions consist of. It is assumed that the meaning of a phenomenon can be comprehended by referring to the reality in which it was created, to its social, political and aes­ thetic determinants. Another type of genetic inter­ 348 pretation involves linking the subject with its author. Consequently, his biography, plans and intentions are supposed to provide the foundation of comprehen­ sion. A phenomenon may be also explained by draw­ ing attention to the audience. In this case it is not the cause but the effect that is the most important factor for formulating final conclusions. Cause-and-effect explanations are the most frequent method of treating mass culture. I would like to use several standard examples to show how the three illusions hidden in the foundation of these popular strategies exert a decisive influence on the perception and assessment of mass culture. Only in this light will it be possible to evaluate the chance offered to ethnographic description, an opportunity inspired by an awareness of the traps that sociologists and art historians collectively fall into. The works of Marshall McLuhan are an extreme but thus an instructive example of explanation via sources.3 McLuhan believed that to understand mass culture is to comprehend the meaning of electronic mass communication media since their emergence is to lead to a new quality of civilization. A global elec­ tronic village has replaced the galaxy of Gutenberg. The change is radical because it affects not only media but de facto has an even larger impact on the transmit­ ted content. According to McLuhan the method of transmission becomes synonymous with its content hence his classification of hot and cool media. Regard­ less of its content the meaning of a message is already determined by the way it is transmitted. This would mean that Batman is closer to Bergman’s Wild Strawberries than to the comic book it was based on just because it is a motion picture. Defending this conviction poses a difficult chal­ lenge. One can legitimately claim that the carrier is one of the factors shaping information. The thesis proposed by the Canadian philosopher, however, is certainly stronger by arguing that what has been manifested depends fundamentally on the media car­ rying the information. If this were actually true then it would be impossible to explain evident differences observed within the reality created by the same media. The division into mass and high culture would have to be considered absurd. After all, mass culture obviously exists above the divisions discussed by McLuhan. Fig­ ures characteristic for its world move freely from the movies to comic books, from literature to films, and exist simultaneously on the stage and in the press. To put it differently, Donald Duck is defined by a specific reality of mass imagination that must be respected by authors using all techniques. This is why Batman, Dick Tracy - contemporary films based on classic comic books - render old plots so faithfully, adhere to char­ acter profiles, and even try to evoke the atmosphere of the drawings. �Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE Civilisational transformations - and mass media changes undoubtedly belong to this group - say little about the essence of mass culture. After all, an analy­ sis of the mass media does not tell us why the products of American dream factories are watched all over the world contrary to their Soviet counterparts. Moreo­ ver, it will not explain the sources of the remarkable popularity of archaic forms, e.g. fables, or of charac­ ters from a totally different world, such as demons, ghosts, sorcerers and angels. Naturally, the views of the electronic village prophet are an extreme example of thinking in which the base (source) decides about the superstructure. It is impossible to uphold a convic­ tion about a sole causative reason setting into motion an entire structure. Nevertheless, a more subtle form of this particular style of thinking remains highly wide­ spread. The number of factors influencing the reality from which mass culture emerged tends to grow. Urbanisa­ tion, industrialisation, mass education - these are the forces that together with the new media gave rise to the phenomenon in question.4 It is possible to present these processes in numbers and to express them in tables and charts, thus rendering them objectively perceptible and a better analysis foundation than the intuitive belief that print leads to a more fragmentary world perception and TV to a comprehensive grasp. The fact that the number of TV sets has increased considerably does not explain why Dynasty won a mass audience and Seventeen Moments of Spring did not. The expanding opportunity to transmit all types of contents does not account for the universal accept­ ance of some and the slender approval of others. Why then do Indiana Jones, Madonna, soccer, Stephen King novels, or images of attractive but­ tocks and breasts get the upper hand, and not films by Tarkovsky, avant-garde music and scientific specula­ tions? After all, the civilisational frames accompany­ ing their creation are identical, and the transmission media - similar. And yet two opposite phenomena - mass and high culture - emerge on the very same ground. Surprisingly, while origin is supposed to en­ tirely determine the former it does not seem to have a larger impact on the latter. Genetic explanations are not helpful in solving this mystery. An interpretation of mass culture based on its sources is not particularly productive. It shows why cultural contents can spread rapidly and widely but is incapable of pointing out the reasons why some take advantage of this opportunity while others fail to do so. The explicit insufficiency of the above option calls for a backing. Therefore, the focus switches from sources to the audience. From the very beginning critical opinions relating to mass culture have been accompanied by an illusion pertaining to the audi­ ence, the conviction that the nature of mass culture depends on the people who consume it. The reflec­ tions of Jose Ortega y Gasset, cited up to this day, are a classic expression of this concept.5 Gasset outlined a highly determined picture of the mass-man: The mass is the average man (■ ■ ■ ). The characteristic of the hour is that the commonplace mind, knowing itself to be commonplace, has the assurance to proclaim the rights of the commonplace and to impose them wherever it will. (...) This leads us to note down in our psycho­ logical chart of the mass-man of to-day two fundamental traits: the free expansion of his vital desires, and therefore, of his personality; and his radical ingratitude towards what has made possible the ease of his existence. These traits together make up the well-known psychology of the spoilt child. (...) That man is intellectually of the mass who in face of any problem is satisfied with thinking the first thing he finds in his head. (...) For the basic texture of their soul is wrought of hermetism and indocility; they are from birth deficient in the faculty of giving attention to what is outside themselves, be it fact or person. They will wish to follow someone, and they will be unable. They will want to listen, and will discover they are deaf. (...) Hence we apply the term mass to this kind of man —not because of his multitude as because of his inertia.6 Primitive, lacking taste and morality, seeking ex­ clusively consumption and amusement, desiring pow­ er but avoiding all types of responsibility, opposed to everything autonomous and different, the mass-man, whom the Spanish philosopher additionally linked with communism and fascism, poses a threat to all au­ thentic values.7 Works by Ortega y Gasset do not consider the cultural environment of the mass-man but shift their focus from civilisational transformations straight to mental traits. And yet a definition of a representative of the masses also indirectly describes his culture. The principles of the homogenization of contents and the lowest common denominator apply only when it is possible to define the basic recipient. After all, it is he who sets the level of images aimed at mass imagina­ tion. Mass culture envisaged as the realisation of the needs of the average man is the key to understanding the phenomenon. Take a look at some examples. Just as its name suggests mass culture is aimed at the masses of average consumers, everymen devoid of aesthetic culture or possessing it to a slight degree. (...) Mass culture is based on already worn out aesthetic and non-aesthetic stereotypes, on epigonic consciousness so obvious in popu­ lar belief that the discussed stereotypes seem to be eternal. (...) [Dominated by] mass-produced conventional com­ monplace values, with a definite aesthetic aura replaced by the climate of banality, something to be used and used up quickly, and no deliberate distinction; on the contrary, differences between an art product and everyday items are obliterated. On the one hand, appreciation for individual­ ity, uniqueness, talent, genius, innovation, and originality, 349 �Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE together with the breaking of conventions and the question­ ing of stereotypes at the very least, and on the other hand, a longing for the stereotypical and the conventional; the epigonic approach does not offend and talent is not sought after contrary to accessibility, i.e. communicative contents and old, reliable communication forms.8 Mediocre people strive for mediocrity. This equa­ tion leaves no place for doubt. By opposing uniqueness the mass scale creates, on the one hand, horror of the “terrible bourgeois” and on the other hand - kitsch in art, banality and stereotypes in thinking, an apothe­ osis of passivity and consumption. This “aristocratic” perception is at its very basis entangled in assumptions that in advance determine description and assess­ ment. There is no proof to support the view claiming that the original and the extraordinary are superior in any way to the common and the average. Ethnography shows that in “cold” or folk-type cultures we encoun­ ter a completely opposite situation. Well-known and traditional objects and behaviour are wise, beautiful, good, and desirable. Even in high European culture the extraordinary career of originality did not begin until Romanticism. Taking as granted the historical conviction that elitist means high, valuable, and sig­ nificant, while commonplace is synonymous with low, banal, and degraded is to say that mass culture does not exist as a characteristic and original phenomenon. It is affected by special ethnocentrism, i.e. a process of measuring with reference standards treated as if they were universal and absolute. Cultures considered primitive were once perceived as first stages along a path leading to the culture of the West, but now mass culture is recognized as the latter’s infantile phase. The world of the elites is obviously supposed to be im­ mersed in a strong, exemplary emanation of Western culture. The time and space proximity of mass and high cul­ ture probably generates the method used to describe pop concerts, action films, or sports events. It consists of psychological identification and produces many at­ tributes reflecting emotional states, e.g. pleasant, easy, carefree, or obvious. It may be also the reason for the lack of interest in contents creating this “little world”. They seem to be familiar and similar to a reproduction or an inferior copy do not require reflection. Without granting mass culture a separate manner of existence we have to assume that quantitative and not qualitative differences are the only thing separat­ ing a researcher from a participant. Both experience in a similar way, albeit some less and others more con­ sciously. By perceiving in the same way, though more acutely and extensively, it is possible to formulate binding opinions and define what is banal and childish and what is noble and creative. The imperfection of this manner of interpreting is perhaps most obvious upon the example of Ortega y Gasset’s predictions of 350 the future of societies dominated by mass culture. His prophesies of an imminent collapse turned out to be an obvious mistake in the light of the progressing massscale Americanization of the world. Ortega y Gasset also missed the mark when linking mass culture with fascism and communism. After all, democracy is at its strongest in a reality dominated by the blue jeans-style culture, whereas the worst examples of tyranny and barbarity are encountered wherever elites shaped the framework of life. The history of film is yet another proof of misun­ derstandings caused by the recipient illusion.8 A t its onset, film was plebeian, fairground entertainment created with the masses in mind. The same pictures that used to universally entertain and move, such as those with Chaplin, are now treated as significant ar­ tistic achievements. This career of elements creating Cosmos with Bond in the coat of arms is no longer unusual. Post-modern art readily applies quotes, tech­ niques, and patterns derived from lowbrow culture. A vivid example of succumbing to illusions are attempts made by art historians maintaining that a work whose form and content are of a decisively mass origin, but which was created by a renowned artist and circulates within high art, is substantially different than the basis from which it originated. The reason supposedly lies in the awareness of the author and the audience as well as in the distance, irony, etc. assumed by both parties. The conviction that in order to understand a work of art it is more important to define the experiences of a concrete, historical audience than to analyse the work itself is embedded in precisely such beliefs. In this psy­ chological reception the analysed phenomenon does not exist objectively but depends on the readers even though they continue to change and elapse while it continues to persist in the same shape. In other words, the recipient’s error inclines to absolutize a single per­ ception and opinion. In mass culture such an illusion must be additionally intensified because it is difficult to define its consumers. This remarkably heterogene­ ous milieu includes representatives of the most diverse cultures, age groups, and professions, the rich and the poor, the educated and the illiterate. Mass culture is their only common denominator, and the sole quality that we can attribute to them definitely is that they are numerous, a mass. If these designations are not treat­ ed from the vantage point of evaluation - by accepting assumptions determining a description but certainly not arising from it - but from the point of view of de­ scription then the fact that Batman was watched by millions and The Sacrifice by thousands will say noth­ ing about their value and significance. Meanwhile, the view claiming that popularity is connected with shal­ lowness and that the nutriment of the common man is bland says more about the image of the reality of those making such assumptions than about the phenomena �Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE in the centre of their attention. In this instance, mass culture becomes a pretext to lecture on which values are important and which judgments are true, and is supposed to conceal confessions. The author’s illusion stays closely connected to the observation made via the audience. It was particularly favoured by critics of the Western consumption life­ style and designers of the socialist version of mass cul­ ture.9 The belief that a text says what its author in­ tended it to say constitutes the centre of this illusion. It is the author’s intention that is supposed to decide about the meaning of a given work. If he knows how to win over the audience then he is also able to im­ pose his views, assessments, and perception of reality. Such reasoning leads towards treating mass culture as a great tool of manipulation, a subtle device invisible for those that succumb to it. The American sociologist H.I. Schiller wrote in his symptomatically titled Mind Managers: For manipulation to be most effective, evidence of its presence should be non-existent. When the manipu­ lated believe things are the way they are naturally and in­ evitably, manipulation is successful. In short, manipulation requires a false reality that is a continuous denial of its existence.10 According to Schiller, the qualities that make it possible to impose this false vision include lack of criticism, excessive value assigned to consumption, and belief in unchanging human nature.11 All this corresponds well with the already discussed qualities of the average man, a consumption-starved citizen of a country dominated by poverty, violence, mawkish­ ness, pandemonium, and puerile ditties. We should not blame, therefore, viewers of films made by Walt Disney Productions and readers of National Geograph­ ic (examples analysed by Schiller12), originating from precisely these circles, for not being able to perceive in such products American imperialism and activities consolidating the binding status quo. The inclination of the mass-man to succumb to manipulation is rein­ forced by the fact that certain sources of information making it possible to assess the actual situation belong to scarce elites distributing only certain beneficial im­ ages and not allowing others to be revealed. The com­ mercial success of music, literature, and films originat­ ing in protest against existing reality seems to suggest quite the opposite. Exploiting the dark sides of exist­ ence, highlighting the disadvantages of the system, and emphasising injustice can be a good way to reach Bat­ man aficionados, punk rockers, and football fans. A f­ ter all, this world is full of figures representing all types of denominations, professions, convictions and skin colours, with the most contrasting opinions attributed to them. Indians can be depicted as good, noble and brave or terrifyingly despicable and cruel. Stories are told about good bandits, innocent prostitutes, corrupt policemen and the horrifying world of business. Natu­ 351 rally, tales about the infernal evil forces of violence and superhuman good law enforcers also exist. In their perfidiousness the authors of popcorn entertainment went so far as to clad Arnold Schwarzenegger - a pop cinema star - in the uniform of a Soviet police officer, endow him with all suitable attributes, and show him battling the Soviet mafia together with American law enforcers in the USA. To make things even more per­ fidious this Soviet police functionary towers above his American colleagues and unmasks the incompetence of the local administration of justice. If Donald Duck is an apology of middle-class America then Red Heat must be praise of socialism and the USSR. After all, a search for the author’s hidden intentions can lead to even such a risky thesis. If one believes that it is the author who decides about the meaning of a work then there is nothing absurd in the conviction that after captivating the audience he will be capable of incapacitating it, and thus rendering it subordinate to the forces he serves or represents. If this were actually the case, if a work were not autonomous, then becoming commercially successful would be extremely simple. Familiarity with the preferences of the mass audience, and such famili­ arity is taken for granted, should make it easy to com­ plete the author - communiqué - audience relation. However, this is not the case, as sufficiently proven by the frequent financial bombs of products developed for the mass audience. The already bygone history of the so-called socialist version of mass culture may be an even better example. When an author determines the message of a text he either surrenders to the audi­ ence’s taste in order to become successful or tries to oppose the audience and impose his own project. The former approach supposedly dominated mass culture in capitalist countries. Those discussing mass culture in the socialist bloc believed that the latter attitude could win. After all, when authors do not depend on the market, mass culture could be applied for the pur­ poses of social pedagogy. Having all the mass media and accommodating executors at their disposal, the leading forces in those states hoped to mould the “av­ erage man” any way they wanted. The result was rath­ er mediocre. The success of the Four Tank-men and a Dog TV series and the adventures of Captain Kloss did not influence the attitude towards the prevail­ ing system or intensify Polish-Soviet friendship. The upright characters of party secretaries evoked laugh­ ter, as did the exploits of editor Maj, a Polish James Bond combating neo-fascists. Competing with its Western counterpart socialist mass culture was losing in all fields. Even though various enlightened forces were demonstrating in myriad ways how degrading it is to enjoy pop music, action films, fashion or gossip from the grand monde, consumption of this forbidden fruit was a favourite pastime from the Elbe to Vladi­ �Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE vostok. It became something more: as Tyrmand and Bukovsky emphasised in their memoirs, adherence to mass culture seemed to be a specific form of a battle for independence and the right to different opinions and tastes. It is difficult to assume that when writing their songs the Beatles anticipated that they would be used in a crusade against communism. It is also rather unlikely that designers of colourful socks intended to turn them into a weapon in the battle against a hostile system. And yet the phenomena in question gained precisely such connotations. This example demon­ strates how each phenomenon applying the language of inter-subjectivity and using symbols reveals new and unexpected meanings in a novel historical and social context, meanings whose existence the author was unable to predict. Mass culture pointedly reveals that the horizon of a work goes infinitely beyond the inten­ tions of its author. This is also one of the reasons why it does not have to concern itself with boundaries. While describing how three interpretation illu­ sions determine the shape of a presented image we obviously did not assume that transformations of civilisation, audience and author are insignificant for comprehending the phenomenon. A satisfactory presentation of mass culture, however, has to focus on culture itself; otherwise, the discussion merely con­ cerns a new dimension of civilisation, mass audience, and authors working for its sake. To put it differently, other issues are being considered. After all, mass cul­ ture is predominantly synonymous with a collection of texts that have a mass audience. This is its core and true reality. The texts, recorded in various systems of signs, should be interpreted and only in the light of the knowledge contributed by this exegesis can we discuss the relation between mass culture and mass commu­ nication media, the reasons for this culture’s universal acceptance and, finally, the traditions inspiring its au­ thors. Critique of illusions is thus the starting point of an ethnographic description of mass culture, showing that its specific character does not involve civilisational conditions because they also give rise to opposing phenomena. Nor is it the mythical “mass-man”, a the­ oretical construct whose pure form has never existed anywhere. Finally, it is impossible to characterise mass culture as the product of third-rate authors capable only of iterating well-worn models and enjoying com­ mercial success by pandering to the public. Once again: mass culture is a collection of texts that are, or used to be read on a mass scale. To participate in it is to read those texts and interpret them while dis­ covering their meaning. Their world is entered only for the duration of reading and we stay in it only as long as we read. This is why it does not have any permanent residents and is inhabited by passers-by. Childishness, banality, kitsch, and inauthenticity are some of the numerous designations attributed to 352 the phenomenon of interest to us. The assessments contained therein seem to be off the mark, but the intuition they share is unquestionably apt. It empha­ sises the chasm between mass culture and everyday “normal” life, a dissimilarity caused by a different form of existence. The extraordinary character of mass cul­ ture must be connected with its complete textuality. If the conviction maintaining that this is how the phe­ nomenon actually exists is correct then the question of the structural homology of the texts creating it be­ comes crucial. Does the mass public, a factor making it possible to notice the existence of the phenomenon and determining its borders, have its fundamental counterpart within the texts? What are the mutual re­ lations of the two denominators? These are the ques­ tions that an ethnographic description should answer. Its point of departure includes books, films, fashion, and concerts because it knows that this is where the meaning is hidden. Endnotes 1 S. Morawski, Na zakręcie od sztuki do po-sztuki, Kraków 1985, p. 89. 2 P Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, pp. 334-335. 3 M. McLuhan, Wybór pism, Warszawa 1975. 4 A good example is: A. Kłoskowska, Kultura masowa, Warszawa 1983. 5 J. Ortega y Gasset, Bunt mas i inne pisma socjologiczne, Warszawa 1982. 6 Ibidem, p. 7, 13, 63, 69. 7 Ibidem, p. 82. 8 A. Jackiewicz, Moja filmoteka, Warszawa 1989, pp. 32-41. 9 For a review of the Polish authors of such concepts see: E Kowalski, Parterowy Olimp, Wrocław 1988, pp. 7-60. 10 H.I. Schiller, Sternicy świadomości, Kraków 1976, p. 25. 11 Ibidem, pp. 22-35. 12 Ibidem, pp. 113-143. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4e06af46839f307f36ec444f56107d7.pdf 75bac1cfac61e813531107fc7ad909f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6508 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6080 Title A name given to the resource My Province/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.79-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpilka, Wiesław Kuba Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W hile skiing towards Mr. Kasprowy and slowly climbing a slope I could not resist the impression that this was quite a dif­ ferent mountain than the one I knew a quarter of a century ago. The configuration of the terrain had not altered and the tricks performed by the skiers are not radically different, but the novelty is striking. N ot s o long ago, a mere twenty or s o years ago, Mr. Kaspro­ wy was the domain of a distinctly delineated relation between the metropolis and the province. This small area witnessed the coexistence of all Polish skiers and it was immediately obvious who came from the centre of the country and who from the more distant regions. Obviously, there existed a single common de­ nominator and a skiers’ world. Within its range the less numerous members of the elite remained closer to the realisation of a certain evident model (skiing style, fashionable clothes, Western equipment, amo­ unt of time spent on the Mountain), while the masses standing in queues could only dream and hope that one day they too would join the “Duchy of Warsaw” (this being the name given to the skiers’ metropolis). Despite all the differences and every s o often fierce animosity there existed a certain discernible commu­ nity, and the centre and the peripheries remained an important structural element of its existence. Today, no one speaks of the “Duchy of Warsaw“ because it is simply impossible to notice any sort of a “capital“ on Mr. Kasprowy. There are also no elements making it possible to situate the skier upon a certain scale. Skis, clothes, shoes mean s o little. Their universality and availability have deprived them of some of the symbo­ lic significance; in addition, skiing itself now possesses a radically different dimension. The equipment of a serious skier creates a radical chasm from that of the amateur. The two no longer meet while assessing the style of their performance, nor do they share conversa­ tions about the quality of the snow. They simply come from dissimilar worlds and the Mountain too differs and no longer creates a bond. Relations are weak or outright absent. The multiplicity of the proposals defi­ ned by the snow and skis is the reason why the opposi­ tion: model-like/emulated, strong/weak, metropolitan/ provincial is replaced by: mine/not mine. Choice and personal decision become fundamen­ tal since they grant a name. I would like to ski, I de­ clare, and this access, together with its consequences, defines me much more that the sort of skier I shall become. It is not blind chance or an accident, but some sort of powerful and demonic determinants that locate me here and not elsewhere. I select and mould my world whenever I have the opportunity, will and energy, and enter a reality whose basic property be­ comes mine-ness. This is the case in the mountains. I s this an enclave, a special place with individual features or, on the contrary, do distinctive tendencies that in wiesław szpilka My Province horizontal and expansive worlds are less visible come to the fore in this small area? In Lapidaria 1 by Ryszard Kapuscinski, a spiritual diary of drifting across the world inspired by extraor­ dinary intellectual and physical activity, a voracious need to see, experience, and comprehend the world, we deal with a grand panorama of our times. The au­ thor constantly contrasted the poverty of the South with the wealth of the North, the descent of the Third World, which he found emotionally close and which is a concept encompassing more a civilisational quality than a political or geographic one, and the enclosure of the West, which to a considerable measure provoked it. The contrasts entail assorted qualities, but the op­ position of interest to u s , i.e. between the metropolis and the province, is missing. The world at the end of the twentieth century and the beginning of the twenty first century appears not to have a distinct centre. On the contrary, Kapuscinski constantly stressed a tendency towards separation and distinction, a striving towards autonomy, and, in a word, a provincialisation of reality. Professor Piotr Sztompka about the world congress of sociology in Montreal in 1998. The Congress dealt pri­ marily with the processes of globalisation (...). The other aspect of globalisation is a defensive manifestation of own distinctness (...). Globalism - a feature of the contempo­ rary World - is the fragility of dominant confrontations, orders and unions. “Today” might look totally different than ”yesterday” and no one is any longer surprised that suddenly things are different, no one asks about the causes or seeks the roots. (...) Pessimists claim that the future of our planet will in­ volve further Balkanisation and even tribalisation. They declare that in a certain sense we are returning to the most distant times, to our very beginnings, when Earth was populated by an enormous gathering of innumerable groups, clans and ethnic communities without any clearcut central structures and hierarchies. This Balkanisation and tribalisation are not only territorial but also mental. A narrow, closed and one-directional mentality is on the rise, 79 �Wiesław Szpilka • MY PROVINCE one that rejects everything that is different and that does not confirm its convictions about its exceptionality, superi­ ority and supremacy (...). Provincialism denotes enclosure within one’s narrow world in which the local mediocre at­ tain the dimension of powerful heroes and petty incidents achieve the rank of historical events (...). The weakness of provincialism lies in the fact that it often becomes a shelter for the frustrated, the failures, those devoured by ambition and devoid of talent.2 This portrait of contemporaneity outlined by Kapuściński is confirmed also by other prominent in­ terpreters. A close image is depicted by, i.a. Bauman in Liquid Modernity.3 In other words, we are dealing not with a subjective vision but with a solidly ground­ ed opinion. In addition, it harmonises with the fact that the Internet - a web, the emblem of our times, universally known and obvious, also emphasizes the changeability, undulation, horizontality, and absence of hierarchy, as well as the fetters, the whole, the im­ possibility of evasion. H o w is it possible in a world thus perceived, devoid of obvious centres whose number is s o great that they mutually annul their magnetism and where metropo­ lises perish due to their peripheries, to speak about the province and its spiritual offspring - provincialism? N o problem would arise if we were to assume that the phe­ nomenon of the metropolis and the centre is created by quantity. On the other hand, however, it is easy to indicate examples toppling such a thesis. Political or financial power and the force of culture, science, and art are often located beyond the most populous largest cities. Small Geneva is higher ranking in the financial world than gigantic Mexico City, while Washington is politically more important that New York. Moslems regard Mecca as much more significant than Cairo or Karachi. We may speak about the phenomenon of interest to u s only when there come into being new models of existence, lifestyles possessing sufficient power and energy to conquer both further and nearer regions. Assorted factors may stimulate the force of ra­ diation. Nonetheless, the latter is evident. The gener­ ated model is legible and distinctive; hence the force of its attraction. Kapuściński never indicated any point endowed with such properties on the map of the con­ temporary world. He also consistently did not speak about the province as a physically existing space but of­ ten returned to provincialism, which he conceived as a state of the spirit and a manner of thought, and which he deemed as the worst threat for human existence. He inhabited some sort of a spiritual metropolis that he did not present outright. One thing, however, is clear. It is not located anywhere in the concrete world but remains a transcendent point making it possible to at­ tain a distance - naturally, varied - towards all sorts of reality. This citizen of the world, a martyr of the jour­ ney, whose path links New York salons with African refugee camps, Parisian hotels with collapsing Russian rural dwellings, who talked with the great figures of our times, described the sources of his “worldliness”: The impact of my childhood upon later fascinations: Pińsk was situated along the peripheries of, once, Po­ land, and now, Europe. This is probably why I am con­ stantly attracted by the peripheries of the world. The cli­ mate of the peripheries, the time that follows such a slow course there, the languid and drowsy atmosphere, those empty streets and immobile faces peering through small win­ dows and raised curtains. I remember silent Bernardyńska Street and the unexpectedly appearing figure of a rabbi. He walks hurriedly and looks around nervously as if he suddenly became aware that he had mixed up worlds and has to quickly return to non-being. Paradoxically, Kapuscmski’s openness, curiosity, and attention came into being in a godforsaken locality amidst marshes and bogs, but were able to truly originate, develop, and produce effects only when severed from the roots and after abandoning the place of origin. In his essay - significantly entitled: Paradoks prow­ incji5 - Dariusz Czaja indicated the archetypical di­ mension of such a situation: Fellini’s Rimini, Kantor’s Wielopole, Mrożek’s Kraków - the worlds of begin­ nings, small, poor, part of the past, never to return. One either left them or outright escaped from them, and at times the horror of history drove one out. It is impossible, however, to abandon them totally. They are constant, albeit as reminiscence, nostalgia or long­ ing. For the authors - an important source of their works, and for those who use only their life to write a text - a lesson taught by memory, an important stirring of the soul. D. Czaja described this movingly: Accord­ ing to this interpretation, the inhabitant of the province is simply a different name of the human condition of each one of us regardless of the place of residence. (...) The presentday Everyman is a figure with an underpinning of longing, whose characteristic mark is a part of the DNA cultural chain distinguishing each one of us. 6 Lithuania, my fatherland! You are like health/ How much you must be valued, will only discover/ The one who has lost you. A t the onset of the twenty first century, when li­ quidity, change, and impermanence are a global expe­ rience, and in the wake of the previous century, an era of disinheritance, banishment and loss, Mickiewicz’s words resound with a dramatic force containing a strikingly true image capturing human plight. A por­ trayal of the Poles from the Eastern Borderlands, the Germans of Prussia, the Serbs of K o s o v o , the Hindi of London, refugees from China and Indochina living in American cities, the inhabitants of refugee camps in Africa and on other continents. Much divides them, but they share only/as much as “lost fate, whose value grows as it becomes more distant in time and space. The harmony and beauty of a reality given without 80 �Wiesław Szpilka m y p r o v in c e our choice, and in this sense natural, becomes obvious only from a perspective, and as a finite experience it results in longing and calls for reflection and delibera­ tion. A thus conceived province would be, therefore, the name of a spiritual land enduring via literature, the cinema, music, and the visual arts. As a rule, in its capacity as the memory of the poor it would become a vanishing continent implicitly departing together with them. If we describe the province in this fashion then what will its opposite be like? Is the here and now in which we exist a centre or a metropolis? In what manner is it accessible considering that we lack in it distance necessary for cognition? After all, we remain inside a reality that is only becoming and starting to take place. It is open and focused on the future, and thus unclaimed. We expe­ rience it more than understand it, or rather it is our existence within it that constitutes its comprehen­ sion. In this case, our understanding does not consist of examination and interpretation (as in the case of the province) but of selection and activity. It involves writing much more than reading reality. A t the end of his journey Kapuściński said something very charac­ teristic in one of the interviews: I do not understand the world. Despite this, or rather precisely for this reason, he fervently described his special experiences while creating the world. In his: I do not understand the great reporter evoked a peculiar feature of the centre, the space of life. In extraordinary essays about the reflections of Friedrich Nietzsche, Krzysztof Michalski also pre­ sented this quality: Always, regardless of the extent to which we determine how much we shall know about it, “my” life, “our" life are something more than just I or we. Consequently, it possesses an inalienable, different, dark, and strange side, about which all knowledge fails, a side about which we cannot know. Note that the word “dark” assumes in this context additional meaning. Here, “dark­ ness“ does not denote a mere lack of knowledge. It is ex­ cess rather than absence, excess that is life, an excess of meaning beyond everything that we know and can know. A darkness of life seen from the point of view of each par­ ticular moment, a darkness about which we can say that it is unfathomably deep, mysterious, and too full of meaning. (...) In other words, by describing life as the will of power Nietzsche maintained that life does not adapt itself to the world but shapes it (...). Life understood as power and the will of power is a life that cannot be restricted either to that, which it is or something that it could or should be. In that sense, it is "excess". (...). Life is creative. It is the power of the will because it always exceeds itself by creating constantly new forms, of which none can become its ultimate form.7 If we, therefore, see the province as a painted im­ age, a completed text, the space of memory, that what is closed, distant, and recollected and for which one longs, then the centre appears to be life, the will of power s o evocatively depicted by Michalski. Note that the most conventional manners of presenting the op­ position of interest to u s aim in a similar direction. Boring, suffocating, ever the same, ossified, dark, sti­ fling, hopeless - are those not the names given to the province? Even when we describe it as calm, gentle, laid back, a vacation destination, and locate it on the site of death/birth, it remains distant from the force of existence. He who wishes to exist better, to live and not to vegetate, sets off for the symbolic city. It is the latter that bustles, roars, glimmers, and constitutes multiplicity, intensity, and fever. Kapuściński declared that great cities attract thanks to their opportunity, potential, and reinforced life that reveals quantity. The metropolis and the province are thus more the figures of an existential situation than a descrip­ tion of material reality. This is the reason why there is nothing strange in the fact that the same place will be evaluated differently. We are dealing with a black hole in which everything gets lost, while for others it is a territory full of life. Accounts by Andrzej Stasiuk from the European end of the world show just how radical this reversal can be or even something more: contrary to initial observations we are not tackling a strong opposition. Here, life is not contrasted with death or existence with non-being. It rather faces that, which is taking place, coming into being, which creates, encloses, grants shape and form and renders comprehensible. This is life harmonized with knowledge, the obvious, and the impossible novelty reducing it. But we must re­ peat: KNOW ING and BEING - wrote D. H. Lawrence - are opposite, antagonistic states. The more you know, ex­ actly, the less you are. The more you are, in being, the less you know [...]. This is the great cross of man, his dualism. The blood-self, and the nerve-brain self.8 Succumbing to the province is a natural process of the life, which one wants to see and understand. The price of such a task will be cooling off, slowing down, enclosure, the loss of the principal quality of the metropolis, i.e. power, excess, the dark side. Why pay such a price, what is the purpose of knowledge, the province, memory? Why did the “blonde beast” establish a “dead class”? Tadeusz Kantor, whose re­ flections about the province Zbigniew Benedyktowicz extracted and recalled in Powrót do domu,9 said: Prob­ ably only there can we be redeemed,10 adding: We stand in the door helpless, saying farewell to our childhood, upon the threshold of eternity and death, in this poor and gloomy interior; beyond those doors storms and human hell rage and tidal waves rise.11 Against what does that childishly helpless and poor space protect u s , towards what sort of eternity does it lead u s - this is the theme presented in Kantor’s spectacles through image, sound, mood, 81 �Wiesław Szpilka • MY PROVINCE the avoidance of words, declarations, and unambigu­ ity. Figures of the inferno, the flood and the storm indicate that for this immensely dramatic person ex­ istence is threatened with annihilation, dissolution, scattering, i.e. the loss of steady points, obvious places of reference. Osip Mandelstam, yet another great witness of the twentieth century, wrote during an apogee of Stalinist terror: We are living, but can’t feel the land where we stay, and this phrase conceals the horror of a total lack of enrootment and the absence of all anchors. We are liv­ ing meant at the time: we are driven, exiled, marched, treated as a herd at the disposal of others. All mineness is destroyed and denigrated, and sole truth lies in the created project of the future, while the present is considered only if it serves the former. Nothing op­ poses a thus devised, constructed life created by peo­ ple and dependent on them more than the province. Childhood and old age, birth and death, the extremi­ ties of life remembered and recalled, all possess certain independence. Given without a choice, obvious, and impossible to negate, close to the borderline of all hu­ man power, they refer to, or perhaps only indicate or suggest a dimension greater than life and transcend­ ent in relation to it. Reference to it denotes seeing the poverty of each finite existence and comprehending the relativity and, in this sense, the weakness of each project. More, in this perspective there is no other but provincial life. The metropolis is only a movement, a blinding flash, an escape from the memory of prime and ultimate things. Hope, faith or, worst of all, certainty that such a moment will last puts an end to all think­ ing and dims the imagination. After all, the project of condensing volatility, the enslavement of power is one of the central ideas of the metropolis. The power of its existence is not to transfix the end, which discloses frailty. It would be an expression of pride and narcis­ sism to grant the idea, frequently merging in the me­ tropolis, the name of provincial thinking, but it would also indicate its universality and extensive distribution rather than scattered intensity. While pondering the opposition of interest to u s we continue the laborious task of delineating the obvious border between its members. The metropo­ lis and the province, death and life, the intense and the weak, the dark and the comprehensible, the open and the closed, the existent and the recalled, all those categories introduce order into reality, create order that makes comprehension possible, but also conceal more - they lose an existence that cannot be uttered through them. The continuum, the transition, the encapsulation, the difference of the same, the horror of the metropolis-province - this is the misery of eth­ nographic thinking adhering to life and experiencing reality. A magnificent weakness. When after the last steep ascent I finally reach Świńska Pass and look at Goryczkowy Cirque, ever the same and yet totally different due to past ski expedi­ tions, experienced years, and the events I witnessed in this calm place, where, fortunately, I am now all alone, I known that I am in my provincial-metropol­ itan world. I hear once again the words of Claudio Magris, an Italian from Trieste, said about Ryszard Kapuściński and indirectly, in my opinion, about the issue examined by u s : Kapuściński knows that it is neces­ sary to carefully listen to the voice that is within us without obscuring it with words. I find in him a sense of life that is also fundamental for me: loyalty to wanderings with people whom we love, be they living or dead but ever present. And loyalty to things, places, seasons of the year. This writer, so fascinated with reality and its limits, sometimes succumbs to a desire for whiteness, emptiness, a void, a poor cell — the most discreet signs of all things. Silence - as if there was too much clamour, too many events and objects, too many oppositions. I too always thought that someone who really loves life without artificial comfort and its bathos sometimes becomes really tired of it all.12 Endnotes 1 R. Kapuściński, Lapidaria I-III, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008. 2 R. Kapuściński, Lapidaria IV-VI, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008. 3 Z. Bauman, Płynna rzeczywistość, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007. 4 R. Kapuściński, Lapidaria IV-VI, op. cit., p. 35, 36, 43. 5 D. Czaja, Paradoks prowincji, “Konteksty” 2/2008, pp. 14-27. 6 D. Czaja, op. cit., p. 33. 7 K. Michalski, Płomień wieczności, Znak, Kraków 2007, pp. 232, 241. 8 K. Michalski, op. cit., p. 246. 9 Z. Benedyktowicz, Powrót do domu. Tarkowski i Kantor, “Konteksty” 2/2008, see here english vesion previous pages. 10 Z. Benedyktowicz, op. cit., p. 24. 11 Z. Benedyktowicz, op. cit., p. 25. 12 C. Magris, Wierność wędrówce, in: Kapuściński R., Wierszezebrane, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008, pp. 133-134 82 �Wiesław Szpilka • MY PROVINCE UMARŁA KLASA TADEUSZA KANTORA zapis filmowy ANDRZEJA WAJDY cricoteka Ait the top: DVD cover and poster to Umarła Klasa (Dead Class) by Tadeusz Kantor Publisher: Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora Cricoteka Janusz Palikot Studio Filmowe Propaganda Kraków 2007 On the left: cover of the book: Jam Koet, Kadysz. Strony o Tadeuszu Kantorze, Biblio­ teka Mnemosyne, ed. Piotr Kloczowski, wyd. slowf/obraz/terytoria. 2007 Graphic and typing loyoutJanusz Górski On the cover: window from Wielopole, Wielopole Photo: Marcin Czechowicz © by Pracownia 83 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a6d58bb13f9852bdf596e6f2d1c78c0.pdf a8ad9198ff6a9595a578e9898a9c89d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6514 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6086 Title A name given to the resource Poor Ethnography/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.156-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpilka, Wiesław Kuba Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WI ESŁAW SZPILKA Poor Ethnography I n 1981 “Polska Sztuka Ludowa” published answers to a questionnaire posing the following question: “Ethnography - Ethnology - Anthropology of Culture - Folk Studies. What are they? What is the­ ir aim?”. 1 Apparently, the question concerning eth­ nography divided the respondents the least. Despite great differences in perceiving the pursued discipline almost all agreed with the image of ethnography pre­ sented by L. Stomma. An auxiliary science - ethno­ graphy - whose range corresponds to the first phases on research: observation and description, fieldwork. The characteristic type of ethnological research is a monograph pertaining to a sufficiently limited group so that the author is capable of amassing the majori­ ty of his information thanks to personal experience. Ethnography also encompasses methods and techni­ ques referring to work on the spot, the classification (...) and description of particular cultural phenomena regardless whether the heart of the matter concerns arms, tools, beliefs or institutions (Claude LéviStrauss). Ethnography thus encompasses works that are often the easy victim of derision - studies that pro­ pose catalogues of farm tools, rural wells, beliefs about plants, etc. and the range of their occurrence, mono­ graphs dealing with particular villages, etc. Naturally, they would be deprived of all meaning if they were to constitute an aim in itself (unfortunately, this does take place). After all, their role entails collecting sour­ ces and the introduction of order within the latter for the sake of ethnology. In this sense they can be useful and valuable. A s can be seen, the differentiation of ethnology and ethnography is not a question of ter­ minological jugglery. Its indispensability is delineated by the regrettably rather unfamiliar motto formulated by Jean-Thierry Maertens: Each ethnologist must be also, at least partly, an ethnographer. After all, the path from ethnography to ethnology remains long. 2 A quarter of a century ago ethnography did not pose a challenge for the authors of New Polish Ethnology and the respected representatives of its classical form. It remained merely a first step, necessary but still ra­ 156 ther simple and calling more for organisational than intellectual effort. Questions, problems, and cognitive difficulties were to come to the fore after this stage, naturally for those capable of following the long path towards ethnology. Reflection, interpretation, and science worthy of a university level - all pertained not so much to practicing ethnography, which took pla­ ce "somewhere”, as to the creation of ethnology and anthropology taking place “’here”, in the very centre. Exercises and professions, the path and the target this was the order of the relation. It would be difficult, therefore, to become surprised that ethnography va­ nished from the names of scientific institutions. A n­ thropology and ethnology sounded more serious and more respectable and, predominantly, they better re­ vealed the meaning of the network - the discovery of the “truth” of culture and man. As is usually the case, conciliation above all decisions - and the question of ethnography became its unexpected and unconscious cause - is more the effect of ignorance, lack of con­ centration, and absence of deeper reflection than an obvious and well-devised assessment. When practi­ cing ethnography was regarded as an object of studies, being there - as the phenomenon in question was in­ terpreted by Clifford Geertz, one of the most brilliant commentators - revealed its entire complicated natu­ re. Suddenly, everything started to become distorted. What is that mythical “terrain” in which research is to be conducted? Why is it to be precisely that and not the other, what are the criteria of selection, and what should be the decisive premise? What about research itself, the great task of collecting sources and putting them into order? What methods of obtaining informa­ tion are most adequate, and when can we accept that sources are so complete that we can start transforming them? W hat sort of methods should be applied and what sort of carriers can be used in view of the fact that they all somehow deform reality? These are only some of the more obvious questions. The heart of the matter does not lie in the fact that there are no an­ swers. They do exist, but when everything has to be justified then ethnography, an ancillary science and the first step towards ethnology, begins to expand and grows complicated. It becomes involved in interpreta­ tions and presents ambiguous material for further ana­ lysis, endowed with a great number of question marks. Nonetheless, thanks to studies by C. Geertz we can indicate several properties of ethnographic knowled­ ge, i.e. those that define it the strongest. 3 Probably the most obvious is its local nature, the outcome of a close connection of the presented image and fieldwork. N a­ turally, one cannot be everywhere and see everything. The solution to this obvious observation was to assu­ me the form of a monograph: a single place, a single institution or belief, nothing more and yet so much, intensely and personally observed and experienced. �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY We attach importance to the idea of a monograph not because this is the form in which real ethnography was to realise itself. Belief in the existence of small, isolated cultures that can be totally grasped has lain in ruin for long. The fact that decryption calls for di­ stinction and is always made by someone continues to exist and possesses obvious significance. Today, a mo­ nograph is not a holistic description of something, but a detailed depiction of someone. Geertz coined the term “ thick description”: Ethnography comes down to thick description. What the ethnographer is in fact faced with— except when (as, of course, he must do) - he is pursuing the more automatized routines of data collection - is a multiplicity of complex conceptual structures many of them superimposed upon or knotted into one another, which are at once strange, irregular, and inexplicit, and which he must contrive somehow first to grasp and then to render. And this is true at the most down-to-earth, jungle field work levels of his activity; interviewing informants, observing rituals, eliciting kin terms, tracing property lines, censuring households ... writing his journal. Doing ethno­ graphy is like trying to read (in the sense of "construct a reading of”) a manuscript—foreign, faded, full of ellipses, incoherencies, suspicious emendations, and tendentious commentaries, but written not in conventionalized graphs of sound but in transient examples of shaped behaviour. 4 To present “something” in an ethnographic manner designates not only providing diverse images, as colo­ urful and intense as possible, but also presenting it in such a way so that it would disclose meanings. This is the obverse and the reverse of identity, its two indi­ spensable sides. To see and seek meaning is the point of departure for practice, which ends with a record of sensible perception. In order to provide such testimo­ ny, to obtain local knowledge, the ethnographer sets off, and, just as Jerzy S. Wasilewski, he “travels” or like Andrzej Stasiuk, he “goes to Babadag”. He co­ mes across space, physically experiencing its concrete nature. This fact restricts and closes, moderates the cognitive impetus, but at the same time forces to beco­ me cautious, brings forth the importance of the detail, and hones the senses that touch reality. On-the-spot practice offering dense description - such is the path that we follow. We do not describe the entire World, but only the selected particular world experienced by us. o u r activity is limited by space, on the one hand, and by invisible and omnipresent time, on the other hand. The fact that our discipline has been always facing the temporal problem is testified by its important cat­ egories - cold, archaic culture of the folk type. Within the spaces of those cultures - natural for ethnograph­ ic activity - time was to signify so little that its im­ pact could be outright ignored. Images - the effects of lengthy observation (months rather than years) could be regarded not as historical evidence but as a description of the nature of those worlds. Today, such a premise cannot be maintained. The contemporary shape of the life of the protagonists of ethnographic grand narratives from the first half of the twentieth century has changed immensely. The Boro tribe, the Nuer people, the Trobriand islanders, the inhabitants of Białka, Jurgów, and Łapszanka, whom we visited at the end of the previous century, all differ. The obvi­ ous character of this observation is the reason why it is necessary to accept not only the fact that we were there and wrote here but also that we were there and then and are writing now. This act has its consequenc­ es. The ethnographic account becomes light because time deprives it of its ultimate and categorical quali­ ties, while at the same time granting it universality. After all, everything turns out to be particular, distinc­ tive, and in this sense exotic, since nothing can resist the voracious passage of time. This outright audible murmur of time renders ethnographic activity fever­ ish, immensely expands its domain, and prolongs its duration infinitely. If the world has actually dimin­ ished and time has accelerated then we are facing a magnificent challenge. In his essay: A la Recherche du Present Perdu M. Kundera wrote: When we study, dis­ cuss, analyse a reality, we analyse it as it appears in our mind, in our memory. We know reality only in the past tense. We do not know it as it is in the present, in the mo­ ment when it’s happening, when it is. The present moment is unlike the memory of it. Remembering is not the negative of forgetting. Remembering is a form of forgetting. We can assiduously keep a diary and note every event. Rereading the entries one day, we will see that they cannot evoke a single concrete image. And still worse: that the imagination is unable to help our memory along and reconstruct what has been forgotten. The present - the concreteness of the present - as a phe­ nomenon to consider, as a structure, is for us an unknown planet; so we can neither hold on to it in our memory nor reconstruct it through imagination. We die without knowing what we have lived. 5 In the sketch: In Search of Present Time he added: By definition, what a narrator recounts is a thing that has happened. But each little event, as it becomes the past, loses its concrete nature and turns into an outline. Narra­ tion is recollection, therefore a summary, a simplification, an abstraction. (...) The nineteenth century began amid decades of explosive events that, time and again and from top to bottom, trans­ figured the whole of Europe. Something essential in man’s existence changed then and forever: History became every­ one’s experience; man began to understand that he was not going to die in the same world he had been born into (...) The shape of every little object —every chair, every skirt — was stamped with its imminent disappearance (transforma­ tion). The age of descriptions began (Description: compas­ sion for the ephemeral; salvaging the perishable). 6 157 �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY The author of The Unbearable Lightness of Being deals with the problem of the present upon the oc­ casion of his journey across the history of the novel. It is not written by an ethnographer, albeit literary problems affect him too. Just like the novelist he is compelled, willing or not, to resolve the question of presentation. Ethnographic knowledge is historical since it is by way of necessity the outcome of recollec­ tion, evocation, the enlivening of memory; it is testi­ mony and a view from afar. Such distance in time and space is not so much complicated as unavoidable. This is the way things were there - says the ethnographer, coming to terms with the historical and local nature of his knowledge stemming from personal experience and producing his own testimony. By the very nature of things, ethnographic knowl­ edge is thus limited and fragmentary. Its features are enhanced by the fact that it is the outcome of someone’s cultivation, and that a concrete someone had derived it from a certain place and time. The ethnographer is distinctive not because he wishes to be original but because he is a person, a unique summa of places, time, language, tradition, family, and a multitude of other factors that distinguish him. Ethnography should be thus treated as the outcome of a meeting of individu­ alised qualities and life. The auteur character of this knowledge, the fact that it always possesses its charac­ teristic style, confirms its incompleteness and non-sys­ tematic qualities. The title of a book by Dariusz Czaja: Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne brilliantly captures this quality and at the same time refers to yet another publication: Works and Lives: The Anthropolo­ gist as Author by Clifford Geertz, demonstrating the significance of the literary aspect of this activity. Writ­ ing, the process of tackling words, style, and conven­ tion, is not merely an enhancing supplement but an important structural element of ethnographic praxis. The force of ethnographic knowledge depends on the quality of its transmission, on the class of the author as a man of letters. After Geertz it is no longer possible to treat the literary quality as a charge levelled against ethnography. It cannot be non-literary, but remains written well or not, a feature that cannot be evaded. Local and historical qualities, fragmentariness and literariness - each of those traits is connected with a choice. If the latter is to be conscious (which is not necessary, but certainly remains desirable) then it calls for justification. Why the opera and not a highlander’s costume, whence mass culture and not that of the Eskimo? A totally fundamental explanation is onto­ logical. We deal with something due to its ontological nature. This necessary condition is probably insuffi­ cient. Certain order can be discovered in extremely non-homogeneous collections, i.e. ethnography. The most frequently described spaces were worlds that to­ day are weak, vanishing, marginal, and insufficiently appreciated. True, they could possess numerous repre­ sentations, such as the peasant or nineteenth-century tribal cultures, but the centre that at the time gener­ ated the civilizational model perceived them as low, archaic, and without a future. Interest in that, which was weak and declining possessed different ideological justifications, but this was a durable tendency: from the strong to the weak, from the certain to that, which calls for justification. To put it differently: the ethnog­ rapher seeks poverty and grows close to it. What is the source of this curious predilection, this strange fas­ cination? Evolutionists mentioned the beginnings of cultures, the first stages. This is where they wished to perceive them. For the functional school, the structur­ alists and the semioticians, these were sui generis sam­ ples offering a better and easier view of mechanisms ruling culture as a whole. Marginal qualities could be also important for delineating a fuller mage of man, for extracting that, which dominates and in reality is concealed and not at all obvious. These justifications, to a considerable extent possessing solely historical value (which is not to say that they were devoid of value), are certainly insufficient to explain the force of the attraction of poor reality. It is by no means per­ manently ascribed to a certain place, time, or concrete social or ethnic group. It becomes extracted only by comparison and reference, and appears in a relation. Strong and diverse existence refers to weak existence, the certainty of memory - to shameful oblivion, while obvious value - to doubtful quality, the group - to the individual, and culture - to life. The ethnographer seeking poverty sets off for the Amazon or the cinema in his university town or other peripheries of his world. He assumes according to the wisdom of his discipline - and it is less important for his work whether he does so consciously - that, which Tadeusz Kantor, the great expert on poverty, once said: The peripheries do not denote decline and submission. In my private dictionary there exists the term: REALITY OF TH E LOW EST RANK. A terrain reserved (illegally) for Art. And thus for all supreme human values. Here, the peripheries possess their high rank. Explosions of this myth, manifested in the most unexpected places, do not act, for all practical purposes, anywhere but in those peripheries. To put it in the language of art and poetry —in the poor courtyard, the pitiful corner, where we conceal our most secret hopes, our imagination, our threatened humanity, our personality. And probably only there we might become redeemed. 7 Yet another depiction of the ethnographic prom­ ised land comes from the essay: The Assistants by Gior­ gio Agamben. The assistant of this Italian philosopher, living a “damaged life” personifies that what is doomed or, more exactly: It concerns the unending mass of what becomes irrevocably lost [in the history of society and in 158 �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY the history of individuals, far greater than that what can be stored in the archives of memory]. Throughout our lives, the measure of oblivion and ruin, the ontologi­ cal waste that we carry in ourselves far exceeds the small mercy of our memories and our consciousness. But this formless chaos of the forgotten that accompanies us like a silent golem is neither inert nor inefficacious. On the con­ trary, it influences us just as much as our conscious memo­ ries, although in a different way. Forgetting has a force and a way of operating that cannot be measured in the same terms as that of conscious memory, nor can it be accumu­ lated like knowledge. Its persistence determines the status of all knowledge and understanding. The exigency of the lost does not entail being remembered and commemorated; rather it entails remaining in us and with us is forgotten, and in this way and only in this way, remaining unforget­ table. 8 In this approach towards a comprehension of the force of the attraction of poor reality to which, as we can see, not merely ethnographers succumbed, listen to the great Marina Tsvetaeva describing the “belong­ ings of the poor”.9 Paupers’ things. A bast mat? That’s a phony Thing. Like a plain plank of wood. Paupers’ things - they’re all skin-and-bony, Wholly - meatless, solely soul-food. Where’d they come from? Seems - from a dis­ tance, From long ago. Don’t strain your eyes! Paupers’ things - have no pre-existence: They are cut from people’s insides! A shelf? Haphazard. A coat-hanger? Ditto. Accidental too that ghost of a Chair. Possessions? Dry twigs and hisses, All the woods on an October day! Poverty’s fractioned furnishings! All are - what? - a quarter, a third. Clearly they long since interred these things. Just to look at you makes me hurt! It’s hard to take one’s sinful eyes off You, as off ulcerous sores. Viennese chair - where’s the Vienna Whose? When? It’s a thing to deplore! The best things - here - would have slighted Your house, right? Sorry! - your store­ Room. Here alone are such blighted Things - things. Your brow arches ov­ er thus: ? - How else when seeing dull, widow’s Rags? - Raise a brow! (In lieu of lorgnette A brow!) The eye’s no mean asker with those Brows. A t times an eye’s an o-ject. So dry at times is it and vacant An immense, gorgeous woman’s eye, That - compare them - it seems a basin’s Spirit, the soul - a tub of lye. Same as with tub and sieve I’d own it 159 - To the tsar! on Judgment Day! Each one called here as a poet o n himself has known that gaze! Poverty’s modest utensils! Each knife is personally known. Like a creature, day commencing, Partly here, wholly - you roam o u t the windows, bare or facing Suburbs - you‘ve read the crime news? How to gauge chasteness, grace in A thing: as baggage it’s refused. Since it’s wobbly and could pulverize Right before one’s very eyes, Since almost nothing that frail survives Constant shifts... She cries Since it’s not: a desk, but a spouse, Or son. Not a, but our Chest. Since nobody for hearts and souls Gives out baggage checks. Paupers’ things are drier and thinner: Drier than snags, thinner than bast. Paupers’ things are - put simply - spirits, That is why they burn up so fast. These texts, written in such different forms by au­ thors whose points of departure were dissimilar tra­ ditions and spiritual experiences, demonstrate the beauty and goodness of premises for wandering across the provinces of poverty. Firm ethnographic presence is not based, therefore, on a convenient repetition of a once made choice. Its spiritual sources and the ques­ tion whether they had been made consciously are al­ ready the themes of separate reflections. Even today, when one follows a designated direction, they reveal well-known drudgery. The described world disappears and there is nothing that one may match with the image in order to test its adequacy. Informers vanish somewhere in non-being or, worse, change their con­ victions, views, and stories. That what has been seen, heard, felt, touched, and experienced in other ways has to be contained within a single whole. In the wake of Malinowski’s Dziennik it is not, however, possible to pretend that we simply had not been there. In other words, we too should find ourselves within the presen­ tation. This forces us towards literature and renders our scientific endeavours, already previously rather poor, even more meagre. A t the same time, this is by no means an individual ailment, but the feature of an entire discipline. Eth­ nography is quite correctly situated along the margin of the social sciences. He who deals with poverty fares poorly. The ethnographic tent, compared with the solid edifices of other sciences pertaining to the main �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY current of reality and based on the experiment and quantitative methods, does not have an imposing ap­ pearance. On the other hand, it features astounding adequacy both in relation to the constantly nomadic character of ethnography - a science of the path and on the move - and to the traits of the world examined by it. There where the dominating features are disap­ pearance, change, fleeting memory, the bustle of daily life, the detail and minutiae, poor endowment appears to be the most suitable. Anthropological narration, its basic instrument of work based on a catalogue of concepts and categories devised in the course of its history and applying comparison as the fundamental manner of extracting meaning, will never possess such force and expression as the one characteristic for the grand texts of the interpreters of the poor world. The ethnographer will not create Stalker or The Kolyma Tales, Wielopole or Fado. His art, just like his science, is distant from the centre and in this sense remains marginal. Powerlessness, lack of lucidity, the absence of contemporaneity, in a word: provincialism, come to the fore also in this particular encounter. This would appear to be a weakness if it were not for the quali­ ties closely connected with it. Such openness, blurred form, and borderline qualities open up towards oth­ erness and render its presence obvious and constant. The tendency towards making use of the experiences of other sciences, permanent in ethnography, and in­ spirations borrowed from the world of art - all are sus­ tained by its provincialism. Encircling ethnography, we continue coming across specific poverty, paradoxically brimming with potential and diverse meanings since burns so fast. The ethnographer wishes to trust that the whole world hides in every particle (Bruno Schulz) and as befits a zealous believer he wants to confirm by means of his praxis the revelation bestowed upon him. He thus multiplies im­ ages and adds postcards and successive fragments. The storeroom containing these snatches displays consider­ able confusion: French monarchs and the song Polesia Czar, Eskimos and the Maasai, smokers, mountain climbers, those living in the jungle and in the streets of great metropolises, chaotic treasures lacking order. This is a collection of evidence and, at the same time, testimony of heroic memory, ever renewed despite the depressing knowledge that only a few of its products will become animated in some sort of recollection. What is the purpose of these poor riches? In his lecture: The Inevitability of the Humanities10 the German philosopher Odo Marquard posed the following thesis: The more modern the modern world becomes, the more inevitable do the humanities become.11 Justifying this thought, Marquad indicated the erro­ neousness of the popular conviction: the humanities based on narration are archaic and in the course of a modernization of the world are ousted by modern 160 natural sciences based on an experiment and by hu­ manities using measurements. A closer look, however, shows quite the opposite. Sciences founded on narra­ tion come into being as a response to the successes of experimental sciences and the modernisation changes initiated by them. The emergence of experimental sci­ ences is not the cause of the death but of the birth of the humanities; in other words, the humanities are not the victims of modernisation but its outcome and thus are thoroughly modern. 12 After some time, every sort of progress within the range of the former will enforce a growing need for the latter. The more the world becomes modernized the greater its need for narrative sciences. Recurring opinions about their crisis in modern reality should be treated not so much as a crisis of capacity but as a crisis of surcharge. The humanities are not dying off but - although they are developing - they do not keep up with their modern indispensability. 13 The necessity for those detailed narrations and the growing need for them come from the fact that mod­ ernisation stimulated by the experimental sciences produces losses in the environment while the humani­ ties compensate those losses. 14 Uniformisation, objectivisation, globalization - the effects of modernisation - deprive man of his tradition, history, and specificity. In order to successfully tackle them, to bear the bur­ dens and challenges of modernization, one needs nar­ rative sciences, which at least partly provide a chance for regaining that, which is lost. They spin three types of stories: those that produce sensitivity, preserve, and orientate. First, they restore colour and intensity to reality and level the modernization disenchantment of the world. Second, they translate and justify the col­ lection, reconstruction, and storage of the remnants of the past. No epoch has produced so much destruc­ tion as the modern one, and no epoch has preserved as much as the modern one thanks to the development of the ability to take an increasing part of the past into the future. 15 A museum, a Skansen, a concert of old music, a reconstruction of a mystery play - these are the forms of such narration. Finally, they extract from the homogeneous and magma-like presence the components creating it and cast light upon them, thus making it possible to discern their quality, meaning, and wisdom. 16 Such narrations not only make it pos­ sible to better understand them and to endow their existence with depth and intensity. Their easily and universally accessible collection shows the ambiguity of reality, the possibility of its various comprehensions and experiencing. It becomes possible to draw forth the premises of diverse choices. On the other hand, it is impossible to justify any sort of categorical and exclusive qualities with the assistance of such a collec­ tion. The inevitability of the humanities is also based on the fact that they demonstrate and stress the value �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY of ambiguity and disclose the misery and poverty of unambiguity and exclusiveness. The Odo Marquand lecture discusses narrative humanities, whose province is ethnography. The meanings and future of its existence in the light of the reflections pursued by the author of Apology of the Ac­ cidental appear to be lucid. A t the beginning of the twenty first century, in a reality characterised as post­ modern, liquid, post-metaphysical, and ontologically weak this discipline appears to be much more contem­ porary than prior to the breakthrough, which all sorts of “post....” wish to put into thought. All anthropo-- and ethnological projects intent on extracting models, functions, mechanisms or struc­ tures of culture as such were important in conducting a quest, but their ultimate outcome - a cultural com­ mon denominator, proved to be always a phenomenon of a concrete culture and not some sort of a general rule. They can, however, continue being fascinating if we see in them principles organising strong anthro­ pological narrations, revealing not the mythical foun­ dation of culture but metaphysical premises making it possible to present it in a given manner. A survey conducted a quarter of century ago offers a good im­ age of various discourses, a debate that, however, does not pertain to the idea of a strong narrative. Only within its space do particular elements assume mean­ ing. Hence the domination of ethnology and the ser­ vile nature of ethnography, the significance of ideas and the weakness of reality. If, however, as G. Vattimo wrote in his essay: Hermeneutics and Anthropology: We do not wish to continue transforming anthropology into metaphysics - a description of the universal struc­ tures of the existence of man, anthropology conceived as a scientific description of the constants of particular cultures - profoundly determined by the metaphysi­ cal idea of science and, on a more concrete level, the Occidentalisation of our planet, 17 then the situation changes significantly. The otherness that takes place does not consist of a critical overcoming of the past, its rejection in the name of new premises or methods for the sake of a better process of approaching the truth. It should be connected with an awareness of the con­ testability and discursiveness of all foundations and, at the same time, with their necessity. In his encoun­ ter with the ”others”, an event that opens up all sorts of ethnologies, the ethnologist is a person who knows how those phenomena had been created. Such knowl­ edge renders this encounter special and in many in­ stances becomes the basic reason for its existence. It is, therefore, impossible to eliminate or even suspend it. It is, however, feasible to indicate the weakness of the conclusions that deprive them of their categorical and ultimate nature. This weakness is the necessary outcome of the historical quality of each meeting and can be reduced only by metaphysical premises. The 161 discovery of their presence, restoring the nature of anthropology, does not lessen the importance of its accomplishments but turns them into a problem and calls for reinterpretations. Actually, it enlivens them, makes them contemporary, and revitalises them. The history of the discipline seen from this perspective is not a movement from childhood towards maturity, but an amassment of the historical experiences of a new phenomenon, not always unambiguous and open towards new comprehension. Today, ethnology in the above-presented meaning of the word is frail not only because it embarked upon the effort of an exegesis of its history. Otherness and the space of its references also possess an equally weak character. G. Vattimo: That which we can actually observe is a collection of contemporary “derivatives” of the primitive, hybrid forms, relics contaminated with modernity, margins of the present which embrace both Third World societies and the ghettoes of industrial societies. (...) We are dealing not so much with a total organisation of the world ac­ cording to rigid technological schemes as with a “mine” of preserved forms that together with an uneven divi­ sion of power and natural resources on a global scale becomes the source of increasingly numerous margin situations constituting the truth of primitive culture in our world. (...) Anthropology is not an encounter with radical difference or a scientific “putting into or­ der” of the phenomenon of mankind in the categories of structures. In all likelihood, its form of the dialogue is inclined towards the past and the ancient, but only in such a way in which the arche may appear in an epoch of fulfilled metaphysics: as that, which survived and is marginal and contaminated. 18 If this characteristic of the contemporary existence of the discipline is apt then the process of seeking and disclosing truth in its space runs a course contrary to the one described by L. Stomma in the memorable questionnaire. Becoming acquainted with grand narra­ tives, the ability to apply them, and even their critical analysis, in a word, the process of being an ethnologist is a necessary stage but not an ultimate one. The en­ counter with the others, with strangers, is impossible in the field of ethnology, which is always some sort of an epistemology, with the ethnologist situated within a point transcendental in relation to this event. In or­ der to experience this fundamental meeting one must possess indispensable personal experience. Practising ethnography, field research is nothing else than a quest for such experience. It also cannot be reduced exclu­ sively to intellectual games, but remains a great physi­ cal exhaustion, the spiritual discomfort of a voyeur and an intruder, the feeling of loneliness and unlikeness. This must give rise to aggression and bad emotions. Malinowski’s call: Exterminate the brutes is, after all, the archetypical howl. Such experience somehow extracts from previous existence and weakens it by depriving �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY it of natural and obvious qualities. The ethnographic event starts with such a state, but in order for it to ac­ tually take place it is necessary to experience the posi­ tive nature, the insight, and to capture the principle, which, true, would not make it possible to become domesticated in alienness and in this manner to bear it, but enables its comprehension or at the very least explanation. While describing this event it becomes mandatory to refer to F. Ankersmit and his presen­ tations of the historical experience.19 F. Ankersmit needed this category in order to demonstrate that it is possible to reach historical reality differently than only via the intermediary text. The Dutch researcher emphasised that this event possesses an aesthetic na­ ture and is some sort of an illumination producing ob­ vious knowledge. Similarly, in relation to an artwork it severs the contextual network and from the surface refers directly towards the essence. Within the clear­ ance produced by this rift there emerges an unknown truth of being, not to be derived from historical wan­ dering across contexts. The practice of ethnography has to be perceived as a search for an experience of this nature. Such ethnographic experience is poor. It is personal, individual, and different, which today means insignificant. One has to toil and reduce oneself while waiting for it, without any certainty that it truly took place. The deserts towards which ethnographers set off in search of illumination are not marked on any map because the place where they are perceived depends on a concrete ethnographisation of anthropology. Finally, the pure flash that blinds us has to be expressed and entrusted to language and narration. As in the poem by Milosz - What once could smite, now smites no more. Poor ethnography is itself a poor courtyard, a neglected corner, a lowest ranking reality, a space where we sal­ vage our humanity. This is truly good poverty. Endnotes 1 Etnografia - Etnologia - Antropologia kultury Ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), “Polska Sztuka Ludowa” 1981, no. 2, pp. 67-81. 2 Etnografia... op. cit., p. 72. 3 I used the folllowing works: C. Geertz, Zastane światło, Universitas, Kraków 2006; C. Geertz, Wiedza Lokalna, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005; C. Geertz, Interpretacja kultury, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005; C. Geertz, Dzieło i Zycie, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000. 4 C. Geertz, Interpretacja kultur, op. cit., pp. 24-25. 5 M. Kundera, Zdradzone testamenty. Esej, PIW, Warszawa 2003, pp. 115-116. 6 M. Kundera, Zasłona, PIW, Warszawa 2005, pp. 19-21. 7 T Kantor, Wielopole-Wielopole, Teatr Cricot 2, Program Florencki. 8 G. Agamben, Profanacje, PIW, Warszawa 2006, p. 48. 9 M. Cwietajewa, Poemat schodów, in: M. Cwietajewa, Być chłopcem twoim jasnowłosym..., Miniatura, Kraków 2006, 162 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 pp. 179-181. Here: transl. by Diana Lewis Burgin, http:// www.dianaburgin.com/ O. Marquard, O nieodzowności nauk humanistycznych, in: O. Marquard, Apologia przypadkowości, Warszawa 1994, pp. 100-118. O. Marquard, op. cit., p. 100. O. Marquard, op. cit., p. 103. O. Marquard, op. cit., p. 104. O. Marquard, op. cit., p. 105. O. Marquard, op. cit., p. 109. O. Marquard, op. cit., pp. 108-110. G. Vattimo, Koniec nowoczesności, Kraków 2006, p. 137 and 147. G. Vattimo, op. cit., pp. 148-152. F. Ankersmit, Narracja, reprezentacja, doświadczenie. Studia z teorii historiografiii, Kraków 2004, pp. 223-403. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/178bfbfbe2611ed7d7fbd9c216a8d94f.pdf e052c6609c0cc21a5cb906832b5a206a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2568 Title A name given to the resource Zielone liście na ulicach Berlina / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.125-127 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szporko, Marcin; Gieryszewska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zielone liście na ulicach Berlina Marcin Szporko, Krystyna Gieryszewska Poniższy tekst jest rozwinięciem referatu Hemp market in Berlin. Illegal and legal aspects przedstawionego w czasie szkoły letniej przy Katedrze Etnologii Europejskiej Uniwer­ sytetu Humboldta w Berlinie. Tematem ogólnym zajęć była Anthropology 'in' versus 'of the city, a nasze badania prowa­ dziliśmy w grupie Consume: global and local. Zaproponowa­ ne zagadnienia (zróżnicowanie konsumpcji w największych domach towarowych Berlina Zachodniego i Wschodniego; konsumpcja miejsc wypoczynkowych na przykładzie Wahnsee) nie wydawały nam się interesujące. Temat pojawił się sam. Obok naszego hotelu, w dzielnicy berlińskiej alternaty­ wy - Kreuzbergu, znajdował się skwerek, gdzie spotkaliśmy wieczorem rodaka; aktywnego berlińskiego punka, palacza marihuany. To właśnie konsumpcja konopi stała się dla nas interesującym zagadnieniem badawczym. Początkowo chcieliśmy badać wyłącznie konsumpcję ko­ nopi jako używki, ale szybko rozszerzyliśmy pole badawcze o legalny rynek produktów otrzymywanych z tej rośliny. Roz­ mowy i obserwacje prowadziliśmy w miejscach nielegalnej sprzedaży marihuany, specjalistycznych sklepach (tzw. HanfHauses) oraz w berlińskim Muzeum Konopi. Spotkaliśmy się także z działaczami Partii Zielonych/Związek 90, którzy zaj­ mują się problemem legalizacji konopi. Konopie okazały się przedmiotem, który sprzedać można zarówno jako narkotyk miękki, surowiec do wyrobu berlin гг- »"9- '997 HAHFPARADEf mi, h«nf i" I ku » " ,,! , es«n. i«ło5t*«d«. «**"• ,bschtuev.«»«<.Hung: .b Л uhr/p b,.nd«.,bur,«. to. К ИЙ. ZS'XiU&l"'"™ " ' »'Ч ir...iu|,™| Ь*";»*'»'!! IT kiounn IM i. и,., ""I""*Л«*»«Л u ™ - przedmiotów użytkowych, a także jako symbol określonego stylu życia i preferencji politycznych. Wokół tych czterech aspektów konsumpcji skoncentrowaliśmy swoje badania te­ renowe. Konopie jako używka Przepisy prawne obowiązujące na terenie Berlina pozwa­ lają na posiadanie niewielkich ilości haszyszu lub marihuany, ale nie pozwalają zarówno na obrót, jak i uprawę narkotycz­ nych odmian konopi. W związku z tym tworzy się nielegalny rynek. Mimo to wydaje się, że władza toleruje to zjawisko; w przeciwieństwie do obrotu narkotykami twardymi (heroi­ ną, amfetaminą, kokainą). Objęliśmy obserwacją dwa miejsca związane z niele­ galnym handlem konopiami. Każde z nich ma swoją wła­ sną specyfikę. Pierwsze z tych miejsc to mały placyk przy stacji U-Bahn w sąsiedztwie bazaru przy Herman Platz. Towarem oferowanym tam jest haszysz; sprzedawcami Turcy i Libańczycy. Drugim miejscem był popularny klub na Kreuzbergu. Oferowanym towarem są różne gatunki marihuany, zaś sprzedawcami - Murzyni (z Afryki i Karai­ bów). Transakcje w obydwu miejscach mają zupełnie odmien­ ny charakter. Lewantyńczycy z Herman Platz sprzedają swój towar w sposób, który można określić jako konspiracyjny; aby dokonać sprzedaży, odchodzą ze swoimi klientami do pobliskiego parku. W klubie zarówno spoży­ cie, jak i obrót marihuaną prze­ biega niemal jawnie. W czasie imprez (np. występu bębnistów z Zairu, reggae party) charakte­ rystyczny słodki zapach dymu można wyczuć z dużej odległo­ ści. Sprzedawcy sami pytają po­ tencjalnych klientów: Do you ne­ ed grass?\ Pięćdziesiąt tysięcy produktów Dużo ciekawszy dla polskiego obserwatora jest legalny rynek konopi. Specjalistyczne sklepy oferują dwie grupy towarów 125 �związanych z ich konsumpcją. Pierwsza z nich obejmuje przedmioty łączące się z narkotycznym aspektem używania konopi. Oferta jest bogata. Nabyć można przeróżne fajki i przybory do palenia, literaturę fachową - tak czasopisma, jak i książki (kilkadziesiąt tytułów), nasiona narkotycznych odmian. Natomiast w specjalistycznym sklepie ogrodniczym (Grass Griin) dostępne są narzędzia i urządzenia, często bar­ dzo skomplikowane i kosztowne, do domowej uprawy tej ro­ śliny. Wydaje się, że wiele balkonów na Kreuzbergu należy do klientów tego sklepu. Druga grapa towarów nie jest związana bezpośrednio z konopiami jako narkotykami. Nie spodziewaliśmy się, że z konopi otrzymać można proszek do prania, fornir do mebli, napój gazowany czy papier do drukarki. Poza tym nabyć można m.in. parafarmaceutyki, kosmetyki, odzież, tkaniny. Jak nas poinformowano w jednym ze sklepów, z konopi otrzymać można 50 tysięcy produktów. Do tematu wieloa­ spektowego użytkowania konopi jeszcze powrócimy. „The Cannabia makes the world go around" Konopie można także konsumować w sferze symbolicz­ nej. Wszystkie wspomniane powyżej produkty oznaczane są symbolem charakterystycznego zielonego liścia. Motyw ten jest również obecny na licznych gadżetach: biżuterii (zarów­ no w konwencji „odpustowej", jak i bardzo ekskluzywnej), pocztówkach, naszywkach, portfelach oraz plakatach. Zielo­ ny liść pełni tu rolę powszechnie znanego symbolu odnoszą­ cego się do określonego stylu życia. Jeden z plakatów przed­ stawia w formie mandali „prokonopny" minimanifest, gdzie po stronie jasnej rosną łany konopi i spacerują wśród nich 126 szczęśliwi użytkownicy, draga strona to obraz przemocy, gwałtu i zatrucia środowiska. Plakat wieńczy hasło: The Canabia makes the world go around. To przeciwstawienie pozy­ tywnego świata użytkowników konopi i mrocznego ich prze­ ciwników pojawiało się we wszystkich rozmowach z osoba­ mi związanymi z rynkiem konopi. W trakcie naszych badań dotarliśmy do sklepiku Elixier, położonego w równie alternatywnej jak Kreuzberg dzielnicy Prenzlauer Berg. Sklep ten poza typowymi zesta­ wami przyborów do palenia i nasionami konopi oferował szeroki wybór innych roślin psychoaktywnych (np. wilczą jagodę, yage, peyotl), bogaty zestaw transowej muzyki i koszulki z psychodelicznymi wzorami. Jak się wydaje, jest to także miejsce towarzyskich spotkań. Wnętrze urzą­ dzone jest w stylu nie pozostawiającym wątpliwości co do jego alternatywnego charakteru, czym różniło się znacznie od zaprojektowanych w konwencji luksusowego butiku Hanf-Hauses. Właściciel Elixier opisał nam styl życia, który realizuje tak on, jak i goście jego sklepu. Jest to według niego droga przeciwna kulturze konsumpcyjnej, w której podstawowe używki - tytoń i alkohol - służą wyłącznie celom rozrywko­ wym. Środki psychoaktywne (wśród nich marihuana) dają, jak to ujął, możliwość pogłębienia samoświadomości. Dlate­ go określa swoich klientów (from 8 to 80) jako osoby poszu­ kujące sensu życia. Próbują to osiągnąć poprzez doświadcze­ nia parareligijne, np. odprawiane w parkach rytuały „szamań­ skie", w czasie których zażywają sprzedawane w Elixier spe­ cyfiki: Shaman Smoke, Moon Walk, Lunatonic, Purification, Meditation, Tibetian Ritual Herbs etc. Można uznać, że konopie zostały zmitologizowane. Chy­ ba żadna inna legalna czy nielegalna używka nie stała się ba­ zą dla tak szerokiej symboliki i tak rozbudowanej ideologii. Z rozmów wynika, że konopie nie tylko „wprawiają świat w ruch", ale wręcz mogą go zbawić. Podkreślane wszech­ stronne możliwości wykorzystania konopi (50 tysięcy pro­ duktów) i ich przyjazna środowisku uprawa stają się argu­ mentem na rzecz legalizacji marihuany. Według zwolenników do głównych przeciwników legali­ zacji należą przedstawiciele przemysłu papierniczego, odzie­ żowego i kosmetycznego, którzy obawiają się konkurencji ta­ nich i przyjaznych dla środowiska wyrobów z konopi. Nasi rozmówcy wiązali pozytywny stosunek do konopi (zarówno do używki, jak surowca przemysłowego) z inną wizją rozwo­ ju świata, cywilizacji i własnej osobowości. Oponenci odwołują się zazwyczaj do dwóch argumentów. Po pierwsze uważają, że nie ma różnicy między narkotykami 2 �miękkimi i twardymi, zatem palenie marihuany jest dla nich nieomal tożsame z konsumpcją opiatów. Mocno utrwalone jest także przekonanie, że palenie marihuany czy haszyszu jest wstępem do konsumpcji twardych narkotyków. Oponenci i zwolennicy wykorzystują podobne połączenia symboli, nadając im przeciwne znaczenia. Na ulotce rekla­ mującej HanfParade liść konopi łączy się z otwartą, wycią­ gniętą dłonią; na okładce książki M . Gossopa liść splata się z palcami szkieletu (zob. ilustracje). Mimo że okładka pocho­ dzi z innego miejsca niż Berlin 1997, uznaliśmy, że jest do­ brym przykładem na wykorzystanie symboli liścia oraz dłoni przez wymienione grupy. nych - m.in. z hinduistycznych, buddyjskich, indiańskich i rastafariańskich. Ostatnią część ekspozycji stanowi sala poświę­ cona pamięci niedawno zmarłego Wolfganga Neussa. Był on najbardziej znanym berlińskim ideologiem konopi. Płyty CD z jego przemówieniami można nabyć w sklepiku przymuzealnym i we wszystkich pozostałych sklepach sprzedających wy­ roby z konopi. 3 „Hani wird siegen" Stosunek do legalizacji konopi dzieli także scenę politycz­ ną. Z przeprowadzonych rozmów wynika, że przeciwnicy le­ galizacji związani są zazwyczaj z konserwatywną prawicą, natomiast zwolennicy z ugrupowaniami lewicowymi i ekolo­ gicznymi. W Berlinie na rzecz legalizacji szczególnie aktywnie dzia­ ła Partia Zielonych/Związek 90. Joachimem Eul jest szefem specjalnego oddziału tej partii o nazwie Arbeits Gemeinschaft Drogen, który zajmuje się akcją na rzecz legalizacji kono­ pi. Otrzymaliśmy od niego plakat wyborczy, przedstawiający jeden z symboli Berlina, pomnik bogini zwycięstwa zwany Golden Elsa z liściem konopi we wzniesionej ręce. Hasło na plakacie brzmi Hanf wird siegen [„Konopie zwyciężą"]. Po­ stulaty legalizacji konopi stanowią trwały element programu politycznego Partii Zielonych. Jednym z działań organizowanych na rzecz legalizacji przez Partię Zielonych jest tzw. HanfParade. Sponsorami tej międzynarodowej imprezy były firmy produkujące opisane wyżej towary z konopi. Paradzie, która przeszła po raz pierw­ szy w 1996 roku ulicami Berlina, towarzyszyły koncerty oraz wystąpienia zwolenników legalizacji. W organizacji tej imprezy znaczący udział odegrało także HanfMuseum. Jest to jedyna tego typu instytucja w Niem­ czech - została założona w 1994 roku i stanowi prywatną wła­ sność. Zwiedzając sale wystawowe, zapoznać się można z wszystkimi aspektami wykorzystania konopi. Przy prezenta­ cji zachowany został klasyczny podział na kulturę materialną, duchową i społeczną. W pierwszej sali wystawione są narzę­ dzia służące do uprawy konopi, archiwalne zdjęcia ze żniw (m.in. z publikacji W. Strzeleckiego). Konopie są tu przedsta­ wione jako jedna z roślin przemysłowych (oleisto-włókienniczych). Odwiedzający muzeum, m.in. zorganizowane wycieczki szkolne (sic!), podziwiać mogą także dorodne krzaki narkotycz­ nych odmian konopi rosnące w małej szklarni będącej częścią wystawy. Duża część ekspozycji poświęcona jest rytualnemu uży­ waniu konopi. Ilustrują to zdjęcia obrzędów religijnych i magicz­ Wnioski Z przeprowadzonych przez nas rozmów i obserwacji wy­ nika, że używanie konopi i ich graficznego symbolu zyskało następujące interpretacje: 1. Znak tożsamości. Znak konopnego liścia funkcjono­ wać zaczął jako powszechnie znany symbol desygnujący przynależność jego użytkowników do grupy określanej przez nich jako alternatywna. 2. Znak sympatii proekologicznych. Konopie tu mają symbolizować roślinę, której konsekwentne użytkowanie może wpłynąć pozytywnie na środowisko („pięćdziesiąt ty­ sięcy produktów"). 3. Znak handlowy. Producenci wyrobów z konopi wy­ korzystują znaczenie nowo powstałego symbolu. Koszule z konopi opatrzone taką metką kosztują w przybliżeniu czte­ ry razy tyle co takie same z bawełny czy lnu. 4. Znak preferencji politycznych. Wśród użytkowni­ ków tego znaku przeważają osoby o poglądach lewicowych i ekologicznych, m.in. członkowie Green Party. Konopie jako używka od czasu rozwoju ruchów alterna­ tywnych w końcu lat 60. stają się coraz bardziej popularne w Europie. Berlin - jak się nam wydaje - znajduje się w po­ łowie drogi pomiędzy Amsterdamem - gdzie spożywanie miękkich narkotyków jest akceptowane, funkcjonuje w ra­ mach legalnej kultury, a nawet stanowi turystyczną atrakcję a Warszawą, w której problem konopi jest postrzegany wy­ łącznie w ramach zjawiska narkomanii i nie wytworzyło się opisane powyżej zjawisko kulturowe, tak w sferze material­ nej, jak symbolicznej. und' .Аоста рнпШи&А PRZYPISY Warto zaznaczyć, że poza Lewantyńczykami wszystkie osoby związane z konopiami posługują się biegle językiem angielskim. Jeden z ulubionych a r g u m e n t ó w brzmi, że 2 w uprawie konopi nie używa się pestycydów i innych chemicznych s'rodkow ochrony ros'lin. Narkomania. Mity i rzeczywistość, PWN, Warszawa 1993 3 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/85e7942de382ce22e17f9cdf767f0393.pdf 07d61fff1e9dfb025c9ea0758419cdb6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1416 Title A name given to the resource Anna Zambrzycka-Steczkowska (1931-1993) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.181-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E К R O L O G I „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Anna Zambrzyeka-Steczkowska (1931-1993) W dniu 4 maja 1993 r. zmarła w Krakowie prof, dr hab. Anna Zambrzy­ eka-Steczkowska. Odeszła od nas niespodziewanie, w pełni sił twórczych. Etnologia, której poświęciła całe swoje życie, była Jej największą pasją, pasją, którą potrafiła natchnąć wielu, i która zaowocowała bogatym i nie­ zwykle interesującym dorobkiem naukowym. Urodziła się 22 lipca 1931 r. w Wilnie, w rodzinie o tradycjach zesłańców syberyjskich, z których pochodziła Jej matka, z domu Starczewska, a którzy do I wojny światowej mieszkali w Tomsku. Okres ostatniej wojny spędziła we Lwowie. Po jej zakończeniu osiedliła się wraz z rodzicami we wsi Zagorzyce, w powiecie miechowskim, a następnie w Szczecinie, gdzie w 1949 r. zdała maturę. W 1950 r. rozpoczęła w Krakowie studia wyższe w b. Studium Historii Kultury Materialnej Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, uzyskując w 1955 r. stopień magistra z zakresu etno­ grafii, na podstawie pracy pt. „Rzemiosło wiejskie na Podhalu", napisanej pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego. Jeszcze jako studentka, �182 NEKROLOGI w 1954 г., została zatrudniona w Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie powstały Jej pierwsze wnikliwe prace naukowe, w tym również praca doktorska pt. „Uwarunkowania pozycji społecznej rzemieślnika wiejskiego (na przy­ kładzie wybranych wsi kotliny nowotarskiej)". Na podstawie tej pracy, której promotorem był prof. Mieczysław Gładysz, a recenzentami - profeso­ rowie: Kazimiera Zawistowiez-Adamska i Władysław Kwaśniewicz, Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w dniu 23 czerwca 1972 r. nadała Jej stopień doktora nauk humanistycznych. Po blisko dwudziestoletniej pracy w Polskiej Akademii Nauk 1 grudnia 1972 r. dr A. Zambrzycka została zatrudniona w Katedrze Etnografii Sło­ wian UJ, z którą współpracowała już wcześniej konsultując prace magi­ sterskie i prowadząc instruktaż terenowych praktyk studenckich. W dniu 26 czerwca 1981 r. uzyskała w Uniwersytecie Jagiellońskim stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych na podstawie pracy pt. „Zwyczajowe formy współżycia społecznego (Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opol­ skim)", której recenzentami byli profesorowie: Józef Burszta, Mieczysław Gładysz i Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Pracę tę wyróżniono nagrodą I I I stopnia Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. We wrześniu 1981 r. Profesor Zambrzycka została powołana na stanowisko kierownika Katedry Etnografii Słowian UJ i funkcję tę pełniła do 1987 г., rezygnując z niej na własną prośbę z powodu złego stanu zdrowia. W dniu 1 czerwca 1991 г., na podstawie całości dorobku naukowego i dydaktycz­ nego została powołana przez Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego na sta­ nowisko profesora nadzwyczajnego, a 3 listopada 1992 r. otrzymała z rąk Prezydenta RP tytuł profesora nauk humanistycznych. W dniu 14 kwietnia 1993 r. Katedra Etnologii UJ wystąpiła z wnioskiem o nadanie Profesor Zambrzyckiej Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski. Karierę naukową Profesor Zambrzyckiej kształtowały wybitne osobisto­ ści polskiej etnologii, począwszy od prof. Kazimierza Moszyńskiego poprzez innych przedstawicieli tzw. krakowskiej szkoły etnograficznej, jak profe­ sorowie: Mieczysław Gładysz, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz uczona wielkiej miary prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska z Łodzi. Dogłębne prace badawcze, konsekwentnie realizowane zamierzenia i wzorowy warsztat naukowy zaowocowały wypracowaniem własnego stylu pracy i podejścia do podejmowanej problematyki. Zawsze przywiązywała dużą wagę do poprawności metodologicznej badań tereno­ wych, które prowadziła w różnych regionach kraju, w tym również na niełatwym i wymagającym od badaczy dużej wiedzy i odpowiedzialności Śląsku Opolskim. Jeden z elementów wnikliwego podchodzenia do podej­ mowanych zagadnień stanowi wykorzystywanie we własnych badaniach taksonomicznej metody typologizacji zjawisk kulturowych. Prowadząc do­ głębne badania terenowe, najczęściej na podstawie opracowanych przez siebie kwestionariuszy i ankiet, umiała zjednywać sobie mieszkańców, a na- �NEKROLOGI 183 wiązane z nimi kontakty przeradzały się nieraz w długoletnie i szczere przyjaźnie. Umiała bowiem okazać wdzięczność swym informatorom za wspólnie podejmowany trud i ukazać wartość ich tradycji kulturowych. Początkowo podstawowym nurtem zainteresowań było rzemiosło wiej­ skie, które rozpatrywała m.in. z punktu widzenia jego miejsca w strukturze społecznej i gospodarczej wsi, pozycji rzemieślnika i jego oceny przez miesz­ kańców wsi na tle systemu wartości właściwego danemu układowi kulturo­ wemu. Tym rozważaniom poświęciła dwie książki: Rzemiosło we wsi roboť niczo-rolniczej. Na przykładzie wsi Owsiszcze w powiecie raciborskim (Opole 1971) oraz Rzemieślnik w społeczności rolników (Wrocław 1974; wyróżniona w konkursie im. W. Rzymowskiego) oraz liczne artykuły w jęz. polskim i obcym, a także referaty na konferencjach w kraju i za granicą. Drugim, również ważnym nurtem zainteresowań naukowych stały się zwyczajowe formy współżycia społecznego. W pracy swej, opartej również na własnych materiałach terenowych zebranych na Śląsku Opolskim, prze­ prowadziła wnikliwą analizę stosunków międzyludzkich i określiła rodzaje kręgów społecznych, w których realizowane były wzajemne kontakty pomię­ dzy mieszkańcami. Zwróciła m.in. uwagę na rolę sąsiedztwa, poczucie po­ krewieństwa między mieszkańcami wsi i jego społeczno-kulturowe kon­ sekwencje, współdziałanie gospodarcze i rozpowszechnioną w rolnictwie tradycyjną formę odrobku. Swoje rozważania, oparte nie tylko na wnikli­ wych badaniach empirycznych, lecz także na materiałach archiwalnych i bogatej literaturze przedmiotu, przedstawiła w dwóch monografiach: Odrobki jako forma współdziałania gospodarczego na wsi (Opole 1967), Zwyczajowe formy współżycia społecznego. Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opolskim (Kraków 1980) oraz kilku artykułach, z których: Próba za­ stosowania jednej z metod taksonomicznych w typologii zjawisk etnograficz­ nych (Prace Etnograficzne UJ, z. 7:1974) został wyróżniony I I nagrodą na Konkursie Asystentów UJ. Dalsze zainteresowania Profesor Zambrzycka skierowała na ważki pro­ blem kultury symbolicznej, związany z pojęciem daru. Swą koncepcję trak­ towania daru jako kategorii kultury, niewątpliwie pionierską w etnologii polskiej, rozwinęła w artykułach i wypowiedziach, jak пр.: Społeczna i kul­ turowa funkcja daru (Prace Etnograficzne UJ, z. 10:1977), O możliwości analizy wymiany darów (Prace Etnograficzne UJ, z. 18:1983), Pojęcie daru jako kategorii kultury (Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etno­ graficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 28:1988/1991), Obrzędowa wymiana darów w kulturze ludowej (wspólnie z M . Maj, „Etnografia Polska", t. 28:1985, z. 1). Problematyką tą potrafiła zainteresować etnologów w Polsce i w innych ośrodkach uniwersyteckich (Belgrad, Bratysława, Lund, Praga, Zagrzeb), czego efektem była wydana pod redakcją naukową Profesor Zambrzyckiej praca zbiorowa: Kulturowa funkcja daru (Prace Etno­ graficzne UJ, z. 25:1988), jak też liczne referaty wygłaszane na między­ narodowych konferencjach w kraju i za granicą. �184 NEKROLOGI W tym ogólnym przeglądzie nie można pominąć prac z dziedziny me­ todologii i historii etnologii. Jedną z ostatnich opracowanych przez prof. Zambrzycka publikacji zbiorowych była wydana w jęz. angielskim praca: In Search of Paradigm (Kraków 1992), w której poza Wstępem {W po­ szukiwaniu paradygmatu) znajduje się Jej artykuł: Czas wspólnoty: dar z oka­ zji narodzin dziecka w tradycji ludowej. Wspólnie z prof. Leszkiem Dzięglem zredagowała zbiorową pracę pt. Problemy metodologiczne etnografii (Wro­ cław 1989). Profesor Zambrzycka wniosła też duży wkład w dziedzinę informacji naukowej. Brała bowiem udział w przygotowaniu do druku bibliografii kultury ludowej Karpat i Śląska, a w 1985 r. wydała Przegląd bibliografii etnograficznych. Jest równie autorką haseł: „rzemiosło wiejskie" oraz „współpraca gospodarcza", opracowywanych do tworzonego „tezaurusa" polskiej kultury ludowej. Niezwykle cenna i pionierska w skali etnologii polskiej była realizacja projektu polskiej Sekqi Badania Kultury Ludowej w Karpatach, powołania w 1983 r. w Katedrze Etnografii Słowian UJ banku danych o źródłach archiwalnych, odnoszących się do kultury ludowej Kar­ pat (zob. E. Duszeńko-Król, K. Heller: „Prokeš" - baza danych o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej Karpat Polskich, „Etnografia Pol­ ska", t. 32:1988, z. 2, s. 95-119). Fundusze na ten cel pochodziły począt­ kowo z Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Uniwersytetu Jagielloń­ skiego, następnie projekt „Prokes" został zatwierdzony przez Ministerstwo Edukacji Narodowej wraz z funduszami na jego realizację w 1991 г., co świadczy o docenieniu wagi tego przedsięwzięcia. Na uwagę zasługuje także nawiązana w 1988 r. współpraca z prof. Olgą Goldberg z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, mająca na celu przy­ gotowanie wspólnego opracowania na temat świadomości żydowskich tradyqji kulturowych u mieszkańców Wieliczki koło Krakowa. Do tego wydaw­ nictwa Profesor Zambrzycka przygotowała dwa artykuły: Mit początku oraz Ci, o których przekazano wspomnienia. Praca dydaktyczna w Uniwersytecie Jagiellońskim stanowiła ważny roz­ dział życia Profesor Zambrzyckiej. Pracę tę traktowała z dużą odpowiedzial­ nością i oddaniem. Niewątpliwie była ona Jej wielką pasją. Wymaga­ jąca, ale i wyrozumiała, oczekiwała od studentów zaangażowania umysło­ wego w pracę, inwencji, krytycyzmu i poprawności metodologicznej. Starała się, aby kierowane przez Nią prace magisterskie były dobrze udokumen­ towane, w miarę możności odkrywcze i interesujące, a z czasem inspirujące nawet do dalszych badań. Była promotorem ponad 30 prac magisterskich, recenzentem 6 prac doktorskich, 2 habilitacyjnych oraz promotorem 1 pracy doktorskiej. Całym sercem oddana młodzieży Profesor Zambrzycka poświęcała jej zawsze wiele czasu i troski, w tym również jako kierownik Katedry Etno­ grafii Słowian UJ w trudnym czasie stanu wojennego, starając się o powrót internowanych studentów na studia i pomagając im w znalezieniu pracy. �NEKROLOGI 185 Zawsze wykazywała niezależność intelektualną, podejmując w tym czasie wiele odważnych inicjatyw i zlecając m.in. wykłady osobom nie znajdującym gdzie indziej zatrudnienia. Podkreślenia wymaga fakt, iż w okresie pełnienia przez siebie funkcji kierownika Katedry, obok zajęć dydaktycznych i wielu prac administracyj­ nych, podejmowała wiele cennych inicjatyw, organizując różnego rodzaju konferencje naukowe, współpracę z zagranicznymi ośrodkami uniwersyte­ ckimi (jak np. w Belgradzie, Bratysławie, Kolonii, Lund, Paryżu, Pradze i Zagrzebiu) oraz redagując liczne wydawnictwa naukowe. Warsztat badawczy, który z takim uznaniem podkreślali recenzenci Jej prac, stale doskonaliła i poszerzała. W 1972 r. prof. Za wistowi cz-Adamska, oceniając Jej pracę doktorską napisała: „rzadko się zdarza recenzować pracę tak rzetelną i opracowaną z takim nakładem pracy i z takim poczuciem odpowiedzialności". Ta odpowiedzialność za słowo, sumienność, skrupulat­ na dokumentacja, wewnętrzna dyscyplina i kompetencja cechuje cały Jej dorobek naukowy, sygnowany również nazwiskiem: Zambrzycka-Kunachowicz. Obejmuje on 70 pozycji, w tym 5 publikacji zwartych, 8 prac zbioro­ wych pod Jej redakcją, 32 rozprawy i artykuły oraz 25 recenzji i not recenzyjnych, nie licząc kilku pozycji oddanych ostatnio do druku. Swoją postawę wnikliwego, konsekwentnego i odpowiedzialnego za sło­ wo badacza akcentowała nie tylko w publikacjach, ale także w wystąpieniach na konferencjach w kraju i za granicą oraz licznych zebraniach naukowych. Brała bowiem czynny udział w pracach takich organizacji naukowych, jak: Komitet Nauk Etnologicznych PAN (w latach 1982-1987 jako członek Prezydium), Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bał­ kanach przy w/w Komitecie, Komisja Etnograficzna przy Komitecie Słowianoznawstwa PAN, Komisja Słowianoznawstwa oraz Komisja Etnograficzna Oddziału Krakowskiego PAN. Jako przewodnicząca, od 1991 г., tej ostatniej Komisji (od 1984 r. zastępca przewodniczącego) wykazała wiele inicjatyw i zainaugurowała interesujący cykl odczytów dotyczących etnologii miasta Krakowa. Zapraszała z referatami nie tylko znanych w Krakowie naukow­ ców, przedstawicieli pokrewnych dyscyplin naukowych, ale także umożli­ wiała wystąpienia młodym, początkującym etnologom, zachęcając ich w ten sposób do dalszej pracy. Profesor Zambrzycka zdążyła jeszcze przygotować do druku pierwszy tom wydawnictwa pt. Przestrzenie kulturowe Krakowa z napisanym przez siebie „Wstępem". Była członkiem licznych stowarzyszeń, takich jak: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Polskie Towarzystwo Socjologiczne, Podhalańskie Towarzy­ stwo Przyjaciół Nauk i inne, a także wchodziła w skład Redakcji Naukowej czasopisma „Etnografia Polska" i „Ethnologia Slavica". Bogaty dorobek naukowy, interesujące i nowatorskie stawianie wielu problemów zapewniły Profesor Zambrzyckiej trwałą pozycję w etnologii polskiej, a także międzynarodowej. Zrobiła dla naszej dyscypliny bardzo wiele, ale chciała i mogłaby zrobić więcej. Miała bowiem jeszcze tyle planów �186 NEKROLOGI naukowych i pomysłów badawczych. I chyba dlatego robiła wrażenie osoby śpieszącej się, tak jakby zdawała sobie sprawę, że może nie zdążyć. Pra­ cując bez wytchnienia zawsze jednak znajdowała czas dla innych, dla przyjaciół, studentów, kolegów. Znalazła go też, aby na trzy miesiące przed śmiercią odwiedzić w Warszawie niezwykle cenioną przez siebie i lubianą prof. Annę Kutrzeba-Pojnarową. Jedną z godnych podkreślenia cech prof. Zambrzyckiej była umiejętność słuchania rozmówcy. Umiała też cieszyć się szczerze sukcesami naukowymi innych. Te rzadkie dary oraz poczucie humoru, życzliwość, rzetelność i sumienność zyskiwały Jej wielu oddanych przyjaciół. Niezliczone ich grono, wraz z uczniami i ko­ legami - etnologami oraz przedstawicielami innych dyscyplin naukowych, żegnało Ją w dniu 11 maja 1993 r. na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Nad grobem przemawiali: z ramienia Uniwersytetu Jagiellońskiego, pro­ jektor prof. Bolesław Ginter, dziekan Wydziału Historycznego - prof. Maciej Salomon i kierownik Katedry Etnologii - prof. Leszek Dzięgiel. Pisząca te słowa, zabierając głos w imieniu Pracowni Etnologii PAN w Kra­ kowie, podkreśliła długoletnie związki zmarłej z ówczesnym Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, w którym po­ wstawały Jej pierwsze, zawsze dogłębne i odkrywcze prace. Śmierć osoby tak oddanej swojej dyscyplinie naukowej, a przy tym pełnej życzliwości dla kolegów i uczniów, jest niepowetowaną stratą dla nas wszystkich. Straciliśmy wybitnego badacza, doskonałego wykładowcę i orga­ nizatora oraz inicjatora wielu ważkich przedsięwzięć naukowych, a przede wszystkim wypróbowanego i serdecznego przyjaciela. Zofia Szromba-Rysowa * We wspomnieniu wykorzystano: Ocenę Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego U J działalności dydaktyczno-wychowawczej prof. A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej; oceny profeso­ rów: W. Kwaśniewicza i M . Paradowskiej dotyczące dorobku naukowego wyż. wym. oraz recenzję pracy doktorskiej napisaną przez prof. К. Zawistowicz-Adamską. W tym miejscu pragnę podziękować Panu prof dr. hab. Janowi Steczkowskiemu za informacje i udostępnione mi materiały. Autorem fotografii prof A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej jest Jerzy Rys. �