44 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9892009e637a679c1b14ab0d892cd34b.pdf d3d29753ea008f3e11cac5508d9072a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6450 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6023 Title A name given to the resource Problem etnografii laickiej (entropologiczna dzika karta)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Hollier, Denis Sikora, Sławomir (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DENIS HOLLIER Problem etnografii „laickiej” [entropologiczna dzika karta] * N a jaskrawożółtej okładce pisma „Documents”, pod dużymi drukowanymi literami przypomi­ nającego transparent tytułu, kolumna czte­ rech epistemologicznych etykiet głosi: „Doctrines, Archéologie, Beaux-Artes, Ethnographie” (Doktryny, Ar­ cheologia, Sztuki Piękne, Etnografia). Ta ostatnia dziedzi­ na była w owych czasach, i pozostaje do dziś, najbardziej kontrowersyjna pośród nich. James Clifford we wpły­ wowym eseju, w którym ukuł wyrażenie „surrealizm et­ nograficzny”, nazwał ją dziką kartą na tej liście, i nie­ wątpliwie komponent antropologiczny w przygodzie „Documents” odegra swoją rolę w przetasowaniu epistemologicznych i muzeograficznych kart, które miało miejsce w późnych latach 20. i wczesnych 30. XX wie­ ku we Francji.1Jednak etnografia - w owym czasie dzie­ dzina źle zdefiniowana, rozciągająca się pomiędzy an­ tropologią fizyczną a europejskim folklorem - musiała być nieustabilizowaną, nim stała się dziedziną intrygują­ cą. Jeśli dać wiarę dwóm fotografiom pomieszczeń ma­ gazynowych w Musée d’Ethnographie du Trocadéro w Paryżu po brzegi wypełnionych naturalnej wielkości woskowymi figurami nagich czarnych ciał nagromadzo­ nych, bezładnie po tym jak usunięto je z zaaranżowa­ nych scen życia pierwotnego, gdzie były pokazywane, najpilniejszy problem, z jakim spotkała się dyscyplina, wiązał się przede wszystkim z walką z kurzem, najmniej ucywilizowaną rzeczą [the only wild thing] w tych po­ mieszczeniach. „Kurz” to tytuł hasła napisanego przez Bataille’a do działu Słownik Krytyczny w „Documents”, które towarzyszyło owym fotografiom; kończy się ono ewokacją świata nieodwracalnie złożonego do snu pod całunem „kurzu”, niczym kosmiczna Śpiąca Królewna.2 Pałac Trocadéro stał się pałacem entropii: brak światła, ogrzewania, funduszy i personelu, brak kogo­ kolwiek, kto odkurzyłby okna, nie wspominając już o bezładnej wystawie obiektów, które zostały zgroma­ dzone bez spójnego programu kolekcjonerskiego, na co uskarżał się Georges Henri Rivière w tekście do pierw­ szego numeru „Documents”.3 W rzeczy samej, to wła­ śnie zadanie zorganizowania muzeum etnograficznego bez kurzu stanęło przed nowo zaangażowanym zespo­ łem dyrektorskim w składzie Paula Riveta i Rivière’a. Pomimo świeżych badań archiwalnych, które przy­ wróciły niemieckiemu historykowi sztuki Carlowi Ein­ steinowi, pracującemu jako wolny strzelec, centralną ro­ lę w założeniu i redagowaniem pisma „Documents”, wiele spraw związanych z genezą czasopisma, jak rów­ nież składem i funkcjonowaniem słynnego heteroge­ nicznego zespołu redakcyjnego pozostało nieznane.4 Dla Einsteina, który właśnie wyemigrował z Niemiec do Francji (w maju 1928 roku) przedsięwzięcie to było wspaniałą sposobnością by włączyć się w paryskie życie kulturalne. I chociaż „Documents”, ze stronicami rekla­ mującymi galerie i domy wydawnicze w Berlinie, Lipsku, Wiedniu i Zurychu, pod wieloma względami ma dziwny wygląd niemieckiego pisma wydawanego po francusku, Einstein wniósł wraz ze swoją osobą refleksję historii sztuki na temat prymitywizmu, która była daleko bar­ dziej rozwinięta w jego kraju rodzinnym niż we Francji (opublikuje więc między innymi takich antropologów, jak Eckart von Sydow i Léo Frobenius, z których ten ostatni był kuratorem niedawnego pokazu kopii rysun­ ków z prehistorycznej jaskini z Afryki Południowej w Galerie Pleyel).5 Nie będąc sam prawdziwym antropologiem, Einste­ in, autor Negerplastik (1915), a także jeszcze ważniej­ szej pozycji Afrikanerplastik (1921), był bardziej upo­ ważniony, by zgłaszać pretensję do dziedziny etnografii, niż którykolwiek inny spośród jego francuskich kole­ gów z redakcji „Documents” i, można dodać za Lilian Meffre, że w piśmie był on autorytetem w kwestiach et­ nograficznych.6 Istnieje stopniowanie nawet w obrębie tego co, parafrazując wyrażenie Zygmunta Freuda, można by nazwać etnografią „laicką”, a Bataille, Leiris, Schaeffner, czy nawet Rivière znajdowali się w dolnych partiach tej skali. Chociaż po latach Michel Leiris stał się profesjonalnym etnografem, byłoby działającym wstecz anachronizmem, wyciąganie wniosku, że w owym czasie był on już amatorem w tej dziedzinie. Świadectwem bezceremonialności Leirisa może być decyzja, o której napisał w dzienniku w maju 1929 ro­ ku, a którą podjął owego ranka (bez wątpienia w związ­ ku z obowiązkami pełnionymi w „Documents”) „podszkolić się nieco w problemach związanych z etno­ grafią i socjologią”.7 To samo z grubsza dotyczy André Schaeffnera. Jedynym francuskim antropologiem prak­ tykiem w redakcji był Paul Rivet, który nie był jednak ani afrykanistą, ani też nie interesował się szczególnie sztuką. Jeśli idzie o Marcela Griaule’a, miał on dopiero złożyć egzaminy i oficjalnie uzyskał dyplom już po po­ wrocie z Misji Dakar-Dżibuti w 1933 roku. Czy można z tego przesunięcia środka ciężkości wy­ ciągnąć wniosek, że przypisanie pierwszeństwa w „Documents” Bataille’owi wiąże się z rewizją historii pisma w świetle kryzysu ruchu surrealistycznego, który miał miejsce w 1929 roku oraz gwałtownego ataku na Bataille’a ze strony André Bretona i jego przyjaciół w Drugim Manifeście Surrealistycznym? Niezupełnie. 250 �Denis Hollier • PROBLEM ETNOGRAFII „LAICKIEJ” [ENTROPOLOGICZNA DZIKA KARTA] Wydaje się bowiem, że Bataille był związany z pismem od początkowych faz projektu, tj. od lata 1928 roku. Wiązało się to jednak najpewniej nie tyle z uznaniem dla jego znajomości surrealizmu (raczej mało znaczą­ cej, w każdym razie), lecz z erudycyjnym artykułem na temat monet w Azji Środkowej, który właśnie opubli­ kował w „Aréthuse” (opatrzonym później przypisami René Grousseta, kuratora w Musée Guimet, w „Docu­ ments”8), a także być może jego wkładem do zeszytu „Cahiers de République des lettres” wydawanym przez Alfreda Métraux w połączeniu z pokazem dawnej sztuki amerykańskiej, której kuratorem w tym samym roku w Musée des Artes Décoratifs był Rivière. Einstein był znacząco starszy od Bataille’a oraz je­ go przyjaciół i, jak np. Daniel-Henry Kahnweiler, na­ leżał raczej do pokolenia kubistów niż surrealistów. Nie ma jednak podstaw, by sądzić, iż był to wystarcza­ jący powód do twierdzenia, że relacja pomiędzy posta­ ciami zaangażowanymi w tym projekcie od samego po­ czątku były konfliktowe. Leiris, na przykład, był pod całkiem dużym wrażeniem intelektualnej osobowości Einsteina i jego pierwszy wkład w pismo „Documents”, w postaci recenzji z ostatniej książki historyka sztuki Fritza Saxla, z pewnością zamówił Einstein, któ­ ry równocześnie negocjował tekst na podobny temat z Saxlem.9 Ponadto Leiris (który w tym czasie czytał tekst Alexandry David-Néel poświęcony tybetańskim doświadczeniom duchowym10) bez najmniejszych za­ strzeżeń potrafił się odwoływać do takich pojęć, jak „ćwiczenia ekstatyczne” czy „mistyczna anatomia”, których Einstein użył w swoim artykule na temat André Massona.11 Prawdą jest, że Einstein między jedną książką a drugą przeszedł od niekontekstowego czytania afry­ kańskich artefaktów do takiego, które włącza w pew­ nym stopniu pośredniczącą rolę etnografii. Podczas gdy w Negerplastik pisze: „Ujmiemy w nawias temat i związane z nimi asocjacje kontekstowe”,12 o tyle w Afrikanerplastik jednoznacznie wiąże współczesne wyczerpanie się afrykańskiej twórczości formalnej z kolonializmem. Kontaminacja wizualnymi wzorami z Zachodu - jak twierdzi - zlikwidowała rzemiosło tra­ dycyjne. W tym znaczeniu, jego refleksja estetyczna na temat sztuki afrykańskiej była w coraz to większym stopniu dotknięta cieniem białych rzuconymi na nią przez polityczny wymiar kolonializmu. Mogło być rów­ nież tak, że dwadzieścia lat mody spowodowało wy­ czerpanie formalnej energii twórczości prymitywnej, by „przerwać ekonomię wizualną podmiotu zachodniego .13 Konflikt, który w końcu rozwinął się między Ein­ steinem i młodszym zespołem redakcyjnym i wydawni­ czym, który z miesiąca na miesiąc coraz bardziej gru­ pował się wokół Bataille’a, prawdopodobnie zrodził się nie z wewnętrznych napięć wokół terminu „Etnogra­ fia”, lecz z dysjunkcji pomiędzy „Etnografią” a „Va­ 251 riétés” (Rozmaitości), nową rubryką, która pojawiła się w miejsce „Doctrines” na okładce czwartego zeszytu pisma. Owa zamiana dokonała się po tym, jak Bataille, Leiris, Schaeffner, Rivière, a być może również Marcel Griaule, który właśnie powrócił ze swojej pierwszej wyprawy do Etiopii, spędzili lato 1929 roku, oddając się bezgranicznej negrofilii, urzeczeni nią równie moc­ no, jak to miało miejsce w odniesieniu do show Black Birds Lew Leslie’ego w Moulin-Rouge.14 Z drugiej strony, podejście Einsteina do kultur afrykańskich, co jasno demonstrują tytuły jego dwóch książek, wiązało się przede wszystkim z zainteresowaniem „sztukami plastycznymi”, to znaczy z podejściem „apolińskim” (koncentrowało się na tym, co dziś nazwalibyśmy sztu­ kami wizualnymi). Podejście owo nie było zapośredniczone broadwayowskim, ani nawet nowoorleańskim niewyszukanym rewiowym nurtem „dionizyjskim”. By­ ła mu też całkowicie obca powojenna moda na jazz. Nie ma w nim najmniejszego śladu skażenia afroamerykanizmem. Podobnie jak Einstein grupa Bataille’a stopniowo dystansowała się wobec prymitywizmu, niemniej wy­ nikało to bardziej z połączenia ignorancji z bezczelno­ ścią. Działo się tak na skutek dwóch wyraźnie przeciw­ stawnych ruchów. Pierwszy wiązał się z zatarciem granicy pomiędzy tym, co prymitywne, a tym, co nieprymitywne, doceniając to, co zarówno etnografowie, jak i krytycy sztuki odrzuciliby jako nieautentyczne. Drugi zaś szedł w dokładnie przeciwnym kierunku, maksymalnie potęgując różnicę pomiędzy tymi obsza­ rami, na przykład biorąc w nawias jakiekolwiek rozwa­ żania dotyczące estetyki jako takiej. Pierwsza tendencja pojawia się, na przykład, w re­ cenzji Leirisa dotyczącej malarstwa sudańskiego (malijskiego) artysty Kalifala Sidibé, którego prace podró­ żowały w owym czasie po europejskich galeriach (Paryż, Wiedeń, Berlin). Złożony charakter jego dzie­ ła - pisze Leiris - mógł prowadzić niektórych znawców do negatywnej oceny: „...ofiary, jak w tym przypadku, przesądu ‘czystości stylu’, który wraz z ‘dojrzałym stylem’ staje się obsesją wielu ludzi. Jeśli idzie o mnie, to kocham wszystko, co ukazuje aspekt zmieszania, wszystko, co ma mieszaną naturę, od pochodzących z czasów rzymskich sarkofa­ gów, z kobietami ozdobionymi pięknym makijażem i namalowanymi jak najbardziej realistycznie, po mieszkańców Ziemi Fuego noszących europejskie spodnie, które znaleźli na rozbitych statkach, nie zapo­ minając po drodze o filozofii aleksandryjczyków i nie­ zrównanej elegancji Murzynek z Harlemu”.15 Można się zastanawiać, czy Einstein pochwaliłby takie stwierdzenie. Jest bardziej prawdopodobne, że dostrzegłby w takiej „nieautentycznej” wytwórczości jeszcze jeden znak upadku kultur afrykańskich pod rzą­ dami kolonializmu, nad którym ubolewał już w Afrika­ nerplastik. Badacz twórczości Einsteina Klaus Kiefer �Denis Hollier • PROBLEM ETNOGRAFII „LAICKIEJ” [ENTROPOLOGICZNA DZIKA KARTA] zwrócił uwagę na coś w podobnym duchu w nawiąza­ niu do tłumaczenia jednego z mitów, które Einstein zgromadził w antologii Afrikanische Legenden z 1925 ro­ ku. Opowiada on historię młodej pary, która pobrała się wbrew życzeniom strażników tradycji w plemio­ nach, z których pochodzili. W pewnym punkcie owej historii zdarzyło się, że mąż zabił zwierzę totemiczne plemienia żony, byka, który pasł się na uprawianych przez niego warzywach. Zdarzenie to zapoczątkowało wagneriański dammerung, który zakończył się zbioro­ wym samobójstwem członków plemienia. Einstein przełożył mit z wersji francuskiej, w której mąż zabija byka ze strzelby. W swoim przekładzie za­ mienia on jednak strzelbę na bardziej tradycyjną dzi­ dę. Czy jest to twórczy przekład, czy też nabożna nega­ cja? Historia jest bajką skierowaną do młodych ludzi i przestrzega ich przed wprowadzaniem zmian. Jest jednak jasne, że dla Einsteina najgorsze przekroczenie wiązało się nie z tym, co ujawnia treść - to znaczy, że młoda para pobiera się wbrew zasadom pokrewieństwa - lecz fakt, że małżonek dopuścił się zabicia byka za pomocą nieafrykańskiej broni. Podobnie jak robak w jabłku, Europa i współczesność skaziła już historię od środka. „Czy katastrofa - pyta Kiefer - nie jest konsekwencją użycia broni obcej typowemu kontek­ stowi cywilizacji afrykańskiej?”16 Afrykański system odpornościowy musiał być już strasznie osłabiony, sko­ ro europejska broń palna została tak dyskretnie prze­ mycona, bez ich wiedzy w tradycyjnej legendzie. Dys­ kusja na temat takich ikonologicznych kwestii w żadnym razie nie jest nieznacząca i Griaule podej­ muje tę sprawę ponownie w „Documents” - odwraca­ jąc jednak kategorie - w artykule poświęconym bęb­ nowi ludu Baoulé z kolekcji Musée d’Ethnographie, w którego zdobieniu znajduje się mężczyzna niosący strzelbę.17 Taki motyw, jak się wydaje, wywołał dysku­ sję pośród kuratorów dotyczącą reprezentatywności obiektu - czy strzelba jest znakiem nieautentyczności, który sprawia, że bęben nie jest wart, by stać się eks­ ponatem w muzeum. Griaule odpowiada, kwestionu­ jąc estetyczne tabu, zgodnie z którym „Czarny nie mo­ że używać egzotycznego obiektu - mam na myśli europejskiego - nie deprecjonując samego siebie”. Ale istnieje również odwrotne posunięcie, pragnie­ nie maksymalizacji odmienności. Jean Paulhan opisał, nazywając je „złudzeniem badacza”, tendencją zmie­ rzającą zawsze do tego, by „traktować jako szczególnie reprezentatywną dla języka tę cechę, która w trakcie nabywania danego języka budzi największe zdziwienie lub sprawia najwięcej kłopotów”.18 Podobnie etnograf Alfred Métraux, bliski przyjaciel Bataille’a i kolega Riveta, zwrócił uwagę w późniejszym czasie na gorącą heterofilię, która mieściła się w sednie profesjonal­ nych zainteresowań z lat 20. XX wieku: „Ludność egzotyczna całkiem nagle pojawiła się, by tak rzec, aby usprawiedliwić istnienie dążeń, któ­ rych nie można było wyrażać w naszej własnej cywili­ zacji... Czysto estetyczne zainteresowanie bardzo wcześnie ustąpiło miejsca zadziwieniu w obliczu oso­ bliwych i nadzwyczajnych obyczajów, które oferowały owe cyw ilizacje. W etnografii poszukiwaliśmy tego, co malownicze i osobliwe”.19 W tym znaczeniu etnografia była łatwo utożsamia­ na z najwyższą formą tego, co Bataille wkrótce nazwie heterologią. I powołanie się na to, jako rodzaj zaprze­ czenia, by przygotować czytelnika na najgorsze stanie się zwykłą retoryczną cechą narracji podróżniczych: „Nie jestem etnografem - pisze więc podróżnik Henry de Monfreid - lecz gdybym nim był, opowie­ działbym o tym dziwnym zwyczaju praktykowanym przez wszystkie rasy... działaniu, którego szczegóły, choć wielce malownicze, są nie na miejscu w dziele nieetnograficznym”. Czy też: „Czas nie został najlepiej wybrany na wykład na te­ mat etnografii, nie będę więc naciskał. Niemniej są­ dzę, że dostarczenie pewnych wyjaśnień na temat bar­ barzyńskiego zwyczaju stale odprawianego w całej tej części Afryki może być pożyteczne”.20 Wyobraźnia etnograficzna przypomina tę charak­ terystyczną dla XIX-wiecznej powieści historycznej, jak np. Salammbô (1862) Gustawa Flauberta, którą marksistowski krytyk Georg Lukács otwarcie potępił w książce z 1938 roku The Historical Novel za nieuza­ sadnione samozadowolenie z brutalności i okrucień­ stwa dla niego samego, wraz z krytyką sposobu, w jaki powieściopisarze lat 30. XX wieku upajali się „opisami okrutnych egzekucji i tortur”.21 Owo czasem ekstra­ waganckie wyolbrzymianie różnic, poczynając od naj­ bardziej irracjonalnych do najbardziej makabrycz­ nych, wydaje się sycić w większej części powszechną wiarą w rychły triumf entropii okcydentalnej, jak gdy­ by trzeba było tak mocno wzmacniać odmienności z uwagi na to, że są one na krawędzi zaniku. Etnogra­ fia jawi się jako zbawca heterogeniczności w tym sa­ mym momencie, gdy staje się jasne, że historycznym losem różnic jest ich zatarcie. Fascynacja, jaką wzbu­ dziła egzotyczna obcość, była zakorzeniona nie w przy­ jemności wynikającej z odmienności jako takich, ile z obawy o nie same, czy też, by skorzystać ze słów Ro­ landa Barthes’a, nie tyle z etnograficznego zaintereso­ wania pozytywnością studium, ile raczej wyczulenia na to, co w Camera lucida nazwał on raną, punctum.22 W szóstym numerze „Documents” dwóm fotogra­ fiom łódki z wysp Hermit towarzyszy artykuł A. Eichorna, który nosi niemal „panegiryczny” tytuł The Death of the Tribe (Śmierć plemienia).23 Kurator Muzeum Etnograficznego w Berlinie przedstawia w nim łódkę, stanowiącą obecnie część jego kolekcji, jako „reprezentatywny przykład kultury rasy, która dziś niemal całkowicie zniknęła”. W ostatnim nume­ rze pisma francuski etnograf Maurice Leenhardt, po­ 252 �Denis Hollier • PROBLEM ETNOGRAFII „LAICKIEJ” [ENTROPOLOGICZNA DZIKA KARTA] czynił zaś komentarz w takim samym tonie na temat zdjęć pewnego rytualnego tańca Mabunda, ludu który zamieszkuje na granicy Angoli i Zambezi: „Dziś taniec Makiszów umiera. Lecz misjonarz El­ lenberger zbadał go i opisał, zaś pewnego szczęśliwego dnia jego koledze Boiteux udało się uchwycić jego uczestników, których można oglądać na opublikowa­ nym tu obrazku. Dawne gesty afrykańskie, które pod­ legają procesowi zaniku na skutek rozległego kryzysu związanego z przekształceniem Czarnego Kontynentu. Zgromadzone tu dokumenty, które przywołują ów cie­ kawy obrzęd inicjacji, stworzą najbardziej zaskakujące stronice historii dla pokoleń czarnych ludzi, którzy bę­ dą żyć za sto pięćdziesiąt lat”.24 Jak wnikliwie zauważył w owym czasie Vincent Debaene: „Etnologię uważa się za archeologię poprzez antycypację”.25 W Smutku tropików (1955) Claude Lévi-Strauss ukuł słynny neologizm „entropologia” by zasugerować, że rychły zanik jej przedmiotu był założy­ cielskim motywem antropologii. Przełożył Sławomir Sikora * Tekst pochodzi z Undercover Surrealism , ed. D. Ades, S. Baker, The MIT Press 2006. Przypisy: 1 J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 145. [Polskie tłumaczenie - „‘Ethnographie' znalazła się nieco na wyrost” - odbiega nieco, jak sądzę, od jak zawsze poszukującego i wyszukanego Cliffordowskiego oryginału: „the wild card was ‘Ethnographie'.” Dzika karta (ang. wildcard), termin oznaczający dopuszczenie do zawodów, zwykle rangi mistrzowskiej, drużyny lub zawodnika niespełniającego formalnych warunków uczestnictwa. Prawo to przysługuje zazwyczaj organizatorom rozgrywek. (Za: http://pl.wikipedia.org/wiki/Dzika_karta.) - dop. tłum.] Zdanie to było już omawiane przez Jeana Jamina w L ’Eth­ nographie mode d’inemploi. De quelques rapports de l’ethno­ logie avec le malaise dans la civilization, w: J. Hainaud i R. Kachr (red.), Le mal et la douler, s. 45-78 2 5, 1929 3 Musée d’Ethnographie du Trocadéro , „Documents” 1/1929 4 Najwcześniejszym fragmentem materiałów archiwal­ nych odnoszących się do „Documents” wydaje się być list od Carla Einsteina do jego przyjaciela, kolekcjonera sztuki Friedricha Rebera, w którym Einstein umieścił potencjalne spisy treści pierwszych dziesięciu numerów nienazwanego jeszcze pisma (K. H. Kieler, Die Ethnologisierung des kunstkritischen Diskurses - C arl Einstein’s Be­ itrag zu „Documents" , w: H. Gassner (red.), Elan vital oder das Auge des Eros ). Conor Joyce datuje list na sier­ pień 1928. (C. Joyce, C arl Einstein in Documents and his collaboration with Georges Bataille , Xlibris. com, 2003, s. 222. Einstein przekazał [porozumiewał się w sprawie] ten list Georges'owi Wildsteinowi, który, jak pisze, był bardzo ujęty tym projektem (K. H. Kieler, op. cit., s. 93). 5 Janus Masks from the Cross-River (Cameroon), „Documents” 6/1930; L. Frobenius, Cave Drawing in Southern Rhodesia, 253 „Documents” 4/1930. Bataille napisał do „Documents” re­ cenzję z tego pokazu, jednak nie została ona opublikowana (L ’Exposition Frobenius à la Galerie Pleyel, w: Oeuvres complètes, II, s. 116-117). 6 L. Meffre, w: C. Einstein, L ’ethnologie de l’art modern, s. 10 7 M. Leiris, Journal (1922-1989) , s. 142 8 A Case of Regression Towards „Barbarian" Arts: The Kafristan Statuary „Documents” 2/1930 9 Notes on Two Microcosmic Figurek of the 14th and 15th centuries, I, 1929, Fritz Saxl wysłał Einsteinowi esej M a­ krokosmos and Microkosmos, lecz z jakichś powodów nie został on opublikowany w „Documents”. Zob. korespon­ dencję pomiędzy Carlem Einsteinem i Fritzem Saxlem w C. Joyce, op. cit., s. 230-238 10 Leiris odwołuje się do Alexandry David-Néel, pierwszej europejskiej kobiety, która dostała się do Lhassa, w swo­ im artykule do pisma, The „C aput Mortuum" or the A l­ chemist’s Wife, „Documents” 8/1930 11 C. Einstein używa tego wyrażenia w André Masson, an Eth­ nological Studiem 2/1929. Leiris cytuje to („training de l’exta­ se”) w maju 1929 w haśle do Journal (1922-1989) , s. 137 12 C. Einstein, Negro Sculptur (Negerplastik), przeł. S. Zeidler i C. W. Haxthausen, „October”, 107, zima 2004, s. 125 13 S. Zeidler, Totality against a subject: C arl Einstein’s „N e­ gerplastik", „October”, 107, zima 2004, s. 38 14 W tym samym numerze Leiris przywołuje „Murzynkę z trupy Black Birds trzymającą oburącz bukiet spowitych mgłą róż” w swoim artykule na temat Giacomettiego; Ba­ taille podpisuje hasło na temat „Black Birds” w dziale Słownik Krytyczny; Leiris ponownie pisze o nich obszer­ nie w haśle Civilisation do tej samej rubryki; André Schaeffner recenzuje show The „Lew Leslie’s Black Birds" at the Moulin Rouge); a w kolumnie poświęconej jazzowi Geor­ ges Henri Rivière porównuje w recenzji jedno z nagrań do „niezwykłego tańca Berry Brothers w rewii Black Birds”, do listy tej trzeba dołączyć fotografię Black Birds na po­ kładzie liniowca France podczas przybycia do Le Havre (4, 1929). Zob. P. Archer-Shaw, Negrophilia. Avant-garde Paris and Black Culture in the 1920s , s. 147-152 15 Kalifala Sidibé Exhibition (Galerie Georges Bernheim), 6, 1929. Odnośnie trwałego upodobania Leirisa do takiego synkretyzmu zob. Frêle bruit w L a Règle du jeu , s. 960 16 K. H. Kiefer, Fonction de l’art africain dans l’oeuvre de Carl Einstein , w: Images de l’Africain de l’Antiquité au XXe siècle, s. 157-159 17 Gunshot, „Documents” 1/1930 18 J. Paulhan, L a mentalité primitive et l’illusion des explora­ teurs, (1925), w: Oeuvres , vol. 2, Cercle du livre précieux, 1966, s. 150 19 A. Métreux, Entretiens avec Alfred Métreux, „L'Homme”, IV, 1964, s. 21 20 H. de Monfreid, Le Lépreux, s. 48, 145 21 G. Lukács, The Historical Novel, s. 193 22 R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, Wydaw­ nictwo KR, Warszawa 1996 23 „Documents” 6/1929 24 The Makishi Dance , „Documents” 8/1930. Odnośnie do wyprawy Leenhardta do Górnego Zambezi zob. J. Clif­ ford, Person and Myth. Maurice Leenhardt In the Melanesa n World, s. 107-111 25 V. Debaene, Les deux livres l’ethnographe: l’ethnologie française au XXe siècle entre science et littérature, s. 148 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0c84281754a18db6ca551f1bb99ca6b.pdf 7f404d8d1b156ca83a38d29d38498107 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6456 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6029 Title A name given to the resource "Nie jesteś w błędzie mówiąc mi, że jestem jedynym surrealistą, który stał się etnografem"Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.274-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Szerszeń, Tomasz (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J. J. - Jak doszedłeś do surrealizmu? M. L. - Byłem bardzo związany z Massonem, który „Nie jesteś w błędzie, mówiąc mi, że jestem jedynym surrealistą, który stał się etnografem.” Z Michelem Leirisem rozmawiają Jean Jamin i Sally Price* Portret Michela Leirisa, 1967. Fot. Lutfi Ôzkôk. Jean Jamin - Czy mieliście okazję rozmawiać o et­ nologii (w ścisłym tego słowa znaczeniu) w środowisku surrealistycznym? Michel Leiris - Niewiele. Nie, rozmawialiśmy o tym, co orientalne, o Oriencie przez wielkie O, Oriencie w sensie Rimbaudowskim: o tym, co nie jest Zachodem. Najpierw Artaud, a potem reszta: obrzu­ caliśmy obelgami papieża, następnie złożyliśmy hołd Dalaj-Lamie. To było trochę dziwaczne. (...) 274 był wówczas moim mistrzem i który już wcześniej stał się surrealistą. Jak spotkałem Massona? Nawiązałem znajomość z paroma osobami, które następnie związa­ ły się z ruchem surrealistycznym. Po kolei: to był Ro­ land Tual (który jednak nigdy nie pisał), którego spo­ tkałem u Maxa Jacoba w Saint-Benoit-sur-Loire, gdy ten zamknął się u Benedyktynów. Byłem już dość bli­ sko z Tualem, gdy zasugerował mi, że powinienem po­ znać jego przyjaciela André Massona, którego uzna­ wał za niezwykłego malarza. To wszystko miało miejsce w 1922 roku i bardzo szybko zaprzyjaźniłem się z Massonem. Ale jeśli chodzi o poezję, to Max Jacob pozostawał moim mistrzem. Przesyłałem mu wiersze, a on je poprawiał, a raczej stwierdzał, że są po prostu złe. Nie mylił się. To był rodzaj terminowania - tak za­ czynałem. Jeśli chodzi o Massona - decydowało jego malarstwo i osobowość. To był człowiek niezwykle wy­ kształcony, z szerokim spojrzeniem na wiele spraw. Chodziłem popołudniami do jego pracowni, gdy pra­ cował. Rozmawialiśmy, zwłaszcza o książkach. Moty­ wował mnie do pracy. To była prawdziwa pracownia w pełnym tego słowa znaczeniu. Miró, który był wów­ czas sąsiadem Massona, również tam bywał. J. J. - Więc to dzięki Massonowi stałeś się surrealistą? M. L. - To prawda. On miał kiedyś wystawę w ga­ lerii Simon - tak się wówczas nazywała galeria Kahnweilera. Był tam Breton, którego oczarował obraz Massona Quatre éléments. Poznali się. Następnie M as­ son przedstawił mnie Bretonowi. Znałem również Limboura, który już wtedy był surrealistą - nigdy jed­ nak nie był ortodoksyjny i zdyscyplinowany - i dzięki niemu spotkałem Desnosa. Już ci o tym chyba kiedyś opowiadałem: któregoś popołudnia jadłem obiad z Limbourem i, czysty przypadek, spotkaliśmy Desno­ sa, którego Limbour znał dość dobrze (wydaje mi się, że studiowali przez chwilę razem). Desnos przekazał nam wieści o dokonaniach eks-dadaistów i, następnie, powiedział: „Będziemy wydawać pismo, które będzie się nazywać «La Révolution Surréaliste»”... Następ­ nie, widywałem dość często Bretona w słynnej kawiar­ ni Cyrano. Byłem jednak o wiele bliżej z Aragonem, który był bliższy „życiu” niż Breton (który odgrywał ro­ lę guru, podczas gdy z Aragonem włóczyliśmy się no­ cami po Montmartrze). (...) J. J. - W znanym fragmencie Wieku męskiego, pisa­ łeś o wpływie jazzu. M. L. - To jasne, jazz był dla mnie bardzo ważny. J. J. - Jazz był postrzegany jako muzyka egzotyczna? M. L. - Dla mnie, był to egzotyzm wyrosły w sercu amerykańskiej cywilizacji przemysłowej. Jazz przynale­ żał zarówno do niej, jak i do kultury afrykańskiej. Sally Price - Jeśli dobrze zrozumiałam to, co Pan pisze: widzi Pan w jazzie rodzaj opętania. �Michel Leins • ROZMAWIAJĄ JEAN JAMIN I SALLY PRICE M. L. - Można tak powiedzieć. Rzeczywiście, wi­ działem wówczas w jazzie rodzaj transu, co zresztą nie jest nieprawdą. S. P. - Czy to postrzeganie jazzu zmieniło się, po tym, jak zobaczył Pan trans w Afryce? M. L. - Pisałem recenzję z filmu Kinga Vidora pt. Hallelujah, w której ukazałem Czarnych jako ludzi szczególnie podatnych na żywiołowe reakcje i na po­ padanie w stany transowe. J. J. - Oczywiście, surrealiści musieli interesować się jazzem. M. L. - Breton nienawidził muzyki. Inni jednak bardzo ją lubili. J. J. - Czy fakt, że Breton nie lubił muzyki wystar­ czy, by wytłumaczyć niewielką ilość surrealistycznych tekstów na temat muzyki? To prowadzi mnie do inne­ go pytania: istniała poezja surrealistyczna, surreali­ styczne malarstwo i rzeźba, ale nie było muzyki sur­ realistycznej... M. L. - Muzyka surrealistyczna nie mogła istnieć. By „zaistniał” surrealizm, potrzebny jest realizm - po­ trzebna jest rzeczywistość, którą można zmieniać, przekształcać. Muzyka - nie pomniejszam jej, mówiąc to - nie dotyczy rzeczywistości. To system, który nie ma znaków - muzyka jest pozbawiona „znaczeń”. Mu­ zyczny surrealizm nie jest wyobrażalny. Surrealizm li­ teracki tak, ponieważ materią są słowa, malarski - tak, ponieważ materią są obrazy... Tymczasem, na czym by się opierał surrealizm muzyczny? J. J. - A czy jazz nie ma w sobie czegoś surreali­ stycznego? M. L. - Zdecydowanie nie. Choć możemy w pew­ nym sensie powiedzieć, że istnieje w jazzie pewien aspekt, który odnajdujemy również w surrealizmie - to improwizacja. J. J. - Powróćmy na moment do idei egzotyzmu w środowisku surrealistów. To przedziwne, że surreali­ ści poszukiwali go raczej poprzez myśl i sen niż poprzez działanie. Inaczej mówiąc, nie stawali się etnografami. M. L. - W rzeczywistości nie chodziło o egzotyzm jako taki. To był raczej rodzaj wrogości skierowany przeciwko rozpowszechnionym u nas sposobom myśle­ nia i bycia. Warto zauważyć, że istnieje aspekt specy­ ficznie paryski w surrealizmie. N a przykład Wieśniak paryski Aragona, który, jak sądzę, pozostaje jedną z wielkich książek surrealizmu, jest odpowiedzią na ro­ dzaj pragnienia, by odnaleźć to, co niesamowite, ele­ menty mityczne w samym sercu paryskiego życia, na Wielkich Bulwarach, w Pasażu Opery... Taka jest, tro­ chę późniejsza, Nadja. W Nadji to, co niesamowite, jest wyłącznie paryskie. Można jednak powiedzieć, że surrealizm był w istocie uznaniem doniosłości tego, co irracjonalne - niezależnie od miejsca. Nie jesteś w błę­ dzie, mówiąc mi, że jestem jedynym surrealistą, który stał się etnografem. Jestem jedynym, który został et­ nografem zawodowym, ale trzeba pamiętać, że np. 275 Benjamin Péret wydał antologię mitów indiańskich, pochodzących z Meksyku (Anthologie des mythes, légendes et contes populaires d’Amérique, Paris 1960). Z kolei jeden z najmłodszych, Vincent Bounoure, zo­ stał specjalistą od sztuki Oceanii itd. J. J. - Ale to nie są profesjonalni etnografowie! M. L. - To prawda. S. P. - Ale nie robi Pan tak ostrego rozgraniczenia? M. L. - W tym sensie, jestem prawdopodobnie je­ dynym, który poszedł tak daleko. Ale nie można abso­ lutnie powiedzieć, że byłem zupełnie sam. Tak samo Breton. Marguerite Bonnet, która przygotowuje wyda­ nie pism Bretona w serii „Pléiade”, odnalazła zapiski, które zrobił u Indian Hopi. J. J. - Przypominasz sobie bez wątpienia, jedną spośród deklaracji i manifestów surrealistycznych: to była ulotka rozprowadzana w 1931 roku, zatytułowa­ na Czytajcie —Nie czytajcie. Otóż pomiędzy książkami, których „nie należy czytać”, surrealiści umieścili Men­ talité primitive Lévy-Bruhla i prace Durkheima! M. L. - Tak. Lévy-Bruhl był odkrywczy dla mnie, ale nie dla innych surrealistów. Wydaje mi się, że dla nich, a dla Bretona w szczególności, Durkheim i Lévy­ -Bruhl musieli być zbyt akademiccy. (...) J. J. - To raczej spotkanie dwóch kultur, a nie opo­ zycja dzicy - cywilizowani [kwestia ta odnosi się do pro­ blemu przemieszania kultur na Antylach - przyp. tłum.]. Zaskakujące, że takie spotkanie nie sprawia, że cechy charakterystyczne dwóch kultur giną w wyniku przemieszania, ale tworzą rodzaj konstrukcji „książko­ wej”, w której wkład obu kultur pozostaje, w głębi nie­ zmieniony, a przynajmniej dający się rozpoznać. Weźmy przykład jazzu: jeśli - na poziomie rytmu - ujawniają się w nim korzenie afrykańskie, to w kulturze zachodniej zostały one zapoznane, docenione i, w pewnym sensie, „oswojone”. Jest na ten temat zdumiewająca anegdota, którą opowiadał Schaeffner: w 1931 roku, podczas mi­ sji Dakar - Dżibuti, zauważa on, że miejscowy służący nie przejawia żadnego zainteresowania jazzowymi frag­ mentami, które Schaeffner puszczał na przywiezionym gramofonie. Z drugiej strony, często pogwizdywał Bole­ ro Ravela, które Schaeffner lubił również puszczać. Schaeffner - autor jednej z pierwszych książek podkre­ ślających afrykańskie korzenie jazzu - był zdziwiony i, w pewnym sensie, czuł się głęboko oszukany... M. L. - Ale można też zauważyć, że Bolero Ravela ma silnie zaznaczony rytm... S. P. - Dużo się ostatnio pisze o wpływie etnogra­ fii na artystów, na Picassa... M. L. - Picasso tak naprawdę nigdy nie intereso­ wał się etnografią! Owszem, doceniał i podziwiał pew­ ne afrykańskie przedmioty, ale jego zainteresowanie było czysto estetyczne. Natomiast zupełnie go nie in­ teresowało to, co one mogą oznaczać, ich funkcja, symboliczne znaczenie. �Michel Leins • ROZMAWIAJĄ JEAN JAMIN I SALLY PRICE S. P. - W 1929 roku napisał Pan w artykule Civili­ sation, że modernizm który dostrzegamy w Czarnej Sztuce jest czystym przypadkiem. Od tego czasu wielu zastanawiało się nad tą kwestią. Myśli Pan, że dziś wie­ my więcej na ten temat? M. L. - Myślę że od pracy Jeana Laude (La peintu­ re française et l’Art nègre, Paris, 1968), mamy odpo­ wiedź, to znaczy, że nie należy przeceniać tego wpły­ wu. Sam nie mam wyrobionego zdania na ten temat. Odnajdujemy oczywiście przykłady wpływu sztuki afrykańskiej na sztukę zachodnią na początku wieku. À propos: jest wielu intelektualistów afrykańskich czy antylskich - znałem niektórych - którzy wyobrażają sobie, że bez sztuki afrykańskiej nie byłoby kubizmu. To kompletna nieprawda. Kubizm wywodzi się przede wszystkim od Cézanne’a. Zresztą Picasso mógłby zro­ bić to, co zrobił bez „czarnej sztuki” i, podążając tro­ pem tego typu przybliżeń, powinno się pamiętać o sztuce iberyjskiej, która go również mocno naznaczy­ ła (czego nigdy nie skrywał). J. J. - Wracając do kwestii sztuki i pewnego rodza­ ju związków pomiędzy surrealizmem i etnografią - by­ łeś jednym z pierwszych, który zniósł podział na tak zwaną „sztukę prymitywną”, autochtoniczną, odkry­ wając to, co w niej może być uniwersalnego. Myślę zwłaszcza o tym, co napisałeś o Wilfredo Lamie. M. L. - Tak, ale w tym wypadku muszę złożyć autokrytykę. Napisałem książkę o Lamie (niepublikowa­ na po francusku, wydana w Mediolanie): opowiadam w niej o nim, kładąc nacisk na jego pochodzenie (oj­ ciec Chińczyk, osiadły na Kubie i ożeniony z Mulat­ ką), na rzeczywisty wpływ jego rodzinnego otoczenia i, w szczególności, jego matki chrzestnej, która była „czarownicą”, i z którą był zresztą bardzo blisko. Opo­ wiadam o tym malarzu w terminach etnograficznych: nie piszę o nim tak, jak o innych artystach, w przypad­ ku których nie przywiązuję takiej wagi do faktu czy są pochodzenia bretońskiego, baskijskiego czy jeszcze in­ nego. J. J. - Podsumowując: nie mówisz o Lamie w taki sposób, w jaki mówisz o Baconie. M. L. - Właśnie tak. W przypadku Bacona, nigdy bym nie zabawiał się w stwierdzenie, że był urodzony w Irlandii, że miał ojca Anglika, który był hodowcą koni wyścigowych. To, co mnie interesuje u Bacona, to co jest jego wkładem w malarstwo, to - przywołu­ jąc mojego przyjaciela Davida Sylvestera, który z kolei używa określenia samego Bacona mówiącego o Picas­ sie - brutalność faktu, the brutality of fact. J. J. - Nie ma tam nic surrealistycznego? M. L. - Dokładnie. N a skutek m.in. wpływu freu­ dowskiego, surrealizm pozostał bardzo symbolistyczny, więc, w efekcie, idealistyczny. (...) S. P. - Czy możemy porozmawiać o roli psychoana­ lizy w Pańskiej twórczości? 276 M. L. - To nie dzięki psychoanalizie piszę. Pisałem już wcześniej. Ale to dzięki niej po powrocie z misji Dakar - Dżibuti byłem na tyle rozsądny, by zrobić dy­ plom i zająć się etnologią. Podczas mojego leczenia pojawiła się możliwość wyjazdu - propozycja Griaule’a - na misję transafrykańską Dakar - Dżibuti, zaś mój lekarz - Borel - bardzo zaangażował się i pomógł mi podjąć tę decyzję. Wydaje mi się, że na początku mej kuracji byłem w tak kiepskim stanie, że nigdy nie miałbym na tyle odwagi, by po powrocie z Afryki zro­ bić dyplom - do tego stopnia, że nie mógłbym stać się zawodowym etnologiem. Nie jestem wielkim zwolen­ nikiem psychoanalizy, ale wydaje mi się, że jest to bar­ dzo skuteczna terapia pod warunkiem, że jest dobrze prowadzona i myślę, że dużo dzięki niej skorzystałem. Podobnie Bataille, który był pacjentem Borela i pora­ dził mi, bym poszedł się z nim zobaczyć. Historie oka — pierwsza opublikowana przez niego książka - została napisana po psychoanalizie. Jeśli chodzi o sny: zawsze miałem do nich podejście „surrealistyczne” - o wiele bardziej niż „psychoanalityczne”. Interesuje mnie ob­ jawiająca się we śnie treść, a nie skryty sens. Z drugiej strony to pewne, że takie pisma Freuda jak Psychopa­ tologia życia codziennego wpłynęły na mnie: lektura tej książki pozostawiła we mnie zamiłowanie do drobnych faktów, do których może być przypisane duże znacze­ nie. Poza tym, przykładałem zawsze o wiele większe znaczenie do freudowskiej zasady „prymatu seksualno­ ści”, niż do marksistowskiej idei „prymatu ekonomii”. Oczywiście, trzeba mieć się na baczności zawsze, gdy patrzymy w przeszłość, ponieważ mamy nieznośną ten­ dencję, by wszystko racjonalizować: rzeczy, które były niedopowiedziane, skryte, jawią się jako przemyślane, oswojone. Zresztą wszystko, co wam powiedziałem, jest dość ogólne i przybliżone, tym bardziej że napraw­ dę mówienie nie było nigdy moją mocną stroną! Wybrał i przełożył Tomasz Szerszeń * Tytuł pochodzi od redakcji. Publikowana rozmowa jest fragmentem wywiadu-rzeki, który ukazał się w „Gradhivie” i w „Current Anthropology” (przyp. red.). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34d0945f3bdaacb3a08bb08ef4757754.pdf 8ae1b7d64d14b5f34817c45671371074 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6455 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6028 Title A name given to the resource Leiris i etnografia/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.0-273 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATARZYNA KANIOWSKA Leiris i etnografia E tnografia Michela Leirisa to etnografia szczegól­ nego rodzaju. Skupia się ona na opisie nieznane­ go odkrywanego w znanym. To etnografia „od­ wrócona” w tym sensie, że badany obiekt rzuca światło na badanego; inność tego, co nieznane, staje się pretek­ stem do poznania siebie, rozpoznania własnej inności, dostrzeżenia i opisania nieznanego w sobie. To etnogra­ fia, która zakłada, że poznanie jest przede wszystkim samopoznaniem czynionym poprzez opis, który charakte­ ryzując inność, ukazuje i odkrywa ją, ujawniając przez to odrębność poznającego. Swoje fundamentalne cechy etnografia ta wywodzi z surrealizmu. Bez większego tru­ du można odnaleźć w światopoglądzie surrealistów idee uprawomocniające Leirisowską etnografię. W pierw­ szym Manifeście André Breton powiada: „jeżeli nie ma w kiści dwóch podobnych winogron, to dlaczego żądacie, abym opisał to grono przez jakieś inne, przez wszystkie inne, abym je uczynił gronem ja­ dalnym? Nieustępliwa mania, która sprowadza niezna­ ne do znanego, do czegoś, co jest zaszufladkowane, kołysze mózgi do snu. Analiza bierze górę nad uczucia­ mi” [Breton, za: Ważyk 1973: 61]. A dokonawszy krytyki poznania racjonalnego, od­ mawia rzeczywistości waloru pewności oczywistej i wy­ raża nadzieję, że: „...człowiek jako badacz będzie mógł znacznie dalej posunąć się w dociekaniach, upoważniony do czegoś więcej, niż do pobieżnego oglądu rzeczywistości. Zanosi się na to, że wyobraźnia odzyska swoje prawa. Jeżeli w głębinach naszego umysłu kryją się dziwne siły, zdolne do pomnażania sił na powierzchni albo do staczania z ni­ mi zwycięskiej walki, to jak najbardziej warto je schwy­ tać, przede wszystkim schwytać, aby potem, jeżeli zdoła­ my, poddać je kontroli naszego umysłu. Analitycy mogą na tym tylko zyskać” [Breton, za: Ważyk 1973: 62]. Leiris, nadrealista i analityk badanej rzeczywistości i samego siebie jednocześnie, realizuje surrealistyczny projekt najdokładniej w L ’Afrique fantôme, w La Règle du jeu i w Wieku męskim, najważniejszych swych tek­ stach, mieszających etnografię z literaturą. Zdecydo­ wanie, jest świadom tego, że etnografia „odwrócona” wymaga takiej narracji, która łączy relację z opowiada­ niem, opis z refleksją, przedstawienie z emocją i grą skojarzeń, ogląd zewnętrzny z oglądem wrażenia, od­ czucia. Narracja ta rodzi się z przemożnej chęci wyra­ żenia tego wszystkiego, co jej autorowi się przydarza. W każdej z tych książek Leiris pisze przede wszystkim o sobie. Poznawana rzeczywistość (obca, afrykańska czy własna z dzieciństwa i młodości) jest zawsze lu­ strem, w którym i dzięki któremu widzi i poznaje sam siebie. Etnograficzny opis służy odkryciu i zrozumieniu siebie. Dostrzeżenie inności okazuje się warunkiem ko­ niecznym do tego, by dowiedzieć się, kim jestem. Wiedza ta jednak nie wypływa ot tak, z etnograficz­ nego badania. Inność wszystkiego, co poza podmiotem jest niezbędnym tłem autoportretu poznającego. Jest to, jak sądzę, najistotniejsza cecha surrealistycznej antropo­ logii. Etnografia, na której się ona opiera, jest właściwie podwojonym wysiłkiem opisania poznawanego; podwo­ jonym, bowiem splatają się w niej dwa opisy, dwa proce­ sy poznania. Etnografia przedmiotu łączy się z etnografią podmiotu. Ale sprawa jest bardziej złożona. Rozróżnienie podmiot/przedmiot ma, w moim przekonaniu, w surreali­ zmie swoisty sens. Relację tę surrealiści pojmują jako re­ lację przenikania, współegzystencji, jednakże zawsze pod­ miot jest w niej ważniejszy. Cliffordowskie „etnograficzne Ja” w antropologii surrealistycznej nie oznacza jedynie autora antropologicznej narracji. Tutaj stanowi punkt wyjścia poznania i jednocześnie jego cel. Surrealizm cele­ bruje Ja, koncentruje się na podmiocie, czyni poznające­ go mistrzem ceremonii. Gdyby chcieć zewnętrznym, spo­ za surrealizmu wziętym językiem nazwać tę antropologię, to pewnie można by ją nazwać antropologią autobiogra­ ficzną, ale z koniecznym dookreśleniem - autobiografia oznacza tu dekonstrukcję autoportretu. Etnografia staje się narzędziem niezbędnym zarówno do wykonania auto­ portretu, jak i do jego krytycznej analizy. Etnografię tę można próbować charakteryzować bliżej, wskazując niektóre jej cechy. Skróconą ich listę podaje Leiris w przedmowie do Wieku męskiego: „Zerwałem z nadrealizmem z rozmaitych powodów, które za długo byłoby wyłuszczać (różnice poglądów, pomieszane z kwestiami osobistymi). Prawda to jed­ nak, że pozostałem nim przesiąknięty. Podatność na wszystko, co zdaje się nam dane, nie będąc poszukiwa­ nym (dane wewnętrznym dyktandem albo spotkaniem przypadku); przypisywanie poetyckiej wartości snom (gdzie zarazem upatrywałem bogactwo rewelacji, obja­ wień); zaufanie, którym obdarzyłem psychologię Freu­ da (uruchamia ona bowiem nader pociągający materiał obrazowy, skądinąd zaś pozwala wspiąć się łatwo na plan tragedii każdemu, kto uzna się za nowego Edypa); wstręt do wszystkiego, co jest transpozycją albo roz­ myślnym układem, to znaczy kłamliwym kompromi­ sem między rzeczywistymi zdarzeniami a płodami czy­ stej wyobraźni; konieczność dopowiadania spraw do końca, choćby brutalnie (zwłaszcza co do miłości, któ­ rą mieszczańska obłuda nazbyt łatwo ogranicza do wo­ 270 �Katarzyna Kaniowska • LEIRIS I ETNOGRAFIA dewilu, jeżeli wręcz nie spycha w sfery przeklęte i zaka­ zane). Takie były - niektóre przynajmniej - z potęż­ nych wskazań czy napięć nadrealizmu, jakie nadal przeze mnie przebiegały: mocno nieraz zanieczyszczone i nie wolne od sprzeczności...” [Leiris 1972: 13]. Wszystkie wymienione przez Leirisa elementy sur­ realizmu obecne są w etnografii, jaką uprawiał. I to ostatnie warte jest zaznaczenia. Leiris nie postuluje, ale realizuje projekt etnografii nowej, etnografii dokonują­ cej epistemologicznego zwrotu, rebelii w myśleniu. „.surrealizm - jak pisał w Drugim Manifeście Breton - do niczego nie dąży bardziej, jak do wywołania, z punktu widzenia intelektualnego i moralnego, kryzy­ su św iadom ości.” [Breton, za: Ważyk 1873: 125]. Ale są jeszcze inne, nie mniej ważne dla całości ob­ razu Leirisowskiej etnografii kwestie. N a przykład to wszystko, co określa sytuację poznawczą. Poznanie (to prawdziwe poznanie?) dokonuje się wtedy, gdy inicjuje je zaskoczenie, nieoczywistość, paradoks. W początko­ wym fragmencie Nadji Breton przekonuje o konieczno­ ści odczytywania dzieła poprzez osobowość i życie auto­ ra dzieła. Wspomina między innymi Chirico, który „po to, żeby malować, musi być zaskoczony (zaskoczony ja­ ko pierwszy) przez pewne układy przedmiotów i cała za­ gadka objawień mieści się dla niego w tym słowie: zasko­ czony”, ale jednocześnie „dzieło, które w taki sposób się rodziło, pozostawało «w ścisłym związku z tym, co pro­ wokowało jego narodziny»” [Breton 1993: 5]. W LAfrique fantôme Leiris wielokrotnie, zarówno w części doku­ mentującej badania wśród Dogonów, jak i w części dotyczącej pobytu w Gondarze, mówi o szoku, zaskocze­ niu. Opis, który z tego się wywodzi, zawsze wskazuje konkretny, nazwany ich powód. Odkrywany świat za­ skakuje i dlatego jest odkrywany. Ow element zaskocze­ nia wzmaga potrzebę poznania i uruchamia refleksję. Py­ tanie o to, co w badanej rzeczywistości jest obce, zaskakujące, nieznane, łączy się z pytaniem - dlaczego? Odpowiedź zaś rozpoczyna się od konstatacji własnej in­ ności. Nie towarzyszy jej zdumienie, zdziwienie. Nie ma się co dziwić. Znajduję tylko dowody mojej inności. Poznanie inności (ale tu chodzi o inność poznawane­ go obiektu) bywa inicjowane czymś jeszcze. Surrealistów interesuje egzotyzm wszelkiego rodzaju tak jak i wszel­ kiego rodzaju cudowność. Obydwie te cechy mogą, w przekonaniu nadrealistów, być przymiotami wcale nieodległego świata. Przeciwnie, zadaniem surrealisty jest odkrywanie niezwykłości tam, gdzie nikt inny jej nie dostrzega. Niezwykłość rzeczy zwykłych jest założeniem podstawowym surracjonalizmu, który według Bretona „nieodzownie towarzyszy surrealizmowi”, ponieważ „fak­ tycznie rozum w dzisiejszych czasach o nic nie stara się bardziej niż o nieustanne przyswajanie sobie czynnika ir­ racjonalnego” [Breton za: Ważyk 1973:163]. Leiris tak­ że uważał, że poszukiwanie merveilleux, tego nieuchwyt­ nego czegoś, co mityczne, mistyczne, tajemnicze było jednym z głównych dążeń surrealistów. Odnalezienie i - 271 co ważniejsze - nazwanie, opisanie merveilleux sprawi, że pokonana zostanie ograniczająca bariera racjonalności, nastąpi przejście Alicji przez lustro. Ciekawe są tu u nad­ realistów dwa przekonania: cudowność jest wszędzie (w świecie egzotycznie różnym od znanego, jak i w zna­ nym) oraz cudowność jest zmienna, inna w każdej epo­ ce, ale zawsze dociera do nas z trudem, „w niejasny spo­ sób wywiązuje się z jakiegoś ogólnego odkrycia, które dociera do nas tylko w szczegółach” [Breton za: Ważyk 1973: 68]. Oba te przekonania ujawniają się Leirisowskiej etnografii. Sekretny język Dogonów, tajemniczy, obcy Gondar czy nieuchwytna siła ducha zâr, władająca tańczącymi w transie - to przejawy, świadectwa obecno­ ści Niezwykłego, które „dociera do nas tylko w szczegó­ łach”. Etnografia pozwala te szczegóły poznać, a tym sa­ mym przyczynia się ona do zrozumienia tego, że w „porządku rzeczy” ukryte jest coś więcej. Etnografia przestaje być opisem rzeczywistości, staje się także próbą opisania nierzeczywistości, bez której ta pierwsza nie jest pełna, nie jest zrozumiała. Niezależnie jednak od tego, czy skupia swą uwagę na rzeczywistym czy nierzeczywistym, etnografia Leirisa jest też szczególnym s p o s o b e m opisywania ba­ danego świata. Nie myślę tu jedynie o literackiej for­ mie etnograficznych narracji Leirisa, choć oczywiście ona także odzwierciedla literackie kanony nadrealizmu. Specyficzne cechy tej etnografii łatwiej dostrzec, gdy nie poprzestaniemy na jej językowej czy krytycz­ no-literackiej analizie. L ’Afrique fantôme czy wydany później esej Sacrum w życiu codziennym zaświadczają 0 tym, że podstawą etnograficznego opisu czyni Leiris obserwację i wrażenie; łączy zatem niejako dwie różne percepcje. Połączenie to pozwala dokonywać oglądu zarazem z zewnątrz i z wewnątrz. Obserwacja nie jest ot po prostu przyglądaniem się. Louis Aragon w Wie­ śniaku paryskim, którą to książkę Leiris uznawał za jed­ ną z najważniejszych dzieł nadrealizmu i która jest li­ terackim „etnograficznym opisem” Paryża, pisał: „Wiem: jeden z głównych zarzutów, jakie mi stawia­ ją, to ciągle ten dar obserwacji, na który musi dopiero kto inny zwrócić uwagę, abym mógł go sobie uprzytomnić 1 trzymać go w ryzach. To prawda, nigdy nie uważałem siebie za obserwatora. Lubię wystawiać się na wiatry i deszcze: przypadek to moje całe doświadczenie. Nie mam poczucia, że świat jest mi dany” [Aragon 1971:27]. Leiris łączy w jedno przypadkowe spojrzenie z doświad­ czeniem, spostrzeżenie z przeżyciem. Przypadek nie jest czymś bez znaczenia - wzmaga siłę doznania, decyduje 0 „bezinteresownej grze myśli”. Przypadek nie oznacza jednak braku kontroli nad obserwowanym i przeżywa­ nym. We wstępie do Wieku męskiego Leiris wyjaśnia wła­ sne zamierzenie, które odnieść można też i do L ’Afrique: „ .s z ł o mi o to, aby skupić - w stanie niemalże suro­ wym - zespół zdarzeń i obrazów, których nie chciałem wykorzystywać, pozwalając wyobraźni, aby je obrabiała 1rozpracowywała. Słowem, szło o zaprzeczenie powieści. �Katarzyna Kaniowska • LEIRIS I ETNOGRAFIA Odrzucić wszelkie zmyślenie i jako materiał przyjmować tylko fakty prawdziwe (nie zaś prawdopodobne, jak w klasycznej powieści), tylko te fakty i wszystkie te fak­ ty. Taka była reguła, którą sobie obrałem. (...) obnażyć swoje serce, napisać o sobie książkę, gdzie troska o szcze­ rość byłaby posunięta tak daleko, że - pod zdaniami au­ tora - «papier marszczyłby się i zapalał za każdym do­ tknięciem pióra z ognia»” [Leiris1972: 12]. Tak jak Wiek męski miał być zaprzeczeniem powieści, tak L ’Afrique jest zaprzeczeniem narracji etnograficznej. Jest to swoisty dokument z podróży, zapis badanej rze­ czywistości wraz z jej „nierzeczywistym” wymiarem i za­ pis przeżyć, które obcowanie z tą rzeczywistością wyzwa­ lało. Leiris nazywał te książkę zbiorem codziennych notatek, rodzajem pamiętnika i skłonny był przyznawać jej raczej marginalne znaczenie; w żadnym razie nie my­ ślał o niej jako o pracy etnograficznej. Jednakże, nieza­ leżnie od intencji autora, L ’Afrique jest bezsprzecznie przykładem tekstu etnografii „odwróconej”. Rzeczywi­ stym obiektem etnograficznym jest tu badacz. Etnogra­ ficzny opis badanego świata wydaje się mieć drugorzęd­ ne znaczenie. Inność, obcość, egzotyzm świata, z którym badacz się styka, pojawiają się tutaj przede wszystkim ja­ ko siły wyzwalające autorefleksję, jako siły prowokujące do stawiania fundamentalnych pytań sobie, a nie lu­ dziom czy rzeczom spotkanym w tym świecie. Ta etno­ grafia bierze się z kryzysu własnej tożsamości i z przeczu­ wanego kryzysu własnej kultury, a także z chęci ucieczki od wszystkiego, co zań odpowiada. U jej początku jest przypadek. W Wieku męskim Leiris tak pisze o powodach swego etnograficznego przedsięwzięcia: „Wydostawszy się z tych otchłani [skomplikowanych przeżyć uczuciowych - K. K.] i poradziwszy się lekarza, pomyślałem, że nie od rzeczy byłoby zakosztować trochę twardszego i surowszego życia, którego mi najwyraźniej brakowało. Skorzystałem więc ze sposobności, aby od­ być długą podróż: wyjechałem na dwa lata do Afryki ja­ ko uczestnik misji etnograficznej” [Leiris 1972: 168]. „Wróciłem w roku 1933, zabiwszy przynajmniej je­ den mit: mit podróży jako ucieczki. Później poddałem się psychoanalizie tylko dwukrotnie, w tym raz - na bardzo krótko. Czego się zwłaszcza nauczyłem? Otóż tego, że w rozmaitych objawach - nawet najbardziej na pierwszy rzut oka nieskładnych - człowiek odnaj­ duje się zawsze tożsamy z sobą samym; cokolwiek by robił, wszystko sprowadza się do niewielkiej konstela­ cji pragnień, cech, zdarzeń itd., które - pod najróż­ niejszymi postaciami - powtarzają się automatycznie nieskończenie często” [Leiris 1972: 169]. W wywiadzie udzielonym w 1988 roku dla „Current Anthropology” zaś wspomina, że swą karierę antropolo­ ga zawdzięcza splotowi okoliczności. Kontakty towarzy­ skie i artystyczne spowodowały znajomość z Marcelem Griaulem, Paulem Rivetem, Georges’em Rivière’m i A l­ fredem Métraux. Pierwszemu zawdzięczał udział w wy­ prawie Dakar - Dżibuti, ostatniemu - zainteresowania badawcze. Ale w tych wspomnieniach również ujawnia się motyw przypadku, poszukiwań inspirujących przeżyć i intelektualnych podniet, które - zgodnie z kanonami nadrealizmu - służyć by miały twórczości artystycznej. Etnografia miała więc spełnić ten sam warunek, o którym wspominał Claude Lévi-Strauss. W Smutku tropików powiada on wprost: „Etnografia daje mi zado­ wolenie in te lek tu aln e .” [Lévi-Strauss 1964: 55]. W przypadku Leirisa jednak owo intelektualne zado­ wolenie nie bierze się z analizy badanej rzeczywistości, erudycyjnych prób jej odczytywania i poszukiwania głę­ boko ukrytych jej sensów. Etnografia, jak wydaje się są­ dzić Leiris, może (nie musi) przynieść nadzieję na znale­ zienie jakiegoś sposobu relacji ze światem; relacji, która by pomogła zrozumieć nie żaden porządek świata, ale je­ go nieporządek, zróżnicowanie i pomogła znaleźć rów­ nowagę pomiędzy obcymi, nieznanymi sobie, różnymi elementami. Etnografię tak pojmowaną można by po­ strzegać jako realizację głównych postulatów powstałego w roku 1924 (a więc w roku ogłoszenia pierwszego Ma­ nifestu) Centralnego Biura Badań Surrealistycznych. Miało ono pracować na rzecz poznania wszystkiego, co nieznane. Systematyczne gromadzenie dokumentacji zjawisk wymykających się bądź w ogóle nieobjętych ra­ cjonalistycznym wyjaśnianiem, ich badanie i dogłębna analiza, nastawione było na wypracowanie nowej episte­ mologii i zaowocować nową, nadracjonalną, a więc prawdziwą, koncepcją świata i człowieka. W Kryzysie przedmiotu Breton, powołując się na Hegla, stwierdzał: „Wszystko, co rzeczywiste, jest rozumne, wszystko, co rozumne, jest rzeczywiste,(...) czynnik rozumny jest przy tym zmuszony do ciągłej reorganizacji po to, aby się równocześnie umocnić i wzrosnąć” [Breton, za: Ważyk 1973: 163], oraz, że: „umysł w obecności przedmiotów pozostaje w sta­ nie czujności i żywego pobudzenia potrzebą własnego rozwoju tylko wówczas, gdy pozostaje w nich jeszcze coś tajemniczego, coś, co nie zostało jeszcze odsłonię­ te” [Breton, za: Janicka 1969: 179], i bodaj najistotniejsze w odniesieniu do etnografii Leirisa zdanie: „Myśl naukowa i nowoczesna myśl artystyczna przedstawiają pod tym względem taką samą strukturę: rzeczywistość, zbyt długo mylona z jej danymi, obec­ nie dla jednej i dla drugiej myśli, rozpryśnięta na wszystkie strony, zmienia się w konstelację możliwo­ ści i dąży do połączenia się z nią w jedno” [Breton, za: Ważyk 1973: 163]. Patrząc przez pryzmat tych deklaracji programo­ wych nadrealizmu widzimy, w moim przekonaniu, wyraźnie, jak dalece Leirisowski projekt etnografii wpisuje się w ramy surracjonalnej refleksji wywodzą­ cej się z dostrzeżenia i docenienia ważności tego, co nieznane. Świadomie używam tu określenia „surracjonalnej”, bowiem ma ono wskazać swoistość owej refleksji. Zwrócona ku nieoczywistemu, odwrócona 272 �Katarzyna Kaniowska • LEIRIS I ETNOGRAFIA od racjonalnego sposobu oglądu, wymaga ona też in­ nego rodzaju jej wyrażania. I tu pojawia się jeszcze in­ na, ogromnie ważna kwestia narracji; narracji, która umożliwiałaby realizację oczekiwań, stawianych tak rozumianej etnografii. Poszerzenie spektrum obiek­ tów etnograficznych, włączenie podmiotu w tę sferę, nastawienie na penetrację inności i na chwytanie ulotnych, niepoddających się jednoznacznym klasyfi­ kacjom obrazów, przeżyć, doświadczeń, dyktowało konieczność znalezienia nowego środka wyrazu w pisaniu etnografii. Mam wrażenie, że dla charakte­ rystyki tej narracji nie wystarczy ani wskazanie swo­ istego jej języka, ani wskazanie (jakże Geertzowskiego) mieszania gatunków. Poetycka uroda języka i swoboda łączenia rozmaitych stylów i gatunków są tylko koniecznym efektem ubocznym. Najważniejsze jest tu to, że pisanie etnografii Leiris rozumie tak, jak pojmuje je każdy surrealista. Pisanie jest formą wyra­ żania siebie. Etnografia jest formą wyrażania siebie. Ciekawe, że zapytany o to wprost Leiris niechętnie odnosi się do sugestii, by trafna była dla tego rodzaju uprawiania dyscypliny nazwa „etnografia siebie”. Ko­ mentując tę kwestię, Leiris wypowiada rzecz w moim przekonaniu najistotniejszą. Otóż element subiektyw­ ny musi być częścią etnograficznego opisu po to, by ten ostatni był uprawomocniony; subiektywność jest wa­ runkiem koniecznym obiektywności. Zatem subiek­ tywny ogląd świata nie może, ale musi być obecny w et­ nografii; staje się niejako jej warunkiem. Sądzę, że to właśnie jest istotą Leirisowskiej etnografii - wiara w obiektywne poznanie, którego fundamentem jest po­ znające Ja. Ta podstawowa teza, wyrażona we wstępie do L ’Afrique, brzmiąca - „to przez subiektywność (po­ suniętą do granic możliwości) możemy dojść do obiek­ tywności”, odzwierciedla głębokie związki tej etnografii z nadrealizmem. Etnograficzne Ja inicjuje i organizuje poznanie. W tym względzie nie ma różnicy pomiędzy nadrealistycznymi narracjami. Etnografia i literatura mają ten sam konfesyjny, osobisty ton. Tak jak w M a­ nifeście... lub w Wieśniaku paryskim czy Nadji, pisanie ma być „mówieniem na głos”. Aby tak pisać: „Wprowadź się w stan bierny, odbiorczy, jak dale­ ce stać cię na to będzie. (...) Powiedz sobie, że litera­ tura jest jedną z najsmętniejszych dróg, które prowa­ dzą do wszystkiego. Zacznij szybko pisać bez ustalonego tematu, tak szybko, aby nic nie zachować w pamięci i nie dopuścić do siebie pokusy odczytania tego, coś dotąd napisał. Pierwsze zdania przyjdzie ła­ two, prawdą jest bowiem, że w każdej sekundzie jest jakieś zdanie obce naszej myśli świadomej, domagają­ ce się ujawnienia.(...) Zdaj się na niewyczerpane źró­ dło podszeptu” [Breton, za: Ważyk 1973: 81], ale jednocześnie pisanie takie ma na celu odkrycie siebie, ujawnienie - także sobie - kim jestem: „Najważniejsze, żeby uzdolnienia szczególne (...) nie odwodziły mnie od poszukiwania jakiejś dyspozycji ogól­ nej, która byłaby mi właściwa, a która jednak nie została mi dana. Wnikając we wszystkie swoje upodobania, w ży­ wo odczuwane powinowactwa, w urzeczenia, którym podlegam, w zdarzenia, które mnie spotykają i które spo­ tykają tylko mnie, w mnóstwo zaobserwowanych u siebie odruchów, doświadczanych jedynie przeze mnie emocji usiłuję dociec, od czego zależy, a przynajmniej na czym polega moja odrębność w stosunku do innych ludzi. Czyż nie uda mi się z podobną ścisłością, z jaką uzmysławiam sobie tę swoją odrębność, objawić, co przyszedłem na tym świecie czynić pośród wszystkich innych ludzi i jaka jest moja wyłączna misja (...)” [Breton 1993: 4]. Leiris tak właśnie pisze etnografię. Widać to wyraź­ nie nie tylko w L ’Afrique fantôme, ale też w mniej zna­ nym cyklu La Règle du jeu i w niby-powieści Wiek męski. Widać to w całej jego twórczości - etnografii, prozie, poezji, eseistyce. Wszędzie znajdujemy to samo: subiek­ tywne spojrzenie na zaciekawiającą inność, na dostrze­ ganą we wszystkim zagadkę, na frapującą różnorodność świata. Uprawomocniając subiektywność, etnograficz­ ny opis ma za swą podstawę „obserwację siebie i obser­ wację ludzi innych kultur” [Leiris 1988: 172]. Subiek­ tywność poznania pozwala też na swobodny, spontaniczny (surrealiści powiedzieliby - wolny) jed­ nakże surracjonalny, a więc nie dowolny, ale świadomie czyniony wysiłek na rzecz poznania. Opis ten jest frag­ mentaryczny. Wybiera on to, co najważniejsze dla pod­ miotu. Etnografia jest manipulowaniem szczegółami powiada Leiris - przekładaniem drobnych zapisów rze­ czywistości, notowaniem myśli, dokumentowaniem świata na niezliczonej ilości fiszek. Istotą wszystkich tych czynności nie jest żadna rekonstrukcja opisywane­ go. Wartością najważniejszą jest refleksja; autorefleksja podmiotu. Tylko taka etnografia może dać zadowolenie intelektualne koniecznie poszerzone o „niedefiniowalny współczynnik uczuciowy”. Leirisowska etnografia podmiotu, ethnographie de soi-meme uzmysławia, jakie możliwości stwarza antropologia, jeśli tylko zachcemy poszerzyć przyjęte jej granice. Bibliografia Oprócz prac Michela Leirisa korzystałam z: A Conversation with Michel Leiris, „Current Anthropology”, vol. 2, n. 1, February 1988, s. 157-174 Louis Aragon, Wieśniak paryski, PIW, Warszawa 1971 André Breton, N adja, Oficyna Literacka Kraków 1993 André Breton, w: Adam Ważyk, Surrealizm. Antologia, Czytelnik, Warszawa 1973 (Manifest surrealizmu, List do rektorów uniwersytetów europejskich, Deklaracja Biura poszukiwań surrealistycznych, Drugi manifest surrealizmu, Kryzys przedmiotu, Geneza i perspektywy arty­ styczne surrealizmu , Prolegomena do trzeciego manifestu surrealizmu albo nie, Sytuacja surrealizmu między dwiema wojnami, Surrealizm w swoich dziełach żywych) James Clifford (red.), „A Special Section: New Translations of Mi­ chel Leiris”, SULFUR 1986, s. 4-125 Krystyna Janicka, Światopogląd surrealizmu, PWN, Warszawa 1969 273 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61fc4c024a5e0528c9b3007d8be4ef1f.pdf 7a56f6286b464fe5c7ddba512c341bc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:654 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:601 Title A name given to the resource O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.25-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfelbejn-Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ O NIEKTÓRYCH OGRANICZENIACH F U N K C J O N A L I Z M U — — S T R U K T U R A L I Z M U W TŁUMACZENIU Z M I A N Y KULTUROWEJ W roku 1922 Bronisław Malinowski i Alfred Reginald Radcliffe-Brown, twórcy tak zwanej szkoły funkcjonalnej w antropologii społe­ cznej, wydali za pośrednictwem zasłużonych firm wydawniczych dwie książki oparte na badaniach terenowych z lat młodzieńczych, to jest Argonautów Zachodniego Pacyfiku i Wyspiarzy andamańskich Wy­ danie tych książek przypieczętowało zapoczątkowaną przez nich. zmianę w orientacji naukowej antropologicznego środowiska anglosaskiego. To, co stanowiło istotę nowej szkoły, istotę zmiany stosunku do ewolucjonistycznych i dyfuzjonistycznych kierunków okresu pierwszej dekady X X wieku, wyraża najkrócej a dosadnie słynne powiedzenie Malinow­ skiego rozumiane jako podstawowa wskazówka badawcza „badaj obrzęd, a nie wierzenie" (study ritual not the belief). Po funkcjonalizmie spodzie­ wano się, że przy konsekwentnym posługiwaniu się tą wskazówką w empirycznych badaniach terenowych będzie on w stanie dostarczyć empirycznej, naukowej teorii człowieka i kultury. Od czasu owej zmiany w 1922 г., często określanej mianem rewolucji, opublikowano liczne i bogate zestawy źródeł opracowanych przez badaczy na podstawie badań terenowych, w grupach tzw. społeczeństw prymitywnych, społeczeństw małej skali, oraz sformułowano wiele oryginalnych teorii badawczych. W roku 1964 ukazała się książka lana Jarviego, The revolution in an­ thropology , traktująca właśnie o konsekwencjach rewolucji antropo­ logicznej 1922 r. Autor poddaje w wątpliwość rewolucyjność sformuło­ wanych wtedy propozycji metodologicznych, a w oparciu o analizę 2 1 B . M a l i n o w s k i , Argonauts of the Western Pacific, L o n d o n 1922, w y d a n a przez G . Routledge and Sons, oparta na badaniach terenowych prowadzonych z p r z e r w a m i w l a t a c h 1 9 1 4 - 1 9 1 8 ; A . R . R a d c l i f f e - B r o w n , The Andaman Islanders, C a m b r i d g e 1922 o p a r t a n a b a d a n i a c h t e r e n o w y c h z l a t 1906—1908, w y ­ dana przez Cambridge University Press. 2 I. C. J a r v i e , The revolution in anthropology, London 1964. �26 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ kultów cargo dowodzi, że teorie zbudowane na założeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu nie pozwalają na tłumaczenie zmiany społecznej. Przedstawiając założenia metodologiczne funkejonalizmu-strukturalizmu w ich skrajnej postaci Jarvie niewątpliwie podkreśla ich słabości. Ujmując jednak rzecz krańcowo nie wydobywa możliwości badawczych, które kierunek ten repezentuje. Wobec tego, że argumenty podane przez autora za tezą, iż funkcjonalizm-strukturalizm nie tłumaczy zmiany kulturowej, wydały mi się niewystarczające, podjęłam poniższą próbę analizy . Pod pojęciem funkcjonalizm-strukturalizm rozumiem, tak jak przy­ jęto to obecnie w środowisku brytyjskim, zespół założeń badawczych i teorii sformułowanych przez B. Malinowskiego (funkejonalizm kla­ syczny „czysty"), A.R. Radcliffe-Browna (strukturalizm) i ich uczniów. Jest to kierunek stawiający sobie odmienne cele i posługujący się zgoła innymi metodami od strukturalizmu wywodzącego się z językoznawstwa i w etnologii reprezentowanego głównie przez C. Lévi-Straussa. Sądzę, że oba te kierunki łączy jedynie nazwa, a nie treść doktryny. Tak więc w niniejszym szkicu powoływać się będę głównie na poglądy R. Firtha, M . Gluckmana, E. Leacha, M . Fortesa, L . Mair, E. E. EvansPritcharda, A. I . Richards, klasyków współczesnego funkcjonalizmu-stru­ kturalizmu. Zdaję sobie sprawę z dzielących ich różnic. Ale odmienne postawy znajdziemy nawet w obrębie kierunków bardziej wydawałoby się zunifikowanych, jak np. ewolucjonizm. Do celów niniejszego studium zakładam, że to, co wyżej wymienionych autorów łączy pod względem teoriopoznawczym, jest ważniejsze od tego, co ich dzieli w zakresie koncepcji i teorii szczegółowych . Niemniejsze różnice od tych, które w y ­ stępują między przedstawicielami współczesnej antropologii brytyjskiej występowały między B. Malinowskim i A.R. Radcliffe-Brownem, a je­ dnak do celów analizy wielokrotnie łączymy ich razem, co czynię i w tym miejscu. Termin „zmiana" występuje nader często w pracach antropologów społecznych, klasycy nie dali jednak bezpośredniej jego definicji . 3 4 5 3 N i e u s t o s u n k o w y w u j ę s i ę tu do s z c z e g ó ł o w y c h a r g u m e n t ó w J a r v i e g o k r e s u k u l t ó w cargo, p o z o s t a w i a j ą c t ę s p r a w ę do e w e n t u a l n e g o r o z w a ż e n i a specjalistów: religioznawców i oceanistów. z za­ przez 4 A n a l i z a l o g i c z n a w s k a z u j e na s ł u s z n o ś ć t a k i e g o ł ą c z n e g o t r a k t o w a n i a t e o r i i B . Malinowskiego i R a d c l i f f e - B r o w n a i ich s u k c e s o r ó w . W a r t o ś ć heurystyczna a n a l i z y f u n k c j o n a l n e j w j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u o g r a n i c z a s i ę b o w i e m do u j a w n i a n i a s a m o r e g u l u j ą c y c h e l e m e n t ó w s y s t e m u : por. C . G . H e m p e 1, The logie of functional a n a l y s i s , [w:] L . G r o s s , Symposium on sociological theory, Evans t o n 1959. , 5 s. B . M a l i n o w s k i w T h e d y n a m i c s of c u l t u r e c h a n g e , N e w H a v e n 1945, 1, d e f i n i u j e z m i a n ę n a s t ę p u j ą c o : „ Z m i a n a k u l t u r o w a j e s t p r o c e s e m , w k t ó r y m �F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J 27 A. R. Radeliffe-Brown podkreśla, że antropolog w swej praktyce badaw­ czej bada dziejący się, a więc i zmieniający proces życia społecznego, w którym zmiana i kontynuacja stanowią dwie strony tego samego me•dalu. Funkcjonaliści-strukturaliści określają interesującą ich zmianę bliżej przez dodanie przymiotnika społeczny. Jedynie B. Malinowski pisze o zmianie kulturowej. Jest to wynikiem przyjęcia przez niektórych antropologów różnych definicji terminu kultura i struktura społeczna . W klasycznym podręczniku socjologii R.M. Maciver i S.H. Page w y ­ różniają szereg terminów odnoszących się do różnego rodzaju zmian społecznych: 6 ,,a) n a z w y o z n a c z a j ą c e z m i a n y c i ą g ł e , nie o k r e ś l o n e j a k o p r o c e s b ą d ź r u c h itp., b) n a z w y o z n a c z a j ą c e z m i a n y c i ą g ł e w o k r e ś l o n y m k i e r u n k u : 1) z d e f i n i o w a n e i l o ś c i o w o ze w z g l ę d u n a w i e l k o ś ć , j a k w z r o s t , a k u m u l a c j a i t d . ; 2) zdefiniowane j a k o ś c i o w o ze w z g l ę d u n a z r ó ż n i c o w a n i e s t r u k t u r a l n e l u b f u n k c j o n a l n e , j a k e w o ­ l u c j a , r o z w ó j , r e g r e s , r e t r o g r e s j a ; 3) z d e f i n i o w a n e j a k o ś c i o w o ze w z g l ę d u n a z b l i ­ ż a n i e s i ę do i d e a ł u c z y u k ł a d u w a r t o ś c i , j a k p o s t ę p , u p a d e k , r o z k ł a d , d e k a d e n c j a , d e g e n e r a c j a ; 4) z d e f i n i o w a n e ze w z g l ę d u n a i n n y s y s t e m i z g o d n o ś ć z n i m : p r z y ­ stosowanie, adaptacja, akomodacja, a s y m i l a c j a i t p . " 7 Nie wszystkie z wyżej wymienionych rodzajów zmian są przedmiotem badania funkcjonalistów-strukturalistów. Zajmowali się oni i zajmują głównie zmianami zachodzącymi w obrębie systemu i nie pro­ wadzącymi do zmiany systemu bądź zmianami spowodowanymi interwencją z zewnątrz, niejednokrotnie powodującymi reakcje łań­ cuchowe zmian w obrębie systemu, zakończone radykalną zmianą systemu. Zwłaszcza ten typ zmian był w centrum zaintereso­ wania Malinowskiego, który określał go mianem culture contact i s t n i e j ą c y p o r z ą d e k s p o ł e c z e ń s t w a , to z n a c z y jego c y w i l i z a c j a s p o ł e c z n a , d u c h o w a i m a t e r i a l n a , u l e g a j ą p r z e k s z t a ł c e n i u w i n n y t y p [...] M o ż e b y ć spowodowana c z y n n i k a m i i s i ł a m i p o w s t a j ą c y m i spontanicznie w o b r ę b i e s p o ł e c z n o ś c i w z g l ę d n i e m o ż e m i e ć m i e j s c e w w y n i k u k o n t a k t u r ó ż n y c h k u l t u r " . O t ó ż w y m i e n i a j ą c te d w a rodzaje zmiany Malinowski, k i e r u j ą c s i ę przekonaniem, ż e twierdzenia nauki w i n ­ ny b y ć w e r y f i k o w a n e przez p r a k t y k ę , r o z w a ż a praktycznie tylko jeden rodzaj z m i a n y , a m i a n o w i c i e z m i a n ę k u l t u r y k r a j o w c ó w pod w p ł y w e m k o n t a k t u z E u r o ­ p e j c z y k a m i w w a r u n k a c h s y s t e m u kolonialnego. I n n e z m i a n y t r a k t u j e j a k o d y n a ­ m i k ę w e w n ę t r z n ą systemu. e O różnicach w traktowaniu pojęcia kultury i struktury decyduje zarówno s t o s u n e k b a d a c z y do n i c h j a k o n a r z ę d z i p o z n a n i a , j a k i p r z y j ę t e z a ł o ż e n i e o t y m , co jest p r z e d m i o t e m naszego n a u k o w e g o p o s t r z e g a n i a . U p o d s t a w r ó ż n i c m i ę d z y funkcjonalizmem B . Malinowskiego i A . R. R a d c l i f f e - B r o w n a l e ż y zgoła odmienne t r a k t o w a n i e t y c h p o j ę ć . P o r . B . M a l i n o w s k i , A scientific theory of culture, N e v Y o r k 1960, s. 150 i 162, k t ó r y o k r e ś l a t a m s w o j ą p o s t a w ę p r z y d a j ą c k u l t u r z e znaczenie n a d r z ę d n e . I n n ą w t y m w z g l ę d z i e p o s t a w ę A . R. R a d c l i f f e - B r o w n uza­ s a d n i a m . i n . w Structure and function in primitive society, L o n d o n 1952, s. 4, 9 n. 7 R. M . M a c i v e r , C. H. P a g e , Society, wyd. 7, L o n d o n 1961, s. 523. �28 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ — kontaktu kulturowego. Tak więc tylko pewne typy zmian były szcze­ gólnie badane przez antropologów. I tu możemy postawić interesujące Jarviego pytanie, jakie rezultaty osiągają antropologowie w tłumaczeniu zmiany kulturowej. Zanim jednak na nie odpowiemy, postaram się odpowiedzieć na inne istotne w tej sytuacji pytanie, a mianowicie, w jakim stosunku pozostają zainteresowania zmianą przez antropologów szkoły funkcjonalno-strukturalnej do zainteresowań i przyjętych sposo­ bów rozwiązań w porównaniu z niektórymi innymi, zwłaszcza poprzedza­ jącymi ich kierunkami; czy zainteresowania zmianą i przyjęte sposoby rozwiązań mogą stanowić o specyfice tego kierunku. P r ą d y intelektualne poprzedzające bezpośrednio powstanie naukowej etnografii oraz kierunki tej nauki, były w zasadzie teoriami zmiany odnoszącymi się do sfery kultury, a posiadające niejednokrotnie i szerszy zasięg. Panująca w X V I I I w. teoria postępu jest wynikiem przyjęcia przez intelektualistów postawy dopuszczającej zmiany. Teoria ta w większej mierze zajmowała się faktem zmiany niż tłumaczeniem jej mechanizmu. Przez samo jednak uznanie faktu zmiany stanowiła przezwyciężenie teorii społeczeństwa statycznego i była punktem wyjścia dla teorii ewolucji kultury. Teoria ewolucji kultury związana z pierwszym naukowym kierunkiem w etnografii — ewolucjonizmem, miała na celu wytłumaczenie różnic między współcześnie sobie występującymi kulturami na świecie. Była to teoria ściśle ogólna i każdy z uczonych ewolucjonistów bez względu na to, czy zajmował się problematyką rodziny, mitu i religii, czy syste­ m a t y k ą kultury materialnej, mógł w odniesieniu do szczegółowo przez siebie rozpracowywanego działu kultury posłużyć się tą właśnie teorią. W związku z tym ewolucjonizm nie wypracował żadnej teorii zmiany szczegółowej, nie wyodrębniono też problemu zmiany jako takiej. Przed­ miotem badania etnologa była zmieniająca się kultura, która zmieniła się nie od czasu do czasu pod wpływem takich czy innych okoliczności zewnętrznych, ale której samą istotą była zmiana. Teoria ewolucji wskazywała na kierunek zmiany i na jej zasadniczy charakter, to jest na fakt, że przesłanki każdego następnego stadium tkwiły w poprzednim, z którego właśnie ewoluowały. Zmiana była więc zarazem i kontynuacją i przezwyciężeniem istniejącego stanu. Nie mogę, ze względu na inny temat artykułu, przeprowadzić w t y m miejscu szczegółowej k r y t y k i ewolucjonizmu w odniesieniu do teorii zmiany, aczkolwiek w t y m zakresie nie została ona jeszcze przeprowa­ dzona. Aby jednakże lepiej uwypuklić podejście do zmiany ze strony funkcjonalistów-strukturalistów wspomnę o jednej jeszcze kwestii. W swoich pracach ewolucjoniści opierali się na zadaniach spostrzeżenio­ wych, wypowiedzianych najczęściej przez inną osobę niż opracowująca �F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. Z M I A N Y K U L T U R O W E J 29 syntezę. Punktem wyjścia ich rozumowania jest zawsze biologiczny paradygmat ewolucji i w całym rozumowaniu elementy dedukcji odgry­ wają szczególnie ważką rolę. Niemniej jednak dużo wysiłku wkładają w weryfikację zdań, na których opierają swoje rozumowanie. Weryfika­ cja ta zaczyna się u nich z chwilą otrzymania do ręki już gotowego źródła. Dopiero od tego momentu zaczynają obowiązywać reguły war­ sztatu . Kierunek kulturowo-historyczny, jeden z bardziej wyodrębniających się postewolucjonistycznych kierunków dyfuzjonistycznych, czyni przed­ miotem swojego badania również zmieniającą się kulturę. Stworzone przez ten kierunek teorie, jak najbardziej chyba popularna teoria kręgów kulturowych (najwcześniej zresztą przezwyciężona) i teoria kontaktu, są teoriami zmiany. Ograniczają się one jednak do tłumaczenia zmian powstałych w w y n i k u zapożyczenia wytworu czy wytworów kultury w drodze bezpośredniego kontaktu. Teorie te mają charakter bardziej szczegółowy w porównaniu z teorią ewolucji. Dyfuzjonistów tych inte­ resuje, podobnie jak ewolucjonistów, zmiana w jej perspektywie histo­ rycznej i podobnie jak ewolucjoniści pragną tłumaczyć dzisiejsze zróżnicowanie kultur ich przeszłością. Dyfuzjonizm ocenia się często jako rodzaj reakcji na ewolucjonizm, z tego głównie powodu, że odrzuca paradygmat ewolucji i szereg faktów z niego wydedukowanych. Odrzucenia tego dokonują dyfuzjoniści na dro­ dze szczegółowej weryfikacji materiału empirycznego zdobytego w tere­ nie. Z t y m niewątpliwie łączy się dalszy rozwój warsztatu naukowego etnologa. Ustala się niezbędne minimum danych koniecznych w opisie faktu kulturowego po to, aby w dalszym postępowaniu naukowym fakt ten można było poddać weryfikacji. Postępowanie badawcze rozpoczynano w związku z t y m nie dopiero w momencie otrzymania gotowego materiału na biurku, ale jeszcze wcześniej, w terenie. Mimo przesunięcia granicy czynnego włączenia się naukowca w proces weryfikacji i samego tworze­ nia źródeł, same źródła w ujęciu zarówno ewolucjonisty, jak i przedsta­ wiciela szkoły kulturowo-historycznej nie zmieniły swego charakteru. B. Malinowski nawiązywał w swoich pracach do ewolucjonizmu, i to samo można powiedzieć o A.R. Radcliffe-Brownie . Zwłaszcza 8 9 8 1896, N a t e n t e m a t por. z w ł a s z c z a E . B . T у 1 o r , Cywilizacja t. 1, wnętrzną s. 13—20. W s k a z u j e on niesprzeczność źródła przypadki. Nie wspomina w terenie ze względu na i na konieczność potwierdzenie natomiast pierwotna, danego faktu nic o tym, j a k powinien konsekwencje poznawcze Warszawa weryfikacji informatora, we­ przez analogiczne badacz postępować określonego sposobu postę­ powania. 9 A . R . R a d c l i f f e - B r o w n i B . M a l i n o w s k i w zasadzie nie negowali lucji, odrzucali tylko ciągi kulturowe i fakty wydedukowane przez teorii ewo­ ewolucjonistów �30 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ Malinowski zdawał się mieć dla niego szczególne zrozumienie, gdyż sam osobiście był zainteresowany w stworzeniu paradygmatu, co mu się zresztą tylko częściowo udało . Cenił też sobie niewątpliwie per­ spektywiczną głębię ewolucjonizmu, choć uważał ją w swoim bezpośred­ nim badaniu za nieprzydatną. Jego własne usiłowania nie szły w kierun­ ku uczynienia z etnografii nauki dedukcyjnej, posługującej się indukcją dla weryfikacji danych, ale nauki empirycznej posługującej się indukcją jako podstawą rozumowania. I ten właśnie fakt określił nader istotne zmiany w podejmowanej problematyce badawczej, zmiany warsztatu, zmianę stosunku do zmiany w kulturze, którą się już teraz specyfikuje bliżej jako zmianę kulturową bądź społeczną. Na stawiane sobie zarówno przez ewolucjonistów, jak i dyfuzjonistów pytanie, czy kultura ludzka jest jedna, czy też mamy do czynienia z wieloma kulturami, funkcjonaliści-strukturaliśei odpowiadają podobnie. Kultura jest jedna. Na dalsze pytanie, czym spowodowana jest różno­ rodność kultur, odpowiadał na przykład Malinowski: że odmiennym sposobem zaspokajania ogólnoludzkich potrzeb za pośrednictwem tego aparatu instrumentalnego, jakim jest kultura. Była t ó więc odpowiedź w kategoriach funkcjonalnych, nie genetycznych, i dotyczyła układów cech współcześnie istniejących i zależnych, poddających się badaniu naukowemu. Malinowski i A. R. Radcliffe-Brown, a zwłaszcza ten ostat­ ni, wiele uwagi udzielają sprawie zjawisk, które poddają się naszej obserwacji. Malinowski pisze „study ritual not the belief", uważając, że niefałszowaną obiektywną rzeczywistością są jedynie konkretne działania ludzkie. Te zapisywane w formie spostrzeżeń badacza mogą być podstawą do dalszego indukcyjnego wnioskowania. A. R. Radcliffe-Brown docieka głębiej tego, co jest przedmiotem naszego poznania. Zarzuca pojęcie kultury jako główne narzędzie ba­ dawcze, motywując to t y m , że ,,[...] ta konkretna rzeczywistość, z którą ma do czynienia antropolog społeczny w obserwacji, opisie, porówny­ waniu i klasyfikacji, nie jest żadnego rodzaju całością, ale procesem, procesem życia społecznego. Jednostką badania jest życie społeczne pewnego określonego regionu na świecie w czasie pewnego okresu" . 10 11 na podstawie teorii, d o m a g a j ą c s i ę oparcia w y ł ą c z n i e na faktach s t w i e r d z o n y c h . P o r . A . R . R a d c l i f f e - B r o w n , Method in social C h i c a g o 1958, s. 178 п . ; M a l i n o w s k i , op. cit., s. 212. 1 0 empirycznie anthropology, W s k a z u j ą n a to z w ł a s z c z a jego r o z w a ż a n i a w Scientific... Nie w y p o w i a d a m s i ę s z c z e g ó ł o w i e j w o b e c tego, ż e s p r a w a n i e b y ł a s z e r z e j r o z w a ż a n a p r z e z m e t o d o ­ l o g ó w , j e ż e l i n i e l i c z y ć a r t y k u ł u L e o A . D e s p r e s , Anthropological theory, cul­ tural pluralism, and the study of complex societies, , , C u r r e n t A n t h r o p o l o g y " , t. 1: 1965, s. 3—27. 1 1 R a d c l i f f e - B r o w n , Structure..., s. 4. �FUNKCJONALIZM-STRUKTURALIZM W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J 31 W stosunku do tego pojęcia kultura i tradycje kulturalne (culture and cultural traditions) są określeniami użytymi na pewne dające się w y ­ odrębnić aspekty tego procesu, ale oczywiście nie są całym procesem. Istnienie ich jest jednak niezwykle ważne, ponieważ „istnienie kultury i tradycji kulturalnych to jest to, czym życie społeczne w sposób znaczny różni się od życia społecznego innych gatunków zwierzęcych" . Zdaniem Radcliffe-Browna to jednakże, co jesteśmy w stanie spostrzec, to nie kultura, a stosunki zachodzące między ludźmi. O istnieniu kultury wnosimy pośrednio dzięki spostrzeżeniu stosunków społecznych. Rozdział na kulturę i s t r u k t u r ę społeczną, nazwaną tu formą życia społecznego, jest wyrazem nie pozornego sporu o terminologię, ale sporu wkraczającego w dziedzinę teorii poznania. Obaj, i Malinowski, i Rad­ cliffe-Brown, dążyli do sformułowania takich wymogów warsztatu pracy antropologa, by spełnił on wymagania stawiane nauce empirycznej-indukcyjnej, przy czym sprawom teorii poznania Radcliffe-Brown poświę­ ca niewątpliwie więcej troski w porównaniu z Malinowskim. Inny jest również stosunek każdego z nich do zmiany kulturowej. Jednostką bada­ nia u Malinowskiego, podobnie jak i u Radcliffe-Browna, jest grupa ludzka. U Malinowskiego nosi ona nazwę instytucji i jest to zorganizo­ wana forma ludzkiego działania. Wybór badacza pada przy tym na instytucje występujące w obrębie tzw. społeczeństw prostych, niejedno­ krotnie o dużym stopniu izolacji od innych grup. Instytucje danego społeczeństwa powstałe dla zaspokojenia jego potrzeb tworzyły system, podobnie jak u Radcliffe-Browna taki system tworzyła sieć stosunków społecznych w obrębie danej grupy. Pomiędzy instytucjami istniały ścisłe zależności, zmiana w systemie potrzeb powodowała zmianę w każdej z nich, to z kolei, na skutek istniejącyh funkcjonalnych wzajemnych powiązań między nimi, powodowało rodzaj reakcji łańcuchowej zmian. Zmiana mogła powstawać również i wtedy, gdy impuls szedł nie ze sfery potrzeb, a spoza systemu, z zewnątrz. Dzięki układowi wzajemnych zależności, między systemem potrzeb a instytucjami, system był zrówno­ ważony, pozostawał w stanie equilibrium. Zasadniczo antropolog badał systemy w stanie equilibrium, starając się ustalić funkcjonalne powią­ zanie występujące między poszczególnymi instytucjami, ich wzajemny stosunek do siebie, a następnie w stosunku do całości. Jeżeli instytucje istniejące zaspokajały te potrzeby, dla których zaspokojenia zostały powołane, to system trwał w harmonii. Sprawdzianem odpowiedniości potrzeb i instytucji, sprawdzianem zarazem wartości systemu było jego trwanie. Pojęcie equilibrium odpowiadało zasadniczo sytuacji, w której znajdował się system w chwili dokonywania przez badacza 12 R a d c l i f f e - B r o w n , op. cit., s. 5. �32 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWlCZ opisu laboratoryjnego. Ażeby wykazać jakiekolwiek odchylenie od systemu musiał on w pierwszej kolejności zrekonstruować system w sta­ nie równowagi, wskazać na warunki inicjujące. Dla' •wytłumaczenia wewnętrznej dynamiki procesu, dynamiki która jednak nie zakłóca trwania systemu, stworzono pojęcie dysfunkcji jako przeciwstawne konstruktywnemu pojęciu funkcji, dysharmonii dla określenia stanu za­ kłóceń, dysforii dla określenia stanu społecznego niezadowolenia. Wszystkie te pojęcia przedstawiały stany nienormalne dla systemu, dla którego jedynym stanem naturalnym był stan equilibrium, harmonii, w którym wszystkie instytucje spełniały swoje funkcje, a stan samo­ zadowolenia społecznego można było określić mianem euforii. W syste­ mie takim każdy zwyczaj nie tylko posiadał jakieś znaczenie według twierdzenia ewolucjonistów — jeżeli nie współcześnie, to w przyszłości, ale nie mógł istnieć bez funkcji choć nie przesądzano, czy funkcje te były niezmienne od momentu powstania danego zwyczaju. Określenie funkcji jakiegoś wytworu kulturowego było zresztą według Malinow­ skiego kryterium identyfikacji danego w y t w o r u . Twierdzenie, że każdy wytwór, że każdy zwyczaj, że każde zja­ wisko kulturowe pełni jakąś funkcję, odegrało w swoim czasie istotną rolę jako wskazówka badawcza . Malinowski szedł bardzo daleko w podkreślaniu znaczenia funkcji. Twierdził, że każde zjawisko pełni funkcję istotną dla utrzymania systemu. Wynikało to z prostego rozu­ mowania, że kultura jest tym aparatem instrumentalnym, k t ó r y został powołany do zaspokajania potrzeb ludzkich, każdy z jej elementów pełni funkcję w systemie zaspokajania potrzeb. Sam fakt jego istnienia jest dowodem zaistniałej uprzednio potrzeby w systemie potrzeb i aktu­ alnego jej trwania. Rozumując tą samą drogą można było twierdzić, że jeżeli system trwa, to zaspokaja potrzeby, jeżeli zaspokaja potrzeby, to jest dobry. Jeżeli się więc zmienia, to się zmienia na gorsze. I temu ostatniemu po­ glądowi Malinowski dawał niejednokrotnie dowód w mowie i piśmie. Z t y m zapewne wiąże się jego dążenie do pozostawienia systemów autochtonicznych kultur A f r y k i czy Oceanii jako żywych, w t y m wyra­ żało się zapewne jego przekonanie o konieczności zdalnego sterowania 1S 14 1 3 B . M a l i n o w s k i , Culture, [w:] Encyclopaedia of social sciences, wyd. E . R . A . S e l i g m a n , w y d . 12, N o w y Y o r k 1957, t. I l l , s. 621—645. A u t o r d a j e tu s z c z e ­ g ó ł o w e k r y t y k ę tej s z k o ł y ze w z g l ę d u n a p o m i j a n i e b ą d ź n i e z b y t p r e c y z y j n e u s t a ­ lanie funkcji w y t w o r u i ł ą c z e n i e w z e s p o ł y w y t w o r y o podobnej formie, lecz r ó ż ­ nych funkcjach. 1 4 P o r . k r y t y k ę tej L o n d o n 1958, s. 47 n. p o s t a w y p r z e z D . E m m e t, Function, purpose and powers, �F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. Z M I A N Y K U L T U R O W E J 33 t y m i ludami tak, by nie naruszać ich struktury, to znaczy wg zasady indirect rule . Sam Radcliffe-Brown w większym stopniu dopuszczał możliwość okresowej zmiany w obrębie systemu, silniej jeszcze podkreślili to ucz­ niowie zarówno Malinowskiego, jak i Radcliffe-Browna. Twierdzą oni, opierając się na tezie wyprowadzanej z prac Durkheima, że w każdym społeczeństwie znajdują się ludzie łamiący normy, że początkowo fakty te spotykają się z ostrą reakcją społeczeństwa, która stopniowo słabnie w miarę, gdy postępki te stają się coraz częstsze. Adaptacja łagodzi reakcję. W ten sposób w społeczeństwie powstają instytucje wkompo­ nowujące nowe zaszłości w istniejący system. R. Firth np. dowodzi, że w każdym systemie istnieje sfera zjawisk, różnie traktowanych przez różne jednostki w tej grupie, a mimo to system nie upada. Argumentu­ jąc przykładami z religijnego życia dowodzi on, że każdy system posiada jak gdyby swój margines możliwych p r z e k r o c z e ń . Idąc dalej można by uważać ten margines przekroczeń za system instytucji zabezpieczających go przed destruktywnym działaniem jednostek odszczepieńczych, których dewiacyjna działalność jest w ten sposób ujęta w formalne i bezpieczne, niegroźne dla całości systemu kanały. Niezależnie od tego typu zmian, a raczej odstępstw czasowych i jednost­ kowych, dla których wytłumaczenia Radcliffe-Brown stworzył pojęcie harmonii i euforii społecznej, zauważamy w społeczeństwie innego ro­ dzaju jeszcze zmiany, które prowadząc do chwilowego zakłócenia sys­ temu równowagi, do chwilowych konfliktów w obrębie systemu decy­ dują o dynamicznym charakterze procesu życia społecznego. Dyna­ mika tych zakłóceń jednakże wykazuje również pewne regularności i po chwilowym zakłóceniu życia wraca do normy. Jest to inny niewątpliwie typ zmiany od poprzedniego, ale również zinstytucjona­ lizowany. Z badaczy współczesnych wykorzystanie koncepcji pierwszej zauważamy u Firtha , częściowo u Leacha . Koncepcją drugą posługu­ je się natomiast szczególnie interesująco Max Gluckman przedstawiając zmianę w formie działających w społeczeństwie opozycji, słynnych piece in feud . 15 16 17 18 1Э Tego rozdaju koncepcji wewnętrznej dynamiki systemu, nie prowa­ dzącej do zmian jakościowych, nie znajdujemy u Malinowskiego. Rozwi­ ja on natomiast właściwie niezbyt interesującą i praktycznie zarzuconą 1 5 1 6 1 1 1 8 1 9 litics, Ł . M a i r, An introduction R . F i r t h, Human types, R. F i r t h , Elements of to social anthropology, O x f o r d 1965, N o w y J o r k 1958, s. 120. social organization, L o n d o n 1956, s. 234,. s. 56 п . E . R. L e a c h , Political systems of Highland Burma, L o n d o n 1954, s. 13 n. M. G l u c k m a n , Custom and conflict in Africa, O x f o r d 1955; t e n ż e , Po­ Law and ritual in tribal society, O x f o r d 1965. 3 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �34 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ 20 koncepcję culture contact . Koncepcja ta ma wytłumaczyć zmiany, które dzieją się w społeczeństwach przedindustrialnych w sytuacji zetknięcia się z cywilizacją zachodnioindustrialną. Jest to zmiana typu radykalnego, niejednokrotnie niszcząca zastany system. . Tradycyjnie przedstawiana jest w formie impaktu pewnych cech kulturowych sys­ temu nacierającego na niektóre instytucje systemu zastanego. Jest to niewątpliwie zmiana powstająca w wyniku kontaktu. Jest ona jednak niesłychanie trudna do empirycznego opisu, gdyż system w sytuacji zmiany jest systemem niestabilnym, kierunek zmian nie jest ł a t w y do uchwycenia. Jeżeli nawet, idąc za sugestią Fortesa , badamy nie nowo powstałe bądź przyjmowane w nowej cywilizacji zwyczaje, ale zacho­ wania się ludzi, nie zwyczaje jako niezależne całości, ale zmiany w sto­ sunkach społecznych, to i tak trudno nam będzie ustalić, które z za­ chowań należy określić jako zmierzające w kierunku stabilizacji, two­ rząc w ten sposób zalążek nowego systemu, a które są tylko formą przejściową, przypadkową. Zalecane przez antropologów badanie stosunków społecznych, a nie wytworów kulturowych, badanie zespołu stosunków (a set of rela­ tionships), zespołu stosunków liczonego podobnie, jak karta genealo­ giczna od ego, może wskazać, co ginie w stosunku do ustępującego sys­ temu, ale nie co powstaje . Problematyka zmiany kulturowej przedstawia sobą nowe problemy teoriopoznawcze w stosunku do opisu systemu ustabilizowanego. Trud­ ności te pragnął rozwiązać Radcliffe-Brown, proponując połączenie diachronicznego i synchronicznego opisu . Metoda ta daje dobre rezultaty 21 22 23 2 0 M a l i n o w s k i , The Dynamics..., s. 154. 2 1 L . M a i г [ w y d . ] , Methods of study of culture contact, L o n d o n 1938, s. 62. M . M e a d [ w y d . ] , Cultural patterns and technical change, N o w y J o r k 1957, p r ó b u j ą c n a p o d s t a w i e a n a l i z y p o r ó w n a w c z e j c a ł y c h k u l t u r (whole) o d p o w i e d z i e ć na pytanie „jak i w j a k i m stopniu n a l e ż y u w z g l ę d n i a ć wzorzec kulturowy przy z m i a n i e t e c h n i c z n e j , a b y n i e n a r u s z a ć l u d z k i c h w a r t o ś c i " (s. 7) f a k t y c z n i e b a d a j e d y n i e to, co g i n i e pod w p ł y w e m z m i a n y , a n i e to, co p o w s t a j e . A j e ż e l i n a w e t z w r a c a u w a g ę n a to, co p o w s t a j e , to t r a k t u j e to n i e j a k o c z ę ś c i n o w e g o s y s t e m u , ale l u ź n o d z i a ł a j ą c e instytucje czy l u ź n o w y s t ę p u j ą c e z j a w i s k a . A u t o r k a bowiem nie jest w stanie u s t a l i ć p u n k t u odniesienia dla tych n o w y c h w a r t o ś c i . Z podob­ n y m i t r u d n o ś c i a m i b o r y k a j ą się autorzy e s e j ó w publikowanych w M. B a n t o n [ w y d . ] , The social anthropology of complex societies, L o n d o n 1966. 2 2 2 3 R a d c l i f f e - B r o w n , op. cit., s. 4. P r ó b ą r o z w i ą z a n i a tego p r o b l e m u j e s t p o w t a r z a n i e opisu d a n e j s p o ł e c z n o ś c i po u p ł y w i e p e w n e g o c z a s u , t z w . opisy „ w 20 l a t p ó ź n i e j " . P r z y k ł a d e m tego m o g ą b y ć p r a c e R . F i r t h a, We, the Tikopia, Lon­ don 1936, i Social change in Tikopia, L o n d o n 1959. N a k ł a d a j ą c e s i ę n a siebie opisy u z y s k a n e w drodze a n a l i z y f u n k c j o n a l n e j n i e r o z w i ą z u j ą j e d n a k p r o b l e m u d y n a m i k i i k o n t y n u a c j i p r z e m i a n , g d y ż a n a l i z a f u n k c j o n a l n a n i e daje n a m sposobu n a u s t a ­ lenie z w i ą z k ó w przyczynowych m i ę d z y z j a w i s k a m i w y k a z a n y m i w kolejnych opisach. �F U N K C J O N A L I Z M - S T H U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. Z M I A N Y K U L T U R O W E J 35 w stosunku do zmian, które zaszły i posiadają swoją perspektywę his­ toryczną, jeżeli wiemy, które z zachowań ludzkich tworzą istotę systemu, które są marginesem, a które przypadkiem, na co wskazuje zwykle próba czasu. Metoda ta jest zawodna w stosunku do zmian aktualnie zachodzą­ cych, gdyż nie mając punktu odniesienia, jakim był ustabilizowany system, nie mamy kryterium przynależności danego zjawiska do sys­ temu. Niewątpliwie najbardziej interesującą i pełną próbą potraktowania zmiany kulturowej jest propozycja Godfreya i Moniki Wilsonów. Pro­ blematyka zmian występuje już w pierwszych pracach tych autorów , a pełne rozwinięcie znalazła w The analysis of social change, based on observations in central Africa . Zgodnie z tezami zawartymi w tej książce sily społeczne dążą zawsze do equilibrium. Zaburzenia tej równowagi są w świecie tropikalnym nieuchronne — na tej drodze dokonuje się jego industrializacja. Zmiana społeczna polega na zmianie skali-zasięgu stosunków społecznych, a te zależne są od istniejących i dostępnych ludziom technik komunikacji. Hipoteza, którą prezentują autorzy, a która do tej pory nie straciła na świeżości, jest interesująca 0 tyle, że ich zdaniem „ogólny stopień" zależności od innych, to jest intpnsywność stosunków, jest taki sam we wszystkich społeczeństwach, ale może mieć węższy bądź szerszy zasięg. Intensywność w węższych kręgach stosunków zmniejsza się w miarę, gdy intensywność w szer­ szych kręgach wzrasta" . Na marginesie tej hipotezy należy podkreślić, że o ile sprawa skali stosunków społecznych jest zawsze w centrum uwagi każdego badacza zmiany społecznej, o tyle badanie kanałów komunikacji społecznej 1 typu uzyskiwanych informacji nie jest praktycznie badana. Badane są masowe środki, przekazu i komunikacji przez socjologów. Nie ma jednak monografii ujmujących to zagadnienie w odniesieniu do systemu tra­ dycyjnego będącego przedmiotem zmiany. Propozycje badawcze Wilsonów opierają się na założeniu, że w każ­ dym społeczeństwie i w każdym typie stosunku w społeczeństwie występują trzy elementy materialne, trzy religijne i trzy formy struk­ turalne, z t y m że między materialnymi i religijnymi elementami społe­ czeństwa zaznacza się względna autonomia. Konkretna hipoteza sformu­ łowana przez autorów w stosunku do A f r y k i Środkowej brzmi w skró­ cie, że obecnie trwające disequilibrium jest spowodowane wyprzedze24 25 26 2 4 M . H u n t e r [ W i l s o n ] , Reaction G o o d Company: a study of Nyakyusa 2 5 central 2 6 to conquest, L o n d o n 1936; Age-villages, L o n d o n 1951. G i M . W i l s o n , The analysis of Africa, C a m b r i d g e 1954 (offset). W i l s o n o w i e, op. cit., s. 40. social change, based on M. Wilson, observations in �36 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ 27 niem zakresu skali religijnej przez materialne elementy społeczeństwa . Myśl Wilsonów o zwiększaniu się skali stosunków społecznych, jej zakresu, kręgu, a nie ilości stosunków społecznych, podejmuje R. Redfield. Uważa on, że postęp polegający na zwiększaniu zakresu skali sto­ sunków społecznych charakterystyczny jest dla historii świata. Przyj­ mując podział na ludowe (folk) i miejskie (urban) społeczeństwa można zauważyć zasadniczą zmianę typu skali między jednymi i drugimi. Jak wiadomo, zasadniczą, kolejną rolę po rewolucji rolniczej Redfield przypisuje rewolucji miejskiej . Najprawdopodobniej sytuacja gwałtownego impaktu cywilizacji industrialnej na kolonizowane społeczeństwa plemienne przedindustrialne spowodowała, że w antropologii społecznej problematyka zmiany wydzielona została jako konkretna tematyka naukowego badania syste­ mu, odrębna od ujęcia statycznego. Według założeń teoriopoznawczych na przykład zmianę Radcliffe-Browna należałoby traktować głównie jako dewiacje od ustabilizowanego systemu. I ta właśnie problematyka głównie wskazuje na ograniczenia naukowych postaw antropologii, gdyż nie daje się jej objąć wskazaniami metodologicznymi. Antropologowie obecnie muszą zadać sobie pytanie, nie jak funkcjonuje zrównoważony system i jak przebiega proces życia społecznego, ale — co powoduje zmianę, jak ona powstaje. W każdym społeczeństwie działają siły prowadzące do zmiany. W każdym społeczeństwie, nawet najbardziej ustabilizowanym, jed­ nostki stają w swoim postępowaniu wobec alternatyw. Jan Hogbm opisuje w książce poświęconej zmianie kulturowej wiele różnorodnych typów zmian. Społeczeństwa plemienne, niezależnie od tego, czy dys2S 2 7 W i l s o n o w i e, op. cit., s. 173: „ W k o n k l u z j i c h c i e l i b y ś m y p o d k r e ś l i ć , ż e s y s t e m a t y c z n a t e o r i a s p o ł e c z e ń s t w a , j a k ą p r ó b o w a l i ś m y tu z b u d o w a ć , jest n a u k o ­ w a , to z n a c z y h i p o t e t y c z n a . P e w n e z a ł o ż e n i a p r z y j ę l i ś m y w c h a r a k t e r z e a k s j o ­ m a t ó w , j a k z w y k ł o s i ę c z y n i ć w nauce, dogmatycznie. W s z c z e g ó l n o ś c i przyjmu­ j e m y , ż e f a k t y z z a k r e s u s f e r y s p o ł e c z n e j s ą w y t ł u m a c z a l n e , ż e j e ż e l i n a w e t sto­ s u n k i m i ę d z y n i m i m o g ł y b y w y d a w a ć s i ę n i e j a s n e , to m o ż n a z n a l e ź ć s y s t e m p o j ę ć , k t ó r e b y j e w y j a ś n i a ł y . N i e jest to j e d n a k r ó w n o z n a c z n e z p r z y j ę c i e m z a ł o ż e n i a , ż e d a n y s y s t e m s t w o r z o n y p r z e z nas jest w p e ł n i a d e k w a t n y , ż e s p o ł e c z e ń s t w o s t a n o w i w ę z e ł s t o s u n k ó w d ą ż ą c y c h n i e u n i k n i e n i e do r ó w n o w a g i , ż e t a r ó w n o w a g a m o ż e b y ć zakłócona, ż e w s p o ł e c z e ń s t w i e i w k a ż d y m stosunku w obrębie s p o ł e ­ c z e ń s t w a w y s t ę p u j ą trzy materialne elementy, trzy religijne i trzy formy struktu­ r a l n e , ż e w s k a ź n i k i e m n a j b a r d z i e j o g ó l n y m , c h a r a k t e r y s t y c z n y m , r ó ż n i ą c y m spo­ ł e c z e ń s t w a , jest i c h s k a l a , ż e m i ę d z y m a t e r i a l n y m i i r e l i g i j n y m i e l e m e n t a m i spo­ ł e c z e ń s t w a i s t n i e j e w z g l ę d n a a u t o n o m i a ; ż e obecne d i s e q u i l i b r i u m jest s p o w o d o ­ w a n e w y p r z e d z e n i e m s k a l i s t o s u n k ó w r e l i g i j n y c h p r z e z m a t e r i a l n e a s p e k t y spo­ ł e c z e ń s t w a — to w s z y s t k o n i e s ą a r t y k u ł y w i a r y , a l e p r ó b y p r o p o z y c j i . . . " 2 8 R . R e d f i e l d , The folk culture of community, C h i c a g o 1958; t e n ż e , Village Yucatan, C h i c a g o 1941; t e n ż e , Little that chose progress, C h i c a g o 1950. �F U N K C J O N A L I Z M - S T H U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J 37 ponujemy odpowiednimi narzędziami poznania zmieniają się i zmienia­ łyby się nie tylko ze względu na impakt cywilizacji zachodniej. W ich obrębie niewątpliwie i wcześniej działały siły powodujące wewnętrzne konflikty w obrębie systemu . Ale w jakiej sytuacji nagromadzenie drobnych zmian prowadzi (i czy prowadzi) do zmiany? Jak wytłumaczyć powstawanie nowych zu­ pełnie instytucji w sytuacji kontaktu kulturowego? Radykalna zmiana systemu lub powstanie w jego obrębie zupełnie nowej instytucji należą do zmian innego typu od tych, które polegają na chwilowym zakłóceniu systemu lub wystąpieniu wewnętrznych sprzeczności (nierzadko będących warunkiem jego stabilizacji). Zmiany, które powstają w wyniku impaktu społeczeństwa industrialnego, w sy­ tuacji powstawania oragnizacji państwowej, włączania kraju do r y n k u międzynarodowego, są zmianami o innym znaczeniu dla systemu od wspomnianych uprzednio. O ile te pierwsze są wynikiem chwilowej zmiany stosunku poszczególnych elementów systemu, są jak gdyby wewnętrzną sprawą systemu, o tyle to drugie stanowią wprowadzenie elementów zupełnie nowych, które w systemie się nie mieszczą, a k t ó ­ rych poprzez ten system również nie można zrozumieć. Przykładowo rzecz biorąc, o ile analizę konfliktu Ndembu czy Bemba między matrilinearnym dziedziczeniem a virolokalnym zamieszkiwaniem możemy uważać za udaną, to tylko dlatego, że jest to konflikt, w k t ó r y m rolę grają elementy składowe systemu, a który daje się wytłumaczyć dzia­ łaniem sił w obrębie systemu. Podobnie chwilowe zakłócenia równowagi systemu Kachinów opisywane przez Leacha dają się wytłumaczyć bądź przy użyciu analizy mechanizmu funkcjonowania systemu, bądź konfliktem dwóch sąsiadujących, znanych nam systemów społeczeństw prostych. Przy czym kontakt między nimi jest tego rodzaju, że nie wymaga stworzenia dodatkowych instytucji, dla jego utrzymywania. Brak instytucji politycznych w jednym z tych systemów (Kachinowie) powoduje możliwość czasowego objęcia go' instytucjami politycznymi należącymi do innego systemu (Shanowie). Powyżej opisane przykłady zmiany chwilowej, nie prowadzącej do zachwiania istnienia systemu, dają się z reguły wyraźnie i przejrzyście tłumaczyć za pomocą analizy funkcjonalnej. Powstaje pytanie, czy podobnie, czy też inaczej ma się sprawa ze zmianą radykalną. Ze zmianą radykalną mamy do czynienia wtedy, gdy na przykład 29 30 31 2 9 H. I. H o g b i n , 3 0 Social change, London 1958. A . I . R i c h a r d s , Land, labour and diet in Northern o p i s u j e ten k o n f l i k t u B e m b a ; V . W . T u r n e r , Schism African society, M a n c h e s t e r 1957, u N d e m b u . 3 1 Leach, op. cit. Rhodesia, O x f o r d 1961, and continuity in an �38 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ w wyniku mniej lub bardziej pokojowego kontaktu, szybkiej lub powol­ nej infiltracji podporządkowujemy badany system drugiemu i związa­ n y m z nim wartościom. Takich sytuacji w historii różnych kultur świata jest wiele. W tej konkretnej sytuacji znalazła się, poczynając od okresu wielkich odkryć geograficznych, większość społeczeństw plemiennych. Zmiany prowadzące do upadku systemów tradycyjnych dokonywały się nie zawsze gwałtownie. Niekiedy stosowana droga reform przez koloni­ zatorów, stosowanie tzw. pośredniego rządzenia (indirect rule), dawało złudzenia, że systemy tradycyjne zmienią się tylko przez fakt wchło­ nięcia nowych wartości. I dopiero lata po I I wojnie światowej upewniły badaczy, że przy zetknięciu się dwóch systemów przeciwstawnych słab­ szy musi ulec, a objęci nim ludzie mają szanse na zwycięstwo tylko poprzez jego całkowitą zmianę i pobicie przeciwnika jego własną bro­ nią . Ten historyczny moment zetknięcia się kultur plemiennych z indu­ strialnymi został w teorii antropologii społecznej odzwierciedlony mię­ dzy innymi poprzez stworzenie dwóch pojęć, a to: punktu zero i linii podstawowej (base line), to znaczy punktów wyjściowych dla procesu zmiany radykalnej. Zakładano, niezupełnie w zgodzie z faktami histo­ rycznymi, choć było to założenie twórcze pod względem poznawczym, że system danych społeczeństw w punkcie zero czy na linii podstawowej pozostawał w stanie equilibrium, które poczynało się chwiać dopiero w momencie kontaktu z Europejczykami. Dopiero w t y m momencie system zaczynał przechodzić przez kolejne stadia zmiany: adaptacji, akulturacji, zaniku pewnych instytucji, a powstawania nowych. Od tego czasu zmiany zachodzące (zwłaszcza w makrostrukturze systemu) nie dają się tłumaczyć funkcjonowaniem elementów w obrębie systemu. Przy analizie należało brać pod uwagę procesy interakcji z innym sys­ temem. Przy próbie analizy systemów w sytuacji zmiany radykalnej powsta­ wały nowe pytania: które z wchodzących w skład reakcji systemów miały być punktem odniesienia, czy analizie należało poddać oba syste­ my jako całości, czy tylko wybrane instytucje lub sfery potrzeb. Na te pytania próbuje odpowiedzieć Malinowski w The dynamics of cul­ ture change . Odpowiedzi te nie są jednak przekonujące. Za stosunko­ wo nowy pomysł, którego wzór t k w i wyraźnie w naukach biologicznych, 32 33 3 2 Z klasycznych, z w i ę z ł y c h u j ę ć p o d r ę c z n i k o w y c h zasady „indirect rule" na­ l e ż y w y m i e n i ć : H . P i d d i n g t o n a , An introduction to social anthropology, t. 2, E d i n b u r g h 1960, s. 659 п . ; M a l i n o w s k i e g o , The dynamics...; L . P. Mair, Studies in applied anthropology, L o n d o n 1957. 3 3 Malinowski, op. cit., s. 52 n. �F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J 39 można uważać ideę instytucji typu hybryd. Hybrydyzacja instytucji to w gruncie rzeczy tłumaczenie oparte na zasadzie przypadku, z re­ zygnacją z poszukiwań typu przyczynowego. We współczesnych badaniach grup znajdujących się w sytuacji zmia­ ny nader trudno jest ustalić, które z zachowań ludzkich należy t ł u m a ­ czyć jako respons zgodny z normami tradycyjnego systemu, co jest w y ­ nikiem działania norm nowo stabilizującego się systemu, a co jest po prostu działaniem sytuacyjnym. I tak na przykład w afrykanistycznym studium młodzieży miasta rodezyjskiego H . Powdermaker tłumaczy zachowanie młodzieży w mieście, polegające na dążeniu do nawiązania maksymalnej ilości więzi społecznych, działaniem tradycyjnego wycho­ wania w systemie plemiennym, w którym te więzi są cenione. Nato­ miast M . Banton byłby w t y m skłonny widzieć swego rodzaju odpo^ wiedź na wytworzoną sytuację, w której więzi stanowiły po prostu ważkie zabezpieczenie dla urządzającego się w mieście człowieka, bez względu na to, czy otrzymał on plemienne wychowanie, czy nie. L . Mair z ubolewaniem pisze, że antropolog badający grupy zmienia­ jące się nie jest w stanie określić, które z tych zmian mają charakter trwały, stabilizujący nowy system, odpowiadający nowo kształtującej się normie. Nie ma zadowalających kryteriów, które by to określały . M . Gluckman jest autorem pojęcia „responsu sytuacyjnego". Dowo­ dzi, że ten sam człowiek inaczej zachowuje się w wiosce, w której wciąż jeszcze przewagę ma tradycyjny system, a inaczej w mieście, gdzie istnieją inne jeszcze modele do naśladowania. Ten dualizm kulturowy jest, jego zdaniem, zjawiskiem przejściowym. Czasami dotyczy on pew­ nych tylko grup. Zasadniczo każda z grup społecznych ma inne podejście do zmiany. W niektórych społeczeństwach do zmiany dąży najbardziej tylko elita, podczas gdy społeczności wiejskie są podporą ustępującego systemu . Ale i ta koncepcja nie wyjaśnia nam, czy badane w danym momencie objawy zmiany mają charakter stały, a oparcie się na kate­ gorii responsu sytuacyjnego w zbyt szerokim zakresie jest o tyle nie­ korzystne, że w wypadku sytuacji interakcji między systemami, sy­ tuacji złożonych, a więc szczególnie trudnych do badania, zwalnia jak gdyby badacza z poszukiwań generalizacji. 3 4 3 5 S6 37 Metoda funkcjonalna jest słusznie uważana za niezastąpioną i dają3 4 H . P o w d e r m a k e r , Social -age Africans in Northern Rhodesia, —813. change through imagery and values of „ A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , 1956: 58, s. 3 5 J . C . M i t c h e l l , Theoretical B a n t o n , op. cit., s. 37—68. 3 8 Mair, 3 7 Gluckman, op. cit., s. 247—249. op. cit., s. 290 n. orientations in african urban studies, teen783— [w:] �40 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ cą duży procent prawdopodobieństwa w odniesieniu do badania mecha­ nizmów małych społeczności czy systemów, które mogą być traktowane całościowo, wewnętrznie spójnych, zintegrowanych. Przy jej pomocy chwytamy zmiany chwilowe, czasowe, okresowe. Jest to typowa metoda badania mikrostruktury, tak jak stosowana przez antropologów. Pro­ pozycje Talcott Parsonsa zastosowania jej do badania makrostruktury są o tyle trudne do wprowadzenia, że nie uwzględniają sposobu po­ łączenia rezultatów badań nad mikrostrukturą z rezultatami badań nad makrostrukturą . Badania etnologów zajmujących się strukturami złożonymi, w Polsce badania typu regionalnego, szereg prac z zakresu antropologii i historii gospodarczej posługujących się z konieczności badaniem mikrostruktury i uwzględniających ją szerzej niż to czynił klasyczny funkcjonalizm, wskazały na jeden, nader istotny aspekt badania zmiany kulturowej. Zdaniem na przykład W. K u l i nawet najdokładniejsza analiza gospodar­ stwa samowystarczalnego chłopskiego nie wyjaśni, dlaczego jest ono takie a nie inne i dlaczego się zmienia, skoro stanowi tak wewnętrznie funkcjonalny system, jeżeli nie odniesiemy jej do szerszego systemu i nie uwzględnimy splotu zależności przyczynowych łączących dane gospodarstwo z szerszym systemem . Doświadczenia wskazują dowod­ nie, że radykalna zmiana jest rezultatem reakcji odbywających się w obrębie makrostruktury. Reakcje te niejednokrotnie nie są uchwytne w makrostrukturach, ponieważ te ostatnie nie są repliką zmniejszoną pierwszych, a stanowią jakąś ich część . Tak więc zastosowanie meto­ dy funkcjonalno-strukturalnej, tak jak to czynią antropologowie spo­ łeczni, jest o tyle utrudnione, że wciąż nie znamy zasady łączenia makrostruktury z mikrostrukturą. A również ilość zmiennych wcho­ dzących w obręb badania w takim wypadku wymagałaby zastosowania maszyn matematycznych. Przykładem teorii zmiany opartej na historycznych badaniach makro­ struktury są niektóre prace L . Krzywickiego, a zwłaszcza Idea a życie . Metoda funkcjonalna jest jedną z metod, jakimi operują funkcjonaliści-strukturaliści. W oparciu o uzyskane dzięki niej rezultaty stwo38 39 m 41 3 8 T. P a r s o n s , Structure and process in modern societies, Glencoe 1960, modelu, War­ dawnej [w:] Pusz­ Kurpie. s. 250. 3 9 W . K u l a , Teoria s z a w a 1962, s. 14/15. ekonomiczna ustroju feudalnego. 4 0 Próba P o r . Z . S o k o l e w i c z , Cřičopsřca g o s p o d a r k a rolna terenów czy Zielonej (w okresie od końca XIX wieku do II wojny światowej), Puszcza Zielona, t. 2, W r o c ł a w 1964, s. 43, 44. 132, 133. 4 1 —149. L. K r z y w i c k i , i d e a a życie, [ w . ] Studia socjologiczne, b.m. 1951, s. 41— �F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J 41 rzono szereg teorii, między innymi mających tłumaczyć zmianę. Wiele z nich okazało się stworzonymi ad hoc, niewystarczającymi, błędnymi. Wydaje się, że dzieje się to dlatego, że metoda ta nie została odpowied­ nio przystosowana do badania społeczeństw złożonych i makrostruktur. Na t y m polega jej ograniczenie. Za najbardziej istotne ograniczenie uważam tu jednak zawężenie jej wartości heurystycznych do pozna­ wania samoregulujących mechanizmów systemu, o czym wspomniałam w przypisie 4. To samo już podkreśla możliwości tej analizy do badania zmiany radykalnej. Sprawie możliwości przystosowania tej metody do badania makro­ struktur w społeczeństwach złożonych w sytuacji zmiany ma być po­ święcona I I część artykułu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38c5fd2232b67b7076ec6e25ba872a50.pdf ce4802c0f98f67ea1ab4acf79bb46b28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:603 Title A name given to the resource Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.63-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MARIA WIERUSZEWSKA SANKCJA O P I N I I PUBLICZNEJ W POLSKICH OBRZĘDACH I ZWYCZAJACH LUDOWYCH WSTĘP Teoretyczne rozważania na temat opinii publicznej nie wzbudziły dotychczas w polskiej literaturze etnograficznej szczególnego zaintere­ sowania, mimo że materiał ludoznawczy mógłby t u służyć za doskonałe źródło dla empirycznej egzemplifikacji. Skromną ilustracją tego zagad­ nienia, nie pretendującą do całkowitego wyczerpania problematyki, jest podjęta w niniejszym artykule próba spojrzenia na zwyczaj i obrzęd przez pryzmat ich funkcji regulującej określone zachowania. Opinię publiczną traktujemy jako jedną z form sankcji systemu społecznej kontroli, świadomi faktu, że odwoływanie się do uznanych i przyjętych przez grupę ocen, norm i wartości stanowi istotę kształto­ wania zachowań społecznie pożądanych. Skuteczność tego działania zakła­ da między i n n y m i powszechne w danej grupie uznanie jej kultury i własnych kryteriów wartości oraz istnienie odpowiednio dostosowanego do potrzeb regulacji kontrolnej systemu instytucji, które mają możność czynnej ingerencji w zachowania poszczególnych jednostek . Z uwagi na to wybrano jako przedmiot analizy niektóre elementy 1 1 J . S z c z e p a ń s k i , Elementarne pojęcia socjologii, W a r s z a w a 1966, s. 120 n. R o z r ó ż n i e n i e terminologiczne m i ę d z y z w y c z a j e m a o b r z ę d e m nie jest w literaturze n a u k o w e j o k r e ś l o n e w s p o s ó b jednoznaczny. Zob. К . K w a ś n i e w i c z , Z badań nad zwyczajami dorocznymi w społeczności wiejskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 67 n . W p r a c y p o s ł u g u j e m y s i ę s f o r m u ł o w a n ą p r z e z S z c z e p a ń s k i e g o d e f i n i c j ą z w y c z a j u , j a k o u s t a l o n e g o sposobu z a c h o w a n i a s i ę w p e w n y c h s y t u a c j a c h , k t ó r y n i e s p o t y k a s i ę z n e g a t y w n y m i r e a k c j a m i g r u p y (op. cit., s. 120). N i e p r z e c z y to j e d n a k m o ż l i w o ś c i i s t n i e n i a , w ł a ś n i e w z w y c z a j u o c h a r a k t e r z e s a n k c j o n u j ą c y m , e l e m e n t ó w o c e n i a j ą c y c h pewne zachowania. Nieprzestrzeganie bowiem zwyczaju nie spotyka s i ę z n e g a t y w n ą r e a k c j ą grupy, c h o c i a ż w n i m s a m y m zawarta b y ć m o ż e ocena u j e m n a . P o j ę c i e o b r z ę d u k o j a r z y m y natomiast z o k r e ś l o n y m i ś c i ś l e p r z e s t r z e g a n y m r y t u a ł e m w r a z z- jego k o n s e k w e n c j a m i r e l i g i j n y m i , m a g i c z n y m i , społecznymi. �64 MARIA WIERUSZEWSKA kultury tradycyjnej, licząc się z faktem, że tego typu przykłady umoż­ liwią wyeksponowanie najbardziej istotnych cech sankcjonującej roli zbiorowej opinii, ze względu na znaczną homogeniczność kulturową wsi tradycyjnej i właściwy jej charakter struktury społecznej. SYSTEM SPOŁECZNEJ KONTROLI NA WSI TRADYCYJNEJ Zarówno zwyczaj, jak obrzęd, wraz z ich konsekwencjami sakralnymi lub magicznymi, są elementami systemu społecznej kontroli, poprzez który grupa realizuje określony wzór kulturowy przekazywany drogą tradycji między pokoleniami zapewniając mu trwałość w czasie. W odróż­ nieniu od cech normujących, system sankcji spełnia funkcję kontroli sensu stricto. Klasyfikacja sankcji przyjęta w literaturze socjologicznej wyróżnia ich charakter formalny i nieformalny, pozytywny i negatywny . Opinia publiczna, nie negując słuszności tego podziału, stanowi sankcję szcze­ gólnego rodzaju. Z racji bezpośredniego odwoływania się do oceny ogółu (społeczności), nawet mimo braku formalnej organizacji, jest siłą regulującą zachowania w sposób bardzo skuteczny. Lęk przed w y ­ śmianiem, ironią, wyszydzeniem czy publicznym napiętnowaniem decy­ duje w społeczeństwach stosunkowo jednorodnych kulturowo o silnej więzi społecznej, w znacznym stopniu o istniejących konformizmach i uległości wobec postanowień grupowych . Prace etnograficzne dostar­ czają licznych przykładów ogromnej roli opinii zbiorowej, która narzu­ cała styl życia grupom i jednostkom w sposób sztywny i bezkompromi­ sowy. Nie jest ich pozbawiona także literatura piękna opisująca życie wsi, a także niektóre prace historyczne z zakresu prawa zwyczajowego . Różnorodność materiałów potwierdza w całej pełni tezę S. Bystronia, że „gromada ma możność wywierania represji na tych, którzy wyłamują się spod jej prawa" . Sankcje publiczne bez względu na ich surowość noszą zawsze piętno decyzji grupowej, która manifestuje się niekiedy w spontanicznej reakcji tłumu lub realizowaniu wyroku sądowego na 2 3 4 5 2 3 S z c z e p a ń s k i , B. D z i e m i d o k , 4 Zob. В . w Polsce nych J. op. cit., s. 121 w wieku O komizmie, XVII „Chłopach" w u m Etnograficzne S. s. 205. W a r s z a w a 1967, s. B a r a n o w s k i , i XVIII, Sprawy Ł ó d ź 1955; Reymonta, J . В o s s o w s к i , Sądy 6 n. Z o b . rozdz. „ R o l a k p i n y i s z y d e r s t w a w ż y c i u l u d ó w p r y m i t y w n y c h " w Boże obyczajowe na w t e n ż e , Echa „Prace Szkic do ludoznawstwa seria wiejskim zwyczajów VI, Łódź etnograficzno-prawny, Instytutu Z a c h o d n i o - S ł o w i a ń s k i e g o B y s t r o ń, W s t ę p sądownictwie dawnych Polonistyczne", Pomorzu. pracy 138—140. polskiego, U . P . , z. 4: praw­ 1948; Archi­ 1937. Warszawa—Poznań 1939, �65 S A N K C J A O P I N I I P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH oczach zebranych ludzi. Taki charakter miały w dawnej Polsce pokuty kościelne czy publiczne chłosty . Funkcjonowanie opinii publicznej na wsi tradycyjnej określał jedno­ lity system kulturowy i charakter struktury społecznej. Uznane i po­ wszechnie obowiązujące normy i wartości wskazywały ogólnie aprobo­ wany sposób zachowania, nad przestrzeganiem którego czuwał aparat kontroli zbiorowej w postaci zwyczajów, obyczajów i odpowiednich sankcji regulujących postępowanie w myśl pożądanych wzorów. Przewa­ ga bezpośrednich styczności osobistych, typowa dla kontaktów w zwar­ tych grupach społecznych, powodowała silne powiązanie ze zbiorowością, ułatwiając t y m samym możliwość zewnętrznego ingerowania w najbar­ dziej intymne sprawy jednostki, rodziny, gromady . Niski poziom intelektualny, znamienne cechy myślenia magicznego sprzyjały bez­ refleksyjnemu uleganiu szablonom, potęgując szanse formowania się sądów opartych w większej mierze na zasadzie emocjonalnej, aniżeli racjonalnych przesłankach rozumowych. Znaczny konserwatyzm przy t y m i zdecydowanie aktywny autorytet ludzi starych, których zadaniem było przekazywanie dorobku kulturowego następnym pokoleniom, utrud­ niały kształtowanie się sądów indywidualnych. Wszystkie te czynniki w ogromnej mierze ułatwiały oddziaływanie zbiorowej opinii, z jaką mieszkaniec wsi tradycyjnej musiał liczyć się w życiu codziennym . Presja grupowej kontroli uwidaczniała się między innymi w obrzę­ dach, nie tylko poprzez ich konsekwencje społeczne, ale zewnętrzną formę rytualną, w której przy pomocy świadomie wybranego tła dla rozgrywającej się akcji, jakim była najczęściej wiejska karczma lub droga publiczna, a także poprzez odpowiednie teksty piosenek, rekwizyty obrzędowe, przepisowe gesty, manifestowała się zasadnicza wymowa obrzędu, a mianowicie odwoływanie się do oceny grupowej. Sprzyjało temu zresztą liczne uczestnictwo osób bezpośrednio zaangażowanych w akcję i występujących w charakterze widzów. 6 7 8 FORMY MANIFESTOWANIA OPINII PUBLICZNEJ I JEJ SANKCJE SPOŁECZNE Cechy publicznej oceny zaznaczały się szczególnie wyraźnie w cyklu obrzędów o charakterze oczyszczającym. Podczas sobótki dotyczyły one głównie dziewcząt niezamężnych i z racji matrymonialnego wydźwięku 6 pedia 7 Paris 8 B a r a n o w s k i , Sprawy staropolska ilustrowana, H. M e n d r as, 1958, s. 323. Ibidem. Sociologie 5 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 obyczajowe..., s. 21, 31, 40, 94; Z . G l o g e r , t. 4, W a r s z a w a 1903, s. v. p r ę g i e r z . du milieu rural, [w:] Traite de sociologie, Encyklo­ t. 1, �66 MARIA WIERUSZEWSKA obchodów świętojańskich koncentrowały się wokół spraw życia i n t y m ­ nego. „Śpiew przy Sobótce — pisze Gregorowicz — miał wykryć wszyst­ kie tajniki miłosne połączone z sądem o nich wsi całej, naznaczyć przy­ mioty dziewczętom i określić ich wady: więc był niejako cenzorem ich postępowania i wskazówką opinii, jaką każda z nich posiadała między jej mieszkankami" — konkluduje a u t o r . W piosenkach sobótkowych wymieniano także chłopców i miejscowe małżeństwa z pozytywną lub n e g a t y w n ą oceną i , jak wspomina Kolberg, „nie darowano nikomu", nie pomijając służby dworskiej, sąsiadów, a nawet całej w i o s k i . Publicz­ ne napiętnowanie przejawiało się także w akcie wykluczenia jednostki z obrzędu. Dziewczęta o złej opinii lub chłopcy posądzeni o złodziejstwo nie byli dopuszczani do ogólnej zabawy . Trudno uznać fakt publicznego napiętnowania występujący w obrzę­ dzie sobótkowym za jego właściwy element konstruktywny, natomiast uzasadnione byłoby szukanie związku między oczyszczającym znacze­ niem ognia świętojańskiego a publicznym wypominaniem najróżnorodniejszych przewinień w celu ich złagodzenia . Analogiczne znaczenie ma prawdopodobnie popularny dyngus. We­ dług relacji Kolberga podczas niektórych obchodów wielkanocnych chłopcy wywoływali z dachu domu lub karczmy imiona wszystkich, dziewcząt we wsi, dodając przy każdym uszczypliwe docinki w y ś m i e ­ wając ich lenistwo, niezaradność i niegospodarność . Panny pominięte przy tej ceremonii uważały się za wzgardzone poczytując to sobie za ujmę. Do cyklu obrzędów oczyszczających należy prawdopodobnie tzw. ścinanie kani. Zasadniczym momentem jest tu odczytanie aktu o s k a r ż e ­ nia przeciwko ptakowi, a następnie jego ścięcie. Podobną formę posiada zwyczaj ścinania koguta, przy którym sędzia jeszcze przed egzekucją odczytuje grzechy młodości p t a k a . Pewne analogie formy rytualnej każą przypuszczać, że obrzędy te,, niektóre zredukowane do widowiska czy zabawy, mają podobne konses 10 n 12 13 14 9 O. K o l b e r g , mierskie, s. 1 0 Kolberg, 1 1 J. S w i ę t e k , Sobótka 1 2 czące w Dzieła wszystkie, op. cit., t. 24: Mazowsze, Sobótka, Mikułowicach, „Lud", Obrzędowość ogień Kolberg, 1 4 T. polskiego wołają świętojańska, 1 3 1961—1966, t. wybrzeża, cz. I , s. 5: 1899, nosi w y r a ź n i e „wybawiani się s. s. 2; Sando­ 181. 588; oczyszczający od t. 11: Poznańskie, Obrzędy, wierzenia, S. J a s t r z ę b o w s k i , 33. charakter. grzechów". „ W i e d z a i Ż y c i e " , nr 7: 1933, op. cit., G u t t ó w n a , t. „ W i s ł a " , t. 5: 1891, W G r e c j i z w y c z a j ten przez Wrocław—Poznań 108. s. cz. I I I , s. 42. zwyczaje i K. Kobiety ska­ Z a w i s t o w i с z„ 4. przesądy „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t. 8—9: wśród 1950/1951, s. rybaków 470. �SANKCJA OPINII P U B L I C Z N E J 67 W OBRZĘDACH kwencje, co przytoczone przez Frazera przykłady obrzędów oczyszcza­ jących, polegających na przenoszeniu grzechów z człowieka na zwierzę. Charakterystyczny opis zawiera dość typowe elementy. Mężczyźni kładli prawice na grzbiecie kozła, głośno spowiadali się ze swych grzechów, po czym kozła zabijano, a zgromadzonych wieśniaków skrapiano jego krwią . Sceny publicznych sądów i egzekucji przybierające niekiedy udramatyzowaną formę widowisk odnosiły się także do ludzi. Symbolicznie dokonywano ścięcia głowy chłopakowi, który dopuścił się kradzieży w zapusty . Nowicjusza kosiarskiego poddawano między i n n y m i pu­ blicznej spowiedzi, po której otrzymywał od sędziego lub księdza odpo­ wiednią „pokutę". Są to zresztą tylko wybrane przykłady ilustrujące rozbudowaną formę rytualną obrzędu, która prócz istotnych cech publicz­ nej kontroli spełniała wiele funkcji zabawowo-rozrywkowych. Obrzędy o charakterze oczyszczającym, jak wynika z wymienionych przykładów, noszą mniej lub bardziej widoczne znamiona kary. Wiele z nich zachowało się w postaci zwyczaju smagania rózgą, który stoso­ wany wobec dzieci nie u k r y w a ł charakteru nagany, podczas gdy w sto­ sunku do panien wyrażał gest przychylności i u p r z e j m o ś c i Za k a r ę poczytywany był natomiast w czasie chłosty popielcowej. Miał on, podobnie jak zwyczaj ciągnięcia kloca, zredukowany później do formy zabawy, ukarać panny i kawalerów za niewstąpienie w związki m a ł ­ żeńskie. Podobny cel osiągano bieląc okna w domach dziewcząt na w y ­ daniu lub wieszając wianki z chwastów na ścianach domów starych panien, pogardliwie zwanych „ciotami" . Na niektórych terenach Polski sankcje satyryczne w postaci drwin i ośmieszania panien występowały przy okazji obrzędu podkoziołka, który prócz elementów magii wege­ tacyjnej i matrymonialnej zaznaczonych w jawnym kojarzeniu par mał­ żeńskich zawierał wiele cech publicznej ekspiacji dziewcząt zmuszonych do złożenia datku pieniężnego za karę pozostawania w stanie nieza­ mężnym . Momenty wykupywania noszą wyraźne znamiona sankcji publicznej kontroli. W polskiej obrzędowości ludowej występowały w formie ofiary 15 16 17 18 19 1 5 W . M . , Święto z ę r , Złota gałąź, kozła, „ P r z y j a c i e l L u d u " , R . 3: 1836 n r 2, s. 11; por. J . G . F r a ­ W a r s z a w a 1962, s. 443. 1 6 K o l b e r g , op. cit., 1 7 K . Z a w i s t o w i с z, Wielkanocne t. 10; Poznańskie, cz. I I , s. 189 n. wierzenia i obrzędy, „Wiedza n r 4: 1933, s. 5 n. Z w y c z a j s m a g a n i a r ó z g ą n i e o z n a c z a ł w y ł ą c z n i e w sobie frycowin 1 8 elementy miał sprawdzić zabiegu magicznego, wytrzymałość M. W i e r u s z e w s k a , towskiem, 1 9 także Obrzędy a fizyczną recepcyjne stosowany adepta wieku na i kary. przykład Życie", Zawierał podczas kosiarskiego. dojrzałego w Bełcha- „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 8: 1966, s. 77 n. Ibidem. Maszynopis pracy w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U Ł , n r i n w . 31, s. 88 n. �68 MAKIA WIERUSZEWSKA pieniężnej lub darów w naturze, dość często w postaci poczęstunku wód­ ką. Znane są między innymi podczas licytacji dziewcząt i obrzędów o charakterze recepcyjnym. Przez wykupienie wyzwalała się jednostka z przykrych następstw publicznego napiętnowania, które przybierało niekiedy ostre formy złośliwych uwag, przycinków, szyderstwa, a na­ wet bojkotu towarzyskiego. Niestosowanie się do ustalonych tradycją przepisów zwyczajowych narażało mężatkę, która nie wkupiła się do grona gospodyń, na uszczypliwe określenia: chytra, bidna, obojętna, śmierdzi kozami lub wilkiem, które wykrzykiwano za nią nawet na drodze . Zachowania dewiacyjne, niezgodne z opinią ogółu, poddane są zresztą przeważnie sankcjom satyrycznym, których następstwem ma być wywołanie uczucia wstydu. „Na wstyd i srom" oprowadzał ojciec po wsi upadłą c ó r k ę i uczucie wstydu miało wywołać publiczne wypowiadanie wad i obraźliwych przezwisk. Obawa wyśmiania i lęku przed złą oceną wsi decydowała częstokroć o zanikaniu pewnych zwyczajów lub podtrzy­ mywaniu innych. Kazała więc urządzać huczne wesela, prosić na nie licznych gości zyskując aprobatę sąsiadów. W przeciwnym razie po­ wszechne niezadowolenie mogłoby znaleźć wyraz w dokuczliwych przy­ śpiewkach piętnujących chytrość, lenistwo czy niegospodarność kon­ kretnych jednostek: 2n 21 P o s t a w i l i g r o c h n a stole, N i m a ocka w tym rosole... P r o s i l i nas n a w e s e l e , 22 na baranie kiski, Jedlibyśmy, pilibyśmy, nie dali nam 2 3 łyżki . Wesele gromadzące znaczną liczbę osób stwarzało dogodne warunki dla publicznej oceny wad. i zalet, która najczęściej przybierała formę przyśpiewek. Było więc między innymi okazją do krytykowania ła­ komstwa, niezdarności, braku ogłady towarzyskiej. Da o! Bo łakoma wypiła, D a za sto była, grosy, Gorzałki wypiła 2 0 2 1 s. 93. Ibidem, K. s. 69; K o l b e r g , S k r z y ń s k a , „ P u b l i k a " oznacza w s к i, Słowniczek 2 2 1899, Wieś gwary gwarze ludowej W. B u r z e ń s k i , s. op. cit., Krynice Wesele ludu 542. 2 3 Kolberg, 2 4 Ibidem, s. op. 36. cit., t. 2, s. . t. 9: Poznańskie, w cz. I , s. Tomaszówskiem, ziemi sanockiej wstyd. ziemi u 2 4 63. sanockiej, wiejskiego Zob. „ L u d " , s. 4: w 129. „Wisła", t. 4: 1890, L. M a g i e r o w- 1898. sieradzkim, „Wisła", t. 13: �SANKCJA A 69 O P I N I I P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH co m i to z a d r u c h n i s k a ; N i e o ź d z i w i zodno p y s k a , Ani pyska, ani Postanyły, papy, kieby gapy; Lepibyście świnie gnały, N i z za d r u c h n y s i ę 2 5 wprosały . A c ó ż t y z to za d r u z b i s k o , Zamarzło mu kiesynisko, Trzeba by m u wody zwarzyć, Kiesynisko mu odparzyć 2 6 . Wesele było okazją do udzielania młodym moralizatorskich wska­ zówek odpowiednio do aktualnego modelu małżeństwa. N a (oto m a s z ) k ą d z i e l i p r z ą d ź , A zawdy robotną, ochotną, posłuszną swojemu chłopu bądź! 2 7 W piosenkach obrzędowych obok ujemnych cech osobowości podda­ nych ostrej krytyce wyrażano także pochwały, uznanie i szacunek. Pod­ czas chodzenia z gaikiem wychwalały dziewczęta majątek i zaradność gospodarzy, nie szczędząc jednak uszczypliwych uwag leniwym parob­ kom. Podobnie charakter panegiryczny, a zarazem satyryczny, miały przyśpiewki dożynkowe wykonywane przez żniwiarzy przed dworem dziedzica: A nasz p a n e ń k o dobry b y ł , Z e b r a ł p s z e n i c z k ę , nas nie b i ł . A pan sąsiedni leniwy, Stoi pszeniczki dwie 2 8 niwy . Dla obchodu wieńcowego typowe są dowcipne i pełne zjadliwego humoru piosenki pod adresem ludzi dworskich — ekonoma, pisarza, karbowego, na co wskazuje złośliwy dwuwiersz: A n a ł ą c e w i e l k a rosa — N a s e k o n o m k i e b y osa . 2 9 Zwyczaje i obrzędy na marginesie swoich właściwych funkcji kulto­ wych i magicznych są skuteczną sankcją, która w zależności od kon­ kretnej sytuacji przybiera formy: pozytywną lub negatywną. Ilustrują przez to wartości cenione w grupie. Tak np, zręczność nagrodzona zostaje w święcie pasterskim, zwanym na Śląsku Roch wistem , a za30 2 5 2 6 B u r z e ń s k i , op. cit., s. 541. K o l b e r g , op. cit., t. 10, s. 262. 2 7 K o l b e r g , op. cit., t. 9, s. 212. 2 8 K o l b e r g , op. K o l b e r g , op. cit., cit., t. 16: Lubelskie, cz. I , s. 125. t. 2, s. 165; t. 20: Radomskie, cz. I , s. 122. K o l b e r g , op. cit., t. 43: Śląsk, 2 9 5 0 s. 25; t. 3: Kujawy, cz. I , s. 241. �70 MARIA WIERUSZEWSKA radność gospodarska -— podczas obchodów gaika, wieńcowego i obrzę­ dów weselnych. Pochwała sprytu, chytrośei, czasem nawet przebiegłości, stanowi znamienne tło ludowych widowisk, chociaż postacie jasełek czy szopki z reguły nie należą do wiejskiej gromady i dlatego nie podlegają bez­ pośredniej kontroli miejscowej opinii. Publiczna ocena, jaką staraliśmy się zaprezentować w niektórych obrzędach, dotyczy nie tylko osób żyjących. Pogrzeb jest aktem w y k l u ­ czenia zmarłego ze społeczności żywych. Stanowi też okazję do oceny i podsumowania zasług byłego współmieszkańca wsi. W jego imieniu prosiło się więc zebranych o wybaczenie w i n , a mowy pogrzebowe za­ wierają do chwili obecnej wiele cech życzliwej i przyjaznej oceny życia, pracy i postępowania zmarłego. Opinia publiczna manifestowana w zwyczajach i obrzędach ludowych nie ogranicza się wyłącznie do funkcji sankcjonującej. Z naczelnym ele­ mentem kontrolnym wiąże się ściśle jej cecha normująca, właściwa wszelkiego typu regulatorom społecznym oraz funkcja społecznej apro­ baty w stosunku do pewnych nowych sytuacji życiowych, wokół których nawarstwia się r y t u a ł obrzędowy. Taki charakter mają między innymi rites de passage, k t ó r y m Van Gennep przypisuje rolę łagodzenia ewen­ tualnych zakłóceń występujących podczas przełomowych okresów życia jednostki , Fortes zaś nadawania prawomocności określonym rolom społecznym . Zarówno w jednym, jak w drugim rozumieniu nie pod­ lega kwestii społeczny walor obrzędu. 31 32 UWAGI KOŃCOWE Posługiwanie się w artykule terminem opinia publiczna, mimo w y ­ raźnie zarysowanego kontekstu, co ułatwia precyzję rozumienia, nie zwalnia bynajmniej z obowiązku rozpatrzenia charakteru użytego przez nas pojęcia w świetle dosyć różnorodnych definicji, jakie spotykamy w literaturze. Opinia publiczna jest zazwyczaj określana jako opinia grupy, do której przynależność wyznacza jedynie wspólne zainteresowanie przed­ miotem opinii. Kontrowersje dotyczą natomiast: a) stopnia, w jakim dana opinia powinna być wspólna dla pewnej grupy: b) stopnia, w ja­ k i m powinna być ona publicznie ogłoszona. Podział ten można łączyć z odrębnością stanowisk monistycznego i pluralistycznego. Moniści 3 1 M . G l u с k m a n , L e s rites de passage, [w:] Essays on the ritual and social relations, M a n c h e s t e r 1962 (cyt. z a r e c . Z . S o k o l e w i c z , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965). 8 2 M. F o r t e s , Ritual and office in tribal society, ibidem, s. 53 n. �SANKCJA OPINII P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH 71 obejmują nie tylko opinie zadeklarowane, lecz również te, które ogłoszo­ ne nie były. Włączają więc doń powszechne preferencje, inklinacje, skłonności, postawy, zwyczaje i obyczaje. Pluraliści zaś definiują opinię na tle sprzeczności i kontrowersji poglądów. We wszystkich rozważaniach i dyskusjach na temat opinii publicznej występują dwa zasadnicze problemy. Pierwszy dotyczy zakresu pojęcia, drugi zaś pytania: kiedy opinię można określić jako publiczną. Problem ten posiada dwa aspekty: jeden polega na tym, czy opinia ta jest w y ­ głoszona jako „publiczna" , drugi aspekt wiąże się z faktem, czy daną opinię posiadają inni członkowie zbiorowości . Usiłowania naszych rozważań zmierzające do podkreślenia sankcjo­ nującej roli opinii publicznej wiązały się naturalnie w mniejszym stop­ niu z jej walorami treściowymi, które miały ilustrować albo poglądy powszechnie panujące, albo emocjonalne zaangażowanie po stronie pew­ nych sądów natury kontrowersyjnej. Interesował nas bowiem mechanizm opinii regulujący określone zachowania w ściśle i przepisowo wyznaczo­ ny sposób, traktowany jako jedna z form sankcji systemu kontroli społecznej. Ten świadomy wybór poparty materiałem etnograficznym z zakresu tradycyjnych obrzędów i zwyczajów ludowych automatycznie zdefiniował nasze stanowisko wobec problemu zasięgu opinii publicznej i stopnia, w jakim była ona publicznie ogłoszona. Retrospekcyjna ana­ liza danych uniemożliwia natomiast ustosunkowanie się do kwestii, czy określoną opinię posiadali inni członkowie społeczności i w j a k i m sto­ sunku pozostawała ona do ich poglądów prywatnych. Wnioski na ten temat wyciągnąć można jedynie pośrednio, poprzez analizę struktury społeczności tradycyjnej, której cechy w najogólniejszym zarysie umieś­ ciliśmy na początku niniejszych rozważań. 33 34 Analiza strony rytualnej niektórych zwyczajów i obrzędów ludowych uwidoczniła charakterystyczną rolę, jaką odgrywała w nich opinia wsi. Przejawiała się ona na marginesie właściwego sensu obrzędu, w k t ó r y m zbiegały się nieraz różne elementy, ale mimo że nie stanowiła zasadni­ czego z nich, to stwarzała pewien schemat zachowań typowych dla od­ działywania sankcji zbiorowej opinii, na co staraliśmy się zwrócić szcze­ gólną uwagę. Obejmował on fakt publicznego celebrowania obrzędu podkreślany między innymi przez wchodzenie na dach karczmy lub 3 3 P u b l i c z n ą o p i n i ą jest to, „ c o k t o ś m ó w i do k o g o ś obcego", np. z a d a j ą c e g o p y t a n i e , i j e s t t y l k o c z ę ś c i ą jego „ p r y w a t n e j opinii", p r z y t y m t ą c z ę ś c i ą , k t ó r ą d a n y c z ł o w i e k m a o d w a g ę z a w s z e w y g ł o s i ć . T . H a r r i s o n , What is public opinion, " P o l i t i c a l Q u a r t e r l y " , t. 11: 1940, s. 368—383, cyt. z a D . С. W a t t , A dictionary of the social sciences, s. v. p u b l i c o p i n i o n . 3 4 W a t t , op. cit. �72 MARIA WIERUSZEWSKA drzewo i głośne wywoływania stamtąd imion, a nawet nazwisk osób pod­ legających zbiorowej ocenie lub najczęściej poprzez liczne uczestnictwo. Powszechnie stosowaną sankcją jest w nich satyra operująca drwiną, ośmieszeniem w celu wywołania wstydu. Znamienną cechą jest również fakt, iż obrzędy i zwyczaje wymie­ niane w artykule dotyczą przeważnie określonych grup rówieśniczych. To tłumaczy w pewnym sensie posiadanie uprawnień do kontroli postę­ powania osób z tej samej grupy . Wszelkie przejawy odwoływania się do zbiorowej oceny przy okazji obrzędów i zwyczajów ludowych, manifestujące się w formie sankcji, wskazują na silną rolę opinii publicznej, która regulowała zachowania według tradycyjnych norm i w uświęcony tradycją sposób. Stąd nie jest kwestią przypadku, że okazję dla tej swoistej akcji wychowawczej stwa­ rzały szanowane czy tolerowane zwyczaje. Wykroczenie przeciw usankcjonowanym zasadom godziło w powszechnie obowiązujące war­ tości i kara lub nagroda za ich przestrzeganie była sprawą ogółu. 35 3 5 N a z a g a d n i e n i e to z w r ó c i ł u w a g ę m . i n . T h u r n w a l d , p o d k r e ś l a j ą c f a k t s o l i ­ d a r n o ś c i w s p ó ł u c z e s t n i k ó w i n i c j a c j i , k t ó r z y p o s i a d a l i p r a w o swobodnego p i ę t n o ­ wania nawzajem swoich wad, R. T h u r n w a l d , Die menschliche Gesellschaft in ihren etno-soziologischen Grundlagen, t. 2: Werden, Wandel und Gestaltung vor Familie, Verwandschaft und Biinden, B e r l i n 1932, s. 229. C i e k a w e j i l u s t r a c j i do­ s t a r c z a j ą t a k ż e m a t e r i a ł y z t e r e n u A u s t r i i , gdzie c z ł o n k o w i e z w i ą z k ó w r ó w i e ś n i ­ c z y c h p o w o ł a n i b y l i do p e ł n i e n i a k o n t r o l i n i e t y l k o n a d p o s t ę p o w a n i e m w ł a s n y c h t o w a r z y s z y , a l e c a ł e j w s i . E . B u r g s t a l l e r , Allerseelengebacke, Umrittsbrauchtum, Burschenschaften, [w:] Atlas von Oberósterreich, L i n z 1958, s. 146. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93d90cc8bd0891e876fb86baa9500466.pdf aca54bc2a938a5fed416286cac777bea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:605 Title A name given to the resource Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacja Józefa Kopcia o ludach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.87-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 ANTONI z. 1 KUCZYŃSKI WKŁAD POLSKICH PODRÓŻNIKÓW DO HISTORII ETNOGRAFII. RELACJE JÓZEFA KOPCIA O L U D A C H SYBERII Motto: Przyszli wygnance na ziemię sybirską i obraw­ szy m i e j s c e s z e r o k i e z b u d o w a l i d o m aby zamieszkać razem w drewniany, zgodzie i w miłości braterskiej J. Słowacki — Anhelli WSTĘP Literatura faktu ciesząca się dużą popularnością stanowi ciekawy zasób źródłowy dla historyków, socjologów, geografów i etnografów. Brak szerszego zainteresowania pamiętnikiem jako określonym źródłem etnograficznym spowodował, że pamiętnikarstwo polskie nie znalazło je­ szcze należnej mu oceny w tej dziedzinie nauk humanistycznych. Współ­ czesne zainteresowania pamiętnikarstwem sprowadzają się u nas w y ­ łącznie do studiów historyczno-literackich a przysłowiową białą kartą jest nadal krytyczna ocena poszczególnych pamiętników, diariuszy i raptularzy z punktu widzenia ich przydatności jako źródła etnografi­ cznego. Pamiętniki polskich zesłańców oraz podróżników po Syberii ukazują mniej lub bardziej prawdziwie, chociaż nierównomiernie, oblicze kulturowe szeregu grup etnicznych i stanowią interesujące dopełnienie do innych materiałów z tego zakresu. Relacje te usuwane często na margines historii etnografii polskiej lub wyrzucane do suchego przypisu bibliograficznego powinny wreszcie doczekać się należnego i m opraco­ wania. Krytyczne omówienie tych źródeł wydaje się być rzeczą bezspor­ ną, t y m bardziej że z całą pewnością zainteresują one etnografów nie tylko polskich, lecz również i obcych. Sprawa ta stanie się jeszcze bardziej widoczna, gdy zważymy, że olbrzymie zasługi Polaków w zakresie etnografii Syberii są dzisiaj w m i 1 D o k ł a d n i e j o tej s p r a w i e p a t r z : Antologia [Wybór i opracowanie S. D r e w n i a k pamiętników i M. Kaczmarek], polskich Wrocław 1966. XVI wieku �88 A N T O N I KUCZYŃSKI nimalnym stopniu znane nauce krajowej, a pomijając W. Sieroszew­ skiego, B. Piłsudskiego, E. Piekarskiego i M . A. Czaplicką dorobek i wkład innych zesłańców syberyjskich nie znany jest prawie w ogóle nauce światowej. Poza t y m należy zbadać również, w jakiej mierze uczestni­ czyli Polacy w badaniach etnograficznych na odległych obszarach obu półkul, a także ustalić, jak liczne są pamiętniki oraz wspomnienia podróżnicze zawierające wartościowe materiały z zakresu etnografii egzotycznej. Wiemy dzisiaj dobrze, że w całej historii nauki światowej trudno byłoby znaleźć inny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska przez okres niemal 100 lat, rozpoczynając od upadku powstania listopadowego w roku 1831. Administracja Rosji carskiej ze szczególną wówczas siłą uderzała w organizacyjne podstawy naszej nauki. Zlikwidowano dwa uniwersytety — warszawski i wileński, rozwiązano Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a jedyna wyższa uczelnia polska, uniwersytet w Krakowie, wegetował przez długie lata pod nadzorem austriackiego zaborcy, dostępny początkowo wąskiemu gronu młodzieży z Wolnego Miasta Krakowa. Wprawdzie późniejsza liberalizacja stosunków narodowościowych przyniosła dla Krakowa i Lwowa możliwość rozwoju obu istniejących tam uniwersytetów i p o l i ­ techniki oraz stworzyła warunki do założenia Akademii Umiejętności, ale uboga wówczas gospodarczo Galicja nie była w stanie, przy braku pomocy rządowej, zapewnić nauce należnej jej opieki. W pozostałych zaborach, pruskim i rosyjskim, sytuacja była jeszcze bardziej ciężka, nic więc dziwnego, że nauka polska rozwijała się w większym stopniu poza granicami Polski niż w kraju, a naukowcy nasi często na obczyźnie szukali terenu do rozwinięcia swych pasji badawczych. Nie miejsce tu na wyliczanie zdolnych techników i przyrodników, których nazwiska złączyły się na stałe z wieloma zamorskimi krajami oraz Syberią. Wspomnijmy jednak, że Ignacy Domeyko, absolwent paryskiej École des Mines, pracował na terenie odległego Chile, dostrze­ gając zawsze obok problematyki gospodarczej także problem społeczny. Jego głośne ongiś dzieło o Indianach Araukanii jest nie tylko studium etnograficznym, lecz i głośnym protestem przeciw kolonialnej polityce i wyzyskowi stosowanemu wobec tubylców A m e r y k i . Tułacza nauka polska święciła również swe triumfy wśród tubylców Oceanii, gdzie rozwijał swą h u m a n i t a r n ą i badawczą działalność emigrant 2 3 2 3 I. D o m e y k o , Araukania i jej mieszkańcy, Wilno 1860. Historią polskiej amerykanistyki zajmuje się mgr M. Paradowska z Poznania. Zobacz też: M . F r a n k o w s k a , Zadania i potrzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 10: 1966. �89 RELACJE JOZEFA KOPCIA D Z I E N N I K PODRÓŻ JOZEFA KOPCU CAŁĄ wiwLci *JtV4, ш т n u OCEASBM M W E t WKSřY *tSZKJ KAMCZATKI, no твееа w мквтгОию ВДШ.8Ш * ЖТАЖ1Л» S4 DO M W T >* PSACH I тшш JELKMIACH, W WROCŁAWIU. iiiriiltM И. Jř*T»l ł!KU«»A. «»<€» « » « « 234172, Ryc. 1. K o p e ć , Dziennik, podróży, Wrocław k s y m i l e strony t y t u ł o w e j pierwszego 1837. Fa- wydania 4 z Warszawy po powstaniu styczniowym (1863), Jan S. K u b a r y , którego prace obejmowały Mikronezję od wysp Palau na krańcach zachodnich aż po Ponape na krańcowym wschodzie. W tej części świata pracował 4 Wkładem J . S. K u b a r e g o do historii etnografii polskiej z a j m u j e się m g r K . W y p y c h z W r o c ł a w i a , k t ó r y o p u b l i k o w a ł d o t y c h c z a s t r z y a r t y k u ł y w tej s p r a w i e z e s t a w i a j ą c p r z y t y m b o g a t ą l i t e r a t u r ę ; zob.: К . W y p y c h , Jan Stanisław Kubary badacz Mikronezji, „ P o z n a j Ś w i a t " , n r 12: 1966; t e n ż e , Jan Stanisław Kubary w 70-tą rocznicę jego zgonu, „ L u d " , t. 51: 1957; t e n ż e , Zycie i zasługi naukowe Jana Stanisława Kubarego, „ K w a r t a l n i k Historii Nauki i Techniki",, z. 4: 1967. �90 A N T O N I KUCZYŃSKI również Bronisław Malinowski, który w okresie I wojny światowej pro­ wadził badania naukowe w Melanezji . Egzotyczna Afryka gościła również naszych badaczy, a Stefan Szolc Rogoziński i Leopold Janikowski to eksploratorzy, których dorobek w zakresie etnografii Kamerunu nie doczekał się jeszcze systematycznego opracowania . Również niewiele wie się u nas o znanym we Francji lingwiście i podróżniku polskiego pochodzenia, Kalasantym Motylińskim, który będąc od roku 1875 tłumaczem języków berberyjskich przy fran­ cuskiej armii afrykańskiej, zajmował się badaniem krainy Mzab, a w la­ tach 1903 i 1906 przebywał w Suf, gdzie zbierał materiał historyczny, lingwistyczny i geograficzny, a także kierował w y p r a w ą do masywu Hoggaru na Saharze, skąd przywiózł bogate zbiory lingwistyczne, arche­ ologiczne i geograficzne . Ogólnie stwierdzić należy, że historia etnografii polskiej nie posiada do dzisiaj syntetycznego opracowania z zakresu wkładu Polaków w ba­ dania nad kulturą ludów egzotycznych, a drobne a r t y k u ł y z tej dziedziny nie oddają w pełni bogatych dziejów i tragicznych dróg tych eksplo­ racji. Szczególny bezład w t y m zakresie odnotować należy na polu etnografii Syberii, gdzie obok utalentowanej, przedwcześnie jednak zmar­ łej M.A. Czaplickiej, W. Sieroszewskiego, B. Piłsudskiego czy E. Piekar­ skiego stoi szereg innych badaczy i autorów syberyjskich wspomnień, lepiej — jak dotąd — znanych w Związku Radzieckim aniżeli w Polsce. Obok wymienionych powyżej głośnych autorytetów, które zapisały się na kartach etnografii światowej, ciągle brak jest w naszej literaturze syntetycznego opracowania na temat wkładu Polaków w dzieło etnografii Syberii, opracowań, które ukazałyby sylwetki twórców polskiej etnografii tułaczej powstałej z dala od ojczyzny na terenie płaskowyżu syberyj­ skiego, Jakucji, Sachalinu, Kamczatki i Kraju Nadamurskiego. Dodajmy także, że w bogatym katalogu polskiej literatury podróżni­ czej i pamiętnikarskiej odrębną grupę tworzą wspomnienia tułacze z syberyjskiej niewoli. Literatura ta stanowi unikat w dziejach piśmien­ nictwa światowego i mimo kilku opracowań na ten temat nasza wiedza 5 6 7 5 grafii 6 Dokładniej i etnologii o p r a c a c h B . M a l i n o w s k i e g o zob.: A . K u t r z e b a , w Polsce, K r a k ó w 1948, s. 41—43. Problemem tym z a j m o w a ł się częściowo w minarium magisterskim w Katedrze Etnografii Wrocławskiego. 7 Rozwój etno­ l a t a c h 1960/1961 J . L i s z k a n a se­ Ogólnej i Słowian Uniwersytetu N i e c o s z e r z e j o n i m zob.: S. Z i e l i ń s k i , Mały słownik pionierów polskich kolonjalnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci-pamietnikarze, działacze i pisarze migracyjni, W a r s z a w a 1932, s. 316—317; O K . Motylińskim wspomina także K . M a k u l s k i w a r t y k u l e : Historia badań etnograficznych Sahary, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 374, p r z y p . 51—52. �91 R E L A C J E JOZEFA KOPCIA 8 o ludziach, którzy ją stworzyli, wykazuje nadal poważne l u k i . Brak jest wystarczającej ilości opracowań wartościujących przydatność pol­ skich relacji o ludach Syberii i z tego też względu szczególnie ważny staje się problem uzyskania rzetelnego obrazu z tej dziedziny. Dotych­ czasowe w y n i k i badań na t y m polu są bardzo skromne , a większość z nich to przyczynki, mniej lub bardziej wartościowe, w obu wypadkach nie stanowiące dostatecznej podstawy do ukazania tego ciekawego zjawiska w historii etnografii polskiej. Warto więc przypomnieć, że pionierami na polu etnografii Syberii byli Polacy i że tylko dzięki nim odległa od ich stron rodzinnych kraina zbliżyła się do wschodnich rubieży Europy, ukazując swe bogactwa i egzotyczną kulturę zamieszku­ jących ją tubylców. Dodać też należy, że podczas gdy inne narody szczycą się opisami licznych zamorskich podróży oraz szczęśliwych odkryć na lądach i morzach świata, u nas poważny rozdział tego rodzaju twórczo­ ści przypada na opis szlaków zesłańczych, na których zawsze było wielu Polaków w okresie rządów Rosji carskiej. Syberyjskie pamiętnikarstwo polskie narodziło się w X V I I stuleciu, kiedy to w latach dymitriady wywieziono ze wschodnich rubieży Rzeczy­ pospolitej wielu uczestników zbrojnych potyczek. Potem widzimy na Syberii uczestników konfederacji barskiej (1768), liczne zastępy powstań­ ców kościuszkowskich (1794), żołnierzy powstania listopadowego (1830— 1831), powstania styczniowego (1863—1864) oraz szereg innych Polaków zesłanych w swoim czasie na Syberię przez carską administrację czy to za patriotyczne, czy radykalno-rewolucyjne poczynania. Wspomnienia tych zesłańców, pokryte patyną lat, są dla współczesnego badacza nie tylko fotografiami z ich życia na wygnaniu, lecz studiowane z perspe­ k t y w y wielu dziesięcioleci stanowią żywe świadectwo wkładu Polaków w badania etnograficzne na terenie Syberii. Wprawdzie zgromadzony na kartach syberyjskich diariuszy i pamiętników materiał etnograficzny 9 8 D o t y c h c z a s o w y dorobek h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l s k i e j w tej d z i e d z i n i e o g r a n i c z a s i ę g ł ó w n i e do p r a c z w i ą z a n y c h z d z i e j a m i P o l a k ó w n a S y b e r i i . D o n i c h z a l i c z y ć należy interesującą książkę Z. L i b r o w i c z a , Polacy w Syberii, Kraków 1884; p r a c ę M . J a n i k a , Dzieje Polaków na Syberii, K r a k ó w 1928, i n a j n o w s z e o p r a c o ­ w a n i e W . J e w s i e w i c k i e g o , Na syberyjskim zesłaniu, W a r s z a w a 1959, p o s i a ­ d a j ą c e jednak w i e l e luk i n i e ś c i s ł o ś c i , a t a k ż e szereg w s p ó ł c z e s n y c h o p r a c o w a ń ź r ó d ł o w y c h p o ś w i ę c o n y c h rozwojowi polsko-rosyjskiej w s p ó ł p r a c y rewolucyjnej n a S y b e r i i , o c z y m w s p o m i n a ł t y l k o u b o c z n i e L i b r o w i с z, op. cit., i Janik, op. cit., k ł a d ą c g ł ó w n y n a c i s k n a a k c e n t m a r t y r o l o g i i . 9 Z n o w s z y c h o p r a c o w a ń n a ten t e m a t w y m i e n i ć n a l e ż y : S. K a ł u ż y ń s k i , Edward Piekarski i Wacław Sieroszewski jako badacze wierzeń Jakutów, „Euhemer", n r 3: 1964; t e n ż e , Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą, „Szkice z D z i e j ó w P o l s k i e j O r i e n t a l i s t y k i " , n r 2: 1966; A . K u c z y ń s k i , Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. 12: 1968; t e n ż e , Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą, „ L u d " t. 51: 1968, cz. 2. �92 ANTONI KUCZYŃSKI nie nadaje się do samodzielnych rozważań analityczno-porównawczych, ale w wielu wypadkach uzupełnia on w sposób istotny źródła rosyjskie z tej dziedziny. Zdarza się, że nakreślony w nich obraz życia syberyjskich tubylców oceniano z punktu widzenia własnej kultury, ale błędu tego nie ustrzegło się także wielu późniejszych wykształconych podróżników badających egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Współczesna etnografia Syberii przeżywająca okras wielkiego rozwoju rozpoczyna się skrótowymi relacjami zapisanymi w pamiętnikach pol­ skich zesłańców z epoki caratu. Pokaźną grupę tych zesłańców z terenu Syberii, w pamiętnikach których znajduje się wiele wartościowych spo­ strzeżeń etnograficznych, otwiera żołnierz z okresu dymitriady Adam Kamieński-Dłużyk, autor Dyaryusza więzienia moskievjskiego miast i miejsc ... (1874) , będącego pierwszym polskim opisem syberyjskich tubylców i ich kultury. 10 R y c . 2. P o r t n a r z e c e L e n i e , z którego wyruszył Dziennik Józefa Kopcia, J. Kopeć w p o d r ó ż do Jakucka Berlin 1863. Autor ilustracji nie znany Wiek X V I I I dostarcza Syberii nowych przybyszów z Polski, którzy w spisanych po latach wspomnieniach ukazali nam życie i kulturę ludów, wśród których wypadło im żyć. Z okresu tego pochodzi pamiętnik L . Sienickiego zesłanego na teren dalekiej Jakucji, który po powrocie do kraju napisał Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego (1754) zawierający 1 0 polska Krytyczne relacja omówienie o ludach Dyaryusza Syberii, podałem „Etnografia w niniejszym P o l s k a " , t. 12: artykule: 1968. Pierwsza �RELACJE J Ó Z E F A 93 KOPCIA szereg cennych dla etnografa informacji o Chantach, Mansach, Ewenkach, Jakutach, Koriakach i Kamczadalach, a także pierwsze w naszej litera­ turze pochodzące z autopsji wiadomości o Japończykach . Nade wszystko jednak cennym źródłem do etnografii Syberii jest Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyę (1837) , uczes­ tnika batalii maciejowickiej (1794) zesłanego na daleką Kamczatkę. Relacja J. Kopcia z pobytu na Syberii związana jest ściśle z trasą po­ dróży, a opis okolic, przez które przejeżdżał, przybiera często charakter małych szkiców topograficzno-geograficzno-etniczno-historycznych. Ta­ kich pamiętników z syberyjskiej tułaczki literatura nasza posiada nie­ wiele, a w kategorii źródeł etnograficznych wybijają się one na czoło. W roku 1967 upłynęło 140 lat od chwili śmierci J. Kopcia oraz 130 od momentu pierwszego wydania jego Dziennika, który ukazał się w 1837 roku we Wrocławiu. Korzystając z nadarzającej się okazji warto przedstawić zapomniane dzisiaj relacje o ludach Syberii, które znajdują potwierdzenie w pracach współczesnych J. Kopciowi podróżników ro­ syjskich, a jeśli idzie o tubylców Kamczatki to w opracowaniach G. Stellera i S. Kraszeninnikowa , członków Wielkiej Północnej Ekspedycji Vitusa Beringa (1733—1743) oraz innych . 11 12 1 3 14 15 1 1 w Wiadomość tę zawdzięczam prof. sprawie L . Sienickiego z w r ó c i ł e m . dr. B. Olszewiczowi, do którego się 1 2 Dziennik J . K o p c i a d o c z e k a ł s i ę s z e r e g u w y d a ń w X I X s t u l e c i u . Oto one: Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyą, lotem [lądem] do portu Ochotska Oceanem przez Wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki i stamtąd napowrót do tegoż portu na psach i jeleniach, W r o c ł a w 1837; Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera wojsk polskich, z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, B e r l i n 1863; Dziennik podróży, [w:] Sybir. Pamiętniki Polaków z pobytu na Sybirze, Chełmno 1865, t. 2; Dziennik podróży Józefa Kopcia, P a r y ż 1867 [z p r z e d m o w ą A . M i c ­ k i e w i c z a ] ; Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera wojsk 'polskich, z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, B e r l i n 1868; Dziennik podróży po Syberii, L w ó w 1881; Niewola i ciekawe przygody jenerała polskiego Józefa Kopcia podług jego włas­ nych pamiętników ułożone, L w ó w 1899. J e s z c z e w p i e r w s z y c h d z i e s i ą t k a c h l a t naszego s t u l e c i a Dziennik J . Kopcia s t a n o w i ł interesującą lekturę, a b y ł y nawet p r ó b y w p r o w a d z e n i a p o s z c z e g ó l n y c h jego p a r t i i do w y p i s ó w z l i t e r a t u r y o b o w i ą ­ z u j ą c y c h w szkole. N i e s t e t y s p r a w a ta n i e z o s t a ł a d o p r o w a d z o n a do końca, a Dziennik u l e g ł do d z i s i a j c a ł k o w i t e m u z a p o m n i e n i u , n i e l i c z ą c d w u s k r o m n y c h w y d a ń , k t ó r e u k a z a ł y s i ę w p o c z ą t k a c h X X s t u l e c i a . Oto one: Niewola i ciekawe przygody jenerała polskiego Józefa Kopcia podług jego własnych pamiętników ułożone, L w ó w 1906; Sybir. Obrazy i wspomnienia (Józefa Kopcia i innych), War­ s z a w a 1916. 1 3 G . S t e 11 e r , Beschreibung von nern, dereń Sitten, Nahmen, Lebensart f u r t — L e i p z i g 1774. 1 4 S. K r a s z e n n i k o w , dem und Opisanie Lande Kamtschatka, dessen verschiedenen Gewohnheiten, ziemli Kamczatki, EinwohFrank­ Moskwa—Leningrad 1949. 1 5 M . i n . : G . H . L a n g s d o r f f, Bemerkungen aus einer Reise um die Welt �94 A N T O N I KUCZYŃSKI Doceniając wartość zawartych w Dzienniku informacji oraz jego stronę literacką A. Mickiewicz poświęcił mu dwie lekcje w cyklu literatury słowiańskiej wykładanej w College de France w Paryżu , jak również zaopatrzył wstępem jego paryskie wydanie, w k t ó r y m porównuje J. Kopcia z szlachetnym Silvio Pellicio . Zanim jednak przedstawimy sylwetkę autora Dziennika oraz zawarte w nim materiały etnograficzne zrewidujmy najpierw krzywdzącą opinię wystawioną J. Kopciowi przez A. Fredrę, który w pamiętnikach swych przypisuje mu pomieszanie zmysłów, informując, że: 16 17 „[...] ten n i e s z c z ę s n y m i a ł z o s t a w i ć p a m i ę t n i k i ! ! ! I M i c k i e w i c z r o z w o d z i s i ę n a d nimi! 1 8 A jednak gen. K o p c i a . teriałów Mickiewicz żył Wierzże dopiero osobami, które później sąd światły, bardzo ówcześni dobrze mogą oczyściwszy je znały tylko ma­ błędów mimowolnych i z b ł ę d ó w natchnionych duchem stronnictwa, m o ż e u t w o r z y ć prawdę 1 9 a z pisarzom! — Nie, z dziejów" dostarczyć, dobrze tu ó w c z e s n y m . Odrzucając tę krzywdzącą opinię przypuszczać także należy, iż nie ząb czasu, a zapewne ona sprawiła, że nie często się dzisiaj sięga do lektury poczytnego niegdyś Dziennika, który przez długie lata zaboru carskiego pozostawał zawsze w żywej pamięci narodu. W opracowaniu t y m pragnę więc przedstawić etnograficzne materiały J. Kopcia w takim kształcie, w jakim utrwalone zostały na stronach Dziennika, wierząc, że staną się one wartościowym dopełnieniem do innych relacji z zakresu etnografii Syberii. Mając na względzie wspomniany sąd A. Fredry, a także dużą wagę wspomnianych materiałów, konieczność ich ogłoszenia wydaje się sprawą bezsporną, aby ,,[...] oczyściwszy je z błędów mimo­ wolnych i z błędów natchnionych duchem stronnictwa", ukazać je w takim sądzie, na j a k i rzeczywiście zasługują. Sprawa ta stanie się jeszcze bardziej widoczna, gdy zważymy, że brak jest w naszej litera­ turze choćby skromnej monografii o t y m zasłużonym powstańcu kościu­ szkowskim, któremu życie nie poskąpiło wielu przykrości. Przedstawiony in den Jahren 1803—1807, F r a n k f u r t 1812; G . A . S а г у с z e w , Putieszestwie flota Kapitana Saryczewa po siewierowostocznoj czasti Sibiři, Ledowitomu morju i Wostocznomu okieanu, w prodłożenie osmi let, pri Gieograficzeskoj i Astronomiczeskoj morskoj Ekspiedicii, bywszej pod naczalstwom flota Kapitana Billingsa s 1785 po 1793 god, S t . P i e t i e r s b u r g 1802. 1 6 L i t e r a t u r a s ł o w i a ń s k a w y k ł a d a n a w kolegium f r a n c u s k i m przez A d a m a M i c ­ kiewicza (tłumaczenie Feliksa Wrotnowskiego), P o z n a ń 1865, l e k c j a 13 i 14, s. 240—264. 1 7 Dziennik podróży Józefa Kopcia, Paryż 1867, przedmowa 1 8 A. Mickiewicza. Chodzi tu o wspomniane już w y k ł a d y literatury s ł o w i a ń s k i e j p r z e z A . M i c k i e w i c z a w C o l l e g e de F r a n c e w P a r y ż u . 1 9 s. A. F r e d r o , 233—234. Trzy po trzy. Pamiętniki z doby napoleońskiej, prowadzone W a r s z a w a 1957, �RELACJE JOZEFA KOPCIA 95 na kartach Dziennika autoportret J. Kopcia ze wszystkimi właściwymi mu cechami, zawiera żywą postać polskiego szlachcica uwikłanego w burzliwe koleje swego losu, który nakreślonym w pamiętniku obrazem dawno minionej epoki dał żywe świadectwo swego istnienia, zapisując się nie tylko w dziejach polskiej walki narodowowyzwoleńczej, lecz również na nie odkrytych jeszcze kartach historii etnografii polskiej. * Kreśląc sylwetkę J. Kopcia raz po raz opierać się musimy na wiado­ mościach, które sam o sobie napisał w Dzienniku. Istnieją wprawdzie skromne wzmianki na temat jego biografii, ale wszystkie z nich są bezkrytyczną kompilacją zaczerpniętą z materiałów rozproszonych po licznych opracowaniach. Publikowany tu życiorys jest więc pierwszym pełnym szkicem biograficznym J. Kopcia opartym na istniejących ma­ teriałach oraz tradycji rodzinnej i znajdujących się w jej posiadaniu dokumentach . J. Kopeć urodził się w skromnym domu szlacheckim 15 maja 1762 r. w pow. pińskim na Białorusi. Dzieciństwo i lata młodzieńcze spędził pod okiem troskliwych rodziców którzy dbali o to, aby ich syn zdobył grun­ towne wykształcenie z zakresu języka polskiego, francuskiego, łaciny i geometrii. Mając lat 16 (1778) wstępuje na życzenie ojca do wojska, rozpoczynając służbę od szeregowca w I I Litewskiej Brygadzie Kawalerii Narodowej, zwanej Pińską lub Petyhorską. Jego przełożonym w latach 1778—1792 był płk. Jerzy Kołłątaj — światły oficer sprowadzony z armii pruskiej przez Stanisława Augusta ,,w celu rozszerzenia nauki i służby wojskowej w Polsce wówczas zaniedbanej". W roku 1781 J. Kopeć zostaje adiutantem gen. Szczęsnego Potockiego i stacjonuje nad Dniestrem w korpusie chroniącym granic Rzeczypospo­ litej, a w dziesięć lat potem (1791) mianowano go porucznikiem i powie­ rzono dowództwo chorągwi kawalerii, którą dowodził w czasie wojny w 1792 r. Z chorągwią tą, wchodzącą w skład 19 Pińskiej Brygady Kawalerii Narodowej, internowany został w okolice Kijowa, gdzie zmu­ szono go do złożenia przysięgi na wierność Rosji. Wkrótce jednak docierają do niego wieści o wybuchu powstania kościuszkowskiego (1794), 20 2 0 S z e r e g w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c y c h osoby gen. J . K o p c i a z a w d z i ę c z a m jego r o d z i n i e , a w s z c z e g ó l n o ś c i prof. d r . B . K o p c i o w i z W r o c ł a w i a , k t ó r y n i g d y nie s z c z ę d z i ł c z a s u i t r u d u , aby p r z e d s t a w i ć m i s y l w e t k ę z a p o m n i a n e g o d z i s i a j b o h a ­ t e r a p o w s t a n i a k o ś c i u s z k o w s k i e g o oraz a u t o r a p i e r w s z e g o p o l s k i e g o opisu K a m ­ c z a t k i i j e j t u b y l c ó w — K a m c z a d a l i . W d z i ę c z n y za s z e r e g c e n n y c h s z c z e g ó ł ó w b i o ­ g r a f i c z n y c h d o t y c z ą c y c h a u t o r a Dziennika s k ł a d a m w t y m m i e j s c u s e r d e c z n e po­ dziękowanie. �ANTONI KUCZYŃSKI 96 Ryc. 3. U ł a s k a w i o n y powstaniec k o ś c i u s z k o w s k i . kańcami J. Kopeć żegna się z Kamczatki Op. cit. Autor ilustracji miesz­ nie znany które stały się sygnałem do porzucenia narzuconej mu służby rosyjskiej. J. Kopeć zbiera swą 19 Brygadę i po stoczeniu szeregu potyczek przebija się na Wołyń do dywizji wielkopolskiej gen. Jana Grochowskiego, a 19 maja 1794 r. pod Szydłowcem połączył się z wojskiem T. Kościuszki. Za czyn ten został mianowany gen. brygady A r m i i Polskiej. Od tej chwili uczestniczył w walkach z wojskiem carskim. Wysłany przez na­ czelnika powstania w grupie gen. Józefa Zajączka, odznaczył się chlubnie w przegranej przez Polaków bitwie pod Chełmem Lubelskim (8 V I 1794), a później osłaniał odwrót jego oddziału w kierunku Warszawy i w czasie jej oblężenia wsławił się bohaterską walką w czasie odpierania szturmu na W o l ę . Potem uczestniczył w bitwie pod Maciejowicami, gdzie 21 2 1 Z a w a l k ę n a s z a ń c a c h W o l i gen. powstania, Tadeusza swemu". Zwyczaj Kościuszkę, J . K o p e ć odznaczony z o s t a ł przez naczelnika złotą rozdawania obrączek obrączkę W a r s z a w y (27 V I I — 6 I X 1794 г.). S p o r z ą d z i ć podobnie „Virtuti Stanisław Militari"), August. Obrączka Wojska Polskiego w jej osoby do gen. które gen. Warszawie ustalono na w inw. podstawie napisem „Oyczyzna Kościuszko oblężenia je k a z a ł ze z ł o t y c h m e d a l i (prawdo­ sztuk znajduje Muzeum napisu WP w obrońcy czasie l i c z b i e 21 J . Kopcia (nr z wprowadził nadesłał się — w Naczelnikowi posiadaniu 1025), a wybitego na przynależność jej wewnętrznej s t r o n i e : „ N . 8 . T . K . m a r . 24. 1794 r o k u " (nr 8 — T a d e u s z K o ś c i u s z k o , 24 m a r c a Listy odznaczonych publikowano tej gazety, z d n i a 16 w r z e ś n i a 1794 w powstańczej „Gazecie król Muzeum Rządowej" i w r. podano, ż e „ B r y g a d i e r K o p e ć " z o s t a ł 1794 г.). nr 74 odzna- �RELACJE JOZEFA 97 KOPCIA trzykrotnie ranny dostał się do niewoli (10 X 1794). a po wyroku sądo­ w y m ogłoszonym w Smoleńsku zesłany został na Kamczatkę. Szlak długiej wędrówki syberyjskiej rozpoczął się dla powstańczego generała w Smoleńsku i prowadził przez Moskwę, Kazań. Tobolsk do Irkucka, a następnie rzeką Leną dotarł on do Jakucka, skąd lądem do­ wieziono go do Ochocka, a potem Morzem Ochockim na Kamczatkę. Grupy etniczne : opisane » . Oziennku" 3. 1+-Маг//су 3 :-UmdurtoMÍe Ъ^-' -Buriaci l*-íwenkowie Z^-Tatarzy Чл-Tofałary 6e-Jakuci 8'^-Ajnosi M a p k a . P o d r ó ż J . K o p c i a z M o s k w y na Kopcia Si-Czukcze 10v-Kamczadale Opr. A.Kuczyński Kamczatkę Pobyt J. Kopcia na Kamczatce nie trwał zbyt długo, bo gdy po śmier­ ci Katarzyny na tron carski w 1796 r. wstąpił Paweł, zwolnił on z zesła­ nia Polaków wziętych do niewoli w okresie powstania kościuszkowskiego. c z o n y o b r ą c z k ą „ № 8". O p i s o b r ą c z k i o p u b l i k o w a n o w Katalogu zbiorów wie­ ku XVIII — Muzeum W o j s k a P o l s k i e g o го Warszawie, MON, Warszawa 1960, poz. 304. W i a d o m o ś ć t ę z a w d z i ę c z a m D y r e k t o r o w i M u z e u m W o j s k a P o l s k i e g o , p ł k . m g r . K a z i m i e r z o w i K o n i e c z n e m u , do k t ó r e g o z w r ó c i ł e m s i ę w t e j s p r a w i e . 7 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �98 A N T O N I KUCZYŃSKI Dokładna data wyjazdu J. Kopcia z Kamczatki nie jest znana. Wiadomo jednak, że w drodze powrotnej do kraju, wobec zamarznięcia Morza Ochockiego, jechał on lądem do Ochocka, przez có zwiedził północną Kamczatkę i południowe rejony Półwyspu Czukockiego. Po przybyciu do Polski mieszkał przez pewien okres w Wilnie, goszcząc w alumnacie bazyliańskim, potem bawił u Tadeusza Czackiego w Porycku, a także u Adama Czartoryskiego w Puławach, gdzie zachę­ cono go do spisania wspomnień, które w rękopisie dedykował księżnej Izabeli Czartoryskiej. Przez kilka następnych lat mieszkał u Aleksandra Chodkiewicza, później otrzymał w darze od Dominika Radziwiłła f o l ­ wark; gospodarował na nim z pomocą k i l k u żołnierzy z okresu powstania kościuszkowskiego, którzy wchodzili wówczas w skład uprowadzonej przez niego spod Kijowa 19 Pińskiej Brygady Kawalerii Narodowej. W roku 1817 car Aleksander I polecił zwrócić J. Kopciowi majątek jego przodków — Luszniew w pow. brasławskim na ziemi wileńskiej. Tu w osamotnieniu spędził J. Kopeć ostatnie 10 lat swego życia. Z m a r ł w 1827 r. i został pochowany w kaplicy grobowej miejscowego kościoła. * Etnograficzne zainteresowania J. Kopcia nie ograniczały się jedynie do pełnienia wnikliwych obserwacji życia napotkanych po drodze grup etnicznych. Powracając do kraju wiózł on bogate zbiory etnograficzne,, które pozostawił u Tadeusza Czackiego w Porycku oraz w Świątyni Sybilli w Puławach . Warto również dodać, że lwią część tej kolekcji w drodze powrotnej z zesłania zmuszony był pozostawić komendantowi Jakucka, ten bowiem „[...] znając cenę tych osobliwości, znać na prezent do Petersburga potrzebując coś podobnego, wymógł i wymusił na mnie oddanie prawie wszystkiego tego, com posiadał. Nie mogłem mu odmówić, ani żadnego oporu czynić — wspomina po latach J. Kopeć — gdyż bardzo się lękałem, aby mnie nie zatrzymał w porcie pod pozorem niemożności wysłania mnie przez transport jakucki" . Jako źródło etnograficzne Dziennik J. Kopcia dostarcza wiele interesu­ jącego i zróżnicowanego materiału. Obok opisów kultury materialnej odnajdujemy na jego stronach równie bogate wiadomości z dziedziny kultury społecznej i duchowej. Przekazane relacje mają dużą wartość historyczną zarówno dla badaczy zajmujących się rekonstrukcją ówcze­ snej kultury ludów Syberii, jak też i dla etnografów zajmujących się; 22 2S 2 2 P o d j ę t a p r z e z e m n i e p r ó b a o d s z u k a n i a t y c h z b i o r ó w n i e p r z y n i o s ł a do d n i a dzisiejszego spodziewanego rezultatu. Nie wiadomo t e ż , w j a k i c h o k o l i c z n o ś c i a c t i one z a g i n ę ł y . 2 3 czych Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera sporządzony, B e r l i n 1863, s. 214. wojsk polskich, z rozmaitych nót doryw­ �99 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A dawnym układem etnicznym tego olbrzymiego obszaru. Nabyta w czasie służby wojskowej znajomość kartografii oraz umiejętność szybkiego orientowania się w terenie pomogły zapewne J. Kopciowi w czynieniu obserwacji nad rozsiedleniem poszczególnych ludów oraz ich egzotyczną kulturą. Innym składnikiem treściowym Dziennika są liczne opisy zesłańczego szlaku i jego przyrody, a także interesujące relacje o wielu przygodach autora. Właśnie w opisie przygód z podróży uwydatnia się najpełniej postać autora, którego poznajemy jako zdolnego obserwatora umiejącego podpatrzyć niejeden szczegół, co raz jeszcze przemawia za względnie dokładną rejestracją podanych przez niego faktów, wyłączając szereg nieścisłości zawinionych przede wszystkim na skutek wielkich uogólnień oraz wynikłych z powodu braku możliwości robienia choćby skromnych notatek podczas pobytu na zesłaniu. Baje też J. Kopeć o sprawach dziwnych, nie mających potwierdzenia u innych współ­ czesnych mu podróżników i badaczy Syberii. W tym względzie odbija się na nim duch epoki, zabarwiający spostrzeżenia kolorytem fantazji, mającym zapewnić większą poczytność Dziennika pozostającego i tak w żywej pamięci rodaków z X I X stulecia. W wieku X I X Dziennik stanowił interesującą lekturę i doczekał się szeregu wznowień, a przed ogłoszeniem całości poszczególne jego frag- R y c . 4. D r o g ę p o w r o t n ą z K a m c z a t k i w o d b y ł J . K o p e ć na saniach zaprzężonych psy Op. cit. Autor ilustracji nie znany �100 A N T O N I KUCZYŃSKI 24 menty ukazały się w warszawskiej „Gazecie Literackiej" ; przedruk ich zamieszczono później w „Sybirskim Wiestniku" . Zapomniane dzisiaj wspomnienia J. Kopcia nie powinny ujść uwadze współczesnych historyków literatury, a publikowane tu materiały etnograficzne w y ­ znaczą mu zapewne należne miejsce na kartach historii etnografii polskiej. Po tych uwagach o charakterze wstępnym — może trochę przy­ długich, ale koniecznych do zorientowania czytelnika w tym nieopracowanym do dzisiaj zagadnieniu, jakim jest wkład Polaków w badania etnograficzne nad ludami, egzotycznymi — przejdziemy z kolei do szcze­ gółowego przedstawienia relacji J. Kopcia o ludach Syberii, a przede wszystkim o tubylcach Kamczatki — Kamczadali. Już na pierwszym etapie tułaczej wędrówki zetknął się J. Kopeć z Tatarami syberyjskimi (Tatarzy) , których liczne osady rozciągały się wówczas w okolicach Kazania. Z treści jego informacji wynika, że w okolicach Kazania: 25 26 „[...] m o ż n a l i c z y ć n a j m n i e j d w u c h k r o ć sto t y s i ę c y r ó ż n y c h T a t a r ó w , k t ó r z y u p r a w i a j ą z i e m i ę i o p ł a c a j ą b a r d z o drogie p o d a t k i , c z ę ś ć f u t r a m i , c z ę ś ć p i e n i ę d z m i . W tej s t r o n i e j e s z c z e m a ł o z w i e r z a i nie t a k p i ę k n e , j a k w d a l s z y c h s t r o n a c h S y b e r y i ; w t y m m i e ś c i e j e s z c z e n i e z n a j d u j ą s i ę sobole t y l k o p o p i e l i c e , r y s i e , k u n y , b o b r y i n i e d ź w i e d z i e , k t ó r y c h m a j ą dostatek. Po t y c h l a s a c h K a z a ń s k i c h n a d r o d z e do T o b o l s k a n a j w i ę c e j m i e s z k a r ó ż n e j h o r d y , k t ó r e u p r a w i a j ą z i e m i ę i p o l o w a n i e m s i ę b a w i ą . [...] T a t a r o w i e u b i o r e m z b l i ż e n i s ą do T u r e c k i e g o . K o b i e t y c h o d z ą w z a w o j a c h i n o s z ą m a t e r i e bogate, k t ó r e k u p u j ą od B u k a r s k i c h naro­ d ó w . K o b i e t y s ą p i ę k n e i bogato s i ę u b i e r a j ą , p r z y p a d k i e m i c h m o ż n a k i e d y w i d z i e ć ; [...] m a j ą s w o j e s e r a j e i po k i l k a ż o n u t r z y m u j ą . W d o m a c h c z y s t o ś ć n a j w i ę k s z a ; dwie kondygnacje ł a w e k kobiercami i dywanami w y ś c i e l a n e , siadają nogi n a k r z y ż z a ł o ż y w s z y . W k a ż d y m p r a w i e d o m i e m a j ą k o ł o p i e c ó w w p r a w i o n e kotły, w k t ó r y c h oparzają m ł o d e gołąbki i najgustowniejsze robią potrawy. 2 7 C e r e m o ń j e ś l u b ó w ; k a w a l e r k i e d y s i ę s t a r a o p a n n ę , p o s y ł a do n i e j k o n i a , k t ó r e m u j e ż e l i w p l e c i e w g r z y w ę w s t ą ż k ę , o d s y ł a go n a z a d i p e w n y m jest j e j r ę k i . C e r e m o ń j e d a l s z e tego o b c h o d u n a ś l a d u j ą Ż y d ó w , k a ż d y z w e s e l n i k ó w m u s i z j e ś ć c a ł ą k u r ę , a ż y w e p r z e r z u c a j ą p r z e z g ł o w y m ł o d y m , aby l a t a ł y , i i n n e t y m p o d o b n e d z i w a c t w a w y k o n u j ą " (s. 30—32). Jakkolwiek zbyt skąpe są powyższe informacje o Tatarach syberyj­ skich, podkreślić jednak należy, że znajdują one potwierdzenie w innych źródłach z tego zakresu. Lud ten będący już zależnym w czasie wędrówki 2 4 2 5 2 6 nimy 2 7 J. K o p e ć , J.. K o p e ć , Obyczaje kamczackie, Kamczatskie obyczaji, , , G a z e t a L i t e r a c k a " , n r 6: 1821. „ S i b i r s k i j W i e s t n i k " , n r 14: 1821. W artykule p o s ł u g u j ę się p r z y j ę t y m i dzisiaj n a z w a m i l u d ó w Syberii, p o d a n e w Dzienniku umieszczam w nawiasach. a etno- C h o d z i tu z a p e w n e o k t ó r ą ś z g r u p e t n i c z n y c h w c h o d z ą c y c h w s k ł a d t i u r s k i e j g r u p y a ł t a j s k i e j r o d z i n y j ę z y k o w e j — B a s z k i r z y , K i r g i z i , TJzbecy, TJjgurowie, Nogajcy, K u m y k i i inni. �RELACJE JOZEFA 101 KOPCIA J. Kopcia od państwa moskiewskiego zachował jednak swą prężność gospodarczą z okresu panowania chana Kuczuma, który władając Cha­ natem Sybirskim uporczywie przeciwstawiał się kolonizacji rosyjskiej. Ostatecznie jednak w roku 1598 doszło do zdecydowanej klęski Kuczuma, a Rosjanie umocnili swe panowanie nad terenami byłego Chanatu Syberyjskiego, czyniąc Tatarów syberyjskich swymi poddanymi. Wróćmy jednak do następnych spostrzeżeń J. Kopcia o tubylcach mieszkających na zachód od Uralu. Na następnych stronach Dziennika znajdują się informacje o małym ludzie zaliczanym do fińskiej grupy uralskiej rodziny językowej t j . Marijcach zwanych też w starszej litera­ turze Czeremisami, u których kobiety ,,[...] z r ę c z n i e i ś m i a ł o n a k o n i a c h j e ż d ż ą , z ł u k ó w s t r z e l a j ą , n a i n s t r u m e n t a c h grają, k t ó r e same r o b i ą na fason naszej gitary, struny z w ł o s ó w k o ń s k i c h ; k t ó r a j e s z c z e jest p a n n ą , ta n o s i p l e c i o n y w a r k o c z z w ł o s ó w k o ń s k i c h p r a w i e do s a m e j ziemi, na k o ń c u warkocza r ó ż n e dzwoneczki, p o ś r o d k u srebrne sztuki, k t ó r e roz­ d z i e l a j ą w ł o s y " (s. 32—33). Jak widzimy z powyższych uwag, J. Kopeć dał nam jedynie drobne okruchy informacji o kulturze tego ludu, i to informacji na ogół mało oryginalnych niemniej jednak prawdziwych chociaż opartych na pobie­ żnej obserwacji. Jeżeli idzie o inne wiadomości z zakresu etnografii, to równie skąpe, jak o Marijcach, są dane o Umdurtach (Wodziaki) znanych także pod nazwą Wotjaków. Lud ten według relacji J, Kopcia różni się od Marijców tym, że uprawia więcej ziemi, a także posiada ,,[...] u b i ó r z u p e ł n i e o d m i e n n y , k o b i e t y n o s z ą c z a p k i w y s o k o ś c i ł o k c i a do g r e n a d i e r s k i c h z m a t e r i i b o g a t y c h , r ó ż n y m i f r a n z l a m i p r z e p l a t a n y c h ; cała w y s z y w a n a bardzo pracowicie w ł ó c z k a m i ; zwierzchnie suknie n a j w i ę c e j b u k a r s k i c h . M ę ż c z y ź n i zaś nie są eleganci, n o s z ą zwierzchnie suknie z z w i e r z a , z p s ó w , z k o ń s k i e j s k ó r y " (s. 33). podobne bielizna materii różnego Lektura powyższej informacji jest za skromna, aby budować na niej zbyt pozytywne opinie o etnograficznych zainteresowaniach J. Kopcia. Dodajmy jednak, że słusznie podkreśla on fakt, iż kobiety wśród U m durtów noszą „czapki wysokości łokcia podobne do grenadierskich", gdyż rzeczywiście właściwe im nakrycia głowy, tzw. „ajszone", były bardzo wysokie i posiadały kształt ściętego stożka . Z innych informacji etnograficznych zawartych na kartach Dziennika wymienić jeszcze należy skąpe materiały dotyczące Chantów (Ostjaków), z których wynika, że uprawiali oni wówczas ziemię, a także trudnili się 28 S. T о к a r i e w , Etnografia narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 157. �102 ANTONI KUCZYŃSKI MitetfjHii* włode pturtwo, ш'Шт wtoáy »щ plavý i mm most outs | » Ш t*i«& W « ( j * *&© to pnwbjrw* w tmvmdk ««А" Ьгшрш! K e l t i potoków wpmdbjącyeli 4o мояш» JKMO» ешмЫе poleją na to pteotwo. Imiief • á głębi tsék % ¡MMMU, tjnąee я* i ą i | щ | ц i odbijają míetíamí. Юдаяй I » « ptefcą, go* teją i jedzą; potem saowo podob** połowo* *ie robią, « I póki pteotwo aie odleei. R M B acodale harézo tą leniwi i «кркштегад, Ы posjadawsxy вага* aáobfeao, pośoiaj ргоож Mik* dai «rą gioćejMu Rye. 5. J . K o p e ć , Dziennik podróży. 90 z o p i s e m p o l o w a n i a Faksymile n a ptactwo strony wodne polowaniem używając w t y m celu łuku. W dalszej drodze do Irkucka, w okolicach Niżnego Udyńska, J. Kopeć zetknął się z Tofałarami (Karagazy), „[...] k t ó r z y m a j ą s t a d a w i e l k i e r e n i f e r ó w i p r z y j e ż d ż a j ą reniferami. z futer miotu Zimą w lasach i pomiędzy górami odkryta całe swoje zwierza jest biały domki pobliższe, i to w s z y s t k o lasy i z taborem jedzą d y m wychodzi. reniferowy swoim bez ż a d n e g o — A.K.], przenoszą namioty Gdy wypasą miejsce k t ó r y , gdy w y j e d z ą , się w braku. Zabierają obrażą przewożonych dzieci, które w mają i u w i e r z c h u tego n a ­ dalsze dzieci, miejsce. swoje krobeczkach jedno, zabierają Wybiwszy rekwizyta, na reniferach przewożą, które tak są z m y ś l n e , że przechodząc nie przywiązane" dziura, którędy [chrobotek c z ę s t o do tego m i a s t a mieszkają, i palą ogień w środku, koło którego się ogrzewają to j e s t m e c h gęste i latem są do przez nich (s. 38). Ten krótki, ale oryginalny opis kultury Tofałarów znajduje potwier­ dzenie w innej literaturze przedmiotu , a w piśmiennictwie naszym stanowi pierwszą wzmiankę o t y m ludzie, który jest najdalej na wschód wysuniętym szczepem tureckim w południowej Syberii, a zamieszkiwane przezeń obszary znajdowały się na północno-wschodnich zboczach Gór Sajańskich, w dorzeczach Gutary, Biriusy, Udy, I j i , Oki, Kanu i Kamy, a w okresie peregrynacji J. Kopcia rozciągały się jeszcze bardziej na zachód w dorzecza Aguli i Taguli. Kreśląc obraz kultury Tofałarów 29 M M i ę d z y i n n y m i : T . C h o d z i d ł o , Karagasi—Tofałary, „ L u d " , t. 46: 1961; N . W . Z a l e s k i , К etnografii i antropologii Karagasów, [ w : ] Trudy Antropologii Obszczestwa pri Impieratorskoj Akadiemii Wojennoj, t. 3, S t . P i e t i e r s b u r g 1898. �103 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A autor miał dość poprawne wyobrażenie o systemie ich gospodarki, k t ó r a polegała nie tylko na zbieractwie, ale cechowało ją także myślistwo dostarczające mięsa oraz skór na odzież i do pokrywania przenośnych stożkowych szałasów oraz do opłacania podatku, tzw. „jasaku". O innych grupach etnicznych pisze J. Kopeć w Dzienniku, w drodze powrotnej z Kamczatki: „[...] O t r z y s t a w i o r s t od I r k u c k a s p o t k a ł e m d z i k i e l u d y , k t ó r y c h z o w i ą B r a c k i e n a r o d y , i te m n i e d o s t a w i ł y k o ń m i w p o w o z a c h do I r k u c k a . T e n a r o d y s ą b a r d z o liczne, m a j ą wiele koni i b y d ł a ; z c a ł y m swoim taborem w y n o s z ą s i ę na z i m ę do l a s ó w i t a m p r z e m i e s z k u j ą . N a lato z a ś d l a p a s z y b y d ł a w r a c a j ą n a p ł a s z c z y z n y , koło Irkucka leżące. C a ł y t e n n a r ó d n a j e d n y m p r a w i e r o z k ł a d a s i ę m i e j s c u i do d w ó c h m i l z a j m u j e z i e m i . R o b i ą doczesne z z i e m i l e p i a n k i , co z d a l e k a w y g l ą d a j a k n a j ogromniejsze miasto. N a d k a ż d y m n i e m a l m i e s z k a n i e m s ą powywieszane skóry j e l e n i e n a b a r d z o d ł u g i c h ż e r d z i a c h , co z n a c z y o f i a r ę d l a B o g ó w . U b i o r y t y c h l u d ó w s ą d z i w a c z n e , ze s k ó r j e l e n i c h i k o ń s k i c h . F i z j o n o m i e n a j s t r a s z n i e j s z e , t w a ­ rze oliwkowate i szerokie; religia p o g a ń s k a ; szamanki, czyli Sybille, i u n i c h s ą w modzie. R o l i nie u p r a w i a j ą , c h o c i a ż ziemia jest ż y z n a w okolicach I r k u c k a . Ż y j ą m i ę s e m , m l e k i e m "koni i b y d l ą t . O p ł a c a j ą p o d a t e k c z ę ś c i ą w p i e n i ą d z a c h , c z ę ś c i ą w f u t r a c h , k t ó r e z a s p r z e d a ż k o n i i b y d ł a d o s t a j ą " (s. 157—158). Wnosząc z charakterystyki trybu życia opisanej powyżej grupy etnicznej sądzić należy, że autor miał tu na myśli Buriatów, lud mongolskiego pochodzenia, którego obecność w okolicach Irkucka po­ świadczają inne materiały z końca X V I I I stulecia . Dodać t u także należy, że w źródłach rosyjskich z X V I I stulecia lud ten występuje pod nazwą „ b r a t y " lub „bratscy ludzie", a etnonim Buriaci, Buriat przeszedł do Rosjan w X V I I I stuleciu poprzez ludy tiurskie z okolic górnego Jenisieju, którzy nazywali Buriatów — „pyrat" . Jedno z następnych twierdzeń autora, że Buriaci „robią doczesne z ziem lepianki", polega zapewne na nieporozumieniu, gdyż właściwym dla nich mieszkaniem jest jurta wykonana z wojłoku lub ośmiograniasty budynek zrębowy o dachu pokrytym ziemią. Pozostałe wiadomości o t y m ludzie zgodne są z prawdą i znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu, między innymi u M . Krołowa , N . Razumowa i K . Stukowa . 30 S1 32 S 3 M 3 0 D o z a g a d n i e n i a tego zob.: В . O . D o ł g i c h , Rodowoj i plemiennoj sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, M o s k w a 1960, s. 294—325, o r a z m a p a n a k o ń c u k s i ą ż k i ; А . Р . О к ł a d n i к o w , Oczerki istorii zapadnych burjat-mongołow, Lenin­ g r a d 1937. 3 1 T о к a r i e w , op. 8 2 M . К r o ł o w , Oczerk Irkutsk cit., s. 447. ekonomiczeskogo byta inorodcew Sieleginskogo okruga, 1896. 3 3 N. R a z u m o w , 3 4 K. S t u k ó w , Zabajkale, Oczerki St. Pietiersburg mongoło-burjat, 1899. koczujuszczych „Zapiski Sibirskogo Otd. Russk. Gieograficzeskogo w Wostocznoj O b s z c z e s t w a " , t. 8: 1865. Sibiři, �104 A N T O N I KUCZYŃSKI Skoro aaatąpi zima, z donów letaieh, które mają jedne * kory drugie же skór jele­ nich, wynoszą etę do lochów podziemnych. Jurtami zwaoycb. Kopią w ziemi dlogte korytarze i aale, eembrojąe wewnątrz drze­ wem i po czterdzieści lob piecdzieaiąt ooob zgromadzają się, to jeat cała jteh familija. Moją w ¿rodko komin, na którym nieustanny trwa ogíen $ left tylko jeden do mieszkania słały za okoo i drzwi. Míéw» do tego je•zęzę kaide małżeństwo namiot z futer jele­ nich, lampo od dwóch garcy wydrążoną e kamienia} nalewają wieloryba tłnoloseią, w тщшт kaotn kładą meeh wyaezzooy. Ta lampa pali ate kilka dni, oiwiee* i ogrzewa razrm» p « * niej kobiety odbywają wszelkie awe roboty i szycia. Ryc. 6. J . ( K o p e ć , ny Dziennik 98 z o p i s e m podróży. ziemianki Faksymile stro­ kamczadalskiej Równie fragmentaryczne jak poprzednie są zamieszczone na stroni­ cach Dziennika informacje o Jakutach. Płynąc rzeką Leną do Jakucka mijał zapewne J. Kopeć osady Jakutów, z którymi spotkał się także w drodze do Ochocka. Pisząc o nich autor wspomina: „[...] i Rodzaj tych ludzi, koloru hebanowego, w ł o s y koniach się bardzo ubierają; mężnie suknie jeżdżą, mają licznymi trawami, włosami lają, są czerstwe dwanaście Język bardzo m a j ą nieustannie dają, Xsiążąt gadają t o ż samo i karłowaty, ze z łuków skór, na Kniaziów, obfity, celnie malują ale strzelają. [...] z Narody rodu tatarskiego, o polowaniu nierównie łękowate, Kobiety oczy wielkie bardzo farbami i pracowicie zimno. którzy p o d o b n y do o zwierzętach, i kobiety, najwięcej jak u koni, silni nadzwyczajnie, koni i innych z w i e r z ą t , konno wytrzymałe albo nogi c z a r n e i grube, jeżdżą tamborują i z łuków jakuckie swojego i kiedy biorą s i ę ze i o marach, które więcej mają konwersacji dzielą na pięknie roz­ strze­ się na pierwszeństwo. sobą im o się schodzą, widzieć Szamanach i w i d z e n i a c h r ó ż n y c h " (s. 46—48). W dalszych partiach Dziennika zamieszczone są informacje na temat kontaktów handlowych J a k u t ó w z Rosjanami, którzy za tanie świecidełka nabywali od tubylców skóry zwierząt futerkowych. Pisząc o handlu �105 RELACJE JOZEFA KOPCIA wspomnieć jeszcze należy o jednym ciekawym sposobie pozyskiwania skór futerkowych. Oto on: , „[...] K o m e n d a n t w dnie n i e k t ó r e z a p r a s z a ł N a c z e l n i k ó w j a k u c k i c h n i b y d l a o ś w i a d c z e n i a j a k i e g o ś monarszego rozkazu. K a z a ł im w k i l k u k o t ł a c h jeść, g o t o w a ć i c z ę s t o w a ć i c h p r z y g o r z a ł c e , k t ó r a t a m jest b a r d z o droga. K a ż d e j z j a k u c k i e j starszym p r z y w i ó z ł jemu w prezencie k i l k a n a ś c i e najczarniejszych s o b o l ó w , c z y m rnu b y ł s i ę z a w s z e dobrze n a g r o d z i ł " (s. 49). Skoro już mowa o kontaktach handlowych warto przytoczyć jeszcze jeden wycinek z Dziennika mówiący o tym, że kupcy po przybyciu do Jakucka czynią w t y m mieście przygotowania do wyprawy na wybrzeże Morza Beringa, do portu w Ochocku. Goszcząc przejazdem w Jakucku „[...] b y d ł o z a b e z c e n k u p u j ą i r z n ą , m i ę s o w ę d z ą , a w s k ó r y m o k r e b y d l ę c e o b s z y w a j ą s w o j e t o w a r y . S t a r a j ą s i ę z a c h o w a ć po c z t e r y k a m i e n i e w a g i [ k a m i e ń — d a w n a p o l s k a j e d n o s t k a m a s y = 32 f u n t o m = 13 k g — A . K . ] , g o d z ą J a k u t ó w z k i l ­ k u t y s i ą c a m i k o n i , n a k a ż d e g o k o n i a z a w i e s z a j ą w a g i po c z t e r y k a m i e n i e z k a ż d e j strony, a jeden k a m i e ń wagi na ś r o d k u u m i e s z c z a j ą , i tak m a j ą c j u ż wszystko p r z y g o t o w a n e , b i o r ą ż y w n o ś ć t r z e c h m i e s i ę c z ń ą . J a k u c i m a j ą z a ż y w n o ś ć d l a siebie, poprzewieszane na koniach w o r y s k ó r z a n e , a nalane mlekiem, z k t ó r e g o potem m a s ł o robi się. M a j ą też m i ę s a b y d l ę c e w ę d z o n e , a kiedy ich zabrakuje, jedzą i konie. N a m i e j s c u chleba m a j ą g o m ó ł k i z k o r y d r z e w a l i s t w i n i c y [modrzew — A . K . ] , k t ó r a p o d o b n a jest b a r d z o do n a s z e j j o d ł y . O b d a r ł s z y p i e r w s z ą s k ó r ę z d r z e ­ w a , d r u g ą b i o r ą do j e d z e n i a , s u s z ą i m i e s z a j ą z c z ę ś c i ą m ą k i ż y t n i e j , k t ó r ą d o s t a j ą b a r d z o drogo od k u p c ó w R u s k i c h w J a k u c k u m i e s z k a j ą c y c h " (s. 50—51). 3 5 Dopełniając obrazu informacji o Jakutach wspomnieć należy o t y m , że cały szereg gór, urwisk, skał, wodospadów uważają oni za święte i podczas przechodzenia w sąsiedztwie tych p u n k t ó w składają ofiary właścicielom tych miejsc, rzucając choćby drobną monetę, trochę jedze­ nia, kolorową szmatkę lub włosy końskie . Na zagadnienie to zwrócił uwagę J. Kopeć podając, że w drodze do Ochocka .,[...] na każdą górę kiedyśmy się wdarli, Jakuty czynią nabożeństwo i od każdego konia wyrwawszy włosy, zawieszają na drzewach" [s. 52]. Wspomniane relacje o Jakutach i ich kulturze znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu , a jeśli idzie o zagadnienie kontaktów handlowych, to przyznać należy J. Kopciowi słuszność, jeśli wspomina o t y m , że handel .kupców rosyjskich z tubylcami polegał przede wszy­ stkim na grabieży i oszustwie. Od chwili założenia Jakucka (1632) przez 36 37 3 5 Jeszcze miazga pod drzewna koniec X I X stulecia w powszechnym (cambium). Przygotowywano użyciu ją z m ł o d y c h była sosen u lub Jakutów modrzewi ś c i ę t y c h n a w i o s n ę , z k t ó r y c h z d z i e r a n o ł y k o i suszono go w s ł o ń c u . P o w y s u s z e n i u m i e l o n o go i m i e s z a n o 3 6 z mąką, W. S i e r o s z e w s k i , którą Dwanaście nabywano lat s. 285—286. 3 7 Sieroszewski, op. cit., t. 1—2. w od k u p c ó w r o s y j s k i c h . kraju Jakutów, t. 2, K r a k ó w 1961, �A N T O N I KUCZYŃSKI 106 Piotra Biekietowa, miasto to stało się siedzibą nowo utworzonego woje­ wództwa jakuckiego i głównym punktem dalszej ekspansji rosyjskiej na nie zbadane jeszcze obszary Azji północno-wschodniej. Pewnych wyjaśnień wymaga jeszcze stwierdzenie, że Jakuci „dzielą się na dwa­ naście Xsiążąt albo Kniaziów, którzy z rodu swojego biorą pierwszeń­ stwo". Chodzi t u zapewne o podkreślenie jakuckiej organizacji rodowej, która przetrwała u nich do początków X X stulecia. Jeszcze W. Sieroszew­ ski badający k u l t u r ę J a k u t ó w pod koniec wieku X I X stwierdza, że „Jakuci dzielą się na rody (aga usa), naslegi i ułusy" , przy czym rody łączą się w naslegi, naslegi w ułusy, którymi zarządzają naczelnicy rodo­ w i , tzw. „tojonowie", określani przez administrację rosyjską „kniaźcami, znamienitymi. ludźmi ułusów" . 38 39 Ryc. 7. W y g l ą d z e w n ę t r z n y z i e m i a n k i k a m c z a d a l s k i e j К. К a r u t z, Die Vótfcer Nord- und Mittet-Asiens, Stuttgart 1925, S. 17, rys. 2 Jeżeli idzie o inne szczegóły z zakresu etnografii Jakutów, znane autorowi Dziennika, to wypada nadmienić, że słusznie zauważył on, iż język ich „podobny do tatarskiego", lud bowiem ten stanowi najdalej wysuniętą na północny wschód A z j i tiurską grupę ałtajskiej rodziny językowej. Najskromniejsze informacje etnograficzne zawarte w Dzienniku dotyczą Ewenów, ludu, którego enklawy dochodziły w okresie w ę d r ó ­ wek J. Kopcia do wybrzeży Morza Ochockiego począwszy od rzeki Uda na południu aż do Penżyny na północy . Z relacji o tej grupie etnicznej 40 3 8 3 9 4 0 S i e r o s z e w s k i , op. cit., t. 2, s. S i e r o s z e w s k i , op. cit., s. 97. I. S. G u r w i с z, Etniczeskaja 77—78. istorija siewiero-wostoka Sibiři, Moskwa �107 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A dowiadujemy się, że hodowla reniferów była tu zajęciem podstawowym dostarczającym skór na potrzeby gospodarcze, a przede wszystkim mięsa. O spotkaniu z t y m ludem autor pisze: Naszliśmy Tunguzów [Ewenów z n a l e ź l i ś m y pod d o s t a t k i e m byli nam wielce radzi; i bardzo b y ł smaczny. się traktują wszelkiej zabili — A.K.] z żywności młodego T u wszelkie wielką jelenia, narody na i bez niego o b e j ś ć s i ę n i e m o g ą " trzodą d l a siebie którego każdym jeleni, i dla p s ó w . język weselu sam u których Tunguzowie gotowałem i biesiadach nim (s. 151). Przejdźmy następnie do nieco obszerniejszych relacji o ludach Sy­ berii, które posiadają w znaczniejszej części charakter najzupełniej ory­ ginalny. Powracając z Kamczatki spotkał się autor Dziennika z połud­ niową grupą mieszkańców Półwyspu Czukockiego — Czukczami reniferowymi. Pisząc o nich informuje: „[...] K u c y p l o w i A z j i do C z u k c z ó w b l i s k o M o r z a L o d o w a t e g o o s i a d ł y c h n i e ­ k t ó r e kolonie i miasteczka s ą z b l i ż o n e , w k t ó r y c h r ó ż n e narody m i e s z k a j ą , wiele S y b e r y j a n ó w , M o s k a l i i p o s ł a n y c h n a o s a d ę . P o t y c h o s a d a c h s ą g a r n i z o n y od n a p a d u C z u k c z ó w . W i e l e t a m p r z e b y w a k u p c ó w futer, gdzie n a j w y b o r n i e j s z e z n a j d u j ą s i ę sobole, popielice i l i s y c z a r n e , n a j b a r d z i e j d l a C z u k c z ó w i K o r i a k ó w , z k t ó r y m i c h c ą m i e ć handel. J a k o ż i b y l i z b l i ż e n i do n i c h w d o b r e j h a r m o n i i i p r z e z t ł u m a c z ó w d o k á z a l i , ż e b y ł o miejsce wyznaczone, d o k ą d C z u k c z o w i e z w i e l k ą liczbą i taborem na jele­ n i a c h p r z y b y w a l i . B a r d z o w i e l e od n i c h M o s k a l e i S y b e r i a n i e p r o f i t o w a l i , d a j ą c i m za sobole, k u n y i i n n e f u t r a w z a m i a n ę t y t u ń , ż e l a z n e g a r k i , p a c i o r k i , r ó ż n e ż e l a s t w a i i n n e c a c k a . K i e d y z a b r a k ł o M o s k a l o m t y t u n i u , m i e s z a l i l i ś c i e od k a p u s t y ; na c z y m s i ę C z u k c z o w i e poznawszy, w k o ń c u jeszcze dowiedli s w o j ą c n o t ę i p r z y ­ j a ź ń . [...] I d z i e M o s k a l o m n a j w i ę c e j o to, a b y p o d b i ć C z u k c z ó w d l a p o r t u i o d k r y c i a s t a m t ą d w s c h o d n i o - p ó ł n o c n e j A m e r y k i , k t ó r ę d y przez c i e ś n i n y K o o k p r z e c h o d z i ł i z p r z y c z y n y l o d ó w z w r ó c i ć m u s i a ł [chodzi t u o t r z e c i ą w y p r a w ę J . C o o k a o d b y t ą w l a t a c h 1776—1780, podczas k t ó r e j d o t a r ł on do C i e ś n i n y B e r i n g a — А . К . ] . C z u k c z o w i e p r z e j e ż d ż a j ą n a ł o d z i a c h s k ó r z a n y c h i s t a j ą trzeciego d n i a n a brzegach Ziemi Nowej, a p o m i ę d z y dwoma tymi ziemiami znajdują się trzy wyspy, k t ó r e oni n a p a d a j ą i o d b i e r a j ą z n i c h c a ł y m a j ą t e k . P o d ł u g w s z e l k i c h w ó j a ż e r ó w , ż a d e n t a m d u ż y o k r ę t nie m ó g ł d o t ą d w y l ą d o w a ć . J e d n i dla m i a ł k i e j wody, d r u d z y d l a m g ł y , i n n i z a ś w m a ł e j liczbie nie o d w a ż y l i s i ę , w i d z ą c na drugiej stronie brzegu t ł u m ludzi. N i k t w i ę c jeszcze nie w y l ą d o w a ł na brzegi mniemanej "Nowej A m e r y k i i r z e c z d o t ą d w ą t p l i w a , czy j e s t to p ó ł w y s e p j a k i , c z y t e ż c i ą g ł a ziemia, która s i ę m o ż e łączy z innymi dalszymi krajami Ameryki. Wnioski tylko c z y n i ą , ż e to m u s i b y ć A m e r y k a , p o n i e w a ż w i e l e d r z e w a i i n n y c h z n a k ó w p r z y ­ p ę d z a O c e a n n a brzegi A z j i , ale dotychczas ż a d n e j nie m a w i a d o m o ś c i p e w n e j " (s. 120—123). 1 Komentując powyższe wiadomości podkreślić należy, że J. Kopeć nie wiedział zapewne o wyprawie Beringa, która ustaliła ponad wszelką 1966, s. 76—83, i m a p a n a k o ń c u niej A z j i w k o ń c u X V I I I w okresie w ę d r ó w e k książki: „Rozsiedlenie w.", n a k t ó r e j p r z e d s t a w i o n o J . Kopcia. ludności północno-wschod­ z a s i ę g rozsiedlenia Ewenów �108 A N T O N I KUCZYŃSKI wątpliwość istnienie po drugiej stronie cieśniny stałego lądu. Wyspy, 0 których wspomina, to wyspy Diomedy, z których widać oba brzegi. Te geograficzne zainteresowania J. Kopcia połączone są w Dzienniku ze stwierdzeniem, że „Czukczowie przejeżdżają na łodziach skórzanych 1 stają trzeciego dnia na brzegach Ziemi Nowej". Jak widać, miał on dokładne informacje w tej sprawie, gdyż rzeczywiście źródła rosyjskie z X V I I I stulecia potwierdzają istnienie kontaktu Czukczów z Eskimosami Alaski, z którymi prowadzili oni handel wymienny oraz zbrojne po­ tyczki . W dalszych partiach Dziennika czytamy: 41 „ R o s j a n i e p o z a k ł a d a l i b l i s k o C z u k c z ó w cytadele w miejscach dla siebie n a j u ż y teczniejszych, n a d r z e k ą A n a d y r , gdzie m i e l i n a j w i ę k s z e p o ł o w y r y b i j e l e n i ; ale to n i g d y u t r z y m a ć s i ę n i e m o g ł o , b a r d z o w i e l e l u d z i z o b u s t r o n g i n ę ł o , w o s t a t k u M o s k a l e p r z y m u s z e n i z o s t a l i u s t ą p i ć . J u ż o d t e g o czasu n i e r o b i ą ż a d n e j w y p r a w y , t y l k o s z u k a j ą i c h p r z y j a ź n i " (s. 123). Ryc. M. 8. W n ę t r z e Kamanin, ziemianki Pierwsi badacze kamczadalskiej Dalekiego Wschodu, Warszawa 1953, s. 18 Opisane przez autora Dziennika kontakty czukocko-rosyjskie znaj­ dują swe potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu. Pod koniec lat sześćdziesiątych X V I I I stulecia władze rosyjskie zrezygnowały 4 1 1965, I . S. W d o w i n , s. 115—116. Oczerki istorii i etnografii Czukczej, Moskwa-Leningrad �R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A 109 z ujarzmienia Czukczów drogą zbrojnych napadów. W takim stanie rzeczy jedyny na Półwyspie Czukockim ostróg rosyjski, Anadyrsk, założony w celu zaprowadzenia na obszarach północno-wschodniej Azji administracji rosyjskiej, został opuszczony w 1765 roku przez załogę wojskową i stał się najdalej wysuniętą w tych rejonach osadą handlo­ wą. Z biegiem lat władze carskie organizowały jarmarki rosyjsko-czukockie, a pierwszy z nich odbył się w 1788 r. w osadzie Ostrowno nad Anjujem. Potem przeniesiono je do innych osad m. in. do Markowska, Tumańska i Czukocka. Przedmiotami handlu były z rosyjskiej strony metalowe kotły do gotowania, tytoń, m ą k a wódka itp., ze strony czukockiej skóry zwierząt futerkowych oraz kły morsa. Równocześnie z organizacją jarmarków administracja carska przystąpiła do powolnego opodatkowywania Czukczów. Odbywało się to jednak w sposób bardziej ostrożny, aniżeli wśród innych ludów Syberii. Czukcze słynący z wojow­ niczości długo przeciwstawiali się władzy rosyjskiej, a jasak płaciły tylko te osoby, które się do tego dobrowolnie zobowiązały. W zamian za to otrzymywały one dary w postaci kotłów, noży, tytoniu oraz wódki, ale i te sposoby nie doprowadziły do całkowitego ujarzmienia Czukczów, którzy w większości wypadków pozostali niezależni od państwa carów . Wróćmy jednak do etnograficznych zapisów zawartych na kartach Dziennika. Charakteryzując kulturę Czukczów wspomina autor, że jest to ; 42 ,,[...] n a r ó d od w s z y s t k i c h i n n y c h r ó ż n i ą c y s i ę w z r o s t e m , p i ę k n o ś c i ą , f i z j o n o m i ą i s z c z e g ó l n ą d e t e r m i n a c j ą . Dzieli s i ę na k i l k a n a ś c i e r o d ó w i t y l e ż m a j ą swoich z w i e r z c h n i k ó w , w y b i e r a j ą z a ś silnych, w y s o k i c h i o d w a ż n y c h . M i e s z k a n i a ich i z w y c z a j e podobne s ą do i n n y c h l u d ó w w tej stronie ś w i a t a o s i a d ł y c h . N a z i m ę m a j ą l o c h y w z i e m i , n a lato ze s k ó r l u b k o r y s a ł a s z e . Religia, o b r z ą d k i , palenie u m a r ł y c h są u nich, j a k u s ą s i e d n i c h i m n a r o d ó w : p r ó c z tego, ż e b a r d z o s t a r y c h i c i e r p i ą c y c h w c h o r o b i e n a j b l i ż s z y p r z y j a c i e l z a ­ r z y n a , o ś w i a d c z a j ą c n a j p r z ó d , ż e z c z u ł e g o p r z y w i ą z a n i a nie d o z w o l i n i k o m u , ale swoją ręką skróci mu męczarnie. Czukczowie trafnie strzelają ż ł u k ó w , na jeleniach z r ę c z n i e jeżdżą i w zawody na ł y ż w a c h , j a k ptaki l a t a j ą . W y t r z y m u j ą z i m n a n a j w i ę k s z e i p r a w i e wszystko s u r o w e j e d z ą ; c h c ą c i c h p o d b i ć potrzeba l u d z i i m p o d o b n y c h , a b y t e ż w s z y s t k o w y t r z y m a ć m o g l i . W czasie, k i e d y M o s k a l e n a p a d a l i n a n i c h w z a ł o ż o n y c h c y t a d e ­ l a c h , a gdy oni w i d z i e l i , ż e i m p o d o ł a ć n i e m o g ą , dzieci s w o j e i ż o n y z a b i j a l i , a b y s i ę n i e d o s t a ł y n i e p r z y j a c i e l o w i , s a m i z a ś z w i e l k i e j o d w a g i g i n ę l i " (s. 124—125). W innym miejscu J. Kopeć opisuje spotkanie z Czukczami, które nastąpiło w drodze powrotnej z Kamczatki. Oczekując takiego spotka­ nia 4 2 G u r w i e z, op. c o w a , Czukczi, skwa—Leningrad cit., s. [w:] Narody 1956, s. 115—116; W . Sibiři, 900—901.. W . A n t r o p o w a, W . G . K u ź n i e - [pod r e d . M . G . L e w i n a i L . P . P o t a p o w a ] , M o ­ �110 A N T O N I KUCZYŃSKI ,,[...] m i e l i ś m y i innych cackach: język, a mimo trzydziestu dla n i c h n i e k t ó r e p r z y g o t o w a n e p r e z e n t a w do tego j e s z c z e m i e l i ś m y największego Czukczów pośpiechu jadących na jeździe jeleniach soboli p o p r z e w i e s z a n y c h z m i ę s e m , bo p i e r w do m o j e j k i b i t k i , w tłumacza, w nie który mogliśmy z polowania sidłach były tytuniu, dobrze [...] ich Mieli szkiełkach posiadał ich uniknąć. Do z sobą wiele łowione. Przyskoczyli zdarli kaptur futrzany i przypatrywali się twarzy, naj­ którym j a z a r a z p r z y g o t o w a n e p r e z e n t a d a w a ł e m . B y l i z tego b a r d z o k o n t e n c i i w z a j e m n i e rzucili do mojego powozu k i l k a n a ś c i e soboli i t r z y niespodziewanie i s z c z ę ś l i w i e r o z s t a l i ś m y expedycyje wdzięczna w posłane za swe rozbili. ocalenie, Wszyscy tedy dwie więc a najwięcej t y t u n i u i i n n y c h c a c k a c h " (s. czarne. T a k się z nimi, k t ó r z y przed k i l k a laty lisy na Kamczadale tłumaczowi, i pół cała któremu świta była zrobiliśmy mi składkę 146—147). Konfrontując wiadomości J. Kopcia z materiałami z bogatej lite­ ratury przedmiotu podkreślić należy, że nakreślony przez niego obraz Czukczów i ich kultury zgodny jest ze stanem rzeczywistym . Po­ twierdzenia tych relacji należy szukać przede wszystkim w wyczerpują­ cej pracy W. Bogoraza , członka amerykańskiej wyprawy Jesup North Pacyfic Expedition (1900—1902), który w oparciu o własne badania etnograficzne wśród Czukczów dał wyczerpujący obraz ich kultury. Zaznaczyć jednak należy, że trochę niejasna jest informacja, jakoby Czukcze używali renów do jazdy wierzchem. W t y m jedynym tylko wypadku krytycyzm autora Dziennika nieco zawodzi. Dziś wiemy do­ kładnie, że te ludy, które nie znały dojenia reniferów, nie praktykowały też używania ich do jazdy wierzchem, ani jako zwierząt jucznych. B y l i to Ugrowie, Samojedzi (wyjąwszy część Samojedów leśnych, k t ó ­ r y m renifery służyły za zwierzęta pociągowe, pod wierzch i juczne), część Ewenów i Jukagirów oraz wszyscy Koriacy i Czukcze . W pewnej partii Dziennika wspomina autor o mieszkańcach Wysp Kurylskich — Aleutach, z którymi zetknął się podczas podróży na Kamczatkę. Jednakże są to wzmianki zupełnie marginesowe, nie dające żadnych konkretnych materiałów, niemniej jednak przebija przez nie postawa rzetelnego obserwatora gwarantująca prawdziwość i obiekty­ wizm zebranych faktów. 43 44 45 „[...] G d y ś m y p r z y b y l i do i c h k o l o n i i — w s p o m i n a J . K o p e ć — z n a l e ź l i ś m y m i e s z k a n i a z k o r y , w i e l e k o b i e t i l u d z i po t y c h m i e s z k a n i a c h . N i e k t ó r e d o m y b y ł y ze s k ó r j e l e n i o w y c h m a l o w a n e i w y s z y w a n e r ó ż n y m i d e s e n i a m i z w ł o s ó w 4 3 M i ę d z y i n n y m i : N . F . К a 11 i n i к o w , Nasz krajnij Siewiero-Wostok, t i e r s b u r g 1912; S a r y c z e w , op. cit.; F . W r a n g e l , Putieszestwie po bieriegam Sibiři i po Ledowitomu morju sowierszennoje w 1820, 1821, i 1824 gg., M o s k w a 1948; W d o w i n , op. cit. St. P i e ­ siewiernym 1822, 1823 4 4 W . B o g o r a z, Czufcczi, t. 1 i 2, L e n i n g r a d 1934, 1939. M . G . L e w i n , G . M . , W a s i l e w i c z , Tipy oleniewodstwa dienije, „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i a " , n r 1: 1951, s. 63—67. 4 5 i ich proischoż- �111 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A z w i e r z ą t . Z a s t a l i ś m y ich j e d z ą c y c h ; n i e k t ó r z y gotowali jeszcze w n a c z y n i a c h żelaznych, było które najwięcej od ze Rosjan zwierzyny morskich. Nie tylko ludzkości ich jedliśmy nawzajem europejskimi o k r ę t u " (s. morskiej j e ś ć , ale p a t r z e ć ślimaki do i podostawali. okrętu, daliśmy opiekane, który im na prezenta, Częstowali w samej tam leżał: za byli co n a to, były piasku swoim tłustości, nie m o g l i ś m y które nas psów pomocą ich Prosiliśmy ich do żab jednak smaczne. uczęstowaliśmy wielką które morskich, dogadzając bardzo dużych jedzeniem, produktami naprawienia 72—73). Najistotniejszym dla etnografa składnikiem treściowym Dziennika są liczne materiały dotyczące Kamczadali. W porównaniu z poprzedni­ mi relacjami, wiadomości o Kamczadalach wyróżniają się dużą skalą zainteresowań autora, dużą ilością ciekawych realiów obyczajowych i za­ dziwiającą umiejętnością obserwacji. Chęć poznania życia otaczających J. Kopcia tubylców stała się dla niego pierwszoplanowym zagadnieniem podczas pobytu na odległej Kamczatce. P r z y p a t r y w a ł się tu zwycza­ jom tubylczym, ludziom, ubiorom, połowom r y b i soboli. W zdumienie wprawiały go obrzędy pogrzebowe, ceremonie szamańskie i inne oby­ czaje kamczadalskie. Przebywając na półwyspie nawiązał J. Kopeć kontakty z tamtejszymi kupcami rosyjskimi i przedstawicielami admi­ nistracji, dzięki czemu mógł uzyskać wyraźniejszy obraz panujących t u wówczas stosunków społeczno-gospodarczych. Najobszerniejsze relacje Dziennika odnoszą się do Kamczadali, wśród których wypadło autorowi żyć przez lata pobytu na Kamczatce. Relacje te stawiają J. Kopcia na pierwszym planie w grupie X V I I I - i XIX-wiecznych autorów piszących o tubylcach Kamczatki, a w historii etnografii polskiej możemy go śmiało nazwać prekursorem badań etnograficznych nad ludami egzotycznymi. Często relacje wielu innych podróżników, dla których Syberia była głównym nurtem zainteresowań, nie ukazują tyle materiału etnograficznego, co zdołał zgromadzić autor Dziennika. Przedstawiając informacje J. Kopcia o Kamczatce wspomnieć należy, że zasadniczy charakter gospodarki Kamczadali odpowiadał wówczas formie zbieracko-łowieckiej. Bogata flora półwyspu dostarczała wiele owoców, korzeni, bulw oraz jagód. Obiektem zbieraczy były również jaja ptasie i młode pisklęta wybierane z gniazd, a także zapasy gromadzone przez zwierzęta żyjące w norach — szczury i myszy. J u ż z nastaniem wiosny opuszczali Kamczadale ziemianki i wychodzili w głąb lasów w celu zbierania młodych pąków drzew i krzewów, o czym wspomina autor w Dzienniku: „[...] m i e s z k a n c e w y c h o d z ą z f a m i l i a m i do l a s ó w , k o p i ą r ó ż n e k o r z e n i e , kartofle, k t ó r e myszy drzew i kwiatów dla siebie p r z y s p o s a b i a j ą i za n a j w i ę k s z y błot, z b i e r a j ą n i e z m i e r n ą moc gatunków, kaczek, kuligów, specyjał na zimę, zrywają jedzą [...] j a j od r ó ż n y c h p t a k ó w , czajek m o r s k i c h , etc. Chodzą też na j a k o to: ł a b ę d z i , i na tym czas ziemne różne pączki im od różne kępy gęsi kilka schodzi. Te �A N T O N I KUCZYŃSKI 112 =5~ i S. K r a s z e n i n n i k o w , Opisanie ziemli Moskwa-Leningrad 1949, s. 391 Kamczatki, j a j a j e d z ą n i e u s t a n n i e , a co i m od z b y t k u pozostaje, w r z u c a j ą w t ł u s t o ś ć w i e l o ­ r y b i ą i k o n s e r w u j ą p r a w i e rok cały. G d y n a s t ą p i zbieranie r ó ż n y c h jagód, na c z y m n i e m a ł y czas t r a w i ą , w t e d y r z u c a j ą s w e m i e s z k a n i a i p r z e n o s z ą s i ę f a m i l j a m i z u p e ł n i e . N a j w i ę c e j zbierają k l u k w y i brusznicy, k t ó r e się k o n s e r w u j ą przez z i m ę c a ł ą . K o b i e t o m w ł a ś c i w i e jest z o s t a w i o n e to z a t r u d n i e n i e , bo m ę ż c z y ź n i b i e g a j ą w z a w o d y n a jeleniach., s t r z e l a j ą z ł u k ó w , s t a w i a j ą p o s ą g i , k t ó r e p ó ź n i e j z a n o s z ą do ź r ó d e ł w y t r y s k u j ą c y c h ze s k a ł , i d l a B o g ó w c z y n i ą o f i a r y " (s. 88, 90—91). �113 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A Jednym z głównych i najważniejszych zajęć Kamczadali było po­ lowanie. Przede wszystkim polowali oni na sobole, niedźwiedzie, gro­ nostaje, rosomaki, wydry, foki i lisy. Sezon myśliwski rozpoczynał się z nastaniem pierwszych śniegów i trwał do marca Opisując polowanie na sobole podaje J. Kopeć, że mężczyźni „[...] r o b i ą m a ł e p a s t k i n a sobole i po k i l k a d z i e s i ą t zapas żywności następującym i na d ł u g i sposobem. pastki na drzewach trafia na pastkę, z czas o d ł ą c z a j ą Wiedząc, pieczoną śpieszy do gdzie rybą: ryby i już narobiwszy, biorą s i ę na polowanie ich jest soból s a m y m sobie p r z e z k i l k a n a ś c i e d n i , m y ś l i w i największe przeskakując zostaje w sobolów, niej z ujęty. zdobyczą wracają mnóstwo, drzewa idą z psami m i ę d z y p ó ź n i e j do s w o i c h pastek, w y b i e r a j ą ich i zabrawszy zdobycz pastki wypędzają sam łeb, żeby do d o m u , gdzie g r o m a d a r ó ż n y c h k u p c z y k ó w muszą d a l e o d u r z e n i t r u n k i e m g o t o w i i m ż y c i e o d e b r a ć " (s. drzewo skóry z a p a d ł e sobole i z t ą z wódką, i i n n y m i c a c k a m i n a n i c h c z e k a . T e k u p c z y k i za n i c p r a w i e n a b y w a j ą sobole, l e c z u c z ę s t o w a w s z y stawiają na cedry, psy, łowią Zostawiwszy sobole n a d r z e w a i b i j ą z ł u k ó w t ę p y m i s t r z a ł a m i , m i e r z ą c w nie p o p s u ć . P r z y c h o d z ą które uciekać, tytuniem prześliczne bo Kamcza- 98—99). Niemałą rolę w łowiectwie kamczadalskim odgrywało polowanie na różne gatunki ptactwa wodnego. Według J. Kopcia polowanie to roz­ poczyna się w okresie letnim, gdy stare ptactwo pierzy się, a młode nie może jeszcze latać. „[...] i Wszystko potoków do głębi pieką, nie rzek gotują odleci. zdobycze, to przebywa wpadających z psami, i jedzą; Kamczadale — wówczas — w trawach do m o r z a . K a m c z a d a l e p o l u j ą tysiące potem bardzo p ó ź n i e j przez k i l k a na ląd znowu są pędzą podobne leniwi i i n a to zabijają polowanie nieprzezorni, nad brzegami ptastwo. miotłami. robią, bo aż rzek Zaszedłszy Dzień póki pozjadawszy i noc ptastwo naraz d n i m r ą g ł o d e m " (s. 90). Drugim z kolei okresem polowania na ptactwo była jesień. W t y m celu wykonywali Kamczadale specjalne siatki wyplatane z trawy, które uwiązawszy na dwu żerdziach stawiali „[...] po r o w a c h i w ą w o z a c h i d ą c y c h z g ó r od j e z i o r . T a m c a ł e p t a s t w o r ó ż n e g o r o d z a j u p r z e b y w a , ż y w i ą c s i ę o r z e c h a m i w o d n y m i , a t a k jest t ł u s t e , ż e w y s o k o p o d l e c i e ć n i e m o ż e . G d y w i ę c noc n a d c h o d z i , o w e p t a k i c i ą g n ą r o w a m i i w ą w o ­ z a m i do w o d y ś w i e ż e j , g d z i e n a j m n i e j po k i l k a k ó p w r o z p i ę t e s i a t k i s i ę p l ą c z e i t a k p r z e z noc w i e l k i e stosy tego z b i e r a j ą . P o n i e w a ż z a ś w i e l k a l i c z b a r a z e m w p a d a , g ł u s z ą j e m i o t ł a m i i s z y j e o d k r ę c a j ą . Z j e ś ć tego w p r ę d c e n i e m o g ą , a l e r o b i ą z a p a s y a ż do w i o s n y . K o p i ą r o w y d ł u g i e , gdzie n a k ł a d a j ą r ó ż n e d r z e w a p a c h n ą c e , a z w i ą z u j ą c po p a r z e ż y ł a m i n a ż e r d z i a c h w ę d z ą . W y k o p a w s z y n a p ó ł ­ t o r a ł o k c i a dopiero c h o w a j ą do z i e m i te p t a k i i k o n s e r w u j ą , k t ó r e t a k s ą s m a c z n e , j a k n a j p r z e d n i e j s z e p u l a r d y ; to t y l k o , ż e n a d t o s ą t ł u s t e " (s. 97—98). Jak więc widzimy, chociaż tubylcy Kamczatki w owym czasie posłu­ giwali się tak bardzo prymitywnymi formami łowiectwa., to jednakowoż w ciągu bardzo krótkiego okresu zdobywali rokrocznie olbrzymie zapasy 8 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �114 A N T O N I KUCZYŃSKI pożywienia, które odpowiednio zakonserwowane przechowywano przez parę miesięcy. Ta sama Kamczatka, słynąca z wielkiej ilości ptactwa, posiadała wówczas olbrzymie ilości niedźwiedzi, dostarczających miejs­ cowej ludności skór oraz mięsa, chociaż zdaniem J. Kopcia ,.[...] niedź­ wiedzi Kamczadale bardzo niewiele biją, prócz najwyborniejszych cza­ sem na zakrycie sanek, bo lepsze futra mają w wielkiej obfitości" (s. 84). R y c . 10. K a m c z a d a l w zimowej odzieży Kraszeninnikow, op. cit., s. 308 �115 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A Półwysep ten stanowi część półnoeno-wschodnio-azjatyekiego zasię­ gu owcy gruborogiej (Ovis montana), co także nie uszło uwagi autora Dziennika: ,,[...] po lasach są dzikie barany, wielkości ••potrójnej ukraiń­ skiego. Wełny na sobie mają wiele; tłuste są i bardzo smaczne. Kamcza­ dale biją takowe dla mięsa i futra" (s. 85). Rybołówstwo odgrywało dużą rolę w gospodarce Kamczadali. Rzeki półwyspu szczególnie obfitują w ryby, przede wszystkim w różne gatun­ ki ryb łososiowych, które podczas tarła wpływają z mórz do rzek i płyną w górę ich biegu dla złożenia ikry. Z relacji J. Kopcia wynika, że połów rozpoczyna się z chwilą, gdy: ,,[...] z a c z y n a z m o r z a tości, że m a ł y m i robiąc zapas chachelcza iść ryba do siateczkami w y r z u c a j ą dla p s ó w na zimę. Ryba [chachalcza jest bardzo k o ś c i s t a Nadchodzi ryba — gatunek i podobna najmniejszych rzek w na brzeg wielkie ta p i e r w s z a w y c h o d z ą c a c i e r n i k a , Obolarius do n a s z y c h na Tę rybę zimę dla biorą psów. w y s c h n ą , powstaje Następuje razy trzecia, a którą mięsista baum W — tym czasie płatają i jakościowo na powietrze i wędzą bywa którą ta służy za chleb, zowią Stell. — A.K.] płatają najgorsze, Martens i suszą bo nim no­ — takoż te ryby robactwo. zowią czewycza czerwone, [czawycza najlepsza odmiana łososi, A. K . ] . Ryba z morza, a japónica na brzeg, konchach, m i ę s o połcie siano, do n a s z y c h l i n ó w , c z e r w o n a , z wyrzucają najdystyngowańsza, karpiowa w obfi­ jak aculeatus m i n o g i , Lampetra wielki smród, a z nim napada jesiotra, ł u s k a stością, prawie rękoma, znacznej jeżgarzy. d r u g a z w i e l k o ś c i podobna s e m do g ó r y z a k r z y w i o n y m [ p r a w d o p o d o b n i e А.К.]. tak stosy i s u s z ą — największa, Oncorhynxhus kawałek wielkości poprzerastałe trzy z tłu- najbardziej tschawytscha niewielki zjadłszy, Wal- można się p o s i l i ć . S p o s ó b ł o w i e n i a j e s t n a s t ę p u j ą c y . Z b i e r a s i ę k i l k u n a s t u gospodarzy i każdy z nich przynosi k i l k u n a s t o s ą ż n i o w e różnych rozmiarów; s ą ż e ń polski = 6 stóp = [sążeń około •— d a w n a jednostka mecznej p o k r z y w y , g d y ż konopi tam nie z n a j ą . Z w i ą z a w s z y niezmiernie długą, tak że połowę rzeki długości, 190 c m — A . K . ] s i a t k i , p l e c i o n e Kamczatki przegradzają. Na ciła, mogłaby sieć z największą wszystkie szalupy o s t r o ż n o ś c i ą , bo powywracać. gdyby Ciągną powietrza więc siatkę sieć wierzchu tej s i a t k i n a d w o d ą m a j ą p o u w i ą z y w a n e l e k k i e k o r y d l a z n a k u . J e ż e l i r y b a nie, w y c i ą g a j ą z ta­ to w j e d n o , r o b i ą wpad­ z wody chwy­ z razem rybą do b r z e g u ; c z ę ś ć l u d z i c z e k a p r a w i e po s a m ą s z y j ę w w o d z i e ; k a ż d y z a ś m a w ręku s z l u z ę d r e w n i a n ą . P o d n o s z ą p o t e m s i a t k ę i za p o k a z a n i e m s i ę r y b y z a r a z j ą o g ł u ­ szają, a wyciągnąwszy na brzeg dobijają" (s. 88—90). Dla wszystkich ludów nadmorskich Azji północno-wschodniej decy­ dującą rolę odgrywa nie tyle zwierzostan lądowy i rzeczny, ile przede wszystkim morski, z różnymi rodzajami fok na pierwszym planie. Ł o ­ wiectwo ssaków morskich dostarcza nie tylko pożywnego mięsa oraz tranu, lecz także wartościowych skór, z których wyrabia się odzież, worki na tłuszcz r y b i oraz inne przedmioty potrzebne w prymitywnej gospodarce surowej północy. Jeśli już mowa o Kamczadalach, to podkreś­ lić należy, że w tzw. „grupie ludów paleoazjatyckich" (Jukagirzy, Czuk­ cze, Koriacy, Kamczadale i Giliacy) nie reprezentowali oni w czasach �116 A N T O N I KUCZYČÍSKI J. Kopcia wysokiego kunsztu w myślistwie ssaków morskich. P r y m i ­ tywne środki transportu i komunikacji wodnej (dłubanki) nie pozwalały i m na dalekie rejsy w głąb morza, stąd też częściej wyczekiwali oni na łaskawe dary fal morskich. Zdarzało się nieraz, że podczas burz i sil­ nych sztormów morze wyrzucało na brzeg wieloryba, który wówczas stawał się łatwą zdobyczą Kamczadali. Wspomina o t y m autor: „ U K a m c z a d a l ó w n a j w i ę k s z e n i e s z c z ę ś c i e i g ł ó d , gdy m o r z e n i e w y r z u c a w i e ­ l o r y b a , co s i ę r z a d k o z d a r z a . W i e l o r y b y z b l i ż y w s z y s i ę do b r z e g u , j u ż n i e m o g ą w r ó c i ć n a m o r z e [...] W n a j p ó ź n i e j s z ą j e s i e ń n a j w i ę k s z e b y w a j ą s z t u r m y , p o r y w a j ą b a ł w a n y m o r s k i e w i e l o r y b y b l i s k o b r z e g ó w , ł a m i ą j e i m i o t a j ą n i m i po k i l k a n a ś c i e r a z y ; z a b r a w s z y j e z b r z e g u , z n o w u n a b r z e g u n o s z ą i w y r z u c a j ą , gdzie po u s p o ­ k o j e n i u m o r z a j u ż p o z o s t a j ą . T u dopiero n a s t ę p u j e w i e l k i e u k o n t e n t o w a n i e d l a K a m c z a d a l ó w ; k t ó r z y z całej kolonii zbierają się, n a k ł a d a j ą wielki o g i e ń i zaczy­ n a j ą n a j p r z ó d losy r z u c a ć m i ę d z y sobą, komu jaka c z ę ś ć m a s i ę d o s t a ć w ą s ó w od w i e l o r y b a [chodzi t u o c h r z ą s t k ę f i s z b i n o w ą — А . К . ] . N a j p o t r z e b n i e j s z e s ą d l a n i c h te w ą s y , k t ó r y c h u ż y w a j ą do o b w o d u ł u k ó w , n a ł y ż w y d l a siebie i n a p o d ­ bicie sanek. B y w a czasem, ż e nie m o g ą c s i ę z g o d z i ć z a b i j a j ą jedni drugich. P ó ź n i e j zaczy­ n a j ą t r a n ż e r o w a ć wieloryba, o d w a l a j ą c ogromne b r y ł y t ł u s t o ś c i , g d y ż w nim m i ę s a j e s t m a ł o . T ł u s t o ś ć ta s ł u ż y i m p r z e z c a ł ą z i m ę do o ś w i e c a n i a m i e s z k a ń . C z a s d ł u g i m i n i e , n i m oni w i e l o r y b a r o z b i e r a j ą i p r z e w i o z ą . Z a c z y n a j u ż ś m i e r d z i e ć , w i a t r y m o r s k i e u n o s z ą n a z i e m i ę te s m r o d l i w e z a p a c h y , co n i e d ź w i e d z i e p o c z u w s z y i d ą s t a d a m i z a o w y m w i a t r e m [...] K a m c z a d a l e r ó ż n i e i c h s t r a s z ą , n a k ł a d a n i e m w i e l k i c h o g n i ó w i k r z y k i e m , l e c z oni n a to n i e d b a j ą c c o r a z b l i ż e j p r z y s t ę p u j ą , t a k ż e m i e s z k a ń c y z m u s z e n i s ą o p u s z c z a ć z d o b y c z i u c h o d z i ć do s w o i c h siedzib. P o t e m niedźwiedzie wpadłszy, już kończą wieloryba z pomocą tysiącznych morskich czajek. Po u p ł y w i e d w ó c h dni same już tylko w i d a ć kości, z k t ó r y c h w y b i e r a j ą p a c i e r z e g r z b i e t o w e i z a w o ż ą do osad n a f u n d a m e n t a d o m ó w " (s. 101—102). „[...] l w ó w m o r s k i c h [Odobaenus rosmarus divergens Illiger — A.K.] najwięcej starają się zdobywać, które mają zęby długości około półtora łokcia, grubości jak r ę k ą o b j ą ć , k o ś c i b i a ł e j i n i c z y m s i ę n i e r ó ż n i ą od s ł o n i o w e j . Z ę b a m i t y m i p r o ­ w a d z ą k u p c y h a n d e l i p r z e w o ż ą do K i j a c h t y . Z n a j d u j ą t a k ż e p o n a d b r z e g a m i M o r z a L o d o w a t e g o k o ś c i b i a ł e o s o b l i w s z e j w i e l k o ś c i z w i e r z a [...] M a m o n t a [ m a ­ m u t a — A . K . ] , a l e d z i ś ten r o d z a j w y g i n ą ł " (s. 82). Nakreślony przez J. Kopcia obraz zbieractwa, łowiectwa i rybołów­ stwa u Kamczadali wykazuje, że potrafił on trafnie ocenić u opisywane­ go ludu umiejętność zdobywania środków do życia oraz zdawał sobie sprawę ze znaczniejszej roli łowiectwa lądowego i morskiego oraz rybo­ łówstwa w systemie ich gospodarki. J. Kopcia uderzyła olbrzymia ilość zwierząt na t y m półwyspie, a pisząc o rybołówstwie słusznie zauważył specjalne sezony masowego występowania w wędrujących grupach ryb z gatunku łososiowatych. O ciągach takich mamy wiele wiadomości nie tylko z Kamczatki, ale i z innych obszarów Syberii. Wspomnijmy jednak, że powyższe obserwacje J. Kopcia dotyczące Kamczadali znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze, a przebywający na Kamczatce około 150 lat po nim szwedzki uczony Sten Bergman pisał, że widział rzekę �117 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A tak pełną łoisojsi, iż o czymś podobnym nawet marzyć by sobie, jak stwierdza, nie pozwolił. „[...] Ł o s o s i e c i ą g n ę ł y bok o bok, j e d e n t u ż k o ł o drugiego, w z w a r t e j m a s i e . Nowe gromady n a c i s k a ł y i niekiedy całe kupy p ł y n ą c y c h w y c i s k a n e b y ł y niby p a g ó r k i n a brzeg, p o k r y t y m a r t w y m i r y b a m i . M u s i e l i ś m y — informuje dalej — p r z e b r o d z i ć k i l k a takich rzek i b y ł o n i e m o ż l i w o ś c i ą zrobić krok w wodzie nie n a d e p t u j ą c na ł o s o s i e " . 4 e O faktach zarejestrowanych przez J. Kopcia czytamy również w dwu obszernych pracach poświęconych Kamczadalom, których autorami s ą S. Kraszeninnikow i G. Steller . W miejscu t y m zaznaczyć jednak należy, że informacja, jakoby Kamczadale biegali ,.w zawody na jele­ niach", niezgodna jest z prawdą. L u d ten nigdy w znanych nam okre­ sach historycznych nie zajmował się hodowlą reniferów, a zasięg w y s t ę ­ powania tego zwierzęcia nie obejmuje południowych rejonów Kamczatki, które były terenem zesłania autora Dziennika. Wszystko, co zostało wyżej przedstawione, dotyczyło jedynie spo­ sobów zdobywania pożywienia, bez wchodzenia w problem jego szcze­ gółowych rodzajów i przygotowywania. Sprawom t y m poświęcił również J. Kopeć nieco uwagi. Zanim jednak przedstawimy relacje z tego zakre­ su, wspomnijmy we wstępie, że jakkolwiek Kamczadale utrzymywali się głównie z rybołówstwa i łowiectwa, to jednak w skład ich poży­ wienia wchodziły różnego rodzaju korzenie oraz jagody roślin dziko rosnących. Ogólnie biorąc stwierdzić należy, że wszystkie części roślin poczynając od bulw i korzeni, a kończąc na korze i owocach, były po­ wszechnie używane jako pokarm. 47 48 — A . K . ] t a k o ż orzechy cedrowe i bardzo wiele i n n y c h j a g ó d t a m z n a j d u j e s i ę . J e d n a atoli jagoda jest n a j d y s t y n g o w n i e j s z a , „[...] S ą u n i c h [tj. K a m c z a d a l i którą nazywają kępach morożka [moroezka, b ł o t n i s t y c h , podobna gorączkach Rubus chamaemoruc L . — A. K . ] . Rośnie używają jej w miejscu niektóre produkta, jakie żołędzie, a smak orzechowy mające. i innych chorobach. wykopują z [...] Znajdują ziemi Drugi rodzaj jest od mniejszy, 4 9 . Mają czosnek po większa; s i ę jeszcze szczurów, w tym większe smaku i tego w i e l e n a w i o s n ę w y k o p u j ą , co oni z o w i ą s e r e n a [ s a r a n a , Fritillaria A.K.] ona do n a s z e j m a l i n y , lecz t r z y lub c z t e r y r a z y niż kartofli, sarana polowy bardzo ś m i e r d z ą c y ; m a j ą t e ż orzechy wodne — bardzo w i e l k i e , k t ó r e r o s n ą po j e z i o r a c h " (s. 80). 4 6 wilden Wstęp S. B e r g m a n , Kamchatka, do Vulkáne, Stutgart etnografii B'áren 1926, powszechnej s. i und 276, Nomaden. cyt. etnologii, Reisen und Erlebnisse za K . M o s z y ń s k i m , Wrocław—Kraków—Warszawa im Człowiek. 1958, s. 229—230. 4 7 K r a s z e n i n n i k o w , op. 4 8 Steller, 4 9 Suche korzenie sarany t ł u c z o n o na m ą k ę i s p o r z ą d z a n o z niej c o ś w rodzaju kaszy. op. cit. cit. �118 A N T O N I KUCZYŃSKI R y c . 11. K a m e z a d a l w letnim ubraniu Kraszeninnikow, op. cit., s. 389 Niewątpliwie nie są to wszystkie gatunki roślin, których kłącze, ło­ dygi, bulwy oraz owoce były spożywane w czasach J. Kopcia przez Kamczadali. Oprócz wyżej wymienionych istniał jeszcze szeroki katalog gatunków, o których szerzej wspomina S. Kraszeninnikow oraz B. D y ­ bowski . 5 0 51 5 0 B t K r a s z e n i n n i k o w , op. [ B . D y b o w s k i ] , Katalog cit., s. 223—240. wystawy etnograficznej Kamczatki i Wysp Ko- �119 RELACJE JOZEFA KOPCIA W pożywieniu kamczadalskim odgrywały też wcale nie podrzędną rolę ryby, które spożywano wędzone, gotowane lub pieczone. „[...] Pospolicie czewycza krajowcy w wielkości potrójnej miejsce chleba jesiotra; ł u s k ę mają ma rybę karpiową m i ę s o jej czerwone poprzerastałe z tłustością p r z e w y ż s z a w Azji i Europie; głpwy tej r y b y m a j ą skich, solą je i k o n s e r w u j ą " 5 2 smak wędzoną w nazwiskiem konchach wielkich, wszystkie ryby najprzedniejszych śledzi smakiem holender­ (s. 79—80). Nie są to jedyne wiadomości na temat pożywienia Kamczadali, o k t ó ­ rych czytamy w Dzienniku. Pozostała ich część wpleciona jest luźno w tekst, z którego można się jedynie dowiedzieć, że oprócz różnorakich potraw z ryb jadali jeszcze Kamczadale mięso z dzikich owiec, niedźwie­ dzi, soboli, w ogóle prawie wszystkich zwierząt, na które polowali. Ogól­ nie jednak Kamczadale odżywiali się bardzo skromnie, z wyjątkiem okresów wzmożonego występowania ryb i pierzącego się ptactwa wod­ nego. Posiłki były nieregularne. Czasem przejadali się np. z okazji obfitego łowu. Potrawy gotowali w metalowych naczyniach, które naby­ wali od Rosjan, „[...] a nie mający żelaza i krzesiw dostają ogień przez tarcie drzewa o drzewo, mając do tego ze sobą siarkę i pewny rodzaj wysuszonej trawy, która jak len się pali" (s. 92). Jakkolwiek cykl zdobywania żywności w warunkach syberyjskich t r w a ł przez cały rok, niemniej jednak z relacji J. Kopcia dowiadujemy się, że znane były Kamczadalom sposoby konserwowania mięsa i ryb przez pieczenie, wędzenie, suszenie oraz marynowanie w soli otrzymy­ wanej ,,[...] z drzewa na brzeg wyrzuconego, które palą na ług i t ą wodą zalewają głowy {ryby czawyczy — A. K.] do zasolenia. Kamczadale i dru­ gie narody mało używają soli i wcale jej nie_ lubią" (s. 80). Równie powszechnym sposobem konserwowania, co solenie, było zatapianie jaj ptasich w tłuszczu wielorybim, „które konserwują prawie rok cały". Za napój służyła Kamczadalom przede wszystkim woda, choć w la­ tach późniejszych można zauważyć wpływ kontaktów z Japończykami oraz kolonizacji rosyjskiej, której rezultatem było pojawienie się w j a ­ dłospisie kamczadalskim nie znanej dotąd herbaty, a także wódki. Autor Dziennika wspomina: „ W N i ż s z e j K a m c z a t c e [tj. p o ł u d n i o w e j — A . K . ] z n a j d u j e s i ę r o ś l i n a , z wódkę pędzą. mandorskich Podobna w jest cokolwiek Warszawie, do k o p r u naszego, w y s o k a W a r s z a w a 1883. Autorstwo zawiera wykaz roślin przywiezionych z Kamczatki nowanych 5 2 miana Czawycza — łososi. dzisiejszego w na warszawskiej wystawie największa, Łosoś ulubiony ten waży przysmak smaku Rosjanie n a z y w a j ą w roku pewne, łokcie katalog i ekspo­ 1883. i 8 kilogramów. Kamczadali, jest której dwa przez B . Dybowskiego najbardziej mięsista średnio nie na a dzięki ją „ s z y n k ą " Dalekiego jakościowo Ryba ta mięsistości Wschodu. najlepsza stanowi i do od­ dnia delikatności �120 A N T O N I KUCZYŃSKI od z i e m i ; a g r u b o ś ć słońcu wędzą. Sok palca wielkiego u ręki. R o ś l i n ę j e j t a k jest m o c n y , s t a j ą . W s z y s t k o to z n o s z ą nie sprowadzony n a ś c i e dni w z do k o m e n d a n t a , Syberii, pędzi czyna wódkę b e c z k a c h te r o ś l i n y , p ó ź n i e j wiader wrzuca dziesięć funtów iść w ó d k a , jak mleko który mając kładzie w potem to i w bąble domach i pryszcze już kocioł żelazny, następującym sucharów; najprzód biała, tę zrzynają ż e za d o t k n i ę c i e m sposobem: na nara­ umyś- moczy kilka­ k o c i o ł i do p r o p o r c j i dwóch przez alembik p r z e p ę d z a i z a ­ przepędzanie kilka razy powtarza, d o p ó k i s i ę nie przemieni w kolor zielony. Wtenczas staje s i ę spirytus n a j m o c n i e j ­ szy, p r z e w y ż s z a j ą c y kilka nasz a r a k ; wiader tej w ó d k i kie korzyści odnosi w smak tylko z u p e ł n i e otrzymuje, za k t ó r ą sobolach i innych trawy. Najwięcej posyłając f u t r a c h " (s. komendant po i n n y c h n a r o d a c h , wiel­ 102—103). R y c . 12. S z a m a n k a m c z a d a l s k i w s t r o j u o b r z ę ­ dowym К а г u t z, op. cit., s. 17 rys. 10. W świetle istniejącej literatury trudno wywnioskować, czy znajo­ mość produkowania tego napoju przeniknęła do Kamczadali od Rosjan, t y m bardziej że pierwsi badacze i podróżnicy, którzy dotarli na pół­ wysep, wspominają o trawie służącej do jego wyrobu , a S. Kraszenin5Э 5 3 cleum J e s t to r o ś l i n a z r o d z i n y b a l d a s z k o w a t y c h (Sphondillium), dulce Fisch.), której m ł o d e baldachy i łodygi s ł u ż y ł y barszcz (HeraKamczadalom do �RELACJE JOZEFA 121 KOPCIA 54 55 nikow podaje opis całego cyklu produkcyjnego . Przypuszczać więc należy, że jeszcze przed kolonizacją rosyjiską znali Kamczadale sposób wytwarzania takiego napoju, a Rosjanie jedynie go udoskonalili. Dalsze opisy z zakresu kultury materialnej zapoznają nas z p r y m i ­ t y w n y m i ziemiankami kamczadalskimi, z letnimi szałasami, z odzieżą,, transportem i komunikacją. Pisząc o tych zagadnieniach dał J. Kopeć przybliżony ich obraz, który wzbogaca inne źródła z tego zakresu. Charakteryzując formy pomieszczeń mieszkalnych właściwe K a m czadalom, informuje: „ S k o r o n a s t ą p i z i m a , z d o m ó w l e t n i c h , k t ó r e m a j ą j e d n e z k o r y , d r u g i e ze s k ó r j e l e n i c h , w y n o s z ą s i ę do l o c h ó w p o d z i e m n y c h , j u r t a m i z w a n y c h . K o p i ą w z i e m i d ł u g i e k o r y t a r z e i sale, c e m b r u j ą c w e w n ą t r z d r z e w e m i po c z t e r d z i e ś c i l u b p i ę ć ­ d z i e s i ą t o s ó b z g r o m a d z a j ą s i ę , to j e s t c a ł a i c h f a m i l i a . M a j ą w ś r o d k u k o m i n , n a k t ó r y m n i e u s t a n n y t r w a o g i e ń ; luft t y l k o j e d e n do m i e s z k a n i a s ł u ż y z a o k n o i d r z w i . M i e w a do tego j e s z c z e k a ż d e m a ł ż e ń s t w o n a m i o t z futer j e l e n i c h , l a m p ę do d w ó c h g a r c y w y d r ą ż o n ą z k a m i e n i a ; n a l e w a j ą w i e l o r y b a t ł u s t o ś c i ą , w m i e j s c e knotu k ł a d ą mech wysuszony. T a l a m p a pali s i ę k i l k a dni, o ś w i e c a i ogrzewa r a z e m ; p r z y n i e j k o b i e t y o d b y w a j ą w s z e l k i e s w e roboty i s z y c i a " (s. 98). Nakreślony w Dzienniku opis mieszkania kamczadalskiego zgodny jest ze stanem faktycznym, jedynie tylko stwierdzenie, że z nastaniem zimy przenoszą się Kamczadale do „lochów podziemnych jurtami zwa­ nych" jest terminologicznie nieścisłe, gdyż jurta nie jest mieszkaniem podziemnym, ale naziemnym . Wyjaśnienia wymaga również wzmianka mówiąca o mieszkaniach ze skór jelenich i kory. Ten typ mieszkań nie 56 w y r o b u n a p o j u z a w i e r a j ą c e g o p e w i e n % a l k o h o l u . O r o ś l i n i e tej w s p o m i n a ł a u t o r p i e r w s z e g o opisu K a m c z a t k i , W . A t ł a s ó w . 5 4 К r a s z e n i n n i к o w, op. cit., s. także 230—232. 5 5 W m i e j s c u t y m n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , ż e u w a g i a u t o r a Dziennika na temat c y k l u p r o d u k c y j n e g o tego n a p o j u z b i e ż n e s ą z d o k ł a d n y m o p i s e m z a m i e s z c z o n y m w c y ­ t o w a n e j j u ż p r a c y S. K r a s z e n i n n i k o w a . 5 6 Na ogół wszyscy w c z e ś n i e j s i badacze i p o d r ó ż n i c y o k r e ś l a l i s t o ż k o w e s z a ł a s y 0 d a c h u w s p a r t y m n a z i e m i oraz z i e m i a n k i i p ó ł z i e m i a n k i w s p ó l n ą d l a n i c h n a z w ą „ j u r t a " . D l a t e g o n a l e ż y w y j a ś n i ć , ż e w ł a ś c i w ą j u r t ą jest k o p u l a s t y przenośny s z a ł a s k r y t y w o j ł o k i e m l u b s k ó r a m i , k t ó r e g o ś c i a n y boczne w y k o n a n e s ą z goto­ wych e l e m e n t ó w konstrukcyjnych w kształcie prostokątnych drewnianych kratow­ n i c z r o b i o n y c h z p ł a s k i c h s z c z e b e l k ó w u k o ś n i e u ł o ż o n y c h w s t o s u n k u do z i e m i 1 p r z e c i n a j ą c y c h s i ę pod k ą t e m . S z c z e b l e p o ł ą c z o n e w m i e j s c a c h skrzyżowania przy użyciu rzemieni tworzą k r a t o w n i c ę dającą się rozciągać. Dzięki takiemu r u ­ c h o m e m u p o ł ą c z e n i u ś c i a n y j u r t y m o ż n a w y d ł u ż a ć , o b n i ż a ć oraz w y g i n a ć . D l a t e g o t e ż j u r t a z ł o ż o n a z p a r u p o w i ą z a n y c h ze s o b ą k r a t o w n i c p o s i a d a k s z t a ł t k o l i s t y , a nie wieloboczny. K o n s t r u k c j a kopulastego dachu w s p i e r a s i ę g ł ó w n i e o ś c i a n y boczne. T a k i e f o r m y p r z e n o ś n y c h p o m i e s z c z e ń m i e s z k a l n y c h t y p o w e s ą d l a l u d ó w pasterskich A z j i Ś r o d k o w e j . Z a t e m m i e s z k a n i e K a m c z a d a l i opisane przez J . K o p c i a , n i e jest j u r t ą , lecz t y p o w ą d l a tej s t r e f y k l i m a t y c z n e j z i e m i a n k ą . �122 A N T O N I KUCZYŃSKI był wówczas znany Kamczadalom, a ich napalowe szałasy pokrywane były trawą. W celu wykonania takiego szałasu wbijano w ziemię pale o wysokości 4-5 m i łączono je u góry poprzeczkami, na które kładziono żerdzie i słano trawę. Na takim pomoście urządzano szałasy. Mieszkania takie zachowały się u mieszkańców Kamczatki do początku X X stu­ lecia. Opisując ziemiankę kamczadalską wspomniał J. Kopeć, że „każde małżeństwo miewa namiot z futer jelenich", który umieszczony we wnętrzu tego podziemnego mieszkania służył za wydzielone w nim miejsce do spania. Informacja ta nie znajduje potwierdzenia w innej literaturze przedmiotu, z której wynika w sposób jednoznaczny, że mieszkające w ziemiance rodziny spały w rzędzie, jedna obok drugiej na ławach usytuowanych przy ścianach, a wobec braku ław układano się na ziemi używając jako posłania skór i prętów wikliny . Tak więc opisu­ jąc ziemiankę kamczadalską przedstawił autor Dziennika dosyć dokład­ nie jej konstrukcję, natomiast co do wyposażenia wnętrza podał jedyny fakt wymagający dodatkowego komentarza. Dla wyjaśnienia dodajmy, że tego rodzaju namioty sypialne umieszczone we wnętrzu właściwego po­ mieszczenia mieszkalnego typowe są dla Czukczów , z którymi spotkał się J. Kopeć w drodze powrotnej z zesłania. 57 58 Na dalszych stronach Dziennika spotykamy informacje mówiące 0 odzieży noszonej przez Kamczadali. Dane te są jednak bardzo skąpe 1 zorientować się z nich możemy jedynie pobieżnie o używanych t u ubraniach, które wykonywano ze skór sobolich, niedźwiedzich, zaję­ czych i innych zwierząt, na które polowano. Koszule robili Kamcza­ dale „[...] z k i s z e k j e l e n i c h , k t ó r e w y c z y ś c i w s z y , z s z y w a j ą j e l e n i m i ż y ł a m i i od d ż d ż u k ł a d ą n a siebie. R o b i ą t e ż s u k n i e z n u r k ó w m o r s k i c h [tj. fok — A . K . ] , k t ó r e s ą n i e w y p o w i e d z i a n e j p i ę k n o ś c i , w r ó ż n y c h k o l o r a c h o d m i e n i a j ą c s i ę . [...] S a n d a ł y , czyli obuwie, bardzo p i ę k n i e w y s z y w a j ą . N a z i m ę n o s z ą futra i k a p t u r k i na g ł o ­ w i e , l a t e m z a ś m a j ą o d k r y t e g ł o w y , w i e l e kos p l e c i o n y c h p r z y k o ń c u , do k t ó r y c h r ó ż n e k o n c h y i k ó ł k a u w i ę z u j ą . [...] M a l u j ą r ó ż n y m i k o l o r a m i te s k ó r y , g d y ż f a r b n a t u r a l n y c h m a j ą pod dostatek: s u k n i e z a ś p r z y o z d a b i a j ą t a m b o r o w a n i e m , w ł o s a m i z w i e r z ę c y m i i l ś n i ą c y m i t r a w k a m i " (s. 93—94). Z informacji powyższych wynika, że miał J. Kopeć dość trafne wyo­ brażenie o odzieży noszonej przez Kamczadali, jednak dostarczony przez niego materiał nie przedstawia większej wartości dla etnografa, gdyż w opisie t y m pominął on szereg istotnych zagadnień, które przy opra­ cowywaniu typologii odzieży brane są pod uwagę. Nie dziwmy się jednak 5 7 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 374—376. Istoriko-etnograficzeskij atłas Sibiři, pod r e d . M . G . L e w i n a p o w a , M o s k w a — L e n i n g r a d 1961, s. 147—148, 211, t a b l . 14. 5 8 i L . P. Pota- �123 RELACJE JOZEFA KOPCIA J. Kopciowi, gdyż nie był on członkiem zorganizowanej wyprawy ma­ jącej zbadać kulturę tubylców Kamczatki, lecz zesłańcem syberyjskim, którego uderzała odmienność sposobu życia i egzotyczna kultura ludu, w którego otoczeniu wypadło mu żyć. W miejscu t y m warto jednak za­ znaczyć, że podane przez niego wiadomości znajdują potwierdzenie w bardziej szczegółowej pracy S. Kraszeninnikowa . Omawiając odzież kamczadalską wypada jeszcze napomknąć o h i ­ gienie i kosmetyce. Według ogółu badaczy lud ten nie grzeszył zbytnią czystością, co również znalazło wyraz w Dzienniku, w którym odnaj­ dujemy pewne wiadomości na temat występującego t u tatuażu, jakim pokrywano ,,[...] twarze, czoła i szyje, nakłuwając ością rybią do k r w i , które potem smarują farbami, i to już zostaje na zawsze. Kobieta, naj­ więcej takiego wyszycia na sobie mająca, jest podług nich t y m większą elegantką i t y m bardziej dystynguje się nad inne" (s. 95). 59 Ryc. 13. P o d r ó ż powrotną z Kamczatki do Ochocka zaprzężonych w Dziennik odbył J. Kopeć na saniach psy Józefa Kopcia. Autor ilustracji nie znany. Przejdźmy następnie do innego zagadnienia z zakresu kultury ma­ terialnej, które odgrywało niezmiernie ważną rolę w gospodarce Kam­ czadali. Chodzi tu o zaprzęg w psy oraz o ciągnione przez nie długie 511 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 387—393. �124 A N T O N I KUCZYŃSKI i wąskie sanie. W saniach tych nie bylo ani jednego kawałka gwoździa, a części składowe łączono rzemieniami z foczej skóry, co czyniło je elastycznymi i podatnymi na wszelkie nierówności terenu. W celu uspraw­ nienia biegu, płozy sań podbijano chrząstką fiszbinową wieloryba. 0 saniach tych J. Kopeć wspomina tylko mimochodem, poświęcając wię­ cej miejsca opisowi zaprzęgu: „ D o mojego powozu m i a ł e m t r z y n a ś c i e p s ó w z a p r z ę ż o n y c h , dyszel r z e m i e n n y bez l e j c ó w , j e d e n t y l k o pies p r z e w o d n i k idzie w z a p r z ę g u . K a m c z a d a l z w y k l e u s i a d ł s z y bokiem na przodzie s a ń t r z y m a s i ę za poklaski, lecz m a j ą c ł y ż w y n a n o g a c h [ n a r t y — A . K . ] m a ł o co s i e d z i . W r ę k u m a o s z t o ł , c z y l i k i j g r u b y , z ż e ­ l a z e m n a k o ń c u d l a w s t r z y m a n i a p s ó w i s a ń : gdy b o w i e m u s i ł u j e p s y w s t r z y m a ć , o b r a c a b o k i e m s a n i e i h a m u j e . N a w i e r z c h u o s z t o ł a jest w i e l e k ó ł e k ż e l a z n y c h 1 d z w o n e c z k ó w , czego s i ę p s y n a j w i ę c e j b o j ą , to s ł u ż y n a m i e j s c e batoga. P i e s d o b r a n y do p r z o d k o w a n i a t a k jest z m y ś l n y , ż e b i e g n ą c u s t a w i c z n i e s i ę o g l ą d a n a skinienie i s ł o w a K a m c z a d a l a , w którą stronę m a się rzucić. P o n i e w a ż ż a d n e j drogi nie w i d a ć ś l a d u , w i ę c t r z y m a j ą s i ę b r z e g ó w z i e m i j a d ą c p o d ł u g k i e r u n k u gór n a j w y n i o ś l e j s z y c h , a nad brzegami Oceanu l e ż ą c y c h , k t ó r e i n a z w i s k a swe m a j ą [chodzi tu o g ó r y c i ą g n ą c e s i ę w z d ł u ż w s c h o d n i c h w y b r z e ż y K a m c z a t k i — A . K . ] , [...] Z a p r z ę ż o n o p o t e m p s y n a r ó w n y c h l o d a c h , a b y s i ę z m i e j s c a nie p o ­ plątały. Krzyknęła razem cała świta najokropniejszym głosem i zabrząkali wszyscy swoimi o s z t o ł a m i , u k t ó r y c h , jak w y ż e j nadmieniono, znajduje s i ę wiele k ó ł e k i d z w o n e c z k ó w . W n o s i ć wtedy m o ż n a , z j a k ą s z y b k o ś c i ą psy r u s z y ł y : z d a w a ł o się, ż e od t a k p r ę d k i e j j a z d y p o w i e t r z e g ł o w ę z r y w a i c a ł y j u ż c z ł o w i e k z o s t a ł o d u ­ r z o n y . P ę d z ą one z c a ł e j s i ł y , a ż s i ę n i e z m o r d u j ą , p o t e m j u ż b i e g n ą p o w o l n i e j . S a n i e i p s y i d ą po w i e r z c h u z l o d o w a c i a ł e g o ś n i e g u , dlatego jest n i e z m i e r n i e l e k k o ; p o p a s u nie b y w a , t y l k o nocleg. N i m z m i e j s c a s a m e g o w y r u s z ą , w p r z ó d y p r z e z d w a d n i p s y g ł o d z ą , a s t a n ą w s z y 'na noclegu, w y b i e r a j ą m i e j s c e l e ś n e albo g d z i e m o r z e w i e l e d r z e w a p o w y r z u c a ł o : t a m d o p i e r o psy w y p r z ę ż o n e z w i n ą w s z y s i ę w o k r ę g z a s y p i a j ą , a w g o d z i n d w i e k a ż d y z n i c h dostaje po j e d n e j suszonej r y b c e i t y m p o k a r m e m t r w a c a ł ą p o r ę " (s. 139—141). Dopełniając wiadomości J. Kopcia na temat psiego zaprzęgu u K a m ­ czadali dodać należy, że przed zaprzęgiem posuwał się często człowiek na nartach lub karpiach. Miało to na celu dwojaką korzyść. Po pierwsze, wskazywanie drogi psom, jeżeli zaprzęg podążał terenem nie znanym i nie przetartym, wymagającym ciągłych zmian kierunku, wynajdy­ wanie przejść w lesie lub między wzniesieniami. Po drugie chodziło o ubijanie śniegu, aby psy nie zapadały się w nim zbyt głęboko. Mówiąc dalej o psim zaprzęgu wyjaśnić należy dokładniej niezbyt precyzyjny opis J. Kopcia. Nakreślony przez niego zaprzęg polegał na t y m , że do długiej rzemiennej liny pełniącej rolę dyszla umocowane były po obu stronach psie szelki, a na przodzie sfory biegł pies pełniący rolę przo­ downika. Na koniec dodajmy jeszcze, że relacja ta jest pierwszą w na­ szej literaturze wzmianką na temat psiego zaprzęgu u Kamczadali, a jej wartość jest t y m większa, że zgodna jest z opisami obcych autorów, �R E L A C J E JÓZEFA 125 KOPCIA 60 61 62 między innymi S. Kraszeninnikowa , W. G o ł o w n i n a , K . D i t m a r a , G. Saryczewa , M . Lessepsa i G. Stellera . W Dzienniku znajdujemy luźne informacje na temat hodowli psów oraz wiadomości, z których wynika, że w okresie pobytu J. Kopcia na Kamczatce jej tubylcy używali 6S 6 4 65 „[...] s i e k i e r z k r z e m i e n i a , j a k i c h im dziś Rosjanie nici suszą żyły dostarczają. jelenie, k t ó r e Na dawniej u ż y w a n o , miejsce igieł u ż y w a j ą obrabiają na wzór do u s z y c i a s u k i e n i s a n d a ł ó w . W o d l e g l e j s z y c h od w e t y k i e c i e s t a r o ż y t n e j , bo n i k t u n i c h nie nie ości znając żelaza, którego a na miejsce i kręcą sznurki rybiej, naszych konopi p o r t ó w kolonijach, narody żyją b y w a " (s. 92—93). Przechodzimy teraz do zagadnień z zakresu kultury społecznej, na której temat znajduje się nieco wiadomości na kartach Dziennika. Już we wstępie podkreślić należy, że J. Kopeć nie wspomina w ogóle o stosunkach prawno-społecznych Kamczadali; o zwyczajach związa­ nych z rodzeniem dzieci, o życiu rodu i plemienia oraz o wielu innych zagadnieniach wchodzących w obręb tego działu kultury. Nie mniej jed­ nak w celu uchronienia od niepamięci fragmentarycznych zapisów J. Kopcia wprowadzono je do tekstu zaopatrując odpowiednim komen­ tarzem potwierdzającym ich wiarygodność bądź fałsz. Tak np. jest z opisaną w Dzienniku ceremonią z okazji zawarcia małżeństwa: „[...] K i e d y s i ę s t a r a o p a n n ę k a w a l e r , p o s y ł a do n i e j p s t r o k a t e g o j e l e n i a , k t ó ­ rego j e ż e l i [ p a n n a — A . K . ] z a p l e c i e w t r a w y i k w i a t y , p e w n y m jest j e j r ę k i . J u ż t u p a n n a w l i c z b i e t r z y d z i e s t u bab s t a r y c h z k r z y k i e m i s k a k a n i e m n i e d ź ­ w i e d z i m u w i j a s i ę przed nim, a rzeczony k a w a l e r m u s i w t ł o k u tych bab prze­ b i j a ć s i ę i w ł o ż y ć n a j e j s z y j ę z c z a r n y c h soboli h a l s z t u c h i w t y m czasie od k a ż d e j b a b y po k i l k a n a ś c i e k u ł a k ó w o d b i e r z e i j u ż p r o w a d z i do d o m u s w o j e g o " (s. 95). Informacja ta jest prawdopodobnie fałszywa. Stwierdzenie, iż męż­ czyzna, który postanowił się ożenić, posyła do upatrzonej dziewczyny 6 1 K r e s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 395—401. 6 1 W . G o ł o w n i n , Zamieczanija o Kamczatkie i Russkoj Amierikie w 1809, 1810 i 1811 godach. Matieriały dla istorii russkich zasieleniej po bieriegam Wostocznogo okieana, z. 2, P r i ł o ż e n i e к „ M o r s k o m u S b o r n í k u " , 1861, n r 2, s. 14—19. 6 2 K . D i t m a r, Reisen und Aufenthalt in Kamtschatka in den Jahren 1851—1855, cz. I : Historischer Bericht nach den Tagebiichern. Beitrage zur Kenntniss des Russischen Reiches und der angrenzenden Lander Asiens, 3 - е F o l g ę B d . 7, S t . P i e t i e r s b u r g 1890, s. 160—162. 6 3 S а г у с z e w, op. cit., cz. I , s. 6 4 170—171. J . L e s s e p s , Journal historique du woyage de M. de Lesseps ... employe dans l'expédition de M. le comte de La Peyrouse ... depuis l'instant ой il a quítté les frégates francoises au port Saint Pierre & St. Paul du Kamtschatka jusqu'd son arrivée en France, t. 1, P a r i s 1790, s. 115—122. 6 5 Steller, op. cit., s. 370—371. �126 A N T O N I KUCZYŃSKI „pstrokatego jelenia", nie znajduje potwierdzenia w znanej autorowi literaturze przedmiotu , z której wynika że powszechną formą zaślubin u Kamczadali był zwyczaj wysługiwania się za żonę. Kandydat na męża przychodził do domu przyszłego teścia i przez parę miesięcy, a nieraz lat, pełnił najcięższe prace w jego domu. W tym czasie zaczynał on dopominać się o prawa męża i często je otrzymywał. W wypadku braku zgody teścia na zawarcie małżeństwa musiał odejść z jego domu, nie otrzymawszy za pracę żadnego wynagrodzenia. Dalszy cykl ceremonii zgodny jest z opisem zawartym w Dzienniku, to znaczy, że przyszły mąż musiał zarzucić na szyję swej wybranki, otoczonej dużą ilością kobiet, coś w rodzaju futrzanego szala. Jeżeli mężczyźnie zamiar ten się udał i zdołał wyprowadzić przyszłą żonę z tego zbiorowiska kobiet, stawała się ona jego małżonką. Równie ciekawe są zwyczaje pogrzebowe, o których posiadamy bar­ dzo mało wiadomości w odniesieniu do Kamczadali. J u ż we wstępie podkreślić należy, że autor Dziennika podał w nim wiadomości o w y s t ę ­ powaniu wśród Kamczadali ciałopalenia, a więc obrządku, o którym nie wspomina autor najdokładniejszej pracy z dziedziny etnografii K a m ­ czadali, S. Kraszeninnikow . Według J. Kopcia obrzęd ciałopalenia od­ bywa się w ten sposób: 66 67 „Nakładają od ziemi wielkie i kładą na łuki, strzały i łyżwy. wacznym ubiorze, niedźwiedzim stosy to trzymając rozpędzona ogień popioły rozsiewa odsyłając wielkości w bieży dochodzić kloców cedrów trzy lub wszystkie cztery faworytne sążnie jego jednym ku umarłego; je stosowi palmę, i kurczy się Bogom. człowieka: ręku odrębują [...] w drugim 6 8 zapala . Niektóre w ogień, rykiem Okropny narody drzewo zbroje, włosami, i r u s z a s i ę , a po okrągłe wysokości sprzęty, Szamanka, czyli Sybilla, z rozpuszczonymi zacznie do suszonych nieboszczyka, to z widok, spaleniu chowają z korą, pobliższe niczym nie uwięzując, które wiekami stoją" 6 9 gdy Sybilla umarłych wydrążają człek m o ż e się s c h o w a ć , drugą p o ł o w ą nakrywszy rozpierają w lasach m i ę d z y draewa dzi­ (s. jak dwa 99—100). Porównując materiały J. Kopcia z relacjami innych autorów wspo­ mnijmy o tym, że o ciałopalnym obrzędzie pogrzebowym u Kamczadali wspomina także B. D y b o w s k i , który przebywając na półwyspie pod koniec X I X stulecia miał okazję zapoznania się z tą formą pochówków. 70 6 6 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit.; inni piszący o tubylcach Kamczatki. 6 7 К r a s z e n i n n i к o w, op. cit., Steller, s. 443—444, op. cit.; D i t m a r , op. cit., oraz 697. e s P o z y c j a szamana nie b y ł a u wszystkich l u d ó w Syberii jednakowa. Z infor­ m a c j i J . K o p c i a w y n i k a w y r a ź n i e , ż e s p r a w o w a l i oni t a k ż e f u n k c j e k u l t o w e p o d ­ czas o b r z ą d k u c i a ł o p a l e n i a w y s t ę p u j ą c e g o u K a m c z a d a l i . 8 9 7 0 we T e n rodzaj p o c h ó w k u występował B . D y b o w s k i , Cnoty i W r o c ł a w i u , n r i n w . 7200/11. wierzenia m. in. u Jukagirów. Kamczadali, rękopis Bibl. Ossolineum �127 R E L A C J E JOZEFA KOPCIA Jednym z ciekawszych zagadnień kultury duchowej Kamczadali był szamanizm. Tak jak u ogółu wyznawców tego systemu wierzeniowego, tak również i tu wszelkie praktyki szamańskie miały na celu zjednanie nieprzyjaźnie ustosunkowanych do człowieka duchów oraz wyjawienie jemu ich woli, którą szaman przekazywał zainteresowanym w formie różnych nakazów i zakazów. Każda prośba składana przez ludzi istotom duchowym była przekazywana za jego pośrednictwem, a od jego czyn­ ności i praktyk uzależniano stosunek tych istot do człowieka. Do sza­ mana należało więc przepowiadanie przyszłości, wróżenie, leczenie itp. Właśnie w Dzienniku odnajdujemy barwny opis misteriów szamańskich, które miały na celu wyjawienie J. Kopciowi jego przyszłości w związku z uwolnieniem go z zesłania. „ N a j p i e r w te s z a m a n k i p o k a z a ł y s i ę w p o r z e w i e c z o r n e j p r z y ś w i e t l e w n a j ­ dziwniejszych ubiorach i u s i a d ł y za oddzielnym s t o ł e m . K a ż d a z nich m i a ł a białą s u k n i ę z gronostajów: cała suknia w e fręzlach z żył, traw kolorowych, konch, różnych r o b a k ó w i wiele skórek różnych myszy powypychanych. Na g ł o w i e kap­ t u r z o d a r t e j s k ó r y r o s o m a k a z z ę b o m a , a z t y ł u w i l c z y ogon. T w a r z y n i e m o ż n a b y ł o r o z p o z n a ć , bo c a ł e b y ł y t a m b o r o w a n e p o d ł u g i c h z w y c z a j u . N a d o c z y m a w i ­ siały frezie z sierści jeleniej i k a ż d a z nich m i a ł a j e l e n i ą ł o p a t k ę . L a m p y k a ­ mienne przed nimi stały. J e d n a z nich paliła k o ś ć nad p ł o m i e n i e m lampy, druga w y b i e g ł a z m i e s z k a n i a , o k r ę c a ł a s i ę w k o ł o p a t r z ą c n a niebo, a p o w r ó c i w s z y s w o i m j ę z y k i e m o p o w i a d a ł a s w o j e j t o w a r z y s z c e " (s. 135—136). Inne problemy z zakresu światopoglądu religijnego Kamczadali nie znalazły w Dzienniku szerszego przedstawienia. Wprawdzie informuje on jeszcze, że lud ten we wszystkim widzi boga, ,,[...] a wierzą najwięcej w słońce, miesiąc i ogień. Utrzymują, że to wszystko jest Bogiem, czego rozum i przemysł człowieka nie dokaże" (s. 92), ale wiadomości te są przypadkowe i fragmentaryczne, w związku z czym nie nadają się do samodzielnych rozważań analitycznych. Dodać jednak należy, że po­ wyższa informacja znajduje potwierdzenie u B. Dybowskiego , który podaje, iż Kamczadale uważali, że istnieje jedno bóstwo główne, a bóst­ wa podrzędne reprezentowały siły bóstwa głównego. Tak przedstawiają się w najogólniejszych zarysach relacje J. Kopcia o ludach Syberii. Zbierając to, co zostało wyżej powiedziane, musimy stwierdzić, że wartość materiałów etnograficznych zawartych w Dzien­ niku jest bezsporna. Dlatego w żaden sposób nie można się zgodzić z surową oceną A. Fredry , jaką ten zasłużony poeta polski wypowie­ dział pod adresem autora Dziennika. Faktem jest, że przez długie lata X X stulecia relacje J. Kopcia o ludach Syberii nie zostały wydobyte na światło dzienne, a pośrednią przyczyną tego stanu rzeczy był nie tylko 71 72 7 1 Dybowski, " F r e d r o , op. op. cit. cit. �128 A N T O N I KUCZYŃSKI brak wszechstronnego zainteresowania się dzisiejszymi zasobami naszych źródeł do etnografii Syberii, lecz także krzywdząca opinia A. Fredry, według której przesądzało się z góry o bezużytecznej wartości tych relacji. Sądzę, że artykuł ten będzie skromnym wkładem do historii naszej etnografii w dziedzinie badań pozaeuropejskich, którym dotychczas po­ święcono zdecydowanie zbyt mało uwagi. Interpolując materiały J. Kop­ cia wiadomościami z bogatej literatury przedmiotu autor starał się wskazać na prace posiadające charakter podstawowy dla rozpatrywanego zagadnienia, zatem cytowana tu literatura pokazana została w sposób bardzo niepełny. Wąskie ramy artykułu nie pozwoliły autorowi na szersze wprowadzenie materiału źródłowego uzupełniającego nie zawsze precyzyjne opisy J. Kopcia. Jeśli jednak i w tej postaci praca ta przy­ czyni się do wprowadzenia autora Dziennika na karty historii etnografii polskiej — to cel postawiony przed nią zostanie osiągnięty. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe8a2b457e5c1a4bffd54a9fc0f5b56b.pdf aeefb913bd9e183a5cbdd363d2452dd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:608 Title A name given to the resource Obraz tradycyjnej kultury materialnej Danii w muzeach na wolnym powietrzu / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.151-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA OBRAZ TRADYCYJNEJ K U L T U R Y M A T E R I A L N E J W M U Z E A C H N A W O L N Y M POWIETRZU DANII Muzealnictwo duńskie oparte o ugruntowane w t y m kraju tradycje kolekcjonerskie należy do najstarszych w Europie. J u ż w końcu X V I w., a szczególnie w pierwszych dziesięcioleciach X V I I w., zaczęło wzrastać charakterystyczne dla tych czasów zainteresowanie wszelkiego rodzaju „osobliwościami", których prywatne zbiory stanowiły podstawę przy­ szłych, specjalistycznych kolekcji. Wśród amatorów gromadzących i za­ kładających te „gabinety osobliwości" poczęło krystalizować się przeko­ nanie o poważnej wartości niektórych zabytków dla poznania minionych kart narodowej historii. Szczególnie duże zasługi na t y m polu położył Ole Worm (1588—1654), z wykształcenia lekarz, który jednak całe swe życie poświęcił zbieraniu „starożytności" i badaniom historycznym. Jemu to Dania zawdzięcza cenne kolekcje inskrypcji runicznych oraz ich szczegółowe, wnikliwe opisy. Ole Worm, uznany za ojca duńskiej archeologii, znajdował się zapewne pod silnym w p ł y w e m humanistycznych idei włoskiego re­ nesansu, z którymi bliżej zapoznał się w czasie swych studiów medycz­ nych w Italii. W 1623 r. założył we w ł a s n y m domu pierwsze na terenie Danii muzeum, obejmujące oprócz kolekcji archeologicznych i etnogra­ ficznych, również zbiory z zakresu mineralogii, botaniki i zoologii. Początkowy okres zainteresowań archeologiczno-etnograficznych w Danii charakteryzuje się przede wszystkim próbą odczytania i nowej interpretacji przeszłości narodowej. Działalność naukowa skupiała się wówczas głównie na dziejach Wikingów, duńskich królów i arystokra­ tycznych rodów, lecz w zasięgu zainteresowań ówczesnych ludzi nauki znajdowały się również stare ballady ludowe i zabytki kultury material­ nej. Późniejsze dopiero lata wraz z koniecznością powstania specjalistycz­ nych warsztatów naukowych przyniosły w konsekwencji daleko idącą popularyzację zainteresowań, która — rzecz jasna — musiała również �152 MIROSŁAWA P( odzwierciedlić się i w duńskim muzealnictwie. Faktem jednak pozosta­ nie bezsprzecznie duża rola Ole Worma, który poprzez założenie tzw. Museum Wormianum zainicjował nowy etap w rozwoju duńskiej huma­ nistyki. Po śmierci fundatora zbiory te włączono do Muzeum Królewskie­ go (Det Kongelige Kunstkammer) powstałego najprawdopodobniej w la­ tach 1652-1653. Innym wydarzeniem dużej wagi w dziejach duńskiego muzealnictwa, 0 reperkusjach widocznych do dziś, bylo założenie w 1807 r. przy ko­ penhaskiej Bibliotece Uniwersyteckiej — Królewskiego Muzeum Sta­ rożytności Północy (Det Kongelige Museum for de Nordiske Oldsager). W 1855 r. zbiory tej placówki, po uprzednim przeniesieniu ich do Pałacu Christiansborg (1832 г.), znalazły się ostatecznie w tzw. Pałacu Książę­ cym (Prinsens Palae). Muzeum Królewskie obok kolekcji pochodzących z pierwszego na świecie, założonego już w 1841 г., również duńskiego muzeum etnograficznego, objęło także zbiory antyczne i numizmatyczne. Wartość tych kolekcji, ich ilość i różnorodność przyczyniły się do prze­ kształcenia tej placówki w 1892 r. w wielodziałowe Muzeum Narodowe (Nationalmuseet). Ogólnonarodowa tendencja do tworzenia instytucji muzealnych do­ prowadziła j u ż w poł. X I X w. do inicjatyw zakładania muzeów również W szeregu miast prowincjonalnych. W ten sposób w 1855 r. Ribe posia­ dało już swe własne muzeum (płn.-zach. Jutlandia), a nieco później; również takie miasta, jak Odense na Fionii, Aarhus, Viborg, Aalborg 1 Randers (Jutlandia). Silny w tym okresie proces społeczno-gospodar­ czego rozwoju niósł ze sobą nieuchronne zmiany również w tradycyjnym kulturowym krajobrazie wsi. Przeobrażenia te wpłynęły na znacznie większy wzrost zainteresowań społeczeństwa swą własną historią i k u l ­ turą. Okres ten stanowił drugi etap w dziejach duńskiego muzealnictwa wnosząc w miejsce niezorganizowanych i często dyletanckich poszuki­ wań naukowe metody badań terenowych, ścisłą dokumentację, zabiegi konserwatorskie i nowe spojrzenie na problem wystawiennictwa. Wyra­ zem pojawienia się tych tendencji było otwarcie w 1885 r. Duńskiego Muzeum Ludowego (Dansk Folkemuseet) w Kopenhadze. Od tego czasu ilość placówek muzealnych wszelkiego typu- wzrasta nadzwyczaj szybko osiągając w 1964 r. liczbę 190. Wśród nich wiele usytuowano również na wsi stwarzając dogodne warunki dla wciągnię­ cia szerokich rzesz społeczeństwa w orbitę zainteresowań historią w ł a s ­ nej kultury. Muzea duńskie podzielić można na trzy zasadnicze grupy, a miano­ wicie: 1) muzea historii kultury, 2) muzea sztuk plastycznych oraz 3) muzea przyrodnicze. Odstępstwem od tego podziału są oczywiście placówki regionalne, których zbiory — jak wszędzie — stanowią zespół �153 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I najróżniejszych eksponatów odnoszących się do historii i kultury okre­ ślonego terenu. Spośród ogólnej liczby wymienionych wyżej muzeów iylko 25 jest dziś własnością państwa, 30 podlega prawnie władzom lokalnym, 85 określonych jest jako niezależne, na ogół prywatne, a wreszcie 50 należy do szeregu towarzystw muzealnych. Bez względu na to, w czyjej znajdują się one gestii, wszystkie korzystają z dotacji rządowych bądź finansowej pomocy władz terenowych. Nie bez znacze­ nia w tym względzie są również różnego rodzaju prywatne fundacje. Aby zilustrować rozmiary tej pomocy warto przytoczyć kilka konkret­ nych danych liczbowych. I tak np. tylko w 1963 r. fundusze wydatko­ wane przez państwo na cele muzealne objęły łącznie sumę ok. 16 min. koron, z czego znaczną część, bo aż 13,5 min., uzyskały muzea p a ń ­ stwowe. Ponadto coroczne dotacje władz lokalnych na podobne cele wynoszą ok. 2,5 min koron i mniej więcej tyle samo wnoszą fundacje pochodzące ze źródeł p r y w a t n y c h . Zauważyć zatem można, iż ciężar utrzymania rozbudowanej sieci muzealnej spada w głównej mierze na państwo, co jest najlepszym dowodem uznania społecznej roli i znacze­ nia tych instytucji nie tylko w kulturalnym życiu kraju, ale i w kształto­ waniu postaw obywateli świadomych swej narodowej historii. l Na ogólnym tle duńskiego muzealnictwa interesująco przedstawia się miejsce muzeów o charakterze etnograficznym. Aczkolwiek wchodzą one najczęściej w skład placówek wielodziałowych, niemniej z racji swych rozmiarów oraz ilości odgrywają znaczną rolę w życiu muzealnym i k u l ­ turalnym Danii. W niniejszym artykule zajmę się przede wszystkim omówieniem m u ­ zeów typu skansenowskiego, z którymi miałam okazję zapoznać się bliżej w czasie mego pobytu w D a n i i . Zwiedzane przeze mnie w lecie 1967 r. tzw. „muzea na wolnym powietrzu" można podzielić ze względu na charakter i znaczenie ekspozycji na trzy zasadnicze grupy, a mia­ nowicie: 1) skanseny centralne, 2) muzea regionalne oraz 3) pojedyncze zabytki zachowane in situ. Centralne muzea na wolnym powietrzu skupiają przeważnie na swym terenie zabytki reprezentujące wszystkie obszary kraju. Stąd też skanseny takie stanowią znakomity, porównawczy przegląd podstawo­ wych form architektonicznych, typowych dla poszczególnych regionów. Ponadto dysponując dużymi nakładami finansowymi pozwalają na roz2 1 book, 2 P. H a l k j a e r K r i s t e n s e n , C o p e n h a g e n 1964, s. 306—310. Museums, [w:] Denmark. An Official hand­ C e l e m mego a r t y k u ł u jest u z u p e ł n i e n i e p r a c y M . A . K o w a l s k i e g o , Z p r o blematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii, zamieszczonego w niniejszym, tomie, w k t ó r y m z r a c j i jego o g ó l n e g o c h a r a k t e r u nie p o ś w i ę c o n o s k a n s e n o m z b y t wiele miejsca. �154 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA winiecie nie tylko szerokiej działalności naukowej, oświatowej i popu­ laryzacyjnej, ale również zapewniają obiektom należytą opiekę. Nie bez znaczenia jest tu ich lokalizacja umożliwiająca wykorzystanie tego kompleksu muzealnego w celach komercjalnych, stwarzając w okolicy atrakcyjny ośrodek o charakterze rozrywkowo-wypoczynkowym. Skanseny centralne sytuowano na ogół ze zrozumiałych względów w stolicach. Stąd też placówki te traktuje się jako muzea typu narodo­ wego o specjalizacji w zakresie tradycyjnej kultury wiejskiej i miesz­ czańskiej. Podobnie rzecz się ma z duńskim skansenem zlokalizowanym w Sorgenfri pod K o p e n h a g ą . Początkowo obiekt ten mieścił się na terenie dawnego parku Pałacu Rosenborg w Kopenhadze, stanowiąc oddział Budownictwa (Bygningsafdelig) przy Duńskim Muzeum Etnograficznym. Wkrótce jednak, bo w 1901 г., ze względu na szczupłość miejsca uniemożliwiającą dalszą rozbudowę ekspozycji przeniesiono muzeum do Sorgenfri, gdzie na te­ renie rozległych łąk i parku (Slotspark) znalazło dogodne dla swego rozwoju warunki. Zgromadzone tam obiekty pozwalają na dokładne zapoznanie się z podstawowymi typami duńskiej architektury wiejskiej z okresu dwóch minionych stuleci. Wyposażenie ich w komplety mebli, sprzęty i narzędzia epoki stwarza jeszcze pełniejszy obraz w a r u n k ó w życia duńskiego chłopa. Nie zmienia to jednak faktu, iż muzea na wol­ nym powietrzu są przede wszystkim instytucjami, w których zabytki architektoniczne posiadają znaczenie dominujące i dlatego też i m po­ święcę najwięcej miejsca. Stare duńskie zabudowania mieszkalne i gospodarcze są zazwyczaj jednokondygnacyjne, o rzucie przyziemia w kształcie wydłużonego prostokąta. Poszczególne budynki z reguły łączone razem tworzyły za­ grodę zbliżoną do formy zamkniętego prostokąta lub kwadratu z po­ dwórzem pośrodku, Najstarsze stosunkowo cechy posiada wiejskie budownictwo Zelandii. Tradycje jego sięgają jeszcze czasów poprzedzających okres Odrodzenia, gdyż oparły się one skutecznie ówczesnym architektonicznym tenden­ cjom miejskim, które odcisnęły jednak swe piętno na budownictwie ludowym innych regionów. Typowym przykładem budownictwa wiej­ skiego Zelandii na terenie skansenu w Sorgenfri jest zagroda z Pebringe (płd.-wsch. część wyspy). Datowana mniej więcej na 1800 r. posiada jednak fragmenty znacznie starsze. Poszczególne części zagrody tworzą w sumie zamknięty prostokąt, którego wnętrze stanowi wybrukowane 3 3 Ze w z g l ę d u na l o k a l i z a c j ę muzeum m i ę d z y dwoma m i e j s c o w o ś c i a m i : L y n g b y i Sorgenfri, spotkać m o ż n a w literaturze przedmiotu r ó w n i e ż tę p i e r w s z ą miejsco­ w o ś ć jako siedzibę Frilandsmuseet. �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 155 kamieniami podwórze. W szkieletowych ścianach przestrzenie między drewnianą konstrukcją wypełnione są płotkową kratownicą oblepioną gliną a częściowo cegłami. Dach k r y t y jest słomą. Na podwórze prowadzi umieszczona w południowym skrzydle zagrody — zadaszona brama. Po przeciwległej, północnej stronie zabudowań znajduje się dom miesz­ kalny, do którego główne wejście usytuowane jest od strony podwó­ rza. Do najważniejszego pomieszczenia, tzw. dagligstue, gdzie zasadni­ czo skupiało się całe życie rodzinne, prowadziła niewielka sionka, w y ­ kładana posadzką z cegieł. W izbie tej obok żelaznego piecyka połączo­ nego przez ścianę z kuchenną kotliną zwraca uwagę długi, ciężki stół z na stałe zamocowanymi pod ścianą okienną ławami, na których w cza­ sie posiłków siadali z parobkami synowie gospodarza, podczas gdy prze­ ciwległe miejsca zajmowały kobiety. Gospodarz siedział zazwyczaj osobno — zajmując przy stole miejsce honorowe. Po drugiej stronie izby znajdują się dwa łóżka o konstrukcji przypominającej szafy z zasłona­ m i zamiast drzwi. W jednym z narożników wisiała na ścianie niewielka szafka, służąca do przechowywania dokumentów i co bardziej wartościo­ wych przedmiotów. Reprezentacyjnym pomieszczeniem był „najlepszy pokój" (storstue), który w Danii odpowiadał naszej „białej izbie". Usytuowany przy ścianie szczytowej, z dala od kuchni nie posiadał ja­ kiegokolwiek systemu ogrzewczego. Izba ta używana zazwyczaj tylko w okresie. świąt lub uroczystości rodzinnych służyła również za pokój gościnny i pomieszczenie do przechowywania w stojących tam skrzy­ niach i kredensach bielizny oraz odzieży. W kuchni (kokken) zwraca uwagę duży piec z otwartym paleniskiem. W jego tylnej ścianie znaj­ duje się otwór pieca chlebowego. Kuchnia połączona była bezpośred­ nio ze spiżarnią, za którą mieściła się pomywalnia naczyń, użytkowana równocześnie jako pralnia, miejsce uboju i wyrobu piwa. Tam też prze­ chowywano wszystkie potrzebne do tych prac narzędzia i sprzęty. W mieszkalnym skrzydle- zagrody mieściło się również pomieszczenie — magazyn opału i sprzętów potrzebnych w gospodarstwie domowym. Pasaż we wschodnim skrzydle domu łączył ogród z podwórzem, a rów­ nocześnie krył w sobie warsztat do podręcznych napraw narzędzi rol­ niczych. Wschodnia część zagrody z Pebringe obejmuje owczarnię i sto­ dołę, w południowej zaś znajduje się obora, stajnia oraz pomieszczenia dla drotpu itp. Odmienne od zelandzkiego typu budownictwa są zabytki architek­ tury wiejskiej z wyspy Lolland. Nie bez znaczenia były tutaj stosunkowo silne w p ł y w y niemieckie oddziaływające poprzez dawne duńskie księs­ two Szlezwiku, oraz znacznie lepsze niż w innych regionach warunki życia chłopów wynikające z urodzajnych gleb tej wyspy. Konstrukcja ścian zabudowań, podobnie jak na Zelandii, była szkieletowa, dachy zaś �156 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA pokrywano słomą lub trzciną, zależnie od dostępności odpowiedniego surowca. Przykładem lollandzkiej architektury wiejskiej w skansenie Sorgenfri jest zagroda małorolnego chłopa z Dannemare. Poszczególne jej pomiesz­ czenia usytuowane są do siebie pod kątem prostym, przy czym dom mieszkalny mieści się w południowym skrzydle zagrody, część gospo­ darcza zaś w zachodnim. Wejście do pomieszczeń mieszkalnych usytu­ owane od strony podwórza prowadzi przez sień oddzielającą „storstue" od ,,dagligstue", gdzie — podobnie jak w całej Danii — długi stół i ława ustawione pod oknami wzdłuż zewnętrznej ściany budynku, nadają tej izbie swoisty wyraz. Wyspa Fionia z zachowanymi tam do dziś wieloma starymi zagroda­ mi, wzniesionymi nawet 200 lat temu, stanowi niezwykle interesujący rezerwat wiejskiego budownictwa Danii. Dzięki temu Fionia jest jakby jednym dużym, naturalnym muzeum na wolnym powietrzu, odbijają­ cym wyraźnie od ogólnego, zurbanizowanego już w pełni krajobrazu duńskiej wsi. I choć wielu mieszkańców tych zabytkowych budowli przystosowało ich wnętrza do wymogów współczesnego poziomu życia, to jednak zauważyć można tam nadal szczególny pietyzm i troskę, jaką otacza się te pamiątki przeszłości, dbając o ich należytą konserwację i zachowanie tradycyjnej elewacji. Zachodnia Fionia jest terenem w y s t ę ­ powania archaicznej konstrukcji dachu, sięgającej korzeniami wczesnej epoki żelaza. Poziomo spoczywające na sochach ślemię stanowiło oparcie dla szeregu haczykowato zakończonych żerdzi, tworzących wraz z umo­ cowanymi na nich listwami szkielet słomianego poszycia dachu. Po­ dobnego rodzaju konstrukcyjne rozwiązania występują do dziś poza Fio­ nia tylko jeszcze w północno-zachodniej części Jutlandii. Najbardziej zróżnicowanym pod względem kulturowym jest P ó ł w y ­ sep Jutlandzki. Źródłem tego stanu rzeczy była zarówno wielkość tego regionu, jak i jego różnorodne warunki środowiskowe, a także najsilniej tu zaznaczone wpływy narodów sąsiednich. Szczególnie silna obca i n ­ filtracja kulturowa widoczna jest w południowym Szlezwiku, który dopiero w 1864 r. przyłączony został do państwa pruskiego . Na t y m obszarze pojawił się już w połowie X V I I w., tak charakterystyczny dla północno-zachodnich Niemiec, typowy dom saksoński. Choć region ten obecnie nadal nie wchodzi w skład Królestwa Duńskiego, niemniej przez wiele stuleci stanowił jego integralną etniczną część; z tego też względu również budownictwo szlezwickie reprezentowane jest w skansenie Sor­ genfri. 4 4 ski, W. C z a p l i ń s k i , K . G ó r s к i , Historia Historia Danii, Danii od 1513—1945 roku, [w:] Wrocław—Warszawa—Kraków, W. Czapliń­ 1965, s. 288—290. �157 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I Saksoński typ zagrody przeniesiony do muzeum pochodzi z Ostenfeld i datowany jest na 1685 r. Fachy ścian budynku wypełnione cegłami koloru żółtego tworzą typowy dla całego obszaru północnych Niemiec — mur pruski. Duże wrota w szczytowej ścianie, usytuowanej równole­ gle do ulicy wioski, prowadzą do wnętrza składającego się zasadniczo z trzech, biegnących wzdłuż całego budynku naw. Zakończeniem środ­ kowej nawy są pomieszczenia mieszkalne z charakterystycznym otwar­ t y m paleniskiem. Nawy boczne, odpowiednio podzielone przepierze­ niami, służyły za pomieszczenia gospodarcze. Siano i słomę przechowywano na poddaszu, gdzie ciepło i dym ogniska znakomicie je wysuszały, stwarzając jednak poważne niebezpieczeństwo pożaru. W zachodniej części południowego Szlezwiku, a zwłaszcza na terenach depresyjnych, zaznaczały się w budownictwie wpływy holenderskie. W skansenie pod Kopenhagą znajdujemy również typową dla tych ob­ szarów zagrodę, pochodzącą z półwyspu Eiderstedt w północnej Fryzji. Jest ona kwadratowa i — podobnie jak zagroda typu saksońskiego — po­ kryta w całości wysokim, stromym i czterospadowym dachem słomianym. Środkową jednak przestrzeń, w przeciwieństwie do domu saksońskiego tworzy nie gumno a stodoła, wokół której koncentrują się dopiero inne pomieszczenia. I tak część mieszkalna (kopf) znajduje się we wschodniej stronie zagrody, w północnej i zachodniej — mieszczą się obory i stajnie (rumpf), część południowa zaś przystosowana jest do młocki. Interesująca i nietypowa dla duńskiego obszaru etnograficznego jest konstrukcja nośna dachu. Jego potężna bryła opiera się na czterech słupach połączo­ nych na górze r a m ą konstrukcyjną wyznaczającą na rzucie przyziemia centralną część zagrody, czyli stodołę. Tego typu techniczne rozwiązanie, charakterystyczne początkowo tylko dla północnej Holandii i wschodniej F r y z j i , przenikało na tereny duńskie wraz z posuwającym się w kierun­ ku wschodnim osadnictwem holenderskim. 5 Typowym dla zachodniej Jutlandii surowcem budowlanym była czerwona cegła, którą zaczęto wypalać na południu kraju w X V I w. Budynki murowane w związku z brakiem drewna wypierały powoli tradycyjne konstrukcje szkieletowe, rozprzestrzeniając się wzdłuż w y ­ brzeży Morza Północnego, obejmując również swym zasięgiem środkowe partie Jutlandii. Zagrody zachodniej Jutlandii z ich ciemnoczerwonymi, ceglanymi ścianami i szarymi strzechami tworzą malowniczą kompozycję nadającą swoistego kolorytu temu regionowi Danii. Niedostatek surowca drzewnego odczuwano również na rozległych obszarach wrzosowisk środkowej Jutlandii. Fakt ten spowodował wpro5 I. N. Narody G r o z d o w a, Zarubieżnoj Jewropy, Narody Nidierłandow, Bielgii i Ljuksiemburga, t. 2, M o s k w a 1966, s. 268—269, 296—297. [w:J �158 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA wadzenie do ludowej architektury innych surowców występujących na t y m terenie w dostatecznej ilości. Zamiast drewna i gliny użytkowano do budowy ścian torfu, wrzosowej darni oraz kamieni; a słomianą strze­ chę zastąpiono poszyciem z wrzosów. Sporadycznie jednak konstruowano także zabudowania systemem szkieletowym z fachami wypełnionymi plecionką i gliną. Wtedy jednak, w celu lepszej ochrony przed zimowymi zawieruchami i wiosenną wilgocią, otaczano je stertami darni bądź torfu. To nadzwyczaj prymitywne i ubogie budownictwo, którego źródła tkwiły w trudnościach surowcowych i niskiej stopie życiowej mieszkań­ ców centralnej Jutlandii, należy już dziś do bezpowrotnej przeszłości. Nawet w skansenach nie można znaleźć reprezentatywnych przykładów tego typu budownictwa, a najstarsza zagroda z tego regionu w muzeum na wolnym powietrzu w Sorgenfri pochodzi mniej więcej z 1850 r. Nie jest to jednak zagroda zbudowana z torfu czy darni. Zastąpiła je nieskomplikowana konstrukcja szkieletowa ścian, w której wolne prze­ strzenie wypełnił mur z cegieł częściowo wypalanych, a częściowo su­ szonych na słońcu. Dachy poszyte pospołu słomą i wrzosem posiadają grzbiet zabezpieczony kalenicą z darni. Kompleks zabudowań nie tworzy zwartego zespołu, tak jak na terenie wyspiarskiej części Danii, lecz poszczególne budynki usytuowane są oddzielnie na kształt greckiej litery , , I I " . Ten sposób rozmieszczenia sięga okresu średniowiecza, podobnie jak i jego późniejszy wariant, o tej samej formie, lecz o połączonych już wspólnym dachem wszystkich budynkach . 6 Wschodnia część Jutlandii, o urodzajnych glebach i łagodnym k l i ­ macie, posiada zbliżone tradycje architektoniczne do wyspiarskiej partii kraju. Poszczególne części zagrody tworzą tam również często zamkniętą zwartą całość, otaczającą kwadratowe lub prostokątne podwórze. Czarne drewniane fragmenty szkieletowej konstrukcji ścian kontrastują z czer­ wonymi przestrzeniami fachów. Budownictwo t o reprezentuje w Sorgen­ f r i zagroda z True. Stanowi ona zespół architektoniczny powstały na przestrzeni od X V I I do X I X w. z najstarszą częścią mieszkalną, datowaną na 1670 r. Interesującym uzupełnieniem realiów zagrody jest usytuo­ wany przed domem ogród warzywny, uprawiany dziś w skansenie wg wzorów z około 1875 r. Przedstawione powyżej zasadnicze typy budownictwa wiejskiego Danii nie wyczerpują oczywiście wielu lokalnych zróżnicowań, które jedna­ kowoż często znalazły także swe odbicie w zespole zabytków zgromadzo­ nych w muzeum Sorgenfri . Ponadto nadmienić należy, że obok wielu kompletnych zagród, na terenie skansenu znajdują się również pojedyn7 e G . I. A n o c h i n , 7 berg, Datczanie, tamże, s. 17. O g ó l n a charakterystyka d u ń s k i e g o budownictwa wiejskiego Gamie Danske Bendergaarde, Kobenhavn 1962. zob. A . Steens- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 159 cze obiekty, wyrwane niestety ze swych oryginalnych zespołów. Umiesz­ czenie jednak tych budynków we Frilandsmuseet miało na celu ochronę także takich zabytków architektury ludowej, których pozostałe, towarzy­ szące i m zazwyczaj zabudowania nie nadawały się już do translokacji i konserwacyjnych zabiegów. W Sorgenfri zgromadzono również kilka wiejskich domów należących do ludności o zawodach pozarolniczych w rodzaju rybołówstwa, handlu morskiego, garncarstwa i tkactwa. Wśród obiektów muzealnych znalazły się więc także warsztaty rzemieślnicze tego typu, jak kuźnia, wiatraki i młyny wodne oraz warsztat garncarza. Troska o odtworzenie możliwie pełnego obrazu tradycyjnej kultury materialnej wsi duńskiej podykto­ wała również zgromadzenie obiektów o charakterze uzupełniającym. Wymienić tu można choćby remizę strażacką mieszczącą XIX-wieezny sprzęt przeciwpożarowy czy interesujący, granitowy most wiejski z za­ chodniej Jutlandii, którego konstrukcja stanowiła żywą kopię średnio­ wiecznych mostów drewnianych. Gwoli spełnienia warunku najdalej posuniętego autentyzmu zrekonstruowano również na terenie muzeum miejsce wioskowych spotkań gospodarzy, obradujących pod przewodni­ ctwem zmieniającego się co roku „starszyny" (olderman). Narady te dotyczyły zazwyczaj żywotnych spraw społeczności wiejskiej, jak np. kolejności robót polowych, rozplanowania zasiewów, karania przekroczeń czy ustalania form wzajemnej pomocy sąsiedzkiej. Zebrania gospodarzy odbywały się na ogół w centralnym punkcie wioski, najczęściej pod starą lipą, którą otaczano kręgiem dużych kamieni lub okrągłą platformą usypaną z ziemi i umocnioną od zewnątrz płotkową plecionką. Na terenie skansenu ustawiono także pochodzące z 2 poł. X V I I w. kamienie milowe oraz niskie granitowe słupy, pokryte inicjałami i zna­ kami rozpoznawczymi. Te ostatnie posiadały charakter informujący, gdyż umieszczone przy traktach wskazywały odpowiedzialnego za ich dobry stan gospodarza. Centralne muzeum na wolnym powietrzu w Sorgenfri pod Kopen­ hagą posiada w sumie niezwykle interesujący zbiór zabytków, które kolekcjonowano mając na względzie trzy podstawowe kryteria. K r y ­ terium geograficzne nakazywało zbierać obiekty reprezentatywne dla poszczególnych obszarów kulturowych i to nie tylko dla tych, które znajdują się obecnie w granicach Danii, lecz również charakterystyczne dla regionów wchodzących niegdyś w skład Królestwa, a dzisiaj nadal związanych z nim kulturowo, choć już nie politycznie. Kierując się kryterium chronologicznym zgromadzono zabytki typowe dla poszcze­ gólnych stuleci, ukazując obraz kulturowych przemian tak widocznych w formach architektury wiejskiej oraz wyposażeniu wnętrz. Trzecie wreszcie kryterium natury socjologicznej pozwoliło uwzględniać spo- �160 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA łeczne rozwarstwienie wsi duńskiej dzięki odtworzeniu warunków życia, zarówno zamożnych, jak i ubogich rolników, oraz ludności wiejskiej reprezentującej zróżnicowane zawody rzemieślnicze. Dania poza skansenem w Sorgenfri, stanowiącym centralne, najwię­ ksze muzeum kultury ludowej na wolnym powietrzu, posiada również drugi, tej samej rangi obiekt. Muzeum to zlokalizowane w Aarhus, drugim co do wielkości mieście duńskim, poświęcone jest dawnej kulturze mieszczańskiej. „Stare Miasto" (Den Gamie By) stanowi jeden z unikal­ nych skansenów w Europie wyspecjalizowanych w kolekcjonowaniu, konserwacji i rekonstruowaniu zabytków architektury miejskiej. Inicjatywę założenia muzeum „Den Gamie B y " wysunął dyrektor ogrodu botanicznego — Peter Holm, przenosząc w 1914 r. na jego teren dom burmistrza z Aarhus. W latach późniejszych zaczęto, tam stopniowo umieszczać inne budynki, które w sumie na stosunkowo niewielkiej przestrzeni uformowały miasteczko z rynkiem i szeregiem brukowanych „kocimi łbami" uliczek. Większość obiektów pochodzi z miast Jutlandii, w szczególności z Aarhus i Aalborg, kilka zaś przeniesiono z Fionii i Ze­ landii. Ekspozycja ukazuje rozwój architektury oraz całokształt kultury mieszczańskiej w Danii od renesansu aż po koniec X I X w. W skansenie t y m szczególną uwagę zwraca duża troska o takie usytuowanie poszczegól­ nych budynków, by zajmowały właściwe sobie miejsce. Dlatego też w przeciwieństwie do koncepcji stosowanej w skansenach budownictwa wiejskiego w t y m wypadku przyjęto takie rozwiązanie, by poprzez możli­ wie największą koncentrację zabytkowych obiektów odtworzyć typową dla ubiegłych stuleci zwartą zabudowę oraz oddać charakterystyczną atmosferę małego miasta duńskiego. Odpowiednia lokalizacja domów narożnikowych przy zbiegu dwóch ulic pozwoliła ukryć te partie ścian, które w sytuacji naturalnej również nigdy nie były widoczne. Warsztaty i zakłady przemysłowe wymagające usytuowania nad wodą, jak np. młyn, folusz czy garbarnia, umieszczono po obu stronach kanału utworzonego w w y n i k u spiętrzenia przepływają­ cego przez muzealne tereny strumienia. Mimo że obszar skansenu znaj­ duje się w centrum 180-tysięcznego miasta, udało się go jednak niemal całkowicie odizolować, i to głównie dzięki wykorzystaniu starego drzewo­ stanu dodającego równocześnie obiektom swoistego uroku i naturalności. I choć „Den Gamie B y " jest zupełną fikcją, nigdy bowiem nie istniało w Danii miasto o takim układzie przestrzennym, należy z uznaniem przyznać, iż twórcy muzeum odnieśli pełny sukces. Potrafili bowiem z obiektów, nie tylko pochodzących z różnych części kraju, ale także i z różnych stuleci, stworzyć przekonywający obraz_ starego miasta. A o to przecież chodziło. Ponad 50 obiektów, zgromadzonych w skan­ senie, dało w sumie skoncentrowany, ale dość wszechstronny obraz sty- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 161 lów budownictwa miejskiego w Danii w okresie od pocz. X V I I w. do poł. X I X w. Wąskie uliczki „Starego Miasta" są przykładem pewnej charakterystycznej konwencji urbanistycznej polegającej na usytuowa­ niu b u d y n k ó w stroną licową równolegle do ulicy. Fakt ten dość zna­ mienny dla architektury duńskiej wyróżniał ją od budownictwa innych krajów Europy północnej, m. i n . Holandii i północnych Niemiec, gdzie domy zwrócone były zazwyczaj do ulicy ścianami szczytowymi. Jednym z najcenniejszych zabytków muzeum jest pochodzący z 1597 roku Dom Burmistrza (Borgmestergaarden) z Aarhus. Obok części mieszkalnej w jego skład wchodził również sklep i magazyn; właściciel bowiem należał do stanu kupieckiego. Skrzydło domu zajmowane przez magazyn stanowi dziś najstarszy, bo pochodzący z poł. X V I w. zabytek skansenu „Den Gamie By". Staranne wyposażenie poszczególnych po­ mieszczeń Domu Burmistrza w stylowe meble i sprzęty z kolejnych okresów pozwoliło z grubsza zarysować obraz wnętrza domów duńskich na przestrzeni niemal trzech stuleci. Najstarsze meble pochodzące jeszcze z końca X V I w. i pocz. X V I I w. zgromadzono w tzw. „salonie" z 1597 r. i sypialni. Inne pokoje umożliwiają zapoznanie się z późniejszym rozwo­ jem duńskiego meblarstwa, w k t ó r y m obok cech narodowych zaznaczyły się również w X V I I w. wpływy holenderskie, w 1 poł. X V I I I w. — francuskie, a pod koniec tego stulecia — angielskie. W szeregu pomieszczeń zabytkowych domów zorganizowano wystawy tematyczne poświęcone poszczególnym rodzajom rzemieślniczej twór­ czości artystycznej. I tak np. w domu z Aalborg pochodzącym z poł. X V I I w. znajduje się kolekcja tekstyliów zawierająca również stroje mieszczańskie oraz narzędzia przemysłu włókienniczego. Kilka innych specjalistycznych kolekcji umieszczono w budynkach, gdzie mieściły się warsztaty odpowiednich rzemieślników. Tak więc duży zbiór wszel­ kiego rodzaju zegarków i zegarów znalazł się w sklepie zegarmistrza, a w jego warsztacie zaprezentowano komplet niezbędnych w t y m zawo­ dzie XIX-wiecznych narzędzi. Duża ilość niezwykle pięknych szyldów rzemieślniczych zawieszonych przed warsztatami uzmysławia, jak dużą rolę odgrywały te grupy zawodowe w życiu dawnego miasta. Słuszna była zatem idea stworzenia starego miasta nie tylko jako zespołu realiów architektoniczno-urbanistycznych, lecz również chęć ukazania codzien­ nego życia jego mieszkańców. Cel ten uzyskano m. i n głównie dzięki wprowadzeniu do wielu obiektów, kompletnie wyposażonych w n a r z ę ­ dzia epoki warsztatów takich, jak np. warsztat szklarza, bednarza, szew­ ca, piekarza, gorzelnika, drukarza, introligatora, grawera. koszykarza, producenta igieł i szpilek, kapelusznika, cieśli, stolarza, malarza, złotnika i wielu innych. Niektóre, wraz z umieszczonymi w nich pierwszymi maszynami parowymi, można by j u ż uważać za małe manufaktury. 11 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. I �162 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA W skansenie znajduje się także dom aptekarza z Aalborg, z dosko­ nale urządzonym sklepem i laboratorium; budynek kontroli celnej z Aarhus oraz XVII-wieczny urząd pocztowy, w którym i dziś nadać można przesyłki zaopatrzone w okolicznościowy stempel muzeum „Den Gamie By". Nie zabrakło również w t y m „mieście—muzeum" takich budynków użyteczności publicznej, jak szkoła pochodząca z 1 poł. X V I I I w., a wyposażona wg ubiegłowiecznych wzorów, oraz wybudowany w 1817 r. a używany niekiedy i dziś teatr z Elsinore, obecnego Helsingor nad Oresundem. Poza skansenami o charakterze centralnym posiada Dania kilka re­ gionalnych muzeów na wolnym powietrzu, w których umieszcza się reprezentatywne i zasługujące na ochronę zabytki z konkretnego obszaru kulturowego. Ten typ skansenów góruje nad centralnymi t y m , iż ekspo­ nowane w nim obiekty w większym stopniu powiązane są ze swym naturalnym środowiskiem, stanowiąc równocześnie dla okolicznej l u d ­ ności dużą atrakcję i spełniając ważną rolę w kształtowaniu ś w i a d o ­ mości regionalnej. Przykładem takiego muzeum na wolnym powietrzu służyć może tzw. „Wieś Fiońska" (Den Fynske Landsby) zorganizowana w okolicy Odense, trzecim pod względem wielkości mieście Danii. Inicjatywa założenia muzeum zrodziła się w 1941 r. W chwili udostępnienia skansenu pu­ bliczności, t j . 22 czerwca 1946 г., posiadał on już 10 budynków. Obecnie zaś na jego terenie znajduje się ponad 20 różnej rangi obiektów, pocho­ dzących wyłącznie z Fionii i pobliskich wysepek. Zabytki fiońskiej architektury wiejskiej usytuowano w ten sposób, by uniknąć sztucznej izolacji poszczególnych budynków czy zagród. W t y m celu zastosowano koncepcję zbliżoną do założeń metodologicznych wykorzystanych już skutecznie w Aarhus, tworząc z oryginalnych zabudowań całkowicie fikcyjne osiedle. Jednym z najbardziej interesujących zabytków muzeum jest typowa dla Fionii, a zwłaszcza dla jej zachodniej części, zagroda z Fjelsted, w kształcie nieregularnego czworoboku. Należała ona do zamożnej r o ­ dziny rolniczej. Na uwagę zasługują szczególnie XVIII-wieczne meble,, które w znacznej części stanowiły jej oryginalne wyposażenie. Obok za­ grody odtworzono ogród z charakterystyczną dla tego regionu u p r a w ą chmielu, która zwłaszcza w X V I I I w. dostarczała ludności dodatkowego' dochodu. Typ gospodarstwa małorolnego chłopa reprezentuje na terenie skan­ senu trójskrzydłowa, również charakterystyczna dla Fionii, zagroda z Turup. Jej część środkową zajmuje dom mieszkalny, natomiast w skrzydłach bocznych znajdują się pomieszczenia gospodarcze. Przykładem zanikającego już typu duńskiej zagrody jest obiekt po- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 163 chodzący z pobliskiej wyspy Aero, datowany na poł. X V I I I w. Znajdu­ jąca się pod jednym dachem część mieszkalna i gospodarcza tworzy razem budynek na kształt litery , , L " . Zagrody takie poprzedzały bez wątpienia typy rozplanowania zabudowań zbliżone do greckiej litery „ П " . Gospodarstwa zaś w kształcie kwadratu czy prostokąta rozpow­ szechniły się w 2 poł. X V I I I w., a dopiero pod koniec X I X w. zaczęto łączyć ich budynki pod jednym wspólnym dachem . Obok szeregu innych jeszcze zagród, szczególną uwagę zwracają obiekty związane z wiejskim rzemiosłem. Należy tu przede wszystkim wymienić okazały kompleks budynków wchodzących w skład zagrody młynarza. Młyn wodny i część mieszkalna tworzyły jedno skrzydło typowej, czworobocznej zabudowy. Dla oczekujących na swą m ą k ę klientów przeznaczona była specjalna izba spełniająca funkcję baru. Długi stół i drewniana ława pod oknem oraz potężny kredens na butelki, kufle i zastawę stołową były charakterystycznym wyposażeniem tego rodzaju pomieszczeń. Dużo wyższy niż przeciętny standard życia m ł y ­ narza znalazł swe odzwierciedlenie, nie tylko w rozmiarach zagrody, ale i jej wyposażeniu. Świadczą o t y m wyraźnie choćby meble — duże kredensy i skrzynie pochodzące przeważnie z X V I I I w.; jedna zaś ozdobiona pięknymi figuralnymi rzeźbami — nawet z X V I I w. Drugim urządzeniem młynarskim na terenie „Fiońskiej Wsi" jest wiatrak typu holenderskiego o ośmioboeznym rzucie przyziemia. Z krajobrazem wiejskim prawie nieodłącznie związana była kuźnia, kowal natomiast dzięki swej wiedzy i fachowym umiejętnościom zaj­ mował wysoką pozycję w strukturze społeczności lokalnej. Nie mogło zatem zabraknąć i jego warsztatu na terenie ,,wsi-muzeum". Został on przeniesiony z południowej Fionii, gdzie użytkowany był jeszcze na krótko przed translokacją. Dzięki temu udało się uzyskać, co należy już dziś do rzadkości, kompletny zestaw oryginalnych narzędzi kowalskich. Z innych rzemiosł wiejskich Fionii najbardziej rozwinięte było tkactwo, które zwłaszcza w północnej części wyspy, t j . w okolicach Odense, zaczęło przekształcać się w poł. X V I I I w. w przemysł tekstylny. Wyroby tkackie sprzedawano na pobliskich targach, bądź w ę d r o w n y m kupcom docierającym t u z Kopenhagi, wyspy Lolland lub Jutlandii. Dom mieszkalny tkacza reprezentuje obiekt przeniesiony z Lunde. Skromne dość wyposażenie wnętrza i fakt, iż zamieszkiwane ono było przez dwie rodziny świadczy o niezbyt wysokiej stopie życiowej jego mieszkańców. Ważną rolę w życiu społeczności wiejskiej pełniła jeszcze do początku 8 8 sen, O r o z w o j u d u ń s k i e g o d o m u w i e j s k i e g o , zob. P . M i c h e l s e n , Danish peasant culture, C o p e n h a g e n 1955, s. 36—46. H. R a s m u s - �164 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA X X w. karczma (kro), służąc za miejsce spotkań miejscowej ludności oraz dom zajezdny dla podróżnych. Stąd też organizatorzy skansenu na Fionii przenieśli na jego teren jeden z najbardziej wartościowych obiektów tego rodzaju. Karczma ta pochodzi z 1807 r. i do roku 1925 znajdowała się w użyciu. Obok części mieszkalnej i gospodarczej, urzą­ dzonej wg tradycyjnych wzorów regionalnych zwraca uwagę pomieszcze­ nie barowe, któremu swoistego charakteru nadają ciężkie dębowe ławy i długi stół oraz trójnożne krzesła z półokrągłymi siedzeniami i pięknie rzeźbionymi oparciami. Pokoje gościnne dla podróżnych znajdowały się w północnym skrzydle karczmy, adaptowanym do tego celu z pierwotnych pomieszczeń stajennych. Obecnie w tej właśnie części zabudowań urzą­ dzono dla publiczności piękną restaurację, którą zdobią artystyczne wytwory dawnej kultury ludowej. Restauracja ta, zważywszy na bogaty wybór tradycyjnych potraw duńskich, ubrany w ludowe stroje personel i przemiły nastrój, stanowi dużą atrakcję turystyczną. Fiońska oberża, podobnie jak niektóre karczmy w Polsce, zbudowana była pierwotnie na planie litery ,,T". W późniejszym dopiero okresie rozrosła się ona, otrzymując jeszcze jedno skrzydło dla pomieszczeń gospodarczych i warzelni piwa. Prawdopodobnie wskutek zwiększenia się liczby podróż­ nych, zdarzających przez Fionię do południowej Jutlandii — dobudowano również dodatkowe stajnie i wozownię. Budownictwo chłopskie jest głównym, ale nie jedynym sektorem wiejskiej architektury, dla której przecież równie charakterystyczne są kościółki, dwory, drobne zakłady przemysłowe itp. Aby „Fiońska Wieś" sprawiała wrażenie w pełni autentycznej — nieodzowna była lokalizacja na jej terenie tego rodzaju obiektów, jak plebania z Tommerup czy cegielnia z Bladstrup. Zważywszy, iż produkcja cegieł rozwijała się na Fionii już od wieków średnich, a swój okres rozkwitu przeżywała w wiekach X V I i X V I I , kiedy to zaczęto wznosić murowane dwory, a następnie w 2 poł. X I X w . — okresie zastępowania starych zabudowań szkieletowych — murowanymi, lokalizacja cegielni w „Den Fynske Landsby" jest całkowicie uzasadniona. Ze względów surowcowych naj­ korzystniejsze warunki dla tego przemysłu posiadała północna część Fionii skąd pochodzi również przeniesiona na teren skansenu X I X - w i e czna cegielnia. Z zabudowań dworskich na uwagę zasługuje wiejski przytułek dla starców wybudowany w poł. X V I I I w. w Katterod. Budynek ten o ka­ miennej konstrukcji ścian posiadał osiem pomieszczeń, z których tylko jedno umeblowane jest dziś tak samo jak w okresie jego użytkowania. We wsi znajduje się również stuletnia kręgielnia, przeniesiona z dwor­ skiego parku w Erholm. Z innych jeszcze obiektów zgromadzonych w fiońskim muzeum �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 165 na wolnym powietrzu wymienić należy rogatkę z końca X V I I I w. oraz budynek okręgowego więzienia z jedną tylko celą i mieszkaniem sę­ dziego. Podobną rolę jak „Den Fynske Landsby" dla Fionii spełnia również skansen nad jez. Flynder w odniesieniu do terenów centralnej Jutlandii. To regionalne muzeum na wolnym powietrzu założono w 1930 r. w y ­ korzystując w t y m celu część obszaru rozległych wrzosowisk, tzw. funda­ cji Hjerla. Tereny te o powierzchni ponad 1000 ha tworzą obecnie Park Narodowy Jutlandii, zwany częściej „Wrzosowiskami Hjerla" (Hjerl Hede). Odkrycie wielu kurhanów i śladów starożytnych dróg oraz założenie w jego południowej części skansenu znakomicie zaktywizowało rezerwat pod względem turystycznym dając obecnie w efekcie liczbę blisko 200 000 zwiedzających rocznie. Pierwszym zalążkiem muzeum był przeniesiony do Hjerl Hede naj­ starszy zachowany w Danii, bo pochodzący z ok. 1530 r. wiejski dom mieszkalny z Vinkel w okolicy Viborga. Ta kurna chata o szkieletowej konstrukcji wyposażona została w meble i sprzęty zebrane z wielu innych jutlandzkich farm. Całość jednak z zachowaniem chronologicznych kryteriów doboru eksponatów uzupełniających umożliwiła rekonstruk­ cję stanu pierwotnego wyposażenia tego obiektu, należącego do dość zamożnego gospodarza. Skansen na terenie Hjerl Hede ani swymi rozmiarami, ani też ilo­ ścią zabytkowych obiektów nie może równać się z omówionymi wyżej muzeami na wolnym powietrzu. Niemniej jednak posiada wiele starych i bardzo cennych zabudowań. Odmienny nieco charakter jutlandzkiego skansenu widoczny jest w braku większej ilości kompletnych zagród, które by reprezentowały kolejne okresy rozwoju lokalnych form budo­ wnictwa i ilustrowały kulturowe zróżnicowanie regionu. Zamiast nich usytuowano na terenie muzealnym głównie pojedyncze budynki mie­ szkalne i gospodarcze, nie troszcząc się zbytnio o kompleksową rekon­ strukcję wiejskich realiów. Nadmienić jednak trzeba, iż zadbano o to, by obok obiektów reprezentujących chłopską tradycyjną architekturę znalazły się również i takie, które do niej bezpośrednio nie należały, lecz z racji swych funkcji spełnianych w społeczności wiejskiej nie mogły zostać pominięte. Przykładowo wymienię tu szkołę wybudowaną w 1823 r. i mleczarnię pochodzącą z 1897 r. Ta ostatnia, wyposażona w komplet technicznych urządzeń, uzupełnionych tylko częściowo de­ pozytami Muzeum Rolnictwa w Lyngby pod Kopenhagą, stanowi jedyną w Danii mleczarnię mogącą i dziś demonstrować procesy przetwórstwa mleka w takiej formie produkcyjnej, jaką stosowano na przełomie X I X i X X w. Z bardziej zaskakujących „obiektów" muzealnych wymienić należy �166 MIROSŁAWA P O S E R N - Z I E L I N S K A pola służące do demonstrowania dawnych sposobów orki i drenowania, a także kopię XVIII-wiecznego traktu z umieszczonymi po jego bokach milowymi kamieniami, datowanymi na 1690 r. Poznanie duńskich skansenów posiada dla naszych etnografów i muzeologów duże znaczenie natury metodologicznej. Sens bowiem obser­ wacji i analizy poczynań tego rodzaju placówek w celu należytego prze­ jęcia zagranicznych doświadczeń i odpowiedniego przystosowania ich do polskiej specyfiki kulturowej jest faktem dla każdego oczywistym. Jednym z naczelnych problemów organizacyjnych jest właściwa lokali­ zacja muzeum na wolnym powietrzu. Odpowiadać ona musi takim warunkom, by zgromadzone tam zabudowania nie sprawiały wrażenia wyrwanych całkowicie z ich naturalnego środowiska. W szczególnie trudnej pod t y m względem sytuacji znajdują się zawsze muzea o charak­ terze centralnym, których naczelnym zadaniem jest prezentacja jak największego wachlarza typów architektonicznych różnych części kraju. Dania znajduje się jednak w tym szczęśliwym położeniu, iż jej regiony kulturowe nie są zbytnio zróżnicowane pod względem topograficznym i krajobrazowym. Dlatego też ekspozycja obiektów budownictwa wiej­ skiego w Sorgenfri pod Kopenhagą posiada tło zasadniczo zbliżone do tego, w jakie zabytkowe budynki były wkomponowane w sytuacji natu­ ralnej. Jest to sprawa o tyle istotna, że budownictwo ludowe wykazuje bardzo wyraźne powiązania ze swym pierwotnym środowiskiem sta­ nowiąc z nim często nierozerwalną i organiczną całość. Skansen zatem — to nie tylko miejsce azylu czy ochrony skazanych na nieuchronną zagładę zabytków tradycyjnej architektury wiejskiej, lecz przede wszy­ stkim muzeum ludowej kultury konkretnego, ściśle określonego regionu. Warunkiem koniecznym dla oddania atmosfery i artystycznych walorów ludowego budownictwa jest wybranie takiej lokalizacji muzeum, by jego naturalne warunki pozwoliły na możliwie najbliższe prawzorowi wkomponowanie zabytków w teren skansenu, przy wykorzystaniu starej roślinności, zbiorników wodnych i rzeźby terenu. W ten sposób postępo­ wano nie tylko w Sorgenfri, ale również i w pozostałych skansenach duńskich dobierając zawsze odpowiedni teren do odpowiedniego budynku czy zagrody. Troska o stworzenie naturalnych warunków ekspozycji poszczegól­ nych obiektów widoczna jest również w przestrzennym rozplanowaniu muzeów na wolnym powietrzu. Ich zabudowę prowadzono zwykle ściśle wg z góry ustalonego planu unikając dzięki temu niekorzystnych konse­ kwencji ewentualnego chaosu czy braku miejsca. Dzięki tego rodzaju „muzealnej polityce" posiada jeszcze Frilandsmuseet, mimo swego 70-letniego istnienia dużo nadal wolnych przestrzeni przewidzianych oczywiś­ cie dla przyszłych pojedynczych i zespołowych obiektów. �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 167 Pieczołowicie zadbano o to, by poszczególne kompleksy architekto­ niczne prezentujące tradycyjną kulturę różnych regionów kraju, uszeregowane były w takim układzie, który zapewniałby i m względną autonomię i stwarzał pozory autentyczności. Rozdzielono w t y m celu obiekty względnie ich zgrupowania regionalne ogrodami warzywnymi, łąkami, pastwiskami, sadami i polami, które uprawiane wg dawnych regionalnych wzorów stwarzały bliskie pierwotnemu — naturalne oto­ czenie. W Sorgenfri — zagrody reprezentujące odrębne krainy geo­ graficzne rozdzielono swego rodzaju pasami zieleni, sytuując niektóre nawet kompleksy wiejskich zabudowań jakby na śródleśnych polanach. System ten zastosowano zwłaszcza w wypadkach stosunkowo bliskiego sąsiedztwa zróżnicowanych pod względem konstrukcyjnym i typologicz­ nym zabudowań, które w przypadku ekspozycji otwartej raziłyby nienaturalnością i brakiem dydaktycznej konsekwencji. Dążność do maksymalnego autentyzmu podyktowała również w miarę możliwości ścisłe przestrzeganie takiego zorientowania obiektów wzglę­ dem kierunków świata, by odpowiadało ono ich pierwotnej lokalizacji terenowej. Oryginalną atmosferę wsi starano się także uzyskać zesta­ wiając w muzeach na wolnym powietrzu wszystkie grupy wiejskich zabudowań, bez względu na to, czy reprezentowały one „ludową" k u l t u r ę w tradycyjnym znaczeniu tego słowa, czy też bliższe były wzorom miesz­ czańskim, dworskim lub kościelnym. Tego rodzaju metodologiczny punkt widzenia spowodował z jednej strony „ewolucję" skansenu jako zespołu zabytkowych architektonicz­ nych obiektów w muzeum na wolnym powietrzu poświęcone tradycyjnej wiejskiej, a nie tylko chłopskiej kulturze, z drugiej zaś — umożliwił właściwe spojrzenie na kulturę mieszczańską i robotniczą, wskazując równocześnie drogi ratowania jej. pozostałości. Nie wszystkie zabytki znajdujące się w duńskich skansenach uważane mogą być za autentyczne. Często bowiem ze względu na chęć odtworzenia pełnego obrazu kultury danego obszaru, przy równoczesnym braku od­ powiednich oryginalnych, nadających się do translokacji obiektów umieszczano dobrą kopię czy rekonstrukcję. Sporadyczne na ogół kopie częściej spotykane są jednak w muzeach o charakterze regionalnym, gdyż te niejednokrotnie nie mogą z różnych względów uzyskać zabytków autentycznych. W skrajnych przypadkach rekonstrukcje takie jako kom­ pilacje szeregu kopii fragmentów różnorodnego pochodzenia tworzą w rezultacie pewien idealny obraz obiektu przeciętnego, o wszystkich cechach regionalnej i historycznej typowości. Pomijając rozważania nad naukową celowością tego rodzaju zabiegów stwierdzić można, iż wzbogacają one skanseny lokalne uatrakcyjniając ich znaczenie turys­ tyczne. Typowym przykładem takiej rekonstrukcji jest kościółek wybudo- �168 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA wany w skansenie Hjerl Hede, który odtwarzać ma przeciętną romańską świątynię z lat 1110—1150. Widoczne przy drzwiach kropielnice i chrzciel­ nica stanowią kopie autentyków z kościoła w Tjorring; balustrada w prezbiterium została skopiowana ze wzoru z Tonnerby, lichtarze — z Visby, a krucyfiks z kościoła w Aaby. Na szczytowej ścianie zachodniej wisi kopia najstarszego w Danii dzwonu ze Smollerup. Całość sprawia dla niespecjalisty wrażenie oryginału. Innego znaczenia nabierają hipotetyczne rekonstrukcje osiedli i po­ szczególnych domostw mieszkalnych odnoszące się do epoki prahisto­ rycznej. Te archeologiczne przedsięwzięcia na miarę naszego Biskupina realizowane są zazwyczaj nie tylko w bezpośrednim sąsiedztwie w y ­ kopalisk, lecz również często na terenie najbliższego muzeum na wolnym powietrzu. W ten sposób w skansenie o ogólnym etnograficznym ukierun­ kowaniu powstaje swoista enklawa odbijająca wyraźnie swym charak­ terem od pozostałej części ekspozycji. I znów służyć nam może przykładem muzeum w Hjerl Hede z wyodrębniającą się wyraźnie częścią archeologiczną, zawierającą rekonstrukcję szeregu domów z okre­ su neolitu wyposażonych w przedmioty codziennego użytku, narzędzia pracy, łodzie itp. Wszystko to nie byłoby oczywiście niczym nadzwyczaj­ nym, gdyby nie fakt, że co roku w okresie letnim, od 15 czerwca do 15 sierpnia, przebywa na terenie tego swoistego rezerwatu cała rodzina, która dobrowolnie przyjmuje wówczas styl życia zbliżony do tego, jaki prowadzili nasi przodkowie w epoce kamiennej. Niewątpliwie obok elementu sensacji, ściągającej zwiększoną liczbę turystów, ma to także na celu zapoznanie społeczeństwa z realiami codziennego życia jego od­ ległych przodków. Również na terenie tego skansenu znajduje się rekon­ strukcja domu z rzymskiego okresu epoki, żelaza, dokonana na podstawie wykopalisk w Gording Hede nad Fjordem Nissum. Obok skansenów etnograficznych z niewielką częścią archeologiczną znajduje się także na terenie Danii muzeum na wolnym powietrzu, w k t ó r y m obiekty pochodzenia wiejskiego zajmują miejsce margine­ sowe. Placówka taka pod naukowymi auspicjami Historyczno-Archeologicznego Ośrodka Badawczego (Historisk -Arkaeologisk Forsogscenter) położona jest w Lejre pod Roskilde na Zelandii. Ośrodek ten założony został w latach pięćdziesiątych i dziś poszczycić się już może znacznymi osiągnięciami. Na terenie ponad 30 ha przedstawiono różne typy osadni­ ctwa epoki kamiennej, zrekonstruowano wieś z epoki żelaza i średniowiecz­ ny piec do wypału cegieł. Ponadto czasy nowsze reprezentuje dom z X V I I w. oraz szereg warsztatów rzemieślniczych, jak np. stolarski, garn­ carski, tkacki oraz obróbki srebra. Ośrodek w Lejre prowadzi ponadto niezwykle nowatorską działalność ściśle naukową, której jednym z prze­ jawów są pewnego rodzaju doświadczenia nad oryginałami, rekonstruk- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 169 cjami bądź kopiami określonych zabytków archeologicznych, przede wszystkim zaś dawnych narzędzi. Są to- tzw. „eksperymenty naśladow­ cze" służące weryfikacji wielu roboczych hipotez. Eksperymenty te polegają na reprodukowaniu w sztucznie wytworzo­ nym środowisku procesów przebiegających w odległej przeszłości. Pod­ stawowym problemem eksperymentalnej działalności w zakresie historii kultury materialnej jest fakt, iż naśladowany proces przeprowadza się powiedzmy w tysiąc lat później i dokonują go ludzie żyjący w całkowicie innych warunkach kulturowych. Dlatego też, aby proces przeprowa­ dzanego doświadczenia był możliwie najbliższy oryginalnemu prawzorowi przywiązuje się niebagatelne znaczenie do wszystkich tych ele­ mentów otoczenia, które zniekształcić mogłyby jego przebieg. Na przykład w przypadku orki drewnianym neolitycznym pługiem konieczna jest nie tylko szczegółowa rekonstrukcja samego narzędzia, lecz również dobranie gleby o odpowiedniej strukturze, uwzględnienie roślinnej wege­ tacji terenu,' dokonanie wyboru właściwej pory roku, a nawet przygoto­ wanie do tej pracy określonej rasy pociągowych wołów. Po takim eks­ perymencie przeprowadza się zawsze drobiazgowe studia nad materiałem doświadczalnym, porównując go z zabytkami oryginalnymi. Na podstawie tego rodzaju dociekań ustala się tożsamość, podobieństwo względnie roz­ bieżność eksperymentalnego procesu, potwierdzając lub odrzucając stawiane a priori hipotezy. Niezwykle ważną rolę w przedstawionych wyżej doświadczeniach odgrywa także wnikliwa analiza technologiczna oryginalnych znalezisk archeologicznych. Ośrodek Badawczy w Lejre stara się i w t y m zakresie nadrobić wielo­ letnie zaległości, mimo iż posiada szczupłą bardzo kadrę pracowników (ok. 10 osób). Archeologiczne centrum badawcze kładzie również duży nacisk na działalność o charakterze popularyzacyjnym i dydaktycznym, wciągając do współpracy młodzież szkolną. Osobiste uczestnictwo uczniów w różnych zajęciach niezmiernie wciąga ich, rozbudzając zainteresowa­ nia historią kultury, czego najprawdopodobniej nie dokonałyby nawet najlepiej zorganizowane ekspozycje muzealne. Przedstawiony wyżej obraz duńskiego muzealnictwa na wolnym powietrzu nie jest oczywiście pełny. Do wielu placówek tego typu nie dotarłam, wydaje m i się jednak, że zaprezentowany t u materiał dosta­ tecznie świadczy o bardzo ożywionej działalności popularyzacyjnej duńskiej etnografii i archeologii. Zasługują one t y m bardziej na dużą uwagę, iż aktywność ta przyniosła konkretne rezultaty w formie spo­ łecznego zrozumienia i wielkiego zainteresowania. Obok rządu subsy­ diującego działalność placówek naukowych, uczonych — humanistów w historyczne wychowanie narodu zaangażowali się również znakomici pisarze duńscy. Wypowiedź jednego z nich, laureata nagrody Nobla — �170 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I Johannesa V. Jensena — „naród winien zachować swe tradycje żywe, w przeciwnym wypadku jest jak człowiek, który utracił pamięć" — zdaje się stanowić drogowskaz dla kierunku edukacji społeczeństwa w Danii. Nic więc dziwnego, że muzea duńskie nie świecą nigdy pustkami. Nie można jednak przy t y m pominąć ogromnej roli odpowiednio zor­ ganizowanej reklamy, dysponującej szerokim wachlarzem kanałów przekazywania informacji choćby tylko w formie ciekawych, kilkujęzycznych informatorów, przewodników, folderów itp. Nawet plany miast zawierają szczegółowy rejestr placówek muzealnych z wyszczególnieniem czasu ich otwarcia, a nawet podaniem dni tygodnia, w których wstęp do nich jest bezpłatny. Potrzebę rzetelnej informacji najbardziej odczu­ wają turyści zagraniczni i ją to starano się w Danii w pełni zaspokoić. Podstawowym celem turystycznej propagandy jest zwrócenie uwagi na prowincję kraju, a nie tylko na Kopenhagę — główny ośrodek życia kulturalnego. W zaktywizowaniu prowincji pomaga również polityka zakładania muzeów na wolnym powietrzu, które z reguły sytuuje się w miejscach łatwo dostępnych dla turystów zmotoryzowanych, a równo­ cześnie wykorzystuje bądź przyrodnicze, bądź też historyczne walory najbliższej okolicy, stanowiące już same w sobie dużą atrakcję turys­ tyczną. Nie jest więc przypadkiem, że skansen na Fionii założono na przedmieściach Odense — miasta odwiedzanego masowo ze względu na znajdujące się tam muzeum Andersena. Zainteresowanie samych Duńczyków własną przeszłością i k u l t u r ą widoczne jest szczególnie w czasie tradycyjnych weekendów, kiedy to zwiedza się przy okazji leżące na trasie wycieczki zamki, regionalne muzea czy wreszcie najbardziej może atrakcyjne muzea na wolnym po­ wietrzu. Zazwyczaj parkingi przed skansenami z trudnością mieszczą wszystkie samochody, co jest chyba najlepszą wizytówką olbrzymiej frekwencji. Zainteresowaniom t y m w pewnym oczywiście stopniu sprzyja m.in. ogromny rozwój motoryzacji i sieć doskonałych dróg, dzięki k t ó r y m nawet bardzo na uboczu położone muzea cieszą się dużą liczbą zwiedza­ jących. Za dobrą reklamę skansenu służy na ogół również jakaś stylowa, choć niedroga restauracja mieszcząca się często w oryginalnej oberży ze starym wyposażeniem wnętrza i oferująca tradycyjne potrawy duńskie. Połączenie wysokich bez wątpienia walorów naukowych duńskich placówek muzealnych z działalnością popularyzacyjną, a nawet komer­ cjalną dało w wyniku bardzo interesujący model skansenu, który służyć powinien za wzór godny do naśladowania przez kraje nie mające jeszcze w tym zakresie odpowiedniego doświadczenia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/810d96752d41df64700f1bc355700394.pdf 033e53be9dc0251944e81268bc82d574 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:662 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:609 Title A name given to the resource Z problematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.171-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI Z P R O B L E M A T Y K I M U Z E A L N I C T W A ETNOGRAFICZNEGO W DANII Kraje skandynawskie można nazwać krajami muzeów, a Dania nie stanowi t u wyjątku. Powyższe sformułowanie wynika zarówno z faktu istnienia wielkiej ilości muzeów różnego typu rozrzuconych na obszarze całego kraju, jak i z wielkiej ich popularności wśród społeczeństwa. Sama Kopenhaga może poszczycić się liczbą ok. 50 muzeów wszelkiego rodzaju, przewodniki zaś po Zelandii wymieniają ok. 30 najbardziej interesujących muzeów i instytucji o podobnym profilu. W społeczeństwie duńskim istnieje żywe zainteresowanie muzeami. Wczesne i szybkie uprzemysłowienie kraju oraz zanikanie tradycyjnej kultury wiejskiej spowodowały już w końcu X I X w. akcj-ę mającą na celu uchronienie zabytków tej kultury przed całkowitym zniknięciem i co ważniejsze, zatarciem jej w pamięci i umysłach ludzi. Należało więc udostępnić całemu społeczeństwu zbiory kultury ludowej — miało to związek z potrzebą zachowania ciągłości tradycji ogólnonarodowej. Jak stwierdza bowiem wielu autorów , kultura duńska jest w dużej mierze kulturą wsi, kulturą ludową i chłopską, co koresponduje z popularnymi stereotypami myślowymi określającymi Duńczyków jako naród chłopów, żeglarzy i rybaków. Żywiołowe powstawanie i rozwój muzeów były więc wynikiem rozwoju gospodarczego i kulturalnego, a także potrzeb naukowych i społecznych. Te ostatnie mogą być odzwierciedlone przez liczby dotyczące frekwencji w niektórych placówkach: Muzeum Naro­ dowe w Kropenhadze zwiedziło w 1966 r. 400 000 osób, skansen w Sorgen­ f r i pod Kopenhagą 150 000 osób; Muzeum Historii Miasta notuje 100 000 zwiedzających , skansen w Odense — ponad 160 000 osób, a w Aarhus x 2 1 P. M i c h e l s e n , H . R a s m u s s e n , s e u m , C o p e n h a g e n 1955. 2 T a i d a l s z e l i c z b y s ą d a n y m i za rok skandynawskich, „ L u d " , t. 41: 1954, cz. 2. Danish 1953 wg Peasant Culture, A. Z a r ę b y , National Uwagi o Mu­ muzeach �172 MAREK ARPAD KOWALSKI ponad 100 000 widzów. Oczywiście nasilenie frekwencji, szczególnie w muzeach pod otwartym niebem, przypada na okres letni. Niniejszy artykuł będzie poświęcony opisowi etnograficznych zbiorów muzealnych z dużym uwzględnieniem skansenów oraz działalności oświa­ towej muzeów i ich organizacji. Materiały do tych zagadnień pochodzą z rozmów i dyskusji z pracownikami naukowymi muzeów i instytucji etnograficznych, z duńskich i polskich publikacji dotyczących szerokiej dziedziny muzealnictwa, wreszcie z własnych obserwacji autora. MUZEALNE ZBIORY ETNOGRAFICZNE W Danii zasadniczo nie istnieją samodzielne muzea etnograficzne. Najczęściej kolekcje etnograficzne lub historyczno-etnograficzne sta­ nowią część zbiorów muzeów wielodziałowych, można spotkać się też z wydzielonymi kolekcjami muzeów regionalnych obejmujących dzięki swojemu profilowi całość kultury danego terenu. Bywa też, że poszcze­ gólne typy zbiorów są odrębnymi instytucjami, np. skanseny czy muzea poświęcone jakiemuś zagadnieniu, ale na ogół wchodzą one w skład jednej instytucji jako jej oddziały. Taką właśnie strukturę ma Muzeum Narodowe (Nationalmuseet) w Kopenhadze. Jest to jedno z największych i najstarszych muzeów na świecie, które posiada najbogatsze w Danii zbiory etnograficzne. Jemu więc będzie poświęcony najbardziej obszerny opis, gdyż na tym przykładzie najlepiej można przedstawić model muzealnictwa duńskiego i jego problemów. Zbiory Nationalmuseet składają się z siedmiu autonomicznych działów znajdujących się pod wspólnym zarządem: Dział Duńskiej Starożytności: od okresu lodowcowego do czasów Wikingów. Dział Wieków Średnich: do 1750 r. Dział Historii (po 1750 r.) i K u l t u r y Ludowej Danii. Dział Starożytności Klasycznej. Dział Numizmatyczny. Dział Etnograficzny (tu: K u l t u r Pozaeuropejskich — Den etnografiske Samling, czyli Zbiory Etnograficzne). Siódmym działem jest muzeum skansenowskie (Frilandsmuseet) w Sorgenfri pod Kopenhagą podlegające administracyjnie Muzeum Narodowemu i objęte tą samą dyrekcją. Pierwsze trzy działy określa się mianem zbiorów duńskich (De danske samlinger). Dział Etnograficzny zaś, znany też pod tradycyjną nazwą Królewskiego Muzeum Etnograficznego (Det Kongelige Etnografiskemuseet), dzieli się na trzy zasadnicze sekcje: Ludów polarnych i Indian �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 173 amerykańskich (Polarfolk og Indianere); Ludów pierwotnych obszarów tropikalnych (Tropiske Naturfolk); Kultur Azji (Asiatiske Kulturfolk). Zbiory etnograficzne grupują się w dwóch działach (o skansenie będę mówił później): w Dziale K u l t u r y Ludowej (Dansk Bondestand) i w Dziale Etnograficznym. Zastosowana tu terminologia wymaga krótkiego wyjaśnienia. Mianem etnografii (czy też etnologii) określa się naukę zajmującą się jedynie ludami pozaeuropejskimi — pierwotnymi oraz społeczeństwami Azji i prekolumbijskiej Ameryki, dla badania zaś kultury ludowej Danii i Europy przyjmuje się nazwę folklorystyki, czy może, tłumacząc bardziej adekwatnie, ludoznawstwa. W dalszym ciągu wywodów określenie „etnografia", „etnograficzny" będę stosował raczej w przyjęty u nas sposób i tylko, jeśli to będzie rzeczywiście konieczne, zgodnie z duńską terminologią. Część najbardziej cennych zabytków Muzeum Narodowego datuje się z połowy X V I I w. Z tego okresu właśnie wywodzi się tradycja Muze­ um, a bierze ona swój początek w Gabinecie Osobliwości Fryderyka I I I i Królewskiej Izbie Sztuki (Royal A r t Chamber zwana też Indian Galllery), na którą składało się szereg zbiorów pozaeuropejskich: Gottorps Samling, Warms Samling i t d . Jednak o właściwym Muzeum można mówić dopiero od roku 1807, gdy Frederik Münter i Rasmus Nyerup powołali do życia Królewską Komisję Ochrony Starożytności (Royal Commission for the Preservation of Antiquities). Od tego czasu następuje szybki rozwój Muzeum,, a szczególne zasługi na t y m polu położył Chri­ stian J. Thomsen. W latach 1818—1820 po raz pierwszy w świecie zorganizował on kolekcję prehistoryczną wiążącą się z trzema okresami rozwoju ludzkości: kamienia, bronzu i żelaza. W 1824 r. wszystkie roz­ proszone dotychczas zbiory zostały połączone i zgromadzone pod jednym dachem jako Muzeum Sztuki. Duży napływ eksponatów, zwłaszcza egzotycznych, postawił przed Muzeum nowe wymagania. W owym czasie Dania była mocarstwem kolonialnym, do niej należały Nikobary, które przeszły pod zarząd Wielkiej Brytanii w 1869 г.; od 1671 r. położone na Morzu Karaibskim Wyspy Dziewicze odkupione przez Stany Zjednoczone dopiero w 1920 г., wreszcie faktorie położone na wybrzeżu obecnej Ghany, którymi Dania władała od poł. X V I I do poł. X I X w. Istnienie posiadłości zamorskich pobudzało badaczy, podróżników i kupców do przedsiębrania wypraw na dalekie lądy. Pociągało to za sobą poznawanie innych ludów, co było m. in. jednym ze stymulatorów rozwoju etnologii. Dzięki tym czynnikom C. J. Thomsen mógł utworzyć w 1841 r. pierwsze na świecie Muzeum Etnograficzne (Det Kongelige Etnografiskemuseet) — poprzednika obecnego Działu K u l t u r Pozaeuropejskich Muzeum Na­ rodowego. Uwieńczeniem działalności Thomsena było utworzenie w 1851 r. kolekcji starożytności. �174 MAREK ARPAD KOWALSKI W 1881 r. Bernhard Olsen założył Duńskie Muzeum Ludowe (Dansk Folkemuseet) nadal czasem tak właśnie nazywany obecny Dział K u l t u r y Ludowej. W 1890 r. wszystkie kolekcje i muzea zostały połączone w całość organizacyjną i znalazły się pod wspólną dyrekcją tworząc Muzeum Narodowe. Rzecz ciekawa, że zbiory pozaeuropejskie stanowiły wtedy część działu Duńskiej Starożytności. Tak więc na przestrzeni niespełna 90 lat poszczególne zbiory i kolekcje znajdujące się w posiadaniu wielu indywidualnych właścicieli, w y w o ­ dzące się z okresu istnienia gabinetów osobliwości, i będące raczej kurio­ zami, stały się w pełni wartościowymi obiektami o znaczeniu naukowym dzięki dużemu wysiłkowi organizacyjnemu ludzi zainteresowanych roz­ wojem muzealnictwa. Obecny kształt i zasady organizacyjne przyjęło Muzeum w 1920 r. — przeszło wówczas pod zarząd państwowy. Muzeum skansenowskie, 'tzw;. siódmy dział Muzeum Narodowego, powstało w 1901 r. Przyjęło się w Danii wyodrębniać k u l t u r ę miejską, dworską i wiejską (dosłownie: chłopską). Ostatnia reprezentowana jest przez zbiory etno­ graficzne w naszym rozumieniu tego słowa, dwóm pierwszym poświęcone są odrębne muzea bądź działy placówek wielotematycznych. Za przykład może służyć przekształcony obecnie w muzeum dworek Holmegard w pobliżu Fensmark (Zelandia) lub Kobenhavns Bymuseet — Muzeum Miasta Kopenhagi. Często jednak ich elementy splatają się ściśle ze sobą i eksponowane są nierozdzielnie. Poważniejsze poza Nationalmuseet zbiory etnograficzne grupują się w k i l k u dalszych muzeach: Muzeum Rolnictwa (Landbrugsmuseet) w Sorgenfri pod Kopenhagą eksponuje w przekroju historycznym kolekcję narzędzi i sprzętu r o l n i ­ czego. Bakkehus w Kopenhadze przedstawia wnętrze domu duńskiego w stylu z X I X w. Z placówek terenowych na wzmiankę zasługuje m u ­ zeum w Kogę (płd. Zelandia) i w Maribo (wyspa Lolland) obrazujące kulturę tych regionów. Ciekawy typ instytucji stanowią muzea dzielnic Kopenhagi: Amager i Christianshavn. Tradycje kulturowe Amager wyraźnie odbijają od jednorodnej raczej kultury duńskiej; dzięki napływowi tam w X V I w. osadników holenderskich zachodziły pewne procesy kulturowe, wzajemne zapożyczenia. Różnice te dały swój wyraz głównie w stroju i budow­ nictwie. Te właśnie zagadnienia są wysunięte na plan pierwszy w M u ­ zeum Amager. Portowa dzielnica Christianshavn stanowiła ongiś odrębne miasto. Muzeum poświęcone przeszłości i teraźniejszości Christianshavn (Brostes Samling — zbiory Broste'a, dawna prywatna fundacja)' przed­ stawia dzieje żeglarstwa, handlu i rybołówstwa — zajęcia po dziś dzień związane z tą dzielnicą. Na wystawie znajdują się też eksponaty po­ chodzące z krajów, których statki zawijały do Christianshavn (np. �MUZEALNICTWO E T N O G R A F I C Z N E W DANII 175 z Polski sakralna rzeźba ludowa obok kolekcji plakatów filmowych), a także z dawnych duńskich posiadłości zamorskich. Muzeum Handlu i Żeglugi (Handels- og Sofartsmuseet) w Helsingor (płn. Zelandia) gromadzi bogate zbiory związane z t y m i zagadnieniami. Znajdujące się w Muzeum eksponaty przedstawiają historię duńskiego handlu i żeglarstwa od czasów Wikingów do dni dzisiejszych. Osobno przedstawiona jest historia duńskiej ekspansji kolonialnej udokumento­ wana bogatymi kolekcjami z Indii Zachodnich, Nikobarów, A f r y k i Zachodniej i obszarów arktycznych. Handels- og Sofartsmuseet to doskonały przykład muzeum poświęconego wprawdzie określonemu zagadnieniu, lecz posiadającego zbiory wielotematyczne. Natomiast dwa wyżej wymienione muzea dzielnicowe już ze swej istoty zawierają kolekcje o różnej tematyce i zagadnieniach. Mieszane zbiory znajdują się też w salach C L . Davids Samling zajmującego się średniowieczną sztuką Islamu oraz europejskimi sztukami pięknymi i stosowanymi z X V I I I w; zasadnicze kolekcje dotyczące tego zagadnienia zgrupowane są w Muzeum Sztuki Dekoracyjnej (Kunstindustrimuseet) przedstawiają­ cego duńską i obcą sztukę dekoracyjną począwszy od średniowiecza. Z egzotyką wiąże się Carl Kjersmeiers Samling obejmujący zbiory afry­ kańskie badacza i naukowca Carla Kjersmeiera. Szczególnie bogato re­ prezentowana jest sztuka. W Liseleje (płn. Zelandia) znajduje się Knud Rasmussensmuseet — muzeum poświęcone pamięci Rasmussena, badacza kultur eskimoskich, wielokrotnego uczestnika i kierownika wypraw ark­ tycznych organizowanych przez Danię w ciągu pierwszych trzech dzie­ siątków lat naszego stulecia. Kolekcja w znacznej mierze pochodzi ze zbiorów samego badacza. Można by wyliczać dalsze jeszcze muzea, jednak dotychczas wymie­ nione są najpoważniejszymi i posiadają najbogatsze zbiory wiążące się w sposób niewątpliwy z zagadnieniami etnograficznymi. ZAGADNIENIA WYSTAWIENNICTWA Muzea to nie tylko instytucje naukowe, istotną rolę w ich pracy odgrywają problemy oświaty, z którymi bezpośrednio wiąże się zagad­ nienie wystawiennictwa. W działalności wystawowej musi się uwzglę­ dniać zarówno widza dorosłego o różnych stopniach możliwości odbioru ekspozycji, jak i dzieci. Wystawa zatem powinna być zrozumiała, podana w przystępny sposób, tak by eksponaty znajdowały się w otoczeniu zbliżonym do rzeczywistego. Z tych względów wypływa realistyczny charakter ekspozycji w duńskich muzeach, dostrzegalny zwłaszcza przy organizacji zbiorów wymagających pokazania ich nie jako poszczególnych eksponatów, lecz we wzajemnym związku i szerokim treściowo otoczeniu, �176 MAREK ARPAD KOWALSKI np. izba mieszkalna z zachowanym wystrojem wnętrza, warsztat rze­ mieślnika: stolarza, kowala, garncarza, posiadający komplet narzędzi i przedmiotów potrzebnych do pracy. Wyposażenie tych izb, zbiór narzę­ dzi i ich rozmieszczenie odpowiadają najczęściej spotykanym, typowym wzorom rzeczywistym — zachowana jest duża wierność. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku zbiorów egzotycznych; np. przy ekspozycji domostw eskimoskich, afrykańskich lub jakichkolwiek innych. Dla zwiększenia autentyzmu wprowadza się do niektórych wystaw modele postaci ludzkich, a tam, gdzie jest to potrzebne, również i zwierzęcych, np. psie zaprzęgi Eskimosów. Modele owe stosowane są do przedsta­ wiania różnych zajęć codziennych, czynności gospodarczych i wreszcie — co jest niemal regułą — do eksponowania stroju. W t y m rozwiązaniu wystaw uderza jednak pewna sztuczność sytuacji, realizm zaś niejednokrotnie przekształca się w trudny do przyjęcia naturalizm. Alternatywą byłby bogaty materiał fotograficzny — duże powiększenia i ilustracje dodatkowo oświetlające zagadnienia związane z wystawą. Możliwość ta jest oczywiście brana pod uwagę i stosowana, zwłaszcza przy projektowaniu nowych lub reorganizacji dotychczasowych wystaw, jednak ekspozycje starsze nadal zachowują tradycyjny, głęboko realistyczny wygląd, a ich fotograficzne uzupełnienie jest raczej skąpe. Wystawione zbiory muszą być w jakiś sposób usystematyzowane i przejrzyście ułożone, tak by eksponaty były łatwe do odbioru przez widza — nie tylko przez specjalistów, ale i przez szerokie masy spo­ łeczeństwa. W większości muzeów ekspozycja zbiorów duńskich obejmuje takie zagadnienia, jak gospodarstwo domowe, rybołówstwo i myślistwo, rzemiosło i wytwórczość domowa, architektura wnętrza domu mieszkal­ nego i gospodarczego, stroje oraz ceremonie i obrzędy doroczne. Brak rolnictwa i budownictwa w szerszym zakresie wynika z tego, że zagad­ nienia te są dokładnie przedstawione w muzeach skansenowskich, nadto zbiory dotyczące rolnictwa znajdują się w całkowicie samodziel­ nym Landbrugsmuseet, o k t ó r y m wspomniałem wyżej. Inaczej jednak wygląda rozmieszczenie owych tematów na wystawie. Zasadą jest, że na ogół ekspozycja ułożona jest geograficznie (z w y j . muzeów regional­ nych) pokazując całość kultury ludowej określonego terytorium kraju. Ów podział geograficzny rozbity jest przerywnikami jednotematycznych kolekcji z całego kraju. Tak więc np. w Nationalmuseet po zbiorach prezentujących kolejno Bornholm, Amager i Zelandię, pojawia się kolek­ cja tkanin z całej Danii ogólnie ilustrująca to zagadnienie, po przedsta­ wieniu różnych regionów Jutlandii — oglądamy wnętrza domów ze wszy­ stkich zakątków kraju. Kryterium geograficzne jest jeszcze bardziej wyraźne w zbiorach pozaeuropejskich. W przypadku Muzeum Narodo­ wego ciągowi Syberia — Grenlandia — Ameryka Płn. — Ameryka �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 177 Płd. — Oceania — Australia — Indonezja — Madagarskar — Afryka całkowicie podporządkowane są zbiory przedstawiające k u l t u r ę ludów kolejno następujących po sobie, wg tego schematu geograficznego. W układ powyższy wkomponowane są kolekcje Ameryki prekolumbij­ skiej. Są zatem zestawione zbiory Ameryki współczesnej i sprzed 1492 г., bez baczenia na chronologię. Nieco osobno eksponowane są wysokie kultury Azji choć i one nie wyłamują się z przytoczonego układu. W rezultacie niewątpliwie otrzymuje się w pewien sposób zbudowaną całość, w której jednak żelazna logika dominuje chwilami nad racjo­ nalnością. Wiąże się z t y m jeszcze technika wystawiennicza. W gablotach i na półkach umieszcza się możliwie wiele przedmiotów, aby przekazać widzowi najbardziej wierną próbkę życia ludów różnych części świata i regionów Danii. Sąsiadują więc ze sobą stroje, broń, dzieła sztuki, obiekty k u l t u i narzędzia — wszystko pochodzące z kręgu tej samej kultury. Wystawy są więc raczej przeładowane nazbyt wielką ilością eksponatów i momentami nieczytelne. Trzecim (przy organizowaniu zbiorów podstawowym) czynnikiem, obok autentyzmu i kryterium geograficznego, jest zachowanie perspek­ t y w y historycznej. Każda kolekcja, a nawet obiekt osadzone są w kon­ tekście czasowym i powiązane z innymi pochodzącymi z tego samego okresu. Jeśli ram czasowych nie można wydobyć przez ułożenie zbioru, wówczas określa się je dodatkowymi elementami — objaśnieniem, napi­ sem. Wiele zresztą kolekcji nosi charakter historyczno-etnograficzny. Dzieje rolnictwa w Danii liczą prawie 5 tys. l a t . Przez cały ten długi okres było to główne zajęcie w kraju i aż do początku X X w. zatrudniało W iększą część ludności Danii. Zbiory Dansk Folkemuseet w Kopenhadze urządzone jako wystawa kultury wiejskiej są ujęte w klamry czasowe od 1600 do 1900 r. Kolekcja jest tak zorganizowana, by pozwoliła zrozu­ mieć podstawowe cechy ogólnej kultury narodowej i jej jedność z euro­ pejską kulturą w całości. 3 T Znakomicie rozwiązana jest sprawa informacji widza. Eksponaty zaopatrzone są krótkimi, przystępnymi opisami i wyjaśnieniami. Przy ogólnych objaśnieniach znajdują się mapy, plany, szkice. Niejednokrotnie napisy wyjaśniające są wielojęzyczne, podobnie jak przejrzyste i do­ kładne, starannie wydawane katalogi. Wszystkie te czynniki pozwalają dobrze orientować się w zbiorach. Wystawiennictwo to jeden z podstawowych problemów pracy mu­ zeów. Zagadnienie to jest różnie rozwiązywane przez poszczególne instytucje w zależności od tradycji, dominujących szkół i prądów w na­ uce, wreszcie takich czy innych prób osiągnięcia możliwie najlepszego 3 Michelsen, Rasmussen, 12 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 op. cit., s. 9. �178 MAREK ARPAD KOWALSKI rezultatu dzięki zachowaniu pewnych elementów dotychczasowych wzo­ rów i eliminację tego, co uważa się za złe. Nie zdaije więc egzaminu zasada zdecydowanego, konsekwentnego trwania przy jednym t y l k o kryterium podziału zbiorów, niezależnie od tego, czy będzie ono tematycz­ ne, historyczne, czy też geograficzne. Dopiero ich połączenie przy właś­ ciwie wyważonych proporcjach może dać należytą ekspozycję zapewnia­ jąc jej jasność i czytelność dla nieprzygotowanego widza, nie tracąc przy t y m naukowych wartości. Bardzo ścisła jest współpraca między szkołami a muzeami. Dla nauczycieli organizowane są kursy muzealne, część zajęć szkolnych odbywa się w bezpośrednim kontakcie ze zbiorami przy współudziale przeznaczonego do tych zadań pracownika muzealnego o przygotowaniu pedagogicznym. Wszystkie muzea posiadają wyszkolonych przewodników — specjalistów określonych zagadnień. Niezależnie od tego niektóre muzea organizują odczyty i spotkania z publicznością. Tak np. Muzeum Narodowe urządza w każdym miesiącu cotygodniowe tzw. „niedzielne popołudnia" (Sondagsaftener), w czasie których pracownicy naukowi wygłaszają prelekcje popularnonaukowe. Jest to zespół tematów z każdej dziedziny reprezentowanej przez poszczególne działy Muzeum. Ożywiona działalność wystawienniczo-oświatowa upowszechnia w społeczeństwie znajomość kultury Danii i krajów obcych oraz wzbudza duże zaintereso­ wanie i znajomość spraw muzealnictwa. MUZEA SKANSENOWSKIE 4 Muzea skansenowskie można podzielić na dwa zasadnicze t y p y . 1. Muzea powstałe z obiektów przeniesionych z właściwego i m terenu na obszar wybrany i przystosowany dla muzeum. Mogą to być skanseny składające się z kilku budynków albo duże parki etnograficzne. 2. Muzea powstałe z obiektów pozostawionych na miejscu i tam zabezpieczonych. Zależnie od wielkości i znaczenia są to pojedyncze obiekty rozrzucone na obszarze całego kraju — pod ochroną i nie pełniące już funkcji użytkowej albo całe wsie i dzielnice miejskie pozostawione na miejscu i czynne gospodarczo, w których dba się o zachowanie trady­ cyjnego budownictwa, rzemiosła itp. Największym muzeum skansenowskim w Danii jest Frilandsmuseet (Muzeum pod otwartym niebem) w Sorgenfri pod Kopenhagą. Jest to muzeum kultury wiejskiej. Frilandsmuseet zostało założone w 1901 r. przez Bernharda Olsena, dyrektora ówczesnego Duńskiego Muzeum Ludowego (Dansk Folkemuseet) i objęło obszar 3 5 ha. W początku swe; 4 ny P o d z i a ł ó w p r o p o n u j e K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Park etnograficz­ — Muzeum pod otwartym niebem, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 1: 1959. �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 179 go istnienia Frilandsmuseet było instytucją p r y w a t n ą wspieraną zasiłka­ mi państwa. Pod zarząd państwowy przeszło w 1920 г., gdy stało się częścią kopenhaskiego Muzeum Narodowego. Przez wiele lat skansen żmudnie gromadził obiekty nie prowadząc bardziej aktywnej działal­ ności. Przełomowy był rok 1940, od którego datuje się szybki rozwój pla­ cówki. Ożywienie pracy muzealnej od tego właśnie czasu tłumaczy się dużymi subwencjami państwa w okresie okupacji — była to forma lo­ katy kapitału pomijająca instytucje niemieckie, a zatem szczególny spo­ sób ratowania mienia narodowego; nadto czas okupacji przyczynił się do wzrostu uczuć patriotycznych społeczeństwa, wyrażających się m. i n . w podkreślaniu tradycji kulturowych Danii. Wszystkie te wydarzenia przyczyniły się do spopularyzowania skansenu. Obecnie Frilandsmuseet rozłożone jest na terenie 35,5 ha i posiada rezerwowe obszary dla dal­ szego rozwoju. Gromadzi ono 45 obiektów, w t y m 37 domostw i zabudo­ wań gospodarczych. W większości pochodzą one z obecnego terytorium Danii i Wysp Owczych (Faeroerne), część zaś z połudmowoszwedzkich prowincji: Skane, Halland i Blekinge, które wchodziły do 1658 r. w skład królestwa Danii oraz ze Schleswigu utraconego na rzecz Prus po wojnie 1864 r. Budynki — zbiór starych zabudowań gospodarskich, młynów, chat — zostały przeniesione z ich rodzinnych okręgów w naturalne otoczenie w wiejskim parku i wyposażone w tradycyjne meble i sprzęty. W ten sposób Muzeum daje obraz starych, wiejskich, duńskich domów w tej postaci, w jakiej istniały one w różnych regionach geograficznych i róż­ nych warunkach ekonomicznych. Większość tych budynków to domy farmerów i drobnych właścicieli, ale są też domy żeglarzy, rybaków, młynarzy i rzemieślników wiejskich. Celem Muzeum jest ukazanie wa­ runków życia wsi, pokazanie domostw i farm wyposażonych w narzędzia i sprzęty oraz sposobu ich użycia. Głównym problemem pracy każdego skansenu jest gromadzenie bu­ dowli, a nawet całych domostw i zabudowań. Powstaje szereg koniecz­ nych do rozwiązania zagadnień technicznych. Ongiś była to słaba strona pracy muzeów duńskich. Po przeniesienu obiektu do parku, rekonstru­ owano go, wymieniając zniszczone części na nowe. W rezultacie obiekt tracił właściwy sobie wygląd. Wkrótce jednak zmieniono postępowanie — zachowuje się maksimum autentyzmu. Rekonstrukcja, jeśli jest ko­ nieczna, ogranicza się do kilku najniezbędniejszych działań, w przypad­ k u zniszczonych części zastępuje się je nowymi, ale stosownie dobrany­ mi, odpowiadającymi wiekiem i pochodzącymi z tej samej okolicy, z k t ó ­ rej wywodzi się budynek. Przed przeniesieniem obiektu wykonuje się pomiary, plany i modele dla uchwycenia architektonicznych właści- �180 MAREK ARPAD KOWALSKI wości budowli i stanu jego zachowania, by przy ustawianiu w muzeum utrzymać możliwie wierny wygląd. Nie zawsze jednak możliwe jest uchwycenie dokładnej daty każdego budynku. Nawet jeśli wiadomo, kiedy był wzniesiony, w ciągu lat zachodziły modyfikacje, które w spo­ sób istotny zmieniały jego oryginalny wygląd i charakter. W muzeach pod otwartym niebem szczególnie ważne są zabiegi konserwatorskie. Budowle umieszcza się więc w bezwzględnie suchym miejscu na cemen­ towych fundamentach. Części drewniane poddaje się impregnującym kąpielom niszczącym zarazem drzewne szkodniki, wobec domów zaś już stojących zabiegi konserwatorskie stosuje się co roku. We wnętrzu budynków, dzięki centralnemu ogrzewaniu (oczywiście ukrytemu), utrzymywana jest stała temperatura, co zabezpiecza przed niszczącym działaniem klimatu tak obiekty, jak i znajdujące się w ich wnętrzu eksponaty stanowiące wyposażenie domostw. Problemy wystawiennictwa w skansenach wynikają z przenoszenia obiektów w odmienne dla nich środowisko i z dużego ich zgęszczenia. Muzeum w Sorgenfri rozpościera się na terenie płaskim, pozbawionym raczej wzniesień, zgodnym z r ó w n i n n y m krajobrazem duńskim. Zagad­ nieniem jest natomiast oddanie naturalnego powiązania obiektów z mo­ rzem, co jest koniecznością nie tylko ze względu na rolniczy, lecz w znacznym stopniu rybacki charakter kultury ludowej Danii. Zrezygno­ wano z tworzenia sztucznych zbiorników wodnych w obawie przed naz­ byt sztucznym wyglądem. Krajobraz typowy dla reprezentowanych w parku regionów tworzy się zatem przez otoczenie zabudowań rośli­ nami właściwymi dla tych części kraju, z których pochodzą obiekty. Istnieje stopniowe przejście od regionu do regionu dzięki zmiennemu rozmieszczeniu b u d y n k ó w — zwartemu bądź rozproszonemu, korespon­ dującemu z gęstością zaludnienia danego okręgu kraju. Inną wreszcie metodą uniknięcia zbyt natarczywego sąsiedztwa obiektów z różnych regionów jest oddzielanie ich pasami i kępami drzew, pozostawianiem pustego, łąkowego obszaru itp. Wspomniana wyżej troska o zachowanie autentyzmu budowli, za­ pewnienie i m naturalnego otoczenia i grupowanie wg zasady geogra­ ficznej jest wspomagana przez, próbę tchnięcia w nie życia. Zatrudnieni w skansenie mężczyźni i kobiety ubrani w stroje ludowe zajmują się czynnościami gospodarczymi — wyplataniem koszyków, wykonywaniem narzędzi, snycerstwem, garncarstwem, hodowlą zwierząt, bo i te znaj­ dują się w skansenie. Pracują też w skansenie fachowcy — mistrzowie ciesielscy, młynarze itd. Wyroby, rzemieślnicze wytwarzane na miejscu przeznaczane są na sprzedaż wśród zwiedzających i w specjalnych skle­ pach, będąc jednym ze źródeł dochodów muzeum. W muzeach skansenowskich odbywają się kilka razy do roku wido- �181 MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII wiska związane z obrzędami dorocznymi, obchody z okazji świąt Boże­ go Narodzenia, Wielkanocy, a zwłaszcza dnia świętojańskiego — 24 czerwca, pod nazwą „midsommer" (dokładnie: środek lata) i dożynek. We Frilandsmuseet, w k t ó r y m wybudowana jest estrada i amfiteatr dla publiczności, każdej niedzieli w lecie urządzane są pokazy tańca ludo­ wego. Oprócz największego — Frilandsmuseet, mniejsze skanseny kultury wiejskiej znajdują się w Maribo (Loüand) i w Ribe (Jutlandia). W Odense na wyspie Fyn (Fionia) istnieje duży skansen Den Fynske Landsby (Fiońska Wieś) powstały w 1946 r. Nadto w wielu miejscowościach Danii rozsiane są pojedyncze obiekty i zabudowania. K u l t u r ę miejską z X V I I I i X I X w. reprezentuje Stare Miasto (Den Gamie By) w Aarhus, które zorganizował w 1902 r. Peter Holms. M u ­ zeum to obejmuje m. i n . dom i w arsztat złotnika, garbarnię, introligatornię, księgarnię, piekarnię, sklep korzenny i inne. Niezależnie od peł­ nienia roli muzeum staromiejska Aarhus jest zamieszkała i pełni swe normalne funkcje w organizmie miejskim, znajduje się jednak pod ochroną, która polega na zachowaniu zabytkowego budownictwa, war­ sztatów rzemieślniczych i tradycyjnej gospodarki. T ORGANIZACJA MUZEALNICTWA. DZIAŁALNOŚĆ WYDAWNICZA Muzea duńskie są instytucjami państwowymi, komunalnymi lub — co najrzadsze — prywatnymi; spotyka się też formy mieszane. W wielu przypadkach placówki ongiś prywatne znajdują się obecnie pod za­ rządem państwowym. Muzea korzystają też z pomocy stowarzyszeń społecznych, takich jak Miłośnicy Zbiorów Etnograficznych (Etnografisk Samlings Venner) powstałego w 1943 г., Miłośnicy Muzeum pod Otwartym Niebem (Frilandsmuseets Venner) założonego w 1940 r. Muzeum w Sorgenfri pomaga w jego pracy komunalny Fundusz Zakupu Ziemi dla Muzeum Skansenowskiego (Frilandsmuseets Grundkobsfond) dbający o terytorialny rozwój muzeum. Innym rodzajem stowarzyszeń są organizacje zrzeszające pracowników muzeów. Należą do nich osoby zatrudnione w muzeach samodzielnych oraz odpowiednich sekcjach i n ­ stytucji wielodziałowych. Towarzystwa te, wśród innych zadań, dbają o przyrost zbiorów mu­ zealnych, zwiększanie ilości eksponatów. Ogólnie rzecz biorąc kolekcje pochodzą z zakupów muzealnych od instytucji różnego typu i od osób prywatnych, z d a r ó w i przekazów, od zbieraczy i kolekcjonerów, dzięki wymianom z innymi muzeami, dzięki gromadzeniu eksponatów w czasie 5 6 T u : egzotycznych, pozaeuropejskich. �182 MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII wyjazdów, penetracji i badań terenowych. Dostawcami zbiorów poza­ europejskich są podróżnicy i badacze, Duńczycy stale zamieszkali za granicą, część kolekcji pochodzi z przedsiębranych przez państwo lub osoby prywatne ekspedycji naukowych. Najliczniejsze były wyprawy arktyczne, z których wymienić należy Fifth Thule Expedition (1921-1924), na czele której stał Knud Rasmussen, Danish Literary Expedition (1903-1904), pod kierownictwem L . Myliusa-Erichsena, liczne ekspedycje grenlandzkie przeprowadzane w latach 1894—1925, wreszcie duńsko-amerykańskie wyprawy z okresu międzywojennego i lat pięćdziesiątych badające Amerykę Płn. Dzięki nim, kolekcje pochodzące z obszarów polarnych należą do najbogatszych w zbiorach Muzeum Narodowego. W czasach współczesnych do Ame­ r y k i Płd. były przedsięwzięte dwie wyprawy: Dano-Nether lands Expe­ dition (1922—1923) do Indii Zachodnich oraz Danish Guiana Exp. z lat 1954—1965, którym muzea zawdzięczają wiele przekazów. Eksponaty z Oceanii pochodzą z oceanograficznych wypraw badawczych statków „Monsunen" (1933-1934) i „Galathea" (1951). Wiele przekazów afry­ kańskich wywodzi się z lat 80-tych i 90-tych ubiegłego stulecia i po­ chodzi od oficerów skandynawskich w służbie belgijskiej z okresu two­ rzenia państwa Kongo. Dania wchodzi w skład utworzonego w 1915 r. Skandynawskiego Związku Muzealnego (Skandinaviska Museiforbundet), do którego należy też Norwegia, Szwecja, Finlandia i Islandia. Związek obejmuje muzea wszystkich typów i zajmuje się uściśleniem współpracy w dziedzinie zagadnień muzealnych, wystawienniczych i wydawniczych. Jego orga­ nem jest „Nordens Museer" („Muzea Skandynawskie") wydawany w jęz. szwedzkim, duńskim i norweskim. Głównym duńskim wydawnictwem muzealnym jest rocznik „Danske Museer", nadto większe muzea publi­ kują własne wydawnictwa. Dla Muzeum Narodowego w Kopenhadze jest to „Nationalmuseets Skrifter" („Zeszyty Muzeum Narodowego"), wychodzą też publikacje wydawane w Aarhus, Maribo i innych m u ­ zeach. Sprawy muzealne są poruszane również na łamach najpoważniejszego duńskiego czasopisma etnograficznego — miesięcznika „Folk" . Wreszcie poszczególne muzea i instytucje ogłaszają w y n i k i badań i pracy swoich pracowników naukowych w formie publikacji książkowych. 6 • Przy opracowywaniu ł ó w zawartych w tym Ethnographical niniejszego artykułu korzystałem właśnie piśmie: H. L a r s e n , Department 1963 and 1964, „Folk", również The Danish vol. 7: 1965. National z materia­ Museum, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5efc7c5c21f30d52505d28b516739340.pdf 513d5a7bd1896a8830d7ff417afbe1bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Związek Radziecki Syberia - literatura polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1556 Title A name given to the resource Polska literatura syberyjska do XX w. i próba określenia jej roli w studiach etnograficznych nad narodami Związku Radzieckiego / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.131-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lu d, t. 62. 1978 ANTONI KUCZYŃSKI POLSKA LITERATURA SYBERYJSKA DO XX WIEKU I PROBA OKREŚLENIA JEJ ROLI W STUDIACH ETNOGRAFICZNYCH NAD NARODAMI ZWIĄZKU RADZIECKIEGO "Na to są potrzebne kroniki, ażeby czyny pamięci god'1e z życia ludzkiego w zapominek nie poszły ..." S. Orzechowski, Kl'OJliki Zapoczątkowany jeszcze wojnami Stefana Batorego, a następnie ciągnący się przez trzy stulecia łańcuch zdarzeń społecznych i politycznych między Polską a jej wschodnim sąsiadem spowodował, że szlakiem niewoli wielu Polaków zawędrowało na rozległe obszary państwa rosyjskiego. W konsekwencji zaludniły się obszary Rosji jeńcami z Polski. Jest to zjawisko bardzo znamienne w naszej historii, wielu bowiem uczestników tej "migracji po niewoli" związało się na stałe z dziejami Rosji, jej kulturą, gospodarką i nauką. Kontakty te noszą mało jeszcze znane w dziejach naszej nauki znamiona wkładu Polaków w poznanie Syberii, rewolucyjnych związków między polskimi i rosyjskimi patriotami przebywającymi na zesłaniu oraz osiągnięć naukowych w dziedzinie etnografii tych ziem, cenionych współcześnie przez naukę radziecką 1. Na Syberii I Z opracowań poświęconych tej problematyce, które ukazały się ostatnio w Związku Radzieckim, przykładowo wymienić należy: L S. Wejsztejn, Antropologićeskije i etnografićeskije issledovanija Feliksa Jakowlewicza Kona, "Sovietskaja Etnografija", nr 4: 1965; tenże, Feliks Jakowlewicz Kan kak etnograf, "Oc erki lstorii Ruskoj Etnografii, Folkloristiki i Antropologii" t. 3: 1965; L S. Gurwicz, l. w. Puchow, E. K. Piekarskij, K stoletiju sa dnja rozdenija, "Sovietskaja Etnografija", nr 6: 1958; G. F. Szamow, Naućnaja diejatielnost O. M. Kovalevskago Ul kazanskom universitetie, "Ocerki po lstorii Russkogo Wostokoviedenija", t. 2: �132 ANTONI KUCZYNSKI bowiem uczestniczyli Polacy w odkryciach na polu geografii, zajmowali się badaniami etnograficznymi, archeologicznymi, antropologicznymi i językoznawczymi oraz zagospodarowywali ten kraj kładąc podwaliny pod nowe gałęzie rzemiosła, pod rolnictwo i przemysł. Zakładali biblioteki, sklepy oraz apteki i szkoły 2. Pobyt ten stworzył ponadto jakby dwunarodowe formacje psychiczno-społeczne, tj. rodziny, wśród których przez pokolenia dziedziczona była, podczas pobytu w Rosji świadomość polskości, kultura i język. Część z tych ludzi w różnych okresach wracała do kraju, inni natomiast, wrośnięci w nowe środowisko, pozostawali na ziemi wygnania, a ich potomkowie do dzisiaj żyją na Syberii. Dzieje tej tułaczki znane są z polskiej literatury syberyjskiej, zwłaszcza z dużej ilości pamiętników. "W dziejach naszego pamiętnikarstwa grupę osobną - pisze Jan Krzyżanowski - i to nie byle jaką, stanowią wspomnienia Sybiraków, turystów z musu, jeśli tak godzi się nazwać zesłańców, przeważnie «przestępców politycznych», skazanych na przymusowy pobyt w wyznaczonych miejscowościach, na więzienie, na wieloletnią służbę żołnierską, niejednokrotnie na katorgę, a więc ciężkie roboty w kopalniach rudy. Ci, którym udało się wrócić, spisali swe wspomnienia, które niekiedy okazywały się sensacjami 'i zdobywały poczytność europejską" 3. Polskie pamiętnikarstwo syberyjskie jest czymś wyjątkowym w dziejach naszego piśmiennictwa 4. Brak mu również odpowiedników w literaturze światowej. W żadnym bowiem piśmiennictwie światowym dobrowolny czy przymusowy exodus nie pozostawił tak bogatej spuścizny. Nie posiadamy np. relacji wygnańców irlandzkich ze Stanów Zjednoczonych, nie pozostawili ich także Francuzi zsyłani do Gujany czy walczący o wolność Kubańczycy przebywający w więzienIach na Fernando Po. Również Anglicy zamieszkali w swoich koloniach okazali się bardzo wstrzemięźliwi i nie pozostawili za wiele wspomnień, tak aby można było mówić o odrębnym zjawisku literackim, jak w przypadku sybe,1965; G. S. Sapargaliew, W. A. Djakow, Obscestvienno-politiceskaja diejatelnos( Ałma-Ata 1971; B. S. Szostakowicz, Poljaki - politiceskije ssylnyje konca 70 - na cala 90 godov XIX vieka w Sibiri, [w:] Ssylnyje revolijucjonery w Sibiri, pod red. N. N. Szczerbakowa, Irkutsk 1973; Russko-polskije svjazi v oblasti nauk o ziemle, pod red. N. S. Czoczi, Moskva 1975. 2 M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928; W. Pob6g-Malinowski, Syberia, [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach świata, pod red. W. Pobóg-Malinowskiego, t. 1. z. 3-4, Warszawa 1939; A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972. 3J. Krzyżanowski, Pierwszy nasz pamiętnik jeńca Sybiraka, "Pamiętnikarstwo Polskie", nr 3-4: 1973, s. 214. 4 H. M. Małgowska, Sieroszewski i Suberia, Toruń 1973, s. 23. ssUlnych Poljakov v dorevoljucijonnom Kazachstanie, �Polska literatura syberyjska do XIX w. 133 ry jskiego pamiętnikarstwa polskiego. Rosjanie natomiast, których literatura syberyjska jest o wiele skromniejsza od polskiej, stworzyli bardziej zróżnicowane gatunkowo utwory np. Wspomnienia z domu umarłych znanego pisarza Fiodora Dostojewskiego, czy cykle opowiadań syberyjskich Władimira Kowalenki, z wybijającym się wyraźnie brakiem pamiętników z zesłania. Nie brakło jednak w literaturze rosyjskiej twórczości opartej na wątkach zaczerpniętych z polskich pamiętników syberyjskich. Wymieniając przykładowo, wspomnieć należy, że tworzą ją takie utwory, jak Za co, Lwa Tołstoja lub Byłoje w nie bywalam i niebywałoje w byłom, Władimira Dala - naj słynniejsze pozycje rosyjskiej literatury inspirowane polskim pamiętnikarstwem syberyjskim 5. Ponadto pamiętnikarstwo to budziło szerokie zainteresowanie nie tylko w kraju, ale i poza jego granicami, dlatego niektóre pamiętniki doczekały się obcojęzycznych wydań - np. rosyjskich, angielskich, francuskich i innych 6. Ten rodzaj pisarstwa należy rozpatrywać jako zjawisko kulturowe całkowicie oryginalne dla Polski, a jednocześnie mające europejską rangę. Niestety, nie posiada ono do dzisiaj historyczno-literackiej monografii. Także we współczesnej prozie radzieckiej spotkać można polskie tematy syberyjskie, biorąc chociażby pod uwagę twórczość Franca Taurina, autora utworów Katorżnyj zawod, Daleko w stranie irkutskoj, Partizanckaja bogurodzica i tłumaczonej u nas książki Strome brzegi Bajkalu. Tak jak w Stromych brzegach Bajkału, również w innych utworach przedstawia Taurin Syberię jako miejsce zesłania, kreśli towarzyskie i rewolucyjne związki między polskimi a rosyjskimi zesłańcami walczącymi z caratem 7. Podobne obrazy odnajdujemy również w książce Georgija Markowa zatytułowanej Sybir, za którą otrzymał on w roku 1976 Nagrodę Leninowską. Książka ta jest epickim freskiem obrazującym życie Zachodniej Syberii tuż przed Rewolucją Lutową. Jej główny bohater, zbiegły jeniec, styka się podczas swej ucieczki z przedstawicielami wszystkich warstw społecznych - zamieszkujących tajgę plemion koczowniczych, po rewolucyjną inteligencję syberyjskich miast. Dla czytelnika polskiego interesującym jest to, że w powieści Markowa znaleźć można, nakreślone z dużą sympatią, portrety Polaków - dzieci powMałgowska, Op. cit., s. 23-37. Zobacz np. K. Lach Szyrma, Revelations of Siberia, by banished Landy, London 1852; R. Piotrowski, Souvenirs d'un Siberien, Paris 1880 - następnie ukazał się przekład angielski, niemiecki, szwedzki, holenderski, duński i rosyjski; J. Gordon, Mes prisons en Russie, Leipzig 1861; A. Januszkiewicz, Dnievniki i pisma iz putiesestvija po kazachskim stiepjam, Ałma-Ata 1966. 7 H. M. Małgowska, Posłowie [w:] Franc Taurin, Strome brzegi Bajkału, Warszawa 1975, s. 342-347. 5 6 �13J ANTONI KUCZYŃSKI stańców Z 1863 roku. Ich losy wprzęgnięte są w książce w codzienne życie Syberii, którą zagospodarowywali i cywilizowali rozwijając różnorodną działalność społeczną i kulturalną. W porównaniu jednak z obfitą kroniką zesłania, jaką zawierają pamiętniki i wspomnienia, literatura książek Taurina i Markowa jest zapisem o wiele skromniejszym. Wchodząc w dłuższy kontakt z ziemią wygnania, polscy zesłańcy utrwalili w swych wspomnieniach ówczesną rzeczywistość społeczno-gospodarczą Syberii, panujące tu stosunki polityczne, osiągnięcia kulturalne, historię tej ziemi oraz zwyczaje i obyczaje tubylczych ludów. Ten sposób opowiadania o okresie niewoli powtarzał się u wielu autorów, jedynie proporcje ma- _ teriału faktograficznego były u nich bardzo różne, stąd też nie we wszystkich wspomnieniach znajdują się relacje o tematyce etnograficznej lub są one mniej lub bardziej rozbudowane. "Motywowane wychowaniem, uczuciowością, a wreszcie sytuacją polityczną, zainteresowanie pamiętnikarstwem syberyjskim, dające się zauważyć w dziewiętnastowiecznej Polsce - powodowało znaczną unifikację sposobów wypowiedzi. Czytelnik domagał się więc od autora syberyjskich wspomnień relacji wyraźnie ukierunkowanych uczuciowo, potęgujących niechęć do władzy carskiej. Najczęściej też jego zamówienie było realizowane. Nie zawsze jednak z powodu podporządkowania się pisarzy wymogom czytelnika. Pamiętajmy, że droga na Sybir była najczęściej rezultatem działalności spiskowej, podporządkowanej ideom patriotycznym lub społecznym, stąd też typ zachowań i sposobu reagowania na represje carskie bywał nie tak bardzo zróżnicowany" 8. Generalnie jednak obraz Rosji ukazany na kartkach pamiętników ma zróżnicowany charakter. Autorzy nie stawiali z reguły znaku równości między narodem rosyjskim, a przedstawicielami administracji carskiej. Zdawali sobie sprawę z tego, jakie są polityczne mechanizmy zesłań, które dostarczały na Syberię także licznych przedstawicieli narodu rosyjskiego walczącego z caratem. Jedni i drudzy cierpieli tak samo za umiłowanie wolności i nieraz w pamiętnikach przewija się echo tych walk, np. słynnej sprawy dekabrystów. O przyjaznym stosunku polskich zesłańców wobec ludności rosyjskiej decydowały nie tylko sprawy znajomości 'prowadzonej przez nią walki z caratem, czy też spotkania z rosyjskimi patriotami na katordze, lecz nie mały wpływ miały tutaj dowody serdeczności i opieki ze strony ludności rosyjskiej. Często podczas długich marszów miejscowa ludność starała się dostarczyć więźniom pożywienia, przyjmowała od nich korespondencję, która później docierała do kraju, lub w inny sposób sprzyjała zesłańcom. Pamiętnikarstwo syberyjskie, rozpowszechnione kontynuowane 8 Małgowska, Sieroszewski ..., op. cit., s. 106. �Polska ttteratura syberyjska do XIX w. 135 naszej tradycji literackiej przez trzy stulecia, ma jedną ogólną cechę dla badacza kultury, socjologa czy historyka. Wnosi ono bowiem wiele autentycznego materiału, faktów z danej epoki, do której się odnosi, gdyż autorzy pamiętników nie występują nigdy w oderwaniu od środov/iska społeczno-kulturalnego, w którym tkwią. Natomiast zawsze są \v jakiś sposób uwikłani w różne powiązania społeczne i kulturalne charakterystyczne dla historycznej epoki miejsca i czasu oraz określonej społeczności. Ponadto dziewiętnastowieczne wspomnienia z pobytu na Syberii charakteryzują się rozbudowanymi partiami dotyczącymi opisu katorgi, uwypuklają martyrologię zesłańców, charakteryzują życie w niewoli, bądź oskarżają carat i jego politykę znakomicie rejestrując postawy carskich urzędników wobec zesłańców. Ten zakres tematyczny sprawia, że są one doskonałym źródłem dla historyków stosunków społeczno-politycznych, historyków nauki, etnografów oraz innych specjalistów zajmujących się różnymi dziedzinami życia na Syberii. Każdy, kto jednak zetknął się z tekstami pamiętników syberyjskich, zdaje sobie sprawę, jak trudny stanowią one materiał do interpretacji. Zwłaszcza zaś niełatwa jest ocena zawartych tam zdarzeń społeczno-politycznych, które już same w sobie dowodzą, jak pełna dramatycznych napięć i rozterek była osobowość niektórych autorów. Literatura ta była też odbiciem wielkiego kryzysu społeczeństwa polskiego znajdującego się pod wpływem wstrząsów politycznych i społecznych spowodowanych zaborami. Poszukiwanie formuły niepodległościowego istnienia raz po raz wiązało postępowe warstwy społeczeństwa polskiego z konspiracyjną walką o wolność i sprawiedliwość społeczną. Stąd też nierzadko tematem rozważań pojawiających się w pamiętnikach są sprawy odzyskania wolności i carskiej niewoli, widziane nie tylko w aspekcie historii społeczno-politycznej, ale także historii duchowej naszego narodu. Pierwsze polskie publikacje wspomnieniowe, zawierające informacje etnograficzne o ludach Syberi, pojawiły się w XVII stuleciu. Powszechnie przyjmuje się, że najwcześniejszym jest Dyaryusz A. Kamieńskiego-Dłużyka, pochodzący z drugiej połowy XVII wieku, który przeleżał w rękopisie ponad dwieście lat zanim został opublikowany. Później pojawiły się kolejne pamiętniki, a listę tę rozpoczyna Dokument L. Sienickiego, autora, który w drugiej połowie XVIII wieku zawędrował do dalekiej Jakucji 9. Wiadomo też, że wiele fragmentarycznych przekazów z tego zakresu pozostawili Polacy w różnych raportach administracyjnych skła\V 9 A. Kuczyński, t. 12: 1968; tenże, lncji Ludwika Sibiri XVIII "Sowietskaja Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, "Etnografia Polska", Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej re- Sienickiego, w. Materiały Etnografija", "Etnografia L. Senickogo nr 1: 1972. Polska", t. 14: 1970, z. 1; tenże, Opisanije o sibirskich aborigenach i ich kultura, �136 ANTONI KUCZYŃSKI danych w urzędach gubernialnych Syberii. Formułując jednak najogólniej, podkreślić trzeba, że geneza polskiego pamiętnikarstwa dotyczącego Rosji przebiega paralelnie z chronologią wypadków historycznych. Wyprawy Batorego "na Moskwę" przyniosły bowiem nieco relacji z krwawych walk i bitew, pochodów i szturmów. Pierwotnie relacje dotyczące tych zdarzeń są bardzo skąpe i sprowadzają się do suchych faktów, "by z kolei u późniejszych zaprawionych w żołnierskim rzemiośle pamiętnikarzy rozrosnąć się w całe bogactwo motywów (udział w walkach połączony z ciągłym niebezpieczeństwem śmierci, laury zdobyte na bitewnych polach, zaszczytna rola obrońcy ojczyzny, starożytne wzory Cezara i chwalebny przykład dla potomnych)" 10. Później natomiast lata dymitriady sprawiły, że na terenie Rosji zaroiło się od różnego rodzaju poszukiwaczy przygód, niespokojnych duchów i niebieskich ptaków 11. Dzięki temu wydarzeniu - które związało w pewnym okresie dzieje Rosji i Rzeczpospolitej szlacheckiej - powstało wiele różnych odmian diariuszy, relacji i raptularzy 12. Ich ilość była wprost proporcjonalna do wojen, potyczek granicznych, bitew i innych kontaktów ze wschodnim sąsiadem zrodzonych konfliktami politycznymi. W późniejszych okresach podobny zespół zjawisk społeczno-politycznych, aż do zaborów włącznie, związał nasz kraj z historią Rosji. Kreśląc w najogólniejszych zarysach przegląd tej literatury pod względem chronologicznym i tematycznym, należy wspomnieć, że ma ona wiele wspólnego z określeniem Sieroszewskiego, że "w więzieniu się dużo myśli, a na wygnaniu obserwuje, bo nowe otoczenie zaostrza ciekawość niezmiernie i daje pole do porównań" 13. Różnie jednak u poszczególnych autorów zaznacza się to zainteresowanie nowym otoczeniem 10 M. Kaczmarek, Wstęp, [w:] Antologia pamiętników polskich XVI wieku, pod red. R. Pollaka, Wrocław - Warszawa - Kraków, 1966, s. LXIX. 11 A. Sajkowski, Wstęp, [w:] Pamiętniki Samuela i Bogusława Kazimierza Maskiewiczów. Wiek XVII, pod red. W. Czaplińskiego Wrocław 1961, s. 21 i następne. 12 Przykładowo wymienić należy: S. Borsza, Wyprawa cara moskiewskiego Dymitra do Moskwy z Jerzym Mniszchem [w:] Russkaja Istoriczeskaja Bibliotieka, t. 1, S. Petersburg 1872; Diariusz poselstwa moskiewskiego [w:] Polska a Moskwa 10 pierwszej połowie wieku XVII. Zbiór materiałów do stosunków polsko-rosyjskich za Zygmunta III, wyd. A. Hirschberg, Lwów 1901; Diariuszek moskiewski Lwowianina z roku 1906, wydał W. Łoziński, "Kwartalnik Historyczny", t. 8: 1894; (Dyamentowski Wacław): Diariusz 1605-1609, [w:] Polska a Moskwa w pierwszej połowie wieku XVII. Zbiór materiałów do stosunk6w polsko-rosyjskich za Zygmunta II, wydał A. Hirschberg, Lwów 1901; .J. Krajewski, Chronologia woyny Moskiewskiey, Kraków 1615; S. Lifftel, Gody Moskiewskie tamże na Moskwi opisane, Kraków 1607; (S. Niemojewski) Pamiętnik Stanisława Niemojewskiego 16061608, Wydał A. Hirschberg, Lwów 1899. 13 W. Sieroszewski, Józef Piłsudski, Lublin 1916, s. 15. �Polska literatura syberyjska do XIX w. 137 i pod tym względem syberyjskich autorów wspomnieniowych podzielić można na dwie wyraźne grupy tematyczne. Do pierwszej należą wspomniane już naj wcześniejsze pamiętniki, których autorami są ci spośród licznego grona Sybiraków, którzy znaleźli się za Uralem w XVII i XVIII stuleciu. Nie zapominajmy też, że zetknięcie się wielu zesłańców wywodzących się częstokroć ze szlacheckiego zaścianka z kulturą ludów tubylczych i zderzenie różnych wzorów życia, stało się żródłem wielu ciekawych relacji a obserwowanej tu odmienności kulturowej. Pozostawione przez nich relacje o "dalekich krainach" charakteryzują się dużą ilością realiów etnograficznych mających, w myśl założeń autorów, rozszerzyć horyzonty myślowe tych, którzy sięgną po tę literaturę. Wiele w tych utworach jest informacji o odległych stronach, ich historii i gospodarce, mieszkańcach, miejscowych obyczajach i innych odmiennościach kulturowych nowego środowiska. Nie brak w nich również fantastycznych curiositateszniekształcających nieraz obraz tych "niecywilizowanych" ludów. Obok prezentacji konkretnych zjawisk kulturowych dotyczących wieloetnicznego żywiołu Syberii, występuje w tych relacjach nieco refleksji nad warunkami życia ludności, które ze względu na inną strefę klimatyczną, migracje i dyfuzje kulturowe tak bardzo przecież różniły się od życia w rodzinnych stronach autorów wspomnień. Opisy te połączone są często z rozbudowanymi partiami krajobrazowymi potężnych gór i rzek syberyjskich nastręczających wiele trudności w podróżowaniu, które dotkliwie dawały się autorom we znaki. Nie bez znaczenia był tu również fakt, że autorzy wspomnień zdawali sobie sprawę z tego, że ich relacje są nieraz pierwszymi przekazami o coraz bliżej znanej naszemu społeczeństwu Syberii, dlatego każdy starał się - oprócz opisu własnych losów - przekazać nieco obserwacji oraz refleksji nad tym, co widział. Nietrudno też zauważyć, że refleksje te dotyczą stosunków społecznych, zwyczajów i obyczajów oraz własnych losów autorów, którym wypadło żyć wśród ludów o odmiennej kulturze. Ta forma zapisu własnych obserwacji, dyktowana egzotyką nowych ludów i krain, występowała w naszym 'pamiętnikarstwie syberyjskim szczególnie do początków XIX stulecia. Często też obraz ludów syberyjskich naszkicowany w nich został z pozycji europocentryzmu, tworząc pierwsze w dziejach naszej etnografii źródła, ukazujące kulturę ludów azjatyckich jako swoistą antytezę cywilizacji europejskiej. Korzystając więc z pamiętnikarskich relacji, należy zawsze badać wiarygodność przekazów, zestawiając je z współczesnymi im źródłami. Przy stosunkowo obfitej obecnie literaturze radzieckiej, dotyczącej etnografii Syberii, porównania takie są znacznie ułatwione. Pozwala to na dokonanie rekonstrukcji stanów i procesów kulturowych sięgających nawet okresu XVII stulecia. Oczywiście, wiele zapisów pamiętnikarskich za- �138 ANTONI KUCZYŃSKI wiera wyrwane z kontekstu ciekawostki, zestawiając je jednak obok siebie otrzymujemy nieraz interesujące obrazy katalogu faktów kulturowych w dynamicznym ujęciu. W żadnym ze znanych nam pamiętników syberyjskich nie posiadamy informacji umożliwiających zrekonstruowanie pełnego inwentarza kulturowego poszczególnych ludów. Również suma tych przekazów nie pozwala na realizację tego zadania. Mimo tego, omawiane relacje są niezwykle cennym materiałem uzupełniającym przekazy innych autorów. Często też źródła polskie są naj wcześniejszymi chronologicznie i w tym tkwi ich poważna wartość dla rekonstrukcji dawnych układów etnicznych na Syberii i kultury jej tubylców. Syberyjskie szlaki, aresztanckie roty i katorga wielu zesłańców pozostawiły trwały ślad w ich patrzeniu na Sybir i Rosję. Ciężkie realia zesłańczego życia odsuwały na plan dalszy syberyjską egzotykę i polscy przybysze tracili nieraz z oczu odmienność kulturową ludów, z którymi wypadło im żyć. Dostrzegali to, co najbardziej było widoczne, a więc przede wszystkim bogaty katalog kultury materialnej - transport i komunikację, łowiectwo i rybołówstwo, budownictwo itp. Natomiast problematyka dotycząca kultury społecznej i duchowej, którą, aby poznać, trzeba bardziej dokładnie śledzić, stanowi w pamiętnikarskich zapisach duży margines. Z całą pewnością jednak autorzy tych pamiętników zawarli w nich o wiele mniej informacji od tego, co widzieli. Gdy jednak mowa o obiektywnym odwzorowaniu w pamiętnikach syberyjskich przejawów kultury tubylczej, trzeba zawsze brać pod uwagę ingerencję tego, co w socjologii nazywa się "świadomością subiektywną". Materialno-obyczajowe zjawiska w pamiętnikach tych zawarte istnieją tam zarejestrowane przez pryzmat świadomości narratora. On zaś był z kolei zdeterminowany przez sposoby myślenia, kryteria i hierarchie wartości aktualne dla epoki, w której tworzył, dla życia zbiorowego charakterystycznego kręgowi społecznemu, z którego pochodził. Stąd też autorzy etnograficznych relacji z Syberii wybrali z życia zbiorowego obserwowanych ludów te przedmioty obserwacji, które były w centrum zainteresowania świadomości potocznej. Sprawy egzotyki syberyjskiej - jako trudniejsze do zarejestrowania - nie zajmują w relacjach dużo miejsca. Często też własne doświadczenia pozwalały im na wyraźniejsze dostrzeganie "dna życia", stąd w wielu relacjach spotykamy opis nędzy miejscowych ludów, nierzadko Z podkreśleniem destruktywnej roli "czynowników" carskich wobec tubylców. Mimo to warstwa realiów etnograficznych, obejmująca pokaźną ilość opisów z dziedziny kultury materialnej, społecznej i duchowej, czyni z tej literatury bogate źródło wiedzy o wieloetnicznym obszarze imperium rosyjskiego. Korzystając jednak z tych źródeł trzeba mieć na uwadze ową "świadomość subiektywną" oraz krytyczny dystans uzupełniony wiedzą etnograficzną o mozaice kulturowej �Polska literatura syberyjska do XIX 139 w. Syberii. Dystans ten chroni przed pochopnością sądów i daje lepszą możliwość zrozumienia opisywanych zjawisk kulturowych. Wraz ze wzrostem liczby wspomnień syberyjskich w pierwszej połowie XIX stulecia zaznacza się wyraziście tendencja autorów do ukazania w nich całokształtu życia na Syberii. Wyraża się to w formie szczególnego eksponowania problemów gospodarczych, politycznych i widać z nich wyraźnie, że materiały te stanowiły rezultat manipulacji kompilacyjnych przeprowadzonych na podstawie źródeł rosyjskich. Do takich np. utworów należą Wiadomości o Syberii autora ukrywającego się pod inicjałami J. K. 14 oraz Opisanie zabajkaLskiej krainy 15 Agatona Gillera. Wspomnienia te dostarczają również ciekawego materiału etnograficznego, a książka Wiadomości o Syberii jest pierwszą w 'polskiej literaturze małą monografią etnograficzną tego obszaru. Ponadto w miarę wzrostu liczby zesłańców zaznacza się wyraźnie dążenie autorów do ukazania społeczeństwu losu Polaków pozostających na wygnaniu. Wprawdzie w tych wspomnieniach występują także treści etnograficzne, wyraźnie jednak odbija sIę w nich przesunięcie ku problematyce społeczno-ekonomicznej. Są tam więc rozważania o czynnikach sprawczych powodujących zesłanie, postawach Polaków na zesłaniu i ich roli w cywilizowaniu tych krain. Z początków wieku XIX pochodzą też zwięzłe relacje etnograficzne Tadeusza Hreczyny 16 o Jakutach oraz ciekawe reportaże Józefa Kowalewskiego dotyczące Buriatów, drukowane w "Tygodniku Petersburskim" 17. Na mi!ano dobrego obserwatora realiów etnograficznych zasłużył też Adolf J anuszkiewicz, którego pierwsze listy ze stepów kirgiskich ukazały się w "Bibliotece Warszawskiej", natomiast nieco później fascynowały czytelników bogate w fabułę jego dzienniki, cenione współcześnie przez etnografów radzieckich jako wartościowe źródło dotyczące kultury Kirgizów 18. Wreszcie na wyróżnienie w grupie tej H J. Kobyłecki, Wiadomości o Syberii i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834 przez J. K. Warszawa 1837; A. Kuczyński, Syberyjskie podróże Józefa Kobyleckiego, "Poznaj Swiat", nr 1: 1969. 15 A. Giller, Opisanie zabajkalskiej krainy w Syberii, t. 1-4, Lipsk 1867. 16 T. Hreczyna, Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana... doktora medycyny, pisanych z Hiżygi do przyjaciela w Wilnie mieszkającego, "Dziennik Wileński", t. 6: 1817, s. 152-177. 17 J. Kowalewski, Wyjątki z Listów, "Tygodnik Petersburski" nr 17-18: 1830; tenże, Igrzyska w stepach buriackich, tamże, nr 64: 1833, 30: 1834. 18 A. Januszkiewicz, Zywot Adolfa Januszkiewicza i jego Listy ze stepów kirgizkich, Berlin - Poznań 1861. Ukazało się rosyjskie tłumaczenie tej książki zob. przypis 6. Zob. też: J. Odrowąż Pieniążek, Dzieje Mickiewiczowskiego Adolfa, "Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego", 1: 1956; E. Simonowa, Polskije druzja kazachsko90 naroda, "Kazachskaja Prawda", Ałma-Ata nr 88: 1957; F. L Stiekłowa, Z życia Adolfa Januszkiewicza. Swiadectwa dokumentów archiwalnych [w:] Mis- �140 ANTONI KUCZYŃSKI twórczości pamiętnikarskiej zasługują Wspomnienia z podróży po Syberii Ewy Felińskiej, związane ściśle z przeżyciami samej autorki, nie pozbawione jednak ciekawych spostrzeżeń etnograficznych. Z jednakową swobodą opowiada ona o miastach mijanych na zesłańczym szlaku, jak i o życiu w Berezowie. Fabułę Wspomnień przeplata autorka barwną charakterystyką wierzeń i obyczajów tubylczych, włącza do tekstu informacje o stosunku ludności tubylczej do Rosjan, przytacza bajki Chantów, opisuje ich ubiór, mieszkania, sposób odżywiania się i inne elementy kultury. Pomijając bogatą grupę utworów wspomnieniowych z pierwszej połowy XIX stulecia, w których występują również treści etnograficzne, bardziej jednak skąpe od poprzednich, warto nieco miejsca poświęcić nurtowi pamiętnikarstwa syberyjskiego z drugiej połowy tego stulecia, rozpoczętego przez autorów wywodzących się z szeregów powstania styczniowego. Charakteryzując ten okres polskiego wkładu w poznanie Syberii i jej ludów trzeba wyraźnie podkreślić, że na lata te przypada najbardziej twórcza działalność Polaków. W odniesieniu do etnografii mało znaczące są skromne relacje etnograficzne zawarte w pamiętnikach, w porównaniu z wnikliwymi studiami etnograficznymi takich badaczy, jak F. Kon, E. Piekarski, W. Sieroszewski i inni. To oni właśnie wyznaczają naszą pozycję w dziejach etnografii pozaeuropejskiej. Obserwując dzisiaj pewne przesunięcie akcentów w polskim pamiętnikarstwie syberyjskim drugiej połowy XIX stulecia w kierunku spraw społecznych i politycznych, zawierających nieraz materiał obciążający carat rosyjski za despotyzm, martyrologię i syberyjskie "dno nędzy" zgotowane dla zesłańców, trzeba przywołać tutaj ową epokę, a motywacje autorów piszących swe wspomnienia umieścić w obrębie ewoluującego procesu historycznego. Była nim długoletnia niewola i ich myślenie oscylowało najczęściej wokół problemu walki o wolność. Była to kontynuacja myślenia postępowych środowisk naszego społeczeństwa z lat wcześniejszych - Filomatów i Filaretów, powstańców listopadowych, konarszczyków, uczestników spisku tzw. Związku Wołyńskiego i innych. Coś więc tę niewolę poprzedzało, coś stanowiło kontynuację, wreszcie carat był czynnikiem sprawczym niewoli. Treść wspomnień z zesłania była cellanea z lat 1800-1850, t. 2, Wrocław Warszawa - Kraków 1967, s. 480--486; tenże, Nowy je archiwTIyje materiały ob Adolfie Januszkiewicze, [w:] Russkaja i zarubieżnaja literatura, wyp. 1, Ałma-Ata 1969, s. 124-132; Sz. Saptajewa, Zapadno-europejskije ucenyje i pisatieli XIX wieka o Kazachstanie [w:] Mieznacjonalnyje svjazi Kazachskoj literatury, Ałma-Ata 1970, s. 175-194; J. Grzelak (A. F. Grabski), Kazachskie wątki literatury polskiej, "Odgłosy", rocznik 14, nr 6: 1971; Sapargaliew, Djakow, op. cit., s. 56-77; A. Kuczyński, Syberyjskie ..., op. cit., s. 230-241. �Polska !!teratura syberyjska do XIX w. 141 więc odbiciem rozczarowań, wwrców zachowań, sposobów myślenia i manifestowała się różnie u poszczególnych autorów, najczęściej jednak w kontekście oskarżenia caratu. Myśl ich krążyła często wokół kwestii: dlaczego np. powstanie styczniowe poniosło klęskę? Kto zawinił? Nieraz też sprawy wyzwolenia narodowego stawiali oni w kontekście współpracy z postępowymi warstwami społeczeństwa rosyjskiego, która w latach późniejszych posiadała zorganizowaną formę. Podstaw do zrozumienia tej problematyki doszukiwać się należy - jak już wspomniano - w nabrzmiałym przez dziesiątki lat uczuciu nienawiści do zaborcy i jeszcze jednej niespełnionej nadziei na odzyskanie niepodległości, którą wiązano z powstaniem styczniowym. Po tym właśnie jeszcze jednym zrywie narodowym zapełniły się cele Cytadeli Warszawskiej i innych więzień, a przez etapy syberyjskie ciągnęły nowe fale zesłańców z "Przywiślańskiego Kraju". W ich wspomnieniach często przewijał się problem jak się wtedy mówiło - "wy jarzmienia narodu". W następnych latach przybyli na Syberię członkowie pierwszych warszawskich kółek socjalistycznych, wśród których był np. późniejszy badacz kultury Jakutów, autor wielu opracowań z tego zakresu - W. Sieroszewski. W latach osiemdziesiątych xrx wieku odbyło się wiele procesów członków różnych jednostek organizacyjnych Wielkiego Proletariatu. W wyniku zapadających wyroków sądowych znalazło się na Syberii wielu spośród wybitniejszych działaczy tej partii - np. Tadeusz Rechniewski, Feliks Kon. Później przybywali na zesłanie nowi Polacy uczestniczący w strajkach, manifestacjach lub związani z różnymi postępowymi ugrupowaniami spiskującymi przeciw caratowi. Do grona spiskujących na życie Aleksandra lIr należał Bronisław Piłsudski. Związany on był z grupą przygotowującą zamach na cara, w której działał także Aleksander Ulianow, brat Lenina, stracony po wykryciu spisku. Piłsudski natomiast skazany został na 15 lat ciężkich robót i po latach zasłynął jako jeden z najwybitniejszych znawców kultury i języka Ajnow. Problematyce ajnoskiej poświęcił B. Piłsudski wiele artykułów drukowanych w czasopismach polskich, rosyjskich, angielskich i niemieckich 19. Był on doskonałym znawcą ich kultury, jedynym wówczas w Eu19 B. Piłsudski, Nużdy i potrebnosti sachalinskich Giljakov, "Izviestija Imperatorskogo Russkogo Geograficeskogo Obscestva. Priamurskoje Otdielenije", nr 3: 1898; tenże, Poród, ciąża i poronienie u tubylców wyspy Sachalinu, "Głos Lekarzy", cz. I i II: 1908; tenże, Die Uhrbewohner von Sachalin, "Globus", nr 21: 1909; tenże, Na niedźwiedzim święcie u Ajnów z Wyspy Sachalin, "Sfinks", t. 7-8: 1909; tenże, Das Barenfest der Ainen auf Sachalin, "Globus", nr 3-4: 1909; tenże, Der Schamanismus bei den Ainu-Stammen von Sachalin, "Globus", nr 5; 1909; tenże, L'accouchement, la grossesse et l'avortement chez les indigenes de l'Ile Sachaline, "Bulletins et Memoires de la Societe d'Anthropologie de Paris", t. 10: �142 ANTONI KUCZYŃSKI ropie autorem wielu rozpraw naukowych poświęconych temu narodowi, którego resztki żyją dzisiaj na japońskiej wyspie Hokkaido. Zgromadził bogatą kolekcję etnograficzną charakteryzującą kulturę Niwchów, Oroczonów i Ajnów, która wzbogaciła przede wszystkim muzea rosyjskie. Wykonał wiele zdjęć etnograficznych obrazujących np. kult niedźwiedzia u ludów nadamurskich, ich budownictwo, tradycyjne stroje i inne elementy kultury. Podczas pobytu na Sachalinie eksplorował Piłsudski cmentarzyska tubylcze, gromadził znajdujący się w nich materiał kostny oraz różne przedmioty kultu tubylców. Spisywał pieśni ajnoskie, legendy i podania. Obok pracy naukowej starał się być potrzebnym dla tych "niecywilizowanych społeczności", które pozostają bez jakiejkolwiek opieki ze strony administracji rosyjskiej, dziesiątkowane były przez różne choroby epidemiczne. Zbliżony do ludów, wśród których mieszkał, uczył ich ogrodnictwa, solenia ryb, sadzenia ziemniaków, szczepił przeciw ospie. Był ich orędownikiem i gorącym przyjacielem, przez co pozyskał ich zaufanie. Te zbliżenia pozwoliły mu wniknąć w szereg obrzędów tubylczych, których zazdrośnie strzegli oni przed innymi badaczami. Dzięki temu literatura etnograficzna wzbogaciła się o unikatowe materiały dotyczące kultu niedźwiedzia, obrzędowości rodzinnej, bogatych zwyczajów i obyczajów dotyczących różnych dziedzin kultury Niwchów i Ajnów. Te bogate opracowania cytowane są współcześnie przez wszystkich badaczy zajmujących się kulturą ludów nadamurskich, którzy zgodnie, bez względu na polityczne uwarunkowania naukowe, uważają go za jednego z najwybitniejszych badaczy Ajnów i Niwchów. Nie wszystkie jednak materiały terenowe zgromadzone przez Piłsudskiego zostały opracowane. Część uległa rozproszeniu w latach kolejnych wojen, inne natomiast zalegają w zapomnieniu w archiwach Związku Radzieckiego. Do tragicznego życiorysu tego badacza dopisać więc należy jeszcze jedną smutną kartę jaką jest brak naukowej monografii poświęconej jego życiu i pracy na polu etnografii. Nie jest to bynajmniej odosobniona postać w dziejach naszej etnografii, której olbrzymie zasługi w badaniu ludów Azji znane 1909; tenże, Szamanizm Aborigeny u tubylców Schwangerschaft, ostrowa na Entbindung "Żiwaja Starina", zesz. 2-3: 1909; "Lud", t. 14: 1909, t. 16: 1910; tenże, Sachalina, Sachalinie, und Fehlgeburt bei den Bewohnern der Insel "Anthropos", 1910; tenże, Oświata na Dalekim IYschodzie. Szkoły w Chinach, "Nowe Tory", t. 1: 1910; tenże, Poezja Git jaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912; tenże, Materiały do języka i folkloru Ajnów, "Sprawozdanie z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności", nr 3: 1911; tenże, Les singes de propriete des Ainu, "Revue d'Ethnographie et de Socio1ogie", Paris 1912; tenże, Ainu Folk-Lore, "The Journal of American Folk, Lore", t. 25: 1912; tenże, The Gylliaks and their langs, "Folk, Lore", t. 24: 1913; tenże, Materials for the Study of the Ainu Language and Folklore, Crakov 1912. Sachalin (Giljaken und Ainu), �Polska literatura syberyjska do XIX w. 143 są zaledwie z paru przyczynkarskich artykułów nie oddających całokształtu faktycznych zasług naukowych tych postaci. Odnosi się to również do tej miary badaczy, co F. Kon, E. Piekarski czy W. Sieroszewski. O badaniach etnograficznych Kona na Syberii nie posiadamy w naszej literaturze monograficznego opracowania. A warto przypomnieć, że jego studia z tego zakresu wysoko oceniane zostały przez współczesnych badaczy radzieckich 20. Oprócz opracowań etnograficznych poświęconych ludom Syberii, zgromadził on unikalną kolekcję zabytków kultury materialnej znajdującą się do dzisiaj w zbiorach Irkuckiego Muzeum Krajoznawczego. Wprawdzie nie był on tej miary badaczem co wymienieni powyżej Piekarski i Sieroszewski, warto jednak poświęcić mu oddzielne opracowanie mówiące o jego pracach etnograficznych. Do tej pory znany on jest bowiem w naszej historii przede wszystkim jako wybitny rewolucjonista i działacz partyjny Polski i Związku Radzieckiego. Podobnie przedstawia się sprawa z zasługami naukowymi znakomitego badacza kultury i języka Jakutów - Piekarskiego 21. Jego studia jakutologiczne odznaczają się wielokierunkowością zainteresowań i obejmują problemy dotyczące wszystkich trzech działów kultury. Stworzony przez niego monumentalny słownik języka jakuckiego stanowi do dzisiaj podstawę wszelkich studiów jakutologicznych. Zakres haseł tam podanych czyni z tego dzieła swoistą encyklopedię kulturową. Słownik zawiera bowiem nie tylko sprawy dotyczące języka Jakutów, ale także wiele uzupełniających wiadomości etnograficznych. Są to swoistego rodzaju małe monografie określonego hasła uwzględniające sprawy etnograficzne, językoznawcze i historyczne. Ten właśnie układ słownika zapewnia mu najwyższą rangę w światowej literaturze jakutologicznej, w której autorami wielu prac są Polacy. Pomijając mniej znane postacie, których Wejsztejn, op. cit. Zasługi naukowe Piekarskiego zostały bardzo wysoko ocenione jeszcze za c~asów Rosji carskiej. Wówczas bowiem odznaczono go złotym medalem Rosyjskiej Akademii Nauk (1907) i Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (1911). Także w latach władzy radzieckiej wkład w jego dzieło etnografii jakuckiej spotkał !'ię z podobną oceną. W 1927 roku wybrano go członkiem korespondentem Akademii Nauk ZSRR, a w 1931 roku członkiem honorowym. Bardzo uroczyście obchodzono też w Jakuckiej ASRR stuletnią rocznicę jego urodzin (1958), poświęcając mu specjalną książkę pamiątkową, a w miejscowości, w której przebywał na zesłaniu, nazwano szkołę jego imieniem. Nauka polska posiada jednak wobec Piekarskiego sporo długów. Wszystkie jego fundamentalne prace trzeba czytać w języku rosyjskim, a także brak jest w naszej literaturze solidnej monografii poświęconej jego życiu i pracy. To bowiem, co ukazało się do tej pory na jego temat w literaturze polskiej, stanowi zaledwie wątły obraz biografii naukowej tego znakomitego badacza. 20 ~t �144 ANTONI KUCZYNSKI dorobek z tego zakresu jest niezbyt duży, warto wymienić takich badaczy, jak Sergiusz Jastrzębski, Mikołaj Witaszewski, Adam Szymański i Wacław Sieroszewski. Wszyscy oni znaleźli się w Jakutii w wyniku carskich zesłań i związani tutaj z rosyjskimi kołami naukowymi przede wszystkim z Syberyjskim Oddziałem Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego - podjęli się prac na polu etnografii. Ich badania dotyczyły wielu aspektów kultury jakuckiej, najpełniejszy jej obraz pozostawił jednak Sieroszewski w swym monumentalnym dziele Dwanaście lat 'lL' kraju Jakutów, wydanym początkowo w języku rosyjskim (1896), a następnie w języku polskim (1900). Ponadto pozostawił on parę artykułów etnograficznych poświęconych także Jakutom. Chociaż dorobek ten stawia Sieroszewskiego w rzędzie wybitnych jakutologów, polska literatura etnograficzna nie posiada oddzielnej monografii jemu poświęconej. Ostatnio ukazało się jedynie parę publikacji 22, które w naj ogólniejszych zarysach kreślą tę postać, nie wynika z nich jednak pełny obraz Sieroszewskiego jako etnografa. Można by tutaj przytaczać jeszcze wiele innych nazwisk zesłańców, którzy zajmowali się różnego rodzaju badaniami naukowymi na Syberii i przyczynili się do rozszerzenia wiedzy o tej krainie. Tak się bowiem złożyło, że podczas licznych represji carskich wobec powstańców styczniowych oraz późniejszych patriotów, znalazło się na zesłaniu wielu młodych ludzi wyrwanych z murów uczelni. Część z nich należała niewątpliwie do elity ideowej różnych klas społecznych. Tutaj, na Syberii, odsunięci od aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym i pozbawieni możliwości kontynuowania studiów lub wykonywania posiadanego zawodu, zajęli się samokształceniem i po latach zasłynęli jako wybitni badacze w dziedzinie geologii, geografii, etnografii czy archeologii. "Przyszły historyk zesłania - pisał po latach F. Kon - będzie musiał poświęcić dużo czasu, jeśli chce rozstrzygnąć problem, czym się tłumaczy fakt, że ze środowiska wygnańców politycznych wyszło tylu uczonych badaczy, pisarzy, publicystów itd. Wszak większość zesłańców jeszcze w latach sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, kiedy ruch rewolucyjny zaczynał przybierać charakter masowy - to studenci, którzy nie ukończyli studiów, seminarzyści, a nawet gimnazjaliści" 23. Istotnie. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem bardzo ciekawym. Ukształtowała je specyficzna sytuacja historyczna, w jakiej znalazł się naród polski pozbawiony przez półtora wieku własnego państwa, własnych ośrodków naukowych i możliwości pracy naukowej w zaborze rosyjskim. 22 Małgowska, Sieroszewski ..., op. cit.; J. Aulak, Dwanaście lat w kraju Jakutów Wacława Sieroszewskiego wersja polska i rosyjska, "Studia PolonoSlavica-Orientalis", t. 1: 1974; tenże, Rosyjska twórczość W. Sieroszewskiego Szkic problemu, tamże, t. 2: 1975; A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki op. cit. 28 F. Kon, Narodziny wieku. Wspomnienia, Warszawa 1969, s. 447. �Polska literatura syberyjska do XIX w. Wiemy dzisiaj dobrze, że w całej historii nauki światowej trudno byłoby znależć podobny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska przez okres niemal 100 lat, poczynając od upadku powstania listopadowego. Administracja Rosji carskiej ze szczególną siłą uderzała wówczas w organizacyjne podstawy naszej nauki. Zlikwidowano dwa uniwersytety - warszawski i wileński, zakazano działalności Warszawskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk; a ponadto w dwu pozostałych zaborach - austriackim i pruskim - sytuacja była równie ciężka. Nic więc dziwnego, że nauka polska rozwijała się w większym stopniu poza granicami kraju, a jej reprezentanci często na obczyźnie szukali możliwości rozwinięcia swych pasji badawczych. Zesłani na Sybir z konieczności współpracowali z rosyjskimi placówkami naukowymi i często dochodzili tam do najwyższych tytułów naukowych. W zaborze rosyj~kim nie było polskiej szkoły wyższej aż do zakończenia I wojny światowej, nie licząc wyjątku kilkuletniej działalności S2Jkoły Głównej w Warszawie (1862-1869), przekształconej później na Cesarski Uniwersytet z rosyjskim językiem wykładowym. Stąd też wielu Polaków studiowało w końcu XIX i w początkach XX wieku na uczelniach rosyjskich - w Petersburgu, Moskwie, Kijowie, Kazaniu i innych miastach. Mając w Polsce zamkniętą drogę do awansu i kariery - bowiem w kraju nie można było powierzać Polakom wyższych stanowisk - ludzie ci podejmowali dobrowolnie zatrudnienie w ró'żnych częściach Rosji. Lepsza szansa zdobycia pozycji zawodowej kierowała ich na Daleki Wschód, na Kaukaz i w inne rejony carskiego imperium. Wraz z rozwojem życia naukowego na Syberii, tj. tworzeniem placówek naukowo-badawczych - muzeów, gabinetów przyrodniczych, towarzystw naukowych i krajoznawczych - niektórzy Polacy łączyli swe losy z pracą w tych instytucjach. Brali oni udział w licznych ekspedycjach naukowych organizowanych przez te instytucje. Znana jest np. aktywna działalność Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i jego Wschodniosyberyjskiego Oddziału w Irkucku prowadzona na rzecz włączania Polaków do ekspedycji przyrodniczych i etnograficznych. Z pomocy finansowej tego Towarzystwa korzystał np. W. Sieroszewski przygotowując swoją pracę o Jakutach, E. Piekarski, gdy pracował nad słownikiem jakuckim, A. Czekanowski i J. Czerski prowadzący badania geologiczne na Syberii i inni. Ludzie ci potrafili sobie stworzyć z Syberii znakomity teren badań naukowych. Wielki ten kraj z jego egzotyczną kulturą tubylców pociągał ciekawe umysły młodych zesłańców. Obok chęci do pracy badawczej, zesłańcy wnieśli jeszcze przyjazne nastawienie do krajowców, wypływające ze zrozumienia doli ciemiężnych przez "czynowników" tubylców. Znane są w historii polskich zainteresowań ludami Syberii dwa "memoriały" w sprawie poprawy warunków bytu tej ludności, która na skutek znacznego obciążenia przez admini10 - Lud LXII �146 ANTONI KUCZYŃSKI strację carską różnymi powinnościami i pozbawiona opieki, przechodziła proces depopulacji 24. Takie stanowisko Polaków zajmujących się badaniami etnograficznymi na Syberii umożliwiło im wejście w bardzo bliski kontakt z tubylcami i przyczyniło się do zarejestrowania szeregu zjawisk z zakresu etnografii, antropologii i socjologii. Krajowcy bowiem nie kryli się przed nimi ze swoimi zwyczajami, obyczajami, religią, życiem codziennym itp. Wielu naszych badaczy - Sybiraków - temu właśnie zawdzięcza swe powodzenie w pracy na polu etnografii. Wymagało to jednak wielkiego wysiłku i wielu wyrzeczeń, z drugiej jednak strony wielu zesłańców "ocalało jedynie dzięki temu, że udało im się zaczepić o życie, znaleźć bodaj surogat jego sensu w badaniu, studiowaniu otaczających go ludzi i w okazywaniu im choćby drobnej pomocy w ich twardej walce o byt" 25. Życie w odosobnieniu oraz przymusowa bezczynność na wygnaniu wyzwalały wśród zesłańców potrzebę jakiejkolwiek pracy i działalności. W niej bowiem można było znaleźć antidotum na stany depresji, jakie na Syberii trapiły wielu z tych, którym los porwał życiorysy, zepchnął ich na boczny tor życia wyznaczając drogę, która w świadomości tych aktywnych działaczy i społeczników wiodła donikąd. O marazmie i wewnętrznym niepokoju zesłańca pisał W. Sieroszewski w listach do swojej siostry Pauliny, żaląc się, że "życie tu ciężkie i przykre! ... Wy tam o tym wyobrażenia nie macie i sądZić nawet nie możecie, bo i opisać tego nie można w liście, nawet w całym szeregu listów... bo to trzeba odmalować w całym szeregu obrazów ... Tęsknota do kraju, żal za życiem utraconym marnie, uczucie niemocy wobec siły, która cię dusi, pragnienie i nie21 Ze zjawiskiem depopulacji zetknął się pod koniec XIX wieku na Kamczatce B. Dybowski. Na skutek napływu na Kamcz.atkę różnego rodzaju osadnikóv,; nierzadko kryminalistów uchodzących przed wyrokiem zawleczono tu szereg chorób, np. syfilis, który podobnie jak alkohol, stanowiący rezultat "cywilizacji", przyczynił się do zmniejszenia liczby ludności tubylczej półwyspu. Ponadto rosyjscy koloniści dysponujący bronią palną oraz kierowani chciwością wzbogacenia się na handlu skórami zwierząt futerkowych przyczynili się znacznie do wytrzebienia zwierzyny, podcinając w ten sposób jedną z podstaw gospodarczego bytu tubylców. Na tę destruktywną działalność kolonistów na Kamczatce zwracał wielokrotnie uwagę Dybowski, który był przez sześć lat okręgowym lekarzem na tym półwyspie. Z tego okresu znany jest jego "memoriał" do władz półwyspu w sprawie ochrony soboli i wprowadzenia okresu ochronnego na te zwierzęta. Ponadto z jego inicjatywy wybudowano tu szpital dla trędowatych i syfilityków. Podobną działalność wśród tubylców na Sachalinie rozwijał B. Piłsudski, a jego artykuł pt. Nużdy i potrebnosti sachalinskich GHjakow, opublikowany w czasopiśmie "Izwiestija Imperatorskogo Russkogo Geograficeskogo Obscestva. Priamurskoje Otdielenije", nr 3: 1898, jest swoistego rodzaju raportem do władz o zmianę stanowiska administracji wobec ludności tubylczej. 25 F. Kon, op. cit., s. 447. �Polska !!teraturll syberyjska do XIX W. 14'7 możebność jakiejś celowej, rozumnej działalności i to wieczne uczucie niepokoju, podobne zapewne tylko do uczucia wędrownego ptaka, nie posiadającego własnego gniazda... wiele, wiele innych rzeczy, które obległy się zewsząd i myśl, którą zabić tylko można upartą fizyczną lub umysłową pracą. Szczęśliwi, godni zazdrości ci, co pracować mogą i którym pracować dozwalają" 26. Aktywna walka zesłańców o byt narodowy zastąpiona została na zesłaniu myślą o poszukiwaniu nowej formuły przyszłego życia odpowiadającego życiowym pasjom, niezrealizowanym marzeniom - np. przerwanym studiom itp. Wielu bowiem więźniów po odbyciu przymusowej katorgi zmuszona była pozostać na Syberii, gdzie rozpoczynali pracę w różnych zawodach, zajmowali się rzemiosłem, handlem, gromadzeniem materiałów etnograficznych, prowadzili prace przyrodnicze lub w inny jeszcze sposób "wiązali się z życiem". Jednym z takich więźniów był np. F. Kon, który po wyjściu z więzienia karyjskiego w okolicach Nerczyńska w Kraju Zabajkalskim zajął się badaniami etnograficznymi wśród Jakutów. Wspominając o tym po latach pisał on, że "podczas pobytu w kraju Jakutów ja również zająłem się gorliwie studiami i badaniami naukowymi, imałem się publicystyki, nawet pisarstwa i pracowałem w wymienionych dziedzinach, łącząc tę pracę z bardzo małej wagi działalnością rewolucyjną, jeżeli była ona możliwa w zabitych deskami od świata, zapadłych kątach Sybiru" 27. Wiele z tych prac do chwili obecnej nie straciło swych wartości poznawczych i zaliczane są do pierwszoplanowych źródeł wiedzy a etnografii wielu rejonów Związku Radzieckiego 28. Poczynione tu uwagi wskazują na zasadnicze rodzaje naszej literatury ~yberyjskiej oraz orientują w dużym skrócie o czynnikach, które złożyły się na jej powstanie. Jest to zaledwie próba wstępnego rekonesansu po tej bogatej literaturze wymagającej wielostronnej interpretacji: historycznej, literackiej, językowej i socjologicznej, do dzisiaj jednak nie dokonanej. Taka synteza nie jest rzeczą łatwą ani prostą i musi być rezultatem pogłębionych studiów różnych jej aspektów, co może być wykonane tylko wspólnym wysiłkiem literaturoznawców, historyków i socjologów. Szkoda jednak, że zaniedbania w tej dziedzinie są jeszcze tak olbrzymie. Twórczość ta stanowi bowiem autentyczny dokument przeszłości narodowej i jest obrazem losów ludzi uczestniczących w pozna26 W. Siel"Oszewski, Listy z Syberii, opracowała B. Kocówna [w:] Miscellanea z pogranicza XIX i XX w., Wrocław - Warszawa - Kraków H/64, s. 404-405. l7 F. Kon, op. cit., s. 448. 28 O sprawach tych zobacz: A. Kuczyński, op. cit., s. 280-390; Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej do 1939 roku, [w:] Historia Etnografii. Polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973, s. 172-178. �148 ANTONI KUCZYŃSK[ waniu Rosji i jej ludów, do którego zostali oni wciągnięci zbiegiem różnych okoliczności. ad kilku zaledwie lat wśród badaczy polskich i radzieckich notuje się zainteresowanie wkładem Polaków w poznanie Syberii i jej ludów. W piśmiennictwie polskim wymienić należy prace Z. Jasiewicza 29, S. Kałużyńskiego 30, A. Kuczyńskiego 31, J. Reychmana 32, H. Swienki 33, N. a. Szarakszynowej 34 i innych. W literaturze radzieckiej natomiast wiele nowego materiału z tej dziedziny wnoszą opracowania B. P. Polewoja 35, I. S. Wejsztejna 36, L. 1. Rownjakowej 37, 1. S. Gurwicza 38, G. F. SzamoZ. Jasiewicz, Pierwszy polski opis Syberii, "Poznaj Świat", nr 3: 1966. S. Kałużyński, Edward Piekarski i Wacław Sieroszewski jako badacze wierzeń Jakutów, "Przegląd Religioznawczy - Euhemer", nr 3: 1964; tenże, Polskie badania nad Jakutamii ich kulturą, "Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 2: 1966; tenże, Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, "Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", nr 5: 1969. 13 A. Kuczyński, Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą, "Lud", t. 51: 1968, cz. 2; tenże, Syberyjskie ... oraz inne prace autora. 32 J. Reychman, Ostatnie prace o polskim wkładzie w badania ludów Azji północno-wschodniej, "Przegląd Orientalistyczny", t. 1: 1972; tenże, Albina Kohna 29 30 rękopiśmienny "Rocznik słowniczek wyrazów czuwaskich z lat sześćdziesiątych XIX wieku, Orientalistyczny", t. 35: 1973, z. 2; tenże, A. Kohna rękopiśmienny słowniczek polsko-udmursko-marijski z połowy XIX w., "Acta Philologica", t. 5: 1973. 33 H. Swienko, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego, "Etnografia Polska", t. 13: 1968, z. 1. Zob. też odpowiedź na ten artykuł: A. Kuczyński, Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu Wacława Sieroszewskiego, "Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. 1. 34 N. O. Szarakszynowa, Józef Kowalewski na Syberii, "Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", nr 2: 1968. 35 B. P. Polewoj, Zabytyj istocnik sviedenij po etnografii Sibiri XVII wieka. O socineniji Adama Kamieńskiego-Dlużika, "Sovietskaja Etnografija", nr 5: 1965; tenże, O prebyvanii v Rossii Adama Kamenskogo-Dłużika, svtora piervogo polskogo socinienija o Sibiri, "Monografie z Dziejów Nauki i Techniki", t. 82: 1972, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972; tenże, Esce raz o KamienskomDłuzike, "Sovietskaja Etnografija", 4: 1974; tenże, Adam Kamienskij-Dlużik v vostocnoj Sibiri i istocniki ego etnograficeskich soobscenij. Rezultaty dalniej§ych archivnych izyskanij, grafii. Streszczenia Polacy w czątków historii XVIII odkryć w. Przegląd rosyjsko-polskich Warszawa ra.nnych [w:] Historia kontaktów Russko-polskie ostatnio soCinienija geograficeskich svjazi w obłasti literaturnyje polsko-rosyjskich A. Kuczyńskiego, we wschodniej ujawnionych w dziedzinie geologii XVII otkrytij w źródeł w dziedzinie svjazi, etno- Wrocław 1973; tenże, Syberii od XVII do po- archiwalnych [w:] Historia i geografii. Streszczenia referatów. w. o Sibiri i rol Poljakov w istorii Azii [w:] o ziemle, pod red. N. S. ezoczi, Moskva "Kamcatskaja Pravda", 4 ijulja: 1962. sieviernoj i vosiocnoj 1975; nauk tenże, Kozyrievskie na Kamcatkie, 36 Weisztejn, op. cit. 37 L. I. Rownjakowa, Wacław Polsko-rosskije red. geograficznych 1972; tenże, Polskie russkich kontaktów pod referatów, Sieroszewskij Moskva - 1970. issledovatiel Jakutii, Sbornik �Polska liteTatuTa syberyjska do XIX 149 w. wa 39, N. P. Szastina 40, F. 1. Stiekłowej 41, i A. Kul.ikowej 42. Ponadto w literaturze polskiej 43 jak i radzieckiej 44 ukazały się specjalne monografie poświęcone działalności politycznej, gospodarczej i naukowej Polaków w Rosji. Popularyzują one jednak w głównej mierze postacie ogólnie znane w historii badań Syberii - np. A. Czekanowskiego, J. Czerskiego, E. Piekarskiego. Wiele natomiast polskich relacji z XVII i XVIII stulecia pomijanych jest w monografiach etnograficznych poświęconych narodom Związku Radzieckiego 45. Są one po prostu nie znane autorom tych monografii, chociaż w wielu wypadkach zawierają dokładniejsze dane, aniżeli cytowane w tych pracach fragmentaryczne opisy autorów rosyjskich z XVII i XVIII stulecia. Opierając się na nich można jednak prześledzić nieraz kształtowanie się procesów zmianotwórczych - migracji l dyfuzji kulturowych spowodowanych impaktem kultury rosyjskiej decydujących o współczesnym obrazie stosunków etnicznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych na terenie Syberii. Mimo stosunkowo Gurwicz, op. cit. Szamow, op. cit. 40 N. P. Szastin, Ueenaja korrespondencija mongołovieda O. M. Kovalevskogo, "Sovietskoje Vostokoviedienie", nr 1: 1956. 41 F. L Stiekłowa, Albom Bronisława Za less kogo [w:] Ruskaja i zarubieznaja 38 39 literatura. Tematieeskij go sostava vysiiich nego obrazowanija po Kirgiz-Kajsackim posvjaseennoj Ałma-Ata sbornik nauenych materiałov professorsko-prepodavatielsko- ueebnych zaviedenij. Ministerstwo wyższego i średniego specjalKazachskoj SSR, Ałma-Ata 1971; tenże, Pisma iz putiesestvija 50-letiju stiepjam E. Ostro Kazachskoj loS SSR kogo [w:] Materiały i Komunistieeskoj nauenoj Partii konferencji, Kazachstana, 1971. Zob. też przypis 14. Kulikowa, Istoeniki k etnografie eskim issledovanijam Sibiri Poljakami. (Na materiałach fon do v Irkutskogo Muzieja Kraewiedenija) Iw:l Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Streszczenia referatów, pod red. A. Kuczyńskiego, Wrocław 1973. "3 Przykładowo wymienić należy publikacje: Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie geologii i geografii, pod red. A. Łaszkiewicza [w:l Monografie : Dziejów Nauki i Techniki, t. 82, 1972; A. Kuczyński, Syberyjskie ..., op. cit.; W. Jewsiewicki, Na syberyjskim zesłaniu, Warszawa 1959. 44 Sapargaliew, Djakow, op. cit.; Ssylnyje revoljucjonery v Sibiri, pod red. N. N. Szczerbakowa, Irkutsk 1973; Russko-polskie svjazi ..., op. cit.; Oeerki revoljucjonnych svjaziej narodov Rossii i Polsi 1815-1917, pod red. W. A. Djakowa i innych, Moskva 1976. 45 Ostatnio ukazało się w ZSRR szereg monografii kulturowo-historycznych poświęconych narodom Syberii, np. E. A. Aleksenko, Kety. Istoriko-etnografieeskije oeerki, Leningrad 1967; W. W. Antropowa, Kultura i byt Koriakov, Leningrad 1971, B. O. Dołgich, Oeerki po etnieeskoj istorii Niencev i Encev, Moskva 1970; L. W. Chomicz, Niency. Istoriko-etnografieeskije oeerki, Moskva - Leningrad 1966; A. S. Smoliak, Ulczi, Chozjajstvo, kultura i byt v prosłom i nastojaseom, Moskva 1966; Cz. M. Taksami, Niwchi. Sovriemiennoje chozjajstvo, kultura i byt, Leningrad 1967; G. M. Wasilewicz, Ewenki. Istoriko-etnografieeskije oeerki XVIII natało XX w., Leningrad 1969 i inne. 42 A. �130 ANTONI KUCZYŃSKI małej ilości źródeł z tego okresu, wartość relacji polskich jest niezmiernie ważna przy odtwarzaniu starego katalogu faktów kulturowych określonych grup etnicznych z terenu Rosji. Nierzadko też z relacji tych czytelnik nad Wisłą po raz pierwszy dowiadywał się o dalekiej Syberii, która coraz częściej stanowiła miejsce zesłańczych wędrówek z Polski. Trudy i niewygody zesłania nie sprzyjały sporządzaniu notatek oraz pełnieniu systematycznych i wnikliwych obserwacji, zatem to tylko, co zachowało się w pamięci, znalazło wyraz w spisanych wspomnieniach. Ponadto autorzy tych wspomnień nie byli przygotowani do prowadzenia tego rodzaju obserwacji. Zapisywali oni przede wszystkim fakty rzucające się w oczy lub zasłyszane opowieści o zwyczajach, wierzeniach, strojach i innych osobliwościach. Od czasu powstania tych relacji życie mieszkańców Syberii uległo gruntownym przemianom, zatem pamiętać należy, że ukazany w nich obraz dotyczy faktów z okresu połowy XVII do końca XVIII wieku. Zdarza się także, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej kultury wsi i dworów szlacheckich, wyśmiewajqc np. tubylcze zwyczaje i obrzędy. Wspomnijmy jednak, że bh;du tego nie ustrzegło się także wielu późniejszych wykształconych podróżników badających kulturę egzotycznych plemion odległych kontynrentów. W sumie, pamiętniki syberyjskie to wartościowy zasób źródeł do poznania życia gospodarczego i obyczajowego poszczególnych grup etnicznych. Sporo jednak jest jeszcze nazwisk, które do dnia dzisiejszego nie zostały odkryte dla historii etnografii Syberii. Jej początki rozpoczynają sh~przecież nie tylko skrótowymi raportami wypraw kozackich i podróżników rosyjskich, lecz także relacjami polskich zesłańców z epoki caratu. Dodajmy, że podczas, gdy inne narody europejskie szczycą się opisami licznych podróży i odkryć na lądach i morzach świata na przestrzeni XVII i XVIII stulecia, w Polsce poważny rozdział tego rodzaju twórczości przypada na opis szlaków zauralskich i odkryć geograficznych na Syberii. ANTONI KUCZYŃSKI POLISH SIBERIAN LITERATURE FROM ORIGINS TO THE 20TH CENTURY AND SOME ATTEMPTS TO DETERMINE ITS ROLE (S u m ma ry) Diaries have always raised a wide interest. But this interest is particularly high in the sociological and ethnographic literature. This is first of all due to the fact that, on the one hand, diaries as a literary genre are bestsellers and, on �Polska literatura syberyjska do XIX w. 151 the other hand, they are also considered to be a specific scientific source which might be useful in sociological and ethnographic studies. The interest of social sciences in diaries and in what is known as personal documents (autobiography, curriculum vitae, etc.) dates back to the eminent and outstanding Polish cultural anthropologist Florian Zaniecki whose work was continued by another excellent Pole, Ludwik Krzywicki. In the history of world ethnography the representatives of such trends as evolutionism, historical school and functionalism did not take into accont the usability of diaries in ethnographic studies. The reCll value of that type of literature has been recognized by the so-called Soviet School whose theoreticians consider diaries and memoirs to be very interesting materials supplementary to those achieved from field invcstigations. In the Soviet Union a series of monographs devoted to the historyand culture or the particular nations has been published. Most of them deal with Siberian peoples whose culture was undergoing a considerable transformation with time IJapsed from the first contact ""ith the Russians who came to settle the Trans-Ural area. Thus, the ethnographic data contained in the reports of the Administration, in tax collectors' books, as well as in the 17th- and 18th-century diaries and memoirs, become of grcat importanc:c to the Siberian studies. These are sometimes the one and only source of information about the culture of the Siberians from before the impact of the Ru~sian culture. The intercst in the Siberian culture did not appear immediately after Yermak had conquered (in 1582) the wide Trans-Ural territories with their colourful mosaic of population of various origin. In that epoch one was interested in conquering more and more land east of the Ural Mountains. In the 18th century the Peters·· burg Academy of Sciences made some efforts to get an insights into the sophisticated cultural problems of Siberia which was a part of the Russian Empire. Hence, between 1733 and 1743 the Great Northern Expedition was aimed to carry out joint investigations in Siberia. Owing to this e.xpedition the courses of the main rivers and streams and their tributaries were specified and mapped. Specification and mapping were also performed for the most important mountain chains. Ethnographic data were also collected. At the same time, similarly as in the 17th century, many interesting reports on the culture of the Siberian population were found in the diaries and memoirs cf Polish travelers and Russian settlers as, for example, in the famous Dyaryuąz by A. Kamieński-Dłużyk (the first Polish description of and report on Siberia) or in the Dokument by L. Sienicki' (concerned with Yakuts and their culture). In the Polish literature many other reports on Siberia are known, which appear to be helpful in present-day ethnographic studies carried out in the Soviet Union. Any information gathered three hundred years ago is of great value. Owing to those data the history of social and material culture of many ethnic groups settled in the Trans-Ural territories will be reconstituted. Nowadays, the representatives of these nations are not numerous and their culture is highly sophisticated so that the determination of the primitive elements in those cultures absorbs many Soviet ethnographers and cultural anthropologists. That is why the data and reports included in the diaries and memoirs of many Poles which have lived in Siberia due to various social and political relations between Poland and Russia starting with the 16th century, are very interesting and useful. With the increasing number of Polish deportees in the Trans-Ural area, �152 Polska literatura syberyjska do XIX w. especially in the 19th century, the number of intellectuals and educated people which were able to carry out geographic, archaeological, linguistic, anthropological and ethnographic studies also increased. Most of these studies, and particularly those accomplished by Benedykt Dybowski, Aleksander Czekanowski, Jan Czerski, Feliks Kon, Edward Piekarski, Wacław Sieroszewski and Adam Szymański, were of a high standard and are valued at a high rate also in present-day Soviet science. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1d05702b76e19f00584f36f2600ae97.pdf 2e7b5ee3760fbf44ec2bba34801a560c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2032 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource Pilsudski, Bronisław (1866-1918) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1886 Title A name given to the resource Bronisława Piłsudskiego droga do etnografii / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.143-175 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 ANTONI KUCZYŃSKI Uniwersytet Wrocławski BRONISŁA WA PIŁSUDSKIEGO DROGA DO ETNOGRAFII •. Zbliżająca się rocznica 100-lecia (1995) Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest sprzyjającą okazją do zaprezentowania pewnych postaci związanych z rozwojem etnografii polskiej i naszego wkładu w poznanie kultur ludów pozaeuropejskich. Przeszłość z tego zakresu egzystuje bardzo mizernie w potocznej świadomości społecznej, a historia polskich badań nad kulturami i ludami świata wciąż czeka na swego dziejopisa. Pamiętać też trzeba, że wiedza potoczna sprowadza się na ogół do stereotypów, a przez to bywa zniekształcana. Tak więc artykuł stawia sobie za cel pogłębienie owej wiedzy o Bronisławie Piłsudskim zwanym powszechnie "badaczem ludów Syberii", postaci związanej w pewien sposób z historią Towarzystwa Ludoznawczego i jego organu wydawniczego "Lud", na którego łamach publikował swe pierwsze prace po polsku poświęcone kulturze ludów Dalekiego Wschodu 1. Można zastanawiać się dlaczego badacz z tak dużym dorobkiem pozostawał długo gdzieś na dalekich peryferiach historii polskiej etnografii i dopiero w ostatnim czasie recepcja jego twórczości znajduje pełniejsze odbicie w światowej antropologii kulturowej. Mówiąc najogólniej zjawiskiem tym kierował dziw• Autor Artykułu od lat gromadzi materiały do monografii biograficznej poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu, a ponadto zapowiada opublikowanie dwutomowego wyboru prac tego badacza poświęconych kulturze Ajnów, Niwchów, Oroków oraz muzealnictwu etnograficZl!lemu. Wybór ten poprzedzony będzie obszernym szkicem biograficznym oraz bibliografią prac B. Piłsudskiego i prac odnoszllcych się do jego postaci. Całość uzupełnią liczne fotografie o szerokim zakresie tematycznym. Zainteresowanych nabyciem tej publikacji oraz jej sponsorowaniem prosimy o kontakt z Biurem Wydawniczym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ul. Szewska 36/16, 50-139 Wrocław, tel. 44-38-32. 1 W Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zachowała się korespoodencja B. Piłsudskiego z redaktorem naczelnym "Ludu" Adamem Fiszerem. Na łamach tego rocznika ukazały się następujące prace B. Piłsudskiego: Szamanizm li Wbylców na Sachalinie, "Lud", t. 15: 1909 i t. 16: 1910; Poezja Gilaków, "Lud", t. 17: 1911; Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912; Dzia! etnografii na XII Zjeździe "'osyjskich przyrodników i lekarzy w Moskwie (grudzień 1909-styczeń 1910), "Lud", t. 17: 1911; W sprawie zjazdu etnografów polskich, "Lud", t. 17: 1911; Prace Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego nad mapą. et nograficzną państwa rosyjskiego, "Lud", t. 18: 1912, ponadto opublikował on w "Ludzie" cztery recenzje. �144 ny zbieg okoliczności, jakim było z jednej strony życie w cieniu Wielkiego Brata-Naczelnika Państwa Polskiego, z drugiej zaś swoista a~latema, która za przyczyną Marszałka rozciągała się w dziejach naszej powojennej historii także i na Bronisława, zesłailca syberyjskiego i badacza kultury ludów Dalekiego Wschodu oraz i-.:hprzyjaciela. Wszystko to sprawiło, że jego dorobek badawczy ulegał zapomnieniu i rozproszony został po świecie. Owo rozproszenie wynikało także i stąd, że Bronisław Piłsud"ki wiódł życie wiecznego tułacza, borykał się z trudnościami materialnymi i brakiem stałego zajęcia. Nawet swe sachalińskie badania nad kulturą Ajnów i Niwchów prowadził w warunkach nie sprzyjających maksymalnej koncentracji, początkowo bez jakiegokolwiek wsparcia iinansow2go, póżniej zaś na zlecenie różnych instytucji rosyjskich sponsorujących skromnie te badania. Zawsze jednak gdy inni dawali mu malo on sam oddawał się bez reszty różnym przedsięwzięciom badawczym i organizacyjnym np. na polu muzealnictwa etnograficznego. Myśl opracowania materiałów pozostałych po Bronisławie Piłsudsl:;im rzuciła przed laty Kazimiera Zawistowicz w artykule pt. Bronisław Piłsudski (21 X 1866-17 V 1918) opublikowanym na łamach pisma "Wiedza i Życie", l: 1930, przedrukowanym po latach przez pismo "Sybirak", organ Związku Sybiraków l: 1937. Do napisania tego artykułu pobudziły autorkę bogate zbiory B. Piłsudskiego, znajdujące się wówczas w Instytucie 'Wschodnim w Warszawie, a ofiarowane przez żonę Marszałka .Tózefa Piłsudskiego w 1927 roku. Na przełomie lat 1927/28 K. Zawistowicz, podówczas asystentka Zakładu Etnologii Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, uporządkowała i zinwentaryzowała te zbiory, a znając ich bezcenną wartość postulowała we wspomnianym artykule, iż "Cenne zbiory Bronisława Piłsudskiego domagają się opracowania. Należałoby skompletować wszystkie materiały naukowe, znajdujące się w różnych rękach, należałoby odszukać wszystkie prace drukowane, rozrzucone w licznych czasopismach krajowych i zagranicznych, należałoby wreszcie z rąk prywatnych wycofać, wzgędnie wypożyczyć, korespondencję osobistą i naukową oraz wśród krewnych i przyjaciół zebrać pamiątki i wspomnienia. Dopiero wówczas możnaby przystąpić do opracowania życia i czynów jednego z nielicznych orientalistów polskich. "Króla Ajnów", jak go nazwał prof. Wincenty Lutosławski, "apostoła miłości", jakie miano otrzymał w Rapperswilu" 2. Myśl rzucona przez K. Zawistowicz nie zainteresowała w owym czasie naukowych gremiów w Polsce, a pismo "Sybirak" przedrukowując jej artykuł w 1937 roku, w nocie od redakcji postulowało, że: s K. Zawistowicz, s. 49. Bronisław Piłsudski. 11.X.1866-17.V.1918., "Sybirak", 1: 1937, �145 ."Rzuconą przez dr Kazimierę Zawistowicz myśl zebrania, naukowego opracowania i wydania wszystkich zbiorów pism Bronisława Piłsudskiego - redakcja "Sybiraka" popiera najgoręcej. Jest to sprawa bardzo pilna, o wielkiej naukowej i kulturalnej doniosłości. Zbiory Bronisława Piłsudskiego niszczeją i grozi im zagłada, pisma Jego coraz bardziej stają się "białymi krukami". Nie możemy pozwolić na zmarnowanie oryginalnego i niezmiernie cennego dorobku brata Wielkiego Marszałka" 3. Owa zagłada, jakkolwiek nie taką jej formę mieli na myśli redaktorzy "Sybiraka", przyszła niebawem. Oto bowiem w p~erwszych dniach września 1939 roku nieprzyjacielskie bomby zburzyły gmach Instytutu Wschodniego w Warszawie i w wojennej pożodze zginęły na zawsze eksponaty etnograficzne i zbiory rękopiśmienne B. Piłsudskiego. A był to zbiór nader obfity, o którego zawartości zachował się jedyny do dzisiaj przekaz autorstwa K. Zawistowicz. "Są tam - pisała ona - liczne notatki naukowe w rękopisach, dotyczące Sachalinu, Kamczatki, Chin, Japonii, teksty gilackie, ajnoskie, orockie, materiały do słowników "inorodców"; są pracowite, liczne notatki z przeczytanych dzieł, jest poważna kolekcja klisz i fotografii (około tysiąca), są obiekty muzealne (399 przedmiotów) i wreszcie materiał bezcenny do biografii - obszerna korespondencja, obejmująca tak listy otrzymane, jak i niedokończone, niewysłane, względnie bruliony listów Bronisława Piłsudskiego; są nadto liczne notatki drobne na różne tematy społeczne, polityczne, naukowe i osobiste - ubożuchne, zniszczone kartki, dorywczo notowane, a zawierające prawdziwe skarby myśli ludzkiej; są kartki z rozkładem pracowitego dnia i wreszcie "pamiątki", zebrane z pokoju zmarłego w Paryżu przez pieczołowite ręce jego przyjaciół, a więc znad łóżka zdjęty obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej, wiszący obok małego czarnego krzyżyka i obok pocztówki, wyobrażającej herb Polski i Litwy, a ze ścian fotografie wileńskiej katedry i widoków Wilna, krajobrazy wiejskie litewskie i wnętrze chaty wieśniaczej litewskiej - świadectwa najgłębsze, najserdeczniejszej tęsknoty ..." 4. Wojenna pożoga zabrała wszystko z tych materiałów. Jedynie w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie znajduje się gliniane naczynie pochodzące jakoby z kolekcji etnograficznej B. Piłsudskiego, wydobyte ze spopielałych szczątków Instytutu Wschodniego. Tak więc w Polsce nie zachowało się nic z etnograficznej kolekcji przywiezionej przez niego gdy powrócił do kraju w 1906 roku. Natomiast wyraźniej jawi się jego kolekcjonerski trud poprzez eksponaty dotyczące Ajnów, Niwchów i Oroków zgromadzone w Muzeum Etnograficznym Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie oraz w Muzeum Krajoznawczym w Jużno-Sachalińsku 5. Tam też - a także w innych miastach ZSRR to jest we Właa K. Zawistowicz, op. cit., s. 50. K. Zawistowicz, op. cit., s. 49. 6 Zob. artykuł M. Wysokowa pomieszczony 4 10 Lud t. LXXIV w bieżącym numerze "Ludu". �146 dywostoku, Chabarowsku, Tomsku znajdują się rozne materiały rr:kopiśmienne dotyczące jego życia i działalności badawczej. W Polsce natomiast naj bogatsze zbiory tyczące jego osoby posiada Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, Muzeum Tatrza1'lskie w Zakopanem, zaś pan:: listów pisanych przez niego do Adama Fischera, wieloletniego redaktora naczelnego "Ludu", zarazem sekretarza generalnego Towarzystwa Ludoznawczego, znajduje się w Archiwum Naukowym Polskiego Tovv"a,zystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Zupełnie unikatowy charakter posiadają wałki fonograficzne z folklorem Ajnów, które szczęśliwie przetrwały zawieruchę wojenną i zdeponowane są w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Śmiało więc rzec można, że rozproszenie dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego po całym świecie - znajduje się on bowiem także we Francji, Japonii, Niemczech, Rosji, Szwajcarii, Stanach Zjednoczonych jest w pewnym stopniu odbiciem jego t·Jłaczego życia. W każdym z tych krajów szukał oparcia dla swych studiów etnograficznych i realizacji idei naukowych. Na krancach imperium carskiego posiadł ogromną wiedzę o kulturach ludów DaleJ<iego Wschodu Ajnów, Niwchów i Oroków - w Polsce natomiast (a ściślej na terenie Galicji) opracował większość swych terenowych studiów nadając im charakter publikacji. Warunki materialne, które towarzyszyły jego pobytowi wśród bliskich na terenie zaboru austriackiego nie były najlepsze. Borykał się z trudnościami finansowymi. Najczęściej doświadczał niepowodzen, a znając koleje jego losu można śmiało stwierdzić, iż nigdy nie zaznał pełnej samorealizacji, zarówno w życiu osobistym jak też w pracy badawczej. Nic więc dziwnego, że wspomniana już K. Zawistowicz zabiegała o pełną inwentaryzację dokumentów i materiałów osobistych B. Piłsudskiego, na których podstawie można by napisać biografię uwzględniającą możliwie pełny obraz jego życia. Do tej pory monografia taka nie została napisana, jakkolwiek tu i ówdzie poja\viają się pełniejsze szkice dotyczące różnych etapów jego życia, Powstał nawet Międzynarodowy Komitet do Ocalenia Spuścizny Naukowej Bronisława Piłsudskiego (1931) koordynowany przez Narodowe Muzeum Etnologii w Osace we współpracy z Instytutem Językoznawstwa Uniwersytetu im. A.\1.ickiewicza w Poznaniu, który przygotowuje krytyczne wydanie Dzieł Zbiorowych B. Piłsudskiego, poprzedzone jego biografią. W przedsięwzięciu tym uczestniczą uczeni z Polski, Japonii i Rosji (j, a redaktorem C'lłości jest językoznawca Alfred lVIajewicz z UAM w Po;~naniu. Tak \','I\'C 6 Obszerny konspekt planu Dzieł opublikowany zastal w: J. BallCI.f.'rowsk!. A, Majewicz. Toward a Restoration of Bronisław Pi!slldski's Scholary Beql!Gth(ll. ""yd. ,.Adam MicJdewicz Universit.y - Institute of Linguistic~'''. J 4: 1984. �147 po wielu latach myśl rzucona przez K. Zawistowicz nabrała realnych kształtów edytorskich, szkoda jednakże, iż wiele bezcennych materiałów z tego zakresu uległo zniszczeniu podczas ostatniej wojny. Obszerna kwerenda powzięta w ramach powyższego przedsięwzięcia ujawniła istnienie bezcennych rękopisów B. Piłsudskiego znajdujących się w archiwach rosyjskich. Sporo także odkryto interesujących zespołów nI"Chiwalnych w Polsce i Niemczech. Już na tym etapie można wi(~c obszerniej - aniżeli czyniono to do tej pory - przedstawić biografię B. Pilsudskiego i jego zasługi w dziedzinie badań etnograficznych na Sachalinie oraz innych obszarach Dalekiego Wschodu. Tak więc zanim postać tego badacza usytuuje się pełniej w dziejach naszej etnografii, zanim jego różnorah dorobek naukowy poddany zostanie rozlicznym oce~om, wspomnijmy tLl jedynie mimochodem, iż w dziejach naszej litera kry, sam Stefan Żerolr,ski złożył mu hołd, kiedy pokazał go pod postacićl Gustawa Bezmiana w powieści Uroda Życia, gdy wyznał \vs?ółpasażerom, którzy podobnie jak on powracali z Ameryki: "Na Sachalinie żyłem ja na ziemi jako osi('dleni<-~c.Chate; miałem, rolę, a nawet znaczenie jakie tal.;:ie. - Nawet znaczenie'? - A tak. Począ1E.m ja tum z nudów ajnoski język poznawać. Ajnosy tam mieszkają - ludek wymierający. No, czasu było dość, okoliczności sprzyjały, to i zbadałem do gruntu. Jeden tylko anglikański clergyman tak zna ten jc;zyk jak ja. Wyuczyłem się lepiej jak tej łaciny. Począłem z nimi żyć, polować, ryby łowić! Na wyprawy chodzić. Polubili mię uciśnieni ludkowie. - A czy są uciśnieni? - pytał Wolski. -- O, j bardzo. Zacznc; ja ich uczyć, co sam umiem. Lecz{~- che, che! - Smiech. Narzędzia ich ulepszam albo sprawdzam - rybackie, rolnicze, łowieckie. Od ucisku i zdziershva urzędników zasłaniam. Choć ja i katorżnik, a muszą sic: ze mną liczyć potcntaty. Prośby Ajnom piszę do sądu, zażalenia do różnych gubernatorów, artykuły do gazet. [...] - Takem się rozpędził, żem zacząi tym Ajnosom szkoły zakładać. Z początku sam nauczam paru chłopaków. Zdrowe to, pojętne, wesołe. Oczy czarlle, głowy foremne, rozum tylko czekał nauki. Co sobie dobrego ucznia wyrobię posyłam w głąb strony. - Idź, ucz dalej! Dzie\vięć szkółek, w ten sposób założyłem. A ja nad nimi jako koratoI" albo minister 0~3wiecenia"7. Dla potrzeb powieściowej fabuły S. Żeromski wybrał z życia swego bohatera elementy informujące o jego zajęciach na katorżniczej wyspie, wplótł w nie szacunek Bezmiana dla poniżanych i pokrzywdzonych tubylców, jego działalność na rzecz ich obrony i pogardę dla krzywdzicieli. Jest to portret obiektywny, który dowodzi głębokiego rozumienia ))0- �148 trzeby włączenia się zesłańca do pomocy tubylcom. Są w książce inne e;:izody z życia naszego bohateria przyobleczone w kształt potoczystej narracji, nieraz nieco zniekształcone faktograficznie, zawsze jednak w konwencji ukazującej pozytywne przymioty charakteryzowanej postaci, jej rozterki i życiowe porażki. Mniejsza o dalsze szczegóły i literacką analizę Urody życia, warto natomiast podkreślić fakt, iż S. Żeron-:ski znał osobiście B. Piłsudskiego, cenił jego osiągnięcia \V zakresie badań etnograficznych na Dalekim Wschodzie, rozumiał rozterki i niepokoje jakie przeżywał on na terenie Galicji po powrocie z zesłania, był świadkiem jego usiłowań na rzecz tworzenia muzeum w Zakopanem i wielorakich porażek najprzeróżniejszej natury. Pisarz, który po wielekroć w swojej twórczości sięgał po motywy walki narodowo-wyzwoleóczej, nie stronił w niej także od bohaterów, którzy przeszli przez syberyjskie zesłanie. Wszystkie te cechy znajdujemy w postaci Bezmianu rysującego się wyraźnie w roli wygnańca, pielgrzyma, mqczennika zagnanego z woli cara na odległy Sachalin, gdzie starał się on niweczyć przemoc człowieka nad człowiekiem, domagał się szczęścia dla innych i, poprzez swe badania etnograficzne, starał się zwrócić uwagę oświeconego świata na tubylcze ludy żyjące w nędzy, poniżeniu i społecznej degradacji. Ta uniwersalność jednostkowego włączenia się w życie tublyczej społeczności była dla autora Urody życia dowodem wielkiej wrażliwości Bezmiana na niesienie pomocy innym. Myślę, że w miejscu tym przywołać też należy pewną bardzo osobistą relację S. Żeromskiego ze spotkania z B. Piłsudskim. Otóż zdarzyło się to w roku 1910 w Londynie podczas angielsko-japońskiej wystawy, na którą przybyły 4 ajnoskie rodziny, rzec można żywe eksponaty z doliny rzeki Saru na południu Hokkaido. S. Żeromski przybył tam wraz z żoną i synem Adamem i zatrzymał się w hotelu przy placu Sherpherds Bush Green, gdzie już przebywał B. Piłsudski. Wspólnie zwiedzali miasto nad Tamizą, a także ową wystawę· "Bronisław Piłsudski, niegdyś "Król Ajnosów" - wspominał po latach S. Żeromski - a opiekun wszystkich uciśnionych plemion, był oczywiście ojcem, dobrodziejem i sędzią Ajnosów w Londynie, mówił bowiem ich językiem równie płynnie, jak po japol1sku, po angielsku, po francusku, po rosyjsku i po polsku. Wśród brodatych Ajnosów i Ajnosek z zawiesistymi wąsami, wytatuowanymi na górnej wardze, na policzkach, aż do uszu, było również kilkoro dzieci, a jeden chłopczyk w wieku Adasia. Z tym Ajnoskiem pan Bronisław zapoznał paryskiego licealistę i dwaj młodzi chodzili ze sobą, "rozmawiali", doręczali sobie nawzajem różne podarunki, bawili się, ścigali, grali w namiocie w jakąś ajnoską grę, podobną do szachów. Anglicy i Angielki, które pod wpływem agitacji Bronisława Piłsudskiego, popadły już w zachwyt dla Ajnosów i zawiązały towarzystwo specjalne dla badania tego plemienia i opieki nad nim, zwiedzając obozowisko i zaglądając do namiotu, gdzie malcy grali zawzięcie, jęli pokazywać ich sobie, jako chłopców a lnoskich, �grających w grę, narodową· Był nawet fotograf,który tę scenę sachalińską gotów był uwiecznić. Wówczas Ajnos mniej zupełny uciekł na drugi koniec wystawy" 8. Było to ostatnie spotkanie B. Piłsudskiego z Ajnami, które wy)zorzystał on również do powiększenia swych zbiorów materiałowych dotyczących kultury ajnoskiej. Zanotował wówczas nieco utworów folk 10rystycznych - baśni, legend, opowiadań - pełniących w kulturze te~!o ludu ważną funkcję nośnika tradycji historycznej. W takich i podobnych sytuacjach był B. Piłsudski żywo zainteresowany pogłębieniem SWyc;l studiów nad kulturą tego ludu. Ustawicznie pracował nad opracowaniem zbiorów, które przywiózł do kraju w 1906 roku po wieloletnim pobycie na Sachalinie w roli katorżnika. Dziś, kiedy jego dorobek dostaje się na warsztat antropologów kultury, etnografów, językoznawców, historyków nauki i innych specjalistów, kiedy organizowane są międzynarodowe konferencje omawiające wkład B. Piłsudskiego do badań nDd autochtonicznymi mieszkańcami Sachalinu, kiedy przygotowuje się krytyczne wydanie jego dorobku, każde nowe przedsięwzięcie związane z tą postacią budzi olbrzymie zainteresowanie, przyczyniając się do roZ\viqzania niezwykłych dziejów jej życia i naukowej spuścizny. Urodził się Bronisław Piłsudski w roku 1366 w Zułowie na Litwie, w znanej powszechnie rodzinie, która wydała także późniejszego naczelnika państwa polskiego, Marszałka Józefa Piłsudskiego. W miejscowości tej gdzie znajdowała się rodzinna posiadłość Piłsudskich spędził dzieciństwo, w którym beztroska przeplatała się z emocjonalnymi doświadczeniami patriotycznymi wyniesionymi z rodzinnych dysput o powstaniu styczniowym i przyczynach jego klęski. W bliskim kręgu rodziny Piłsudskich wiele było bowiem osób związanych z powstaniem, a motyw zesłań syberyjskich głęboko rezonował w panującej tam atmosferze. Bezwzględne represje carskie, po przegranej powstania styczniowego, okaleczyły bowiem wiele polskich rodzin na Litwie i śmiało rzec można, iż w rozległych horyzontach myślowych kanon Sybiru był tam wszechobecny. Trudne to były lata. Władze carskie czując zagrożenie dla wprowadzonego porządku prawnego stosowały terror wobec ludności, nasiliły rusyfikację i nieustannie, przez pierwsze lata po upadku powstania, gnały na Sybir niezliczone rzesze polskich patriotów. Sprawa ta nadal skupia na sobie uwagę historyków. Wciąż przybywają nowe fakty. pOb~ldzające zainteresowanie badaczy dążących do wyjaśnienia nierozwikłanych tajemnic związanych z losami ludzi zegnanych wówczas na Syhir. Jest to więc nadal olbrzymie pole badawcze, symbol polskich dążeń wolnościowych. Za szczególną cechę tamtych czasów uznać należy zro8 S. Zeromski, O Adamie Żeromskim. Wspomnienie, Kraków 1925, s. 56-57. �150 Fot. 1. Bronisław Piłsudski. dzenie się wielkiego uczucia solidarności i odpowiedzialno~;ci narodu za losy rozdartego zaborami kraju, za rozwój umyslowy społeczeństwa znajdujące swój wyraz w licznych zainteresowaniach ważnych dla podtrzymania ducha narodowego. W tym okresie, pełnym ogłllpiajć1cego rusyfikatorstwa, kształtowała się osoboyvość obu braci - Bronisława i Józefa - a także innych dzieci Pi.łsudskich. l\1ieszkali oni wówczas w Wilnie gdzie atn:osfera szykan i prześladowari by"la szczególnie uciążliwa. Gimnazjum, do którego uczęszczali, było rzecz naturalna rosyjskie. Język polski był w nim zakazany n;e tylko w procesie dydaktycznym lecz �151 także w codziennych rozmówkach uczniów między sobą. Obraz tej UCląZliwości i rusyfikatorskiej atmosfery zawarł Bronisław Piłsudski w swym młodzieńczym dzienniku, Józef zaś w artykule zatytułowanym Jak stałem się socjalistq, w którym pisał: "Dla mnie epoka gimnazjalna była swego rodzaju katorgą. Wołowej skóry by nie starczyło na opisanie bezustannych, poniżających zaczepek ze strony nauczycieli, hańbienia wszystkiego, com się przyzwyczaił szanować i kochać. W takich warunkach nienawiść moja do carskich urządzeil, do ucisku moskiewskiego wzrastała z każdym rokiem" 9. Tak było istotnie. Młodzież gimnazjalna poddana surowym rygorom rusyfikacyjnym broniła się na SVIÓjsposób. Skala tych środków samoobrony była szeroka. W końcu młodzież założyła kółko samokształceniowe pod nazwą ,.Spójnia", w którym Bronisław Piłsudski, jako inicjator jego powstania, był animatorem różnych form samokształcenia. Edukacji z zakresu literatury polskiej - zwłaszcza romantycznej - towarzyszyło ideowe wzbogacanie osobowości uczniów. Lektura polityczna, społeczna i filozoficzna radykalizowała poglądy i patriotyczne nastroje. Władze carskie zakazały działalności "Spójni", a Bronisław Piłsudski, otoczony baczną uwagą ochrany, przeniósł się do Petersburga (1885), gdzie po zdamu matury zapisał się na studia prawnicze w tamtejszym uniwersytecie. Studiov,;ał zaledwie parę miesięcy, bowiem zamieszany został w przygotowania do zamachu na życie cara Aleksandra III. Przygotowywała go frakcja terrorystyczna "Narodnej Woli". Na czele sprzysiężonych stał Aleksander Uljanow, rodzony brat późniejszego wodza Rewolucji Październikowej Włodzimierza Lenina. Gdy spisek został wykryty, w areszcie znalazł się także Bronisław Piłsudski oraz jego brat Józef. Bronisława skazano pierwotnie na karę śrnierci, zamienioną potem na 15 lat katorgi, Józefa natomiast w trybie administracyjnym zesłano na 5 lat osiedlenia na terenie Syberii Wschodniej. Inne wyroki śmierci wówczas orzeczone zostały pośpiesznie wykonane. Podczas miesięcy letnich 1887 roku Bronisław odbył podróż na katorźniczą wyspę Sachalin. Odprawiono go więziennym statkiem wśród kryminalistów i, jakkolwiek nie zachowała się jego relacja z tej podróży, to z innych opisów podobnych rejsów wiadomo, że przebiegały one w okropnych warunkach. Na Sachalin przybył on w sierpniu 1887 roku i w tymże samym miesiącu stroskany ojciec, któremu zabrano naraz dwóch synów skazując ich na syberyjskie zesłanie, pisał do Wojskowego Gubernatora Wyspy Sachalin prośbę by umożliwił on Bronisławowi znoś• J. Piłsudski, zbtorowe prac Jak stałem dotychczas się socjalistą, drukiem \v: Pisma-Mowy-Rozkazy. Wydanie t. 2, Warszawa 1930, s. 6. ogłoszonych, �152' Fot. 2. Syn Bronisława Piłsudskiego. ne odbywanie kary. Ten list pełen ojcowskiej troski odnaleziony został w jednym z syberyjskich archiwów zupełnie n;.edawno i ze względu na wagę tego dokumentu przytaczamy tutaj jego fr<.lgment: "Syn mój, były student St. Petersburskiego Uniwersytetu, zbiegiem nieszczęśliwych okoliczności 10s11zamieszany został w polityczną sprawę i wysłany na Sachalin na "Niżnym Nowogrodzie" ósmego czerwca bieżącegoroku. Dla Waszej Ekscelencji to tylko koiejny numer wśród szarej masy wypełniającej wyspę, zaś dla mnie jako ojca, to nieszczęśliwe, drogie mi dziecię, które zbłądziło ale nle jest przesiąpcel. Już ze sposobu, w jaki został wy5łany, Wasza Ekscelencja będzie być może - łaskawie zauważyć, że i wyższe \vładze \v Petersburgu uznały za możliwe okazanie mu niejakich względów. Jednakże nie a złagodzenie ciężkich warunków, w jakich przyszło mu żyć, czynię ja starania, gdyż na to musi on u Waszej Ekscelencji sam zasłużyć i na pewno zasłuży, ale przerażeniempje budzi myśl, że niepełnoletni młodzieniec o nieukształtowanych poglądach i przekonaniach, rzucony przez los w tak zupełnie zepsute środowisko - jeżeli nawet nie zepsuje się ostatecznie, �153 to mo~e upaść na duchu i utracić szlachetność uczuć i charakteru, ż którymi wyjechał. Dlatego błagam Waszą Ekscelencję o zezwolenie mu na możliwie najczęstsze kontakty ze mną i danie mu tym samym możliwości spełnienia mego rodzicielskiego obowiązku, którym jest podtrzymywanie, ukierunkowywanie i rozwijanie jego duchowych sił, pomimo tak wielkiego oddalenia. Proszę nie odmówić prośbie nieszczęśliwego ojca, a Bóg wynagrodzi tę łaskę stokrotnie [...]" 10. Obawy ojca o degradację moralną syna okazały się płonne. Jego bogata osobowość i codzienna chęć służenia innym sprawiły, że nawet w katorżniczej kolonii, wśród której było wielu kryminalistów, potrafił zjednać sobie ich szacunek. Tak jak i innym katorżnikom było mu ciężko a kolejne lata niewoli odmierzały kubiki ściętego drewna. Z tego okresu katorgi zachowała się relacja rosyjskiego zesłańca L P. Juwaczewa, który przez pewien czas mieszkał razem z Bronisławem Piłsudskim i potem napisał, iż "od początku wyróżniał się on spośród katorżników nie tylko wykształceniem, lecz również tym, że był przyjazny wobec innych, miał miękkie serce, był bardziej sentymentalny i wśród więźniów cieszył się największą sympatią" 11. Te przymioty charakteru, a także wykształcenie zwróciły uwagę władz więziennych na osobę B. Piłsudskiego. Otrzymał więc pracę w kancelarii więziennej oraz w biurze administracji okręgu tymowskiego. W autobiograficznej notatce wykorzystanej przez W. Sieroszewskiego we wspomnieniu pośmiertnym o nim czytamy: "Po kilku latach więziennego życia, przymusowej pracy fizycznej, uzyskałem nieco swobody; spełniałem obowiązkowo różne czynności biurowe, prowadziłem spostrzeżenia meteorologiczne, gromadziłem zbiory przyrodnicze dla miejscowego muzeum, urządzałem bibliotekę dla okręgu, w którym mnie osiedlono, dawałem lekcje, wreszcie władze POz.woliły się uczyć w szkole ludowej" 12. 10 List ten odnaleziony został przez Pana W. Łatyszewa z Muzeum Krajoznawczego w .Jużno-Sachalińsku w jednym z archiwów na terenie Syberii. Pragnę w tym miejscu podziękować mu za udostępnienie tego niezwykle cennego dokumentu oraz za zgodę na jego opublikowanie w czasopiśmie "Lud". 11 1. P. Mirolubow, Wosiem let na Sachalinie, Petersburg 1907, s. 39. Polskie wydanie tej książki ukazało się w Poznaniu 1903 roku pod tytułem Osiem lat na Sachalinie. Oba wydania ukazały się pod pseudonimem, bowiem właściwe nazwisko autora brzmiało 1. P. Juwaczew. 12 W. Sieroszewski, BronisŁaw Piłsudski, "Rocznik Podhalański", 1914-1921. s XIV. �154 Już z tej krótkiej relacji rysuje się wyrazme wielość pełnionych ról przez B. Piłsudskiego. Tak istotnie było po "kilku latach" jego więziennego życia, potem natomiast zajęcia te uległy znacznemu poszerzeniu, przede wszystkim w zakresie badań etnograficznych. Wróćmy jednak do wspomnianych w notatce "spostrzeżeń meteorologicznych", one to bowiem były jednymi z ważniejszych zajęć katorżnika B. Piłsudskiego mających szerszy aniżeli lokalny charakter. Gdy w roku 1881 lekarz rządowy na Sachalinie wybudował małe obserwatorium meteorologiczne w osadzie Korsakowka, tym samym rozpoczęto na wyspie prowadzenie systematycznych obserwacji pogody. Jego staraniem powstała też w 1886 roku druga stacja obserwacyjna we wsi Rykowskoje, w której obserwatorami byli między innymi wspomniany już L P. Juwaczew oraz B. Piłsudski, pracujący pod nadzorem felczera M. Krzyżewskiego. Zagospodarowanie rozległych obszarów rosyjskiego Dalekiego Wschodu oraz Syberii wymagało poznania warunków klimatycznych, stąd też rozpoczęto - na zlecenie Głównego Obserwatorium Fizycznego w Petersburgu - prowadzenie systematycznych obserwacji meteorologicznych. Objęto więc nimi również i Sachalin, najdalej wysuniętą na wschód połać ziemi rosyjskiego imperium. Obserwacje te, oprócz charakteru czysto gospodarczego, miały również ważne znaczenie strategiczne, nic wit~c dziwnego, że w krótkim czasie powstało na Sachalinie wiele obiektów przystosowanych do prowadzenia tego typu pomiarów. Założenie dwu z nich łączy się bezpośrednio z osobą B. Piłsudskiego. Były to stacje na posterunku Korsakowskim gdzie stacjonowała flota rosyjska oraz w osadzie Gałkino-Wresskoje. Rozumiejąc naukową wagę zleconego zadania wykonał on je z dużą starannością o czym świadczy dokumentacja obu obiektów znajdująca się w Centralnym Archiwum Państwowym Dalekiego Wschodu ZSRR w Tomsku. Opracowując instrukcję obsługi posłużył się wytycznymi Głównego Obserwatorium Fizycznego i w jasny sposób sformułował zasady prowadzenia dzienników, wymogi formalne sprawozdań miesięcznych i rocznych oraz inne niezbędne dane dokumentacyjne. Zajmujący się tą formą działalności badawczej B. Piłsudskiego Władysław Łatyszew i Zbigniew Wójcik 13 wyrazili przypuszczenie, iż co najmniej do wiosny 1897 roku był on kimś w rodzaju kierownika służby meteorologicznej przy gubernatorstwie Sachalin u, o szerokim zakresie uprawnień. Wypada jeszcze zaznaczyć, iż wyniki obserwacji meteorologicznych opublikował B. Piłsudski w dwu kolejnych W. Łatyszew, Z. Wójcik, Bronislaw Piłsudski i jego badania meteorologiczne maszynopis artykułu w posiadaniu autora, który otrzymał go do prof. dr hab. Z. Wójcika wraz ze zgodą na posługiwanie się tekstem w dokumentacji biograficznej. 13 na Sachalinie, �155 rocznikach (1896 i 1897) "Sachalińskiego Kalendarza" ("Sachalinskij kalendar"), jako Obzor pogody w sielenii Rykowskom na ostrowie Sachalin w 1895 g. (po nowomu stilu) oraz Obzor pogody w sielenii Rykowskom Tymowskogo okruga w 1896 godu (po nowomu stilu). Były to pierwsze publikacje badacza, który już wówczas zdobył sobie uznanie administracyjnych i wojskowych władz Sachalinu. Wspomnieć bowiem należy, że oprócz zajęć z dziedziny meteorologii uczestniczył on także w gromadzeniu eksponatów do mającego powstać muzeum. W 1894 roku, z inicjatywy lekarzy sachalińskich, oraz nielicznej inteligencji zatrudnionej przede wszystkim w administracji, przystąpiono do gromadzenia eksponatów muzealnych. Było to przedsięwzięcie na szeroką skalę. W rozumieniu organizatorów muzeum miało dać obraz "ogólnego życia wyspy", ze zwróceniem szczególnej uwagi na kulturę jej tubylczych ludów. Wówczas już wiedziano, że B. Piłsudski często przebywał wśród aborygenów i interesuje się ich kulturą. Zwrócono się więc do niego by włączył się do pracy kolekcjonerskiej na rzecz powstającej w Aleksandrowsku placówki muzealnej. Uczynił to z zadowoleniem i w rezultacie wraz z L. Szternbergiem - również zesłańcem o zainteresowaniach etnograficznych - wyposażyli tę placówkę, której otwarcie nastąpiło w lB96 roku. Z czasem, gdy ugruntowały się etnograficzne zainteresowarna B. Piłsudskiego, gromadził on eksponaty muzealne dla placówek w Petersburgu i Władywostoku. Przygotował też unikatowy zbiór na Światową Wystawę w Paryżu, który uzyskał wysoką ocenę i budził powszechny podziw zwiedzających. Sporo przywiózł ich także do Polski, a wspomniana już K. Zawistowicz charakteryzując jego zbiory naukowe znajdujące się w Instytucie Wschodnim w Warszawie, pisała także o "obiektach muzealnych" w liczbie 399. Wspomnieć bowiem trzeba, iż zorganizowane formy przybrała ta jednostkowa pierwotnie akcja gromadzenia zbiorów dla muzeum w Aleksandrowsku, a kolekcjonerstwo etnograficzne stało się z czasem stałym zajęciem B. Piłsudskiego. Nie miało ono zresztą nic z przypadkowego zbieractwa gdyż od początku jego celem było pokazanie kultury tubylczej w formie kolekcji etnograficznej, która po dzień dzisiejszy zdumiewa muzeologów. Gromadzenie eksponatów o tym charakterze podporządkowane było surowym rygorom wynikającym z przeogromnej wiedzy B. Piłsudskiego o inwentarzu kulturowym autochtonicznych mieszkańców Sachalinu. Przyjazne kontakty z nimi i wielki szacunek, którym otaczały go te ludy, pozwoliły mu na pozyskanie eksponatów o szczególnej wartości, nieraz nawet o jednostkowym charakterze. Tworzenie kolekcji etnograficznych stanowiło zaledwie jedną warstwę działalności muzealnej B. Piłsudskiego. Drugą bowiem była praca nad systematyką tych zbiorów. Najpełniejszy jej charakter wyraził się �156 podczas przebywania badacza we Władywostoku w latach 1899-1902, gdzie wskutek starań podjętych przez Towarzystwo Badań Kraju Amurskiego objął on stanowisko konserwatora zbiorów muzealnych. Wreszcie trzeci etap jego muzealnej działalności przypada na okres pobytu w Krakowie i Zakopanem, po roku 1906, kiedy to przejawiał duże zainteresowanie problematyką muzealnictwa etnograficznego. Oprócz typowego kolekcjonowania zbiorów, także na Podhalu, w obrębie jego zainteresowań leżały teoretyczne problemy z tego zakresu. Wyraziły się one w publikacji Muzeum Tatrzańskie imienia dra T. Chałubińskiego tV Zakopanem. Zadania i sposoby prowadzenia działu etnograficznego (1915), a także w tym, iż nowy gmach tego muzeum zaprojektowany został z uwzględnieniem wielorakich potrzeb takiej placówki, o których wiedzę czerpał B. Piłsudski z objazdu licznych muzeów zagranicznych - w Londynie, Paryżu, Brukseli, Lozannie, Wiedniu. Wspomniana publikacja jest ważnym dokumentem pozwalającym na wprowadzenie tego badacza do grupy prekursorów polskiego muzealnictwa etnograficznego. Wiemy, że na przestrzeni wieku XIX przeważał typ muzeów o uniwersalnym charakterze zbiorów. B. Piłsudski natomiast już z początkiem XX stulecia dostrzegał ważność wydzielenia się muzealnictwa etnograficznego łącznie ze skansenowskimi obiektami. We wspomnianej publikacji - o ważnym wówczas znaczeniu dla muzealnictwa etnograficznego - pisał B. Piłsudski, że: "W ciągu trzech lat byłem niegdyś kustoszem dużego muzeum we Władywostoku, zwiedziłem po kilka muzeów w rozmaitych krajach Japonii, Ameryce, Anglii, Francji, Niemczech, Austrii, a w tym roku, mając już na widoku nasze Muzeum Tatrzańskie, uważniej starałem się poznać muzea w Pradze, Szwajcarii i Belgii; przeczytałem też pewną ilość specjalistycznych książek, artykułów i sprawozdań muzealnictwu poświęconych. I dlatego poczuwam się do obowiązku wypowiedzenia swojego zdania" 14. W dziejach budowy nowego gmachu Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem znane są jego zabiegi o optymalny, w sensie lokalowym i naukowym, kształt tej placówki. Będąc członkiem muzealnej komisji budowlanej czynił starania by nowy obiekt nawiązywał pod każdym względem do standardów światowych w tym zakresie. Podkreślał wyraźnie, że ówczesne muzealnictwo etnograficzne na świecie wychodzi z "wieku dziecinnego" i zakreśla sobie szersze zadania natury porównawczej. Podawał przykłady konkretnych rozwiązań - na przykład w dziedzinie konserB. Piłsudski, Muzeum Tatrzańskie im'ienia dra T. Chałubińskiego w ZakoZadania i sposoby prowadzenia działu ludoznawczego, Kraków 1914, s. 148 (nakładem autora). 14 panem. �157 wacji - powołując się na autorytet dyrektora muzeum etnograficznego w Berlinie, profesora F. Luschana. Akcentował zarazem, że "Muzea etnograficzne oraz muzea etnografii porównawczej tj. etnologii (po niemiecku Volkerkunde) dążą do zebrania materiałów i tak odpowiedniego ich wystawienia, by klasyfikując okazy według zasady geograficznej lub porównawczo-rozwojowej, dać możność poznania człowieka i ludów całego świata" 15, W prezentacji określonych zjawisk kultury, mających charakter wystaw muzealnych, dostrzegał B. Piłsudski ważną rolę dokumentacji fotogi"aficznej wzbogacającej percepcję widza. Zdawał sobie sprawę aż nadto wyraźnie, że określonej faktografii kulturowej nie można pokazać inaczej jak poprzez zarejestrowanie konkretnego obrazu na kliszy fotograficznej. Stąd też w jego badaniach terenowych na Sachalinie uwidoczniła się wyraźnie tendencja do fotograficznej dokumentacji wzbogacającej opisywane przez niego zjawiska kulturowe, jak na przykład święto niedźwiedzia, szamanizm, połowy ryb, wnętrza chat, transport i komunikacja, życie codzienne i inne. Wykonał on setki zdjęć o tej tematyce i śmiało można powiedzieć, iż obok Leona Barszczewskiego 16, który pozostawił bogatą kolekcję zdjęć etnograficznych z terenu Azji Środkowej oraz Jana Stróżeckiego 17, dokumentującego życie zesłańców w Jakucji oraz tamtejszych plemion, właśnie Bronisław Piłsudski, wiedziony instynktem badacza, uczynił z fotografii etnograficznej ważny rodzaj żródła historycznego wpisując się w jej dzieje jako twórczy prekursor. Podobnie było też z używaniem przez niego w badaniach nad tubylczą kulturą specjalnego fonografu. Co do fotografii wykonanych przez niego to ich liczba nie jest dzi·siaj znana. Z całą pewnością wykonał ich wiele setek. Część przywiózł do kraju, inne rozeszły się po świecie. I tak wiadomo, że znajdują się obecnie w różnych placówkach na terenie Polski, Niemiec, Rosji, a zapewne i w innych krajach, w których przebywał B. Piłsudski szukając dla siebie dogodnego miejsca do życia i pracy naukowej. Fotografie te znakomicie dopełniają omawianie przez niego zagadnień kulturowych. Niektóre z nich obiegły cały świat, ukazując się w różnych czasopismach, budząc zrozumiałe zainteresowanie. Wspomnijmy tu tylko, że na wystaB. Piłsudski, op. cit., s. 152. M. Bero, Obraz kultury ludów Azji Środkowej w materiałach Leona Barszczewskiego, w: Kultura i życie społeczne Azji Środkowej. Z polskich badań dawnych i współczesnych. Praca zbiorowa pod red. Z. Jasiewicza, Poznań 1983, s. 23-43. Fotografie te były także eksponowane w 1987 r. w Galerii Fotografii "Hybrydy" w Warszawie na wystawie pod nazwą: Leon Barszczewski. Fotograf 15 16 Azji środkowej 17 XIX w. L. Dubacki, Jan Stróżewski (1869-1918), "Fotografia", 3: 1986. �158 wie poświęconej kulturze ajnoskiej, zorganizowanej w 1987 roku przez Muzeum w Kolonii 18 znalazły się również zdjęcia jego autorstwa. Dotychczas nie publikowane fotografie z jego zbiorów znajdują się w Archiwum Naukowym Oddziału Towarzystwa Geograficznego ZSRR we Władywostoku, a aktualnie prowadzona pełniejsza kwerenda, przy okazji przygotowania wspomnianych już Dziel Zbiorowych B. Piłsudskiego. ujawnia nowe zespoły. a wiele łaskawiej, aniżeli z fotografiami obrazującymi kultun~ ludów Sachalinu wykonanymi przez B. Piłsudskiego oraz innymi jego materiałami naukowymi znajdującymi się w Instytucie Wschodnim w IN arszawie, obszedł się los z wałkami fonograficznymi, które przywiózł on do kraju w 1906 roku. Ich dzieje przedstawił przed laty J. Ba!'lczerowski 19 i A. Kuczyński 20, aktualnie natomiast czas dopisał no\ve fak ty. Oto bowiem przy wydatnej pomocy organizacyjnej japońskiego etnologA Koichi Inoue i wspomnianego już J. Bańczerowskiego oraz A. Majewicza udało się sprawą przegrania i odczytania zapisów, utrwalonych przed ponad 80 laty na tych wałkach, zainteresować jap0l1skie środowiska naukowe. Tak więc w 1984 roku specjaliści japońscy z Instytutu Elektroniki Stosowanej Uniwersytetu Hokkaido, przy zastosowaniu techniki laserowej, przekopiowali utrwalone na woskowych walkach nagrania f1jnoskiego folkloru, umożliwiając prawie pełne ich odczytanie, a co za tym idzie i dalsze naukowe opracowanie. Material ten wejdzie tai,że w skład wspomnianej już edycji naukowej spuścizny B. Piłsudskiego. W swym podstawowym trzonie edycja ta obejmie, rzecz to naturalna, wszystkie opublikowane dotychczas rozprawy naukowe oraz opracowania popularne autorstwa B. Piłsudskiego, w tym również jego korespondencję i inne materiały bio-bibliograficzne. Wspomniano już poprzednio jak dziwne zrządzenia losu zawiodły go na odległy Sachalin, przybLżaj;\C" 18 J. Kreiner, Norden. Ein H. D. Olschlegler, Bestandskatalog der Ainu . .lager, Stammlung Fischer unci Sammlcr in Jupan < des Rautenstrauch-.loc:;t-Mllseum, Korn 1987. 10 J. Bańczerowski, Zapisy fonograficzne Ajnów. "Biuletyn Fonograficzny". f.: 1964. 20 A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław Hl72 to jedna z pełniejszych polskich publikacji na temat Polaków na Syberii, która ukazała się W' Polsce po roku 1945. Ryzyko jej opublikowania podjęło ówczesne kierownictwo Wydawnictwa Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu gdy po "przewrocie grudniowym" w 1970 roku rozluźniły się trochę ograniczenia tematyczne J1adzoro'vane przez cenzurę. W ksiąźce tej jest duży fragment poświęcony B. Piłsudskiemu, n:ltomiast pełniejsze informacje o losach wałków fonograficznych znajdują się \V :,~tykule: A. Kuczyński, Wkład nauki polskiej w badania Ajnów i ich kl!lLiry. "Studia z Dziejów Geografii i Kartografii" seria "Monografie z Dziejów N:lUki i Techniki", t. 87: 1973. �159 zarazem niektóre fragmenty jego życiorysu. Tak się złożyło, iż jego osobowość ukierunkowana była zawsze na potrzeby innego człowieka. Nic przeto dziwnego, że w uciążliwych warunkach katorgi potrafił znaleźć takie obszary aktywności, które umożliwiały mu pracę na rzecz innych. Początkowo były to zajęcia w kancelarii więziennej, potem skromna działalność pedagogiczna, która z czasem nabrała większego wymiaru poprzez organizowanie szkół elementarnych dla krajowców wreszcie, początko\vo amatorska, działalność na polu etnografii, która z czasem przerodziła się w zajęcie profesjonalne. Kształtowanie się zainteresowań etnograficznych, pozbawione w początkowym okresie jakiegokolwiek programu badawczego, przebija wyraźnie z różnych publikacji B. Piłsudskiego. Oto w jednej z nich poświęconej poezji Niwchów, pisze on, iż "Wspólna, ciężka niedola, tylko rozmaicie odczuwana, jednakowa, szczera i gorąca miłość do Ojczyzny, kolebki naszego życia, zbliżyła nas i pokochaliśmy się. Spoza mego szarego chałatu z żółtym tuzem na plecach. który was odstraszał, bo widzieliście w nim okropnych zbójców, czyhających na wasze życie, mienie i cześć waszych niewiast, spoza innych ciężkich symbolów aresztanckiego położenia mego, odczuliście, wy moi starzy przyjaciele, swym pierwotnym dziecięcym instynktem, że mogę wam szczerze współczuć i was pogardzonych, niezrozumianych, uważanych za "psów smrodliwych" pokochać. I garnęliście się do zamyślonego wciąż, bladego, a tak dziwnego dla was młodziana, szliście do niego długim nieprzerwanym szeregiem przez lat niemal 12, by usłyszeć słowo dobre, by otrzymać przyjacielską, zdrową radę, by się poskarżyć na ciężkie krzywdy brutalnych sąsiadów białolicych, by odpocząć wśród wypraw myśliwskich, posilić się i wyspać u tego przyjaciela, któremu daliście drogie i zaszczytne dla niego miano "starszego brata", "AKAN". Biegły lata nieskończenie jednostajne, jak krople rzęsistego deszczu, j smutne, jak płomyk zasypanego popiołem i wdeptanego w ziemię a płonącego przedtem drzewa. Związek serdeczny nas łączący krzepł i rozszerzał się na coraz dalsze okolice. Jużeśmy razem się cieszyli powodzeniem waszem w sezonach połowu ryb i myślistwa, odczuwaliśmy radość, gdy zdrowe latorośle uszczęśliwiały rodziny i powiększały liczbę członków gasnącego waszego szczepu: smuciliśmy się razem, gdy śmierć unosiła do pięknego ale nieznanego "Mlywo" tych, których zaliczaliśmy do naszych wspólnych przyjaciół; żebraliśmy razem u naszych "Panów", by wykołatać pomoc w klęskach, grożących wam głodem, obmyślaliśmy środki, by zapobiegać szerzącym się epidemiom. a dzięki Wam, bracia moi żółtolicy, dzięki za zaufanie i przyjaźll, które z żywego trupa, pożądającego śmierci, zrobiły na powrót człowieka hołdującego przede wszystkim czynnej miłości dla ludzi. Dziękuję za otwarcie mi dusz waszych, za odsłonięcie mi tajników waszej trudnej, odmiennej, nieharmonijnej dla nas, ale wam drogiej ojczystej mowy, za powierzeniE:' niejednej tajemnicy, za chętne objaśnianie waszych myśl: �160 i zapatrywań, za dzielenie się ze mną najdroższym skarbem, który wam pozostał i osładzać wam będzie ciężkie kajdany niewoli - waszymi pieśniami".21. Przyjaźń B. Piłsudskiego łącząca go z Niwchami przyobleczona była w różne formy. Starał się osłaniać ich przed carskimi czynownikami, był orędownikiem ich spraw wobec władz, uczył ich dzieci zasad higieny i elementarnej wiedzy. Odjeżdżając do Władywostoku (1899) zabrał z sobą młodego Niwcha z zamiarem wykształcenia go by ten, po powrocie na wyspę, mógł się zająć nauczaniem swoich współplemieńców. Niestety chłopiec ten, którym B. Piłsudski serdecznie opiekował się we Władywostoku, zmarł tam na gruźlicę. Wielość społecznych ról pełnionych przez niego na rzecz tej grupy etnicznej wyraziła się także w obszernym opracowaniu zatytułowanym Nużdy i pot'riebnosti sachalinskich gilakow, opublikowanym w tomie 4, cz. 4 czasopisma "Zapiski Priamurskogo otdieła Impieratorskogo russkogo, Gieograficzeskogo obszczestwa". Niwcham poświęcił także kolejne swe prace jak Poezja Gilaków, "Lud", t.17: 1912, z. 2 oraz Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912, a ponadto w innych artykułach odnoszących się do tubylców Sachalinu są także pewne partie traktujące o tej grupie etnicznej. Jednym z przejawów troski B. Piłsudskiego o tubylców Sachalinu było dążenie do zakładania szkół, o ograniczonym wprawdzie zakresie nauczania, ale i tak pozwalającym uczniom na zdobycie pewnego zakresu praktycznej wiedzy. Początki tej działalności rozpoczęły się we wsi Rykowskoje gdzie w miejscowej szkole zorganizował zajęcia dla dzieci z niwchijskich rodzin. Później praca na tym odcinku przybrała charakter bardziej programowy, zwłaszcza w latach 1903-1905, w których zorganizował on szkoły dla dzieci ajnoskich, między innymi we wsiach Najero, Tarajka, Sijancy, Naibuczi, Mauka, Otosan. Bez nieodzownego dla tego zajęcia entuzjazmu, umiejętności współżycia z tubylcami i miejscową administracją rosyjską, całe przedsięwzięcie pedagogiczne nie powiodłoby się gdyby nie Jego dobra znajomość języka ajnoskiego. Oprócz realizacji założonego programu trzeba było pokonywać także określone uprzedzenia Ajnów do nauki, zwłaszcza, iż niejednokrotnie krążyły plotki, iż ci którzy nauczą się czytać i pisać będą odsyłani df) "specjalnych drużyn bojowych nad Amur". Z takimi i innymi trudnościami radził sobie B. Piłsudski, a w pewnym okresie udało mu się nawet wyjtć poza wcześniej planowane rozwiązania formalne i powiększył liczbę "punktów szkolnych" mając do pomocy ajnoskiego nauczyciela, a także przyzwolenie i finansową pomoc miejscowej administracji. Wspomniano już poprzednio, że w 1899 roku skutkiem starań ze21 B. Piłsudski, Poezja GiLaków, "Lud", t. 17: 1912, s. 4-5. �161 Fot. 3, Orokowie, Zdjęcie wykonane przez B, Piłsudskiego. wnętrznych, inspirowanych po cZl~ściprzez L. Szternberga, byłego zesłańca, którego poznał B. Pilsudski na Sachalinie, pozwolono mu na wyjazd do Władyvlostoku. Pozostawał tam do lipca 1902 roku pełniąc funkcję sekretarza Amurskiego Oddziału Imperatorskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, w którym również był bibliotekarzem i konserwatorem zbiorów etnograficznych. W tym czasie współpracował także z redakcją statystycznego dwutygodnika Dalekiego Wschodu oraz był członkiem zespolu redakcyjnego miejscowej gazety. Podczas rozruchów w Chinach pełnił także obowiązki felczera w miejscowym szpitalu dla imigrantów. Władywostok 0p\lŚcił on 8 lipca 1902 roku po przyjęciu 11 Lud t. LXXIV �162 propozycji Imperatorskiej Akademii Nauk by ponownie udał się na Sachalin dla zgromadzenia kolekcji etnograficznej dotyczącej kultury Ajn6w, Niwchów i Oroków. Niemałą rolę w tym przedsięwzięciu badawczym odegrał także wspomniany już poprzednio L. Szternberg, który zadbał o to by pomocy finansowej na ten wyjazd udzielił Rosyjski Komitet do Badań nad Azją Środkową i Wschodnią. Gdy mówimy o wkładzie B. Piłsudskiego w badania nad kulturą Ajnów to właśnie ten okres jego pobytu na Sachalinie spięty klamrami dat: lipiec 1902 - czerwiec 1905, okazał się najbardziej twórczy i wypełniony bez reszty studiami terenowymi. W tym czasie, na krótko tyll<.o, dwa razy opuścił Sachalin. Raz między 13 lipca a 30 sierpnia kiedy to z Mauki odpłynął do Hakodate na Hokkaido. Drugi raz odprawił się na Hokkaido 20 czerwca 1903 roku by wziąć udział w wyprawie W. Sieroszewskiego mającej na celu zbadanie problemu akulturacji Ajnów. Pobyt ten zakłóciły przygotowania do wojny rosyjsko-japońskiej i już 24 września tegoż roku obaj badacze opuścili Hokkaido. Piłsudski powrócił wówczas do Korsakowska, W. Sieroszewski zaś poprzez Koreę i Chi- Fot. 4. Ajn z Sachalinu. Zdjęcie wykonane przez B. Piłsudskiego. �ny popłynął do Ettropy. V.fyprawa ta nie przyniosła zaplanowanych rezultatów naukowych, a W. Sieroszewski opisał ją w niewielkiej ksi::\żeczce zatytułowanej Wśród kOSl11atych ludzi mającej parę wydań. Z kalendarium pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie w latach 19021905, zestawionego przez Tom.asza Wicherkiewicza 22, aż nadto wyraźnie widać jego aktywność badawczą przejawiającą się w tym, że stale przebywał w rozjazdach terenowych uczestnicząc w różnych ajnoskich ś\viętach i obrzędach, jak np. święto niedźwiedzia i polowania na foki, które obserwował w osadach Otosan i Sierakoko, święto zabicia lisa czy święto stawiania inau. Byłaby to długa lista nazw osad i problemów badawczych. Na pewno warto wspomnieć, iż w dwa miesiące po przybyciu na Sachalin, to jest 10 września 1902 roku spotkał się B. Piłsudski w Korsakowsku z gubernatorem wyspy, generałem Łapunowem, który zlecił mu opraco\vanie raportu dotyczącego położenia społeczno-ekonomicznego Ajnów i projektu nowych przepisów dotyczących tubylców. Zadanie to wykonał on wzorowo korzystając ze szczególnych pełnomocnictw jakie otrzymał wówczas od zleceniodawcy, który po powrocie do swej stałej rezydencji w Aleksandrowsku pisał do niego: "Łaskawy Panie Bronisławie Osipowiczu! Zgodnie z naszą rozmową na posterunku Korsakowskim, przesyłam w załączeniu wykaz wymaganych danych o tubylcach, najuniżeniej prosząc Pana - łaskawy Panie - w związku z wyrażeniem przez Pana zgody - o zebranie i przekazanie mi szczegółowych danych i informacji zgodnie z załączonym programem o Ajnach okręgu korsakowskiego oraz o opracowanie projektu zasad administrowania różnoplemieńcami i ich statusu, które powinny zastąpić ustawy działające obecnie w tym względzie. Zechce Pan przyjąć wyrazy serdecznego szacunku i oddania" 23. Podczas opracowywania tych problemów może Pan korzystać z "Ustawy o różnoplemieJ':cach", która jest w posiadaniu Korsakowskiego Okręgowego Zarządu Policji, ponieważ innych rozporządzell nie wydano. Jednocześnie gubernator wydał stosowne zalecenia dla władz, by te udzieliły B. Piłsudskiemu wszelkiej potrzebnej pomocy, łącznie z możliwością korzystania z rządowej lokomocji konnej i zapewnieniem mu pełnego bezpieczeJ'lstwa. Podejmując się wykonania tej pracy spodziewał ft T. Wicherkiewicz, Krat kij i Kamfuto Ainu-no i6tai chalinie tekstów z ustaleniem ich genezy oczerk ekonomicz2skogo by ta ajnow na o. Sa- Bronislawa Pilsudskiego. Komparatywna analiza i chronologii, praca magisterska napisana pod kierunkiem profesora dr. Alfreda Majewicza w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1991. Ił M. W. Łatyszew, M. M. Prokofiew, Katalog etnograficzeskich koUekcyj B. O. Pilsudsko[Jo w Sachaiinskom obl.astnom krajewiedczeskom. rrmz·ieje. Jużno-Sachalinsk, 1988, s. 19. �164 się zapewne B. Piłsudski, iż przyczyni się do polepszenia sytuacji tubylców. Niestety wybuch wojny rosyjsko-japoilskiej i zajęcie Sachalinu przez Japończyków uniemożliwiły wdrożenie tego projektu do praktyki administracyjnej 24. Jego rękopis, po złożeniu w kancelarii generał-gubernatora, nie został też opublikowany i wraz z innymi r~ateriałami spoczął w archiwum. Obecnie znajduje: si(~ on w Centralny~n Archiwum P3~\st\'lOwyrn Rosyj:skiej Federacyjnej Republiki Radzieckiego Dalekiego \Vschodu w Tomsku, w zespołach akt kancelarii gubernatora obwodu sachAJii\skiego, nr 2032, a odnaleziony przez W. Latysz2wa uclost<~pniony został druIdem. Wcześniej natomiast ukazał Sil: ,icl1<oby b?kst uzupełniający ten ptojekt. Oto bowiem w japoJ1skim czasopiśmie "Sekai" czyli "Świat", z 1906 roku ukazał się jego artykuł zatytułowany KJlrafuto Ainu-no iotai (Sytuacja Ajnów na Sachalinie), o którego genezie dowiadujemy się między innymi z noty autobiograficznej pomieszczonej przez 'V. Sieroszewskiego we wspomnieniu pośmiertnym a s\\ioim przyjacielu, tj. autorze tego artykułu. Czytamy \V nim między innymi, iż "Proszono mnie o wypowiedzenie się w kwestji urządzenia Ajnów na Sachalinie, dokąd się miała posunąć japoi1ska fala emigracyjna. 1'v1emor'iał mój na ten temat opracowany, przyjęty został przychylnie przez komisję kolonizacyjną i wydrukowany w kilku zeszytach miesięcznika "Sekai" wydawanego przez markiza Yamagate ... " 25. Dodajmy, iż inspiracją do napisania tego artykułu było konkretne zamówienie złożone B. Piłsudskiemu ze strony Japończyków, którzy na mocy układu w Portsmouth zawartego 5 września 1905 rolm, kOJ'lcząt::ego wojnę japońsko-rosyjską trwającą w latach 1904-1905, otrzymali część zi(:m Sachalinu leżących na południe od 50. równoleżnika, które z czasem określano japońską nazwą Karafuto. W zamierzonym procesie kolonizacyjnym tych obszarów nie bez znaczenia było dla nich umocnienie tubylczego osadnictwa i pełniejsze powiązanie go z własną polityką na tym terytorium. Szczegółowe motywy i okoliczności powstania tego artykułu a także jego rosyjskiego odpowiednika zatytułowanego Kratkij oczerk ckonomiczeskogo by ta ajnow na o. Sachalin i opublikowanego na łamach czasopisma "Zapiski Obszczestwa izuczenija Amurskogo kraja" z 1907 roku omawia wspomniany już T. Wicherkiewicz 26. Dopowiedzieć tutaj jednak trzeba, iż oba te opracowania ul,azały się już po opuszczeniu Sachalin u oraz Rosji przez ich autora. Jego sprawozdanie 24 Zobacz artykuł publikowany w tym tomie "Ludu" zawierający ów dokur ment autorstwa B. Piłsudskiego oraz komentarz do niego opracowany przez W. Łatyszcwa. "Projekt" publikowany jest po raz pierwszy w literaturze polskiej. 25 W. Sieroszewski, op. cit., s. XVIII. 2~ T. Wicherkiewicz, op. cit. �165 Fot. 5. Muzeum w Jużno-Sachalińsku, w którym znajdują dotyczące B. Piłsudskiego. się różne materiały z trzyletnich badań na wyspie ukazało się natomiast w 7 numerze czasopisma "Izwiestija Russkogo komiteta dla izuczenija Sriedniej i Wostocznoj Azji w istoriczeskom, archieołogiczeskom, lingwisticzeskom i et·· nograficzeskom otnoszenijach", ukazującego się w Petersburgu i zatytułowane było Otczot B. O. Piłsudskogo po komandirowkie k ajnam i orokam o. Sachalina w 1903-1905 gg. Jego treść przybliża nam w pewnym zakresie trud badawczy autora, który w tym czasie gromadził eksponaty etnograficzne i odprawiał je do Petersburga statkami floty handlowej, robił dokumentację fotograficzną i z pomocą fonografu zapisywał bogaty folklor tubylczy, zajmował się różnymi zagadnieniami z zakresu kultury materialnej, społecznej i duchowej gromadząc unikatową wręcz faktografię z tej dziedziny. Z tego okresu pochodzi jego praca zatytułowana Z wyprawy do Oroków na wyspę Sachalin w 1904 roku, bezcenne wręcz studium kulturowe dotyczące tej nielicznej już wówczas grupy etnicznej. We wspomnianym sprawozdaniu z wyprawy znajduje się między innymi i taki zapis: "Wywieziony przeze mnie materiał przedstawia się następująco: zebrano etnograficznych zapisów o Ajnach - 1880, Gilakach - 320, 01'0kach - 180, nad Amurem 400 stron; tekstów ajnoskich 870 s. (część z nich nie została przełożona); tekstów gilackich 285 s.; orockich 13 s.; �166 wyrazów ajnoskich ponad 10.000; gilackich nieco mniej; orockich i 01czów mangunskich około 2000. Zdjęć fotograficznych około 300. Wałków fonograficznych z pieśniami i baśniami Ajnów zapisano ~)O sztuk" 27, Dodajmy zaraz, iż w ciągu tej ekspedycji badacz przebył piechotą przejechał na wozie, saniach, konno, psim i renifel'ow~im zaprzęgiem a także przepłynął łodzią ponad 5 tysięcy kilometrów. Dotarł wówczas do najodleglejszych zakątków wyspy, by dokładniej zbadać kulturę i życie Ajnów, Niwchów i Oroków. Zebrany wówczas materiał stanowi podstawę całej następnej działalności naukowej B. Piłsudskiego. Większa część publikacji ogłoszonych przez niego po roku 1905 opiera się właśnie na tych materiałach, z których część uległa zniszczeniu w pożodze wojennej i rozproszona została w rezultacie mało stabilnej sytuacji materialnej ich właściciela zmieniającego często miejsce pobytu w nadziei na znalezienie optymalnych warunków do pracy naukowej. Zanim jednak rozwinięty zostanie ten wątek biograficzny - odnoszący się przede wszystkim do krakowsko-zakopiańskiego okresu w życiu badacza - wypada choćby na chwilę wrócić do pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie w latach 1902-1905, dopełniając informacje o naukowych rezultatach tej ekspedycji, ważnymi szczegółami dotyczącymi jego życia. Otóż na okres ten przypada jego związek z ajnoską dziewczyną i przyjście na świat dzieci, syna Sukezo (1903) i córki Kiy (1905). Była ona siostrzenicą bogatego Ajna, który w miejscowości Ai (często w różnych publikacjach miejscowość ta nazywana jest Ai-kotan, co wprawdzie nie jest błędem ale budzić może pewne niejasności) w południowych rejonach wyspy miał dostatnie gospodarstwo i obszerny dom wybudowany w stylu rosyjskim. Przybył tu B. Piłsudski po raz pierwszy w dniu 14 grudnia 1902 roku, a że dom był przestronny więc uczynił zeń swoją bazę wypadową do okolicznych wsi. Z czasem nowa sytuacja rodzinna spowodowała, iż kwaterował tu częściej. Gdy w 1905roku opuszczał Sachalin chciał zabrać ze sobą rodzinę. Ostatecznie wyjechał sam rozstając się na zawsze z dziećmi i żoną. Potomkowie syna B. Piłsudskiego mieszakją do dzisiaj w Japonii, świadomi swych odległych związków z dawnym "królem Ajnów". I jakkolwiek wątek to ciekawy pozostawiamy go na uboczu naszych zasadniczych rozważań. Po ostatecznym opuszczeniu Sachalinu, przez osiem miesięcy B. Piłsudski przebywał w Japonii. Z jednej strony wykorzystał ten czas na pogłębienie swej wiedzy ajnologicznej, z drugiej natomiast pochłonęły l B. O. Pilsudskogo po komandirowkie k ajnam i orokam o. SachaZina russkogo komiteta dla izuczenija Sriedniej i Wostocznoj Azji w istoriczeskom, archieołogiczeskom, lingwisticzeskom i etnograficzeskom otnoszenijach, 1907, nr 7, s. 49. 27 Otczot w 1903-1905 gg., "Izwiestija �167 go kontakty z japoJ1skimi, chińskimi i rosyjskimi działaczami społecznopolitycznymi. O szczegółach tego pobytu pisał dość dokładnie K. Sawada 28, podając iż 5 sierpnia 1906 roku, na parowcu "Dakota" odpłynął B. Piłsudski z Jokohamy do Ameryki skąd obrał kierunek na Europę. Brak oficjalnej zgody na opuszczenie Rosji był przeszkodą w jego powrocie na Litwę. Swych stron rodzinnych nie zobaczył do końca życia. Osiadł w Galicji, mieszkając po trosze we Lwowie, Krakowie i Zakopanem. Często wyjeżdżał za granicę interesując się problematyką etnograficzną, przedsięwziął nawet zamiar ukończenia studiów etnograficznych, których dyplom miał umożliwić mu objęcie katedry etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Bywało, że nie posiadał przez długie lata sta~ego zatrudnienia. Zył skromnie ale z godnością. Z uwagą śledził usiłowania brata Józefa na rzecz odzyskania niepodległości. Był głęboko przejęty jego planami, jakkolwiek przyznać trzeba, że nie zawsze identyfikował się z nimi. W Krakowie, gdzie mieszkał najdłużej, układał swoje plany badawcze, stąd wyruszał w podróże naukowe po Europie. Tam wreszcie powracał by kontynuować pracę nad publikacjami, mając silne oparcie w księgozbiorze miejscowej biblioteki uniwersyteckiej, a także w osobie profesora Jana Rozwadowskiego, pod którego kierunkiem przygotował swą monumentalną pracę pt. Materials for the Study of the Ainu Language and Folklore, wydaną w Krakowie w 1912 roku. Łączyła go też przyjaźń z profesorem Józefem Morozewiczem, badaczem Wysp Komandorskich i śmiało rzec można, iż ówczesne środowisko naukowe Krakowa wspierało go w pracy naukowej i dopełniało jego samorealizacji poprzez wieloraką pomoc. Przez pewien czas był B. Piłsudski sekretarzem Sekcji Etnograficznej Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności, zawsze czynnym, pełnym pomysłów i organizatorskiej inwencji. Mimo, iż doskwierał mu dotkliwy brak pieniędzy nie zaniedbywał swych zajęć naukowych. Opracowywał przywiezione zbiory i wiele publikował zarówno w wydawnictwach krajowych, jak i zagranicznych 29. Bywało, iż żalił się jednak na swój los, a w jednym z listów do antropologa Juliana Talko-Hryncewicza pisał, że w kraju "formułki są ważniejsze od istoty rzeczy. Dla uczącego jestem za stary, dla uczonego brak mi stopni naukowych. A jednak jestem jednym i drugim obecnie. Czuję się Polakiem, za granicą nawet jestem rzadkim i po~ K. Sawada, B. Piłsudski in Japan, w: Proceedings of the International on B. Pilsudski's Phonographic Records and the Ainu Culture, Edited by executive Committee of the International Symposium Hokkaido University, Sapporo 1985. zu A. Majewicz, Bibliography of Works by Bronislaw Piłsudski. For the Edition of the Collected Workes of Bronislaw Pilsudski, Poznań 1990. Symposium �168 dziwianym Polakiem, a dla swoich jestem zupełnie niepotrzebną najwyżej żebrakiem, który kąsek chleba może wyprosić" 30. rzeczą, Uzupełnijmy zarazem to bardzo osobiste wyznanie nową zupełnie wiadomością źródłową podaną przez W. ł.atyszewa z Jużno-Sachalińska, iż B. Piłsudski nosił się z zamiarem powrotu do Rosji, gdzie dzięki L. Szternbergowi oferowano mu etat w Muzeum Etnograficznym Carskiej Akademii Nauk. Hie wiadomo jak dalej potoczyłyby się jego losy gdyby nie zagubienie paszportu uniemożliwiającego mu rychły v:yjazd. Wszczął on nawet pewne starania w tym względzie i napisał do 1'O\,,1arzystwa Badall Kraju Arr..urskiego, :~e "Dla mnie bardzo ważnym jest otrzymanie paszportu jak r.ajszybciej, ponieważ zaproponowana mi intratna posada może zostać zajqta [...] a ja nie mogę wyjechać bez zagranicznego paszportu". W tym samym czasie Gubernator Okręgu Przymorskiego informował Towarzystwo, "że zagraniczny paszport Bronisławowi Osipowiczowi PiłsJdskiemu, członkowi Towarzystwa, nie może być wystawiony bowil'm nieodzownie jest dla załatwienia tej sprawy przedłożenie przez niego odpowiedniego świadectwa wystawionego przez rosyjskiego konsula, o tym, że istotnie stary paszport został zagubiony" 31. Tak więc jedynie machina biurokratyczna zatrzymała B. Piłsudskiemu na polskiej ziemi! Tymczasem nadal nie wiodło mu się najlepiej w Galicji. Zdecydował się na zmianę miejsca zamieszkania. W 1911 roku osiadł w Zakopanem, gdzie bywał wielokrotnie wcześniej, począwszy od 1908 roku, kiedy to po raz pierwszy przybył na Podhale. Stosunkowo dobrze znamy zakopiański okres B. Piłsudskiego, który cechuje się rozlicznymi działaniami na rzecz budowy muzeum, przedsięwzięciami o charakterze edytorskim, związanymi z założeniem "Rocznika Podhalańskiego" oraz organizatorskimi w łonie Sekcji Etnograficznej Towarzystwa Tatrzańskiego, a także eksploracjami terenowymi w różnych rejonach Podhala, na Spiszu, O1'awie i na Słowacji. Pisał o tym zajmująco Juliusz Zborowski 32, który osobiście znał B. Piłsudskiego. Są też inne opracowania i relacje 3:1, K. Zawistowicz, op. cit., s. 45. W. M. Łatyszew, l'd. M. Prokofiew, op. cit., s. 29. 8! J. Zborowski, Z dziejów ludoznawsttca i mnzealnictwa na Podhalu: Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa Tatrzańskiego (1911-1919), "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 6: 1976. 53 A. Kuczyński, Dobrze jest wierzyć szamanom relacja Bronis/awa Pi/sud..! skiego, w: Ludy dalekie a bliskie. Antologia polskich re/acjji a ludach Syberii, Wybór i komentarz A. Kuczyil$ki, Wrocław 1989; tenże, Katorżnik i etnograf, "Sybiracy", nr 29-30: 1991; tenże, Brc~islaw Piłsudski wieczny tu/acz, "Semper Fidelis", nr 2-3: 1991; A. Majewicz, Klc pełnej ocenie dorobku naukowego Bronisława P"ilsudskiego, "Przegląd Ori:-ntalL.yczny", 2: 1987; A. Piechowski. Polski badacz 30 31 �169 wśród nich na szczególne wyrozmenie zasługuje Uziembły daleki od uczonej formuły ale taki, odtworzyć postać B. Piłsudskiego, rzec można więc ów autor, że w Zakopanem z początku XX tekst autorstwa Adama z którego można sobie szkic do portretu. Pisze stulecia, "w tym centrze swoistej kultury, którą interesowała się cała Polska, może najdotkliwiej chrornała etnografia. Gadano o stylu zakopiaflskim, opowiadano o zdobnictwie zakopiańskim, przebierano się w stroje góralskie ... I cóż stąd? Polska nie miała ani środków - ani ludzi. Po amatorsku zaprzątali sobie tym głowę malarze, trochę poeci i na tym koniec. Oczywiście, że byli l'..ldzie, którzy na ten temat przemyśliwali. Były i artykuły, były i książeczki. Ale przecie ... Proszę sobie wspomniet:, ::::e Polska przed pierwszą wojną miała tylko dwa słabo obsadzone univJersytety. Dialektologią zajmować się począł dopiero Nitsch - jeden. Katedry etnografii w ogóle nie było. Na własną rękę zaś prowadzić studia -niełatwo. A jednak prowadzono. W Zakopanem zajmował się tymi sprawami przede wszystkim człowiek niewyczerpanej inicjatywy, a również energii - Tadeusz Korniłowicz. Ale teoretyczne przygotowanie jego na tym terenie było słabe i wszystkie pomysły organizacyjne kończyły się na dość chaotycznym powiększaniu ubogich zbiorów Muzeum im. Chałubińskiego. Aż wreszcie zjawił się człowiek nowy, człowiek istotnie o wykształceniu etnograficznym, z wyrobionym już nazwiskiem, nazwiskiem głośnym skądinąd. Był nim Bronisław Piłsudski, król Ajnosów. "Król" niemal autentyczny. Uczony z prawdziwego zdarzenia. [...] Wśród plemienia Ajnosów nad Oceanem Spokojnym zyskał ogromny autorytet. Umiał być ich obrońcą prawnym, umiał ulepszyć organizację ich życia. Umiał kierować tym życiem. [...] Zdaje się przybył do Zakopanego jako gość doktorstwa Dłuskich, którzy nie opodal Zakopanego, na stokach Gubałówki, prowadzili największe sanatorium dla "piersiowo chorych". Jednak chyba niedługo pozostawał na uboczu. Czynna jego natura nie pozwalała na spoczynek, a należał do ludzi, którzy nieodpartym czarem niewolą każdego już przy pierwszym spotkaniu. Czy miał zamiar dłużej zabawić w Zakopanem i w ogóle na Podhalu - nie wiem. Ale od razu wszedł w jego życie. W tym siwiejącym nieco panu, starannie ubranym, o niedużej przystrzyżonej bródce było coś niezmiernie pociągającego. Wszędzie gdzie tylko się ukazał, był jakby u siebie w domu, przy swoich .Po raz pierwszy spotkany człowiek - był mu już bliski. Nie było w nim ani śladu jakowejś sentymentalnej rozlewności. Nie, pan Bronisław nie gadał wiele o sobie, nie zwierzał się, nie narzucał swojej osoby. Ale jakoś się tak zdarzało, że po paru minutach rozmowy już wiedział, z kim ma do czynienia. Już wienr 9: 1985; tenże,' Zapomniana postać z dziejów Zakopa"Podhalanka" nr 2: 1985; H. Swienko, Antropologia spo12czna Bronisława. Piłs.udskiego, "Prace Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych Politechniki Warszawskiej. Filozofia", t. 4: 1973; tenże, Wkład Bronisława Piłsudskiego do etnografii religioznawczej, "Studia Religioznawcze. Teoria i Metodologia Religioznawstwa, t. 14: 1979. Ajnów, nego: "Poznaj Bronislaw Świat", Piłsudski, �170 dział, co ten nowy znajomy umie, co go pociąga. I już po chwili zwracał się o jakieś wyjaśnienia, a może o radę, jak urządzić to lub owo, jak można pomóc komuś w jego pracy. Jak dostać się tam, a tam. Niebawem rozmowa schodziła na sprzączki, pasy kute, łyżniki, malowidła na szkle i świątki przydrożne; na garnki i odrzwia. I jakoś z tych rozmów samo wychodziło, że sprawa zabytków jest bardzo pilna, że trzeba je zbierać najstaranniej. No ale skąd pieniądze. Przecież trzeba płacić. A więc Pan Bronisław mówił, że oczywiście o zyskaniu większych subsydiów nie ma mowy. Ale - kto wie, czy to nie ma również stron dobrych. Bo gdyby począć płacić za takie rzeczy - rozpocząć się może fałszowanie. Nakupiłoby się wszelkiego rodzaju śmiecia, bo przecież o specjalistów w tej sprawie jest trudno. I mówił Pan Bronisław, jakby całe życie spędził w Zakopanem, że obecnie coraz mniej ludzi zajmuje się wyrabianiem ozdób. Coraz trudniej będzie o sprzączki kute, bo dostarczy je fabryka norymberska. Wyjaśniał, jak zmienia się życie. Pewien tryb zarobkowania, otoczenie, przyzwyczajenie ograniczają potrzeby dnia dzisiejszego. Ziemia co daje to daje. Niewiele. A tylko raz na rok można ją uprawiać i tylko raz na rok zbierać. Co się dostało musi starczyć. Ale zostaje dużo wolnego czasu, kiedy ani w polu nie ma co robić, nie ma też jagód ni grzybów. Siada wtedy człowiek na przyzbie, bierze kozik do ręki i poczyna wyrzynać. Kto inny tłoczy albo maluje na szkle. Ot, przygotowuje sobie sosręb. I miesiące całe rzeźbi coś na nim, by to jakoś przecie wyglądało. Jeden coś chce wyrazić, opowiedzieć tą swoją sztuką. Drugi myśli, jak ozdobić rzecz codziennego użytku, by cieszyć się jej widokiem. [...] Pan Bronisław gadał tak w kawiarni i na ulicy, i na zebraniach. I jakoś się wyłoniła sekcja Towarzystwa Tatrzańskiego - sekcja etnograficzna. I nagle różni ludzie poczęli znosić najróżnorodniejsze rzeczy. Jedni przez snobizm, inni przez wzgląd na poważną postać pana Bronisława. Bo ten naprawdę chwytał wszystkich za serce" 34. Istotnie takie były przymioty osobowe "Pana Bronisława". Oprócz tego, że swoją działalność edukacyjną na rzecz gromadzenia zbiorów prowadził w samej stolicy Podhala, to często bywał także na halach i turniach Tatr, w szałasach pasterskich i wiejskich chatach. Znali go dobrze zarówno ludzie z intelektualnej elity Zakopanego, jak również prosty góralski lud. Podczas wycieczek etnograficznych przejawiał chęć poznania obyczajów ludowych, zbierania pieśni, legend, przysłów i materiału słownikowego, a także danych o genealogii rodzin góralskich, zwyczajach pasterskich itp. Obserwacje o pasterstwie halnym w Tatrach opublikował w Szwajcarii w artykule Almen-Viehzucht im Tatra-Gebirge, na łamach "Archives Suisses des Traditions Populaires - Schweiz. Archiv fUr Volkskunde", 20: 1916. Oprócz tego, że położył duże zasługi na polu muzealnictwa w Zakopanem i związanej z nim działalności wy14 A. Uziembło, Ludzie i Tatry, Kraków 1987, s. 209-211. �171 dawniczej był także B. Piłsudski animatorem innych przedsięwzięć o szerszym charakterze. Oto bowiem prowadził agitację na rzecz utworzenia w Galicji stowarzyszenia mającego integrować inteligencję polską rozrzuconą po świecie. Sam bowiem aż nadto dobrze odczuwał osamotnienie przez lata pobytu na Sachalinie by nie zwrócić na to uwagi, iż inni rodacy żyjący z dala od stron rodzinnych oczekiwali pełniejszych kontaktów z krajem. W sprawie tej zredagował nawet specjalną odezwę, którą podpisały takie osobistości jak Franciszek Bujak, Jan Gwalbert Pawlikowski, Eugeniusz Romer i inni, w tym również on sam sygnując ją podpisem: "Bronisław Piłsudski, bl. tułacz po Wschodniej Azji, etnolog". W rzeczywistości był on wiecznym tułaczem. Zły los kierował jego szlakami po świecie, począwszy od 1881 roku. Wybuch wojny światowej zmusił go do opuszczenia Galicji. Przez pewien czas mieszkał w Wiedniu by stamtąd przenieść się do Szwajcarii. Odcięty od podstawowego zespołu materiałowego dotyczącego ajnoskiej kultury, który pozostawił w kraju, napisał w Szwajcarii niewielki artykuł pt. Krzyże litewskie 35, w którym aż nadto wyraźnie przebija tęsknota za ziemią rodzinną. Czas wojny oddalał go coraz bardziej od kraju. Sterany syberyjską katorgą, nie najlepszego zdrowia nie mógł służyć krajowi jako żołnierz. Zajmował się więc działalnością charytatywną na rzecz ofiar wojny, natomiast po przeniesieniu się ze Szwajcarii do Paryża pracował w Komitecie Narodowym Polskim. W mieście tym dnia 17 maja 1918 roku utonął w wodach Sekwany, a dochodzenie przeprowadzone przez miejscową policję uznało tę śmierć za samobójczą. Pochowany został na cmentarzu Montmorency. Tam spoczywa do dzisiaj . • W dziejach wkładu Polaków w poznanie kultur ludów pozaeuropejskich postać B. Piłsudskiego należy do wyróżniających się. Tak się niestety złożyło, że dorobek ten jest mało znany w krajowej etnografii i jak dotychczas nie poddano go kompleksowym zabiegom wartościującym, chociaż w ostatnich latach pojawiło się parę prac np. J. Bańczerowskiego, A. Kuczyńskiego, A. Majewicza, H. Swienki i innych omawiających różne aspekty tyczące życia i naukowej działalności tego niepospolitego wręcz Człowieka. W szerszej panoramie dorobek ten prezentowany był podczas dwu międzynarodowych konferencji w Sapporo ss B. Piłsudski, Les croix Lithuaniennes, "Archives Suisses des Traditions Populaires-Schweiz. Archiv fUr Volkskunde", 20: 1916. Polskie tłumaczenie zatytułowane Krzyże litewskie, życiorysem autora poprzedził Dr Julian Talko-Hryncewiez, ukazało się w Krakowie w 1922 roku. �172 (1985) i Jużno-Sachalińsku (1991). Już na tym etapie zainteresowań jego osobą udało się ustalić wiele nowych szczegółów biograficznych, wzbogaciła się o nowe tytuły bibliografia jego prac, odnalezione zostały nowe zespoły archiwalne rękopiśmienne i fotograficzne i z całą pewnością lata następne ujawnią kolejne fakty z jego życia i naukowej działalności. W specjalistycznej literaturze podejmującej problematykę kultury ajnoskiej, oraz innych ludów rosyjskiego Dalekiego Wschodu, wzrasta z każdym rokiem ilość cytowań powołujących się na prace B. Pils~ld,;kiego. Określając w tym szkicu pełniej, aniżeli to zrobiono dotychczas '.v n::lszej literaturze, miejsce tej postaci w dziejach etnografii polskiej chciałoby się zainteresować szersze grono krajowych uczonych - historykó\v nauki, folklorystów, religioznawców, orientalistów, językoznawców, etnografów czy antropologów kulturowych - podjęciem kompleksowej oceny wkładu B. Piłsudskiego do badań nad ludami Dalebego Wschodu. Na obecnym etapie znajomości jego aoroblcu niełatwo jest jeszcze wsl·:azać jednoznacznie miejsce jakie zajmuje on w światowej ajnologii. Bez. wątpienia jednak podkreślić trzeba, że należy do badaczy o dużym prestiżu. Jego droga ku etnografii wiodła poprzez lata katorżniczej pracy, w dosłownym tego słowa znaczeniu, a badania terenowe, które prowadził pozostaną na długie lata wzorem pasji i poświęcenia się określonej spra·· wie. Należy oczekiwać, że przedsięwzięty trud wydania jego DzieŁ Zbiorowych przyniesie zamierzone efekty, a także, że monografia biograficz-. na tej postaci przyczyni się do pełniejszego jej spopularyzowania. Antoni Kuczyński BRONISŁAW PIŁSUDSKI'S WAY TO ETHNOGRAPHY (Summary) Among prominent researchers of Siberia who descend from Polish deportees, was Bronisław Piłsudski (1866-1918), who concentrated his ethnographer's interests on the cultures of the natives of Sakhalin, i.e. Ainu, Nivkhs, and Oroks. His stay on that island was due to his being an accomplice in the assault on Tsar Alexander III (1887). The original death sentence had been changed into 15 years of exile with hard labour. The very place of transportation was Sakhalin, where he arrived in August 1887. Initially he was hewing forests, later on he became useful for different prison jobs. He was employed in the prison office and assigned other casual administrative tasks, and with time even didactic ones. Namely, members of the local authorities entrusted him with the tutorship of their children. Having relative freedom of movements within the surroundings, B. Piłsudski focused his attention on the native people Niwch, being interested in their customs and conventions, language and religion. He became their moral protector against Russian colonial exploitation. Later· he met on Sakhalin a J1us- �173 sian deporte or exile L. Szternberg, who was also interested in the culture of the natives. When L. Szternberg was released from, he came back to St. Petersburg, where, having been employed in Russian Academy, he drew attention of his superiors in B. Piłsudski, who was still on Sakhalin. It was at the end of the XIX'h century, when Russia was greatly eager to be cognizant of the geographical and cultural problems of the Far East. Thus B. Piłsudski, still remaining on Sakhalin, participated more and more often in various research ventures. Initially, he Vias a meteorological observer, later, charged by the local authorities, he organized CI museum and a couple of obsero.rational posts. He did not neglect ethnogra~)hical occ:upations. He often cispatched to Petersburg the artifacts characteri~ing the culture of the peoples of Sakhalin. Thanks to help coming just from that city, he was allowed lo move to Vladivostok, where he worked in the field of muscology, was a libr~rian at the Geographical Society and the editor of the local :;tatistic magazine. After three years of stay in Vladivostok (1899-1902), he went hack on Sakhalin, as the research of Ain culture had been assigned to him. He conducted it for three years (1902-1905), delivering many ethnographical sets to the museums in Petersburg and in Vladivostok. where they are still remain. Apart from that, he gathered lexical materials, wrote down fables and legends, b€liefs and customs. He was interested in the worship of the bear and generally in the culture of the inhabitants of Sakhalin, and their needs in the changing economical situation, i.e. Russia's growing control over the island. He made very ke~n ohservations on that. B. Piłsudski took didactic actions among the Ains, initi<lted elementary educational programme schools. He built more meteorological stations, submitted reports to the authorities on the situation of the Sakhalin nativcs. Howe"'cr, he primarily dedicated himself to ethnography. From that period corne his first publications of ethnographical charader and systematic research of Ain culture. While conducting them, he used a photo camera and phonograph for documentation purposes. Therefore, B. Pilsudski can be called a forerunner of th~ methodics of ethnographical terrain research, in which he also applied questionnaires, allowing for the systematics of terrain materials. Amo'lg the conspic:ous results of ethnographical research of Ains, conducted by E. Piłsudski, a related and extremely important matter ought to be mentioned heri? All works discussing the reception of his scientific output in the field of ethnography, particularly emphasize his close contacts with the Ains, which made it possible for him to obtain unique artifacts, as well as cultural and religious information. Not quite irrelevant for those contacts was the marriage of B. Piłsudski with an Ainu woman, with whom he had two children a son and daughter. That relationship verified B. Piłsudski in the eyes of the natives. The descendants of that family live uptil now in Japan. B. .Piłsudski had with his wife, Cuhsamma Kimura, who died in 1938, a son named Sukezo-Kimura (190319(1), who married Harue N. and had a son Kazuyasu, who married 1'0moko N.; and a daughter Kiyo (1905-198?), who married Kumakichi Otani and had two daugters: Namiko (born in 1936, married Kiyokazu Takahashi, they have four children) and Hitami (born in 1936, married Takeo Sato). Certain members of the family visited two international conferences on the input of B. Pilsudski to the ethnographical research in the Far East, held in Sapporo (1985) and in Yuzhno-Sakh:1linsk (1991). B. Piłsudski parted with Sakhalin in autumn 1905 and, after eight months stay in Japan and in the United States, he arrived to Europe. He settled in Cracow and Zakopane, often going abroad with lectures on the ethnography of the native �174 peoples of Sakhalin Island. He was interested in ethnographical muscology Jn Podhale (region at foothill of the Tatras) he started research of thc culture of the highlanders. Though he was continously in difficult financial position - he did not have a permanent employment he published lots of ethnographlcal articles on the Ainu and Nivkhs. He died in Paris in 1918. At present, the works on the proper qualification of hisscientific output in culture anthropology llre in progress, as well as the preparations to the publication of The Collected Works of that researcher - transportee of great merit. Translated by Tomasz Cioska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/779e2c70b5296821e7fd1748e5cb06e9.pdf 211bdd07f937cf274f0311016bdcf19f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1550 Title A name given to the resource Etnografia polska w 25-leciu polskiej Akademii Nauk / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.3-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA POLSKA W 25-LECIU POLSKIEJ AKADEMII NAUK * Do podstawowych wymiarów istnienia należy czas. Dziwny to wymiar. Płynie jednostajnie, miarowo, z dnia na dzień, urozmaicony jedynie powtarzalnym cyklem dorocznym, rozpoczynającym jakby i zamykającym obwód koła. Ale pewna suma odcinków czy cykli czasu uzyskuje jakby nową jakość dialektyczną, coś w rodzaju węzła na ciągnącej się w nieskończoność linii. W życiu jednostki, rodziny, społeczności owe jakości czy węzły znaczą się "świętowaniem", jak to dobrze nazwano w jednej z nowszych publikacji etnograficznych. Inny to jest wówczas wymiar spraw ludzkich, inna ich jakość. W życiu konkretnej instytucji czy całego społeczeństwa owe wymiary znaczą się przede wszystkim jako rocznice czy jubileusze. Wtedy to czyni się retrospekcje, podsumowania, oceny i wyznacza perspektywy na przyszłość. Prawie przed trzema laty, dokładnie w dniu 12 czerwca 1974 r., w tej samej oto sali odbyło się plenarne posiedzenie Wydziału I Polskiej Akademii Nauk w rocznicowej atmosferze 3D-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Miałem wówczas możność i zaszczyt wygłoszenia referatu na temat polskiej etnografii, osiągnięć, organizacji i perspektyw rozwojowych 1. Z żywej dyskusji po referacie, w której zabrało głos kilkunastu wybitnych przedstawicieli polskiej humanistyki, ocena naszej nauki - etnografii - wypadła pozytywnie, a ustosunkowanie do niej było nader przyjazne. Wyrazem tego ustosunkowania było wybranie komisji celem opracowania wniosku o przekształcenie dotychczasowej * Przemówienie wygłoszone na poszerzonym posiedzeniu plenarnym Komitetu Nauk Etnologicznych PAN w dniu 5 IV 1977 w ramach obchodów 25-lecia Polskiej Akademii Nauk. I Zob.: J. Burszt<l, Etnografia polska. Osiągnięcia, organizacja, perspektywy. "Kultura i Społeczeństwo" nr 3, 1974. Toi: "Lud" t. 59, 1975, s. 5-21. �4 JOZEF BURSZ TA Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN w samodzielny Komitet 2. Uchwałą Wydziału I PAN powołano w 1975 r. do życia Komitet Nauk Etnologicznych PAN jako najwyższą reprezentację naszej nauki. Przypomnieniem tak ważnego wydarzenia weszliśmy w aktualną atmosferę, w jakiej żyje i w najbliższych tygodniach żyć będzie polski świat nauki. Jest nią jubileusz 25-1ecia działalności Polskiej Akademii Nauk. Zarówno dla całej polskiej nauki, jak i dla poszczególnych jej dyscyplin, jest to znów okazja nie tyle do "świętowania", ile retrospektywnej, aktualnej i prospektywnej refleksji. Dotyczyć więc ona może przebytej w ostatnim ćwierćwieczu drogi, określenia aktualnego miejsca, znaczenia, pozycji w strukturze nauki z jednej, a obiektywnych wymogów i potrzeb z drugiej strony, a na tym tle 'Skrystalizowania możliwości rozwojowych - wszystko w aspekcie stosunków łączących czy mających łączyć naszą naukę z formami organizacyjnymi Polskiej Akademii Nauk. Refleksja retrospektywna naszej nauki nie wymaga tutaj szerszego omówienia nie tylko z tej racji, że została ona przed kilku laty w różnych postaciach i formach i na różnych szczeblach dokonana z okazji 30-lecia PRL (omawialiśmy te sprawy także na plenarnych posiedzeniach Sekcji Etnografii KNS PAN, a potem naszego KNE), lecz głównie dlatego, że dysponujemy już obszerną publikacją oraz wydanym ostatnio I tomem Etnografii Polski, zawierającym także syntetycznie ujęte dzieje naszej nauki 3. Nawiążemy zresztą do tego w drugiej części naszego dzisiejszego posiedzenia. Wystarczy więc, jeśli z tej przeszłości przypomnimy tutaj tylko punkty znaczące, decydujące, węzłowe - takie, które zaznaczyły się jakąś dominantą w losach i formach organizacyjnych etnografii. W syntezie Etnografia Polski, Przemiany ... prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa zauważa pięć szczegółowych okresów w powojennych dziejach naszej nauki. J eś1i od nich wyjdziemy, to okaże się, że punktem zwrotnym stał się już okres drugi, lata 1948-1956. Był to rzeczywiście okres przełomowy, uwidoczniony w zakresie organizacji, ideologii, ukierunkowań prac badawczych, jak i szkolenia etnograficznego. Wszystko to zaś wy2 Zob.: J. Burszta, Sekcja cław ludowa Polski. Warszawa w - polskiej, Kraków dotychczasowych Przemiany Komitetu Nauk Socjologicznych Polskiej - praca zbiorowa pod red. M. Terleckiej, WroGdańsk 1973; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura polskich pracach etnograficznych. [w:l Etnografia t. I, praca zbiorowa. Instytut Historii Kultury Etnografii Polskiej pod red. M. Frankowskiej, t. 32, WroKraków Gdańsk 1976, s. 19-57. kultury Materialnej, Biblioteka cław Warszawa - Etnografii t. 59, 1975, s. 290-29l. Akademii Nauk. "Lud" 3 Historia etnografii ludowej, �Etnografia poLska w 25-Leciu P AN nikło właśnie z pierwszego, ale zasadniczego powiązania całości spraw etnografii ze świeżo powołaną do życia Polską Akademią Nauk. Z jej ram wyszły istotne dla dalszych losów naszej nauki sugestie, inicjatywy, ukierunkowania i konkretne poczynania. Jak dobrze pamiętamy z własnych doświadczeń - co zostało też podkreślone we wszystkich dotychczasowych opracowaniach sprawozdawczych i syntetycznych dotyczących historU etnografii w PRL - nasza nauka odbudowała się po wojnie w przedwojennych formach organizacyjnych i w zróżnicowanych ukierunkowaniach metodologicznych. Każdy z ośrodków uniwersyteckich - a tam skupiła się zasadnicza działalność naukowa - reprezentował odrębną szkołę i swoje ukierunkowania badawcze. Wspólnym forum i łącznikiem między nimi było Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, działające z dużym rozmachem. Dawniej jedynie ośrodek krakowski miał udział w organizacji akademickiej w postaci Komisji Etnograficznej w Polskiej Akademii Umiejętności. Szkolenie odbywało się również według wzoru ustalonego jeszcze w 1928 r. Chyba brak jakiegokolwiek akademickiego ośrodka dyspozycyjnego sprawił, że na I Kongresie Nauki Polskiej w 1951 r. etnografia nie znalazła swego właściwego miejsca. Pierwsze powiązania o charakterze akademickim przypadły na rok 1952, kiedy to utworzono w ramach tworzącej się Akademii Nauk Podkomitet Historii Kultury Materialnej, obejmujący zakresem swej działalności także etnografię. I już pierwsza ogólnopolska Konferencja Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w grudniu 1952 r. odbyła się pod auspicjami Wydziału I PAN. Stopniowo następowały dalsze, ważne poczynania, które należy tutaj przypomnieć. W ramach Komitetu Organizacyjnego Instytutu Historii Kultury Materialnej powstała więc Komisja Etnograficzna złożona z czołowych reprezentantów etnografii. Tą drogą doszło do utworzenia w ramach powołanego w dniu 19 XI 1953 Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN Działu IV - Etnografii. Już wcześniej, bo w lipcu 1953 r., Komitet Organizacyjny IHKM przejął od Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jeden z jego planów badawczo-terenowych, mianowicie realizację Polskiego Atlasu Etnograficznego. Bo właśnie Dział Etnografii w IHKM, w ramach szeroko zakrojonych planów integracyjnych, powiązał własną działalność z placówkami uniwersyteckimi zarówno pod względem kadrowym, jak i realizacji rozpoczętych czy zaplanowanych tam badań. Toteż liczba 23 etatów, jakimi dysponował Dział IV, rozkładała się głównie między pracowników tych ośrodków. Dla większości pracowników naukowych ze wszystkich ośrodków była to niepowtarzalna już póżniej swoista unia pracy w ramach resortu i w Akademii. Trwała ona jednak tylko kilka lat, do wprowadzenia jednoetatowości. �6 JOZEF BURSZT A Chyba głównie na konto Akademii należy zapisać zasadnicze zmiany ideologiczne i teoretyczno-metodologiczne, jakie zaszły w polskiej etnografii w latach 50-tych. Podstawowe znaczenie miały w tej mierze kolejne konferencje metodologiczne, połączone z programowaniem badań naukowych. Należy tu przypomnieć Konferencję Polskiego Atlasu Etnograficznego w ramach Działu IV IHKM (6-8 VI 1955), która skupiła rzeczywiście dookoła tego, naczelnego wówczas ogólnopolskiego zadania badawczego, wysiłki wszystkich ośrodków etnograficznych. Zaliczyć tu należy także konferencję sprawozdawczo-planującą IHKM z marca 1956 r. odbytą łącznie z Centralnym Zarządem Muzeów i Ochrony Zabytków. Podstawowe zaś znaczenie metodologiczne, ideologiczne i w zakresie planowania nauki miała głośna Etnograficzna Konferencja Metodologiczna w kwietniu 1956 r., nazwana "krakowskim sejmem etnograficznym", z udziałem ok. 80 etnografów z całej Polski, przedstawicieli placówek PAN i reprezentantów pokrewnych dyscypHn - historii i socjologii. Przy starciu się różnych stanowisk i w wyniku szerokiej dyskusji rozpatrzono wówczas podstawowe sprawy etnografii, rozszerzono jej tradycyjny dotąd zakres, także o badanie przemian współczesnych i "żywej społeczności" oraz z dogłębnym poruszeniem podstaw ideologicznych i teoretyczno-metodologicznych nauki, omówiono ogólnopolskie zadania etnografii oraz uchwalono podjęcie wielu badań regionalnych, zarówno ogólnomonograficznych, jak jednotematycznych. Postulo"vano wówczas m. in. opracowanie monograficzne wszystkich bez mała regionów Polski. Są to sprawy wszystkim dobrze znane. Podkreślić wszakże należy fakt, że był to rzeczywiście poważny i zasadniczy zwrot w dziejach naszej dyscypliny, przełom, który legł u podstaw wzrastającego odtąd znaczenia etnografii w świadomości społeczeństwa polskiego. Patrząc na te wydarzenia z perspektywy minionych ponad 20 lat można orzec, że był to niepowtarzalny już potem okres takiego ożywienia umysłów, że graniczył on niemal z euforią. Wydawało się, że w realizacji tak śmiałych i obszernych zadań badawczych powstały nieograniczone wręcz możliwości. Zapewne atmosfera ta przyczyniła się w jakiejś mierze do reaktywowania studiów etnograficznych (1956/1957), choć początkowo połączonych na dwóch pierwszych latach ze studiami archeologii. Faktem pozostaje, że odtąd kształcenie młodej kadry etnografów weszło na normalne tory. Późniejsza rzeczywistość nie we wszystkim spełniła oczekiwania. Przez kilka lat realizowano program badawczy w ramach wspomnianej unii, w pracy poszczególnych osób w placówkach uniwersyteckich i w pracowniach PAN. W ramach formalnego porządkowania stosunków pracy nastąpił wyraźny rozdział obu tych prac. Doszło do swoistego �Etnografia polska w 25-leciu P AN 7 przeJsclOwego curiosum, że po utracie przez część pracowników tzw. drugiego etatu, spora liczba etnografów wykonywała nadal prace dla IHKM na zasadzie honorowej. Etaty w PAN zatrzymali bowiem głównie młodzi pracownicy nauki. Jak ocenić i jak zapisać ów fakt honorowej pracy dla instytutu PAN? Chyba jako docenianie przez etnografów istotnej roli Akademii w organizacji nauki polskiej. Dość szczególnie ukształtowały się losy etnografii w ramach IHKM. Już od początku jego istnienia pozostawiono poza jego ramami znaczną część rzeczywistości kulturowej, stanowiącej zazwyczaj całościowy przedmiot etnografii. Chodzi o sztukę ludową i folklor muzyczny, inkorporowane już wcześniej w ramy Państwowego Instytutu Sztuki (potem Instytutu Sztuki PAN) oraz o folklor ustny (tzw. literaturę ludową) włączoną w ramy Instytutu Badań Literackich PAN. Owo szczególne rozdzielenie organów żywego organizmu, jakim była czy jest tradycyjna kultura ludowa, między trzy instytuty akademickie jest chyba unikalną polską specyfiką. W obręb IHKM dostała się tzw. "czysta" etnografia, którą raczej można nazwać "chudą". Ograniczała się ona tam w pierwszych latach tylko do zakresu etnografii Polski. Dopiero w 1962 r. rozszerzono jej zakres w IHKM także na etnografię powszechną. Powstał wówczas specjalny Zakład Etnograf'ii Powszechnej z dwoma pracowniami - w Warszawie i Poznaniu. To cenne rozszerzenie zakresu odbyło się jednak z równoczesną likwidacją Działu IV IHKM i jego swoistą degradacją tylko do pozycji Zakładu. I tak pozostaje do dziś. Sporo już dotąd pisano i mówiono na temat samej nazwy Instytutu (Historii Kultury Materialnej), adekwatności tej nazwy i merytorycznych konsekwencji, jakie wynikły czy mogły wynikać z interpretacji samej nazwy. (Jak wiadomo, nazwa ta - jak i cała struktura Instytutu były naśladownictwem wzoru zagranicznego, od czego tam zresztą dawno odstąpiono.) Oczywiście, określenie "kultura materialna" nie ograniczyło, jak wiadomo, zakresu etnografii w IHKM do tego tylko działu kultury, niemniej jednak dało temu działowi priorytet. Ciężar gatunkowy losów naszej dyscypliny leży jednak gdzie indziej, mianowicie w dysproporcji między stojącymi przed tą nauką zadaniami, a szczupłością kadry naukowej. Nie sposób nie dać tu charakterystycznego zestawienia porównawczego. Gdy kadra Instytutu Historii Kultury Materialnej urosJa w ciągu lat do bez mała 300 osób, to Zakład Etnografii, rozpoczynający swoje dzieje z 23 etatami naukowymi, doszedł zaledwie do liczby 24, a więc tylko o 1 więcej niż na początku (w tym: w Warszawie 8, Krakowie 7, Wrocławiu 5 i w Poznaniu 4). Podobno ostatnio utracono 1 etat, nastąpił zatem nawrót do stanu wyjściowego. Swoiście zamrożone możliwości kadrowe etnografów w IHKM musiały się odbić na realizacji zakrojonych kiedyś tak szeroko planów ba- �8 JOZEF BURSZTA dawczych, zwłaszcza w zakresie etnografii Polski, tym bardziej, że częsc kadry poświęca się przecież głównie problemom z zakresu etnografii powszechnej. Stąd też w realizacji niektórych badań i zadań o charakterze ogólnym, dotyczącym całej etnografii, Zakład Etnografii IHKM, reprezentując przecież podstawowe funkcje akademickie, wciąga do realizacji swych zadań pracowników naukowych i innych pionów uniwersytetów i muzeów. Tak było (i jest) podczas badań nad Polskim Atlasem Etnograficznym, zbiorowej pracy Historia etnografii polskiej, czy w ostatnio wydanej i opracowywanej 2-tomowej Etnografii Polski. Przemiany kultury ludowej. W realizowaniu własnych zadań badawczych Zakład Etnografii IHKM wkroczył śmiało na arenę międzynarodową. Zainicjował i przeprowadził badania w Mongolii, w ramach współpracy z Instytutem Etnografii w Sofii otworzył możliwości udziału polskich pracowników w badaniu współczesnej kultury wsi w Bułgarii, był też współorganizatorem międzynarodowych badań kultury ludowej w Karpatach. Tą drogą spełniał i spełnia funkcję krajowej i międzynarodowej współpracy, koordynacji i integracji badań naukowych. Podkreślić też trzeba, że tylko w ramach tego Zakładu prowadzi się u nas szeroko zakrojone i efektywne badania amerykanistyczne, ostatnio także nad Polonią amerykańską. Wszyscy szczególnie doceniamy podstawowy fakt, że w ramach Instytutu HKM stworzone zostały dość szerokie możliwości publikacji prac badawczych i informacji o naukowych osiągnięciach polskiej etnografii. Obok interdyscyplinarnego "Kwartalnika Historii Kultury Materialnej" mamy już 20 pełnych roczników organu "Etnografia Polska", głównie na informowanie zagranicy nastawione są kolejne roczniki "Ethnologia Palona". Trzydzieści kilka tomów serii wydawniczej "Biblioteka Etnografii Polskiej" mówią zaś same za siebie. Są to wszystko ogromne pozytywa, jakie zostały osiągnięte w sytuacji stosunkowo nawet tak skromnej inkorporacji etnografii w ramy Polskiej Akademii Nauk. Ale związek naszej nauki z PAN to nie tylko sam Zakład Etnografii IHKM. To także opieka merytoryczna i finansowa Wydziału I Nauk Społecznych PAN nad ogólnopolskimi instytucjami etnograficznymi i placówkami regionalnymi, zarówno bezpośrednia, jak i poprzez prowincjonalne Oddziały PAN. Przykładem może być Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Utrzymuje się ono - jak wiadomo - z corocznych dotacji PAN. Dzięki tej opiece stało się możliwe wydawanie najstarszego polskiego organu etnograficznego "Lud", kilku serii wydawniczych PTL ("Prace etnograficzne", "Prace etnologiczne", "Atlas polskich strojó\v ludowych", "Archiwum etnograficzne", ostatnio niestety dość mocno ograniczone w możliwościach ich kontynuacji) oraz jedynego czasopisma folklorystycznego "Literatura Ludowa". Dla pełności obrazu uwzględnić �Etnografia polska w 25-lec!u PAN tu trzeba także wydawane w ramach Instytutu Sztuki PAN czasopismo "Polska Sztuka Ludowa", niezmiernie zasłużone w swej 3D-letniej już działalności. Tu należy także seria wydawnicza Zakładu Badania Literatury Ludowej IBL "Studia Folklorystyczne". Na szczególne zaś podkreślenie zasługuje opieka Wydziału I PAN nad unikalną serią wydawniczą PTL, jaką stały się Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Bez opieki PAN opracowywanie i wydawanie tej monumentalnej aD-tomowej serii byłoby niemożliwe. . Sumując powyższe można zasadnie stwierdzić, że 25-letni okres powiązań żywotnych spraw etnografii z najwyższym szczeblem organizacyjnym nauki, jaką stała się PAN, umożliwił i ułatwił przeobraż.enie się naszej dyscypliny w nową, wyżsżą jakość. Zbieżne współdziałanie osób, placówek, ośrodków regionalnych i centralnych z formami organizacyjnymi i kierunkami działalności P AN stało się nader sprzyjającym czynnikiem w rozwoju jakościowym naszej nauki. Nastąpiło w tym okresie rozszerzenie badań na dziedziny dotąd zaniedbywane, pogłębienie świadomości teoretyczno-metodologicznej, rozwinięcie i zacieśnienie współpracy międzynarodowej oraz współpracy z pokrewnymi naukami i realizacja opracowań syntetycznych. W zakresie poznawczym podkreślić należy efektywne wkroczenie w problematykę kultury współczesnej i w teorię kultury w ogóle. Z drugiej znów strony etnografia nawiązała ścisłe więzi z praktyką i w większej niż przedtem mierze pełni swoją doradczą rolę w życiu współczesnym, zwłaszcza w kulturze artystycznej. Przykładów można by dać tu sporo. Wszystko to sprawiło, że do przeszłości należy już ubieganie się o właściwe miejsce dla etnografii wśród nauk społecznych i o należytą jej pozycję w świadomości społeczeństwa. Chyba przekonywającym tego dowodem jest fakt, że etnografia znalazła przed kilku laty swoje miejsce w Komitecie Nauk Socjologicznych PAN jako jedna z jego Sekcji, a zwłaszcza to, że przed dwoma laty awansowała - dzięki wyraźnej życzliwości Władz - po raz pierwszy w dziejach do godności samodzielnej reprezentacji akademickiej w postaci wspomnianego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Powiem więcej. Jestem oto upoważniony do stwierdzenia wobec plenum KNE PAN, że życzliwość władz Wydziału I PAN idzie jeszcze dalej. Sekretarz Wydz. I prof. dr Władysław Markiewicz na zapytanie, jakie mogą być dalsze losy naszej nauki w PAN i czy widzi możliwości wystąpienia o utworzenie Instytutu Etnografii względnie Etnologii PAN odrzekł, że wniosek taki byłby na miejscu, widzi możliwość jego realizacji i ze swej strony będzie go popierał. Chodziłoby wstępnie o to, by zapadła w tej mierze uchwała plenum KNE PAN. Instytut Etnologii, �10 JOZEF BURSZTA którego powstanie mogłoby się oprzeć o substancję istniejącą w ramach IHKM, byłby niezmiernie potrzebny. Mógłby on podjąć wszystkie podstawowe zadania nauk etnologicznych, umożliwić pełne planowanie naukowe, właściwą koordynację badań, dałby szersze możliwości rozwojowe młodej kadrze itd. Byłby wreszcie równorzędnym partnerem w kontaktach międzynarodowych, zwłaszcza z krajami socjalistycznymi, które tego rodzaju instytuty z dawna posiadają. Zatem jubileusz 25-lecia Polskiej Akademii Nauk zbiega się nam z możliwością uzyskania dla naszej dyscypliny dalszego skoku jakościowego i wyraźnego węzła na linii jej dziejów. Oby wszystkie te nadzieje znalazły swoje urzeczywistnienie! JÓZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY AND THE 25th ANNIVERSARY POLISH ACADEMY OF SCIENCES (S umm OF THE ary) This paper has been presented at the broadened plenary meeting of the Committee for Ethnological Sciences, that had been organized on the occasion of 25th Anniversary of the Polish Academy of Sciences. The subject mattter covers the most significant relations between ethnography and the activities developed by the Academy. The relations date back to 1952, when the Polish Academy of Sciences was founded. At the same time, the Institute of the History of Material Culture was created and, in the framework of the Institute, in late 1953, the Division of Ethnography employing 23 workers at Warsaw, Łódź, Cracow, Poznań and Wrocław. However, Folk Art and Folklore have been included in two other Institute of the Academy. Simultaneously, the Polish Academy of Sciences was aimed to inspire a theoretical and methodological reorientation in Ethnography. For this purpose nation-wide ethnographic conferences were organized in 1952, 1955 and 1956, at which several national-scale Research Programmes were initiated and then developed by the scientific staff of the Academy and some Universities, as well as by specialists employed in Museums (Polish Ethnographic Atlas, monographs of the particular regions, detailed problems form the field of ethnography). In 1962, at the Institute of the History of Material Culture the division of non-Polish ethnography was founded (dealing with Mongolia, Balkans and Latin America). �Etnografia polska w 25-leciu p AN 11 Since recently, the Division of Ethnography at the Institute of the History of Material Culture works at large monographic problems (Ethnography of Poland, History of Polish Ethnography, etc.), publishes several periodicals, one etnographic series ("Ethnographic Library" with 32 volumes, continued), and the voluminous monumental edition of O. Kolberg's Works (with the so far 59 volumes, continued). The ever increasing number of current problems to be solved in Ethnography cals for the creation of the Institute of Ethnology at the Polish Academy of Sciences. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6364839852e23d81f22d1ea97208ef97.pdf 188da0387fd915066b08a9d05117af78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1677 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource kultura ludowa Belgia - etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1551 Title A name given to the resource Kultura ludowa a etnografia w Belgii / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. S T U D I A, R O z P R A Lud, w y t. 62, 1978 ZOFIA STASZCZAK KULTURA LUDOWA A ETNOGRAFIA BELGII Specyficzne warunki Belgii skłaniają do podjęcia próby dostrzeżenia relacji, jaka zachodzi mIędzy kulturą ludową a etnografią w kraju: 1) o silnych zróżnicowaniach i nawarstwieniach etnicznych, a słabych zróżnicowaniach etnograficznych; 2) który został wcześnie i bardzo szybko zurbanizowany i zindustrializowany; 3) w którym zainteresowania etnografią dość wcześnie znalazły ujście w badaniach ludów prymitywnych w koloniach. Realizacja powyższego zamierzenia wydaje się jednak możliwa dopiero w szerszym kontekście zjawisk historyczno-kulturowych. Ten mały kraj (o dziesięciokrotnie mniejszej powierzchni niż Polska, a z trzykrotnie wyższym wskaźnikiem zaludnienia na 1 km2) odznacza się bowiem pewną odrębnością, nawet wśród krajów Europy zachodniej. Podejmując próbę hierarchizacji elementów świadczących o jego specyfice, wydaje się, że na pierwszym miejscu można wymienić fakt, że hi~ storyczna wspólnota rozwoju gospodarczego i politycznego Belgii nie zatarła różnic narodowościowych, językowych ,j kulturowych jej mieszkańców. Nie ma tu, podobnie jak w innych krajach zachodniej Europy, oficjalnego wyróżnienia "narodowości", ponieważ stosowane określenie "nationalitE~" oznacza "obywatelstwo" i w związku z tym ważne jest jedynie stwierdzenie przynależności państwowej. Opierając się jednak na różnicach językowych i nawiązując do poczucia odrębności etnicznej mieszkańców Belgii, można wyróżnić na jej obszarze dwie główne grupy narodowościowo-językowe 1. Część północną kraju (prowincje: Flandria I Zob. M. Jahn, L. Ratajski, BeLgia, [w:] Geografia powszechna pod red. A. Wrzoska, t. 2, Warszawa 1965, s. 304-319; WieLka encykLopedia powszechna PWN, t. 1, Warszawa 1962, s. 675-683, hasło: BeLgia; J. Kozłowska, Belgia, [w:] Słownik geografii Europy pod red. A. Wrzoska, Warszawa 1976, s. 124-136; W. i R. Koronowie, BeLgia, Warszawa 1976, s. 67-68. �14 ZOFIA STASZCZAK Zachodnia i Wschodnia, Antwerpia, Limburgia) zamieszkują Flamando~ wie mówiący językiem flamandzkim zbliżonym do języka holenderskiego, określanego przez Flamandów jako język flamandzki (vlaams), a przez Walonów jako język holenderski (neerlandais) 2. Być może, że fakt ten objawia ze strony Walonów tendencje wyrównacze, skoro i oni używają języka nie tylko im właściwego. Mimo pewnych różnic leksykalnych i fonetycznych, w językach flamandzkim i holenderskim obowiązują te same normy składniowe, gramatyczne i ortograficzne. W związku z tym, w literaturze przedmiotu brak zgodności w zakresie ich klasyfikacji 3. Niektóre opracowania wymieniają język holenderski i język flamandzki jako zbliżone, ale odrębne języki. W innych źródłach język flamandzki wymienia się jako dialekt języka holenderskiego, w uzasadnieniu podając, że język literacki, pominąwszy niewielkie rozbieżności w zakresie słownictwa, nie różni się od holenderskiego języka kulturalnego. Dodać można, że poczucie wspólnoty językowej belgijskich Flamandów z obszarem języka holenderskiego znalazło także wyraz w opracowaniach etnograficznych '. Południową Belgię (prowincje: Hainaut, Namur, Liege, Luksemburg) zamieszkują Walonowie, posługujący się językiem francuskim 5. W regionie tym wieś posługuje się walońskim dialektem języka francuskiego. Brabancja wraz ze stolicą kraju jest prowincją dwujęzyczną, zamieszkałą przez ponad milion ludności, z których ponad 80'% stawia język francuski na pierwszym miejscu 6. Na podstawie danych zawartych w belgijskich rocznikach statystycz2 W tym miejscu należałoby wyjaśnić relację określenia "j. holenderski" do określenia "j. niderlandzki" niestety literatura nie dostarcza pewnych wskazówek. 3 Por. T. Milewski, Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. 2. "Prace i Materiały Etnologiczne" t. 1, Lublin 1948, s. 292 - gdzie autor wymienia jako bliskie dwa języki: holenderski i flamandzki oraz zaznacza, że j. flamandzki różni się od holenderskiego głównie słownictwem; zob. też Wielka encyklopedia powszechna PWN, op. cit., s. 676 gdzie wymieniono Flamandów jako używających odmiany j. holenderskiego (dialektu flamandzkiego); tamże, t. 3, Warszawa 1963, s. 728 - por. hasło: j. flamandzki; por. też J. Staszewski, Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych, Warszawa 1959, s. 110. 4 Np. Volkskunde Atlas, Red. P. J. Meertens i M. de Mayer, cz. 1, Antwerpia-Amsterdam 1959; por. też M. Zender, Belgien-Luxemburg-Niederlande, [w:] Iro-Volkskunde. Europaische Lander pod red. T. Gebhard i J. Hanika, Monachium 1963, s. 73-95. 5 Zob. J. M. Remouchamps, Carte systematique de la Wallonnie, "Enquetes du Musee de la vie Wallanne" 1935, t. 3, nr 34-36, s. 323-384 i mapa; tenże, tamże 1948, t. 5, nr 49-52 i mapa; M. Legros, La Frontiere des Dialectes romans en Belgique, Liege 1948 i mapa. 6 J. Kozłowska, op. cit., s. 126. �KuLtura 15 w BeLgU Ludowa a etnografia nych, można przeprowa~zać interesujące porównania w zakresie zmian ilościowych, jakie zachodzą w posługiwaniu się określonymi językami w poszczególnych prowincjach i okresach czasu 7. Można wskazać w tym zakresie na dane z 1920 i 1947 r., kiedy to po raz ostatni uwzględniono tego rodzaju zestawienia, które powtarzano jeszcze w rocznikach do 1964 r. ale już nie w dziale "ludność", lecz "kultura". Nowych spisów tego rodzaju już nie robiono. Ludność znająca język francuski i język flamandzki (w procentach ogółu mieszkańców) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. j. franc. 15,3 59.3 18,1 12,5 95,4 93,6 13,1 93,0 96,7 52,6 Antwerpia Brabancja Flandria zach. Flandria Wsch. Hainaut Liege Limburgia Luksemburg Namur całość Belgii Zródło: Annuaire rok 1947 rok 1920 Nazwa prowincji statistiąue de la Belgiąue j. f1aman. 93,5 67,9 91,7 94,5 6,0 7,5 91,6 0,8 1,8 56,6 et du I j. franc. o 19,0 65,7 26,5 18,0 93,8 89,8 14,5 95,7 95,6 53,3 j. flaman. 95,4 66,5 91,9 95,5 8,0 9,1 90,3 2,7 4,6 60,1 ._----_ .. Congo BeIge 1948 Z zestawienia wynika, że w trzech prowincjach (Hainaut, Liege, Namur) nastąpił spadek mieszkańców znających język francuski, w dwu zaś prowincjach (Brabancja, Limburgia) podobna sytuacja zaistniała w odniesieniu do języka flamandzkiego, ogólnie zaś zwiększył się procent ludności dwujęzycznej. Wynik powyższy można z kolei skonfrontować z danymi uwzględniającymi ludność mówiącą t y l k o po francusku, t y l k o po flamandzku oraz po francusku i po flamandzku: Ludność mówiąca tylko danym językiem (w procentach ogółu mieszkańców) 7 Rok j. francuski j. flamandzki j. francuski j. flamandzki 1920 1930 1947 38,5 37,6 34,2 43,0 42,9 41,7 13,5 17,0 18,0 "Annuaire statistique de la Belgique". �16 ZOFIA STASZCZAK Pogłębiający się bilingwinizm w państwie, w którym panują trzy języki urzędowe (francuski, flamandzki, niemiecki), uznać należy za zjawisko w pełni uzasadnione. Nie można jednak zapominać, że język flamandzki doczekał się równouprawnienia z językiem francuskim dopiero w 1899 r., kiedy to postanowiono sporządzać wszelkie akta państwowe i prawne w obu językach. W wyniku silnych starań o zbudzenie Flandrii z językowego letargu i w wyniku antagonizmów narodowośc,iowych, od 1963 r. weszła w życie "granica językowa", która przebiega równoleżnikowo - od granicy francuskiej, po granicę z Holandią {mapka). Belgia. Obszary Linguistic językowe. regions. (After: (źródło: Słownik geografii Europy pod red. A. Wrzoska, Warszawa 1976, s. 127) Słownik geografii Europy, ed. A. Wrzosek, Warszawa 1976, p. 127) Rysująca się niechęć wspólnot narodowościowo--językowych, bo o takiej może być w Belgii mowa, ma wyraźnie ekonomiczny i kulturowy charakter. Wśród Flamandów mówi się częściej o równouprawnieniu obu kultur, Walonowie zaś chcieliby widzieć uznanie ze strony Flamandów �KuLtura lUdowa a etnografia w Belgii 17 dla wyŻSZOSCl kultury walońskiej, o której sami są przekonani. Bardziej jednak od tych subiektywnych odczuć liczą się fakty obiektywne. Walonom chodzi bowiem o utrzymanie dotychczasowego prymatu gospodarczego, który przejmuje flamandzka część kraju. Do przewagi Flamandów należy zaś zaliczyć wskazane wyżej zjawisko znajomości obu języków (Walonowie nie przejawiają natomiast zbytniego entuzjazmu do nauki języka flamandzkiego) oraz przewagę liczebną. Przyrost naturalny w Belgii należy do niższych w Europie. Najgorsze wskaźniki w tym zakresie ma Walonia, gdzie po przeszło 40 latach dopiero po 1950 r. odnotowano minimalny wzrost ludności, podczas gdy we Flandrii przybyło w tym czasie ok. miliona osób 8. W tym zróżnicowanym pod względem językowo-narodowościowym kraju, ze względu na rozwój gospodarczy zacierają się natomiast różnice w poziomie życia ludności miast i wsi 9. Rozwój miast i przemysłu odegrał poważną rolę w kształtowaniu się historii tego kraju. Dzięki położeniu geograficznemu Belgii, sprawnej komunikacji lądowej i rzecznej, mieszczaństwo miało dogodne warunki do rozwijania działalności handlowo-rzemieślniczej. Zamiłowanie do handlu i rzemiosła cechuje Belgów od najdawniejszych czasów. Pokłady węgla i rudy sprawiły, że w Walonii (w dolinie Mozy i Sambry) rozwijał się przemysł metalurgiczny, podczas gdy we Flandrii rozwijały się manufaktury włókiennicze i warsztaty tkackie. W Antwerpii powstawały pierwsze warsztaty obróbki diamentów. Intensywny rozwój miast sprawił, że prawie 80% ludności współczesnej Belgii mieszka w miastach i osiedlach liczących powyżej 5 tys. mieszkańców, w tym blisko połowa mieszka w wielkich aglomeracjach miejskich. Obecnie aglomeracje wielkich miast przemysłowych (Antwerpia, Bruksela, Charleroi) charakteryzuje duża spójność ekonomiczna, spełniają one równorzędną ekonomiczną rolę i stanowią typowy przykład konurbacji na obszarze zachodniej Europy. Belgia jako kraj wysoko uprzemysłowiony o dużym potencjale gospodarczym stwarza warunki dla istnienia ostrych przedziałów społecznych. W społeczeństwie belgijskim wyróżnia się potomków dawnych rodów arystokratycznych, wielką burżuazję, klasy średnie i robotników 10. Ci ostatni w 1970 r. na 3,9 mln. zawodowo czynnych osób stanowHi aż 73,40/0. Do klas średnich zaś (akcentowanie "teorii nowej klasy średniej" doprowadziło tu do utworzenia do ich spraw osobnego ministerstwa) zalicza się drobnych właścicieli, rzemieślników, kupców, sklepikarzy, lekarzy, inżynierów, nauczycieli, drobnych producentów i rolników. Rolnictwo J. Kozłowska, op. cit., s. 127; W. i R. Koronowie, op. cit., s. 66. M. Jahn i L. Ratajski, op. cit., s. 304-319. 10 Tamże, s. 310-312; W. i R. Koronowie, op. cit., s. 68-69; J. Kozłowska, cit., s. 126-133. 8 9 2 - Lud LXII op. , ',o �18 ZOFIA STASZCZAK belgijskie odznacza się niskim wskaźnikIem zatrudnionych w rolnictwie. W 1970 r. w rolnictwie w Belgii pracowało zaledwie 3,7fJ/o ogółu zatrudnionych, a przynosiło ono 4,10/0 dochodu narodowego. W rolnictwie belgijskim należy bowiem odnotować wysoką wydajność z ha, specjalizację pTodukcji i intensywną mechanizację. Rolnictwo belgijskie charakteryzują przy tym przestarzałe formy własności i niezmiernie duże rozdrobnienie. Wystarczy nadmienić, że tylko 1% właścicieli posiada fermy powyżej 50 ha,82% zaś gospodaruje na działkach od kilku arów do 10 ha. 2/3 właścicieli oddaje swe gospodarstwa dzierżawcom, którym pie opłaca się zbytnio w nie inwestować. Krajobraz osadniczy wsi belgijskiej cechuje gęsta zabudowa osiedli wiejskich. Sporo wsi z zagrodami przylega do samej drogi, zwłaszcza do dróg lokalnych i podrzędnych. Pola uprawne znajdują się w najbliższym sąsiedztwie zagród. W tej ciasnocie zabudowy wiejskiej często cmentarz miejscowy graniczy bezpośrednio z wiejską zagrodą. W podziale administracyjnym osiedla przynależą do gmin (których jest 2590, gminy tworzą 33 okręgi, a te z kolei należą do 9 prowincji), które korzystają z dużych uprawnień autonomicznych, zagwarantowanych ustawą z 1836 r., a zatem niemal od zarania wywalczonej niepodległości. Autonomia gmin jest przyczyną trudności w realizacji planowanego zagospodarowywania przestrzennego poszczególnych prowincji. Współczesnych Belgów, poza przynależnością państwową, łączy jeszcze druga więź, tj. religia rzymsko-katolicka. Wobec jednak zaawansowanej laicyzacji społeczeństwa belgijskiego, znaczenie i rola tej więzi słabnie, zmienia się w związku z tym i rola samego Kościoła. Mimo laicyzacji szkolnictwa publicznego Kościół utrzymał wprawdzie aparat szkolny, zaczynając od przedszkoli, a kończąc na Uniwersytecie w Leuven (zal. 1476 r.), gdyż zakłady prowadzone przez jezuitów cieszą się nadal uznaniem ze względu na wysoki poziom nauczania. Natomiast wobec ograniczonych możliwości oddziaływania w sferze ideologicznej, Kościół stał się w społeczeństwie belgijskim jednym z naj gorętszych rzeczników podtrzymywania tradycji ludowych, świadczących w gruncie rzeczy o specyfice narodu, o jego odrębności. Przywiązanie do tradycji, starych zwyczajów i obrzędów jest czymś niezmiernie charakterystycznym dla całej Belgii. Stąd jest tu tyle uroczystych procesji, obrzędów, pochodów przebierańców, które odbywają się wedle ustalonego tradycyjnego porządku, a którym bardzo często patronuje właśnie Kościół. Widowiskowo-ludyczna strona tych obrzędów stanowi przedmiot ciągłych zainteresowań ze strony folklorystów 11. Zjawisko powyższe w nowoczesnym, 11 J. Delmelle, Guide du Folklore permanent en Belgique. "Collection Nouveaux Guides de Belgique", Bruksela 1974; por. też W. Fostier, Folklore vivant, Bruksela 1960; H. Frency-Cid, Nouveau Folklore, Bruksela 1949. �KultaTa ludowa a etnograf ta w Belgit 19 zindustrializowanym społeczeństwie może nawet dziwić. Chcemy jednak przypomnieć, że tradycje ludowe w społeczeństwie belgijskim od dawna przechodziły do dobrze rozwiniętych miast feudalnych, dopiero następnie zakorzeniły się one w nowoczesnym społeczeństwie. Awans społeczny był harmonijny, nie było w tym procesie nagłych skoków i zahamowań. Na tym tle tradycje ludowD-miejskie są wystarczająco dawne i w związku z tym pielęgnuje się je, jako wyraz własnej odrębności. Obrzędowość ludowa utrzymuje się więc w społeczeństwie belgijskim jako: a) substytut wspólnoty religijnej, b) dezalienacja wczesnego uprzemysłowienia. Powyższa analiza, przeprowadzona w dużym skrócie, ogranicza się do najistotniejszych cech społeczeństwa Belgii. W nawiązaniu do tych uwag wydaje się usprawiedliwione przejście do omówienia organizacji i stanu etnografii belgijskiej jako źródła, którego analiza świadczy o stanie i kontrowersjach kultury ludowej Belgii. Podstawę źródłową stanowią dane zebrane w czasie pobytu w Belgii or3Z literatura przedmiotu. Nurt zainteresowań badawczych kulturą ludową własnego kraju został w Belgii poprzedzony rozwojem badań afrykanistycznych (Kongo), które znalazły ramy organizacyjne w specjalnie w tym celu powołanych instytucjach 12. Jest to ważna karta w rDzwoju myśli etnologicznej Belgii, która wykracza jednak poza zakres niniejszego szkicu. Można jedynie wyrazić uwagę, że rozwój etnologii belgijskiej nie zdołał przesłonić obrazu własnej kultury ludowej, którą systematycznie zaczęto badać już na początku naszego stulecia. Oddanie działaczy-regionalistów sprawom kultury rodzimej sprawiły, że powstały placówki etnograficzne, które stwarzały ramy organizacyjne mniej lub więcej dogodne dla badań kultury ludowej. Instytucje te decydowały w dużym stopniu o możliwościach prowadzenia pracy badawczej i jej kierunkach. Główny wysiłek naukowo-badawczy koncentrował się w placówkach muzealnych oraz komisjach problemowych (w zakresie folkloru), mniejsza rola, zwłaszcza w początkowym okresie, przypadła placówkom etnograficznym na uniwersytetach. Dlatego też przedmiotem naszych zainteresowań będą instytucje etnograficzne, pretendujące do roli reprezentacyjnych na poszczególnych obszarach narodowościowych Belgii. Jako przykład pierwszy dla obszaru Walonii posłuży nam Musee de la vie Wallonne w Liege, posiadające siedzibę w gmachu dawnego klasztoru Franciszkanów, który odbudowano w "stylu mozańskim" odtwarzając jego stan z lat 1655-1668 i przeznaczono w 1970 r. na siedzibę mu- 12 Zob. L'Ethnologie BeIge, '[w:l Ethnologie generale pod red. J. Poirier, Paryż 1968, s. 100-103; m. in. w 1899 r. powstało "Musee du Congo" w Tervuren pod Brukselą· �20 ZOFIA STASZCZAK zeum. Muzeum zostało założone w 1913 r. przez Josepha Maurice Romouchamps (1877-1938), którego syn, Edouard Remouchamps, jest aktualnym dyrektorem muzeum. Przeszło sześćdziesięcioletni okres działalnośc.i muzeum pozwolił okrzepnąć placówce, sformułować i sprawdzić zadania badawcze. Z zebranych danych wynika, że osią przewodnią jego zainteresowań jest rejestracja wszelkich przejawów szeroko pomyślanego "życia ludu Walonii i Belgii romańskiej" 13. W takim sformułowaniu zadań przede wszystkim wymaga wyjaśnienia przyjęte tu rozumienie pojęcia "lud". W świetle zgromadzonych materiałów wynika, że użyte ono zostało wieloznacznie. Użyto go bowiem dla określenia zbiorowości ludzkiej o powiązaniach etnicznych, kształtującej się na gruncie języka, kultury, zamieszkania, pochodzenia (chodzi o Walonów). Przyjęte ono zostało równocześnie dla określenia ludności wiejskiej oraz ludności miast, której kulturotwórcza działalność służy nie tyle własnej warstwie społecznej, lecz klasom uprzywilejowanym. Według tych kryteriów wyodrębnienia, "lud" rozumiany jest więc bardziej jako kategoria kulturowa, aniżeli kategoria społeczno-kulturowa. Stanowisko powyższe ma dalsze konsekwencje badawcze, muzeum nie unika w związku z tym gromadzenia wytworów kulturowych należących do innych warstw społecznych (tj. burżuazji, arystokracji), stanowiących wyroby miejscowego rzemiosła i rękodzieła. Dla gromadzenia zbiorów wystarczy jedynie stwierdzenie, że określone wytwory kulturowe były używane przez Walonów, a niekoniecznie przez ludność woiej'SkąWalonii. Muzeum stara się przy tym gromadzić i badać wytwory kulturowe powszechnie w Walonii używane. Zbiory muzeum nie przedstawiają w związku z tym kolekcji przedmiotów rzadkich, ani muzeum nie specjalizuje się w zbiorach z zakresu sztuki ludowej, chociaż zarówno jednych, jak i drugich nie brak w jego kolekcji i publikacjach 14. Często bowiem gromadzone przedmioty codziennego użytku mają równocześnie wysokie walory artystyczne. Przez lokalizację w Liege, muzeum reprezentuje przede wszystkim region Jeodyjski (dawne kościelne Księstwo Liege - typowy twór polityczny średniowiecza), który został najlepiej przebadany. Muzeum uwzględnia również w badaniach dalsze regiony WalonE i Belgii romańskiej. W ogromnych zbiorach muzeum (przeszło 240 tys. eksponatów, z którychzaledwie 2.fJ/o jest eksponowane w salach wystawowych muzeum), znajdują się wytwory tzw. kultury materialnej, społecznej i duchowej, 13 Extraits juillet Guide du Visiteur des Statuts Musee approuvćs de la vie Wallonne, Liege 1958, s. 1-6; por. też et publies Ii l'annexe du Moniteur BeIge du :; 1955. u L'art populaire en Wallonie, Liege 1970, wyd. Musee de la vie Wallonne. �J(uttllra ludowa a etnografia w BelgU 21 które wchodzą w zakres terminu etnografia i folklor 15. Wydany przez muzeum katalog informuje o całości zbiorów, ich zakresie i organizacji 16. W świetle jego lektury zrozumiała jest tendencja do unikania określenia "kultura ludowa" na rzecz konsekwentnie stosowanego (nawet w nazwie muzeum), nieprecyzyjnego zresztą, określenia "życie ludu". W ten sposób starano się podkreślić, że nie chodzi tylko o rejestrację ginących wytworów przeszłości, ale i o uwzględnienie ich aktywizująco-integrującej roli w' życiu badanych społeczności. Podkreślono w ten sposób funkcjonalne podejście do zjawisk kultury ludowej. Jednocześnie chodzik; o zasygnnlizowanie, że zjawiska kultury ludowej są badane i rozpatrywane także na tle naturalnego środowiska. Zresztą już sam wykaz haseł głównych katalogu jest w tym zakresie wymowny (1. środowisko, 2. życie materialne, 3. życie rodzinne, 4. praca, 5. rozrywki, 6. życie społeczne, 7. życie polityczne, 8. życie umysłowe, 9. życie artystyczne, 10. historia, 11. muzea). Ponieważ muzeum powstało dostatecznie wcześnie, a przy gromadzeniu zbiorów zdołano większość wytworów kulturowych zarejestrować jeszcze w okresie ich funkcjonowania, nie czekając na godzinę ich schyłku, stanowią one dobrą podstawę dla dalsżych studiów nad stanem, rozwojem i przemianami kultury ludowej Walonów. Bogactwo i wszechstronność zgromadzonych materiałów wykorzystuje się równocześnie dla podkreślenia odrębności, a niekiedy i wyższości kulturowej Walonów wobec Flamandów. Ostatnią możliwość ułatwia konfrontacja zjawiska uwzględniania sztuki ludowej i rękodzieła na potrzeby klas posiadających, co Walonowie dokumentują w muzeum kultury mieszczańskiej, tzw. Maison Curtius w Liege 17. Jean Curtius, dostawca armii hiszpań- 15 Stała ekspozycja zajmuje dwa piętra (1977 r.). Tematyka sal parteru: magia, wierzenia, religia, zwyczaje i obrzędy doroczne. Budownictwo: wnętrze izby z Ardenów, ogrzewanie i oświetlenie. Rzemiosła: kowalstwo, tkactwo, garncarstwo, dekar~two, szklarctwo, bednarstwo, fajczarstwo, wyroby z cyny, mosiądzu (eksponowany jest proces tcchnol0giczny, narzędzia oraz pełny asortyment wyrobów). Piętro: teatr ludowy (zbiory marionetek). Rolnictwo: narzędzia związane z uprawą ziemi, żniwami, omłotem zbóż, uprawą winorośli. Rzemiosła: pracownie wyrobu sabotów, mioteł, kowalstwo, koronkarstwo, miary i wagi, koszykarstwo, wyrób broni, obróbka kości i rogu. Przemysły: młynarstwo, górnictwo, wydobywanie i obróbka krzemieni, gliny, fosfatów, cynku i ołowiu. Jedna z sal zawiera zbiory zegarów słonecznych (najbogatsza kolekcja na świecie, najstarsze okazy pochodzą z XV w. por. R. Michel, Les cadrans sol aires de Max Elskamp, Liege 1966, wyd. Musee de la "ic \Vallonnc). 16 Principales divisions du Catalogue suivies des regles principales de L'Orthograp/de Wallonne, Liege 1966. 17 La Maison Curtins, [w:] UeQC ma ville pod red . .J. Lejeune, Liege 1976, s. 99-101. �22 ZOFIA STASZCZAK skiej, wybudował swoją siedzibę w Liege w latach 1600-1610 w stylu "mozańskim", który rozwinął się w WalonE już w XII w. jako rodzima kontynuacja stylu romańskiego w architekturze. Wystrój i wyposażenie wnętrza zawierają wiele elementów typowych dla środowiska bogatego mieszczaństwa Walonii. I chociaż dom Curtiusa reprezentuje w tym zakresie standard wyższy (książęcy), nie brak w nim - co jest podkreślane - i świadectw rękodzieła ludowego, których formy wyjściowe można odnaleźć w zbiorach Musee de la vie Wallonne 18. Na obszarze Belgii flamandzkiej nie ma instytucji w pełni odpowiadającej profilowi Musee de la vie Wallonne. Podobną rolę stara się pełnić Vlaams Openluchtmuseum te Bokrijk, które zostało pomyślane w formie parku etnograficznego. Flamandzkie muzeum w Bokrijk zostało założone dopiero w 1953 r., a otwarcie nastąpiło w 1958 r. Duże zasługi przy jego realizacji położył były kustosz, Josef Weyns, autor kilku wydań przewodnika po muzeum i innych prac 19. Obecnie funkcję tę pełni Marc Laenen, autor m. in. publikacji o budownictwie w Belgii, wydanej w języku polskim 20. Op enlucht mus cum te Bokrijk stanowi jedną z kilku części składających się na tzw. Domane Bokrijk Provincie Limburg (o obszarze 540 ha), w skład której wchodzą: rezerwat przyrody arboretrum (12 ha), rosarium, kompleks rekreacyjno-zabawowy dla dzieci im. Królowej Astr-id, nowoczesny pawilon wystawowy, muzeum natury oraz trzy restauracje. W początkowym okresie założenia parku etnograficznego w Bokrijk zamierzeniem jego było odtworzenie kultury ludowej regionu Campine, który zresztą jest najlepiej reprezentowany w najstarszej części parku. Następnie zbiory poszerzono o region Hesbaye oraz Flandrię Zachodnią i Wschodnią i w ten sposób Bokrijk stał się regionalnym muzeum flamandzkiej części Belgii. Park etnograficzny w Bokrijk ma za zadanie odtworzenie życia warstw ludowych oraz relacji, jaka zachodzi między człowiekiem a zbiorowością w ramach całośoiowego prezentowania infrastruktury materialnej 21. Przy realizacji powyższej koncepcji natrafiono na szereg problemów 18 Np. kute wyroby z żelaza składające się na osprzętowienie kominków, wyroby tkackie, meble. 19 J. Weyns, K~einer Fuhrer fur das Fliimische Freilichtmuseum in der Domiine Bokrijk der Provinz Limburg, wyd. 4, Beringen 1976 (wyd. 1: 1966 r.). 20 Marc Laenen, Ochrona zabytków budownictwa tradycyjnego w Be~gii, Warszawa 1976 (praca wydana z okazji wystawy zorganizowanej przez Flamandzkie Muzeum na Wolnym Powietrzu w Bokrijk i prezentowanej w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie). 21 Tamże, s. 6-18; J. Weyns, op. cit., s. 1-102. �Kultura ludowa a etnografia w Belgi! szczegółowych, odnoszących się np. do: zagadnienia readaptacji i integracji budynków w zakładanym parku; zagadnienia zgodności historycznej gromadzonych w parku obiektów (realizacja parku na planie wsi i zgromadzenie obiektów z jednej wsi oraz odtwarzanie planu zabudowy wsi w oparciu o różne obiekty); zagadnienia relacji rekonstruowanych form architektury do całokształtu życia i atmosfery wsi. Park etnograficzny w Bokrijk wypracował i zastosował w tym zakresie wiele własnych rozwiązań, które zadecydowały o jego specyfice. Niemałą rolę odgrywa tu decyzja włączenia w jego obręb (od 1959 r.) części poświęconej zabudowie miejskiej. Chodzi o prezentację prywatnej architektury miejskiej Flandrii. Pierwsza część zaprojektowanej dzielnicy miejskiej Brabancji, tzw. "zakątek gotycki", jest już w dużej mierze zrealizowany. W kompleksie tym najcenniejszyzabytek drewnianej architektury Antwerpii stanowi obiekt pochodzący z XV w. Z założeń parku etnograficznego w Bokrijk wynika, że część miejska będzie nieco inaczej realizowana niż wiejska, tzn. w pierwszym wypadku główny akcent zostanie położony na odtworzenie formy architektonicznej, a nie, jak w części drugiej, na przedstawieniu relacji między sposobem zamieszkiwania a budownictwem. Założenia parku etnograficznego w Bokrijk dostarczają więc kolejnego przykładu, że w etnografii Belgii istnieje tendencja do łącznego traktowania tradycyjnej kultury wiejskiej i miejskiej. Jak bardzo ważne i istotne w badaniach kultury ludowej Beligii są owe miejskie tradycje świadczy właśnie przykład parku etnograficznego w Bokrijk. Przeniesienie bowiem w jego obręb budowli miejskich, pozhawionych swego otoczenia, i skonfrontowanie ich z tłem typowym dla osadnictwa wiejskiego, może być sprawą dyskusyjną. Twórcy owej koncepcji dowodzą, że zadecydowały o tym przede wszystkim względy dydaktyczne, że dopiero z konfrontacji budownictwa wiejskiego z miejskim uwidocznia się zależność i rozwój form architektonicznych. Uzasadnienie powyższe nie jest chyba całkowite. Nie obojętny jest tu zapewne aspekt narodowościowego widzenia zjawisk kulturowych. Rola mieszczaństwa i jego kultury była w Belgii na tyle zjawiskiem powszechnym, dominującym i świadczącym o obliczu narodowym kraju, iż uwzględnianie jej na jednym tylko obszarze narodowościowym (np. w Walonii) mogłoby stwarzać niekorzystną dla Flamandów platformę porównań. Dodać można, że park etnograficzny w Bokrijk zdecydowaną większość zgromadzonych zbiorów eksponuje w poszczególnych obiektach (dotychczas zgromadzono 135 zabytków budownictwa). I chociaż świadomie przestrzega się zasady, aby muzeum dokumentowało nie tylko warunki materialne ludności Flandrii, ale w ich ramach całokształt życia społecznego i duchowego - to jednak możliwości ekspozycji w tym zakresie są ograniczone. �24 ZOFIA STASZCZAK Ekspozycji muzealnej w Bokrijk nie wspomagają natomiast tak bogate i wszechstronnie zgromadzone materiały empiryczne zorganizowane w ar- . chiwum naukowym, jak to dzieje się w Musee de la vie Wallonne. Materiały te, obejmujące różne dziedziny kultury, związane z procesem i organizacją produkcji oraz zaspokojeniem podstawowych potrzeb ludności, dotyczące organizacji życia społecznego i duchowego, wykorzystywane są w pracach naukowych i częściowo publikowane. Działalność wydawniczą prowadzą obydwie porównywane placówki. Ogólnie można zauważyć, że w publikacjach etnograficznych splata się dążenie do ściśle naukowego poznania z pragnieniem podniesienia wartości kultury ludowej, jako podstawy dla określenia odrębności własnej grupy etnicznej. Toteż na wybór tematów opracowań, dokonywanych często przez amatorów, miały wpływ momenty uczuciowe. Przedmiotem zainteresowań stawały się w pierwszym rzędzie miejscowości z dobrze zachowaną tradycyjną kulturą ludową, z której uwzględniano niekiedy jeden wąski wycinek całokształtu obrazu kultury ludowej. Z biegiem lat poszerzono zakres tematyczny, dostrzegano bowiem nowe zagadnienia i dążono do jak najbardziej pełnego i wszechstronnego odtworzenia różnorodnych przejawów kultury ludowej, w określonych warunkach czasowych. Jednakże zasięg terytorialny tych opracowań najczęściej nie przekraczał granic jednej lub paru miejscowości. Równocześnie stwierdzić jednak należy, że między dorobkiem etnograficznym Walonów i Flamandów istnieją pewne różnice. Zaznaczają się one również w publikacjach porównywanych tu placówek etnograficznych. W publikacjach muzeum w Bokrijk preferowane są zagadnienia związane bezpośrednio z realizacją parku etnograficznego. Toteż zwrócono baczną uwagę na kulturę materialną, a zwłaszcza zagadnienia architektury ludowej 22. W związku z tym wydawane monografie ograniczały się przede wszystkim do inwentaryzacji zabytków miejscowej kultury ludowej. Opracowania te przyniosły sporo materiału szczegółowego, nadającego się do zestawień porównawczych z materiałem pochodzącym z innych obszarów Belgii. Monografiom tym brak jednak szerszej perspektywy do oceny ważności i typowości opisywanych zjawisk. Najbardziej wartościowym osiągnięciem tego typu monografii jest więc szczegółowy i źródłowy opis poszczególnych dziedzin życia wiejskiego. Prace te mają równocześnie na celu podkreślanie zasiedziałości Flamandów w północnej części Belgii. Wartość naukowa opracowań jest bardzo różna, w zależności od przygotowania naukowego autorów. 22 Tym celom służy wydawana przez muzeum seria "Bokrijkse Berichten" i zamieszczane tam prace, np. J. Weyns, De stoffelijke volkskultuur in Belgisch-Limburg en haar uitbeelding in het Openluchtmuseum te Bokrijk, "Bokrijkse Berichten" (Bokrijk) 1964, z. 8 i in. �Kultura ludowa a etnogratta w BelgU 25 Nieco odmiennie przedstawia się publikowany dorobek etnograficzny Walonów. W publikacjach Musee de la vie Vallonne nie brak wprawdzie również materiałów przyczynkarskich, często ze szczególnym uwypukleniem interesujących autora problemów, ale gromadzone są bardziej planowo, z myślą o przyszłym, całościowym ujęciu zagadnienia. W ten sposób tworzy się porównywalne podstawy dla przyszłych syntez i prac teoretycznych 23. Wydawane w tej części B€lgii prace, częściej obejmują teren szerszy i w zainteresowaniach kulturą ludową nie ograniczają się w takim stopniu do środowiska wsi. W dążeniu do zarejestrowania wszechstronnych przejawów "życia Walonów", idą one w kierunku ujęć problemowych, pogłębionych spojrzeniem historycznym i szczegółową analizą opisywariych zjawisk. Jednocześnie podkreślić trzeba dążenie do uwypuklania związków kultury ludowej Walonów z pozostałym obszarem romańskiej Europy. W świetle dotychczas zestawionych faktów nietrudno zauwazyc w obydwu częściach Belgii dążenie do odtworzenia całokształtu obrazu kultury ludowej własnej grupy etnicznej. Jednakże ten bogaty (szczególnie w części walońskiej) dorobek etnograficzny jest w sumie trudny do skonfrontowania. Zjawisko powyższe nie wynika - jak można by sądzić - z odmiennego profilu działających placówek' etnograficznych, nie jest też rezultatem różnic wynikłych z okresu ich powstawania. Przyczyn należy chyba szukać w zależności kultury ludowej od historycznych i współczesnych układów stosunków społeczno-gospodarczych w wymienionych częściach Belgii. I one niewątpliwie mają wpływ na istnienie specyficznego uznawania konfrontacji kultury ludowej Walonów i Flamandów za kłopotliwą. Można w tym zakresie wskazać kilka przyczyn: 1. U Walonów wystąpił wprawdzie wczesny zanik ludowości, proletaryzacja ludu, ale odrębność kulturowa utrwaliła się dobrze w kulturze reprezentacyjnej, co Walonowie chętnie podkreślają i wszechstronnie dokumentują (np. w muzeum Curtiusa). U Flamandów natomiast istnieją wprawdzie silne i poświadczone w sztuce tradycje ludowości, ale jednocześnie wystąpiły związane z tradycjami podrzędności braki w jej transmisji do mniej elitarnej, albo bardziej kosmopolitycznej kultury mieszczaństwa (dlatego zapewne muzeum w Bokrijk rezygnuje z konfrontacji wyposażenia wnętrza budownictwa miejskiego). 23 Dużą rolę odgrywa w tym zakresie biuletyn "Enquetes du Musee de la vie Wall one", którego t. 1. (nr 1-12) ukazał się w latach 1924-1925, a ostatni wydany t. 12: 1969-1971 (nr 133-144); następnie seria "Collection D'Etudes", w której publikowane są różne monografie problemowe, np. nr 2: L. Remacle, Les noms du porte-seaux en Belgique romane. Le terme liegeois harke, Liege 1968; ponadto muzeum wydaje wiele prac zwartych, katalogów. �26 ZOFIA STASZCZAK 2. Wczesna urbanizacja wywołała charakterystyczne zjawisko uwzględnienia sztuki ludowej na potrzeby klas posiadających. Tendencja ta znalazła szczególnie korzystny grunt u Walonów, co wiąże się z tradycjami ich hegemonii, natomiast elementy populistyczne wystąpiły raczej u Flamandów {dla ich ekspozycji bardziej odpowiednie ramy stwarza muzeum w formie parku etnograficznego, co właśnie zrealizowano w Bokrijk). 3. Dawna dominacja Walonów przejawia się częściej w zainteresowaniach manifestacjami językowymi; można po stronie Walonów odnotować bogatsze zbiory i publikacje dotyczące folkloru, obrzędów, rzemiosł. Walonowie podkreślają w związku z tym swój wkład w kulturę literacką i nawiązują, zwłaszcza do tzw. kultury duchowej. U Flamandów rozwinęły się manifestacje pozajęzykowe, malarstwo, architektura, rzemiosła i podkreślają oni w związku z tym materialną kulturę ludową. Na marginesie warto wskazać na interesujące studium J. Weynsa dotyczące realiów życia wsi flamandzkiej uwzględnionych w malarstwie P. Bruegla-chłopskiego (1525-1569), które w niezm1enionej formie przetrwały do czasów współczesnych i zostały zabezpieczone w zbiorach parku etnograficznego w Bokrijk 24. Uzasadnienia dla zasygnalizowanych wyżej hipotez wyjaśniających może dostarczyć również działalność dalszych placówek etnograficznych, a zwłaszcza Komisji Folkloru. Commission Royale BeIge de Folklore powstała w 1956 r. z połączenia dawnej Komisji Folkloru i Komisji Pieśni Ludowej. Obecna Komisja pracuje w dwu sekcjach: walońskiej i flamandzkiej. Członków sekcji (do 15 osób) powołuje minister spośród najwybitniejszych specjalistów. W skład sekcji wchodzą ponadto członkowie korespondenci i członkowie zagraniczni. Ostatnio opublikowano wykaz członków sekcji walońskiej, ich dane biograficzne i bibliograficzne 25. Wymieniona publikacja za24 J. Weyns, Bij Bruegel in de leer voor honderd-en-een dagelijkse dingen, "Bokrijkse Berichten" 1975, t. 9. 25 La Commission Royale BeIge de Folklore, ses statut s, ses membres, ses publications. (Bibliographie Complete), Bruksela 1975 (wyd. Commission Royale BeIge de Folklore, Section Wallonne), s. 13-32 członkowie Komisji: 1. Maurice A. Arnold (Mons, Profesor Wydziału Filozofii i Literatury Uniwersytetu w Brukseli); 2. Albert Dopagne (Bruksela, dyrektor Centre d'Etude des Arts, Traditions et Parlers, Institut de Sociologie, Universite libr e de Bru,xelles); Edmond Fouss (Virton, emerytowany nauczyciel); 4. Samual Glotz (Binche, kustosz Musee international du Carneval du Masque, fi B'inche); 5. Albert Lelup (Malmedy, administrator Musee de la vie Wallonne); 6. Albert Marinus (Bruksela, folklorysta-samouk); 7. Leon Marquet (Spa, profesor Athenee de Spa); 8. Rene Meurant (Bruksela); 9. Ernest Montellier (Namur, profesor, kompozytor, dyrygent, muzykolog); 10. Roger Pinon (Liege, profesor Ecole normale· secondaire de la Ville de Liege); Edouard Remouchamps (Liege, �KuLtura Ludowa a etnoy"a!ia w Belgit 27 \\'iera rówmez zestawienie i wykaz zawartości publikacji wydawanych z ramienia Komisji Folkloru w sekcji walońskiej, która na tym odcinku przejawia ożywioną działalność 26. Badania folkloru, nieprzerwanie kontynuowane i rozwijane, leżą u podstaw wyodrębniania się belgijskiej etnografii narodowej. Zmienia się jedynie zakres badań oraz doskonali się i rozwija metody badawcze. W związku z tym zrozumiałe są dyskusje, jakie zaznaczają się i w belgijskiej etnografii, dotyczące ustalenia zakresu samego terminu folklor. W tej sprawie zarysowały sIę dwie tendencje: do przyjmowania terminu folklor w jego szerszym, słownikowym znaczeniu i wówczas obejmuje on zjawiska: zwyczaje i obrzędy, wierzenia i przesądy, literaturę ustną, muzykę i tańce oraz sztukę ludową. Taki zakres badań przyjęła Komisja Folkloru 27. Druga tendencja zmierza do zawężenia zakresu folkloru, który np. w ujęciu E. Legros - jest po prostu wiedzą ludu 28. Następny problem żywo dyskutowany dotyczy procesu innowacji zachodzącego w obrębie folkloru. Jest to zagadnienie szczególnie aktualne w belgijskiej etnografii, która czyni wysiłki skierowania badań z przeszłości - na teraźniejszość tradycji ludowych. Miarodajne w tym względzie jest stanowisko A. Marinusa, który podkreśla dynamiczną stronę zjawisk wchodzących w zakres folkloru i w związku z tym dowodzi, że folklor integruje się w życiu społecznym jako jeden z jego elementów. Toteż A. Marinus w podejmowanych badaniach, jeżeli nawet zajmuje się tradycją, nie przeciwstawia się bynajmniej "innowacji" pod warunkiem, że ta ostatnia usprawiedliwiona będzie tradycyjnym wyjaśnieniem "dawnością wnoszącą rodzaj notoryczności i autentyczności" 29. Natomiast R. Meurant proponuje w badaniach zjawisk folkloru odróżniać ich aspekt historyczny od socjologicznego. W tym ostatnim wypadku - zdaniem autora - ważna jest intensywność uczestnictwa, bez względu na to czy jest to folklor tradycyjny, świeży czy efemeryczny 30. Rozeznania w rozmiarach i znaczeniu permanentnego folkloru widowiskowego we współdyrektor Musee de la vie Wallonne); 12. Joseph Roland (Namul', emerytowany profesor folkloru walońskiego i sztuki ludowej Uniwersytetu w Louvain); 13. Felix Rousseau (Jambes, emerytowany wykładowca Uniwersytetu w Liege); 14. Joseph Xhavet (Verviers, emerytowany profesor Ath€mee royal de Verviers). 26 Brak analogicznych materiałów z Sekcji Flamandzkiej uniemożliwia w tym zakresie porównania. 27 Zob. m. in.: A. Marinus, Folklore Belge, cz. 1-3, 1938-47, reed. Bruksela 1975; E. Yernauy i F. Frevel, Le Folklore WaHon, Charleroi 1956. 28 E. Legros, Sur les noms et les tendences du folklore. "Collection d'Etudes Publiee par Ie Musee de la vie Wallonne", nr 1, Liege 1962. 29 A. Marinus, Folklore vivant, [w:] "Annuaire. Commission Royale BeIge de Folklore", section wallonne 1960-1961, t. 14 (publik. 1967). 30 J. Delmelle, op. cit., s. 7. �28 ZOFIA STASZCZAK czesnym społeczeństwie Belgii dostarcza opracowanie J. Delmelle. Godzi w nim autor obydwa wskazane wyżej aspekty badań przyjmując, że "folklor identyfikuje się z życiem i człowiekiem. Jest więc w istocie swej dynamiczny. Jednak chętnie uznajemy zainteresowanie, które w tym względzie podnosi studium zdewaluowanej ekspresji i tego co Georges-Henri Riviere nazywa kopalnymi reliktami epoki przedmaszynowej, albo jej elementami archeo-kulturowymi" 31. Przy doborze zestawionych form folkloru widowiskowego autor uwzględniał również fakt, że są to przejawy folkloru najbardziej frapujące współczesnych odbiorców. Wszechstronny zestaw materiałów i studiów folklorystycznych znajdujemy w publikacjach Komisji Folkloru, która w tym celu (w sekcji walońskiej) prowadzi następujące serie wydawnicze: I. Rocznik 32, II. Prace nad odnowieniem folkloru Walonii 33, III. Folklor i sztuka ludowa Walonii 34, IV. Kolekcja pieśni ludowych 35, V. Kolekcja tańców ludowych 36. Wskazane prace dotyczą zarówno przejawów żywego folkloru, obserwowanego we współczesnym, przemysłowym społeczeństwie Belgii, jak i form folkloru tradycyjnego, charakterystycznego dla dawnej wsi belTamże, s. 8. "Annuaire. Commission Royale BeIge de Folklore" t. 1, 1939 - t. 19, 1966-1967 (publik. 1967), cz. 1-2; wykaz zawartości wydanych dotychczas tomów "Rocznika" zob. w La Commission ... op. cit., s. 45-61. 33 "Collection Contributions au renouveau du folklore en WaHonie"; zawiera: t. 1 La Renaissance du fokLore en WaHonie, actes du coHoque de 1962, Bruksela 1964; t. 2 La Danse foLkLorique et Le renouveau de La danse popuLaire, actes du coHoque de 1963; Le FoLkLore musicaL au service de La renaissance regionaLe, actes du coHoque de 1964, Bruksela 1965; t. 3 Le FoLkLore dans Le monde moderne, actes du coHoque de 1965, Bruksela 1965; t. 4 L'Habitation traditionneHe li L'heure de l'amenage'ment du territoire, actes du cottoque de 1966, Bruksela 1970; t. 5 SocioLogie de La musique popuLaire, Harmonies et fanfares, actes du coHoque de 1967, Bruksela 1971. 34 "Collection Folklore et Art Populaire en Wallonie"; zawiera: tom nie numerowany: L. Marquet, Le CarnevaL de MaLmedy, Malmedy 1968; t. 1 R. Trions, La Saboterie dans Le canton de Chimay, Bruksela 1969; t. 2 F. Rousseau, Legendes et coutumes du Pays de Namur, Bruksela 1971; t. 3 P. J. Foulon, La scuLpture popuLaire, AnaLyse d'un cas: Le caLvaire du bois du Grand Bon Dieu ci Thuin, Bruksela 1972; t. 4 J. Roland, Escortes armees et Marches foLkloriques, etude ethnographique et historique, Bruksela 1973. Niektóre z wymienionych publikacji są wznowieniem wcześniej wydanych prac. 35 "Collection des Chansons Populaires"; zawiera: cz. A. Chansons Populaires de L' Ancien Hainaut (w tej części wydano dotychczas t. 1-6, 1939-1963); cz. B. Chansons Populaires de La Flandre WaHonne (t. 1-2, 1965); cz. C. Chansons Populaires de L'Ardenne (t. 1-2, 1965). 36 "Collection des Danses Populaires" (wydano dotychczas 9 części zawierających wiele szczegółowych materiałów z tego zakresu). 31 3Z �Kultura ludowa a etnografia w BelgU 29 gijskiej. Ten ostatni jest szczególnie troskliwie traktowany nie tylko w aspekcie naukowym, ale również z myślą o przekazaniu dziedzictwa kulturowego współczesnym pokoleniom. Tym celom służy właśnie wspomniana wyżej seria "prac nad odnowieniem folkloru Walonii". Folkloryści świadomie podejmują również współpracę z instytucjami kulturalnymi, środkami komunikacji masowej, aby za ich pośrednictwem upowszechniać rodzimy, autentyczny folklor Walonii. Kontynuację dziedzictwa kulturowego uważa się bowiem za nieodzowny czynnik dla wzmacniania poczucia odrębności narodowościowej Walonów. Wykorzystuje się w tym celu każdą możliwość. Zgromadzone i publikowane materiały z zakresu folkloru Belgii zadziwiają wszechstronnością poruszanej tematyki, szczegółowością dokumentacji oraz ilością przebadanych miejscowości 37. Nie można jednak zapominać, że te prace realizuje nie tylko Komisja Folkloru. Ogromne zasługi ma tu przede wszystkim Musee de la vie Wallonne, którego główny organ wydawniczy "Enquetes du Musee de la vie Wallonne" służy w przeważającej mierze tej problematyce. Rola tego biuletynu jest podwójna. Za jego pośrednictwem (publikowane ankiety) zbiera się materiały i na jego łamach zamieszcza się studia folklorystyczne. Z innych czasopism, wydawanych poza Walonią, a poświęconych także problematyce folkloru, zasługuje na uwagę np. "Le Folklor Braban90n. Organe du Service de Recherches Historiques et Folkloriques de la Province de Brabant" 38. Popularyzacji folkloru Walonii służy miesięcznik "La Vie Liegeoise", którego poszczególne numery eksponują te treści, które mają charakter komunikatywny dla szerokich rzesz odbiorców 39. Silna więź emocjonalna łączy np. mieszkańców Walonii z Teatrem Marionetek, działającym od 1931 roku przy Musee de la vie Wallonne, który ma już sporą literaturę przedmiotu 4.0. Wystrój sceny i wnętrza teatru, repertuar, mario37 Oczywiście bardziej bogaty i wszechstronny dorobek w tym zakresie mają Walonowie, ale można w tym miejscu wskazać opracowania dotyczące folkloru flamandzkiego, np. G. Goyert i K. Wolter, Vliimische Sagen, Legenden und Volksmiirchen, Jena 1917; A. de Cock, Vlamsche Sagen uit den Volksmond, Antwerpia 1921; M. de Meyere, De Volks-en Kinderprent in' der Nederlanden van de 15e tot de 20e eenv., Antwerpia 1962; tenże, L'art populaire flamand, Bruksela 1934. 38 Z wykazu zawartości np. Rocznika 1973 wynika, że 2/3 objętości zajmują publikacje z zakresu folkloru zawarte w działach: folklor obrzędowy, legendy, anegdoty, sztuka ludowa. 3D "La vie liegeoise". (Office du Tourisme de la Ville de Liege), por. np. J. D. Boussart, Quelques traditions populaires du Temps de Noel au Pays de Liege, tamże, 1973, nr 12, s. 3-16; tenże, En Suivant le Fil ... D'Arehal, tamże, 1977, nr 3, s. 3-15; tenże, Carneval d'automne, Printemps de la Wallonnie, tamże, 1976, nr 9, s. 5-17. �30 ZOFIA STASZCZAK netki - zachowały swój pierwotny kształt teatru ludowego. Funkcję wychowawczo-umoralniającą odgrywa bohater ludowy "Tchantche 41. Moda na tę postać pochodzi z lat 1885-1900, kiedy to jako typ ludowy z wszelkimi zaletami i wadami swego środowiska wszedł do folkloru. Zbiory marionetek gromadzone są w specjalnym muzeum - Musee Tchantches 42, a w 1936 roku odsłonięto w Liege pomnik poświęcony tej postaci. Główne cechy przypisywane tej postaci, tj. odwaga i oddanie sprawom Walonii, pozwoliły reprezentantowi ludu osiągnąć godność bohatera na.;. rodowego. W tym wypadku folklor jest aktem porozumienia całego społeczeństwa Walonii. Podobne walory bohaterów ludowych mają również i inne postacie,' np. kobiece, tzw. Botteresses i Cotiresses, typowe przedstawicielki zawodu domokrążcy, które wędrowały między wsią i miastem jako dostarczycielki warzyw, kwiatów i węgla. W czasie walk o niepodległość Belgii przenosiły w koszach również broń 4~. W przemysłowym społeczeństwie Walonii chętnie nawiązuje się do wymienionych postaci bohaterów ludowych, zwłaszcza gdy chodzi o wzmocnienie i podkreślenie odrębności i solidarności Walonów wobec Flamandów. Ogólnej orientacji o publikowanym dorobku etnografii belgijskiej dostarczają istniejące bibliografie. To pożyteczne zadanie realizuje przede wszystkim Komisja Folkloru na łamach "Rocznika" 44. Autorem tychże zestawień bibliograficznych jest Roger Pinon, z którego inicjatywy w belgijskiej bibliografii zastosowano układ przyjęty w bibliografii Hoffmann-Krayera, zmodyfikowany przez CIAP 45. Ostatnio wydana 40 M. Piron, Les marionnettes de Wallonnie. "Enquetes du Musee de la vie Wallonne" 1949, t. 5, nr 53-54, s. 130-154 i podana tam dalsza literatura; zob. te± E. Remouchamps, Le Congres international de la marionette traditioneHe (Liege 1958). "Annuaire Commission Royale BeIge de Folklore" 1957-1958, t. 11 (publik. 1959). "Annuaire Commission Royale BeIge de Folklo·re" 1957-1958, t. 11 (publik. 1959). 4l Na temat tej postaci istnieje spora literatura przedmiotu; por. np. J. D. Boussart, En Suivant... op. cit., s. 10-15 i podana tam dalsza literatura. Nazwa postaci jest dziecinną deformacją imienia Franciszka. 42 Musee de la Republique libre d'Outre Meuse, Liege. MI Por. M. Ponthir, Les "botresses" de Monteghee aux 18° et 19° siec/es. "Enquetes du Musee de la vie Wallonne" 1953, t. 6, nr 69-70, s. 355-372. Rzeźby tych postaci, wykonane z terrakotyprzez Leopolda Harze, znajdują się w Musee de la. vie Wallonne. Artysta utrwalił wiele scen rodzajowych z życia ludu Walonii. ł4 Por. "Annuaire. Commission Royale BeIge de Folklore", section wallonne. t. 1 (1939) bibliografia za rok 1939; t. 2 (1940-1948) bibliografia za lata 1940-1948; t. 4 (1951, publik. 1953) bibliografia za rok 1951; t. 5 (1952) bibliografia za rok 1952; t. 6 (1953, publik. 1956) kompletna bibliografia za lata 1939-1952; t. 8 (1954-1955. publik. 1960) bibliografia za lata 1953-1955; t. 17 (1963-1964, publik. 1969) bibliografia za lata 1956-1958; t. 18 (1966-1967, publik. 1967) cz. 1-2 kompletna bibliografia za lata 1959-1964. 45 Bibliografia zawiera następujące działy: 1. Folklor ogólny, II Mieszkanie, III. Budynki IV. Przedmioty, V. Zamki i insygnia, VI. Technologia, zawody, sztuki �Kultura lUdowa a etnografia w Belgii 31 bibliografia (za lata 1959-1964) kończy się na 6.199 kolejnej pozycji, co daje pojęcie o rozmiarach dorobku etnografii belg,ijskiej. Natomiast przegląd tego dorobku, dokonany ze względu na zakres poruszanej problematyki, pozwala na sformułowanie następujących uwag: 1. Zaznacza się przewaga wąskich studiów genetycznych (nawet w nawiązaniu do historii rodów (6) nad szerszą problematyką wyjaśnień klasowych i porównawczych. Być może, stan ten należy wiązać z małymi rozmiarami kraju i dużą gęstością zaludnienia oraz z dużym zainteresowaniem ze strony regionalistów sprawami kultury ludowej. 2. Istnieje wyraźna tendencja do unikania wzajemnych perspektyw porównawczych między Walonami a Flamandami, nawet z nastawieniem na integrujące wydobycie elementów wspólnych, co wynika chyba z wzajemnej tendencji do nacjonalistycznego separatyzmu, przy wzajemnej chęci narzucenia hegemonii. 3. Zaznacza się dążność do nawiązywania szerokiej współpracy międzynarodowej, w której etnografia belgijska poszukuje szerszej perspektywy przestrzennej dla realizacji studiów porównawczych poprzez uak-: tywnienie kontaktów i wymianę doświadczeń w wybranych dziedzinach. Większość zorganizowanych przez Belgów międzynarodowych konferencji, sympozjów, kolokwiów dotyczyła, ogólnie mówiąc, zagadnień folkloru europejskiego 47. Szukanie nawiązań do wspólnoty kultur europejskich i przemysły ludowe, VII. Charakter i typy ludowe, VIII. Ubiór i ozdoby, IX. Pożywienie, X. Zwyczaje, święta, zabawy, XI. Zwyczaje społeczne, prawo ludowe, XII. Wierzenia ludowe, XII. Medycyna ludowa, XIV. Wiedza ludowa, XV. Folklor literacki, XVI. Poezja ludowa, XVII. Muzyka i tańce, XVIII. Podania, opowieści, mity, legendy, XIX. Przedstawienia ludowe, XX. Inna literatura, XXI. Język ludowy, XXII. Nazewnictwo. 46 Np. J. Weyns, De Uitschoolhoeve uit Oevel. "Bokrijkse Berichten" 1955, t. 2; tenże i J. Nijssen, Het boerenhuis uit de voerstreek in het V~aamse Open~uchtmuseum te Bokrijk. "Bokrijkse Berichten" 1972, t. 12; wiele drobnych przyczynków drukuje się również na łamach "Enquetes du Musee de la vie Wallanne" w rodzaju np. M. A. Arnauld, Les gateaux de Noe~ et ~eur decoration en Hainaut, tamże, 1954, t. 7, nr 73-76, s. 1-74; L. Maes, Croyances et rites mortuaires en F~andre Wallonne, tamże, 1953, t. 6, nr 69-70, s. 300-314 i in. 47 Actes de ~a Conference de Namur de la Commission Internationale des Art et Traditions Populaires, [w:] "Annuaire Commisssion Royale BeIge de Folklore" 1953, t. 6 (publik. 1956); Actes de la Section de Folklore du XXXVIIle Congres de la Federation Archeologique, Historique et Folklorique de Belgique (Arlon 1960), tamże, 1959-1960, t. 13 (publik. 1962); Actes de la Conference Europeenne de Folklore (Bruksela 1962), tamże, 1961-1962, t. 15 (publik. 1967); Actes des Journees d'Etude du Comite International d'Etude des Geants Processionneles (1963), tamże, 1962-1963, t. 16 (publik. 1968); CoHoque International sur le Theme "Les Escortes Ar,mees Fo~k~oriques" li L'Occasion des JouTnees de Charleroi (1966), taffiZe, 1964-1966, t. 18 (publik. 1972); por. też A. Kutrzeba-Pojnarowa, Jedność kultury �32 ZOFIA STASZCZAK ujawnia etnografia belgijska w realizowanych studiach szczegółowych, w postaci np. pracy E. Legros 48. Dalszym wyrazem tej tendencji jest organizacja placówek etnograficznych o profilu międzynarodowym, jak np. Musee international du Carneval et du Masque w Binche 49. 4. Zaznacza się tendencja do podejmowania studiów z pogranicza etnografii i innych dyscyplin, a zwłaszcza językoznawstwa, literaturoznawstwa, historii. Znalazło to wyraz w opracowanych słownikach (na wzór Worter und Sachen 50), atlasach językowych 51 i licznych studiach szczegółowych 52. Rozbudowanie w etnografii belgijskiej tych ostatnich studiów należy zapewne wiązać z przygotowaniem zawodowym osób pracujących na polu etnografii belgijskiej. Na Uniwersytetach w Belgii nie ma dotąd studiów kierunkowych w zakresie etnografii 53. Istniejące placówki etnograficzne na Uniwersytecie w Brukseli, Gandawie, Leuven, LiE~ge54 prowadzą jedynie zajęcia dydaktyczne z zakresu etnografii na krajów europejskich. Międzynarodowe kolokwium etnograficzne w Liege, poświę- i małżeństwu w Europie" oraz wystawy folkloru europejskiego w Belgii w 1975 r. "Etnografia Polska" 1977, t. 21, z. 1, s. 73-79 oraz katalog Liebe und Hochzeit. Aspekte des Volkslebens in Europa, Antwerpia 1975. 48 E. Legros, Sur les types de ruches en Gaule romane et leurs noms. "Collection D'Etudes Publiee par Ie Musee de la vie Wallonne" nr 3, Liege 1969. 49 W Binche w ostatnich trzech dniach karnawału organizowane są coroczne pochody przebierańców, tzw. Gilles, którzy przywdziewają bogato zdobione szaty, na głowach noszą cylindry ozdobione strusimi piórami, tańczą, ciskając w tłum pomarańczami, dawniej chlebem. Ze znalezionych dokumentów miejskich wynika, że zabawy te pochodzą z XIV stulecia. Tylko stroje są podobno reminiscencją jakiegoś festynu ludowego zorganizowanego przez Marię Węgierską z okazji zdobycia Peru przez Hiszpanów. 50 J. Haust, Dictionnaire liegeois, Liege 1933 i reedycja 1972; tenże, Dictionnaire frant;ais-liegeois, Uege 1948, wyd. MUB'ee de la vie Wallonne. 51 E. Legros i L. Remacle, Atlas lingistique de la WaUonnie, Liege 1953-1955. 52 Np. E. Legros, La viticulture hutoise. Etude ethnographique et dialectologique, Liege 1948; L. Warnant, La culture en Hesbaye liegeoise. Etude ethnographique et dialectologique, Liege 1949; J. Roland, Escortes armees et marches folkloriques. Etude ethnographique et historique, Liege 1976; F. Frenay, M. Freson i J. Haust, Le tressage de la paille dans la vallee du Geer. Etude dialectale, Liege 1974, wyd. Musee de la vie Wallonne. 53 R. Haeseryn, Situation universitaire de l'ethnologie europeenne en Belgique. "Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 4, s. 257-259. 54 Na Uniwersytecie w Brukseli istnieje: Centre d'Etude des Arts, Traditions et Parlers Populaires de l'Institut de Sociologie działający na Wydziale Nauk Społecznych; na Uniwersytecie w Gandawie: Institut Superieur d'Art et d'Archeologie działający na Wydziale Filologii i Literatury; na Uniwersytecie w Leuven i w Liege nie ma odrębnych placówek etnograficznych, wykłady i seminaria z etnografii prowadzą pracownicy z różnych instytucji. Tematyka podejmowanych wykładów i seminariów na wszystkich wymienionych Uniwersytetach dotyczy najczęściej zagadnień: sztuki ludowej i prymitywnej oraz metodyki badań etnograficznych i wybranych zagadnień z etnografii i folkloru Belgii. cone "miłości �Kultura ludowa a etnografia w BelgU 33 wydziałach historii, prawa, nauk społecznych dla studentów różnych kierunków, tj. historii, filozofii, socjologii, poszczególnych filologii, archeologii i historii sztuki. Studenci tychze kierunków mogą podejmować wykłady z etnografii na poziomie "kandydatury" (dwuletnie studia) lub "licencji" (czteroletnie studia), mogą również z tego zakresu pisać prace dyplomowe, po ukończeniu których uzyskują dyplom magistra (licencie). Istnieje także możliwość przygotowywania prac doktorskich z zakresu etnografii i folkloru u prowadzących wykłady uniwersyteckie. Ilość prac magisterskich i doktorskich podejmowanych na uniwersytetach belgijskich z zakresu etnografii jest niewielka. Zarysowany stan uniwersyteckiej etnografii rzutuje na ogólną sytuację etnografii Belgii i jednocześnie tę sytuację odzwierciedla. Dodać tu można, że porównanie do warunków polskich obsady zawodowej belgijskich placówek etnograficznych może wywołać pewne zdziwienie, jeżeli nie uwzględni się specyfiki studiów etnograficznych w Belgii 55. 5. W zarysowanych wyżej warunkach Belgii tworzą się takie podejścia etnograficzne zachodnie do badań kultury ludowej, które w większym stopniu nawiązują do historii, socjologii, niż do etnografii. W belgijskiej etnografii mamy do czynienia z następującą sytuacją; ponieważ istnieją trudności w wyjaśnianiu procesu historycznego, ze względu na dyfuzję czy nawarstwienia kulturowe, więc w studiach etnograficznych uwzględnia się mikroproces kontekstu historycznego w czasie i różne ujęcia synchroniczne kontekstu socjologicznego. Ujęcia porównawcze dotyczące kultury Walonów i Flamandów kojarzą się z polityką (bo w warunkach Belgii jest to problem polityczny) i wydaje się, że unika się ich z obawy rozmycia własnej odrębności narodowościowo-językowej, którą etnografia belgijska stara się raczej podkreślać i dokumentować. Można więc powiedzieć, że etnografia belgijska jest dość typowym przykładem zachodnioeuropejskich uwarunkowań w pojmowaniu kultury ludowej. Duża gęstość zaludnienia, wczesna urbanizacja, rozwój rzemiosła i przemysłów, a także handlu, ekspansja kolonialna, niejednolity (szczególnie w wypadku Belgii) skład etniczny, przewaga narodotwórczych funkcji państwa (w wypadku Belgii nawet w wersji XIX w. pań55 Np. w Musec de la vie WaIIonne z ogólnej ilości 45 zatrudnionych osób (1977 r.), tylko 9 ma wykształcenie wyższe (nie wszyscy z nich są zatrudnieni w pełnym wymiarze). W Openluchtmuseum te Bokrijk z zatrudnionych 32 osób (1977 r.) dwie mają wykształcenie wyższe (konserwatorzy). Dyrektor muzeum (kustosz) jest z wykształcenia historykim starożytnym, z uprawnieniami konserwatora (studia podyplomowe). Skład zawodowy pozostałego personelu: 2 prac. administracji, fotograf, magazynier, 4 rysowników, 5 cieśli, 5 murarzy, 3 dekarzy, 11 prac. fizycznych. Ponadto zatrudnia się 60 osób dziennie jako pracowników sezonowych (dozorcy). 3- Lud LXII �34 Kuttura ludowa a etnografia w BelgU stwa kapitalistycznego) powodują ni€chęć do ujęć porównawczych w skali własnego kraju. Eksponuje się elementy tej tradycji ludowej, która może być służebna dla dawnych klas posiadających, względnie te, które wiążą się z ambicjami nowych klas posiadających, zwłaszcza jeśll ich przynależność etniczna nie je·st ta sama. Klasowe zantagonizowanie takich faz zainteresowań powoduje jednak utrzymywanie się pewnych przemilczeń związanych z nadrzędnością politycznych i gospodarczych interesówogólnopaństwowych. Dlatego też woli się monograficzne, ograniczone do społeczności lokalnych, wyjaśnienia diachroniczne (nawiązujące do metod historycznych) i synchroniczne (nawiązujące do metod socjologicznych). Czy jednak w ujęciach takich nie ulega zagubieniu specyfika badań etnograficznych i czy są one do naśladowania w społeczeństwach homogenicznych etnicznie pozostaj-e sprawą do dyskusji. ZOFIA STASZCZAK LA CULTURE POPULAIRE ET L'ETHNOGRAPHIE (R DE LA BELGIQUE e s u m e) L'article est un essai d'analyse de la relation de l'ethnographie et de la culture populaire dans les conditions specifiques de la Belgique, Ie pays ou: 1° les differences et la composition ethnique sont plus importantes, que les differences etnographiques, 2° qui est depuis longtemps tres urbanise et industrialise 3° ou l'ethnographie s'inclinait depuis longtemps aux etudes de peuples primitifs. Une analyse des activites de quelques institutions ethnographiques importantes en Belgiques permet li tirer quelques conclusions sur l'etat actuel et les controversions dans les approches li l'etude de la culture populaire beIge. Comme dans la plupart de pays occidentaux d'Europe l'interet scientifique de la culture traditionelle du propre peuple n'etait ni tres ancien, ni tres developpe d'abord. On apre\;oit une certaine hesitation s'ił s'agit d'approches comparatives, qui evoqueraient jusqu'au present de questions politiques meme si leur but principal serait de trouver d'elements communs dans les traditions populaires flama ndes et wallonnes. Pour souligner tout de meme l'autenticite et la specificite nationale et pour ne pas enflammer de confrontations ethniques interieures on choisit a expliquer des phemomenes de la culture populaire par les microprocessus diachroniques du contexte historique, ou bien par de contextes sociologiques synchroniques plut6t, que par des comparaisons et confrontations des traits specifiques dans un contexte plus large. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2eba5383e49db239c4df6034b8f7986e.pdf ce708ffcb4918eb2ef55ef5209178849 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2034 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1888 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.219-298 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 IV. RECENZJE L S. K o n, ss 2':'0. Riebi01wk i obszcziestwo, IzdCltielstwo "Nauka", Moskwa 1988, Praca r. S. Kona Dziecko i społeczeftstwo stanowi próbę analizy teoretyczno-metodologicznej i historiograficznej obecnego stanu "etnografii dzieciństwa". Autor wykazał wicIe staranności w precyzowaniu problemów badawczych, które powinny się znaleźć w centrum zainteresowania uczonych. Rozdział I poświęcony jest obrazowi dziecifJstwa w naukach historycznych. W badaniach nad dziecuJstwem autor wyodrębnia trzy grupy problemów: 1. Sytu,lcja dzieci w społcczeiJstwie, ich status socjalny, rodzaje działalności życiowej, stost.:nki z dorosłymi, instytucje, metody wychowania i inne. 2. Symbolicme obraz.v dziecka w kulturze i świadomości masowej. 3. Właściwa kultura dzieciństwa, wewnętrzny świat dziecka, dziecięce zainteresowania, folklor i inne. Mimo trudności ustalenia dokładnego czasu "odkrycia dzieciństwa", uczeni są zgodni, że w XVII i XVIII wieku pojawiło się wyraźne rozdzielenie świata dorosłych od świata dzieci. W średniowieczu nie było znaczącej granicy między obu tymi światami. Gdy tylko dziecko mogło się obyć bez swojej matki czy niańki zaliczane było do społeczeństwa dorosłych. Przełom w rozwoju etnografii dzieciństwa stanowią prace amerykańskiej uczonej Margaret Mead. Dla niej głównym przedmiotem badal'! był świat dzieciństwa. Prowadziła badania na Samoa, Bali, na NO'Nej Gwinei, podczas których 7.ajęła się systematycmymi badaniami rysunków i gier dzieci. Od lat trzydziestych do sześćdziesiątych etnografia wychowania wzbogaciła się o cały szereg monografii traktujących o plemionach polinezyjskich, zachodnioafrykarl,kich i melanezyjskich. Do tej pory istnieje ogromna dysproporcja w regionalno-geograficznym ujęciu wyników badawczych. Ludom Afryki, Oceanii i Indianom Ameryki Północnej poświęcono znacznie więcej badań niź plemionom Azji oraz Ameryki Południowej i Srodkowej. Są to głównie prace dotyczące życia jednego ludu. W historii badaó dzieciństwa w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wyodrębniły się dwa stanowiska. Jedni autorzy rozpatrują normatywny obraz dziecka i sposób jego wychowania jako obiektywizację norm społecznych dorosłych, inni przeciwnie, upatrują w doświadczeniu dziecięcym klucz do zrozumienia społecznych zachow;:ul dorosłych. Mimo, źe posiadamy wiele informacji o dzieciach i dzieciilstwie, czerpanych z nauk humanistycznych, nie udało się do tej pory ich uogólnić i stworzyć zadowalającej teorii. Wiedza jak wiemy powstaje na styku wielu dyscyplin naukowych więc współcześni badacze zajmujący się etnografią dzieciństwa sięgają do prac psychologów, pedagogów i socjologów. Pogłębia się współpraca międzynarodowa. W Belgii powstalo międzynarodowe centrum histof)'CZl1ych bad,l1~ n:Jd rodziną, dzieciństwem, mężczyzną, kobietą, młodością, dojrza- �220 łością, starością od zamierzchłej przeszłości do czasów współczesnych. Etnografii cyklu życiowego poświęcony był III Kongres Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folklorystyki w Zurichu (1987 r.). Charakterystyczną cechą współczesnego etapu rozwoju nauk o człowieku. w tym poznania świata dzieciństwa, jest coraz bardziej wyraźne zrozumienie, że idzie nie tylko o obiekt wychowania, socjalizacji i innych wpływów zewnętrznych ale także o świadomy, aktywny podmiot działalności życiowej. Obok masowo stosowanych metod badawczych jak obserwacja i opis, niektórzy uczeni posługują się eksperymentem. L S. Kan uważa, że mimo metodologicznego rygoru, badania eksperymentalne nie uwzględniają ważniejszych determinant społecznych i kultu!"owych realnego procesu rozwoju. Przechodząc do omówienia współczesnych wyników badań nad dzieci!'lstwem z punldu widzenia etnografii autor dokoouje analizy kategorii i pojęć w naukach o człowieku i społeczeństwie. W rozdziale II wy jaśnia pojęcia cyklu życiowego, drogi życiowej, czasu życia (ang. life time, life span), stratyfikacji wiekowej i symbolizmu. Stwierdza, że nie wszystkie pojęcia są jednoznaczne, i że niezwykle trudno jest je klasyfikować. W kolejnym rozdziale przedstawiony został różnorodny, normatywny obraz człowieka i jego wpływ na sposoby socjalizacji dzieci wśród ludów świata. Prace nad tym zagadnieniem są jeszcze w stadium początkowym. Rodzaje potencjalnych źródeł pozyskiwania materiałów badawczych ujmuje autor w następującej klasyfikacji: 1. mitologia i teksty ludowe, 2. dane z ankiet socjologicznych, 3. wnioski z bezpośrednich obserwacji reprezentantów różnych ludów i kultur, 4. rezultaty testów psychologicznych i badań z zakresu psychologii emocji. Do kOtlca 1976 roku opublikowano zaledwie 10 prac zawierających analizę treści ludowych lub mitologicznych; jeszcze rzadziej uczeni w swych pracach zajmują się zbadaniem z'Ni",zku pomiędzy tymi zmiennymi a specyfiką doświadczenia dziecięcego. Wiele miejsca poświęcił Kon omówieniu problemów efektywności instytucji i metod wychowania. Sformułował pytania, które czekają na odpowiedż: jakie działania najlepiej przygotowują ludzi do nowej nieznanej przyszłości, w jaki sposób ludzie nauczeni działań w jednym środowisku mogą przygotować swoje dzieci do życia i pracy w środowisku innym, jakie warunki społeczne ułatwiają lub hamuj;ł proces przekazywania doświadczeń z pokolenia na pokolenie? Nie są to wszystkie pytania. Czwarty rozdział omawia złożone zagadnienia socjalizacji zróżnicowanej ze względu na płeć dziecka. Wyniki badań, jak stwierdza autor, zmuszają badacza do dużej ostrożności w próbie teoretycznych uogólnień danych o naturze płci, niezależnie od tego czy jesteśmy przekonani o determinantach biologicznych, czy też nie. W rozdziale ostatnim, poświęconym etnografii rodzicielstwa, autor rozważa takie problemy jak na przykład czy uznać rodzicielstwo za zjawisko tylko biologiczne, czy też za zjawisko socjokulturowe i biosocjologiczne, na czym polega specyfika funkcji ojcowskich i macierzyńskich, jaki wpływ mają rodzice na s(}cjologizację swych dzieci. W zakończeniu autor przypomina czytelnikowi cel jaki przyświecał m'l w przygotowywaniu tej pracy, a mianowicie, wywołanie u badaczy głębokiej refleksji nad złożonością problemów wychowawczych w podejmowaniu koniecZi!1ych badafl Na uwagę zasługuje bardzo obszerne bibliograficzne opracowanie tematu. Grażyna Leonowicz �221 Henryk Z i m o ń SVD. Monoteizm Jacka, Katowice 1989, ss. 291. pierwotny. Wydawnictwo Księgarnia św. Zagadnienia powstania religii i jej pierwotnych form były w drugiej połowie XIX wieku prżedmiotcm żywych dyskusji etnologów i religioznawców. Scierały się dwa kierunki: ewolucjonistyczny i młodszy od niego - kulturowohistoryczny; ten ostatni stanowił w znacznej mierze reakcję na uproszczony i słabo udokumentowany schemat ewolucjonizmu. Kieru:nek kulturowohistoryczny w etnologii i jego zastosowanie, zwłaszcza w badaniach nad pierwotnymi formami religii, rozpowszechnił jego współtwórca, ks. Wilhelm Schmidt SVD. Rozwijał on pogląd, znany zresztą już wcześniej, na istnienie u ludów pierwotnych wiary w Istotę Najwyższą. Prace Schmidta znane są głównie na obszarze języka niemieckiego, w Polsce były przyswajane przez niektórych autorów, ale jedynie w sposób wybiórczy. Ani teoria monoteizmu pierwotnego Schmidta, której poświęcił on swą niemal całą twórczość naukową, ani jej krytyka dotychczas nie doczekały się u nas systematycznego studium. Dopiero w roku 1989 ks. Henryk Zimoń SVD opublikował pracę pt. "Monteizm pierwotny, teoria Wilhelma Schmidta i jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej". (Praca ta była poprzedzona skryptem autora, przeznaczonym raczej dla studentów). Książka składa się z dwu wyrażnie wyodrębniających się części. W pierwszej z nich, zatytułowanej "Teoria monoteizmu pierwotnego Wilhelma Schmidta", autor, opierając się na analizie twórczości naukowej Schmidta i innych autorów wiedeńskiej szkoły etnologicznej, stara się możliwie najpełniej przedstawić poglądy Schmidta dotyczące metody kulturowohistorycznej i teorii monoteizmu pierwotnego, w ich rozwoju i modyfikacji. W drugiej części pracy, poświęconej krytyce teorii monoteizmu pierwotnego w wiedeńskiej szkole etnologicznej, autor zmierza do ukazania w sposób syntetyczny zakresu i walorów merytorycznych krytyki przedstawicieli ośrodka wiedeńskiego, dotyczącej ogólnych zasad etnologii kulturowohistorycznej i tez teorii monoteizmu pierwotnego. Na podstawie zreferowanych w swej pracy poglądów Schmidta ks. Zimoń ustosunkowuje się do dorobku naukowego Schmidta w świetle współczesnych badań i określa jego miejsce w historii etnologii i religioznawstwa. Należy zaUlaczyć, że autor interesuje się problematyką teorii monoteizmu od dawna, czego wyrazem jest szereg opublikowanych przez niego w latach 19741982 artykułów. Praca Zimonia odznacza się rzadko spotykaną sumiennością. Autor opiera się na możliwie najdokładniejszym materiale naukowym. Warto tu przytoczyć, że na 291 stron składających się na całość książki, właściwa treść zajmuje 237, natomiast 43 - to bibliografia i indeksy. W tekście U1ajduje się 585 przypisów przynoszących wiele szczegółowych informacji i dokumentujących wypowiedzi autora. Wykaz źródeł obejmuje zarówno prace samego Schmidta (15 źródeł archiwalnych z archiwum Instytutu Anthropos, 33 książki, 82 artykuły, 14 recenzjO, jak i przedstawicieli wiedeńskiej szkoły etnologicznej (221 pozycjO, opracowania (108 pozycji) oraz literaturę pomocniczą (342 pozycje, w tym 31 Schmidta, nie zaliczone jednak przez autora do literatury podstawowej). Ta żmudna praca jest tym wartościowsza, że w okresie powojennym w Polsce kierunek kulturowohistoryczny,podobnie jak i w innych krajach socjalistycznych, ńie był preferowany prze'z władze i spośród polskich uczelni humanistycznych jedynie na KUL-u był rozwijany bez przeszkód, .zaś współczesna literatura obcOjęzyczna nie zawsze była łatwo dostępna. W konsekwencji większość etnologów �222 polskich ma braki w kształcerju, pliny. Książka Henryka Zimonia ważnej dla etnologa dziedzinie. braki w pełnej znajomości historii swej dyscypozwala na uzupełnienie naszej wiedzy w tak ./anusz Emmanuel T o d d, L'invention Editions Seuil, Paris 1990, ss. 538. de Z'Europe. "Collection l'Histoire Karnacki immediate", Emmanuel Todd jest, bez wątpienia, jedną z ciekawszych postaci współczesnych nauk społecznych we Francji. Prace Todd'a z pogranicza etnologii, socjologii, demografii i historii, przyjmowane są z dużym zainteresowaniem, a ich ',v")'daniom towarzyszą nie tylko j,ntelektualne polemiki fachowców ale si~gaj<;ce ~i:Hszych kręgów, telewizyjne debaty. W swojej ostatniej książce "Stworzenie Europy", Todd rozwija hipotez.ę przE'dstawioną we wcześniejszych pracach, zwłaszcza w "Trzeciej planecie", ..Dzieciństwie świata" i w .,Nowej Francji" l. Proponuje nowe i oryginalne spojrzenie na dzieje i obecny kształt starego kontynentu - poprzez strukturę rodzinną. To rodzina, zdaniem Todd'a zasadniczo determinuje społeczne, kulturowe i polityczne zachowanie. Kluczowym pojęciem jest dla autora "systeme familial". System rodzinny jest grupą wartości definiujących stosunki między członkami tej samej rodziny. Podstawowe wartości determinujące stosunki między rodzicami a dziećmi mog'1 być: typu liberalnego lub autorytatywnego. Wartości warunkujące stosunki mi!;dzy rodzeństwem są typu egalitarnego lub elitarnego. Kombinacja dwóch par w:ienn:;ch dychotomicznych zezwala na cztery możliwości typologiczne ł. 1. Nuklearna rodzina absolutna ("famille nucleaire absolue") jest rodzi~1!1yrn systemem, w którym stosunki międzypokoleniowe S'l typu liberalnego, a stosu:,ki między rodzeilstwem są typu elitarnego. Jest to rodzina dwu pokoleniowa (nuklearna), a jej charakter przejawia się poprzez silny indywidualizm jej członków oraz nierówny status dzieci; 2. Nuklearna rodzina egalitarna ("famille nucleaire egalitaire") jest systemem rodzlllnym zasadzonym na liberalnym typie stosunków rodzice i dzieci i na egalitarnym typie stosunków między braćmi; 3. Rodzina rodowa ("famille souche") charakteryzuje się autorytatywnymi stosunkami rodzice-dzieci i elitarnymi stosunkami między braćmi; 4. Rodzina wspólnotowa (,,famille communautaire"), to system rodziny ze stosunkami międzypokoleniowymi typu autorytatywnego i egalitaryzmem stosunków między d7iećmi. Lokalne tradycje dziedziczenia (techniki podziału dóbr rodz.iców między dzieci) stanowią dla autora najpewniejszy wskaźnik poziomu egalitaryzmu. Charakter wspólnoty gospodarcz.ej jest natomiast dokładnym wskaźnikiem autorytaryzmu. Typ 1 La Trolsleme Planete. Structures familla1es 1983; L'Enfance du monde. Structures famlllales "La Nouvelle France", Le Sellil, Paris 1988. I E. Todd, UlntJentton de l'Europe ... S. :19. et system{,. Ideologlques, Le SeulJ. et detJeloppement, Le SelllJ, Poris Pali!! 1984; �223 autorytatywny stosunków rodzice a dzieci pociąga za sobą międzypokoleniową współzależność, która umacnia się po dorośnięciu dzieci. Klasycznym przykładem jest tutaj rodzina trzypokoleniowa, w której rodzice i dzieci podlegają władzy patria,chy rodu. Typ liberalny stosunków międzypokoleniowych jest gwarantem szybkiej i całkowitej emancypacji dojrzałych dzieci. Ich małżerlstwo jest równoznaczne "f. założeniem nowych jednostek domowych ("unites domestiques")·. Jak wygląda cykl rozwoju jednostek domowych? W nuklearnej rodzinie absQlutnej dojrzałe dzieci zakładają własne, niezależne gospodarstwa. Dystrybucja rodzicielskiego majątku egzekwowana jest często przed śmiercią ojca, reszta poprzez testament. Stosowanie testamentu wyraża ignorację zasady równości. W nuklearnej rodzinie egalitarnej szybkie zakładanie nowych gospodarstw przez dorosłe dzieci jest odbiciem zasady liberalnej, rygorystyczny podział majątku świadczy o ważności zasady równo:ici. Wielopokoleniowość rodziny rodowej kryje autorytaty"my typ stosunków wewnątrzrodzinnych. Pośród dorosłych synów, najstarszy (lub najmłodszy, lub vlrybrany przez dziadków, czy też rodziców) żeni się i reprodukuje w obrębie starej wspólnoty gospodarczej. Reszta rodzeństwa zostaje na gospodarstwie wybierając hezżenność lub opuszcza dom zakładając nO'wą rodzinę, lub wybierając specyficzną karierę zawodowq (ksiądz, żołnierz ...). Pozostający na gospodarstwie syn dziedziczy ziemię i dom, zapewniając rodzinną ciągłość gospodarczej jednostce. Przekazanie ziemi i domu wybranemu synowi wskazuje na nierówność stosunk6w między dziećmi, bezżenność reszty pozostałych na gospodarstwie dzieci zdradza seksualny elitaryzm systemu. Wszyscy synowie rodziny wspólnotowej mogą zakładać nowe rodz.iny w obrębie starej wspóLnoty gospodarczej, podlegając jednocześnie autorytetowi ojca - patriarchy. Jego śmierć powoduje prędzej czy póżniej rozpad pra-rodziny i ekspansję z chwilą reprodukcji wnuków. Wielopokoleniowość rodziny wspólnotowej wyraża zasadę autorytaryzmu, a symetria dziedziczenia zdrad1.a głęboki egalitaryzm interpokoleniowy. Emmanuel Todd w "Stworzeniu Europy", stosując metodę kartograficzną, analizuje Europę regionów. Uprzywilejowanym terenem badań są dla autora środo''liska wiejskie. Rodzinne stosunki rodzin chłopskich są łatwe do uchwycenia poprzez materializujący je stosunek do ziemi. Po drugie, rodzinne systemy społeczeństw chłopskich, ukształtowane między rzymskim podbojem Europy, a okresem wielkich inwazji, wykal.ują dużą stabilność '. Antropologicl.ny cokół Europy składa się z cl.terech wyżej przedstawionych systemów rodzinnych. Upraszczając nieco wnioski Todda, centralnymi wartościami świata łaciilskiego są wolność i równość. Kultury społeczeństw germańskich grawitują wokół idei autorytaryzmu i nierówności. Wspólnota jest zasadniczym pojęciem dla Finów, części Portugalcl.yków i mieszkańców środkowych Włoch. Dewizą Anglik6w, Holendrów, Norwegów i Duńczyków jest "wolność i tylko wolność" l. Róż.nice pomiędzy systemami rodzinnymi oral. ich rozmieszczenie geograficzne były i są źródłem kulturowej dynamiki, konfliktów i postępu starego kontynentu. To właśnie systemy rodzinne ukształtowały lokalne mentalności, regionalne kultury. Rodzina i kryjące się za nią międzyludzkie stosunki oraz wybory podstawowych wartości, uwarunkowały ideologiczną, a przede wszystkim religijną ewolucję Europy. "Moja definicja historycznej wspólnoty europejskiej nie jest gospo• Tamte, s. :SO. • Tamte, s. 33-34. • Tamte, s. 44~. �224 darcza ale religijna. Chodzi o zrozumienie poprzez rozwój kulturowy. przemysłowy i ideologiczny, całości świata ukształtowanego wokół biegunowości katolicyzm-protestantyzm" a. Paradoksem jest, że odcinając się i podważając tezy Malxa Webera, Emmanuel Todd rozwija i wzbogaca weberowską myśl7• Dla Todd'a zarówno chrystianizacja i związana z nią alfabetyzacja Europy, jak parę wieków później reformacja i wynikające z protestantyzmu liberalizm, kapitalizm i społeczeństwo przemysłowe, są zwrotnymi punktami w dziejach kontynentu. Północ Europy (strefa rodziny rodowej) schrystianizowana przez Południe (strefa nuklearnej rodziny egalitarnej) między piątym, a jedenastym stuleciem, odrzuca przez protestantyzm kulturową hegemonię świata śródziemnomorskiego. Podział zachodniego chrześcijaństwa przez reformację sankcjonuje początek kulturowej dominacji Europy łacińskiej przez Północ. Współczesny kryzys rodziny rodowej, naturalnego nośnika religijności, w której samowładny ojciec rodu jest ziemskim, to jest społecznym, ucieleśnieniem Boga, tłumaczy według Todd'a dzisiejszą dechrystianizację Zachodu. Jej r€1:ultatem jest rozwój od końca XiVIII wieku (Francja) metod antykoncepcyjnych i postępująca denatalizacja Europy 8. Dechrystianizacja idzie też w parze z rozkwitem ideologii. Cztery główne -europejskie ideologie odpowiadają czterem systemom rodzinnym 8. Ideologia republikańska ("Liberte, Egalite, Fraternite") charakterystyczna jest dla regionów zdominowanych przez' nuklearną rodzinę, egalitaraą (na przykład basen paryski i Rewolucja Francuska). Antropologiczną opozycją dla powyższego systemu jest rodzina rodowa. W jej strefie odrzuca się hasła wolnościowe i równościowe, typowe są dlań systemy polityczne autorytarne, przekształcające się w warunkach ekstremalnych w totalitarne (nazizm). Regiony z przewagą nuklearnych rodzin absolutnych produkują indywidualistyczne ideologie liberalne (na przykład Anglia). Szczegółowy charakter rodziny wspólnotowej w cywilizacji Zachodu tłumaczy postawy antyhumanistyczne większości społeczeństw Europy i Ameryki Północnej. Komunistyczne enklawy Europy Zachodniej pokrywają się z regiOO1anJ.i,niekoniecznie uprzemysłowionymi ("komunizm bez robotników"), z l?rzewagą rodzin wspólnotowych, na przykład Środkowe Włochy. To właśnie te spośród społeczeństw słowiańskich, które zdominowane są przez rOdzinę wspólnotową (na przykład Serbowie, Rosjanie) rozwinęły i narzuciły sąsiadom ideologię komunistyCZną ~o. Emmanuel Todd kończy swoją najnowszą pracę rozważaniami nad kwestią imigracji H. Masowe pojawienie się w Europie robotników obcokrajowców zasadniczo zmieniło oblicze miejskich populacji końca tego wieku. "Nowi EuropejczyiCY" są produktami innych i obcych Europie systemów rodzinnych. "Obecność imigrantów odradza w Europie konflikt pomiędzy frapcuską, niemiecką a brytyjską koncepcją narodowości. Dla kontynentu,. którY próbuje określić wspólne obywatelstwo, zagadnienie to jest podstawowym. Od zdolności ludów europejskich do pokonania tysiącletnich różnic, bardziej antropologicznych, aniżeli politycznych, zależeć będzie kształt Europy, a być może jej rzeczywiste istnienie. Czy Europa bę• Tamże. s. 11. f Tamże, s. 125. • "Alfabetyzacja + dechrystianizacja 451. • Tamże, s. 193-200; 433-436. Tamże, s. 338-347. 11 Tamże, s. 493-498. 10 = regulacja urodzin (denetalizacja)", Tamże. s. 445- �225 dzie uniwersalistyczna? Czy będzie szanowała prawo do bycia innym? Czy też będzie etnocentryczną? Europejczycy nie mogą zdefiniować samych siebie bez wspólnego i zgodnego zdefiniowania "Obcych" 11. Wydana w maju 1990 roku książka Emmanuela Todd'a jest rezultatem siedmioletnich analiz danych statystycznych pochodzących ze wszystkich regionów Europy Zachodniej. Podkreślić należy, że Todd ogranicza swoje badanie do Europy protestanckiej, katolicko-protestanckiej i katolickiej, pomijając społeczności Europy prawosławnej oraz muzułmańskich regionów bałkańskich. Brak wiarygodnych danych z okresu po drugiej wojnie światowej ze Wschodnich Niemiec, Polski, trzech republik bałtyckich oraz Czechosłowacji i Węgier, nie pozwolił autorowi na rozszerzenie studium o tę część kontynentu. Pomimo tego lektura pracy Emmanuela Todd'a jest ważna dla czytelnika polskiego, zainteresowanego obecnym stanem nauk społecznych we Francji. Smiałość i oryginalność tez autora oraz jego precyzyjny i sugestywny język sprawiają, że lektura "Stworzenia Europy" może być pasjonującą przygodą intelektualną. Jędrzej Piotr C h m i e l e w s k i, Kultura kowe, Warszawa 1988, ss. 407. ewolucja, Państwowe Kośmicki Wydawnictwo Nau- Ewolucjonizm kulturowy był bez wątpienia przełomowym kierunkiem w historii nauki o kulturze. Wiele problemów poruszanych przez ewolucjonistów nie straciło na ważności, a ewolucjonistyczny dorobek w postaci różnych metod poznawania świata człowieka oraz pewnego zasobu pojęć ciągle na nowo definiowanych, jest stale obecny w naukowej refleksji nad kulturą, Trwałe zainteresowanie problematyką dynamiki kultury, przyczynami i mechanizmami jej rozwoju swój pełny wyraz znalazło we współczesnych koncepcjach ewolucjonistycznych w neoewolucjonizmie. Ilustracją ciągłości myślenia o kulturze w kategoriach ewolucjonistycznych jest książka Piotra Chmielewskiego "Kultura i ewolucja" ukazująca historię idei ewolucji a zarazem dzieje antropologii kulturowej i kształtowanie się antropologicznego modelu nauki o kulturze. Praca ta jest bardzo rzetelną monografią ewolucjonizmu kulturowego. Czytelnik uzyskuje dzięki niej pełny obraz omawianego kierunku. Proponowana przez Chmielewskiego próba ponownego krytycznego odczytania koncepcji klasycznego i współczesnego ewolucjonizmu kulturowego jest z wielu względów godna zainteresowania. Przyjęcie ewolucjonistycznej perspektywy w badaniach kultury pociąga za sobą określone konsekwencje teoretyczne. Przejawiają się one między innymi w sposobie definiowania kultury, w sposobie jej rozumienia. Książka Chmielewskiego umożliwia nam przedstawienie konsekwencji teoretycznych, wynikających z przyjmowania ewolucyjnego paradygmatu w badaniu kultury, oraz udzielenie odpowiedzi na pytanie o sensowność takiego podejścia do kultury. Główny przedmiot zainteresowań Chmielewskiego stanowią współczesne teorie ewolucjonistyczne powstałe na gruncie antropologii kulturowej, uznanej przez autora za "żródło koncepcji ewolucjonizmu współczesnego" (s. 9). Analizując teorie " Tamże, S. 498. 15 Lud t. LXXIV �226 antropologii kulturowej autor jest niejako zmuszony do z\VT6cenia szczególnej u'':;ógi na pojawiające się w nich koncepcje kultury, kt6ra jest głównym przedmiotem badania tej dziedziny nauki o człowieku. Pole badawcze antropologii kulturo',vcj, według Chmielewskiego, to szeroko rozumiana kultura ludzka: "Kultura jest wszystkim tym, czego człowiek uczy się jako członek społeczeństwa. Widziana w szerszej perspektywie - kultura odnosi się do gł6wnych behawioralnych charakterystyk ludzkiego gatunku" (s. 14). Antropologia kulturowa jest więc tutaj traktowana jako uniwersalna, globalna nauka o sferze ponadorganicznej" (...) obejmuje ona wszystkie antropologie z wyjątkiem tych, które w sposób bardziej bezpośredni zainteresowane są ludzką biologią i wzajemnym oddziaływaniem czynnik6w biologicznych i kulturowych" (s. 13). Swoje podejście badawcze Chmielewski określa mianem "kontekstowego ujmowania teorii", które "winno możliwie jak najpelrJej charakteryzować warunki doprowadzające do powstania danej teorii, zdawać sprawę z założeń, jakie tkwią u jej podstaw" (s. 10). Prowadzone przez autora analizy teorii zmierzają do ujawnienia ich specyfiki i struktury, czyli podstawowych zalożeń, kategorii i preferowanych na ich gruncie metod badawczych. Tak więc analiza poszczeg6lnych koncepcji odbywa się na dwóch płaszczyznach: teoretycznej (ujawnia się tutaj przesłanki światopoglądowe, założenia dotyczące pojmowania kultury i ewolucji) i metodologicznej (przedstawienie procedur badawczych). Chmielewskiego interesuje wzajemne oddziaływanie aspektów teoretycznego i metodologicznego danej teorii. Analizę neoewolucjonizmu Chmielewski poprzedza rozważaniami nad ewolucjo.nizmem klasycznym i kierunkami powstałymi jako jego negacja tj. dyfuzjonizmem, funkcjonalizmem, koncepcjami Boasa i jego uczni6w. Autor uzasadnia taki układ swojej pracy pojawiającymi się w ewolucjonizmie dwudziestowiecznymi zapożyczeniami z teorii poprzedzających go i mu współczesnych. Wydaje się godnym podkreślenia twierdzenie Chmielewskiego, że odrodzenie ewolucyjnego podejścia do kultury, wynikające z chęci opisywania zjawisk kul~ turowych poprzez jak najogólniejsze prawidłowości, "stanowi konieczność rozwojową antropologii kulturowej" (s. 303). Neoewolucjonizm podejmował kolejną próbę teoretycznego opracowania problematyki dynamiki kultury, szukał regularności i praw, przyczyn i mechanizmów oraz mierników rozwoju. Podobnie jak ewolucjoniści klasyczni, neoewolucjoniści skoncentrowali się na ciągłych i progresywnych zmianach kultury. Za główne źródło zmian uznawali przyczyny egzoger,ne uwzględniając jednak istnienie czynników wewnętrznych. Kierunek rozwoju kultury interpretowali odmiennie, nie miał on dla nich charakteru jednoznacznie j'?dnoliniowego. Klasyczny ewolucjonizm charakteryzowany jest w omawianej pracy jako kierunek wewnętrznie zróżnicowany, zasadniczo odmienny od ewolucjonizmu bicIa':' gicznego. Chmielewski dokonuje analizy teorii H. Spencera, E. B. Tylora, L. H. Morgana, wskazując na istotne różnice między koncepcjami Spencera i pozostałych dwóch autorów. Spencer "patrzył na społeczeństwo i jego historię przez pryzmat swego systemu filozoficznego. Ewolucja społ2czna jest jedynie aspektem ewol:j~ji uniwersum, jest przejawem koniecznego roz'Nojll natury. Z kolei Tylor i l\;lo,g:m postrzegali ewolucję przez pryzmat swoiście pojmowanej historii kultury" (s. H2). Ewolucjonizm klasyczny, według Chmielewskiego, proponował model ewolucji jcdnoliniowej, przedmiotem jego zainteresowania było raczej podobieństwo kultur (ich jednorodność) niż ich zróżnicowanie. Warto tutaj zwrócić u\',.'agę na istotns wkład ewolucjonizmu klasycznego do myślenia o autonomii kuH:lry. Przeczucie odrębności tej sfery ujawniło się przede wszystkim w teorii "przeżylków" i y: k:)fJ- �cepcji tradycji Tylora. Dostrzeżenie trwałości pewnych elementów kultury, zauv.ażenie niezależności tradycji od praw rozwoju oraz jej wpływ na człowieka wskclzywało wyraźnie na pewną autonomię istnienia kultury. Koncepcja autonomii zostab rozwinięta w teorii L. A. White'a, prekursora współczesnego ewolucjonizmu. Postulował on traktowanie kultury jako zjawiska sui generis (postulat ten był raczej metodologiczny niż ontologiczny) oraz powołanie "kulturologii" jako wk",,:i·· wej nauki o kulturze. Autor podejmuje interpretację szkół powstałych jako reakcja na ewolucjonizm klasyczny, poszukując w nich problemów związanych z ewolucją, które WSk;lzują na kontynuację myślenia o rzeczywistości w kategoriach zmiany i rozwoju. "Twierdzimy, że różne antyewolucjonistyczne teorie zmienności kulturowej zawierały (i zawierają) wiele elementów charakterystycznych dla myślenia ewolucjonistycznego i że dychotomiczny podział tradycji myśli antropologicznej jest daleko idącym uproszczeniem. Co więcej uprawianie antropologii w tej konwencji przyczynia się do jej segmentacji, z jednej strony, i utrwala teoretyczne podziały, tworząc wrażenie niemożliwości ich przezwyciężenia, z drugiej. Tym samym pomijane są i eliminowane istotne problemy rozwoju kulturowego, a zatem istotne problemy antropologii czy socjologii" (s. 235). Odrzucenie założeń teoretycznych i. metodologicznych ewolucjonizrtlU przez teorie określane jako antyewolucjonistyczne nie oznacza jeszcze, jak zauważa autor, negacji faktu ewolucji, lecz rezygnację z jego teoretycznego opracowania. Taką właśnie teorią był, według Chmielewskiego, funkcjonalizm określMY mianem koncepcji aewolucjonistycznej. Specyfika aewolucjonistycznego podejścia funkcjonalistów polegała ,,(...) na innym rozłożeniu akcentów w badaniach problematyki zmiany i porządku społecznego" (s. 260), na odrzuceniu ewolucyjnej metody, badaniu zjawisk w ich synchronicznym aspekcie, zwróceniu uwagi na problematykę porządku. Dostrzegając przemiany zachodzące w społeczeństwach pierwotnych fun!<"cjonaliści poszukiwali metody badania zmienności. "Zmieniający się gwałtmvnie, pełen konfliktów świat, ujmowany wycinkowo w teoriach funkcjonalnych, powinien znaleźć swe odzwierciedlenie w ogólnej koncepcji rozwoju. Stąd. w obrębie podejścia funkcjonalnego pojawiały się coraz częściej próby poszukiwania po" wszechnik6w ewolucyjnych, instytucjonalnych zmian na poziomie makrospołecznym itp." (s. 262). Za teorie antyewolucjonistyczne sensu stricto Chmielewski uw;,ża te, kt6re (jak na przykład dyfuzjonizm) próbują wyjaśnić problem rozwoju w oparciu o nową teorię, przy użyciu innych metod badawczych. Dyfuzjoniści kładli nacisk na problematykę różnorodności, odmienności kultur. Przyczyn rozwoju i zróżnicowania kultur ponukiwali w czynnikach wobec niej zewnętrznych (dyfuzja cech i mieszanie się kultur). Na podstawie przeprowadzonych bada!'1 Chmielewski stwierdza, że odmienność języków jest główną przyczyną sprzeczności teoretycznych pomil;dzy ant y- i aewolucjonizmem a ewolucjonizmem. Sprzeczność ta jest według niego raczej pozorna, a analiza pojęć wewnętrznej treści teorii ujawnia ich komplementarność. W kontekście problematyki ewolucyjnej autor "Kultury i ewolucji" interpretuje również teorię F. Boasa i koncepcje jego uczniów. Opisywanie tego nurtu antropologii k,-,lturowej i jego stosunku do problematyki ewolucji wykracza poza ramy tej pracy, należy jednak zauważyć, że miał on duże znaczeni:? dla rozwoju współczesnego ewolucjonizmu. Kontynuując rozważania nad pracą Chmielewskiego przeanalizujmy ogólne założenia \vspólezesnego ewolucjonizmu zwracając uwagę na proponowane przez tę teoril; rozwinif;ci("' i uóo:Jwualenie klasycznej koncepcji ewoh:cjj kultury. Kon- �228 cepcja ewolucji uniwersalnej L. A. White'a i koncepcja ewolucji wieloliniowej J. H. Stewarda zostały uznane przez ich kontynuatorów za komplementarne. Według M. Sahlins'a i E. Service'a, mówiąc o procesie ewolucji, należy uwzględnić jego dwuaspektowość. Proces rozwoju ma wymiar konkretny (ewolucja adaptacyjna) i ogólny. Ewolucja konkretna odnosi się do zmian kultury (a raczej systemu społeczno-kulturowego), które wynikają z oddziaływania środowiska. Kultura jest traktowana tutaj instrumentalnie, jest narzędziem, ciągle udoskonalającym się. umożliwiającym coraz to lepsze wykorzystanie potencjału energetycznego. Kultura to system adaptatywny, jego rozwój jest skutkiem adaptacji do środowiska naturalnego oraz kontaktów między kulturami. (Zmiany wynikające z kontaktów międzykulturowych mogą być przyrównane do zmian, które są rezultatem "współzawodnictwa" międzygatunkowego w świecie organicznym). Taka interpretacja ewolucji kultury jest, jak słusZlllie zauważa Chmielewski, zupełnie nieuzasadniona, jest ona wynikiem nadużywania biologicznego modelu doboru naturalnego. Wyjaśnienie specyfiki świata ponadorganicznego w terminach i przy pomocy praw objaśniających sferę organiczną jest niedopuszczalne ze względu na różny poziom ontyczny tych sfer, a co się z tym wiąże ich odrębną dynamikę i właściwości. Kultura nie może być redukowana do świata organicznego. Chmielewski uważa także, że termin ewolucja opisuje tylko te zmiany, które mają charakter postęp()wy, są ukierunkowane na coraz to większy wzrost stopnia złożoności systemu. Zmianie ewolucyjnej na poziomie ewolucji konkretnej według współczesnych ewolucjonistów nie można przypisać cech immanentności i nieuchronności. Wprowadzając prawo "dominacji kulturowej" (każda zmiana ewolucyjna systemu może być udaremniona przez inny, silniejszy i bardziej rozwinięty system kulturowy), neoewolucjoniści próbują uwolnić swoją teorię od zarzutów stawianych ich poprzednikom. Na gruncie omawianych tutaj koncepcji kultura jest rozumiana bardzo szeroko (ewolucjoniści często posługują się terminem "system społeczno-kulturowy"), obejmuje ona zarówno kulturę w jej wąskim rozumieniu oraz cywilizację i sferę społeczną. "W perspektywie ewolucji konkretnej kultura traktowana jest jako otwarty adaptatywny system, ale zarazem jest ona zintegrowaną całością. organizacją technologii, struktury społecznej i filozofii (...)" (s. 392). Upatrując w technologii i innych podsystemach kultury mechanizmów zmiany rozwojowej ewolucjoniści wskazują więc na wewnętrzne mechanizmy dynamiki kulturowej. Teorię ewolucji ogólnej można traktować jako uogólnienie koncepcji ewolucji konkretnej. Ewolucja ogólna odnosi się do procesów rozwojowych kultury w ogóle, a nie poszczcgó1nych kultur, "to następstwo stadiów rozwoju czy poziomów integracji, to ewolucy jna perspektywa, w której lokalna różnorodność zostaje podporządkowana ogólniejszym wzorom denotującym postęp (...)" (s. 389). Badacze ewolucji ogólnej zmierzają więc do ustalenia schematów powszechnego rozwoju. poprzez wyodrębnienie jego kolejnych stadiów i pewnej regularności w ich pojawianiu się. Nie jest istotna tutaj historyczna ciągłość pojawiania się kolejnych poziomów. gdyż mogą one być wyodrębniane w kulturach nie powiązanych ze sobą (zasada "lokalnego braku ciągłości postępu" E. R. Service'a). Dla rozważań nad ogólną zmianą rozwojową ważny jest jej kierunek - wzrastająca złożoność systemu kulturowego objawiająca się między innymi w skomplikowaniu struktury społecznej i jej stop.rliu integracji. Głównym miernikiem postępu w omawianych koncepcjach jest (tak jak u White'a) ilość ujarzmionej przez system energii. Wzrostowi energii wykorzystywanej przez system kulturowy towarzyszą przekształcenia wzajemnie powiązanych zmiennych takich jak: technika, organizacja, stopień integracji, ideolo- �229 gia, zdolności komunikacyjne (ilość przekazywanej informacji). Jak słuswie zauważa Chmielewski, "postęp ewolucyjny staje się więc konstruktem wielowymiarowym, charakteryzującym się wzajemn:>'m uwarunkowaniem wyodrębnionych zmiennych" (s. 396). Warto również zwrócić uwagę na materializm kulturowy współczesnego ewolucjonizmu, na poszukiwanie determinant rozwoju systemu kulturowego wśród "zmiennych techniczno-ekonomicznych" oraz "techniczno-środowiskowych" (s. 404). Według Szackiego ewolucjonizm klasyczny był antyhistoryzmem i orientacją naturalistyczną. Te same zarzuty, jak twierdzi Chmielewski, mogą być postawione wobec współczesnego ewolucjonizmu. Czy jednak są to jedyne zastrzeżenia, jakie mogą się pojawić przy analizowaniu koncepcji neoewolucjonistycznych? Wydaje się, że nie. Dostrzega to również Chmielewski, zwracając uwagę na preferowanie materialnych determinant w wyjaśnianiu rozwoju kultury. Chmielewski w swojej pracy nie formułuje własnej koncepcji kultury przyjmując jej antropologiczne rozumienie. Takie podejście znacznie ogranicza wartości poznawcze przeprowadzonej analizy. Antropologiczne, szerokie rozumienie kultury unieważnia zarzuty, które można by postawić współczesnemu ewolucjonizmowi przy odmiennym jej pojmowaniu. Koncepcja kulturoznawcza, oferująca węższe podejście do kultury, określa tę sferę bytu ponadorganicznego jako strukturalną, aksjosemiotyczną (konstytuowaną przez relacje między wartościami i znakami), względnie autonomiczną. Perspektywa kulturoznawcza odróżnia kulturę od sfery cywilizacyjnej i społecznej. Odnosząc założenia ne<lewolucjonizmu do tak definiowanej kultury dostrzec można dodatkowe wątpliwości, jakie budzi ewolucjonistyczna teoria kultury. Pojawiające się zastrzeżenia to przede wszystkim: 1. instrumentalne traktowanie kultury; kultura nie wydaje się być ciągle udoskonalającym się narzędziem adaptacji człowieka do środowiska; 2. kultura jest sferą charakteryzującą się specyficzną, sobie właściwą dynamiką; jej rozwój, zmiany należałoby wyjaśniać w kategoriach właściwych tej sferze oraz poszukiwać głównych przyczyn i mechanizmów jej ewolucji w samej kulturze a nie tylko w jej heteronomiach (cywilizacji, społeczeństwie, środowisku naturalnym); 3. rozwój kultury, jej zmienność nie ulega wątpliwości; jednakże przypisywanie rozwojowi kultury cech kumulatywności, charakterystyczne dla ewolucjonizmu, nie jest uzasadnione; 4. wątpliwa także wydaje się być możliwość mierzenia, określania stopll1ia rozwoju kultury i to nie tylko przez proponowane przez ewolucjonistów kryterium energetyczne. Renata Tańczuk Wenancjusz P a n e k, Twórczość ludowa jako przejaw psychicznych człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990, ss. 238. potrzeb Na rynku księgarskim pojawiła się książka W. Panka Twórczość ludowa jako przejaw psychicznych potrzeb CZłowieka. Autor stawia sobie za cel charakterystykę osobowości twórców ludowych oraz psychologicZll1ą analizę wytworów ich twórczości wraz z całym procesem tworzenia, na tle ich środowiska. Praca Panka oparta jest nie tylko, na bogatej literaturze przedmiotu (etnograficznej, psycholo- �230 gicznej, filozoficznej, literaturoznawczej, filozoficznej oraz estetycznej - w sumie :316 pozycji bibliograficznych), ale również na szeroko zakrojonych badaniach ten~f'cwych. Autor przeprowadził badania ze lag-osobową grupą twórców ludowych, zamieszkujących szeroko rozumiany region białostocki, obejmujący swym zasięgiem trz.y województwa: białostockie, łomżyńskie i suwalskie. Książka składa się z czter2c;h części. Pierwsza część, "V której autor przedstawia "problemy teoretyczno-metoJologiczne", nie wnosi nic nowego do teorii sztuki ludowej. Znajdujemy w niej znane teorie sztuki ludowej: J. Grabowskiego, K. Piwockiego, T. Kuczyńskiej, A. Jackowskiego, C. Zielińskiej. Autor przytacza dyskusje toczące się wokół definicji sztuki ludowej i zastanawia się nad jej współczesnym rozumieniem. Sam jednakże opowiada się za klasyczną już definicją K. Piwockiego. W tej części pracy dokonuje także W. Panek przeglądu stanowisk dotYCZi1cych problemu "sztuka ludO\va-sztuka narodowa". Porównuje stanowiska C. K. Norwida, Sto Witkiewicza, Sto Wyspiańskiego oraz St. Bystronia i A. Kłoskowskiej. Dyskutowane są również różne rozumienia pojęcia "tradycji", przy czym W. Panek opowiada się za selektywną definicją J. Burszty. Taki wybór definicji nie łączy się w spójną całość z jego rozumieniem stylu ludowego, który nie powinien ulegać przeobrażeniom, a twórca ludowy winien odpowiadać stereotypowi dawnego twórcy ludowego. Zdecydowanie ciekawsze i naukowo poznawcze są pozostałe trzy części pracy. I tak w drugiej części W. Panek dokonuje zestawień statystycznych grupy respondentów ze względu na: wiek, płeć, rodzaj twórczości, wykształcenie, zawód, sytuację materialną, sposób spędzania wolnego czasu, system wartości, aktywność twórczą i postrzeganie samego siebie. I tak na przykład na sześćdziesięciu przebadanych mężczyzn przypada aż 12 różnych rodzajów twórczości, z czego aż siedemnastu (co stanowi 28,330/0) to rzeźbiarze i tyluż samo garncarzy. Wśród kobiet reprezentowanych jest 13 dziedzin twórczości, z czego 64 kobiety to tkaczki, co stanowi 71,13%. Z analizy badanych respondentów pod względem ich wieku wynika, że najliczniej reprezentowana jest grupa pomiędzy 51 a 60 rokiem życia (31,67%) a zaraz za nią znajduje się przedział wiekowy pomiędzy 60 a 70 rokiem życia (24,330/0). Wśród kobiet najliczniej reprezentowana jest grupa w przedziale wiekowym 36-50 (33,33%) a następnie w przedziale 60-70 (24,44%). Badając omawianą grupę twórców ludowych pod względem wykształcenia wyraźnie można zaobserwować przewagę, jaką, zaróWll10 u kobiet jak i mężczyzn, posiada wykształcenie podstawowe. Drugie miejsce u mężczyzn zajmuje wykształcenie średnie, li kobiet natomiast niepełne podstawowe. Autor zestawił również zawody wykonywane przez twórców ludowych. Zdecydowana większość respondentów to rolnicy i twórcy ludowi, pochodzący z wielodzietnych i wielopokoleniowych rodzm. Oceniając sytuację materiaLną oraz sposoby spędzania wolnego czasu Autor konkluduje, że zdecydowana większość twórców ludowych spędza wolny czas przed telewizorem oglądając filmy oraz słuchając radia i czytając gazety. Twórcy ludowi Białostocczyzny interesują się również sztuką profesjonalną, znają wiele nazwisk twórców z pokrewnych sobie dziedzin. Niestety W. Panek nie podaje tych nazwisk oraz nie zastanawia się nad ewentualnym wpływem sztuki profesjonalnej na sztukę twórców ludowych Białostocczyzny. Autor poddał badaniu także system wartości twórców ludowych. Z analizy zebranych materiałów wynika, że twórcy ludowi cenią sobie najbardziej zdrowie, na drugim miejscu znalazła się rodzina, następnie praca i szacunek. Kolejne miejsca zajęła miłość, przyjaźń i pieniądze. W. Panek analizuje też aktywność twórczą. Artyści ludowi w wiekszości �231 swoje umicjc;tności zawdzięczają najbliższej rodzinie (aż 54,670/0 badanych). Kolejne grupy tworzą: samoucy (23,33%), oraz twórcy, którzy sztuki tworzenia nauczyli się od innych twórców ludowych. Następnie Autor podejmuje rozważania nad procesem twórczym i nad istotą samego dzieła sztuki. Stara się wykazać, że zarówno proces twórczy jak i dzieło sztuki są niezwykle istotne dla twórczości ludowej. Zastanawia się również jacy są twórcy ludowi i jak sami siebie postrzegają. W zdecydowanej większości nie wyróżniają się od swego środowiska "innością", tylko 19 twórców spośród 150 mo\'!i o samotności. Badani przede wszystkim eksponują pogodność usposobienia co według autora uwidacznia się w ich pracach. Uważają siebie za ludzi opanowanych, spokojnych, wesołych, ale są też wśród nich osoby wybuchowe i nerwowe. 'Twórcy ludowi badani przez Pa'l1ka postrzegają siebie pozytywnie, mają pełne zaL;fanie do siebie. Autor badał też czym najbardziej denerwują się twórcy. Na pierwszym miejscu znalazło się pijar\stwo, które jest źle odbierane bardziej przez kobiety niż mężczyzn. Na drugim miejscu znalazło się chuligaństwo i fałsz, kolejne miejsca zajmują: nieuczciwość, chciwość, zazdrość i obłuda. Trzeci rozdział pracy jest niezwykle ciekawy dla etnografa. W. Panek przedstawił w nim próbę psychologicznej analizy osobowości twórców ludowych. Jako :larzędzie badawcze posłużył mu "Inwentarz Osobowości" H. J. Ejsnecka przetworzony przez W. Chojnowskiego. Z analizy zebranych materiałów wynika, że neurotyzm wśród twórców ludowych wynosi 26,34 pk. i tym samym jest wyższy od wszystkich grup zawodowych przebadanych przez W. Chojnowskiego. Aż 56% badanych ma wysoko neurotyczną osobowość a pozostałe 44% niską. Ekstrawertyzm jest reprezentowany w 30,67~/o populacji badanych. Introwertyzm natomiast części2j występuje u kobiet niż u mężczyzn. W powyższej analizie brakuje mi odniesień i porównaj'! do innych grup zawodowych, porównanie to uVITypukliłoby ewentualną "inność" twórców ludowych. Kolejnym bardzo ciekawym punktem pracy jest spojrzenie na dojrzałość społeczną i emocjonalną twórców ludowych. Dojrzałość tę i stopień jej nasilenia W. Panek badał przy pomocy "Testu Zdań Niedokończonych" J. W. Curtisa. Analiza testu pokazała, że twórcy ludowi wykazują dużą troskę o jednostkę, szczęście narodu, są patriotami. Pesymiści to głównie mężczyźni i ilość ich jest znaczna w badanej grupie (tutaj również brakuje danych porówanwczych). Twórcy ludowi charakteryzują się ostrymi konfliktami nerwicowymi, przy czym wskaźnik znerwicowania kobiet jest większy niż mężczyzn. Artyści ci są społecznie nieadekwatni (trudności w kontaktach z innymi ludźmi, wykazują chęć odseparowania się od otoczenia, są niezadowoleni z kontaktów z płcią odmienną, gnębi ich uczucie, że są osobami unikalnymi, posiadają nierealną ocenę sytuacji oraz nierealny kontakt z rzeczywistością). Badanych twórców ludowych charakteryzuje także antagonizm i podejrzliwość. Minimalnie zaznaCZOiJ1esą: zazdrość i brak poczucia bezpieczeństwa. Twórcy ludowi przeżywają silnie konflikty i niezrozumienie wśród najbliższych, są bardzo mocno związani z rodziną i jest ona im niezbędnie potrzebna do pracy twórczej. Książkę kończy prezentacja wybranych twórców ludowych, w sumie jedenaście osób. Autor położył nacisk na ich dojrzałość emocjonalną i społeczną. Próbował ustalić cenione przez nich ideały oraz zajął się wzorami osobowymi badanych twórców, sytuacjami wyjątkowymi w ich życiu (szczególnie brane były pod uwagę te sytuacje, które wywarły istotny wpływ na ich zainteresowania pracą twórczą, jej uprawianie i rozwój), a także poddał analizie system wartości preferowany przez badanych. �232 Praca W. Panka ukazuje twórcę ludowego nie poprzez jego wytwory (co jest cechą charakterystyczną w pracach etnograficznych) ale poprzez jego konstrukcję psychiczną, jego konflikty, marzenia i "sny o przyszłości". Pozwala ona lepiej pomać problemy, z którymi boryka się artysta ludowy oraz lepiej poznać jego warsztat twórczy. Katarzyna Czesław D e p t u ł a, Galla Anonima mit i hermeneutyki symboli dziejopisarstwa Wydawnictw KUL, Lublin 1990, ss. 411. zOfii genezy Polski. Golqb-Marcinia,l( Studium średniowiecznego, wyd. z historio- Redakcja Mit "początku" wyrażony w opowiadaniach o Piaście i Siemowicie, Kraku i Wandzie, Lechu, Czechu i Rusie stał się trwałym, z pewnością, dziedzictwem polskiej kultury, determinując stosunek społeczeństwa polskiego do własnego kraju, państwa i wspólnoty etniczno-językowej. W kulturze Polaków na stałe zaistniał nie tylko drogą wartości wnoszonych przez dziejopisarstwo, które motyw ów przejęło i rozwinęło w czasach baroku i renesansu, ale także przez literaturę piękną i sztuki plastyczne bogato czerpiące z jego podstawowych zasobów. Mit genezy Polski skodyfikowany na piśmie w wiekach XII-XIV stał się przedmiotem zainteresowania badaczy wielu specjalności. Zagłębiając się w treści wpisane w kronikę Galla AnOlIlima, kronikę Wincentego Kadłubka, kronikę polsko-śląską, kronikę Dzierzwy (bądź Mierzwy), Kronikę Wielkopolską, kronikę książąt polskich oraz zamykające tę serię dzieło Jana Długosza, badacze podejmowali próby wydobycia z jego treści pierwiastka wiarygodnej tradycji historycznej o wydarzeniach przeszłości czasów przedpiastowskich. Skutek tych zabiegów był na ogół dalece wątpliwy. I oto pojawia się kolejna praca, której przemyślenia znacznie odbiegają od dotychczasowych ustaleń, praca o nowym zupełnie podejściu. Mit "początku" Polski, jak powiada Czesław Deptuła, zrodził się, a w każdym razie skrystalizował "w kręgu elit socjalnych państwa polskiego, co oczywiście nie wykłucza spożytkowania i wchłonięcia przez opowieści elementów szeroko pojętego folkloru" (s. 8). Pojęcia "mit" w omawianej pracy nie wiąże autor znaczeniowo z kwestią prawdy i fałszu relacji, wyjaśnia bowiem, iż ma tu na myśli "szczególny sens oraz sposób oddziaływania opowieści, z którym łączy się pewna: struktura formalna przekazu. Mityczne dziedzictwo początku nie daje się przedstawić w czysto dyskursywnym wywodzie, stąd też opowieść genetyczna ujawnia je odwołując się do specjalnego języka" (s. 10). Prawdą jest, że termin "mit" budził w literaturze przedmiotu pewne wątpliwości i rozbieżności, co niewątpliwie związane było z jego znaczną "pojemnością". Posługuje się wszak tym terminem filozofia, historia, religioznawstwo, antropologia kulturowa, socjologia, teoria literatury i psychologia. Każda z tych dyscyplin formułowała własny zakres pojęciowy tego terminu. Szczególnie jednak trudne zadanie pojawiło się przed mediewistyką. Czesław Deptuła chcąc zachować dystans wobec innych znaczeń terminu, relatywizuje je do opowieści traktujących o tym co zdarzyło się "na początku" dziejów pewnych instytucji i społeczności. Twierdzi przy tym autor omawianej pracy, iż "przy swej niekwestionowanej funkcji poznawczej mit nie był prymitywną nauką czy filozofią, wyrażoną w specyficznym języku obrazów i narracji o wydarzeniach. Zawierając w sobie pierwiastek uogólnienia obserwacji oraz pierwiastek spekulacji teoretycznej pozostawał �233; w swej istocie objawieniem" (s. 36). SytuO\vało to, zdaniem Deptuły, opowieść mityczną w sferze sacrum i w zasadniczy sposób decydowało o sile jej oddziaływania, przynosząc rozstrzygnięcie fundamentalnych pytań poznawczych, a więcspecyficzne "wyjaśnianie" kosmicznego i kulturowo-społecznego stanu rzeczy. Stanowił mit jednocześnie obrazową ekspresję zbiorowych pragnień, nadziei i dążeń, lęków, konfliktów i frustracji. Zauważa też autor więź mitu z rytuałem uznając ją za jedno z podstawowych zagadnień dyskutowanych w dziedzinie wiedzy o mitach. Zaznacza, że mit będąc swoistym "symbolem", z pewrnością nie wiąże się z "dogmatem", bowiem opowieści mityczne ilustrowały rzeczywistość niezwykłą,. przeżywaną w szczególny sposób. To jakby z definicji pociągnęło za sobą konieczność występowania w narracji (ustnej bądź literackiej) wydarzeil cudownych przekraczających porządek zwyczajnego życia. Niewątpliwie interesujące są tu rozważania autora dotyczące relacji zachodzących między mitem a podaniem. Wprowadza do tych rozważań kategorię czasu i przestrzeni. Podstawą teoretycznych rozważań Czesława Deptuły jest oczywiście dzieło Galla. To na jego podstawie rodzą się nowe, dla nauki, wartości. Nie omirnął jednak autor interpretacyjnych dokonań powstałych na gruncie Kroniki, wprowadzonych do nauki polskiej przez Aleksandra Briicknera, Karola Potkańskiego, czy Feliksa Justyna Gajslera. Jednak, jak sam przyznaje, "szczególny dług" zaciągnął wobec Andrzeja Feliksa Grabskiego i Brygidy Kiirbis. Przypomina też o pracach Kazimierza Slaskiego, Gerarda Labudy, Romana Hecka i Henryka Łowmiańskiego, którego studium "Religia Słowian i jej upadek (VI-XII w.)" wykazuje tendencję do "pozytywistycznego" zubożenia sensu opowieści, której przeciwstawia się womawianej pracy. Natomiast w kategoriach komplementarności traktuje Deptuła pracę Jacka Baszkiewicza pt. "Podanie o Piaście i Popielu" bazującą na metodzie badawczej Georgesa Dumezila. Nie poprzestaje na tym, jest to bowiem praca interdyscyplinarna. Sięga w niej autor po zdobycze różnych dziedzin nauki: religioznawstwa, biblistyki, semiotyki kultury i antropologii kulturowej, teorii literatury i socjologii, bez kt6rych trudno byłoby wyobrazić sobie kształt owej pracy. Nie sposób om6wić tu całej, tak pedantycznie napisanej pracy. Zaznaczyć jednak i podkreślić należy, iż właśnie metodologiczne rozważania Czesława Deptuły prowadzone z punktu widzenia mediewisty, a dotyczące zasadności stosowania terminu "mit" i jego przydatności w naukach humanistycznych, wydaje się być bardzo użyteczne dla etnologa. Daje się bowiem zauważyć, że w latach ostatnich problem 6w w ludoznawstwie jakby przygasł, bądź został zbagatelizowany. Rozważania o micie, aczkolwiek nie tylko one, sytuują ową pracę w rzędzie tych, kt6rych znajomość wydaje się być niezbędną w pracy każdego bodaj etnologa chcącego pozostawać w kręgu wielkiej humanistyki. Wojciech Łysiak Marek L a t o s z e k [red.], Kaszubi. Monografia socjologiczna, wyd. Uniwersytet Warszawski, WSP Rzeszów, Rzeszowski Oddział Towarzystwa Organizacji i Kierownictwa, Rzesz6w 1990, ss. 378, 1 mapa. Przedstawiana książka składa się z sześciu rozdziałów napisanych przez pięciu autorów, wstępu oraz kr6tkiego podsumowania. Przygotowana została w ramach Centralnego Programu Badań Podstawowych09.8. ;,Rozw6j regionalny, rozw6j 10- �234 kalny, samorząd terytorialny", a konkretnie tematu: "Socjologiczne problemy społeczności lokalnych" (4).. Za podmiot egzemplifikujący społeczności lokalne obrano Kasz'.1bów. Pracę poprzedza bardzo interesujący wstęp Gerarda Labudy, znanego histol-yka i znawcy problemów kaszubskich. Wprowadzając w tematykę książki G. Labuda podkreśla potrzebę badań nad Kaszubszczyzną określając Kaszubów, za autorem IV rozdziału, B. Synakiem, jako regionalną społeczność etniczną, o silnym poczuciu tożsamości, która nadal ma jednak charakter etniczności tradycyjnej, wynikającej z faktu urodzenia się w tej grupie genetycznej i pozostawania, z racji zamieszkiwania, jej członkiem. G. Labuda zwraca uwagę na historyczne uwarunkowania kształtowania się tej grupy podkreślając też wagę, kontynuowanego we wszystkich prawie rozdziałach, problemu samookreślenia jako najistotniejszego czynnika tożsamości Kaszubów. Uwypukla też rolę determinantów biernych i czynnych (obiektywne cechy kulturowe, językowe oraz samoidentyfikacjaJ. Kończąc wstęp G. Labuda wysuwa pewne wnioski praktyczne mające służyć utrzymywaniu się odrębności Kaszubów. Ma to być nauczanie w szkołach na terenie Kaszub o odrębności Kaszubów i ich dorobku kulturowym, oraz scalenie administracyjne h.:dności kaszubskiej (obecnie jest rozbita na trzy województwa). Przystępując do charakterystyki właściwych rozdziałów pracy pozwolę sobie na parę uwag ogólnych. Tematyka pracy, we wszystkich rozdziałach, skupia się na problemach charakteru etniczności i tożsamości Kaszubów. Wszystkie analizy, refleksje i opisy prowadzą do potwierdzenia przyjętego założenia o charakterze Kaszubów jako regionalnej społeczności etnicznej, zaliczanej również do grupy pogranicznej, czy autochtonicznej. Potwierdzenia szukano w samookreśleniu i samoidentyfikacji, oraz czynnej znajomości dialektu kaszubskiego, przez większość autorów nazywanego "mową kaszubską". Przyjrzyjmy się teraz problematyce poszczególnych rozdziałów. Autorem I i II rozdziału jest Marek Latoszek. Pierwszy, pt.: "Kaszubi - grupa etniczna o statusie autochtonicznym", jest wprowadzeniem. Autor zajmuje się w nim relacją grupy do zajmowanego terytorium, zastanawiając się, która z nazw, grupy czy terenu. była wcześniejsza. Następnie, stawiając jako główny wyróżnik, język, na podstawie stopnia znajomości, określa zasięg terytOTialny grupy. Zastanawia się też nad rolą kresowości położenia Kaszubów i aspektem świadomości jako podstawowego identyfikatora grupowego. Tegoż autora rozdział II: "Kaszubi - ich lokalizacja i liczebność w obrębie obszaru dialektów kaszubskich i jego bezpiśrednim sąsiedztwie", zawiera analizę materiałów empirycznych (ankietowych), dotyczących autoidentyfikacji oraz stopnia znajomości "mowy kaszubskiej". Na podstawie tej analizy autor, sporządzając mapę, próbuje określić zasięg kaszubszczyzny, jej centra i obszary peryferyjne. Rozdział ten zawiera ponadto charakterystykę procedury badawczej. Niepokój budzi tu oparcie większości analiz o ankietę "pocztową", czyli rozsyłaną. Następny (III) rozdział jest pióra Henryka Galusa i dotyczy Kulturowego pomostu między pokoleniami społeczności kaszubskiej. Tu problem ujęty jest diachronicznie, a autor omawia (na badanej próbie) przekaz tradycji kulturowych i języka w poszczególnych generacjach. Pozwala mu to na stawianie wniosków o trwałości poczucia odrębności Kaszubów. W rozdziale tym podjęto również próbę analizy wpływu osadników przybyłych na teren Kaszub po 1945 roku i przebiegu procesu integracji. W podrozdziale poświęconym Międzypokoleniowemu przekazowi kultury, a tożsamości etnicznej, obok języka, autor zwraca uwagę na rolę elementów kultury tradycyjnej oraz świadomości etnicznej na poziom tożsamości. Rozdział IV, Brunona Synaka, "Subiektywne aspekty tożsamości kulturowo-et- �235 nicznej ludności Kaszub", opiera się również na analizie samoidentyfikacji Kaszubów, oraz roli Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w podtrzymywaniu tożsamości oraz budzeniu się, jak to określa, "nowej etniczności". Tekst i wnioski ilustrują ciekawie dobrane wypowiedzi respondentów. Rozdział V, napisany przez Janusza Iskierskiego, nosi tytuł: "Problematyka et:l;czna wybranych społeczności lokalnych mikroregionu puckiego: tożsamość, wi~ź, język". Poświęcony jest on również wiodącej w tym tomie problematyce tożsamości i odrębności Kaszubów opartej na analizie wybranych społeczności. W określaniu Kaszubów i nie-Kaszubów posługuje się w interesujący sposób stereotypem. Zwraca też uwagę, że badając określenie składające się na stereotyp, często przyjmujemy optykę polanocentryczną, co nie pomaga obiektywnej ocenie. I~teresujące uwagi dotyczą też współczesnego poczucia "polskości" i więzi z Polską Kaszubów, o \viele silniejszych niż np. Slązaków. Analizując cechy tożsamości Ka~zubów J. Iskierski podkreśla fakt pojavviającego się pluralizmu kulturowego i społecznego tej grupy. I on zwraca uwagę na działania i rolę Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w utrzymywaniu tożsamości Kaszubów. Również u tego autora, jako naczelny determinant odrębności, występuje aspekt języka, a analizie deklaracji używania "mowy kaszubskiej" i jej statusu, poświęca dużo uwagi. Ostatni, VI rozdział, "Mieszkańcy miasta Helu", jest opracowaniem Olgierda Sochackiego. Autor zwraca uwagę na fakt zmniejszania się kaszubskiej ludności Helu, opierajqc się na analizie danych statystycznych i demograficznych. Wskazuje również na trudności badań nad tożsamością w takim mieście jak Hel, gdzie dużo jest przybyszów i to często tymczasowych, jak wojsko i wczasowicze. Rozdział ten ma charakter wyraźnie informacyjny. Pracę kończy posłowie M. Latoszk,l. Przedstawione teksty można podzielić na trzy grupy: - uniwersalistyczną zawierającą refleksje natury ogólnej, rozpatrującą tożsamość i etnłczność jako kategorie badawcze, - historyczną - rozważającą Kaszubów w procesie przemian, konkretno-opisową (również zawierającą szczegółowe tabele), analizy z badań nad samoświadomością i sprawami języka, itp. W pracy zwraca uwagę duża ilość powtórzeń. Często na przykład ten sam autor wielokrotnie podejmuje problem roli "mowy kaszubskiej". Szczególnie wiele tych powtórzeń jest w obu rozdziałach M. Latoszka. Wydaje się, że zrobienie z obu jednego tekstu i skomasowanie omawianych zagadnień poprawiłoby przejrzystość i konstrukcję. Najbardziej zwarty konstrukcyjnie i jasny wydaje się rozdział B. Synaka gdzie autor na wstępie jasno określił cel opracowania, scharakteryzował warsztat badawczy. Nieco obaw budzą tablice w wielu rozdziałach, gdyż często podstawa wyliczeń jest zbyt wątła. Wyciągane z tych małych liczb odsetki mogą sugerować zbyt pochopne wnioski. Również opieranie daleko idących wniosków o materiał z ankiet "pocztowych", mogących być przecież deklaracją a nie stanem faktycznym, budzi zastrzeżenia. Wydaje się również, że na początku pracy winno się znaleźć miejsce na uporządkowanie używanych określeń "język kaszubski", ,.mowa kaszubska", "dialekt", gdyż często są one stosowane zamiennie (odesłanie do literatury językoznawczej nie wystarcza). Również sprecyzowaniu powinny ulec pojęcia: "grupa etniczna", "grupa pograniczna", "grupa regionalna", "grupa autochtoniczna". I na końcu uwaga dotycząca przygotowania tekstu, zdecydowanie nie dopra,.. cowanego. W wielu przypisach są nieścisłości, wiele zapisów bibliograficznych jest niepełnych, nie mówiąc już o poprzekręcanych nazwiskach i błędach w tekście . .Jest to łyżka dziegciu w beczce miodu. A szkoda. �236 Przedstawiona praca, acz nierówna, wnosi spory ładunek poznawczy do nieczęsto podejmowanej dotychczas problematyki grup pogranicza, a przemyślenia jej autorów dotyczące tej problematyki, stanowią interesujący dorobek i powinny mobilizować do jej kontynuowania. Anna Andrzej S a k s o n, Mazurzy znań 1990, ss. 342. - społeczność pogranicza, Instytut Szyfer Zachodni, Po- Książka Andrzeja Saksona jest monografią etnicznej grupy Mazurów osiedlonej przed paru wiekami na terenie dzisiejszego terenu Mazur, a historycznie ziem plemion pruskich. Sprowadzili ich tam Krzyżacy z Mazowsza w XIV-XVI wieku i odtąd lud ten żył i rozwijał się w oderwaniu od Macierzy odcięty granicą polityczną. Losy tej grupy, związanej z dwoma państwowościami: niemiecką i polską, żyjącej zwartą polską grupą w kulturowym i językowym otoczeniu niemczyzny, poddaną twardym regułom niemieckiej administracji, były typowe dla grup pogranicza i tak je potraktował w swych analizach autor. Niezmiernie interesujący wstęp do książki napisał znany socjolog Jan Szczepański. Podkreśla w nim ogromne walory dokumentalne pracy jak i emocjollalne zaangażowanie autora w podejmowaną problematykę. Uważa, że wartość dokumentu podkreśla obecna sytuacja tej grupy, zanikanie jej na terenie Mazur na Sk;ltek migracji na zachód, do Niemiec. Pracę autor oparł na ogromnym materiale o różnej proweniencji. Do analizy posłużyły bowiem bogate materiały z. jego badań empirycznych w terenie (autor odwiedził prawie wszystkie rodziny mazurskie), źródła archiwalne i stworzone przez innych badaczy (socjologiczne, etnograficzne), dotarł też do niedostępnych dotychczas archiwów PZPR dotyczącyc akcji weryfikacyjnych i migracji. wreszcie wyzyskał bogatą w przyczynki prasę, szczególnie miejscową i literaturę piękną. Ta różnorodność źródeł wypływa z kierunków zainteresowań. A. Sakson, socjolog, badaną problematykę sytuuje na pograniczu 3 dyscyplin: socjologii, historii i etnografii, sprawnie posługując się całym materiałem. Jan Szczepański podkreśla we wstępie, między innymi, właśnie tę umiejętność organizowania warsztatu naukowego. Charakteryzując sytuację Mazurów w ich historycznym i współczesnym wymiarze autor przyjmuje 3 teoretyczne płaszczyzny rozważań: - teorii adaptacji społecznej, - teorii dezintegracji społecznej, - teorii trwania. To podporządkowanie teoriom społecznym ma odbicie w całej konstrukcji pracy gdzie główne rozdziały zawierają: rozdz. II. "Problem adaptacji społecznej Mazurów po 1945 r." (tu zmiany demograficzne, przemiany połoźenia materialnego i zderzenia kultur), rozdz. III "Procesy dezintegracji społecznej" (kierunki uprzedzeń i wrogości, kierunek rozczarowania, kierunek podwójnej obcości po migracji, wyjazdy i powroty), rozdz. IV "Współczesne przemiany społeczności mazurskiej. Kierunek trwania". Rozdziały zawierające analizę szczegółową poprzedza "Wstęp" zawierający implikacje teoretyczne traktowania Mazurów jako grupy pogranicza etnicznego, ję- �237 zykowego i państwowego oraz charakterystykę źródeł i materiałów. Rozdział I to jakby wstęp historyczny ("Losy ludności mazurskiej do 1945 roku"), bez którego nie można zrozumieć sytuacji współczesnej. Autor wskazuje tu zna znaczenie innego wyznania (Mazurzy są w swojej masie protestantami). Zwraca też uwagę, że cały ciąg dziejów Mazurów jest głęboko historycznie uwarunkowany. Znajdujemy tu również omówienie pojęcia pogranicza społecznego na Mazurach, problem mazurski w latach 1914-1933, losy Mazurów w III Rzeszy i II Rzeczypospolitej. Pracę kończy "Podsumowanie" i bardzo bogata bibliografia tematu. W toku analizy A. Sakson próbuje wskazać na pewne przyczyny i determinanty losu Mazurów skazanych na "peryferyjność" na skutek położenia w grupie pogranicza i odcięcie granicą polityczną aż do końca II Wojny Swiatowej. Po roku 1945, po powrocie w granice Polski, grupa ta znajduje się dalej, mówiąc delikatnie, w sytuacji niekorzystnej, teraz dla odmiany traktowana przez swoich jako Niemcy. Tragicznej dyskryminacji tej grupy i jej konsekwencjom poświęccme jest w książce dużo miejsca. Autor opiera się tu na dokumentach i własnych badaniach terenowych. Problem ten przedstawiony jest w tak pełny sposób po raz pierwszy. Jest to tym cenniejsze, że zebrane relacje terenowe stanowią źródło unikalne - większość z tych ludzi wyemigrowała już na stałe z Polski. Z interesujących spraw drugoplanowych, w próbie interpretacji zachodzących zmian w tej społeczności, autor zwraca uwagę na pokoleniowe różnice w traktowaniu problemu (i stopniu świadomości). Opiera się tu na teorii trwania. Podkreśla też wagę "zderzenia" kulturowego z osadnikami z różnych regionów Polski po 1945 w procesie adaptacji i integracji, a szczególnie różnic cywilizacyjnych. W pracy nie ustrzegł się też A. Sakson pewnych nieścisłości i niedomówień. Pewne sprawy są również dyskusyjne. Za najważniejszy wydaje mi się brak zwrócenia uwagi na Mazurów-katolików, a takich było sporo np. w byłym powiecie ostródzkim i działdowskim. Podkreślając, bardzo słusznie, znaczenie różnic wyznaniowych tak historycznie w stosunku do sąsiedniej Warmii jak i współcześnie do napływających po 1945 r. osadników, należało chociaż zwrócić uwagę na ten problem. Tym bardziej, że próby katolicyzacji Mazur ponawiane były od połowy XIX wieku. Brak mi też omówienia koncepcji zasiedlania Ziem Odzyskanych przygotowanej w Radzie Naukowej do zagadnień Ziem Odzyskanych przez Kazimierza Dobrowolskiego. Była ona niezwykle interesująca i wskazywała na wcześniejsze naukowe zainteresowania problemami Mazurów w Polsce. A. Sakson wymienia tę Radę i to w kontekście badań terenowych prowadzonych na Mazurach w latach 1956-8 (s. 7). Inną sprawą, przedstawioną nieprecyzyjnie, była sprawa zmiany nazwisk {s. 141). Autor. już w rozdziale przedstawiającym sytuację współczesną, pisze o zmianie nazwisk niemieckich na brzmiące po polsku. Należałoby tu wspomnieć o sytuacji odwrotnej po plebiscycie w 1920 roku Niemcy b. wielu Mazurom zmieniali' nazwiska polskie na niemieckie, najczęściej je zresztą tłumacząc, tak jak i nazwy miejscowości. Nie zgadzam się też z sądem, powtórzonym za pracą L. Szwengrub, o zapominaniu języka polskiego przez migrujących do Niemiec Mazurów. Przeczą temu badania i relacje. Nie ustrzegł się też A. Sakson szeregu pO\vtórzeń. Np. kwestię gospodarstw spornych z osadnikami powtarza kilkakrotnie. Ostatnia uwaga odnosi się do wstępu J. Szczepańskiego, a nie pracy A. Saksona. J. Szczepai1ski podkreślając znaczenie różnic w poziomie cywilizacyjnym �233 w procesie adaptacji przenosi to również na r6żnice w kulturze duchowej i społecz.nej (s. X) Mazurów w stosunku do osndników. Prawda jest jednak tal{a że właśnie elementy kultury duchowej i społecznej Mazurów zachowały wiele aTchaizmów i były w większości swych wątków polskie i zbieżne z wzorami w tym zakresie grup osadniczych. I to podobieństwo, a często tożsamość, były wlaśpje "pomostem" w procesie integracji. Książka Andrzeja Saksona, stanowiąca bardzo bogato udokumentowaną monografię tożsamości Mazurów likwiduje białe plamy z tego zakresu. Stanowi też interesujący przyczynek do charakterystyki stosunków polsko-niemieckich, tych na szczeblu podstawowym. Wydaje się, że obecnie, w sytuacji budzenia się i artykułowania odrębności etnicznych i ruchów mniejszościowych książka ta jest specjalnie aktualna. Anna Szyjer / Jacek kańców O l ę d z k i, MurzYnowo. wioski nadwiślańskiej skiego, Warszawa Znaki XVIII-XX 1991, ss. 432, ilustracje, istnienia i tożsamości w., Wydawnictwa kulturalnej Uniwersytetu mwsz- Warszaw- plany. Jest to książka interesująca, ważna i niezwykła. Interesująca dlatego, że' choć napisana na podstawie materiałów z jednej wsi, nie jest monografią wioskową lecz propozycją zrozumienia prawd szerszych. Także dlatego, że z niespotykan.) w innych pracach determinacją, prezentuje procedurę badań terenowych opartą na założeniu "dwupodmiotowości": podmiotowości zarówno członków wybranej do obserwacji społeczności jak i badacza, poznających sil; wzajemnie bez utraty swej tożsamości. Jcest to książka ważna z tego przede wszystkim powodu, że mówi do etnologów także o nich samych, wpisując do etosu grupy zobowiązania etyczne. J~s:t to wreszcie książJq niezwykła dlatego, że nie ukrywa znaczenia doświadczeń i osobowości badacza dla sposobu prezentowania przez niego i rozumienia obserwowanej społeczności. Niezwykłość książki polega również na dobrym pisarstwie, znakomicie wykorzystującym także teksty zastane i wywolane, a jednocześnie sugestywnym. Siła przekonywania autora jest tak wielka, ż~ got6w jestem traktować wszelkie jego nie udowodnione supozycje a nawet potknięcia logiczne i faktograficzne jako świadomie zastawione pułapki - zamierzoną prowokację intelektualną. Książka fascynuje ale jest zarazem niełatwa. Trudności w lekturze spowodowane są obecnością \V niej wielu wątków i upodobaniem do dygresji, prowadzr:niem narracji w językach różnych koncepcji teoretycznych a także zmienianiem języka pracy w zależności od realizowanego w określonym jej fragmencie celu, wykraczaniem poza przyjęte granice terytorialne i zacieraniem poziomów chrcnologicznych, wreszcie nieostrym definiowaniem pojęć. Dlatego uzasadnionym zabiegiem będzie postawieni<! wobec pracy pytań podstawowych: 1. o jej przedmiot i cele; 2. o źródła i sposób ich krytyki; 3. o założenia decydujące o wyborze materiałów i ich interpretacji. Przedmiotem pracy są wymienione w tytule "znaki islnienia i tożsamości". potraktowane szeroko jako wszelkie manifestacje kulturowe, zdolne informow;;ć o osobOwości badanych jednostek i charakterze grupy. Interesuj'lce a jednocześnie dyskusyjne jest przyjęcie rozdzielności między istnieniem i tożsamością i zhierarchizowanie tych dwóch stanów oraz uznanie tożsamości za stan niższy w stosunku �239 do istnienia (s. 17). Gdzie indziej (s. 314) dowiadujemy się, że obydwa te stany są ',.vynikiem i prowadzą do dualizmu postaw. Swiadomość istnienia wyraża się, w traktowanych jako nieimperatywne, uczuciach ukontentowania i życzliwości, natomiast poczucie tożsamości bliskie jest imperatywnym uczuciom nieprzejedn:mia i chęci posiadania. Dychotomia "istnienie-tożsamość", jeszcze gdzie indziej (s. 3!l6) traktowana jest jako zainspirowana dwudzielnym rozdziałem wartości i postaw na "być" i "mieć". Autorowi wolno jest poszukiwać inspiracji dla swoich poglądów, moim zdaniem jednakże zakres i treść obu tych par opozycyjnych są zdecydowanie różne. Podział zaproponowany w pracy nie jest dla mnie przekonujący przede wszystkim z powodu nie zadowalającego określenia jego członów. Tożsamość nie jest czymś, co da się oddzielić od ludzkiego istnienia, jest jego aspektem i nie może być mu przeciwstawiona. Potrzebę tożsamości, i szerzej problemy egzystencji ludzkiej, łatwiej zrozumieć, kiedy tożsamość potraktuje się nie jako rozdzielną i "niższą" a zarazem antagonistyczną w stosunku do istnienia ale jako łączną z nim i komplementarną. Myśl o dualizmie istnienia i tożsamości jest zreszą li J. Olędzkiego nowa. Nie ma jej w artykule "Znaki istnienia" opublikowanym w Polskiej Sztuce Ludowej w roku 1985 i uznawanym przez autora za wstępny wykład tez książki. Również w samej pracy, skoncentrowanej na zrozumieniu osobowości pełnych i całościowego charakteru kulturowego grupy, myśl ta tylko gdzieniegdzie ingeruje w prowadzone analizy. Zrozumienie przede wszystkim, a dopiero póżniej wyjaśnianie, jest podstawowym celem pracy. Autor szuka bliskiego kontaktu z przedmiotem badań. pragnie upodmiotowić twórców interesujących go manifestacji kulturovlych, wnika w indywidualne i zbiorowe sposoby myślenia i zachowania poznając ludzi, historię, specyfikę miejsca. Konfrontuje posiadaną przez siebie wiedzę i własne doświadczenia z zaobserwowanymi zjawiskami i na tej podstawie wypowiada swój pogląd na temat osobowości badanych jednostek i charakteru społeczności - mieszkańców Murzynowa. Szerokość spojrzenia, umieszczenie każdego z zaobserwowanych faktów w rozległej perspektywie historycznej, geograficznej i intelektualnej, pozwoliły jednocześnie uniknąć J. Olędzkiemu płycizn monografizmu. Zgadzam się ze stwierdzeniem autora, czemu już dałem wyraz, że jego praca nie ma charakteru monografii wsi. Jest studium uniwersalnego problemu skomplikowanych relacji między warunkami i czasem bytowania a światem wartości. Próba zrozumienia podstawowych wartości kierujących sposobem życia nie jest jednakże jedynym celem pracy. J. Olędzki pragnie jednocześnie dać w IlleJ wyraz swoim niepokojom i tęsknotom etycznym, zaprotestować przeciwko wartościom wrogim ludziom, takim jak przemoc, pyszałkowatość, brutalność, niepohamowana żądza posiadania, gnuśność czy kłamstwo i wesprzeć wartości pożądane: życzliwość, stateczność, dbałość, prawdomówność. To właśnie celom normatywnym ma służyć zaproponowany dualizm istnienia i tożsamości. Dyskurs etyczny, to pojawiający się, to niknący na stronicach rozprawy, choć dotyczy spraw uniwersalnych, odnosi się przede wszystkim do dwóch światów, których równorzędność została w pracy zaproponowana: świata mieszkańców badanej wioski i innych społeczności wiejskich oraz świata badacza i środków etnografów, z którym badacz się identyfikuje. Dyskurs ten dostrzega obecność sprzecznych z sobą wartości w postawach ludności chłopskiej, nie omija trudnych zagadnień, takich choćby jak stosunek człowieka do zwierząt i zabijania zwierząt, lecz przede wszystkim służy jednak wyeksponowaniu wartości pozytywnych, humanitarnych. Badacz, rygo:-ystyczny wobec siebie' i próbujący równoważyć etyczną dwuznaczność ingerowania w sprawy bad:lllcj społeczności otwarciem się ',.vobec nicj, nadmiernie jednakże �"240 \ upraszcza postawy swoich naukowych poprzedników. Dostrzega w nich mianowlcle jedynie "...chwalebne, a tym samym nie budzące zastrzeżeń etycznych ..." motywy ucieczek w inną niż własną kulturę (s. 10). Na taką upraszczającą idealizację nie pozwala choćby lektura dziennika B. Malinowskiego, ukazującego jego rozdarcie między kulturami a także "obcesowość" wobec wyspiarzy ("Mam poczucie własności: to właśnie ja ich opiszę, ja ich stworzę") oraz znajomość sformułowanego przez Clifforda Geertza etycznego i epistemologicznego dylematu "Bycia tam, pisania tu". Czy należałoby zaproponować rozdzielanie w pracy tych dwóch celów i porządków: poznawczego i normatywnego? Sądzę, że nie. Ich połączenie nadaje pracy szczególny wymiar i walor, ma także zbyt wielkie znaczenie dla autora, choć może przydałaby się refleksja nad ich odrębnością. Także refleksja nad łatwością z jaką etnologowie angażują się w tworzenie mitów. Mit bohatera ludowego wyłaniającego się w wyniku "fascynującej ciągłości historycznej pojawiania się postaci niezwykłych" (s. 431) na badanym przez J. Olędzkiego terenie przyjąłbym lepiej, gdyby został on przez etnologa zarejestrowany anie tworzony. Zespół źródeł wykorzystanych w pracy imponuje swoją różnorodnością i bogactwem. Są to przede wszystkim źródła wywołane i ujawnione przez samego badacza w trakcie przebywania na terenie wioski i prowadzenia tam poszukiwań etnograficznych i historycznych. Interesująca i dobrze opisana jest przyjęta przez J. Olędzkiego procedura etnograficznych badań terenowych, zakładająca obecność w życiu wioski, określona jako zmodyfikowana forma badań uczestniczących i uzasadniona stworzeniem muzeum i pracowni plastycznej dla dzieci wiejskich oraz podmiotowe traktowanie poznawanych ludzi. W tym modelu badań wywiad. kwestionariuszowy schodzi na plan dalszy a rośnie znaczenie przypadku, zresztą wspieranego przez badacza, ułatwiającego dotarcie do spontanicznych zachowań· l wypowiedzi uczestników kontaktów. W ramach tak prowadzonych badań obsęrwator staje się zarazem obserwowanym a informator - rozmówcą. Uderza wielka zdolność wnikania w postawy obserwowanej grupy ludzi i dramatyczny wręcz wysiłek zrozumienia czym jest murzynowski genius loci. Poszukiwania historyczne objęły gromadzenie archiwaliów, w tym wykorzystanie zespołu dokumentów parafialnych i innych wybranych zespołów archiwalnych oraz rejestrację wszelkich poza piśmiennych śladów przeszłości (mity, toponimia, materialne pozostałości przeszłości, w tym wgłębienia i inne znaki na murach kościoła). Ponadto autor korzysta z wyników badań terenowych w Murzynowie innych etnologów, którymi byli pracownicy i studenci Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW oraz bogatego zestawu literatury, w tym literatury pięknej docenianej ze względu na przedstawiony w niej "rozumiejący" obraz wsi. Jakie przyjęto zasady krytyki i wstępnej interpretacji źródłowej? W stosunku do materiałów z etnograficznych badań terenowych kryterium wiarygodności żródła jest sposób jego uzyskania a także zgodność przekazywanych informacji z wiedzą badacza. Rozpatrując znaleziska historyczne, np. wymienione już wgłębienia na murach kościoła, autor mniej jest zainteresowany jednoznacznym wyjaśnieniem ich genezy i funkcji i zakwestionowaniem interpretacji dotychczasowych, lub udowodnieniem ich "prawdziwości" (nie jest pewny np., czy mit o pochodzeniu wioski nie został wymyślony po to, aby zadowolić etnologów) a bardziej znalezieniem dla nich miejsca w całościowej koncepcji. Zalecałbym ostrożność w takiej interpretacji źródeł pisanych z przeszłości, która opiera się na przekonaniu o niezmienności znaczenia terminów w nich użytych. Określenie "aktora" które pojawiło się w pozwie Marianny Karskiej, dziedziczki Zarzeczewia, nie oznacza artystki (s. 93), a nazwa terenowa "ogrody" i nazwa ludzi "ogrodnicy" nie dowodzi uprawy ziemi �241 sposobem kopieniaczym (s. 110). Stwierdzenie "We wsi mogło nie być pól" (s. 47) dobrze, co prawda, służy tezie o zasadniczej .odrębności dziejów Murzynowa, jest jednakże zbyt radykalne. We wsi mogło być mniej pól. Współczesnymi także oczami patrzy badacz na spisy inwentarza zawarte w XVIII-wiecznych aktach sporządzonych w okolicach Murzynowa. Drobiazgowy charakter inwentarza zamieszczonego w pozwie Marianny Karskiej nie może być dowodem potwierdzającym dbałość, jakoby "wszechmocną i wszechobecną w kulturze tych stron" (s. 93), gdyż powtarza ujednolicone cechy aktu sądowego w ówczesnej Polsce, oczywiście wyrażającego,w bardzo interesujący sposób, stosunek do ludzi i rzeczy. Wartościowy natomiast i oryginalny jest w pracy sposób stawiania dokumentom XVIII i XIX-wiecznym, szczególnie zapisom w księgach parafialnych, nowych pytań otwierających możliwość wniknięcia w osobowość dawnych mieszkańców Murzynowa, a także w inne sprawy, np. strukturę społeczno-zawodową wsi. Autor dostrzegł m.in. interesujący fakt największego zróżnicowania tej struktury w początkach XIX wieku. Ostatnie pytanie postawione pracy dotyczy założeń kierujących wyborem za,. gadnieil i materiałów i ich interpretacją. Autor broni się przed zakwalifikowaniem go do jakiejś określonej orientacji teoretycznej i uznaje za uzasadnione korzystanie z różnych doświadczeń metodologicznych. Nie tylko składane przez autora deklaracje ale przede wszystkim treść pracy potwierdza przyjętą opcję i nadrzędność celów pracy dla wyboru zagadnień i materiałów i sposobu ich przedstawiania. Długa lista zawartych w pracy studiów poświęconych poszczególnym zagadnieniom, interesująco napisanych i posiadających autonomiczną wartość, dotyczących m.im. o:l:naczania i wartościowania przestrzeni, mitów o pochodzeniu mieszkańców wsi i początkach kościoła, identyfikacyjnej wartości wieku, stosunku do zwierząt itp., dostarcza przekonywającej podstawy do wypowiadania się na temat osobowości mieszkańców wsi i charakteru społeczności. J. Olędzki pragnie zrozumieć ludzi przez nawiązanie z nimi jak najściślejszego kontaktu, ułatwiającego odczytanie sensu zawartego w ich sposobie życia. Zarówno tak założony cel jaki niechę¢ do podporządkowania się określonym paradygmatom metodologicznym oraz umanie roli przedmiotu badań w kształtowaniu metody, zbliża PQstępowanie J. Olędzkiego do stanowiska hermeneutyki. Warto w związku z tą konstatacją zadać kolejne pytanie o treści, które zdaniem autora kierują kształtowaniem świata wartości i wzorów zachowań ludzi,. i tym samym umożliwiają, jeśli są dostrzeżone, określenie istotnych .ich cech. W rozważaniach J. Olędzkiego ;~jawnia się· zainteresowanie dwoma rodzajami tego rodzaju czynników. Pierwszy z nich związany jest z istniejącym porządkiem w świecie wartości (wartOści narzucone kulturze, "niższe", humanitarne i nie humanitarne, związane z istnieniem i tożsamością) natomiast drugi,równie w pracy ważny, a nawet częściej przywoływany, zakłada uwarunkowanie osobowości i chao: rakteru społeczności przez historycznie określony sposób. bytowania. Pierwszy zespół tłumaczy uniwersalne podstawy kultury i przerzuca pomost między światem badanych i badaczy, drugi natomiast decyduje o pojawieniu się odrębności kulturowych. Ten ostatni właśnie wyjaśnia wyjątkowość mieszkańców Murzynowa, spo.., łeczności o wyróżniającym się, zdaniem autora, poziomie intelektualnym i emocjonalnym. Przyczyn tej odrębności i wyjątkowości należy szukać w specyfice miejsca nad wielką rzeką, otwartego na świat, zmuszającego do podejmowania zajęć z trudem poddających się kontroli w ramach systemu pańszczyźnianego. Dawniej praktykowany sposób życia tylko do jakiegoś momentu warunkuje cechy jednostek i grupy i stąd wysiłek badacza skierowany został na tropienie śladów odrębności 16 Lud t. LXXIV �242 związanej z przeszłością i rozpływających się we współczesności, w kt6rej znik,:ją dawne r6żnice w bytowaniu, i Murzynowo staje się "zwykłą" wsią rolniczą. Cennym uzupełnieniem tekstu są ilustracje i plany o wielkiej wartości dokumentacyjnej i artystycznej. Spośród fotografii szczególnie podoba mi się martwa natura z przyborami do golenia - tyle razy oglądany znak męskiej i domowej codzienności, podniesiony do rangi symbolu pewnego okresu i stanu cywilizacyjnego. W recenzji nie podejmuję dyskusji nad wszystkimi szczeg6łowymi kwestiami zawartymi w pracy, które mogłyby być takiej dyskusji warte. Sprawy szczegółowe. tu poruszone, miały służyć, w zamyśle recenzenta, przedstawieniu problem6w og61nych, decydujących o charakterze pracy. Uważam, że teza o wyjątkowości Murzynowa została obroniona, mieszkańcy Murzynowa, jeśli zechcą, sięgną po wydobyte przez badacza rozumienie sensu i znaczenie ich życia a etnologia uzyskał" interesującą pracę, cenną zarówno ze względów poznawczych jak i etycznych. Wartościo· ••• ·ą również dlatego, że może stać się zaczynem tak bardzo potrzebnych w środowisku dyskusji wywołanych choćby tym, że książkę tę czyta się n..'l przemian z przy jemnością i zadziwieniem. Zbioniew R6ża F i s z m a n - S z n a j d m a n, ss. 213, ił. 79. Mój Lublin, Wydawnictwo Jasietdcz Lubelskie 1989. Od kilku lat rośnie w Polsce zainteresowanie kulturą żydowską. Ukazuje się też coraz więcej pozycji opisujących dzieje i życie żydowskiej zbiorowości etnicznej, od niepamiętnych czasów żyjącej na naszych ziemiach, żyjącej jednak obok. Najwięcej wśród nich publikacji na temat tragicznych wydarzeń ostatniej wojny. czasu, który przyniósł :r.agładę wielomilionowej rzeszy Zyd6w polskich. To zrozumiałe, ale niekorzystne dla naszej wiedzy o innych, daleko mniej dramatyczn.ych. szczęśliwszyeh, jeśli to określenie jest właściwe, okresach w dziejach tej zbiorowości. Zydzi polscy od dawna tworząc znaczne skupiska w miastach i miasteczkach na polskich ziemiach, wytworzyli bogatą kulturę, bogate zwyczaje zarówno odświętne, jak i codzienne, mało znane, lub zupełnie nieznane polskiemu otoczeniu. Niewiele śladów tej kultury udało się zdokumentować dzi~ki pamiętnikom i opisom, dzięki ikonografii, niewiele pozostało materialnych śladów tamtego świata. Dlatego też każda publikacja, która od owej niewielkiej \viedzy o przes7.1ości Z)'dów polskich dokłada choćby cegielk~ jest cenna. Jeśli zaś dokłada więcej. ranga jej wzrasta niepomiernie. Chciałbym zwr6cić uwagę na wspomnienie Róży Fiszman-Sz'lajdman zatytułowane "Mój Lublin". Ukazały się one najpierw w Izraelu w 1982 roku w j!;zyku żydowskim (jidysz), obecnie prezentuje je Wydawnictwo Lubelskie, co jest posunięciem niezwykle celnym. Książka będzie, jak sądzę, bestselerem w tym mieście. Autorka urodziła się \V Lublinie w 191:{ roku, uzyskała tam \liykształcenie gimnazjalne, należała do grona żydowskiej młodzieży asymilującej si~ poprzez szkołę, brała żywy udział w ruchu lewicowym. Uniknęła łosu ogromnej większo;ci swego otoczenia, gdyż w okresie wojny przebywała w Związku Radzieckim. Po powrocie do kraju pracowała jako nauczycielka. potem byla dz.ienni kark,!. a \\" 1'0- �243 ku 1969 osiadła w Szwecji. Tam prncowała w Muzeum Etnograficznym w Goeh:borg'l. Zmarła w 1985 r. Jej w~;pomnienb to przedziwnie dokładny, jakby fotograficzny opis nie istniejącej już dziś żydowskiej dzielnicy Lublina. Kapitalnie walory J'iiiążki ujmuje izraelski krytyk Chaim Ze1cer pisząc, iż czytelnik "zaszokowany jest bogact-.vem i precyzją niezliczonych obrazów: szerokich panoram i pojedynczych domów, szczególnie intymnymi kącikami w mieszkaniach i pełnymi gwaru targowiskami, ciemnymi zaułkami i jasnymi, ruchliwymi ulicami, małymi groszowymi sklepikami i wielkimi magazynami, biednymi warsztatami szewskimi i dużymi fabrykami. (...l obrazy te przeplatane są opowiadaniami o pogromach i napadach, pożarach ; inPoych nleszczGściach, chorobach w ciasnocie zamieszkanych domów i podwórzy. Dużo nieszczęść i mało radości". Nic dodać, nic ująć. Wspomaienia Róży Fiszman-Szm\jdman poza owym opisowym, "etnograficznym" walorem. poza niezwykle cennymi szczegółami codziennego życia, celnymi obserwacjami zdarzeń i zjawisk, których próżno szukać w innych publikacjach, mają jeszcze inny wymiar, jakby głębszy. Polega on na tym, że są to wspomnienia osoby niezwykle ambitnej, osoby pragnącej przekroczyć zaczarowany krąg żydowskiego getta - synonimu nędzy i - w znacznym stopniu - konserwatyzmu. Są to wspomnienia osoby, dla której wykształcenie jest jedyną drogą w świat polskiej kultury i polskiego języka. Autorka nie należala do wyjątków, podobnych do niej wśród młodzieży żydowskiej było więcej. Bez wątpienia okres międzywojenny, niezależnie od znanych konfliktów i trudności, był okresem przyspieszonej asymilacji części ludności żydowskiej, zwłaszcza młodzieży. Jak ciężka i czym okupiona byla to drota, świadczy dobitnie wspomnienie Róży Fiszman. Można zadać pytanie dok'ld prowadził ten proces, bo o procesie można tu mówić. Pytanie to nie jest jednak na miejscu, Holocaust odebrał mu wszelki sens. Książka zawiera 79 zdjęć unikatowej wartości, dość miernie jednak reprodukowanych. Przedstawiają one świat pamiętnikarki. Są to zdjęcia jakby wynurzające się z przeszłości, wyblakłe, nierealne. Swiat, który przedstawiają jednak istniał, a nieliczne relucje, w rodzaju prezentowanej, są tego potwierdzeniem. Ryszard Aleksu:Jder B l a c h o w s k i, Polska wycinanka ne w Toruniu, Toru!'l 1936, ss. 158, il. 348. ludowa, Muzeum Kantor Etnograficz- A. B1achowski w s',vej książce postawił sobie za cel danie pełnej monografii współczesnej wycinanki ludowej w nawiązaniu jednak do przeszłości XIX-wiecznej a więc do początków twórczości wycinankarskiej na naszych ziemiach, gdyż jak słusznie twierdzi, tylko takie ujęcie może dać pełne zrozumienie tej dziedziny sztuki ludowej, żywotnej do dnia dzisiejszego, tkwiącej jednak mocno korzeniami \V tradycji. Praca skł<Jda się ze wstępu i siedmiu rozdziałów: 1. Geneza wycinanki ludowej w Polsce. 2. Zródła inspiracji i formy wycinanek. 3. Wartości artystycznE> wycinanki polskiej. 4. Główne regiony wycinankarstwa. 5. Twórczość indywidualna i formy adaptowane. Książka A. Błachowskiego nie jest wkroczeniem na "ziemIę niczyją". Istniały już wcześniej dwa opracowania monograficzne tego tematu -jedno niewielkie. ~;yntetycz.:le E. Frankowskiego z 1924 roku i druga obszer,la �244 monografia J. Grabowskiego z roku 1955. Mógłby więc ktoś zapytać czy taka monografia jest jeszcze potrzebna. Odpowiedź na to pytanie daje autor we wstępie a także w dalszych partiach pracy, z których to wypowiedzi wynika, że Właśnie te opracowania, a nawet w przypadku Grabowskiego sama osoba autora stanowiły dla niego podnietę do opracowania tego zagadnienia na nowo. Po pierwsze ponieważ od wydania książki Grabowskiego upłynęło już parędziesiąt lat a jak powiedziano wyżej, Błachowski wychodzi od współczesności; po drugie nie zgadza się on w pełni z ujęciami swych poprzedników, szczególnie w zakresie regionalizacji wycinki i praca jego jest w pewnym sensie polemiką z nimi. Autor, miał przez 30 lat do czynienia z bogatymi kolekcjami wycinanek, zarówno dawnych (w zbiorach muzealnych), jak współczesnymi, przysyłanymi na różne konkursy. Przeprowadzał też wywiady z twórcami wycinanek podczas badań terenowych prowadzonych przez niego nad różnymi dziedzinami sztuki ·ludowej. Ciekawie przedstawia się rozdział poświęcony genezie wycinanki. Autor w sposób wyważony rozważa przyczyny i czas jej powstania zbierając rozproszone w literaturze etnograficznej informacje i hipotezy na ten temat. Zatrzymuje się dłużej nad możliwościami oddziaływania wycinanki żydowskiej "rajzelech", naklejanej przez Źydów na szybach podczas świąt paschalnych. Autor zgadza się z poglądem H. Olędzkiej, że Źydzi jako domokrążni handlarze, roznoszący po wsiach między innymi kolorowy papier, mogli podsunąć kobietom wiejskim pomysł robienia z niego wycinanek. Przyznaje jednak również możliwość inspiracji staropolskich wycinanek z papieru wykonywanych jako dekoracja pieczęci na aktach prawnych, na co zwrócił uwagę T. Seweryn. Nie zgadza się natomiast z sugestią E. Frankowskiego o powstaniu wycinanek jako następstwa tradycji malowania ścian domów. Rozdział drugi: "Źródłainspiracji wycinanek" został podzielony na podrozdziały: Archetypy ornamentów i symboli plastycznych. Kultura materialna wsi. Przyroda. Sztuka dekoracyjna epoki. Autor słusznie określił owe źródła inspiracji. Czytelnik odczuwa tq jednak pewien niedosyt. O ile podrozdział "Kultura materialna wsi", w którym idzie właściwie o możliwość oddziaływania innych dziedzin sztuki na wycinankę (jest to zresztą w pewnej mierze polemika z twierdzeniami Frankowskiego o wpływie na ornament wycinanki innego rodzaju zdobnictwa) został potraktowany wyczerpująco, podobnie jak podrozdział: Sztuka dekoracyjna epoki", to rozdziały "Archetypy ornamentów ..." i "Przyroda" zostały przedstawione zbyt skrótowo. Właściwie zostało tu tylko omówione "drzewko życia", którego symbolika jest szeroko omawiana w różnych opracowaniach, ale czy warstwy symbolicznej nie można by się też dopatrywać w umieszczanych często na drzewku v<.'Yobrażeniach ptaków (ptak-dusza) czy też często spotykanych w wycinankach postaciach kogutów? Kogut posiada bardzo rozbudowaną symbolikę w wierzeniach i literaturze ludowej. Zupełnie odrębną sprawą jest dołączona do tego rozdziału funkcja wycinanek w magii i życiu religijnym. Autor wspomina tylko o sugestiach nięktórych badaczy takiej funkcji wycinanek, sam jednak neguje ją, podobnie, jak T. Seweryn widząc nawet w wycinankach związanych z obrzędowością (naklejanych na gwiazdy kolędnicze), tylko element zdobniczy. Krytycznie odnosi się też do jedynej, jaką znalazł, wzmianki o magicznej funkcji wycinanki podanej przez M. Wawrzenieckiego z 1913 roku. Autor ten pisze, że przy życzeniach imieninowych solenizanta przywiązują powrósłem a na piersi przypinają mu wycinankę, by przyniosła szczęście i chroniła od uroku. Zbyt pobieżnie został też potraktowany podrozdział "Przyroda". Autor zbyt uogólnia sprawę twierdząc, że kryterium piękna przyrody była dla ludu wiejskiego głównie jej użyteczność a także �okazałość. Np. kłos "nie jest strojny, bo ma nikłe· kwiatki". Tymczasem, jak twierdzi K .. Moszyński w swej "Kulturze ludowej Słowian" wrażliwość estetyczna: ludu jest tak samo zróżnicO\vana, jak wśród inteligencji. Moszyński daje prz~'kłady~ zupełnie bezinteresownego z<lchwytu zjawiskami przyrody (wprawdzie dotyczy to Polesia, a nie ziem rdzennie polskich, nie wydaje się jednak, by miała tu istł,ieć Jakaś istotna różnica); wcale przy tym niekoniecznie zachwyt dotyczy kwiatów dużych i barwnych. Szkoda, że autor dysponujący dużą liczbą materiałów terenowych, własnych, nie przytoczył wypowiedzi twórców i twórczyń obrazujących ich wrażliwość estetyczną, zarówno w dziedzinie percepcji otaczającego świata. jak w stosunku do samego zdobnictwa i własnej twórczości, jak np. czynił to w swy-ch pracach M. Gładysz. W rozdziale "Wartości artystyczne wycinanki" słusznie łączy autor ocenę estetyczną z funkcją zdobniczą wycinanki rozpatrując to zagadnienie chronologicznie na podstawie dawnych opisów zdobnictwa wnętrza. Najobszerniejszy rozdział "Główne regiony wycinankarstwa" poprzedza obszerny wstęp, w którym autor polemizuje z regionalizacją wycinanek przeprowadzoną przez E. Frankowskiego iJ. Grabo\vskiego.W dalszym toku wywodów w podrozdziale zatytułowanym: "Pojęcie regionu i zagadnienie stylu regionalnego wycinanek" omawia własny pogląd na tę sprawę. Załącza mapkę regionów wycinankarstwa w Polsce. Błachowski zarzuca Grabowskiemu, że w swej klasyfikacji wycinanek nie zawsze trzymał się form najstarszych, ale niejednokrotnie przyjmował za typowe wycinanki nadsyłane na konkursy po 1945 roku. Błachowski wydziela regiony wycinankarstwa opierając się na szerszym podłożu historyczno-etnograficznym, przy czym omawia tylko ie regiony, w których tradycja wycinankarstwa żywa jest do dziś. Nawiązuje przy tym do dawnych podziałów historycznych tłumacząc niekiedy w jaki sposób oddzi<i~ ływały one na zróżnicowanie kulturowe, (Łowickie-Gąbi."J.skie), czy na większy archaizm danego regionu. Np. region kołbielski położony w pobliżu Warszil\\"y mało podlegał wpływom wielkiego miasta z powodu istnienia na jego te'.·cnie szeregu małych miasteczek zakładanych przez miejscową szlachtę i hamujących ruch w stronę stolicy. Rzeczą bardzo cenną jest omówienie przez autora typów regio~ nalnych wycinanek i sprecyzowaniu nazw regionów wycinankarskich \V oparciu o kryteria historyczne. Autor uważa. że byłoby niepowetowaną stratą dla naszej kultury artystycznej, gdyby wycinanki utraciły swój regionalny styl. Styl ten według autora zachowują tylko te wycinankarki czy wycinankarze, którzy pochodzą z regionów o tradycjach wycinankarskich i uczyli się sztuki wycinania od miejscowych mistrzów. Natomiast "mecenasi" sztuki ludowej nieraz przyznają miano regionalnych różnym tworom amatorskim nie mającym nic wspólnego ze stylem lokalnym. W ramach tcgo regionalnego stylu mieści się twórczość indywidualna. "Środowisko wiejskie", pisze autor "umiało docenić zdolności wyróżniających się artystów i artystek i często korzystało z ich pomocy. Środowisko to akceptowało wszystko. co było ładnie, sprawnie i dekoracyjnie wycięte, chętnie przyjmowało nową modę wymyśloną przez specjalistki. One to właściwie narzucały nowy styl, gdyż naśladowano je czerpiąc od nich wzory. "Uznane przez środowisko wiejskie formy wycinanek powtarzane w różnych wariantach interpretacji indywidualnej, nabierały w krótkim czasie cech normy estetycznej". Vol rozdziale tym zostaly też szczegółowo omówione, w odniesieniu do każdego regionu, nazwy gwarowe wyci·panek z podaniem jaki typ wycinanki każda z nich oznacza. Na przykład bardzo rozpowszechnion"3 w wielu regionach nazwa gwiazda często jest stosowana do 'Ą'Ycinanek o formie kolistej. Ostatni rozdział: "Twórczość indywidualna i formy adaptowane" jest j"kby �246 uzupełnieniem tego co dotychczas powiedziano o inwencji i pasji twórczej wycinankarek i wycinankarzy. Jest to kontynuacją podziwu autora dla żywotności i niezmiennego artyzmu tej dziedziny twórczości. Jest to chyba istotnie jedna z nielicznych dziedzin sztuki ludowej, która tak pomyślnie trwa i rozwija się nadal, dzięki opiece Cepelii, której rolę podkreślono w tym rozdziale. Autor pokazuje, jak w ramach cech stylowych mieszczq się kompozycje indywidualne, jak np. las Stanisławy Bakułowej z okolic Kadzidła na Kurpiach. Omawia tl?Ż sylwetkę i twórczosc Ignacego Dobrzyńskiego z Garbowa-Miesiące na Lubelszczyźnie, który wyszedł z lokalnej tradycji wycinankarstwa a potem, pod wpływem zainteresowania jego twórczością przez przedstawicieli inteligencji, dochodzi do własnej formy wycinkami o cechach wybitnie indywidualnych, tworZ;lc jednocześnie nowy styl, na którym wzorują się niektórzy lubelscy twórcy współcześni. Wymienia też autor szereg innych nazwisk twórczyń i twórców z różnych regionów działających współcześnie i daje krótkie charakterystyki ich twórczości. Książka została napisana stylem żywym i przystępnym. Stanowi cenne kompendium dla instruktorów i opiekunów sztuki ludowej a dla wszystkich interesujących się kulturą ludową cenne źródło wiedzy o powstaniu i rozwoju tej specyficznej dziedziny sztuki ludowej. Teresa Danuta dycja T Y l k o w a, Medycyna. ludowa Biblioteka Etnografii i współczesność, Kanoicka w kulturze wsi Karpat Polskich. TraPolskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989, ss. 130. Dokumentacja polskiej medycyny ludowej dotąd pozostaje, niestety, niepełna. W tej sytuacji cenne są wszelkie rzetelne prace prezentujące tę dziedzinę kultury w różnych regionach kraju. Takim opracowaniem jest niewątpliwie monografia medycyny ludowej Polskich Karpat przygotowana przez Danutę Tylkową. Praca jest rezultatem wieloletnich badail autorki, prowadzonych w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych we wsiach Beskidu Sądeckiego, Śląskiego i Zywieckiego. Wykorzystano również literaturę dotyczącą medycyny ludowej omawianych terenów, jak i - porównawczo - innych obszarów Polski. Na podkreślenie zasługuje rzetelne wykorzystanie dostępnych źródeł, zebranie rozmaitych rozrzuconych prac przyczynkarskich. Omawiane opracowanie dotyczy przede wszystkim tradycyjnego lecznictwa ludowego, z okresu od przełomu XIX i XX wieku poczynając, jednak autorka podjęła również próbę prześledzenia przeobrażeń medycyny ludowej i wykrycia ich czynników sprawczych. Uzasadniając wybór regionu badań wskazano na cechy pozwalaj11ce traktować go jako stosunkowo izolowaną jednostkę geogr:lficzną. Karpaty charakteryzują się m.in. odrębną, bogatą ilorel, co wpływa na szczególną na iym terenie rolę fitoterapii ludowej. Rozdział pierwszy książki poświęcony jest etiologii i diagnostyce ludowej. Najwięcej mie,jsca zajmuje tutaj omówienie poglądów na przyczyny chorób, które autorka nazywa "irracjonalnymi", a które są "uwarunkowane treściami wierzeniowo-magicznymi" (s. 17). Podkreśla, że przyczynowość naturalistyczna nabiera wię"~szego znaczenia dopiero w ostatnim czasie. I~ozcizial drugi dotyczy form organizowania pomocy medycznej. Zawiera dane �247 na ti'mat samoleczenia i leczenia w kręgu rodzinno-s<lsiedzkim, o ludO'.vych specjalistach ze szczególnym uwzględnieniem wiejskich "składaczy kości" i zielarzy oraz nieco informacji o korzystaniu z usług lekarzy profesjonalnych (do okresu powojennego). Kolejny, najobszerniejszy rozdział pracy omawia środki terapeutyczne. Po wstępnej części przedstawiającej zabiegi profilaktyczne, które, jak stwierdza autorka. należały najczęściej do sfery magiczno-wierzeniowej, poznajemy micjscowe leki roślinnc wraz z ich zastosowaniami, leki pochodzenia zwierzęcego i ludzkiego oraz mineralne. Dowi<ldujemy się równicż o innych sposobach leczniczych, takich jak banki czy przystawianie pijawek. Oddzielny podrozdział poświqcony został elementom religijno-magicznym w lecznictwie ludowym. Badania autorki wykazują, że wiclt' przekonań i praktyk magicz.nych, np. wiara w uroki i zabiegi stosowane dla ich odczyniania, trwa nadal na omawianym terenie. Rozdział czwarty nosi tytuł "Klasyfikacja chorób i zabiegi lecznicze". Autorka wydzielila ogólnie choroby wieku dziecięcego i choroby wieku dojrzałego, omawiając w tych ramach poszczególne jednostki chorobowe, w większośCi - zgodnie z uwagą poczynioną we wstępie rozdziału - według klasyfikacji przyjętej w naukach medycznych. Znah.zły tu jednak miejsce również pewne dolegliwości nie mające ścisłych odpowiedników w klasyfikacji biomedycznej, jak np. ostry ból brzuch czyli "morzyska" (s. 81) czy też "morzysko" (s. 35, 63), podźwignięcie lub ober'.vanie, bądź choroba opisowo określana przez informatorów: "macicka się porusza" (s. 88); warto dodać, że ta choroba, polegająca na wędrowaniu macicy w ciele kobiety albo mężczyzny, znana jest dobrze z literatury dotyczącej różnych n~gionó'.v Polski i - szerzej - Słowiańszczyzny; patrz np, K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian). Dobrze, że owe interesujące "ludowe jednostki chorobowe" pojawiają się w pracy, jednak zastosowanie schematu klasyfikacji biomedycznej powoduje duże trudności, wynikające z nieprzystawalności różnych systemów wiedzy. Można mieć np. wątpliwości, czy chorobę zwaną "wąsor", powstałą "po podźwigni~ciu czegoś ciężkiego lub po zawianiu czy przeziębieniu", da się jednoznacznie zidentyfikować jako zapalcnie korzonków nerwowych (s. 93). Z powyższych trudności zapewne wynika fakt, że interesująca choroba "cymier", będąca według informatorów wynikiem przepracowania (w innym miejscu, na s. 63, opisana jako cilo~oba powstała z zawiania), została omówiona przez autorkę w przypisie (s. 93). Trudno było znaleźć dla niej odpowiednik w klasyfikacji naukowej. Sądzę, że wskazane byłoby odrębne omówienie tego rodzaju chorób, opisywanych szeroko w literaturze etnomedycznej jako. "syndromy chorobowe zdeterminowane kultu1'0'.'/0", Hozdział piąty i ostatni prezentuje współczesne przemiany w lecz,nictwie ludowym wsi karpackich. Autorka przedstawiła zmiany w organizacji służby zdrowia lid omawianYI~l terenie, wskazuj;:lc na coraz większą dostępność placówek medycznych, zależną wszakże od lokalizacji poszczególnych wsi. Zwróciła również uwagę n:" fakt trwania w świadomości mieszkańców wielu tradycyjnych przekonań oraz kontynuacji tradycyj!lych praktyk leczniczych. Ta część pracy pozostawia jednak ni;,'~dosyt.Brak pog!ębionej analizy przeobrażeń tradycyjnej świadomości i praktyki medycznej pod wpływem idei medycyny oficjalnej, środków masowego przekazu, nie wspomniano a prawdopodobni::! i tu zachodzącym przenikaniu leczniczych nowinek tzw. "medycyny alternatywnej" czy "komplementarnej". We wstępie do pracy auŁo:'ka wskazuje na różne kanały. którymi w przeszłości docierała do mieszkańców wsi wiedza medyczna, podaje też w rozdziale trzecim (s. 61) przykład recepcji ,lriC "':sinch De;;kidu Śląsldego pod koniec XIX wieku metod wodolecznictwa pro- �248 pagowanych przez dr. S. Kneippa, za pośrednictwem prasy regionalnej. Tego rodzaju procesy nie tylko nadal występują, lecz także znacznie się nasiliły. Inną usterką pracy jest przewijający się przez całą książkę podział na "racjonalne" i "irracjonalne" (etiologie, diagnozy, zabiegi profilaktyczne i. lecznicze), sprzeczny z wyrażoną we wstępie (s. 8) uwagą autorki o konieczności przyjęcia założenia o racjonalności działań. Konsekwentne stosowanie takiego założenia prowadzi do traktowania jako racjonalne wszelkich czynności prowadzących według wiedzy podmiotów tych czynności do pożądanych rezultatów, niezależnie od tego. jaka jest ocena tych rezultatów z perspektywy innych systemów wiedzy. Tymczasem autorka dokonuje nieustannie oceny poszczególnych treści medycyny ludowej jako racjonalnych bądź irracjonalnych, stosując perspektywę nauki medycznej bądź wręcz perspektywę "zdroworozsądkową" (medycyna nie zaliczal<:.by do etiologii racjonalnych np. przekonania o przeziębieniu jako przyczynie chorób wątroby - s. 25; autorka po prostu generalnie potraktowała "przeziębienie" jako przyczynę racjonalną). Na koniec wróćmy' jeszcze do wstępnych, ogólnych uwag autorki na temat etnomedycyny i antropologii medycznej. Pierwsze zdanie książki: ,,!lledycyna ludowa coraz częściej określana jako ctnomedycyna jest działem antropologii medycznej zajmującej się problemami związanymi ze zdrowiem i chorobą społeczności wioskowych oraz ludności spoza tzw. zachodniego kręgu kulturowego" (s. 7) zawiera poważny błąd polegający na przemieszaniu dwóch poziomów - przedmiotowego i teoretycznego. Wynika on niewątpliwie z występującego w literaturze przedmiotu dwojakiego traktowania terminu "etnomedycyna" raz jako odpowiednika terminu "medycyna ludowa", kiedy indziej jako subdyscypliny etnologii (albo - szczególnie w USA - antropologii medycznej), zajmującej się medycyną ludową. Błędem jest jednak określenie medycyny ludowej jako działu antropologii medycznej; może ona być jedynie przedmiotem badań tej (sub-) dyscypliny. Podsumowując, książkę D. Tylkowej można uznać za wartościową, rzetelnie przygotowaną pozycję materiałową, stanowiącą ważny wkład do rejestracji polskiej medycyny ludowej - tej dziedziny kultury, która nadal nie posiada pełnej dokumentacji. Pożytecznym uzupełnieniem pracy jest obszerny aneks zawierający zestaw wybranych 81 roślin leczniczych stosowanych przez mieszkańców polskich Karpat, z podaniem ich nazw gwarowych i zastosowania. Ponadto zamieszczono kilkanaście receptur sporządzania maści, mieszanek i syropów leczniczych. Danuta Studia czesława Wrocław Penkala-Gawęclca nad polszczyzną kresową, tom V, pod redakcją Janusza Riegera i Wia·· Werenicza (Prace Językoznawcze Komitetu Językoznawstwa PAN, nr 112), 1990, ss. 222. Po czteroletniej przerwie dotarł do czytelników piąty tom wspólnego, polsko-białoruskiego, wydawnictwa "Studia nad polszczyzną kresową". Składa się ono niejako z dwóch części, rozprawy W. L. Werenicza "Polsko-biełorusskoje jazykowoje wzaimodiejstwije (na matieriale mazurskogo ostrownogo goroda w Polesie)", zajmującej 134 strony druku oraz pięciu artykułów, z których dwa wyszły spod pióra badaczy polskich, a trzy napisane zostały przez naukowców z grupy prof. Wf'renicza. �249PJiólca ."Polsko-bięłorusskoje jazy!wwoje. wzaimodiejstwije ..." oparta została. na, wszechstronnych badaniach języka używanego przez potomków osadników z Mazowsza, którzy na Polesiu znaleźli się z końcem XVIII i początkiem XIX wieku. Mieszkańcy wsi Zamosze - leżącej okolo 50 km na wschód od Pińska w rejonie Lunińca - mówią do dziś językiem polskim, szczególnie w domu i w rozmowach z rodakami, choć coraz częściej słychać tam również dialekt poleski, a także języki białoruski i rosyjski. Nie brak j2st w ich języku także słów pochodzenia ukraińskiego. W pierwszej części pracy autor, z pomocą wytworzonej już literatury, dokumentów zastanych, a po części i własnych obserwacji, dokonał charakterystyki trzech głównych rodzajów polskich osiedli Polesia: a) szlacheckich z XV-XVII wieku, wywodzących się z litewskich i polskich nadail ziemi za zasługi wojenne, b) osadników mazurskich, którzy przybyli tu zachęceni rozwojem leśnictwa i pokrewnych mu .zajęć oraz c) osadnictwa chłopów z różnych ziem polskich, nie mających tam szans na objęcie własnych gospodarstw (por. tab. na s. 22), Autor dok<Jnuje również rozważań z punktu widzenia zagadnień socjologicznych, etnicznych i lingwistycznych skupiając się na chronologicznie drugiej, w dziejach emigracji polskiej na Polesie, grupie osadników'. Część druga rozprawy W. Werenicza to konkretne już językowe, fonetyczno-morfologiczne rozważania o języku mieszka11ców Zamosza. Szczególną uwagę poświęcił autor. odchyleniom od dialektu mazowieckiego oraz zmianom zasad akcentowania. Niezwykle interesującym zjawiskiem jest powstanie kilku nowych form językowych, nie spotykanych ani w języku polskim, ani językach wschodniosłowiańskich. Kolejny rozdział poświęcony został leksyce, która zdaje się być najbardziej podatna na wpływy otoczenia i zmiany. Ich ilość świadczy także o intensywności kontaktów z zewnętrznym otoczeniem społecznym. Ciekawym dla każdego językoznawcy zjawiskiem jest możliwość porównania mowy mieszkańców Zamosza z mową ich krewnych i sąsiadów, którzy po 1945 roku znaleźli się na. Dolnym Sląsku w Pietrowiczkach. Pomimo, iż badania wśród nich prowadzone były w połowie lat sześćdziesiątych, a więc po stosunkowo krótkim okresie przebywania w innym środowisku językowym, udało się ustalić tam już wiele zmian językowych, tak leksykalnych, jak i morfologicznych 2. Problematykę języka polskiego na Ukrainie przedstawiła w dwóch tekstach Julia L. Jaworskaja. W pierwszym z nich - "Ostatki polskogo jazyka na Zytomirszczynie" scharakteryzowała ona środowiska polskie z okolic dużej wsi Marianówki, położonej na południowy zachód od przedwojennej stolicy polskiego, sowieckiego okręgu autonomicznego w Dowbyszu, ówczesnym Marchlewsku 3. Autorka, w trakcie badań prowadzonych w roku 1984 odwiedziła, prócz wymienionych, następujące miejscowości: Dorohań, Ziatyniec, Ożg6w Chutor, a także okolice Dowbysza. W dalszej części tomu J. Jaworskaja prezentuje .też teksty pochodzące od I Warto w tym miejscu przypomnieć ustalenia Oskara Kolberga, por. jego DiaIOl'UŚ Polesie, Warszawa 1968, s. 375-515. 'Więcej informacji na ten temat odnaleźć można w tekście Ob izmienienijach 1V leksike polskich rcpatriantow !z Potesia, prożywajuszczych w Niżniej SHczll, opublikowanym w zbiorze [sSledowanija po pols/<omu jazyku, Moskwa 1969, s. 254-2,95. , Na temat tego rejonu w okresie do II wojny światowej pisa! ostatnio Mikołaj Iwanow, zob. Polonta w ZWiqZku Socjaltstycznych Republik Radzieckich (1921-1938), w: Liczba i rozmieszczenie Polaków w świeci.e, pod redakcją W. \Vrzesińskiego, W'rocław 1985, s. 201-256 lub Główne kierunki rozwojlt Pololtii w ZSHH w o/'resie międzywojennym, w: "Przegląd Polonijny" 1938, z. 3, s. 61-72. �250 polskich informatorów, w większości starszych kobiet. W języku ich wyraźne są wpływy ukraińskiego i rosyjskiego. Dane językowe zebrane przez autorkę mogą być materiałem naukowym użytym również przez przedstawicieli innych dyscyplin. Dła przykładu zacytuję tu (w transkrypcji polszczyzny współczesnej), wypowiedź Feliksy Saulewicz z Marlan6wki (s. 210): "Jak uczono po polsku czytać i pisać. Brali do domu człowieka takiego czy kobietę i uczyli po polsku czytać i pisać. a szkoła była ruska. W Tartaku jeszcze do rewolucji była ruska szkoła. Tutaj była kaplica, a w kaplicy była taka komnat'Jszka niewielka, to tam była szkoła. Tam uczyli się, a potem już zbudowali tam szkołę. W domu nikt nie rozmawiał po prostu w mieszkaniu, bo dzieci były małe. Uczyli modlić się i uczyli rozmawiać wszystkich po polsku. To wam nikt tak dobrze nie rozpowie, jak Halusia (Helena Saulewicz z tej samej wioski - M. B.). Dla niej już osiemdziesiąt cztery lata, a my jeszcze młodzi". Wśród tekstów zdobytych od informatorów Zl13jdują się między innymi piosenki: "W zielonym gaiku", "Wyszedł źuczek na słoneczko", "Pogodny wieczór świętego Jana", czy "Tam na błoniu błyszczy kwiecie", a także bajki, choćby "Paweł i Gaweł". Z pewnością jednak dla socjologa lub etnografa bardziej interesujące są \>lypowiedzi o historii i współczesności tego środowiska. Po raz drugi w tym wydawnictwie - uprzednio w tomie In - podjęto także problematykę języka polskiego w Kazachstanie, tym razem Natalia E. Ananiewa omówiła "Wariantnost' i sinonimija w nazwanijach czastiej tieła w polskich goworach Kazachstana". Autorka wykorzystała materiał zebrany w 1976 roku we wsiach Oziornoje i Stiepnoje w rejonie kellerowskim obwodu kokczetawskiego. Wśród 37 wymienionych informatorów napotkać możemy tu takie nazv"iska jak: Grzybowski, Jabłoński, Jaroszyński, Waśkowski czy Z\voliński. Dwa polskie teksty V tomu "Studiów nad polszczyzną kresową" to "Problematyka badawcza polsko-białorusko-litewskiego pogranicza językowego" Elżbiety Smułkowej i "Język polski na Litwie i Białorusi" Zofii Kurzowej. Sądząc z podtytułu i poprzedzającej go numeracji te:1 ostatni tekst będzie składał się z kilku części. Artykuł E. Smułkowej omawia dotychczasowe etapy badań nad tytułową problematyką oraz ich bezsprzeczne osiągnięcia. Mowa jest tu o badaniach nad gwarami Polski północno-wschodniej, kontaktami i wzajemnym wpływem języków polskiego i białoruskiego, a także relacjami zachodz<lcymi pomiędzy językami bałtyckimi i słowiaiJskimi. W ostatnim, omawianym tu tekście, Z. Kurzowa prezentuje polszczyznę Michała Wołosewicza, współczesnego polskiego pisarza hldowego, urodzonego w 1925roku, mieszakjącego w nadgranicznych z Litwa. białoruskich Bieniakoniach. Twórczość M. "Volosewicza jest w Polsce dość dobrze znana, a jego wiersze publikowane były Vi wydawnictwach polskojęzycznych, które ukaz<\ły się na Litwie (w "Czerwonym Sztandarze", obecnie ukazującym się jako "Kurier Wil."!1ski") oraz w kraju, choćby w zbiorku "Współczesna polska poezja Wileńszczyzny. Antologia" zredagow~Hlym przez J. Kajtocha i K. Woźniakowskiego, Warszawa 1986, s. 19-24. Autorka analizuje język Wołosewicza na podstawie udostępnionych jej, nie publikowanych w większości wierszy i twierdzi, że jest to poeta tworzący w języku ogólnopolskim, gdzie niegdzie tylko wzbogaconym o elementy wywodzące się z dialektów miejscowych. Widać także u niego nikły, choć nieunikniony niejako wpływ języka rosyjskiego, a polszczyzna M. Wołosowicza, wywodz<]ca się z języka �251 warstwy chłopskiej, ewoluuje od dialektu regionalnego ku polszczyźnie ogólnej, ni~ tyb jednak literackiej co "użytkowej". ~,iie ukrywam, iż kolejne tomy "Studiów nad polszczyzną kresową" biorę do ręki z ogromnym zainteresowaniem. Dzięki nim nasza niewielka bądź co bądź. wiedza n:1 temat rodaków za wschodnią granicą została z pewnością ,,-,zbogacona. Z c;lł:\ mocą należy stwierdzić, że losy i współczesność środowisk polskich, do których dotarli jc;zykoznawcy, powinny być zbadane i opisan~ również przez przC'dstawicieIi innych dyscyplin naukowych. Można żywić nadzieję, iż wkrótce do tego dojdzie. Język Polaków żyjących na kresach jest silnie zakorzeniony w historii tych obszarów, pozwoliłem wic;e sobie na koniec, tytułem przykładu, z:lmidcić w tej recenzji jeden z wierszy "Iichała Wołosewicza, zaczerpnięty z wymienionego wyżej tomu (s. 23): "Echo legendy" ':ywi ś'viadlwwic serio stwierdzić mogą. Ze idąc nocą bolcienicką drogą, Wpada się w otchłań tajemnic bez liku Słychać szmer dziwny w zasępionym lesie, Jakieś wołania, które wiatr wciąż niesie Hen od Gaiku. Wyjaśnię dalej z jakiej to przyczyny: Ze głos poety, że jaśnie hrabiny iWl'reszcz3.kówn,a ,a Puttkamerowa), Ze wielka miłość, bolesne rozstanie ... Zauroczona - na zapamiętanie Trwa ich rozmowa. MiTos/awa Zenon J a s i ń ski. Macy leksykon nadolziaitski, BOTuta Opole 1990, ss. 200. \\' ostatnich latach dzięki działalności stosunkowo szerokiego JUZ grona badae7.:i .._, centrum tej działalności jest Opole, a kieruje nią, wkładając w to całą duszę Zenon Jasiński - wiedza o dziejach Zaolzia. o kulturze tego terenu, o uporczY"'-'Ymtrwaniu ludności zaolziańskiej przy polskości znacznie się poszerzyła. Wystarczy przypomnieć wydane ostatnio dwie cenne prace: o c7.asopiśmiennictwie w języku polskim na terenie Czechosłowacji 1 i o działalności kulturalno-oświatowej Polaków zza Olzy w okresie międzywojennym'. Obie stanowią znakomite syntezy, efekt wielu lat pracy. Podobnie wysoko ocenić należy "Mały leksykon lladolziański", chof ten jest dopiero zwiastunem, oby jak najrychlej wydanego, leksykonu "dużego", który - w co nie ma powodu wątpić - w pełnym świetle ukaże skalę dokonail zespołu zwanego tu umownie "opolskim". W rzeczywistości stanowi:l go badacze z całej Polski, połączeni zainteresowaniami pograniczem polsko-czesko-niemi~c;:im 8, a zwłaszcza jego istotnym fragmentem, Śląskiem Cieszyńs~i:n. St. Z~hra(lnlk, Czasol'L<rnieunictwo w Języku pOisi{im na terenie Czechosłowacji I'Hf.-1938, Opole 19&9. • Z. JasińskI. Działalność kulturalno-oświatowa Polaków za Olzą 1920-1938, Opole • Z. Jasit"ski, .J. Korbel (red.), Zderzenia l przenikanie kultur na pograniczach. riaiy 'z l<QufNen,,!1 naullOwej w Opolu, 19-20 październIka 198'7 r.. Opole 1989. I w Ja- t~~;, 1990. J'vf..ate- �252 Na "Mały leksykon nadolziański" złożyły się hasła tematycznie związane je-dynie z 'tą częścią Śląska Cieszyńskiego, obszarem przyznanym Czechosłowacji w 1920 roku, który u nas tradycyjnie nazywany jest Zaolziem. Stanowi to wyodrębnioną, skromną część pełnego opracowania, tzw. Leksykonu Polaków w Czechosłowacji, obejmującego całość problematyki, a znajdującego się wciąż na warsztacie. "Mały leksykon ..." nie posiada pełnego aparatu naukowego (brak bibliografii przedmiotowej przy poszczególnych hasłach), przez co jest pozycją popularną, lecz i tak niezwykle godną uwagi. Zanim bowiem doczekamy się pełnego i w pełni naukowego wydania Leksykonu, "mały" spełniać będzie funkcję jego zwiastuna i swoistej reklamy. Hasła w nim prezentowane, co warto dodać, drukowane już były w pierwszej wersji na łamach miesięcznika "Opole" w latach 1986-1939. Reakcja czytelników "Opola" była gorąca, dzięki nim uzupełniono wiele luk w materiałach, wiele kwestii sprecyzowano. To odwołanie się do czytelnika ma dodatkowy sens, pozycja prezentowana adresowana jest - co wyraźnie podkreśla Zenon Jasiński - przede wszystkim do mieszkańców Zaolzia. Pisze on czym ma być w przyszłości "Leksykon Polaków w Czechosłowacji": "Jego celem nie jest wzniecanie waśni narodowościowych lecz ukazanie, że mieszkające tu grupy narodowe znajdowały warunki rozwoju a jedynym celem badań jest zgromadzenie wiedzy o ludziach i ich działalności na tym terenie". Zapewne, nigdy dość przypominania o konieczności obiektywizmu w bada"iach naukowych, w tym wszakże wypadku podobne zastrzeżenia S'l - w moim przekonaniu zbędne. "Leksykon ..." będzie (\¥noszę tak po zapoznaniu się z jego częścią, z "Małym leksykonem nadolziańskim") znakomitym przykładem obiektywizmu. "Mały leksykon ..." nie zawiera ani cienia szowinizmu, nie eksponuje wcale (a przecież byłoby co eksponować!) antypolskiej działalności państwa czechoslowackiego, ezy czeskich środowisk nacjonalistycznych w różnych okresach historycznych. Sądy i opinie, o ile w ogóle w nim występują, są niezwykle wyważoE", tak wyważone, że podobnych należałoby sobie życzyć ze strony nauki czechosłowackiej. A przecież zachowanie obiektywizmu nie było wcale łatwe; chodzi wszak o region, którego dzieje wypełniają waśnie etniczne, konflikty narodowe, tarcia religijne oraz - choć to już niezbyt modne określenie - walki klasowe. Teren zmieniający kilkakrotnie przynależność państwową, fenomenalnie zróżnicowany pod niemal każdym względem, mimo swej stosunkowo niewielkiej powierzchni. teren stanowiący zapalne ognisko i przedmiot wszelkich politycznych machinacji. Publikacja omawiana zawiera 269 haseł różnej objętości, od lakonicznych do bardzo obszernych, mających znamiona opracowań syntetycznych, np. hasło "Szkolnictwo polskie na Zaolziu". Dominują, co zrozumiałe, hasła biograficzne, są one doskonałym wstępem do zrozumienia Zaolzia, jego dramatycznych dziejów, które odcisnęły piętno na każdej bez wyjątku biografii prezentowanej w "Małym leksykonie ...". Niejeden działacz zaolziański kończył życie tragicznie, w kazamatach. obozach koncentracyjnych, pod kulami plutonów egzekucyjnych; czasem na zesłaniu, niekiedy na emigracji w obcych krajach. Co biografia, to dramat. Cóż, t;:ki widać los pisany ludziom tej pięknej i tragicznej ziemi. A miała ona i ma s~·"ó\V aktywnych na każdym polu, od polityki poczynając, na nauce kończąc. Zdumiewa ilu wybitnych polityków, działaczy, wynalazc6w, badaczy, kapłanów (katolickich i ewangelików) wydało Zaolzie; ilu artystów. A przecież prezentowane przez Zenona Jasiilskiego biografie stanowią tylko wybór, nie o każdym wybitniejszym Zaolziaku możemy przeczytać w Leksykonie. Są i inne hasła: organizacje, tytuły prasowe, miejscowości wraz z istniejącymi �253 w nIch polskimi placówkami kulturalnymi itd.. itp. Niosą one wiedzę ogromną, umiejętnie czytane potrafią powiedzieć bardzo wiele, więcej niż zwykłe hasło encyklopedyczne; układają się w syntetyczną panoramę problemów regionu, stanO''\'ią jego dzieje, dzieje zbiorowości polskiej poddawanej systematycznemu procesowi wynarodawiania, zbiorowości świadomie i z niemałą siłą wynarodawianiu opierającej się. Także i w czasach najnowszych, wbrew pozorom i deklaracjom, wcale nie mniej trudnych niż mi.nionedziesięciolecia. "Mały leksykon nadolziański" winien trafić nie tylko do rąk każdego Polaka na Zaolziu, winien trafić do rąk każdego Polaka w kraju. Nie trafi jednak, niestety, nakład tej pozycji jest bowiem żenująco mały, wynosi zaledwie 200 egzemplarzy (tak, to nie pomyłka, 200!). Należy żywić nadzieję, że mimo trudnej sytuacji ogólnej, dojdzie do masowego wydania Leksykonu i do rozprowadzenia go na Zaolziu. Polecamy tę sprawę Wspólnocie Polskiej, która ma szansę podobnymi akcjami zatrzeć niemiłe wrażenie po swojej poprzedniczce, Towarzystwie "Polonia". Rozprowadzenie "Małego leksykonu zaolziańskiego" na Zaolziu .jest używając dużego słowa, ale tu chyba właściwego - konieczne dla podtrzymania polskiej świadomości mieszkańców tego regionu, mieszkańców, kt6rzy nie są co kilka razy sugeruje Leksykon - wcale Polonią (ta tworzyła się w wyniku migracji), lecz P o l a k a m i mieszkającymi poza Polską w wyniku splotu wydarzeń historycznych. Niezwykle interesujący, odznaczający się wysokim poziomem naukowym "Mały leksykon nadolziański" stanowi cenną pozycję w dorobku ośrodka opolskiego, budzi także wielkie nadzieje i oczekiwania. Czekamy na "Leksykon Polaków w Czechosłowacji" z wielką niecierpliwością. Ryszard Mikołaj I w a n o w, Polacy w Związku Radzieckim w latach dawnictwo Uniwersytetu' Wrocławskiego, Wrocław 1990, ss: 424 Kantor 1921-1939, Wy- Praca' M. Iwanowa jest studium historycznym, jedynym jak 'rlotąd i bardzo potrzebnym opracowa;niem' dziejów dużej grupy Polaków, którzy p6' powstaniu Związku' Radzieckiego' i po' wyznaczeniu w traktacie' ryskim jego granic zachodnich, znaleźli się w tym. państwie. Jest to jednocześnie' praca, która jako pierwsza wykorzystuje nieznane dotąd materiały archiwalne a także bogate zasoby radzieckiej, W tym przede wszystkim' polsko-radzieckiej, prasy. Obejmuje Polaków przede wszystkim na Ukrainie i Białorusi, także w największych miastach Rosji, i tylko bardzo ogólnie informuje o Polakach poza tymi terenami. Autor nie zdołał zgromadzić,z czego zresztą nie robię zarzutu, gdyż wymagałoby to odrębnych poszukiwań, danych o grupach Polaków rozsianych po rozległych terenach azjatyckich ZSRR, od Dalekiego Wschodu po Kaukaz. Nie daje m.in. analizy sytuacji Polaków deportowanych w połowie lat trzydziestych z Ukrainy do Kazachstanu. To właśnie zainteresowanie kazachstańskimi Polakami było przyczyną sięgnięcia po książkę M. Iwanowa. Etnologbadacz tej wyjątkowej grupy Polaków, boryka się bowiem nie tylko z brakiem współczesnych wiadomości ale i dotyczących ich historii. Niedostatecznie znane są najdawniejsze dzieje Polaków na "dalszych Kresach" (używam tego terminu w znaczeniu przyjętym przez M. Iwanowa - ziemie, które należały do I Rzeczypospolitej 'a nie znalazły się w granicach �254 II Rzeczypospolitej), włącznie z XIX i początkami XX wieku. Przede wszystkim jednak nie wiedzieliśmy o losach Polaków w ZSRR w okresie międzywojennym. Choć książka M. Iwanowa nie dostarcza nam wiedzy o szczegółowych celach. rozmiarach i przebiegu masowej deportacji ludności z Ukrainy do Kazachst,mu pierwszej wielkiej zbrodni stalinowskiej wobec Polaków - oraz tragicznych poezątkach bytowania polskich spiecpieriesielencow w Azji, to jednak pozwala lei)icj zrozumieć okoliczności tego wydarzenia. Otwiera drogę do dalszych badań. w których wykorzystane być muszą zarówno relacje uczestników i Io1wiadków dr<Jrnatycznych losów Polaków jak i radzieckie dokumenty dotyczące tej sprawy. Cel pracy, jakim było monograficzne przedstawienie dziejów Polaków \IT wyodrębnionym okresie historii ZSRR, przeplata się z innym celem, a mianowicie z próbą opracowania rozwoju i upadku idei i praktyki radzieckiej, polskiej autonomij narodowej. Obydwa te cele nie są z sobą sprzeczne. Radziecka autonomia polska, nazywana w pracy radzieckim eksperymentem polonijnym, znana głównie dzię~:i pelskirn rejonom narodowościowym Marchlewszczyżnie i Dieriyńszczyżnie, określił;] losy Polaków w ZSRR nie tylko w okresie międzywojennym ale i na dlugo potem. Wywarła zresztą swój wplyw również na sposób kształtowania ~:ystemu władzy w Polsce po roku 1945. Zetknięcie się idei i praktyki tej autonomij z charakterem i potrzebami kulturowymi i politycznymi Polaków w ZSRH w okresie międzywojennym stanowi bowiem najbardziej istotną sferę rzeczywistosci tego okresu, klucz do zrozumienia całościowej sytuacji Polaków w obrębie totalitarywHl radzieckiego. To właśnie polityka narodowościowa. z jej rozlicznymi wewnE~trzny:ni i zewnętrznymi uwarunkowaniami, spowodowała mllło znany, chol' sygnalizowan~" już w czasopiśmie "Sprawy Narodowościowe", fakt ściągnięcia w latach 1923-192'> ponad 100 tysięcy Polaków (:{7.800 rodzin) z Rosji centralnej i Syberii i osiedier:i;; ich na radzieckiej Ukrainie i Białorusi. To "eksperyment polonijny" doprowadzi) do repolonizacji, poprzez powrót do języka polskiego, tysięcy wynarodowionej iucnoś ci polskiej. Wreszcie krach tego eksperymentu i jego od\vołanie wywołało bezprzykładne represje, które ułatwiły depolonizację "dalszych Kresów" i na dlugo utrwaliły psychozę antypolską w ZSRR Problematyka narodowościowa, tak silnie zaakcentowana w książce lVI. IW'lnowa, powoduje dodatkowe zainteresowanie nią etnologa. Cenne są tam uwagi dotyczące etnicznego charakteru Polaków w ZSRH i rodzaju występującej wśród nich świadomości narodowej. Autor przypomina o wiel()('tnicznej genezie Polonii radzieckiej, w której składzie znalazły się również grupy genetycznie niepolskie: ukraińskie, białoruskie LI nawet rosyjskie, nie wspominając już o tatarskich, ormia'Jskich czy żydo\vskich, przyjmujące w rozmaitych okresach katolicyzm i ulegające polonizacji. Warto tu dodać, że jednocześnie dokonywały się odwrotne procesy rutenizacji czy białorutenizacji, w których poważną rolę, jak tego chcą niekt6rzy nasi historycy, odgrywał kościół unicki. Wieloetniczna geneza polskości kresov"ej i skomplikowany, wielekroć tragiczny charakter stosunków narodowych powodowały, że nie zawsze cechy etniczne decydowały o samoidentyfikacji narodowościowej. Autor słusznie zauważa, że identyfikacja z polskością nie zawsze związana była ze znajomością języka. Przypomina także, że nie zawsze znajdywała op;,rcie we wzorach kultury ludowej, genetycznie polskich. Natomiast jej silną podstawq była religia. Nie powiodły się, o czym pisze autor, poza nielicznymi wyjątkami. próby rozpowszechnienia wzorca Ukraińca i Białorusina rzymskich k:'ltolik6w. Inną cechą polskiej świadomości narodowej na Kresach było przekonanie o pewnej wyższości kulturowej polskości, mającej historyczne oparcie w polskiej etnicznie i spolonizowanej szlachcie, szczególnie licznej szlachcie zagrodowej, przetrw,)lej �255 jako odrębna i dostrzegalna formacja społeczno-kulturowa jeszcze do okresu międzywojennego. Charakter Polaków jako etnoklasy , antagonizującej wobec siehie inne grupy etniczno-społeczne, nie uległ zapewne wówczas jeszcze w pamięci społecznej zatarciu, mimo podkreślanego przez M. Iwanowa braku lepszej pozycji majątkowej ludności polskiej. Pogranicza i przemieszanie różnorodnych grup i kultur etnicznych, przy jednoczesnym skomplikowaniu się sytuacji narodowej w związku z polityczną dominacjq Rosjan po upadku państwa polskiego i intensyfikacją procesów tworzenia się narodu ukraińskiego i białoruskiego, sprawiły, że charakter i sposób wyrażania polskiej świadomości nurodowej przybrały na Kresach szczególną postać. Ma rację M. Iwanow, że świadomość ta nie zawsze nakazywała wyznaczanie ostrych granic przynależności narodowej. Zmiana polskiej czy innych przynależności narodowych lub ich niepewność, a również zjawisko braku świadomości narodowej, były na kresach 'Al XIX ina początku XX wieku zjawiskiem stosunkowo częstym. Z drugiej strony pojawiło się, a czym także pisze M. Iwanow, ukrywanie swej narodowości przez licznych Polaków, związane z represjami narodowościowymi ze strony Rosji a. póżniej Związku Radzieckiego. Mieliśmy więc do czynienia zarówno ze świadomością narodową nieostrą czy nieutrwaloną jak i ukrywaną, ale obok tego niesłych.mie silną, odporną, reprezentującą "prawdziwie patriotyczne, polskie postawy, które szczerości przekonań narodowościowych, nowo objawionych duchem polskości, graniczącym z fanatyzmem, zadziwiały nawet najbardziej konsekwentnych przeciwników mlrodowej ksenofobii" (s. 42). Podstawą dla tak ukształtowanej. postawy narodowej obok czynników etnicznych, takich jak język i religia, poczucie wartości a niekiedy wyższości kultury polskiej i poczucie krzywdy, był stosunek do Polski jako ojczyzny i państwa i jej historii. W Związku Radzieckim w okresie międzywojennym próba przeciwstawienia żyjących tam Polaków państwu polskiemu, początkowo odróżnianemu od żyjącego w nim "ludu pracującego", a w okresie represji stalinowskich traktowanemu jako zagrożenie w praktyce łącznie, stanowiła podstawowy kierunek wychowania Polaków "radzieckich". Dlatego też w naszych próbach zrozumienia Polaków z ZSRR musimy uwzględnić pozbawienie ich możliwości doświadczenia państwa polskiego, zarówno międzywojennego jak i powojennego, i w związku z tym jego symboliczny a nie funkcjonalny wymiar. Winniśmy zrozumieć ponadto ambiwalentny stosunek tych Polaków do Zw~zku Radzieckiego jako z jednej strony organizatora represji a z drugiej miejsca egzystencji i radzieckości jako systemu polityczno-ideowego a nawet wzorca wspólnoty polityczno-etnicz.nej przedstawia.nego jako najlepszy i wymuszanego. Na koniec parę zaczerpniętych z pracy M. Iwanowa informacji a folkloryzmie i ehwgrafii w życiu kulturalnym, szkolnictwie i nauce polskiej w ZSRR w okresie międzywojennym. Zespoły pieśni i tańca, które się tam pojawiły, zapewne czerpały, w związku ze słabością miejscowej polskiej kultury ludowej, raczej z repertuaru narodowego. O oddaleniu od tej kultury ludo'ń'ej, ale przede wszystkim o narastającej podejrzliwości i zbliżających się masowych represjach, ś\viadczy oskarżenie o antyradzieckość i nacjonalizm nauczycieli szkoły polskiej w Odessie, w której zespół szkolny wystąpił pod koniec lat trzydziestych w strojach krakowskich, uznanych za szlacheckie i potępionych. Po polsku wykładano etnografię Słowian na II roku a ludową twórczość literacką na III roku Sekcji Polskiej Wydziału Mniejszości Narodowych Zachodu, Instytutu Pedagogicznego im. Hercena w Leningradzie - najdłużej pracującej placówce szkolnictwa wyższego przygotowującej nauczycieli szkół polskich. W Sektorze Polskim, przekształconym w roku I ói33 w Instytut Polskiej Kultury Proletariackiej, Akademii Nauk Białoruskiej �256 SRR, obok tzw. komisji (pracowni) historycznej oraz języka i literatury, pracowała także komisja etnograficzna. Książka M. Iwanowa pozwala zmniejszyć naszą niewiedzę o losach Polaków "radzieckich" w szczególnie mało znanym okresie międzywojennym. Stanowi jednocześnie zapowiedź dalszych opracowań autora, nie-Polaka, który dobrze rozumie skomplikowaną rzeczywistość etniczną i narodową "dalszych" Kresów i istotę totalitaryzmu radzieckiego a zarazem zafascynowany jest zjawiskiem kresowej polskości. Dlatego szkoda, że książka ta wydana została niestarannie i w mikroskopijnym nakładzie 400 egzemplarzy. Zbigniew Lucjan K o c i k, Polski farmer w Ameryce. Wisconsin w USA, Wrocław i in. 1990, ss. 224. Studium na Jasiewicz przykładzie stanu Z roku na rok wypełniają się luki w poznaniu dziejów i współczesnej sytuacji Polonii na świecie. Do niedawna jedną z najmniej poznanych jej części była wiejska zbiorowość polonijna w ·stanach środkowego zachodu USA, powstała w połowie XIX wieku i do dziś zachowująca, jak to wynikało z nielicznych materiałów o charakterze przyczynkarskim, silną świadomość polskiego pochodzenia, mimo wyraźnego już zaniku rodzimego języka i polskiej tradycji. W ostatnich latach, nawet na tle żywiołowo rozwijających się badań polonijnych, poznanie farmerskich zbiorowości polskiego pochodzenia w USA wyraźnie postąpiło naprzód. Prace W. Szulista t, interesująca praca magisterska D. Kolińskiego 2, dziś zbierającego materiały do pracy doktorskiej, a przede wszystkim recenzowana monografia L. Kocika, pod wieloma względami rewelacyjna, są tego widomym dowodem. Studium L. Kocika to rezultat wielomiesięcznych, systematycznych badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych, ale również pośrednio wynik poprzednich badań autora, jego zainteresowań przemianami współczesnych zbiorowości chłopskiCh w kraju 8. Wypracowane przy tej okazji narzędzia badawcze ·zastosowane zostały z powodżeniem do analizyżbiorowości farmerskiej w· WISconsin. L .. Kocik okazał się wytrawnym analitykiem, który potrafił do maksimumt.vyko· rzYstać materiały zebrane podczas długich badań terenowych vi kraju i pota jego granicami. Praca składa się ze wstępu i siedmiu rozdziałów, w których ukazano, ·na tle ogólnego procesu emigracji ż· ziem polskich, wychodźstwo polskie, a zwłaszcza jego odłam· osiedlający się w stanie Wisconsin. Krok po kroku śledzimy wraz z autorem przeradzanie się tej grupy z "zamkniętego klanu" - zgodnie zokreśIe~ niem L; Kocika '- w zbiorowość integralnie związaną z życiem i gospodarką terenu. Dzieje farrrier6wpolskiego pochodzenia w Wisconsin to w r6wnymstopniu dzieje oswajania dziewiczego najczęściej obszaru, co dzieje asymilacji grupy o silnej odrębności do wielce· zróżnicowanego i znajdującego się w fazie tworzenia tamtejszego społeczeństwa: Społeczeństwo to tworzyło się z rozmaitych grup emi1 Zob. np. w. Szullst, Z przeszłości Kaszubów w Poront£, WisconsIn, "Studia Polonijne", t. 6, 1985. 'Zob. D. Kollńskl, zarys powstania I rozwoju osadpotsklch w środkowym Wisconsin, USA, "Przegląd Polonijny", r. 14: 1988, .z. 1; tenże: Przemiany obrzędu wesetnego w polonijnej zbiorowości powiatu Portage, Wisconsin, USA, tamże, r. 15: 1989,z. 2. , Zob. L. Koclk. Rodzina chłopska w procesie modernizowanta stę wsi potsktej, Kraków 1986. �257 grantów, wśród których najwyraźniej dominowali Skandynawowie, nie Anglosasi. Jest to specyfika nie tylko Wisconsin, ale również np. Minnesoty. Przypomnijmy sobie przy okazji powieści V. Moberga ukazujące osiedlanie się Szwedów na tych terenach. Niewiele lat po nich przybyli tam chłopi polscy i stali się ich sąsiadami. Nawiasem mówiąc L. Kocik interesując się przede wszystkim procesem modernizacji gospodarki chłopskiej w rzeczywistości, jak sam pisze widzi ten proces jako "inkorporację określonych kategorii społecznych (tu polskich farmerów - R. K.) w system społeczeństwa globalnego". Praca L. Kocika ma wyraźnie historyczno-socjologiczny charakter, o czym zadecydowały względy poznawcze i dostępny materiał. Zgodnie ze slowami autora studium "stanowi próbę socjologicznej analizy etapów pokonywania trudności związanych z wyzwaniem jakie przed kolejnymi generacjami chłopskich emigrantów z Polski staftowił ••nowy świat", procesu coraz pełniejszego wchodzenia w ten świat, oraz problemów związanych z aktualnym funkcjonowaniem ich rodzin w społeczeństwie amerykańskim" (s. 14). Oczywiście, byłoby rzeczą pożądaną, aby towarzyszył temu opis kultury badanej grupy (jej stylu życia, zwyczajów, obrzędowości), co uczyniłoby niektóre fragmenty pracy mniej zdawkowymi. Miejmy nadzieję, źe lukę tę wypełnią badania wspomnianego już D. Kolińskiego. L. Kocik jak najtrafniej posłużył się w analizie asymilacji strukturalnej opisywanej zbiorowości farmerskiej kategorią modernizacji. Teza, że wymóg modernizacji warsztatów produkcyjnych (w tym przypadku farm) przyspiesza asymilację strukturalną, tylko z pozoru jest oczywista. Tak naprawdę, dopiero rzetelny material empiryczny, przytoczony przez autora, pozwala pełniej zrozumieć istotę proct.'su modernizacji i jego dalekosiężne skutki, wykraczające znacznie poza sferę produkcji. Jasne i logiczne ujęcie relacji między procesami asymilacji i modernizacji, czemu poświęcony jest rozdział VII pracy, stanowi - w moim przekonaniu - liczący się wkład L. Kocika w rozwój polskich badań nad skomplikowanymi zagadnieniami funkcjonowania społeczeństw wieloetnicznych. Farmerzy polskiego pochodzenia w Wisconsin to zbiorowość znajdująca się od początku swojego istnienia w procesie przemian. Grupa ta zmieniała się i zmienia wraz z postępami asymilacji, wraz ze zmianami wsi amerykańskiej, przeżywającej kolejne rewolucje agrarne, koniunktury i kryzysy, meandry państwowej polityki rolnej. Za wielką zaletę recenzowanej pracy uważam jej wielowymiarowość oraz to, że jej autor potrafił ukazać polskiego farmera na szerokim tle historyczno-społecznym, nie gubiąc ludzkiego wymiaru jego egzystencji. Uważny i wnikliwy czytelnik znajdzie w pracy wiele aktualnego materiału do dyskusji o współczesnej kondycji polskiego rolnictwa, które chcąc dotrzymać kroku gwałtownym przemianom rolnictwa światowego oraz nie zagubić się w burzy przemian targających Polską, szuka swojej drogi. Przykłady amerykańskie znaczone błędami t ślepymi szlakami wydają się niezwykle interesujące. Ryszard Emil O r z e c h o w s k i, Teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych, Kantor Wrocław 1989, ss. 332, i1. Nie sposób zaprzeczyć, że badania nad powstawaniem, rozwojem i przemianami oraz nad kulturą zbiorowości polonijnych w świecie uległy w ostatnich latach wyraźnemu przyspieszeniu. Niemal każda na ten temat ukazująca się pozycja 17 Lud t. LXXIV �258 wydawnicza wypełnia jakąś poważną lukę, co zresztą poniekąd świadczy o d!ugoletnim zaniedbaniu problematyki. Szczególnie zasłużona w wypełnianiu luk jest Biblioteka Polonijna, której 21 tom stanowi praca krakowskiego historyka teatru Emila Orzechowskiego o dziejach teatru polonijnego w Ameryce; praca bez żadnej taryfy ulgowej pionierska, bogata w fakty i uogólnienia, godna wnikliwej uwagi nie tylko badaczy Polonii. Otrzymaliśmy dzieło nadzwyczaj bogate zarówno ze względu na zakres poruszanych zagadnień (a także ich rangę), jak i horyzont czasowy, który obejmuje. Autor dokonawszy ogromnej kwerendy żródłowej podczas kilku dłuższych pobytów w USA, a sam proces gromadzenia rozproszonych materiałóv,,' i ich krytyka wydają się przedsięwzięciem heroicznym, zrealizował dzieło niezmiernie ambi~ne: objął całość dziejów sceny polskiej w Stanach Zjednoczonych, od momentu jej narodzin w latach siedemdziesiątych XIX wieku, aż po współczesność. Poprzedników w tym dziele miał niewielu, temat właściwie leżał odłogiem. Sytuacja dla badacza i komfortowa i ryzykowna, czego szerzej dowodzić nie trzeba. Bogactwo omawianej książki, wielość podejmowanych przez autora wątków, w różnym zresztą zakresie i stopniu omawiania, skłania mnie do koncentracji na pewnych tylko elementach całości, tych zwłaszcza, które mnie. jako badacza Polonii amerykańskiej szczególnie zajmują. Nie będę na przykład wnikał w kwestię, czy autor bazujący na żródłach, mimo wszystkich jego zabiegów i starań, szczątkowych, właściwie zrekonstruował dzieje teatru polonijnego, czy oddał sprawiedliwość wielkim postaciom ruchu teatralnego,czy nie pominął liczących się o~Todków, zespołów itp. Bez wątpienia w. przyszłości niejedna informacja zawarta w prezentowanej pracy zostanie· uściślona, niejedna okaże się w świetle nowych źródeł błędna. Nie zmieni to jednak faktu, o czym jestem przekonany, iż zaryso~ wany w dziele Orzechowskiego obraz roli teatru - amatorskiego, półzawodowego i zawodowego - w życiu Polonii amerykańskiej podany został trafnie, rzec7.Q;;'·o i wielce sugestywnie. Teatr polonijny był zjawiskiem odmiennym od krajowego teatru zarówno zawodowego, jak i amatorskiego. Oddajmy głos autorowi: ••...teatr, o którym piszemy - zauważa - uformowany został z jednej strony przez tradycję wyniesioną ze Starego Kraju, z drugiej jednak na jego rozwój oddziałały mocno· specyficzne warunki amerykańskie, które kształtowały nie tylko zasady działania sa~ mego teatru jako instytucji, ale i wpływały na zainteresowania publiczności, określały jej gusta i potrzeby. To właśnie publiczność ta, a był od niej byt teatru. polonijnego bez reszty uzależniony, decydowała o takim, a nie innym jego kształcie organizacyjnym i artystycznym poziomie ... Artystyczne ambicje twórców scen polonijnych, z reguły wzorowane na przykładach krajowego teatru zawodowego, musiały w ostatecznym rozrachuku uwzględniać życzenia i możliwości percepcyjne publiczności, której kulturalne potrzeby były skromne, a często rodziły się dopiero lub ujawniały na emigracji". Przyjrzyjmy się zatem owej publiczności, która stanowiła o specyfice te:,:ru polonijnego, o jego zasadniczej odrębności każącej zaliczyć go do przejawów tzw. kultury polonijnej, genetycznie ściśle z kulturą polską związanej (choćby p.r~ez język przekazu), lecz przecież z nią nie tożsamej. Przypomnieć nale;:y, że gros owej teatralnej publiczności (a także spora liczba wykonawców w trupach amatorskj~h) to chłopi, emigranci z wielkiej fali wychodźst\'.'a wiejskiego końca XIX wieku i początków wieku XX. Ich potrzeby kulturalne są mało wyrafinowane. Sil to często półanalfabeci i analfabeci znający jedynie lokalną gwarę. Owi wychorl;'cy są w słabym stopniu, bądź nie są wcale wprowadzeni w dziedzictwo kultury narodowej. Część z nich przybywa jednak z terenu, gdzie uspolecznienie chłopów �jest już zaawansowane (Wielkopolska, Galicja Zachodnia), gdzie pierwociny te~:tru amatorskiego na wsi, pomyślanego jako wstęp do wyższej kultury, ksztaltO\valy gust, a zwłaszcza samą potrzebę teatru. Na gruncie amerykańskim teatr amatorski, można powiedzieć po prostu teatr ludowy, rozkwita w sposób nadzwyczajny, st.aje się jedną z najbardziej ulubionych rozrywek, dla wielu rozrywką nader aktywną Tworzące się polonijne zbiorowości, polonijne parafie i organizacje wszelk i(~go typU niemal od samego początku swego istnienia wyłaniały mniej lub bardziej trwałe amatorskie zespoły, dając tym wyraz zrozumienia dla roli i siły teatru jako środka przekazu. Repertuar tych zespołów stanowiły przede wszystkim tzw. dramaty ludowe. "Co przez "dramat ludowy" rozumiano... - pisze autor - tego dokładnie nie wiemy; wydaje się, że w odróżnieniu od krajowego bohatera wiejskiego i wiejskiej problematyki, tu temat i charaktery nie miały decydującego znaczenia. Natomiast sztuka uznawana za ludową musiała być prosta, mieć wartk;1. trzymającą w napięciu akcję, spory ładunek łatwego humoru, wyraziste postaci, dydaktyczne przesłanie (moralne lub patriotyczne), nie wprowadzać elementów tragicznych, za to dużo folkloru - śpiewy i tańce w sztuce były jej dobrą reklamą. "Janek z Ojcowa" zaczął już wtedy ewoluować w stron<; musicalową; skończyło się niestety na popularności "Wesel polskich". Oczywiście zasadne jest utyskiwanie na poziom owych amatorskich czy półzawodowych teatrów i ich repertuaru. Nie mogły być inne biorąc pod uwagę możliwości recepcyjne widzów. Ambitniejsze próby, o których autor szeroko pis:·:e. mip.ły na ogół żywot krótki i kończyły. się rozczarowanięm, także finansowym. Teatr polonijny w Stanach. Zjednoczonych istnieć mógł jedynie jako teatr Polonii amerykańskiej, to znaczy jako teatr dostosowany do masowego, prostego widza, z jego mało wyrafinowanymi gustami. Jakikolwiek pod względem poziomu artystycznego był ów teatr, spełniał istotne funkcje, wśród których funkcja poznawcza, rozrywkowa, dydaktyczna i integracyjna wysuwają się na czoło. Nie ulega wątpliwości wielka rola teatru polonijnego jako nauczyciela języka polskiego. Dla mas emigrantów z trzech zaborów mających jedynie gwarę, teatr był płaszczyzną integracji językowej. Repertuar, w znacznej mierze o tematyce historycznej i patriotycznej, stawał się płaszczyzną integracji narodowej, czego nie można przeoczyć. Siłę oddziaływania teatl'u doskonale rozumiał Kościół dbający, o ile tylko miał na to wpływ, a obecność w repertuarze wątków religijnych. W mniejszym zakresie poprzez teatr propagowały swoje idee ugrupowania polityczne, np. socjaliści. Nie można też zapominać, ~:e dla wielu widzów teatr etnic2lny był jedyną, zatem nie alternatywną, formą kontaktu z kulturą. Oddziaływanie teatru na Polonię amerykańską z czasem zmalało. Przyczyn było wiele, do najważniejszych należą bez wątpienia: słabnięcie fal emigracyjnych, rozpad getta etnicznego, słabnięcie polonijnej parafii, amerykanizacja zbiorowości polonijnej (język ułatwiał uczestnictwo w kulturze amerykal1.skiej), czy wreszcie - co ma związek z przyczyną poprzednią - pojawienie się konkurentów teatru: kina i telewizji. Dzieje teatru polonijnego w US.;'\. są już. jak się zdaje. na :wwsze kart.} zamkniętą. "Teatr dawny - pisze E. Orzechowski - tworzony przez pokolenie emigracji przełomu wieków musiał po latach prosperity cofnąć się do etapu doraźnie organizowanych przedstawień, granych bardziej dla przyjemności niż dla zarobku. Niezdolny był do zmiany swej estetyki, poza sporadycznymi przypadkami nie próbował przejść na język angielski". Istotnie, teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych to karta zamknięta, ale jakże ważna. Jeśli często słus;:nie wykazuje się, że polski chłop-emigrant w~;lśnie w USA nabywał, czy rozwija! swoją narodową świadomość, to w procesie tym �260 teatr polonijny odegrał niebagatelną rolę. Wziąwszy pod uwagę fakt reemigracji, pośredni wpływ teatru polonijnego na polską wieś poprzez reemigrantów nie ulega wątpliwości i winien być brany pod uwagę. Praca E. Orzechowskiego dostarcza na rzecz takiej tezy wielu argumentów. Wysoko oceniając omawianą pracę nie mogę jednak nie zwrócić uwagi na pewien błąd faktograficzny. Otóż pisze autor dwukrotnie (s. 213 i 286), że regionalna organizacja Zaborowian i Pojawian (powstała ona zresztą w 1917, a nie w 1916 roku) w Chicago jest naj starszą organizacją tego typu. Były od niej starsze, np. Klub Parafii Luszowice (powstał w 1912 roku) czy Klub Miechowice Małe i Klub Miechowice Wielkie (oba powstały w roku 1915). O działalności chicagowskich klubów grupujących wychodźców z parafii Zaborów (istniały cztery takie kluby), w której to działalności teatr amatorski odgrywał niepoślednią rolę oraz o kulisach niedoszłego wyjazdu Jędrzeja Cierniaka znanego teoretyka i praktyka teatru ludowego - do Chicago (o czym E. Orzechowski niezbyt precyzyjnie napomyka) piszę obszernie w znajdującym się obecnie w druku 24 tomie Biblioteki Polonijnej. RyszaTd Barbara Sam. Kuplety KantaT S z y d ł o w s k a - C e g lowa, Wojciech C h o j n a c k i, Polski wujek polskie w AmeTyce, Wydawnictwo Polonia, Warszawa 1989, ss. 287, i1. Coraz wyrażniej rozwijające się w ostatnich latach badania polonijne, nie obejmowały do niedawna pewnych zagadnień, w przekonaniu badaczy, być może nawet interesujących, ale marginalnych. Na szczęście podobne poglądy i podejście do niektórych przejawów dorobku zbiorowości polonijnych na świecie jest już dziś rzadkie i mało popularne. Badania polonijne wzbogacają się znacznie, obejmują coraz to nowe obszary i zjawiska. Badacze ostatnio przyjrzeli się uważniej na przykład kulturze polonijnej, a zwłaszcza polonijnemu folklorowi. Rezultatem są nie tylko, skromne jeszcze, analizy tych zjawisk, ale również pierwsze publikacje oryginalnych tekstów z popularnonaukowymi komentarzami. Jaskółką czyniącą, miejmy nadzieję, wiosnę w dziedzinie popularyzacji przejawów folkloru polonijnego, jest zbiór kupletów polonijnych, wydanych przez poznańskich badaczy: Barbarę Szydłowską-Ceglową i Wojciecha Chojnacklego. Publikacja ta zasługuje, jak sądzę, na uwagę nie tylko badaczy polonijnych, ale także etnografów i folklorystów. "Terminem kuplet - pisze we wstępie Wojciech Chojnacki - oznacza się piosenkę kabaretowo-rewiową o różnej treści - miłosnej oraz aktualnej politycznej, społecznej i obyczajowej, utrzymaną przeważnie w lekkim, żartobliwym tonie, ale także refleksyjną i satyryczną. Czasem może to być piosenka wtrącona do komedii, wodewilu, operetki, nawiązująca do treści tych utworów". Kuplety, dziś już zamarły gatunek literatury popularnej, cieszyły się wielkim uznaniem wśród Polonii amerykańskiej pod koniec XIX wieku, a zwłaszcza w pierwszych dekadach wieku XX. Ich szczególny rozwój w polonijnych zbiorowościach w Stanach Zjednoczonych, wiązał się z bujnym rozkwitem polonijnego teatru, zarówno amatorskiego, jak i zawodowego. Upadek teatru stał się także końcem kupletu, choć wcześniej występował on również samoistnie, popularyzowany przez druki ulotne, zamieszczany na łamach prasy polonijnej, prezentowany w polonijnym radiu. Jednakże kuplet osiągał największy efekt na scenie, w wy- �261 konaniu popularnego aktora, będącego niekiedy również autorem tekstu. Związku twórczości kupletowej z dziejami teatm polonijnego wyraźnie dowodzi W. Chojnacki w szkicu otwierającym zbiór. Z kolei B. Szydłowska-Ceglowa w szkicu "Kuplety jako zwierciadło Pok.nii amerykaiiskiej" przekonuj'lco udowadnia, że "kuplety odbijając rzeczywi~,tość polską w Ameryce były w istocie krzywym zwierciadłem stworzonym przez Polonię i dla potrzeb samej Polonii". Były one żywą t·eakcją na zjawiska obyczajowe i polityczne, stanowiły rodzaj krytyki i komentarza zbiorowego. Ośmieszały i piętnowały bawiąc współczesnych, a dzisiejszym badaczom dostarczając informacji o życiu Polonii, o jej nastrojach, świadomości, o przemianach systemu wat·tości zbiorowości polonijnych, o postępującej amerykanizacji wychodźców, co wyraźnie objawiło si~ w języku kupletów, naszpikowanym kalkami językowymi, pełnym amerykanizmów, co zresztą potęgowało efekty komiczne. a formie i tworzywie językowym kupletów pisze w odrębnym szkicu B. Szydłowska-Ceglowa, widząc w nich nawiązania do znanych w ustnej literaturze ludowej gatunków, jak pieśń dziadowska, ballada itp. Niektóre kuplety stanowią trawestację utworów literackich bądź ludowych. Adresowane do mas polonijnych, wywodzących się w ogromnej większości ze wsi, wykorzystywały znane ludowi motywy i formy. Choć .ich autorzy są na ogół znani i wiemy o nich, że w większości mieli pochodzenie inteligenckie, to formy rozpowszechniania kupletów, ich treść, są zdecydowanie lud(Jwe. Kuplet uznać należy za rodzaj ludo"vej twórczości polonijnej, rodzaj \vykształeony na gruncie amerykańskim, w pełni oryginalny, choć mający "korzenie" w Starym Kraju. Dla badaczy amerykańskiej Polonii kuplety zgromadzone w omawianej publikacji, a jest ich kilkaset bardzo tematycznie zróżnicowanych, stanowić mogą ciekawe źródło do poznania obyczajowości zbiorowości polonijnej, jej języka itp.~ dla czytelnika nie mającego profesjonalnych zainteresowań są po prostu mniej lub bardziej dowcipnymi tekstami, pełnymi aluzji humoreskami. Można zbiorowi wróżyć popularność, do czego przyczynią się zapewne nie tylko krótkie, rzeczowe, przystępnie napisane komentarze oraz uwagi B. Szydłowskiej-Ceglowej i W. Chojnackiego, ale również atrakcyjna oprawa całości wykorzystująca ilustracje zaczerpnięte z oryginalnych wydawnictw kuplet owych. Ryszard Kantor Stanisław Z a h r a d n i k, Czasopiśmiennictwo w języku polskim na terenach w latach 1848-1938, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Sląskich w Opolu, Studia i Monografie nr 146, Opole 1989, ss. 256. Czechoslowacji Wszelkie bibliografie, a w tym i bibliografie czasopism, to efekt długoletniej i niezwykle żmudnej pracy. Poszukiwania większych i mniejszych zbiorów czasopism, czasami pojedynczych egzemplarzy nawet, prowadzą niejednokrotnie przez wiele miejsc i granic. Nie inaczej jest też w przypadku książki S. Zahradnika, któremu "w ciągu 25-letniego żmudnego szperania i szukania udało się skompletować około 140 tytułów interesujących nas czasopism, co stanowi pod względem ilości tytułów największy zbiór tego rodzaju w jednym miejscu w ogóle" (s. 11). I choć granica, w sensie fizycznym, do przekroczenia jest tu tylko jedna, to niewątpliwie powstanie dzieła stało się możliwe jedynie dzięki uporowi i wytrwałości autora, mieszkającego w zaolziańskim Trzyńcu, a publikującego często w Dols- �21)2 kich periodykach naukowych, np. "Śląskim Kwartalniku Historycznym Sobótka", Polonijnym". Nie jest moim zamiarem krytyczne recenzowanie samej bibliografii, chciałbym jed!1ak przybliżyć tutaj potencjalnemu czytelnikowi układ i zawartość całej książki, w której spis czasopism (wraz z materiałem ilustracyjnym) zajmuje około 70% miejsca. Pracę rozpoczyna krótki wstęp uzasadniający czasowe i terytorialne rozmiary bib.liografii, omawiający źródła i dotychczasowe opracowania tematu oraz miejsca przechowywania zbiorów czasopiśmienniczych (większość z nich znajduje się na terytorium Polski; co ciekawe, autor wykorzystał także prywatne zbiory rodaków zza Olzy). Tutaj również odnaleźć możemy charakterystykę warunków społecznych i politycznych w jakich wydawano polskojęzyczną prasę w części Cieszyńskiego, zmieniającego nader często przynależność państwową, od austro-węgierskiej, poprzez polską, czeską, polską, niemiecką i raz jeszcze czeską. W rozdziale pierwszym, o zaskakującym tytule - podobnie jak tytuł samej książki "Rozwój czasopiśmiennictwa polskiego na terenach Czechosłowacji 1848-1939" omawia autor okres - od 6 V 1848 roku kiedy to w Cieszynie pojawił się pierwszy numer "Tygodnika Cieszyńskiego", przemianowany trzy lata później na wychodzącą do 1939 r. "Gwiazdkę Cieszyńską" - do października 1938 roku miesiąca, w którym Wojsko Polskie przyłączyło Zaolzie do Macierzy. Kolejny, drugi rozdział, poświęcony "Tendencjom rozwojowym w ujęciu statystycznym", zawiera omówienie rozwoju ilościowego i trwałości prasy, jej nakładów, formatów i objętości. Wymienione są tu także ośrodki wydawnicze, drukarnie oraz nazwiska najbardziej zasłużonych redaktorów, między innymi Pawła Stalmacha, ks. Franciszka Michejdy i Tadeusza Regera. W rozdziale tym autor zawarł również typologię podziału czasopism. Składają się na nią pisma ogólnoinformac,vjne, specjalne, urzędowe i pisma jako dodatki samodzielne. Pierwsza z grup dzieli się następnie na narodową, socjalistyczną, komunistyczną i duchem obcą, druga natomiast na wyznaniową. młodzieżowo-dziecięcą, fachowo-gospodarczo-literacką i kulturalno-oświatową. W przypadku każdej niemal typologii, również i tej, istnieją jednakże luki i nieścisłości. Jest tak chociażby w przypadku "Przyjaciela Dziatek" (poz. 121), kwalifikującego się jednocześnie do pism wyznaniowych i młodzieżowo-dziecięcych lub "Trybuny" (poz. 152), jednocześnie komunistycznej i duchem obcej. Niejasne jest też dla mnie połączenie w jednej podgrupie pism fachowo-gospodarczo-literackich, a wydzielenie kulturalno-oświatowych. I tak. w tej pierwszej grupie znalazły się łącznie: typowo gospodarczy "Informator" (poz. 46), handlowo-reklamowa "Konrada Ilustrowana Gazeta" (poz. 51) oraz przede wszystkim oświatowy "Miesięcznik' Pedagogiczny" (poz. 64). Dużą zaletą książki S. Zahradnika jest bogaty materiał ilustracyjny. obejmujący 113 reprodukcji winiet czasopism i 38 jednostronicowych kopii pierwszych stron gazet. Choć i tu nie może obyć się bez zastrzeżeń; pierwszym z nich jest często niealfabetyczny układ ilustracji, drugim-powtórzenia. Przykładowo, "Dziennik Urzędowy Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego" pokazano na s. 59 - winieta i s. 62 pierwsza strona, podobnie jest w wypadku "Dziennika ustaw j rozporządzeń dla Księstwa górnego i dolnego Śląska", można to sprawdzić na s. 59 i 63. Na całość materiału ilustracyjnego warto jednak zwrócić baczniejszą uwagę i z tego względu, iż stanowi on swego rodzaju "wybór tekstów" i umożliwia lekturę kilkunastu interesujących artykułów (pomijam tu wielkość druku, gdyż do jego zmniejszonych rozmiarów zdążyłem się już przez ostatnie kilkanaście lat przyzwyczaić). Szczególnie warte polecenia pozycje to: "Dziennik Polski" z 22 VII 1938 roku (s. 56), wspomniany już "Dziennik Urzędowy ...", "Gazeta Kresowa z 18 l b'ldź "Roczniku �263 1934 roku (s. 71)" "Głos robotniczy i ludowy" z 2 IV 1938 roku (s. 82), "Nasz Kraj" z 26 V 1933 roku (s. 115), "Nasz Lud" z 19 II 1927 roku (s. 1l6)~ "Prawo Ludu" z 7 V 1931 roku (s. 149) i "Tygodnik Cieszyński" z 6 V 1848 roku (s. 201). Z tytułóv.i "ciekawostek" wymienić chciałbym cztery: "Gazetę Zydowską", wydawaną po polsku i mającą "stać na straży interesów żydostwa polskiego" (s. 72), "Nowiny Spisko-O rawskie", optujące za "przyłączeniem obszaru spisko-orawskiego do Polski" (s. 124), "Pieśni Ludu Polskiego na Śląsku", nadbitkę z "Zarania Śląskiego", dość luźno mieszczącą się w kategorii czasopism (s. 135) i gazetkę "Tur", ..!edyne znane polskie pismo nielegalne w Czechosłowacji w okresie międzywojennym" (s. 199). Zastanawia mnie również fakt, że większość z 22 tytułów prasowych, do których autor nie zdołał dotrzeć pochodzi z wcześniejszej, opublikowanej w 1960 roku, bibliografii A. Pilcha. Czy nie byłoby tu zasadne podanie z jakich źródeł korzystał ten autor? Redaktorzy i korektorzy książki nie ustrzegli się kilku błędów drukarskich i językowych. Na zakończenie chciałbym przytoczyć jeszcze kilka uwag natury ogólniejszej. Niewątpliwie najgłębs7.ą przyczyną tak bujnego rozwoju prasy polskiej na Zaolziu (szczególnie widocznego w porównaniu z okresem nam współczesnym), był wymuszony, a przy tym dla strony polskiej wysoce krzywdzący podział terytorium Śląska Cieszyńskiego po I wojnie światowej. Wystarczy przypomnieć, iż w listopadzie 1918 roku zawarto układ pomiędzy polską Cieszyńską Radą Narodową, a czeskim Narodnim Vyborem, na którego mocy rozgraniczono sporne obszary nieomal zgodnie z zasadą etnicznego podziału ludności. I być może, gdyby nie doszło do zbrojnego ataku ze strony Czechów, problem prasy polskiej na Zaolziu, prasy wydawanej tym samym poza granicami II RzeCZYPospolitej wcale by nie zaistniał. Jak pisze S. Zahradnik "sam fakt, że przeciwnicy Polaków pisali w języku polskim świadczy o tym, jakim językiem posługiwała się miejscowa ludność na tym obszarze" (s. 22). Czy jednaki będziemy w stanie rozwiązać problem pozostałych wówczas 150 tysięcy rodaków na Zaolziu oraz ponad 50 tysięcy na Spiszu i Orawie pokażą nadchodzące lata. Miejmy nadzieję, iż rozwiązanie tej kwestii załagodzi wieloletni konflikt psujący nasze stosunki z południowymi sąsiadami Czechami i Słowakami - i pozwoli wszystkim wziąć równoprawny udział w budowie coraz bardziej przybliżającej się ku nam Nowej Europy. Mirosław Boruta Tomasz S z a r o t a, Niemiecki Michel. Dzieje narodowego symbolu i autostereoPaństwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, ss. 583. i1. 175. typu, Określenie "niemiecki Michel" ("der deutsche Michel") nie budzi współcześnie tak w Polsce jak i pozostałych krajach europejskich, poza Republiką Federalną Niemiec, żadnych konkretnych skojarzeń. Zainteresowanie książką znacznie wzrasta dzięki podtytułowi, który wskazuje na tematykę i przedmiot zainteresowań badawczych przedstawicieli szeregu dyscyplin humanistycznych, zwłaszcza etnologów: zagadnienia symbolu i stereotypu. Wiele społeczności narodowych posiada symbole wizualne stanowiące ich personifikacje narodowe w literaturze, publicystyce i propagandzie politycznej (np. amerykański Wuj Sam czy francuska Marianna), jednak treści znaczeniowe jakie �264 WląZą się z postacią niemieckiego Michela jako symbolem wizualno-słownym są znacznie bogatsze. Przez kilka stuleci Michel - poczciwina w szlafmycy - stanowił uosobienie niemieckiej świadomości narodowej, ucieleśniał wyobrażenia Niemców na temat ich cech narodowych. Nadmienić trzeba, iż postać ta nie zdobyła sobie nigdy popularności międzynarodowej, przypuszczalnie ze względu na rozdźwięk pomiędzy takim właśnie autostereotypem Niemca a doświadczeniami politycznymi sąsiednich narodów z kontaktów z państwem niemieckim w XIX i XX wieku. Książka została przygotowana w oparciu o bardzo oryginalne i zróżnicowane materiały źródłowe. Podstawowe źródło historyczne stanowiły karykatury publikowane głównie w prasie satyrycznej - zamieszczone w tekście i opatrzone komentarzami wyjaśniającymi - istotnie wzbogaciły tok narracji. Autor sięgnął także po materiał lingwistyczny zawarty w słownikach językowych, wszelkiego rodzaju utwory literackie, publicystykę, druki okolicznościowe i inne. W swoim rozumieniu stereotypów prof. Szarota powołuje się na stanowiĘlw reprezentowane przez badacza problematyki charakteru narodowego, autora studiów porównawczych nad stereotypami etnicznymi, Otto Klineberga i definiuje stereotypy jako " ...wyobrażenia o cechach własnego charakteru narodowego lub cechach innych narodów (stąd autostereotypy i heterostereotypy narodowe)". Wypracowana w latach czterdziestych i pięćdziesiątych koncepcja Klineberga opiera się między innymi na założeniu, iż treści wyobrażeń stereotypowych zawierają także informacje prawdziwe i tym samym odzwierciedlają niektóre obiektywne cechy grupy będącej przedmiotem osądów stereotypowych. Poszukiwanie "jqdra prawdy" i stopnia odchyleń treści tereotypów od obiektywnej rzeczywistości kulturowej niezmiennie stanowi przedmiot zainteresowań niektórych socjologów narodu podejmujących zagadnienie tożsamości kulturowej. Jednak autor "Niemieckiego Michela" nie wychodzi poza sferę deklaracji i w swoich analizach nie odwołuje się bezpośrednio do założeń teorii Klineberga. Niemniej przyjęta w książce koncepcja stereotypu nawiązuje do klasycznej, socjologicznej perspektywy badania wyobrażeń tego rodzaju. Przejawia się to między innymi w akcentowaniu pragmatycznego wymiaru stereotypu i funkcji społeczno-politycznych realizowanych przez ten typ wyobrażeń. Prof. Szarota bada stereotypy przede wszystkim jako narzędzia propagandy politycznej, z jednej strony wskazuje na służebność symboli i stereotypów narodowych jako środków propagandowych względem polityki i opinii publicznej, z drugie~ - na ich rołę w kształtowaniu tychże sądów i opinii. Można tu mówić o pewnym sprzężeniu zwrotnym, niezwykle sprzyjającym manipulacji symbolem stereotypem w walce propagandowej na łamach prasy lub innych środków masowego komunikowania. Do najważniejszych i naj szerzej zaprezentowanych w książce wątków problemowych należy próba odtworzenia historii niemieckiego Michela, początkowo jako zwrotu językowego, później jako symbolu słownego, wizualnego (od początku XIX) wieku) i zarazem autostereotypu narodowego Niemców. Zadziwia tu wielość określeń przypisywanych Michelowi w kolejnych okresach historycznych, od chwili pierwszego dotąd potwierdzonego zapisu tego zwrotu w roku 1542 do chwili obecnej, w zależności od kontekstu sytuacyjnego w jakim powiedzenie to zostało użyte. Nasz bohater był przedstawiany między innymi jako: łatwo poddający się manipulacjom prostaczek, bezwolny marzyciel, monoglota, filister, prowincjusz, wojownik, strażnik czystości rodzimego języka, sprawiedliwy mocarz. Zdaniem Szaroty, ta uderzająca plastyczna dwoistość postaci Michela wpłynęła na atrakcyjność i uniwersalny, ponadczasowy charakter tego symbolu. Emanacja odczuwanej siły �265, oraz demaskacja zadawnionych własnych kompleksów - połączenie się tych cech w postaci Michela sprzyjało powszechnemu odczuwaniu "istoty niemieckości" przez odbiorców stereotypu. Na atrakcyjności Michela zaważył też niewątpliwie fakt kojarzenia tej postaci z innymi symbolami: mitologiczną Germanią, Michałem Archaniołem z mieczem, osobą Hansa Eliasa von Obentrauta - walecznego bohatera wojny trzydzestoletniej. Dzięki tym związkom Michel mógł uosabiać zarówno szerokie warstwy narodowe jak i później silne państwo niemieckie. Sprzyjało to także wykorzystywaniu tego symbolu - stereotypu do propagowania nastrojów nacjonalistycznych wśród Niemców. Szczególnie interesujący materiał do refleksji stanowi zestawienie prz(~mian w postrzeganiu symbolicznej postaci Michela na przestrzeni dziejów z zaprezentowanym przez autora współczesnym autostereotypem Niemca rysującym się na bazie· lektury niemicckich czasopism podejmujących dyskusje na temat "image" Niemca,. wyników sondaży opinii publicznej, prac naukowych. Należy też wspomnieć o innym ważnym zadaniu badawczym realizowanym w omawianym studium, próbie wyjaśnienia genezy określenia "der deutsche Michel". W celu udokumentowania własnej hipotezy o XVI-wiecznym rodowodzie badanego zwrotu, autor przeprowadził wnikliwą analizę językoznawczą w oparciu o materiały słownikowe. Przy okazji tych i innych dociekań językoznawczych czytelnik może zapoznać się także z hipotetycznymi wyjaśnieniami etymologii takich określeń jak: "Szwab", "michałek", francuskie "boche". Misternie i bogato naszkicowany autoportret Niemca wymagał niejako konfrontacji z wyobrażeniami na temat Niemców żywionych przez sąsiadów: Polaków i Francuzów. Wspomniany wcześniej brak popularności postaci Michela poza granicami Niemiec utrudniał realizację tego zadania. Stąd wynikała konieczność wykorzystania w szerszym zakresie informacji zawartych w dokumentach osobistych, utworach literackich, pracach naukowych. I tak np. studium współpracownika Jana Stanisława Bystronia, Kurta Lucka (Mit o Niemcu w polskiej tradycji ludowej i literaturze, 1937) stanowiło jedno, z ważniejszych źródeł do odtworzenia stereotypowych wyobrażeń Polaków o Niemcach. Szkoda, że w tych rozważaniach została pominięta cenna praca wspomnianego przed chwilą J. S. Bystronia (Megalomania narodowa. Źródła-teorie-skutki, 1924). Przemyślenia na temat polskiej optyki "Micheli" zamyka prezentacja wyników współczesnego sondażu socjologicznego na temat stereotypu Niemca wśród studentów polskich. Także francuski wizerunek Niemca został nakreślony w oparciu o wyniki sondaży opinii publicznej, głównie nad zjawiskiem empatii. Książka prof. Szaroty stanowi oryginalne i wartościowe studium poszerzające naszą wiedzę o narodzie niemieckim i można ją uważać, zgodnie z zamierzeniem autora, za udaną próbę zgłębienia pewnego wycinka dziejów ludzkiej mentalności w ogóle. Mówiąc o oryginalności książki mam na myśli wielce obiecujące, nowatorskie wykorzystanie tak specyficznego materiału ikonograficznego jaki stanowią, rysunki satyryczne do badań nad stereotypami. Na uwagę zasługuje także punkt widzenia prezentowany przez historyka wyrażający się położeniem akcentu na relację symbol - stereotyp, symboliczny wymiar treści stereotypowych. Mimo woli nasuwają się tu pewne analogie z postulatami etnologów - fenomenologów, którzy proponują badanie stereotypów w oparciu o doświadczenia i metody ze studiów nad symbolem. Ale to już całkiem odrębny temat. Jacek Schmidt �266 Emil M i k a, Pieśni Drawskie, Kraków 1991, ss. 76 W 1934 roku ukazały się pierwszy raz "Pieśni Drawskie", autorstwa, tzn. zebrane i opracowane przez Emila Mikę, nauczyciela rodem z Lipnicy Wielkiej na Orawie i na Orawie działającego. Emil Mika nazwany został kiedyś orawskim Kolbergiem, co uwzględniając wszelkie różnice - nie pozbawione było podstaw 1. Mika tak pisał we wstępie do wspomnianej publikacji: "Gdy podjąłem się zbierania pieśni ludowych na Orawie (w Polsce), celem, który mi przyświecał, było uchwycenie niknącego echa pieśni ludowej i utrwalenie tekstów niezliczonych piosenek, a przede wszystkim ich melodyj. Pieśni te były już bowiem niknącym echem, schodziły z pól i lasów do odosobnionych gdzieś chat, i wraz ze śmiercią starych ludzi ginęły i giną ...". Rzeczywiście, tradycyjne pieśni ludowe regionu orawskiego nikły lUZ wyraźnie w okresie międzywojennym i zapewne byłyby dziś tylko wspomnieniem, gdyby nie Emil Mika właśnie. Opublikowany przezeń zbiorek zawierał melodie i teksty pieśni orawskich z całego obszaru "polskiego" Orawy, tj. z terenu przyłączonego do Polski w 1920 roku (wiele wsi etnicznie polskich pozostało jednak po drugiej stronie granicy). Materiał został starannie uporządkowany, opatrzony odpowiednimi komentarzami w zakresie tempa melodii i spotkał się z życzliwą. oceną Adolfa Chybińskiego i Kazimierza Nitscha, recenzentów pracy. Wydawcą był Związek Spisko-Orawski. Zapowiadane dalsze części dzieła - część pierwsza zawierała zaledwie niewielką ilość zbioru zgromadzonego przez Mikę nie ukazały się nigdy. Tomik z 1934 roku przedrukowano jeszcze raz w roku 1957, co bez wątpienia świadczy o jego wartości. Emil Mika nie był jednak tylko zbieraczem pieśni, był przede wszystkim ich niezwykłym miłośnikiem; upowszechniał je w środowisku orawskim i poza nim. Prowadzony przez Mikę zespół prezentował wysoki poziom, jeździł po kraju budząc zainteresowanie folklorem polskich kresów południowych, inspirując kompozytorów chętnie wprowadzających motywy orawskie do dzieł "elitarnych". Chór orawski i jego niezwykle muzycznie uzdolniony kierownik dali się poznać między innymi na kolejnych "świętach gór" w Zakopanem, Sanoku, Wiśle i w Nowym Sączu. Już w 1927 roku chór dokonał pierwszych nagrań dla Polskiego Radia, nagrań wielokrotnie później odtwarzanych. Fenomenalna, jeśli chodzi o skalę zainteresowań i osiągnięć, osobowość Emila Miki bez wątpienia w decydujący sposób oddziałała na wielu przedstawicieli młodego pokolenia Orawian, ucząc ich miłości do własnego folkloru, a takźe miłości do Polski. Emil Mika przypłacił życiem swoje przywiązanie do ojczyzny, której częścią była jego ukochana Orawa. Jeszcze przed wybuchem wojny został komendantem Tajnej Organizacji Wojskowej na Orawie, powołanej w przewidywaniu agresji faszystowskich Niemiec i Słowacji; po wybuchu działań wojennych i zaanektowaniu Orawy przez Słowację zamieszkał w Krakowie. Wraz z żoną, Józefą z Machayów, działał na pierwszej linii konspiracji i wraz z nią oddał życie. w walce. Emil Mika, porucznik Związku Walki Zbrojnej (później AK) zginął w Oświęcimiu 17 X 1941 r. Towarzystwo Przyjaciół Orawy przypomina cenny zbiór Emila Miki w 50 rocznicę jego śmierci. Jest to głównie inicjatywa red. Leona Rydla, wielkiego miłośnika Orawy i muzykologa. Zbiór będzie cieszył się zapewne wielkim powodzeniem 1 Emil S. 27-31. Kowalczyk, Emil Mika - orawski Kolberg, "Literatura Ludowa", nr l, 1976, �267 -z;arówno na Orawie, gdzie pamięć o wybitnym folkloryście, nauczycielu i patriocie nie słabnie i gdzie jego następcy, np. Emil Kowalczyk, wciąż z wielkim powodzeniem kultywujq wspaniałe tradycje orawskich zespołów pieśni i tańca, jak i poza OraVi,l, w coraz szerszym gronie przyjaciół pięknej orawskiej ziemi. Przeżyła ona wiele cierpieil na trudnej drodze ku Macierzy i dziś również wiele mUSl znieść. Tomik jest - co niezwykle ważne w czasach, gdy niejednokrotnie prawda naukowa staje się obiektem przewrotnych machinacji - jasnym dowodem polskości orawskiej gwary, orawskiego folkloru, dowodem ścisłego genetycznego związku ludu orawskiego z Polską. Ryszard M. Je. S t a n k e w i c z, Dumka, ss. 122, ilustr. 92. Ukrajinśki wytynanky, Kijów 1986, wyd. Kantor Naukowa "Ukrajinśki wytynanky", monografia wycinanki ukraińskiej, najobszerniejsza publikacja jaka się dotąd ukazała na ten temat, została napisana jako dysertacja doktorska przez historyka sztuki, pracownika Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii Lwowskiego Oddziału Ukraińskiej Akademii Nauk i Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego istniejącym przy Instytucie. Publikacja jest starannie wydana na kredowym papierze, bogato ilustrowana (92 fotografie wycinanek, w tym 28 kolorowych), co w tego typu publikacjach jest nie mniej ważne niż tekst. Brak jednak danych z jakich zbiorów pochodzą publikowane wycinanki. We wstępie autor daje rzeteLny przegląd podstawowej literatury przedmiotu. Wśród polskich publikacji wymienia prace Frankowskiego, Seweryna, Grabowskiego. Błachowskiego. Nie umieścił jednak w swej książce osobnego spisu ważniejszej literatury z zakresu ludowego wycinankarstwa. Poza obszerną literaturą Stankewicz wykorzystał nie publikowane materiały archiwalne, materiały z dawnych i wsp6łczesnych, a także z własnych badań terenowych oraz przede wszystkim gruntownie zanalizował kolekcje wycinanek ukraińskich znajdujące się w nastę'pujących muzeach: Derżawnyj muzej etnohrafji ta chudożnoho promysłu Lwiwskoho widdilenia IMFE im. M. T. Rylskoho AN URSR, Lwiwskyj muzej ukrajinśkoho mystectwa, Derżawnyj muzej ukrainśkoho narodnoho dekoratywnoho mystectwa, Muzej Instytutu mystectwoznawstwa, etnohrafji i folkloru AN BSSR, Muzeum Etnograficzne w Krakowie 1. Autor zaznajomił się również z prywatnymi kolekcjami wycinanek uraińskich. Autor, jak sam pisze we wstępie, pragnie prześledzić powstanie i rozw6j ukraińskich wycinanek, ich technikę i walory artystyczne, charakteryzuje odmiany regionalne i główne ośrodki wycinankarskie, tw6rczość wybitnych wycinankarek i wycinankarzy w przeszłości i obecnie, zarówno ludowych jak i profesjonalnych oraz rolę wycinanek we wsp6łczesnym życiu kulturalnym Ukrainy. Książka ta, jak czytamy w przedmowie, jest przeznaczona dla szerokiego kręgu odbiorców, a także dla naukowców, artystów, twórc6w ludowych, nauczycieli, studentów i uczniów szkół artystycznych. Monografia prezentuje procesy powstawania, rozwoju l W Krakowskim Muzeum Etnograficznym znajduje się ponad 1200 wycinanek z dawnych powiatów: Borszczów, Czortków, Dobromi!, Drohobycz, Kałusz, Sambor, Tłumacz, a takż •• z dawnego powiatu Przemyśl I łemkowskich z okolic Dukli. Są tQ wycinanki z końca XIX 1 z lat 20-30.XX wieku. �268 ukraiJ1skich wycinanek, problemy techniczno-formalne, zagadnieniC! klasyfikacji z punktu widzenia analizy formalnej, charakterystykę odmian regionalnych. Rejestruje zmiany jakie zachodzą we współczesnym wycinankarstwie ukraińs}:im. Wycinankarstwo na Ukrainie jest bowiem nadal żywą gałęzią twórczości ludowej, choć jest to twórczość, podobnie jak w Polsce, reanimowana dla potrzeb odbiorcy miejskiego. Tworzą wycinankarze ludowi, amatorzy i profesjonalni artyści nawi;łzujący do stylu ludowego, malarze, rzeźbiarze, w których wykonaniu wycin;:nka jest samoistnym dziełem plastycznym. Konstrukcja książki przejrzysta i logiczna pozwala nie zagubić się w szczegółowych informacjach, mnogości nazwisk wycinankarzy i badaczy tej gałęzi twórczości ludowej. Bardzo przydatny byłby indeks nazwisk, którego brak dotkliwie się odczuwa. Tekst poprzedzony przedmową i wstępem dzieli się na cztery główne rozdziały, a te na podrozdziały. Oto tytuły rozdziałów: Z historii rozwoju ukrai,:lskich wycinanek, Kształtowanie się walorów artystycznych wycinanek z końcem XIX wieku i na początku x..x: wieku, Tendencje nowatorskie w wycinkarst ..vie w dobie władzy radzieckiej, Wnioski. Stankewicz zapoznaje czytelnika z ważniejszymi momentami z hislo;'!i papierowych wycinanek, poczynając od wycinanek chińskich (VII-XII wiek), Jd w XIII wieku \\rycinanki pojawiły się w Persji. W XV wieku przez Turcję przedostały się do Europy, początkowo do Republiki Weneckiej, potem na teren Węgier. Z końcem XVI wieku znalazły się w Niemczech, wykorzystywane jako ozdoby oprawnych książek. W XVIII-XIX wieku odnajdujemy je już we Francji, Portugalii, Danii, Holandii, Szwecji, Szwajcarii. W połowie XIX wieku wycinanki pojawiają się w Polsce, na Słowacji, Litwie, Białorusi, Rosji, na Ukrainie, Autor zajmując się genezą techniki wycinankarstwa wychodzi z założenia, iż sama technika wycinania polegająca na tworzeniu kompozycji dekoracyjnych ze złoL.cmego kilkakrotnie materiału posiada odległe i rozległe tradycje. Dla ilustracji tej tezy podaje przykłady wycinanek z różnych materiałów znanych zarówno z wykopalisk archeologicznych, jak i wycinanek u współczesnych ludów pierwotnych, na przykład ozdabianie jurt wycinankami z kory brzozowej u Jakutów, aplikacje ze skóry, wojłoku, futra stosowane do ozdoby odzieży przez Nanajów, Chant6w, Mansów. Na Ukrainie aplikacje ze skóry i tkanin występowały w przeszłości na całym jej terytorium. Szczególne bogactwo dało się zauważyć w zdobnictwie huculskich kożuchów i serdaków. Według autora nasuwa się nieodparcie analogia między skórzanymi a papierowymi wycinankami, tak w zakresie techniki wykonania, jak i w ornamentyce. Autor wspomina też o papierowych wycinankach otaczających pieczątki na dokumentach w okresie XVI-XIX wieku na Rusi Ki-, jowskiej i Ukrainie. Ozdoby te wykonywali pisarze pochodzenia mieszczańskiego i chłopskiego zatrudnieni w miejskich i wojskowych urzędach. W drugiej połowie XIX wieku zwyczaj ten zaczął zanikać t. Jakkolwiek zjawisko to odegrało niewątpliwie interesującą rolę w pojawieniu się wycinanek w chłopskich chałupach autor wyrażnie podkreśla fakt, iż nie chodzi tu o mechaniczne przeniesienie ozdób z dokumentu czy stroju ludowego na ścianę. W papierowym zdobnictwie chat istotną rolę, jak pisze Stankiewicz, odegrały malatury naścienne, na przykład na Podolu papierowe ozdoby uzupełniły malowanki ścienne, a nawet z czasem zdominowały je. Może dlatego, że były prostsze i praktyczniejsze niż malatury wymagające więcej żmudnej pracy. Na Podolu popularną ozdobą był namalowany • Na to zjawisko zwrócił uwagę w Polsce Tadeusz Seweryn. Por. Polskie wyclnanld XVI-XVIII v.'leku, "Polska Sztuka Ludowa", r. 9, 1955, nr 2, s. 67-105. papierowe �269 na papierze bukiet wycięty i nalepiony na ścianę. Sprzyjającym momentem w zdobnictwie wnętrza były też postępujące zmiany w systemie ogrzewczym, powolny zanik kurnych chat. Łatwość utrzymania chałupy w czystości zachęcała do jej przystrojenia. Istotną rolę w powstawaniu wycinanek odegrały papiernie produkujące dobry gatunkowo papier, istniejące na Ukrainie już w drugiej połowie XIX wieku. Najdawniejsze ukraińskie wycinanki, które dotrwały do naszych czasów, pochodzą z Podkarpacia i zachodniego Podola. Natomiast w poznaniu i rozpropagowaniu wycinanek ważną rolę odegrały wystawy gospodarczoprzemysłowe z końca XIX i początku XX wieku. Po raz pierwszy wycinanki ukraińskie były ekspono .•.•. a.ne na wystawie w Tarnopolu w 1887 roku, następnie na Krajowej Wystawie Jubileuszowej w 1894 roku we Lwowie oraz na wystawie w Krakowie w 1902 roku. Wycinanki z lwowskiej wystawy znalazły się potem w Muzeum Narodowym we Lwowie. Na marginesie warto wspomnieć, iż po raz pierwszy termin "wytynanka" pojawił się w publikacji: J. Swincicki, Ilustrowanyj prowidnyk po Nacionalnomu mU7.ejewi u· Lwowi, Zowka 1913, zastępując dotąd używane lokalne nazwy ludowe ja.k "stryhancy", "ziroczky", "kwity", "chrestyky", "kozaky" itp. W 1910 roku wycinanki zostały po raz pierwszy wyeksponowane na stałej wystawie Ukraińskiego Muzeum Narodowego. Z czasem, podobnie jak w Polsce, wycinanki zaczęły wzbudzać zainteresowamie ukraińskich ludoznawców, artystów, kolekcjonerów. Pierwsze fachowe artykuły na ten temat zaczęły się ukazywać w latach 20. Największy rozkwit wycinanek przypada na lata 1880-1910. Chaty chłopskie są w tym czas le masowo strojone barwnymi wycinankami. Z końcem XIX wieku można już wskazać regionalne odmiany wycinanek, jak wycinanki z Podnieprza, Podola, Słobożanszczyzny, Podkarpacia. Autor wyczerpująco omawia główne regionalne odmiany wycinanek, wielką rozmaitość ich form, jak również lokalne odmiany. Nie byłoby sensu przytaczać wszystkich odmian, ale może warto wiedzieć, że w wycinankach Podnieprza przeważają różnokolorowe kwietne kompozycje, wielkie rozety, gałązki, bukiety, wazony, co przypomina ludowe malowanki tamtych stron. Wycinanki podolskie są mało kolorowe, za to charakteryzują się wielką różnorodnością or.namentalnych motywów. Występują tu gwiazdki, kółeczka, drzewka z ptaszkami (szczególnie charakterystyczne są drzewka), wycinanki sylwetowe tzw. lalki. Na wschodnim Podolu wycinanki dużych rozmiarów między innymi gołębie, pawie uzupełniały kwietne malatury ścienne, na zachodnim Podolu i częściowo Podkarpaciu występowały wycinanki drobne, niektóre zwane "chrestyky", z nich komponowano tzw. ,.szpalery". Wycinanki Podkarpacia charakteryzują się motywami geometrycznymi i roślinnymi, częste są tu sylwetki zwierząt i ptaków. Wzory niektórych wycinanek wyraźnie nawiązują do bogatych geometrycznych haftów, do dekoracyjnych tkanin, kilimów. Wyraźna jest inspiracja haftem huculskim o przewadze koloru czarnego. Naturalnie wycinanki, ich formy, rozmiary, kolory zmieniały się, pojawiały się nowe motywy, na przykład w latach 1920-30 na Podolu występowały wycinCinki przedstawiające w rytmicznym układzie żeńskie sylwetki - lalki. Na podstawic obszernego materiału, głównie zbiorów lwowskich, autor pokusił się o omówieni:! głównych grup regionalnych, a nawet ich odmian, żeby wymienić tylko podolskie, okrągłe wycinanki - nalepianki lub wycinanki ozdabiane ornamentem stempelkowym (ażurov"c kółeczka) na Podolu. Odmiany te powstawały pod wpływem wielu czynników: środowiskowych, technicznych i psychicznych. Analizuj'lc wycinanki od strony formalnej, zarówno jednoosiowe jak i wieloo~iowe oraz tematyczne, Stankewicz wyróżnia i szczegółowo omawia motywy �270 geometryczne, abstrakcyjne, roślinne, zwierzęce, postacie ludzkie, tematyczne, Wśr6d motyw6w roślinnych najbardziej zajmuje autora motyw drzewka - drzewa życia w rozmaitych wariantach z postaciami ludzkimi, zwierzęcymi, ptakami. Drzewko przeradza się często w kwiaton lub bukiet. Motyw drzewka, jak przypomina autor, występuje na przedmiotach ozdobnych Rusi Kijowskiej w XJXIII wieku. Wśród motywów zwierzęcych najczęściej pojawiają się ptaki, gł6wr,ie kogut - symbol słońca. Drzewo życia, ptaki, konie, rozety to wszystko symbolj,:zne znaki mające zapewnić szczęście i powodzenie, Magiczna interpretacja wycinanek, na przykład niektóre motywy geometryczne były z pewnością znakami magicznymi, jest od dawna nieczytelna, zarówno dla tw6rców jak i odbiorców. Wycinanki były na og6ł w jakimś sensie dziełem zbiorowym, a ludowi twórcy wycinanek pozostali anonimowi. Znane są jednak nazwiska wybitnych wycinapkarzy z lat 20. i 30., na przykład A. Biłokiń, W. M. Wowk, M. K. Mucha, 0, Otamaniuk, L Sawczuk. W tym czasie "-'Ycinanki są jeszcze popularne na Podolu, Podnieprzu, Podkarpaciu, ale nie jest to już tak masowe zjawisko jak w końcu XIX i na początku XX wieku. Pod wpływem miejskim pojawiają się tzw .. .firanki", "-'Ycinanki naśladujące firanki tekstylne. Autor omawia spos6b rozmieszczenia wycinanek w izbie. WycL'1anki umieszczone na ścianach, tragarzach, piecu, ikonach, "firanki" nad drzwiami były częścią bogatego przystroju izby. Wycinanki były komponowane w rozmaity sposób, od układ6w rytmicznych, między innymi "pid szpalery", po układ swobodny. Na Podkarpaciu pasowe "-'Ycinanki przyklejano dookoła ikon, pod pułapem, na tragarzach, Wprawdzie autor tak sugestywnie i plastycznie opisuje przystr6jchat. Że łatwo to można sobie wyobrazić, ale mimo to bardzo brakuje fotografii pl"zedstawiającej choć jedno typowe wnętrze z wycinankami. Mogłoby to być zdjęcH' z nie, tak dawnych jeszcze czas6w" bo jak autor stwierdził w rozmowie ze mIlą. widział jeszcze w latach 70" przystrojone wycinankami izby chłopskie we wsiach podkarpackich. Poglądowy byłby rysunek przedstawiający schemat rozmieszczenia wycinanek ina ścianie. Pozwoliłoby to zorientować się czytelnikowi, zwłaszcw nie znającemu reali6w wnętrza chałup ukraió.skich, jak funkcjonowały voTycimmki w izbie, w jaki sposób komponowały się z pozostałymi ozdobami, ze sprzętami, z całą architekturą izby. Postępująca urbanizacja, wpatrzenie się na wzorce miejskie, spowodo'''I'<lły zmiany w wyposażeniu wnętrza i jego przystroju. Wycinanki i malowanki nie zniknęły jednak tak szybko jak inne wytwory ludowej twórczości. Przede wszystkim jednak zainteresowanie twórców i odbiorców, głównie miejskich, skupi2ło się na wycinankach zwanych "malowok". I te właśnie obrazki - wycinanki utorowały sobie drogę na wysta"-'Y. Wycinanki nadal mają swoich entuzjastów Z<]równo wśród twórców (wśród nich jest kilku wybitnych artyst6w), jak i odbiorców, w tym także kolekcjonerów. To sprzyja rozwojowi wycinankarstwa na Ukrainie. Nowy etap rozwoju wycinankarstwa przypada na lata 50. Pojawiają ~;ię \V \vycinankach już inne motywy, między innymi drobne listeczki, zmienia się koloryt. W miejsce ciemnych barw pojawiają się jasnoczerwone i gołąbkOWI'. Na Podolu przeważają dużego formatu "-'Ycinanki "firanki", "wstęgi", "ręczniki", "j)cmno" - naklejanki przedstawiające rozmaite sceny z życia wsi a także o charakterze politycznym. 'Wykonywane są też ramki wycinane nożem i wycinanki wykomme kombinowanymi technikami. W latach 60. wycinanki wchodzą w nOWel fazę, wyraźnie też wzrasta zainteresowanie klienta miejskiego tą formą zdobJlicZ<l. Jo.<e;jwiększym powodzeniem cieszą się "firanki" i "ręcznIki". PojawiajC) się nowe tech- �271 nik i jak wycinanki reliefowe, wydzieranki. I tu znani są mistrzowie, którzy pracują w oparciu o lokalne tradycje: P. Grebluk, Je. Gryniuk, E. Kapustyńska na Podkarpaciu, ,Tu. Mizik, L Namaga, G. Skrypka, W. Jaskilska na Podolu, N. Biłokin, P. Głuszczenko, 1. Pyłypanko na Podnieprzu, A. O. Choronżuk i F. S. Chmilecka z Wołynia, A. D. Kowbaszin na Zakarpaciu. Osobne miejsce zajmują subtelne wycinanki z Petrykiwki nawiązujące do tamtejszego malarstwa, najczęściej o baśniowej tematyce, przedstawiające fantastyczne kwiaty i ptaki. Wśród wycinanek ukraińskich autor wyróżnia trzy grupy: związane z ludową tradycją, tworzone przez mistrzów w tradycyjnych ośrodkach wycinankarskich, prace artystów-amatorów i twórczość profesjonalnych artystów odbiegająca od ludowej tradycji. Artyści poszczególnych grup wycinankarskich mają swój własny zas6b środk6w technicznych, sw6j spos6b wyrażania idei artystycznej, rządzą się własną estetyką. Dla autora najważniejsze wydają się prace mistrz6w ludowych, spadkobierc6w lokalnych tradycji. Do naszych czas6w dotrwały na Podolu, Podkarpaciu, Podnieprzu tradycyjne techniki, formy, motywy, ornamenty. Według autora najbardziej zgodne z tradycją są wycinanki z Podkarpacia. Z kolei wycinanki nobilitowane jako samodzielne dzieła plastyczne odbiegają od ludowego kanonu, ich kompozycja wzbogacona o nowe motywy ulega rozbudowie i skomplikov.raniu ornamentalnemu, powstają niekiedy całe obrazy utworzone techniką kolorowej wycinanki naklejanki. Na rozpropagowanie wycinanek wielki wpływ mają wystawy \vycin11l1ek, środki masowego przekazu, prasa. \Vsp6łcześni mistrzowie preferują wycinanki tematyczne ilustrujące zdarzenia z życia, wsi, państwa. Zajęcia z wycinankarstwa odbywają się nie tylko w szkołach artystycznych średniego i \vyższego stopnia, ale i w szkołach podstawowych oraz w przedszkolach. Tradycja tego typu zajęć sięga lat 20. Stankewiczpracuje obecnie (informacja z 1989 roku - przyp. autora) nad podręcznikiem dla instytutów pedagogicznych pt. "Osnowy dekoratywnoho prykładnoho mystectwa" (podstawy sztuki stosowanej). Ornamentyka zaczerpnięta z wycinanek znajduje szerokie zastosowanie we wzornictwie przemysłowym, sztuce dekoracyjnej, pamiątkarstwie. Do wybitnych artystów-wycinankarzy, którzy stworzyli nowy rodzaj wycinanki - pamiątki, należą ludowi artyści: M. P. Pawłowa, L. M. Procyk, O. W. Saluk i artyści profe~ sjonalni L. O. Mazur, L. P. Steblowska. Stankewicz analizuje wycinanki przede wszystkim od strony formalno-artystycznej. Mniej autora interesuje, choć nie całkiem go pomija, cały kontekst kulturowy, realia etnograficzne. Nie stara się nawet, choćby pobieżnie, naszkicować najbardziej charakterystyczne cechy zdobnictwa wnętrza w poszczeg6lnych regionach etnograficznych. Eksponuje wycinanki jako zja',visko z dziedziny sztuki ludowej czy narodowej, zajmując się ich genezą, źr6dłem inspiracji, interpretacją motywów, zagadnieniem estetyki ludowej. Pisze o wycinankach, co warte jest podkreślenia, z wielkim zaangażowaniem emocjonalnym, zauroczony ich urodą. Stankewicz wyłączył zupełnie ze swych rozważań wycinankę żydowską, obficie niegdyś występującą na omawianym terenie. Nie uważa zapewne, aby była ona inspiracją dla ludowych wycinanek ukraińskich, z kt6rym to poglądem, jeśli chodzi o wycinankę polską, można się spotkać w literaturze polskiej 3. W kw('stii pochodzenia wycinanek ukraińskich Stankewicz zdecydowanie odcina się od tezy Grabowskiego wyrażo;nej w najwiqkszej jego pracy na temat wycinanek polskich, 'por. H. Olędzka, lrG~. nr ~, s. lG2-J64. Z uada>', nad wycinanką kurpiOwską, "Polska Sztuka Ludowa" r. 18, �'272 iż wycinanka ukraińska powstała pod wpływem wycinanki polskiej 4. Przede wszystkim nie do przyjęcia jest według autora hipoteza Graoowskiego o rozszerzeniu się wycinanki podwarszawskiej na całą Polskę i poza jej granice, w tym także na zachodnią Ukrainę. Przypomnijmy co na ten temat pisał Grabowski: "Trudno jednak wyjaśnić, jak się stało, że wśród wycinanek ukraińskich spotykamy formy jakby czerpane bezpośrednio z Polski centralnej. Tak na przykład pasy lalek i kogutków spod Borszczowa podobne bardzo do wycinanek kurpiowskich czy podwarszawskich odznaczają się jedynie silniej zaznaczoną płaszczyzną. Spotykamy tu również typowe drzewko z Polski centralnej w interpretacji wycinankarki spod Dobromila oraz zbliżoną do ośmioboku ze Swidra ukraińską ,gwiazdę szesnastopromienną naklejoną na ciemne tło. Tylko ornamenty w postaci kółek stempelkowych małych i idealnie okrągłych, świadczą niezbicie, że mamy tu do czynienia ze sztuką nie polską, lecz ukraińską... Przejście polskiej wycinanki ludowej na sąsiednie tereny etniczne widzieliśmy na terenie białoruskim, w powiecie wołkowyskim. Prawdopodobnie nie miało ono tam jednak tak szerokiego charakteru jak na zachodniej Ukrainie" '. Stankewicz zauważa naturalnie, że istnieją wspólne rysy między wycinankami białoruskimi, litewskimi, polskimi, 'słowackimi, ukraińskimi wynikające z sąsiedztwa kultur, ale sądzi, że nie są one na tyle duże, aby można było mówić o naśladownictwie i zapożyczeniu. Stankewicz jest zdania, podobnie jak większość etnografów polskich, iż analogiczne formy i motywy mogły powstać na różnych terytoriach, niezależnie od siebie, co wynikło z podobnej kultury artystycznej, istoty materiału i narzędzi, a wreszcie z po'dobnych warunków społeczno-gospodarczych. Uważny czytelnik książki Graoow'sldego i Stankiewicza bez trudu bowiem zauważy pewne analogie form, na przykład między wczesną gwiazdą łowicką o promienistym układzie dawnych motywów (Grabowski, ryc. 44) a kolistą wycinanką z chmelnickej obłasti z lat 30. XX wieku. (Stankewicz, s. 61), między drzewkiem - lelują z Puszczy Białowieskiej (Grabowski, ryc. 47), a 'wycinanką "drzewo" z.e wsi Słobidka Richtiwska rejon Kamieniec Podolski (Stankewicz, s. 60), między wycinanką J. Dobrzyńskiego (Grabowski, tabI. 65) a wycinanką kolistą S. Batiuka ze wsi Jagilnica rejon Czortków z 1964 roku. Z kolei wycinanka.,kwitka" ze wsi Markiwka w woj. winnickim wykazuje ogromne podobieństwo formy do współcz.esnej wycinanki kurpiowskiej z Kadzidła. Ewidentne są też podobieństwa wycinanek z zachodniego Podola do wycinanek lubelskich. Czy wynikają one z określonych możliwości wycinankarskich podyktowanych materiałem i narzędziem? Zapewne nie tylko. W polskiej literaturze spotkać się można z poglądem, iż nigdzie poza naszym krajem, nie występowała taka rozmaitość form wycinankarskich. Lektura książki Stankewicza, a zwłaszcza ilustracje w niej zamieszczone świadczą o równie dużym bogactwie form wycinanek ukraińskich. Z tym większym więc zainteresowaniem i estetycznym zadowoleniem czyta się książkę Stankewicza. Szkoda, że ta piękna i cenna publikacja nie jest dostępna szerszemu ogółowi czytelników. W Polsce jest praktycznie niedostępna, a na Ukrainie dawno wyczerpana. Należy też żałować, że nie jest zaopatrzona w przynajmniej jedno streszczenie w języku zachodnim i mapę regionów etnograficznych Ukrainy. Anna .J. Grabowski, wycInanka ludowa, Warszawa , tenże, op. cit., s. 111-1l2. 195:>.s. 11l-1l2. Spis s �273 Mode ~ Tracht Heute, Referate des Niedersiichsisches Regionale internationalen Freilichtmuseum, Identitiit Symposions herausgegeben Hist9rische Kleidungsforschung Cloppenburg - im Museumsdorf von Helmut Ottenjann, Cloppen- burg 198.5,ss. 76, il. Jesienią 1985 roku ukazał się zbiór referatów z międzynarodowego sympozjum, które odbyło się wiosną tegoż roku w Kloppenburgu (Dolna Saksonia). Sympozjum poświęcone było modzie, strojom i ich specyfice regionalnej. Wzbudziło ono zainteresowanie wielu specjalistów z różnych dyscyplin. Dowodem tego są m.in. wydrukowane referaty (wzbogacone licznymi kolorowymi i czarno-białymi ilustracjami). Ich autorzy reprezentują mniej lub bardziej znane ośrodki oraz kierunki i wyniki badań nad szeroko pojętą problematyką związaną z badaniami tekstyliów. odzieży, stroju i mody. Organizatorom sympozjum chodziło O szczegółowe rozeznanie w tej materii i wzbogacenie doświadczeń ze względu na fakt podejmowania własnych wieloletnich badań nad historią odzieży mieszczańskiej i wiejskiej na terenie Dolnej Saksonii z wykorzystaniem wszystkich dostępnych materiałów źródłowych. Oprócz wielu kwestii natury historycznej, genetycznej i społecznej zaplanowane badania mają także odpowiedzieć na pytania, kto wykonywał poszczeg6lne części odzieży i przez kogo była ona noszona? Dalsze pytania dotyczą m.in. surowców, producentów, stroju jako specyfiki regionu i ich reliktowego występowania. Badania nad dolnosaksoI'lską odzieżą i strojami podejmują dwa ośrodki: Museumsdorf Cloppenburg - Niedersachsisches Freilichtsmuseum - w rejonie między rzekami Ems i Wezerą oraz Seminar flir Volkskunde der Universitat GOttingen - w rejonie Wezery i Łaby. W 1937 r. Wilhelm Pessler opublik()wał" mapę Dolnej Saks()nii, przedstawiając na niej stan odzieży tradycyjnej (z lat 1900-1910). Wyróżnił on trzy grupy: 1. Rejony żyweg() jeszcze stroju; 2. Rejony, gdzie występują tylko resztki dawnej odzieży i 3. Rejony, gdzie strój ludowy całkowici~ zamarł." Okazuje się,""że najwięce.j, jest obszarów' pozbawionych stroju." Otaczają one skromne raczej połacie jego wyst~powania (Pessler, 1937). Poza pracami Pesslera (1922, 1923, 1937) znane są jeszcze inne opracowania na ten temat (m.in.: Miiller-Braul, 1899; Lauffer, 1923). Znana jest też ikonografia, starannie gromadzona przez Muzeum Wsi w. Kloppenburgu. Prowadzi ono (na wzór ICOM-owskiej kartoteki Międzynarodowego Komitetu dla Muzealnych' Kolekcji KostiumQwych) specjalną dokumentację w formie kart, w których rejestruje szczegółówe" opisy dotyczące' regionu, języka, sytuacji społeczno~ -kult~rowej; gospodarczej itp.;' dalej opisysttoj6w i eksponatów muzealnych z u~zględnieniem odpowiednich fotografii, rysunków, krojów ~raz dane słóWw,-: kowe (zob. Waffen und Kostiimkunde 24: 1982,"s." 119-151), Na te przedsięwzięcia i zaplanowane na parę lat badania" oraz metody pracy zwracają uwagę pierwsze referaty z omawianej" publikacji (. W dalszej kolejności, zgodnie z programem sympozjum, zamięszczono projekt badań na temat samodziałowych tkanin norymberskich w latach 1500-1650," te ch- 1 H. Ottenjann, Zur Einfuhrung, s. 5-12; W. BrUckner, Kleidungsforsehung aus der Sieht der Volkskunde. s. 13-22; G. Both, Historisehe Kleidungsforschung in Niedersiichsen: lm Weser-Ems-Cebiet durch das Niedersiichslsche Freillchtmuseum Cloppenburg Eln Projektberłcht. s. 43-55; B. Feiler, Historische Kleldengsforschung in Niedersiichsen: 1m Weser-ELbe-Cebiet durch das Seminar fur Volkskunde de"' Un!versltiit Cottingen. 18 Lud t. LXXIV �274 niki ich produkcji, kolorystyki, zastosowania i zapotrzebowania, funkcji i nazw oraz podobny projekt, traktujący Hamburg jako centrum produkcji i eksportu wyrobów związanych z odzieżą, zwłaszcza w XVII-XVIII wieku ł. Zagadnienie historii i zmian odzieży oraz poszczególnych cZi~sci strojów w różnych regionach i okresach przedstawia szerszy zespół referatów (wśród nich tak;~(' autorów z innych krajów europejskich) '. Na szczególną uwagę z.'lsługują te opracowania, które uwzględniają wszelkiego rodzaju uwarunkowania, wpływające' Da kształtowanie się form, surowców, zdobnictwa i mody. Rozpatrywane są one v" świetle materiałów muzealnych, źródeł l'lrchiwalnych lub uzyskanych w terenie. Referatem wykorzystującym różne rodzaje żródeł jest np. referat Heidi Muller. "Weisse Weste -- Rote Roben" ł, zasługujący na odrębne potraktowanie z uW:'lgi na wystawę zorganizowaną pod tym samym tytułem przez Staatlichc Museen Preussischer Kulturbesitz Berlin, Museum fiir Volkerkunde und Museum fUr Deutsche Volkskund i niezwykle interesując;ł publikację (Nixdorff, Miiller. 1983\ Omawiana publikacja obejmuje referaty dotyczące miejsca, jakie zajmuj,! badania nad odzieżą w nauce oraz w pracach i ekspozycji muzeałnej. Drugim nurt('m są rezultaty z badań nad historią i zmianami odzieży i strojów z różnych rejo:~ów Dolnej Saksonii, Górnej Frankonii, okolic Miinster, Sląska, ze Szwajcarii, Finlandii. Norwegii (i ich uwarunkowania) oraz kwestie metod badawczych. Trzecia grupa zagadnień koncentruje się na wpływie elementów społecznych, narodowych. regionalnych, ideologicznych i in. na kształtowanie się form typów odzieży i strojów'. Hu.T'Jara Bazielich LITERATURA Lau.ffer O. 19Z3 Niederdeut.che Volk.kunde, Leipzig. MUller-Brauel H. 1899 Niedcrslich.ische Volkstrachten, in Nleder'lichsen, nr 4, R. 200-202, 213-214. Nixdorf! H., MOlier H. 1983 Weis.e We.te Rate Raben. Von dem Farbordnungerl des MIllelaiters zum ind'!"duellen Farbgescllmack, Berlin. Rec. B. Baz.lellch, "Etnografia PolJika" t. XXXIII, 19b'\l. z. l, s. 311-313. % :I. Zander-Seidel, lo'orschullgen zu Te:rttllen (KostUm/Hau.tedUilienj in .tacHlachcn l1au.'halten NtLTnbergs In deT Zeit von 1500 bis 1650: Art Materialen, Hersteltungstechnlk, lo'aTben. Verwendung una GebTauch, Funktionen, Benennugen (s. 67-71); G. :Iaacks, Hamt>UTr,r aIs kleluungsgeschichtLiches Zentrum una Randgcblet FOTsehlmgsjJroblcme unu Method" ••. •. 13-103. 'G. Schmitz, K~eiuunr,r im Munsterland 1>on 1750-1870,s. 1I6-136; II. K~I>;er, SteckbTiele aIs Quelle zur Erforschung ues Wnd/ichen Klddungsvcrhaltens, s. 81-(12; W. D. Konellknmp. Bemerkungen zum Wandel des Kleidungsst!l'!R In elner obeTfranklsehen Land!7cmei.ncl~. s. 104-115; M. Schindler, Arbelt an der TertiLsammlung dc.' Osterrcielllseh.en Museums fiiT Volkskunde am Bel'piel der Sonderaustettung Uber Erschelnungsformen hlstorlseher l{opfbe'll'" kunge". s. 158-165; B. Lonnqvlst, Volkst,aeht aIs muscale llIusl.on. eine Proiektl>erleht, s. ~7-42: Ch. Burckhardt-5eebass, Schwelzerische Tarchtcngraphlk bis J8JO. Krltlsche Anmerk1tnp<:n :u threm QueHenuJert, s. 72-80; B. Buz.ieHch, Tradtt'tonelle un,d geqenwGrttae f'urmen lichLe::;i:iełH't Trachtetl, s. 137-141; A. Noss, ErfahTlLngen beim Studtum der nOTl.v(~~ftscl1.cn Volk!ltrat:flt~1l unter fJesonde-rcr IJeriicksichtlgllng von Fragen dcr Methode, s. 142-150. • H. MUller, Wels.'c Westen Hotc Roben. Von. den FarborunUn!lel1 des M'lttc!n:ter,. ZUm indlVl<llletlen FariJgesehmack. Zll cine" All •• tcllung In Herlln, s. 151-157. • Ch. Daxelmciller, Natlonen, Regtonen, Typen, Ideo!or/lcn, Mentllliliiten mul Argl1me~tatlonstechnlken <ler akademischen h1tn-derts, s. 23-36; R. W. Brednich, Kleiderund Trachtenl"rschltny Ober dl.c Halle der T·racht. in des 17 und dcl' WerbunlJ. 18 JahTs. 1r,&-174. �275 Pessler W. 1922 Ntcderslichsischcn 1923 veutsche 1937 VO:kstulnsatlas Hannover. 1, Nlc<Jers,khsen, Weimar. :\·tpt1crsiich:Wll. Lieferung 3, Braunschweig, Trachtenbuch, VOlkskullsl, V'JTI Bd Blat Hi: Volkst!"ftchif'n UJJl ElOO-1910. Ake D a u n, mOten, Stockholm Billy E h n 191111, ss. 361. (red.l, BlandsveTiye. KultuTskillnader och kUUUT- W ostatnich latach niewiele książek o tematyce etnologicznej dotyczących ,,'spółczesnego obrazu kulturowego (wielokulturowego) Szwecji cieszyło się taką popularności •• i uznaniem jak omawiana. Książka, której pomysłodawcami, redaktorulni i współautorami s'l prof. A. Daun i doc. B. Ehn z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Sztokholmie stala się cenną pozycją etnologii szwedzkiej i l'ezuJtatem badań nad odrębnościami kulturowymi współczesnego społeczeństwa szwedzkiego. Książka jest antologią, która podejmuje ważną próbę ukazania i zasygna][zo\Vania - jak twierdz.) we wstępie A. Daun i B. Ehn -- "różnych spojrzeń na iizwedzką społeczność imigrantów" (s. 9). Artykuły (ogółem 19) składające się na treść omawianej pozycji zostały napisane przez pracowników naukowych dwóch wsp6łpracuj,!cych ze sobą instytucji tj. Nordiska Museet i Instytut Etnologii Uniwersytetu w Sztokholmie. Niektóre z nich prezentowane były już w poprzednich latach w periodykach etnologicznych i socjologicznych, inne zostały napisane specjalnie za namową redaktorów. Autorzy elrtykułów wychodzq z założenia, że warunkiem pO:inania współczesnego i •.arazem skomplikowanego obrazu kultury imigrantów, wzajemnych uprzedzeń i niechęci, stronniczej oceny systemu wartości preferowanego przez poszczególne grupy (grupa szwedzka z jednej strony i grupa imigrantów z drugiej) S'l wspólne badania etnologiczne, podejmowane przez naukowców imigrantów i "rodzimych" pr7.edstawicieli. Taka też idea przyświecała w pr'ac)" nad omawianą książką, która daje wyraz współczesnym kierunkom badań jakie podjęła grupa młodych etnologów szwedzkich skupionych wokół tzw. ośrodka sztokholmskiego, a którego "duchowym przywódcą" jest prof. A. Daun. Po zapoznaniu się z tt'eścią książki można powiedzieć, iż jest ona śmiałym i potrzebnym 7.apisem - oceną szwedzkiego systemu wartości (kultura. :r;astana przez imigrantów) oraz imigracyjnego systemu kulturowego (oceniana przez społeczność szwedzką). Ba<L.-miaetnologiczne skupiające się wokół tych tematów prowadzone s<\w Szwecji od lat siedemdziesiątych, a pierwszą obszerną pracą była ksiclżka B. Ehna - "SotebrOdet" z roku 1975 traktująca o systemie kulturowym imigrcmtów z Jugosławii. Autorzy pracy podzielili książkę na cztery zasadnicze rozdziały, z których każdy ma swój tytuł. Rozdział pierwszy, zatytułowany "Prolog" obejmuje dwa artykuły, kolejno M. S7.abó - Vagen mot medborgarskap (Droga do obywatelstwa), s. 17-42, oraz B. Klein - Den gamla hembygden elIer vad har ha nt de svenska folktraditionerna i USA? (Stara okolica rodzinna albo co się stalo ze szwedzkimi tradycjami ludowymi w USA 'I). s. 43-67. Autor pierwszego artykułu zajął się zagadnieniami teorii badatl nad kulturą imigrantów w Szwecji, ich miejscem w życiu gospodarczym i społecznym w nowym środowisku. Omiawiając złożoną sytuację rodzin imigrantów podkreśla zjawisko tzw. kolizji kulturowej na jakie narażone S:1 grupy i jednostki wchodzące w stały kontakt z kulturą zastaną (szwedzka). �Kolizja kulturowa może jednak wpływać pozytywnie na poznawanie wzorów zachowań różnych grup imigracyjnych, co z kolei podnosi wiedzę o "mozaice" współczesnego społeczeństwa szwedzkiego. W drugim artykule autorka zastanawia się nad żywotnością szwedzkiej tradycji (muzyka, strój ludowy, midsommar) na obszarze osadnictwa szwedzkiego w USA. Według B. Klein właśnie tradycja jest tym przedmiotem studiów nad imigracyjnym stylem bycia, ii. ona decyduje o zawartości kulturowej następnego pokolenia. Studia nad tradycją i jej miejscem w życiu rodzinnym i grupowym podporządkowane są badaniom polikultul"Owości współczesnego społeczeństwa USA. Drugi rozdział omawianej pracy, zatytułowany został "Kulturarv" (Dziedzictwo kultury) i obejmuje 5 artykułów umieszczonych w następującej kolejności: K. O. Arnstberg - Kultur och kulturvariation (Kultura i zmiana kultury), s. 71-87, B. Ehn i K. O. Arnstberg - Det osynliga arvet (Ukryte dziedzictwo), s. 88-112, A. Loutchko i C. Ericson - Att leva som ryss i Stockholm (Zyć jak Rosjanin \v Sztokholmie), s. 113-124, G. KiillstromAtt gora manaden (Robić miesiąc), s. 125-144, O. Ronstrom - Pa jakt efter jugos]averna (Gonitwa za Jugosłowianami), s. 145-167. Pierwszy artykuł inicjuje dyskusję nad pojęciem "kultura", odnosząc się do studiów etnicznych. Autor jest zdania, że wyjaśnianie zjawisk rodzących się w relacjach międzyetnicznych wymaga każdorazowo zdefiniowania pojęcia "kultura". Pojęcie to zawiera się według K. O. Arnstberga we wspólnych regułach, wartościach i symbolach. Centralnymi pojęciami w analizie zjawisk interetnicznych są symbole, etnicity, tolerancja, zrozumienie i dopasowanie. Ten sam autor wspólnie z B. Ehnem przedstawiają na podstawie wywiadów z imigrantami obraz ich codziennego życia w Szwecji. Opowiadania imigrantów odnoszą się w dużym stopniu do sposobów wychowywania dzieci, rodziny, szkoły, pracy i ról społecznych. Tematem trzeciego artykułu jest grupa 2 tys. Rosjan zamieszkujących Sztokholm i skupionych wokół Kościoła Ortodoksyjnego. Autorzy zwracają uwagę, iż właśnie kościół odgrywa istotną rolę w podtrzymywaniu i rozwijaniu solidarności grupowej tej społeczności. Ciekawego materiału dotyczącego trady"cyjnych form przestrzegania zasad higieny i postaw obyczajowych sfery życia seksualnego rodzin imigrantów chiilskich i wietnamskich dostarczył artykuł" G. Kiillstrom.' .. Teb. rozctzicllpracy zamyka artykuł O. Ronstrom omawiający znaczenie i symbolikę 'muzyki' oraz tańca' w kulturze imigrantów z Jugosławii. Autor zauważa, iż w samym tylko oki"ęgusifokholmskim działa 14 jugosłowiańskich towarzystw kulturalnych' (właściwi(f; folkiciryslycznych) pleięghujących' tradycję muzyczną Serbów, Bośniaków, Chorwatów." " Na treŚć 'trzeciego rozdziału, który autorzy żatytt.iłowaIi - Wyobrażenia (Forestallningar) składają się cztery artykuły, kolejno: B. af Klintberg -' Etnocentriska siigner (Etnoćentryczne podania), s. 171-lBl, M. Velure - Djiivla utlanrling (Cholerny cudzożiemiec), s. 182-205, G. Drakos' - Snal, kylig och flegmatisk (Skąpy, oziębły i flegmatyczny) s. 206-226 oraz B. Ehn Invandrares stereotypier om svenskar (imigracyjne stereotypy o Szwedach), s. 227-240. B. af Klintberg prezentuje materiał dotyczący obiegowych i stereotypowych poglądów Szwedów na temat zwyczajów i obrzędów imigrantów zamieszkujących dzisiejszą Szwecję (autor używa określenia "racjonalna Szwecja" - "det rationeIla Sverige"). Wspomniany badacz zwraca uwagę, iż "generalizowanie" obcej kultury doprowadza do powstawania błędnych i krzywdzących stereotypów kulturowych, �277 co w konsekwencji może przyczynić się do narastania zjawiska etnocentryz:r.m i ksenofobii. Niejako kontynuacjil myśli B. af Klintberga stał się artykuł M. Velure, który podejmuje próbę dyskusji nad funkcjonowaniem zjawiska stereotypu kulturow(;go i niechęci do obcokrajowców (i ich kultury) zawartych w obiegowych określeniach i dowcipach. Autor zwraca uwagę" iż "szwedzkie" stereotypy dotyczące imigrantów zawierają się w określeniu tych ostatnich jako prymitywnych, głupich, naiwnych i biednych. M. Velure jest zdania, iż takie spojrzenie wiązać należy z faktem, że większość przybywających do Szwecji imigrantów posiada gorszą sytuację materialną, niższe wykształcenie i potrzeby standardu mieszkalnego w porównaniu z "rodowitymi Szwedami". Inny autor, G. Drakos zastanawia się nad przykładami patrzenia imigrantów na wzorce kulturowe i styl życia reprezentowany przez Szwedów. Autor podejmu,ie próbę określenia części kultury szwedzkiej poprzez pryzmat pożyw ienia i sposobów jego przyrządzania i spożywania. G. Drakos patrzy na szwedzką sfer'ę życia towarzyskiego jako imigrant grecki, określając Szwedów jako "skąpych, oziębłych i flegmatycznych", co znajduje także wyraz w tytule artykułu. Ostatnim, .niejako kulminacyjnym punktem tej części pracy, jest artykuł B. Eh'~a; który przedstawia negatywne wyobrażenia o Szwedach, ich modelu zachowania i preferowanych postawach. Wyobrażenia te egzystują w świadomości imigr~ntów zamieszkujących Szwecję. Na podstawie zebranego przez B. Ehna materiału etnologicznego dowiadujemy się, iż w świadomości imigrantów Szwedzi są wyn,iośli, zamknięci w sobie, niechętnie nastawieni do cudzoziemców, obojętni i duchowo głusi. Następny rozdział pracy zatytułowany jest Skillnader och moten (Hóżnice i spOtkania). Na treść tego rozdziału składają się następujące artykuły: A. Sjogren - Forhallandet till barnen visar kulturskillnader (Podejście do dzieci ukazuje różnice kulturowe), s. 243-247, tej samej autorki Sanning och lOgn (Prawda i kłamstwo), s. 248-255, Etniskt mote i Virsbo (Spotkanie etniczne w Virsbo), s. 256-265, autorstwa A. Rosengren, następnie opracowanie A. Dauna, Carla-Erika MatUara i E. Alanen - Finsk och svensk personlighet (Fińska i szwedzka osobowość), s. 266-294, B. Ehna - Strategi mot skillnader (Strategia względem różnic), s. 295-306, K. O. Arnstberg - Att samtala med manniskor med en annan kulturell bakgrund (Hozmawiać z ludźmi o innym podłożu kulturowym), s. 307-321, A. Dauna - Szwedzkość jako przeszkoda do spotkania kulturowego (Svenskhct som hinder i kulturmotet), s. 322-347, który jest chyba najbardziej wartościowym opracowaniem omawianej książki. Artykułem zamykającym książkę jest opracowanie B. Ehna Uppvaxt i Blandsverige (Dorastanie pomiędzy Szwecją), s. 348-361. W dwóch pierwszych artykułach A. Sjogren porusza temat różnic kulturowych na podstawie wychowania i sprawowania władzy rodzicielskiej nad dziećmi. Autorka zastanawia się nad zagadnieniem "bikulturowej" osobowości dziecka wychowanego w rodzinach imigrantów i źyjącego w sporeczności szwedzkiej. Trzech autorów tj. A. Daun, Carl - Eric MattIar i E. Alenen podejmujćł próbę odpowiedzi na pytanie: jaką osobowość posiadają Szwedzi i Finowie. Wspomniani badacze zwracają uwagę, i;i: badając osobowość skupić się trzeba na "d.ziedziczeniu i środowisku", które są stałymi składnikami kultury. Autorzy oparli się w swojej pracy na kwestionariuszu osobowościowym zaproponowanym przez szwedzkich psychologów Cesarec - Marke. Niewątpliwie jednym z najlepszych artykułów omawianej pracy, kt6ry pod- �278 sumowuje dyskusję na temat wielokulturowości dzisiejszej Szwecji i trudności adaptacyjnych imigrantów do szwedzkiej rzeczywistości jest przyczynek A. Dauna. Autor dyskutuje i odpowiada na pytanie jak typowe dla Szwedów cechy charakteru komplikują kontakt kulturowy z imigrantami. SCldzę, że można powiedzieć, iż siłą zawartych w książce artykułów jest, oprócz dokumentacji naukowej, wywołanie refleksji u czytelnika nad złożonością procesów kulturowych zachodzących w dzisiejszej Szwecji. .Test to książka pożyteczna nie tylko dla etnologów zajmujących się kulturą SzwecJi, ale i amatorów, dla których po zapoznaniu się z kilkoma chociażby artykułami. kraj ten przestanie być szczęśliwą krainą. I o to chyba chodziło autorom ksią:i.ki, którzy skrupulatnie wynotowali to, co w kontaktach ze Szwedami dziwi imigrantów i odwrotnie. Waldema', Elmira M j e d ż i t J W a, Marijskojc 120 kol. ił. i dwubarwne nlb. w tekście. narodnoje iskusstwo. Kopcztlńsld b.rn.w. 1985, ss. 270, Niespełna pięć lat temu ukazała się w Związku Radzieckim interesująca i urozmaicona kolorowymi ilustracjami publikacja poświęcona sztuce ludowej Maryjców. Są to mieszkańcy środkowego Powołża, których stare plemiona nauka wiąże z Czeremisami. Około I wieku n.e. zaczął wyodrębniać się język maryjski, zaliczany obecnie do finnougryjskiego ze znaczną domieszką tureckiego. Między IX a XI \viekiem Maryjcy rozprzestrzenili się na prawym i lewym brzegu Wołgi i od tego czasu dzielą się na górnych (Ku ryk Marij) i dolnych łąkowych (Ołyk Marij). W XI wieku granice północno-wschodniej Rusi zaczęły przybliżać się do tej grupy, przez co nasiliły się wzajemne ekonomiczno-handlowe związki. Najazdy tataro-mongolskie w XIII wieku wstrzymały jednak rozwój rodzimej kultury na następne wieki, gdyż ludność znalazła się pod ciężkim jarzmem ciemiężycieli, podlegając kazańskiemu chanatowi. Obszar nizinny, pokryty gęstymi lasami i przez to trudniej dostępny, mniej ucierpiał ze strony najeźdźców. Według rosyjskich letopisów górni Maryjcy w 1546 roku zwrócili się do cara, aby posłał wojska na Kazall; pragnęli też należeć do rosyjskiego parlstwa. Toteż po pokonaniu Kazania w 1552 roku do carskiej Rosji przyhjczono obydwie części Maryjców. W XVIXVIII wieku znaczna część dolnych Maryjców migruje na wschód, skutkiem czego utworzyłL< się trzecia - wschodnia ich grupa, nawiązujqca korzeniami do starych tradycji, którymi wyróżniali się od sąsiednich Tatarów, Baszkirów, Udmurtów, Rosjan. Z biegiem lat wspomniane grupy Maryjców rozdzieliły siG na jeszcze mniejsze jednostki społeczne, ale nie zatraciły ani swego języka, ani tradycyjnej kultury. Ich wierzenia roalazły odzwierciedlenie w sztuce, zwłaszcza w ozdobach metalowych, haftach, tkaninach, a wyrazem tego S<l motywy solarne, wyobrażenia otaczaj'1cego świata i życia. Pod wpływem tureckojęzycznych sqsiad0w ważne miejsce wśród ozdób zajmują monety, uważane również za symbol slońca. Uzyskane z handlu pieniądze wykorzystywano jako kobiecq biżuterię, która stanowiła własność kobiet i mężczyżni nie mieli do niej prawa. Lecz w XIX. wieku urzędowe zakazy zabroniły wykorzystywania w ten sposób monet, więc zaczęto zastępować je blaszkami, muszelkami, koralikami, bisiorem, które przywo~ili arabscy i perscy kupcy. Używano ich do wykonania zausznic, napierśników, naszyjników, �279 wijiorów, pasów i wielu innych metalowych ozdób, a także do naszywania na poszczególne części kobiecej odzieży, zwłaszcza na nakrycia głowy. Do tego właśnie celu mqżatki i dziewczęta jeszcze do czasów współczesnych stosują różne elementy i sposoby. Są to stroiki, taśmy, dwurożne podkładki, płócienne chusty o zróżnicowanej formie i nazwach. Książka prezentuje liczne przykłady tych wyrobów i części odzieży, plecionki, drewniane naczynia, podobnie jak wiele opracowań poświęconych sztuce ludowej określonej grupy etnicznej. Największą jednak uwagę zwracają liczne charakterystyczne nakrycia głowy kobiecej i duże ich podobieństwo oraz zbieżność, nawet w nazwach, ze znanymi formami występującymi w tradycyjnym stroju ludowym lla terenie Bułgarii i Jugosławii. Rzecz ciekawa, że w tych krajach niektóre z nich 7.arzucono jeszcze w XIX wieku lecz pozostały jako eksponaty muzealne (np. w Splicie, Saraj~wie, Skopje, Sofii). Według starych wierzch we włosach skoncentrowane są siły żywotne dlatego, zwłaszcza u zamężnych kobiet, stanowiły one w niektórych rejonach tabu i odpowiednimi okryci<lmi chroniono je przed spojrzeniami nawet najbliższych i przed wszelkiego rodzaju złymi mocami. Obroną przed nimi były dwurożne podkładki, przypominające kształtem młody księżyc - miesiączek, posiadający czarowną moc w fazie wzrostu, co szczególnie pomagało kobietom przy porodzie. nównież przewiązki ze wstążek i szarf n<l szubku głowy z opadającymi końcami, wyobrażające rozskrzydlonego ptaka. miały ochraniać młodą kobietę od złych mocy. Takie samo znaczenie, zgodnie z tradycją, przypisywano różnym innym akcesoriom o właściwościach magicznych, jak iglicom, szklanym paciorkom, monetom i blaszkom, nadto motywom haftów, aplikacjom itp. umieszcza.nym na nakryciach głowy. W krajach bałkal'lskich, podobnie jak u Maryjców tymi nakryciami głowy były 7.arówno chustki w kształcie prostokąta, kwadratu, trójkąta, szala (Marijana Gusić, Starin~ko zenska oglavlje u HrvaŁskoj narodnoj no.snji, Zagreb, bd. plansze Greta Turkovićl, jak też długich płóciennych haftowanych pasów o nazwie "sokaj", trójkątnie zeszytych na jednym końcu lub płóciennych czółkowych "poeulice", tj. cwpcow. które uważa się za najstarsze, dawno zarzucone formy. U ;,\Taryjców taką :;tarą formę, pojawiającą si~ w XIX wieku już tylko podczas obrzędów weselnych stanowiła "szurka" wykonana z podwójnie złożonego płótna w kształcie długiego pa3<l trójkątnie scłJodzącego się ku gór-ze, który cały zaszyty był czerwonym kumaczem, haftowany i ozdohiony monetami oraz bisiorem i muszelkami. Bardziej zbliżony do "sokaja" hył jednak "szymaksz", noszony do dziś u dolnych Maryjców. J~,g,) trójkątny stożkowaty koniec zakłada się na czubek głowy, przez co sterczy ku górze, a szeroki haftowany płat opada na plecy. Głowę nakrywa jeszcze płóci~':illa trójkątna luh kwadratowa i haftowana na brzegach chustka z frędzlami, airo chwastami - "wujszowycz", zwiąZ<'1na pod brodą. W tym samym typie podwójnie zeszytego pasa płótna z długim trójkątnym i zahaftowanym zakończeniem LJ wschodnich Maryjców jest "szYl'laszówycz", noszony płasko na głowie, tzn. tak, aoy dość dłur,i trójkątny koniec wystawał przed czoło, jak ptasi dziób, zaś pozostały płat opadał na plecy. Całość, wyłączając część spoczywającą na ciemieniu, pokryta je5~ gęstym geometrycznym haftem, monetami, sznurkami z nanizanymi paciorkami, kumaczem, a u dołu zwisa jeden lub kilka rzęd6w frędzli. Jak "szymaksz" P:'zypcmina macedoński "sokai", tak "szyńasz6wycz" odpowiada tamtejszemu "Gbrusowi" (por. Angelina Krsteva, Makedonski narodni vezovi, Skopje 1975, s. 8487 i nlb. oraz SL E. Kostov, lVIakedonski ubrusi i sokai, Izvestia na narodnje etnograf.6ki muzej, 1925, V, s. a-15). Odmien.nym typem była podłużna, około dw6c,1 metrów długa, chusta "szarpan" lub "naszmak" z haftowanymi geometrycz- �280 nie brzegami. Wyszywano przewazme czerwoną, oranżową, różową wełną z czar" nym albo granatowym konturem i przyozdabiano jeszcze monetami i perełkami. Motywy haftów miały swoje nazwy i znaczenie, przez co można z nich było czvtać, jak z książki. Nazwa ta zdaje się być bliska chorwackiej, serbskiej i macedońskiej płóciermej chustce "jasmak", co wskazuje na dwukierunkowe wpływy tu" reckie. Pozostaje jeszcze sprawa rogatej "soroki", znanej z różnych wersji w wielu rejonach europejskiej części ZSSR. Maryjcy przejęli jej formę i nazwę, lecz wzbogacili swoimi haftami i tzw. dywanową techniką. Cechą charakterystyczną tego nakrycia głowy jest płócienny prostokątny haftowany naczółek stojący pio" nowo z bocznymi taśmami do przewiązania oraz z krótszym, bądź dłuższym prostokątnym płatem haftowanego geometrycznie płótna, opadającym na kark i plecy; Podobne nakrycie głowy występowało w Bośni i Hercegowinie jeszcze w XIX wieku, lecz jego nazwa się nie zachowała. Haftowany naczółek wyodrębniał się tam dywanowo naniesionymi geometrycznymi motywami, przypominającymi nierzadko kwadratową twarz ludzką o wyrażnie zaznaczonych oczach i ustach. "Soroka" Maryjców jest również pokryta dywanowym haftem z przewagą zoomorficznych, zgeometryzowanych drobnych motywów i przykryta kwadratową płócienną chustką obszytą kumaczem i haftowaną czerwonymi nićmi. Zasięg "soroki" południowo-wielkoruski, nadbałtycki i nadwołżański, podobnie jak form bośniacko-hercegowińskich i macedońskich wskazuje na archaiczne, reliktowe pozostałości starosłowiańskiej kultury. Fakt ten dostrzegał Kazimierz Moszyński i jego poprzednicy (K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, 1929, cz. I, s. 393-402). Tak więc omówiona pozycja nie tylko orientuje w jej interesującej treści, ale również posłużyć może dla wielokierunkowych badań i celów porównawczych. Barbara Bazielich Borys S t a w i s k i, Sztuka Azji Srodkowej. Wydawnictwa Artystyczne mowe, Warszawa 1988, ss. 324. (Przekład z rosyjskiego Ireny Dulewiczowej). Fil· Sztuka Azji Srodkowej dotycząca czasów przedmuzułmańskich ukształtowała się drogą wielu złożonych etapów historycznych. W pierwszej fazie jej ewolucji (VI-IV wiek p.n.e.) nie sposób dostrzec w zabytkach odrębnych cech typowych dla ówczesnych najważniejszych ośrodków cywilizacyjnych i dopiero w "okresie imperiów" (I-IV wiek n.e.) ujawniają się one w formie zespołu regiOJlalnych kultur artystycznych wykazujących znaczne różnice w porównaniu z sąsi~dnimi terytoriami. We wczesnym średniowieczu (V-VIII wiek) widzimy już dość pokaźne ujednolicenie poziomu i właściwości sztuki różnych regionów środkowoazjatyckiego Międzyrzecza. Warto zaznaczyć, że interesujące nas dzieła sztuki Azji Srodkowej obejmują tylko cZGŚć znalezisk, gdyż archeolodzy odkryli tam również zrl<!czffie wcześniejsze zabytki sięgające nawet do najstarszej epoki rozwoju cywiliz~cji i kultury człowiekowatych, paleolitu. Te odległe dzieje toną jednak \V mrodm i dlatego trudno coś powiedzieć o ewentualnej ciągłości tradycji artystycznej. Historia południowych obszarów Azji Srodkowej jest bardziej przejrzysta, bo wiąże się z powstaniem pierwszych plemion rolniczych, które daly POCZ'1leknajdawniejszym kulturom Krety, Egiptu, Mezopotamii oraz Indii. Z"gadkowe i zu- �281 pełnie ni~znane pozostaje zagadnienie. wpływu sztuki sta.ożytnej na rozwój artystycznej kultury Azji Środkowej w czasach muzułmańskich. Zasługuje, ono na baczniejszą uwagę i wymaga rozpoczęcia wielole,tnich systematycznych badań. Autor prezentowanej publikacji zajmuje się już od trzydziestu pięciu lat problemami arch';;;ologii, kultury i sztuki Azji Środkowej i mana swym koncie nauko-, wym sporo poważnych prac wydanych zarówno w Związku Radzieckim, jak i za granicą. Do najważniejszych należą następujące: Mieżdu Pamirom i Kaspijem. Sriedniaja Azija w driewnosti, Moskliva 1966; K jugu ot Zeleznych worot, Moskwa 1977; Kuszanskaja Baktrija: problemy istorji i kultury, Moskwa 1977; Kunst der Kuschan, Leipzg 1979; Die Volker Mittelasiens im Lichte ihrer Kunstdenkmaler, Bonn,1982. Książka, którą obecnie oferuje czytelnikom składa się z czterech dość znacznie poszerzonych rozdziałów. W pierwszym nakreślono rozwój sztuki w epoce achemenidzkiej (połowa VI - schyłek IV wieku p.n.e.), a w drugim po wyprawach Aleksandra Macedońskiego (koniec IV-I wieku p.n.e.). Rozdział trzeci obejm1..lje osiągnięcia z czasów imperiów (I wiek p.n.e. - IV wiek n.e.), zaś czwarty zdobycze wczesnego średniowiecza (V-VIII wiek) ze szczególnym uwzględnieniem Baktrii (Tocharystanu), Merwu (dawna Margiana), Sogdiany i północno-wschodnich obszarów Azji Środkowej. Przy omawianiu poszczególnych ośrodków koncentracji zabytków autor nie uwzględnił współczesnych jednostek administracyjnych i politycznych, lecz oparł się na takich antycznych centrach historyczno-kulturowych, jak Baktria, która obejmowała południowe tereny nad Amu-Darią, wchodzące obecnie w skład republiki Uzbeckiej, Tadżyckiej i Turkmeńskiej oraz północnego Afganistanu, Segdiana położona w dorzeczu Zerawszanu i Kasza-Darii, Partia zajmujące rejon gór Kopet-Dag, południowo-zachodnią Turkmenię i północno-wschodni kraniec Iranu, Chorezm, - leżący w dolnym biegu Amu-Darii, jak też w północnej Turkmenii, w chorezmijskim obwodzie Uzbekistanu i częściowo w Karakałpackiej Autonomicznej Republice oraz Fergana zlokalizowana w Dolinie Fergańskiej, której obszary zostały wchłonięte przez teraźniejsze republiki: Uzbecką, Tadżycką i Kirgiską. Nie pominął też Margiany leżącej w dolnym biegu rzeki Murgab i ziemi Saków rozlokowanej w północnych i wschodnich częściach Azji Środkowej (współczesna Republika Kazaska i Kirgiska oraz Pamir). Należy przypomnieć, że w latach trzydziestych naszego wieku, sztuka Azji Środkowej sprzed okresu muzułmańskiego była bardzo mało znana, bo zajmowali się nią tylko nieliczni uczeni. Obecnie, dzięki znacznemu rozszerzeniu badań, można zaobserwować znaczny postęp w tej dziedzinie. Recenzowana książka została opracowana fachowo i rzetelnie. Stanowi pozycję cenną i niezwykle interesującą. Radziecki profesjonalista nie rości sobie pretensji do definitywnego zobrazowania rozwoju sztuki Azji Środkowej poprzedzającej czasy mahometańskie, gdyż jest to zadanie niezmiernie trudne i wymagające jeszcze wielu długoletnich wysiłków. Nie możemy zapominać o tym, re każdy rok przynosi nowe odkrycia i tym samym zmianę ocen i wniosków. Mimo tych komplikacji dostarczył nam sporo wartościowych nowości uzyskanych do roku 1983, dzięki zakrojonym na sZ2roką skalę pracom wykopalisko'\vym, reko!1strukcji znalezionych zabytków i ich an~:l1izie.Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawiaj,!, że książkę czyta się z niesłabnącym zainteresowaniem. Na jej stronach B. Sim,viski zdołał :l:gromadzić 14 barwnych i 19-1 czarno-białe ilustr;'lcjc_ Szkoda, że szczupłe r;\my wydawnicze spowodowały konieczność ograniczenia prezen~acji liczby 7.<lbyŁkó\vdo minim~:m. �28:1 Spis literatury obejmuje 103 tytuły krajowe i zagraniczne wyselekcjonowane trafnie i z wyczuciem. W następnym wydaniu tej ze wszech miar pożytecznej książki należałoby uwzględnić jakąś dokładniejszą mapę Azji Srodkowej wraz z rozmieszc7.eniem najważniejszych wykopalisk. Raman Jadwiga P s t r u s i ń s k a, Afghanistan 1989 in Central Asian Survey Incidental Papers Series No.7, Karczmarczuk Sociolinguistic London 1990, Perspective. ss. 80. Jadwiga Pstrusińska jest iranistką. Przedmiotem jej specjalnych zainteresowań jest język paszto a obok tego języka dari, najważniejszy i spełniający rolę lingua franca język w Afganistanie. Szczególną cechą prac J. Pstrusii1skiej jest objęcie nimi także zagadnień społeclillo-kulturowych: społecznych kontekstów języka, wyznaczników i przejawów etniczności, wybranych dziedzin kultury tradycyjnej i ludowej. Rejestruje także i analizuje zmiany społeczno-kulturowe w wyniku przewrotu w Afganistanie oraz związanych z nim wojny domowej i interwencji radzieckiej. Materiał do swoich studiów czerpie m.in. z pobytów i licznych podróży do Afganistanu w latach 70., w tym badań terenowych, także w trudno dostępnym Korytarzu Wachańskim. Jest cenionym uczestnikiem i współorganizatorem międzynarodowego środowiska afganologów, inicjatorem i redaktorem biuletynu Afghanica, wydawanego początkowo w Oksfordzie a obecnie w Krakowie. Recenzowana książka Afghanistan 1989, ogłoszona w ramach serii rozpraw czasopisma "Central Asian Survey", publikowanego przez Society for Central Asian Studies, mogia zostać napisana dzięki przedstawionym powyżej szerokim kompetencjom autorki zarówno w dziedzinie studiów lingwistycznych jak i kulturowo-społecznych. Dotyczy interesującej poznawczo i o wielkiej wadze społecznej kwestii struktury językowej w polietIlicznym pailstwie i roli języka w procesie fun.kcjoIlO\\iania tego państwa oraz kształtowania się wspóllloty jego mieszkaI'tców narodu, nacji, w znaczeniu wspólnoty polityczno-kulturowej a nie etnicznej. Dramatyzmu zagadnieniom badanym przez J. PstrusiI'tską, a jednocześnie znaczenia dostarczanym przez nią informacjom i formułowanym wnioskom, nadaje wojna, nadal trwająca w Afganistanie, która zadecydować ma o suwerenności kraju i samodz:elnosci w wyborze drogi rozwojowej. Wskazana wyżej problematyka pracy wymagała podjęcia dwóch przede wszystkim kierunków badań. Pierwszym z nich była próba odtworzenia sytuacji ję7.Ykowcj krajl.! przed przewrotem w roku 1978. Służy temu wykaz języków użytkowanych w Afganistanie, w którym poszczególne języki zakwalifikowane zostały do odpowiednich rodzin i grup, przedstawiono ich zróżnicowanie dialektologiczne oraz -określono ich cechy społeczne, w tym głównie etniczne, a także demograficzne i rozmieszczenie przestrzenne. Otrzymaliśmy instruktywną, najbardziej pełną spośród do1<łd opublikowanych, listę 45 języków (lub ich grup) Afganistanu i ich charakterystyld, przygotowane na podstawie szerokiej i gruntownej kwerendy w różnego rodzaju źródł"ch. uzupełnionej i zweryfikowanej na podstawie własnych materiałów autorki. Z listy tej dowiadujemy się również o użytkownikach języków, ich liczebności i w niektórych przypadkach o ich przynależności zawodowej i środo\\·iskowej. Znamienne jest zróżnicowani~ w społecznych kontekstach i ro- �283 lach języków wskazane przez .T. Pstrusińską. Lista potwierdza to, że poszczególne języki powiązane były z grupami społecznymi o r6ilnym charakterze: grupą etniczmł, wieloma grupami etnicznymi, grupami etniczno-zawodowymi, grupami środolA iskowymi, grupami pokoleniowymi, pełniły różne funkcje i posiadały różny status: jt;zyka oficjalnego w par'1stwie, języka porozumienia interetnicznego, języka międzyśrodowiskowego, etnicznego, lokalnego, religijnego, tajnego i zanikającego. Intcresujące jest tu m.in. przedstawienie grupy język6w tajnych, występujących pod różnymi nazwami: Ghorbati, Quazulagi, i\1agati, Jogi, Adurgari i in. Języki te, o charakterze argot, używane były przez różne i rozproszone grupy, prowadzące na ogół koczowniczy tryb życia, nie produkujące żywności, endogamiczne i o niskim statusie społecZIlym. Wśr6d nich odnotować warto grupę Hajdari po raz pierwszy opisaną w wyniku prac Etnologicznej Wyprawy Azjatyckiej UAM do Afganistanu w roku 1976. Tak zarysowane tło językowe, które ma w zasadzie wymiar synchroniczny, ukazuje bowiem .,unieruchomiony" obraz językowy sprzed roku 1978, stanowi dobrą podstawę do realizacji głównego celu pracy, jakim było przedstawienie sytuacji socjolingwistycznej w terażniejszości oznaczonej datą roku 1989. Tutaj przyjęto już inny sposób postępowania badawczego. Analiza ma charakter diachroniczny, dynamiczny, autorka sięga po fakty z przeszłości a współczesną sytuację językowo-etniczno-polityczną przedstawia w nawiązaniu do historycznego procesu kształtowania się fWlkcjonalnej i ideologicznej wspólnoty mieszkańców Afganistanu narodu w znaczeniu polityczno-kulturowym. \Vskazuje na pierwotnie dominującą w amalgamacyjnym, a póżniej również integracyjnym działaniu pai.stwa roll; języka dari zastępowango stopniowo, w wyniku utrzymującej się politycznej hegemonii Pasztunów i artykułowania przez nich aspiracji etnicznych, przez j~zyk paszto. Nie zakończony do dzisiaj proces tworzenia afgańskiej wielo-etnicznej ..narodowości", oparty początkowo na języku perskim, przemianowanym ~e względ0w politycznych na dari, zmienił swój kierunek w wyniku pasztunizacji kraju, zaakcentowanej przez uznanie paszto w roku 1936 za język oficjalny. Badaczka najbardziej oczywiście zainteresowana jest ostatnim okresem tego procesu, lmjtliższym terainiej:-;zości, tragicznie zakłóconym przez wojnę domową i interwencję radzieck~1' A;:alizuje ten okres przy pomocy różnorodnych, trudno dostępnych żr0deł. takich jak raporty o sytuacji w Afganistanie i w obozach uchodżców, audycji Hadia Kabul i oficjalnych publikacji DRA, relacji dziennikarskich, wywiadów z uciekinierami i mudżahedinami, literatury a także materiałów własnych, !.~romadzonych IV czasie pobytu w Afganistanie w roku 1979. Podkreśla głębokie 7.m;;ll1Yzwiązane z wojną IV społecznej i językowej rzeczywistości kraju w wyniku zmian demograficwych spowodowanych śmiercią i ucieczką wielu milionów ludzi oraz poEtyki ekonomicznej, etnicznej i językowej rządu w Kabulu a także pojaiwienie si~ możliwości rozbiorów czy zmiany granic Afganistanu. Zauważa także pel/me zmiany, które mogą odegrać pozytywną rolę w kształtowaniu przyszłego (lar'J~twa i narodu Afganistanu: zmniejszenie się poprzednich różnic etnicznych, j~zykowych i religijnych i. co za tym idzie, osłabienie dawnej segmentarnej struktury spolecznej, oraz wzmocnienie poczucia posiadania wspólnej ojczyzny. Stwierdza znaCZI~e zmniejszenie się liczby Pasztunów w kraju i poważne ob~cnie ogranic~e!1ie roli języka paszto_ D,) interesujących etnologów kwestii, obok wskazania na powiązania języka z Je-go kontekstem społecznym, należy dobre zarysowanie kierunków procesów etniczllo-polity C7-.nych w Afganista.ni~. Autorka stwierdza, w wyniku ostatnich wyd,Ezeh, powj'ót do tego kierunku TGZWOjUetnicznego i n::lfodowego, który zwic1;:any �284 był z szerokim stosowaniem języka dari. Nie odpowiad3. j:>dnak na p,,·tanie jakim był i jakim może być Afganistan z dominacją języka dari lub Afganistan z dominacją języka paszto. Oczywiście odpowiedź na takie pytanie musiałaby być zrelatywizowana w czasie i uzależniona również od warunków zewnętrznych. W pr:lcy otrzymujemy także szereg innych, szczegółowych już informacji. m.in. o współczesnym rozpowszechnieniu się tajnego języka Zargari, użytkowanego przez handlarzy i młodzież, w tych dzielnicach Kabulu, w których pojawiło się wielu obcych, np. w dzielnicy o nazwie Mikrorajon. Interesujące jest także stwierdzenie pogłębiającego się obecnie dystansu językowego między starszym pokoleniem a młodzieżą· Badania przeprowadzone zostały w warunkach niezwykle trudnego dostl:~pu do materiałów. Współczesną rzeczywistość społeczno-językową Afganistanu auto;-ka rekonstruuje i śledzi zachodzące w niej zmiany niekiedy na podstawie informacji rejestrowanych na gorąco, czasami jednostkowych. Znamienne jest częste używanie, dla określenia tego rodzaju danych, przysłówka "reportedly". Charakter pracy określił ponadto jej cel - analizę teraźniejszości i stworzenie punktu wyjścia do prognozowania przyszłości socjolingwistycznej Afganistanu. Cel ten kierował uwagę badaczki raczej na wyjaśnianie przyczyn oporu przeciwko powstałemu w wynilm przewrotu rządowi kabulskiemu i popierającym ten rząd interwentom niż na zastanowienie się nad powodami, dlaczego do tego przewrotu doszlo, i w jaki sposób. i dlaczego rząd ten potrafił zapewnić sobie współpracę części ludności. Odnotowuję z zadowoleniem pojawienie się książki polskiego badacza, w której analiza socjolingwistycznej teraźniejszości Afganistanu oparta została na dobrej znajomości struktury językowej kraju i mających w nim miejsce wydarzeń politycznych. Praca ta stanie się jednym z podstawowych źródeł wiedzy o Afganistanie z okresu wojny domowej i interwencji. Wskazuje ponadto na obszary współpracy językoznawców z przedstawicielami innych dyscyplin społecznych: et.nologami, socjologami, demografami i politologami. Zbigniew Stephen C. P e 11 e t i e r e, Westview Press, Boulder-London The Kurds. An Unstable Element Jasicn;ic;:; in the Gulf. 1984, ss. 220 Autor tej nieduźej objętościowo książki jest wykładowc') jednego z uni'Ncrsytetów amerykańskich. Jako dziennikarz spędził sporo czasu z legendarnym przywódcą powstania Kurdów irackich, Mela Mustafa Barzanim. Poznaj p;-zy tej oka;~ji czołowych polityków i działaczy kurdyjskich, mies7J{aj')cych na emigracji w USA, Europie Zachodniej i w Iranie. Palletiere analizuje czynniki, jakie spoWOdOW;lły. że Kurdowie przez stulecia skutecznie opierają się zarówno próbom eksterminacji jak i asymilacji dokonywanym przez swoich potGżniejszyeh sąsiadów. Już sam tytuł został przez autora dobrany przekornie. Pelletierc byn:!j.':1nicj nie zgadza się z popularną opinią o destabilizaeyjnej roli Kurdów w krajobrazie bliskowschodnim i ich trudnej da przewidzenia impulsywności. Przyznaje n~tomiast, że przez wiele stuleci Kurdowie zajmowali kluczową pozycję ~;trategic2n:1 na granicach wielkich imperiów bliskowschodnich. Nie tylko oni sarni wykorzystywali fakt zamieszkiwania pogranicza. Także i ich sąsiedzi chętliie posługiwali się Kurdami, by strzec swoich posiadłości, lub także prowadzić rG~ami kurdyjskich �285 władców plemiennych niewypowiedziane wojny. Szczególnie Turcy od XVI wieku przyczyniali się do utrwalania takiej właśnie roli Kurdów. W konfrontacji ,z Safawidami państwo Osmanów odgrodziło się od posiadłości szachów perskich łańcuchem przychylnych sobie cmiratów kurdyjskich. Podobnie zresztą postępowali władcy irańscy. Zdaniem Pelleticre to Turcy przyczynili się już dawno do zmniejszania ruchliwości pastcrskich plemion kurdyjskich, pragnąc raczej zaprząc je w system obrony granic. Ale w ciągu XIX wieku zarówno Turcja jak i Iran przestały polegać na kurdyjskiej, plemiennej kawalerii i półniezależnych władcach feudalnych z pogranicza. Likwidacja owych emiratów i konfederacji plemiennych, zainicjonawana świadomie przez Osmanów i perskich Kadżarów powiodła się tylko połowicznie. Zniknęły plemienne księstwa, lecz w ich miejsce zapanowało bezprawie, trwające przez całe pokolenia. Gubernatorzy tureccy i perscy nie byli w stanie okiełznać wojowniczych plemion kurdyjskich. Pelletiere przytacza jako przykład plemię Hemawendów, zw,me "wilkami Kurdystanu". Jeszcze w drugiej połowie ubiegłego stulecia jego wojownicy uzbrojeni głównie w białą broń potrafili się zapędzić w głąb Zakaukazia i wrócić do swoich wsi z bogatym łupem. Gdy wojska sułtana w pewnym momencie zdolały otoczyć sporą część Hemawendów i siłą ich deportować aż do Libii, wojownicy kurdyjscy potrzebowali następnie jakoby zaledwie 6 miesięcy, by spod Trypolisu zbrojnie przebić się na powrót do swojej ojczyzny. Plemienną taktykę wojenną, uprawianą przez Kurdów, Pelletiere określa jako najzupełniej logiczną i racjonalną, naturalnie iii ich sytuacji. Polegała ona na intensywnym wojowaniu tak długo, jak długo konflikt rozwijał się pomyślnie dla oddziałów plemiennych. W razie złego obrotu sprawy rzucano się do ucieczki, a gdy i to nie pomagało - poddawano się, licząc, że prędzej czy później ze zwycięzcą da się dojść do porozumienia. Plemię starało się nie wojować daleko od swoich siedzib. Mimo przysłowiowej kłótliwości wojownicy na wyprawach słuchali wodza i zachowywali dyscyplinę. O wiele więcej jednak uwagi poświęca autor omawianej książki taktyce mocarstw, które wykorzystywały Kurdów do swoich celów. Jej naczelną zasa'dą była tak zwana stabilizacja' ogólnej sytuacji politycznej w regionie. A więcutrzymywanie za wszelką cenę takich układów, które danemu mocarstwu odpowIadały z punktu widzenia wyłącżnie jego interesóW. Do utrzymywania owej stabilizacji' stale posługiwano się Kurdami tak długo, jak długo nie trzeba było ich porzucić na rzecz ważniejszego partnera. Nieraz bowiem' to właśnie Kurdowie mieli owego partnera ,nakłonić do uległości. I tak właśnie owej stabilizacji wpływów rosyjskich w Anatolii i okiełznaniu ormiańskich ambicji politycznych służyć miały organizowane w drugiej połowie wieku XIX przez sułtana oddziały kawalerii kurdyjskiej, zwane Hamidie. Ich terrorystyczna działalność była w gruncie rzeczy ,wkalkulowana w i,nteres ~'pozorów dość wątpliwy. Te formacje bowiem stawa}y się zarazem narzędziem w ręku niektórych ambitnych arystokratów kurdyjskich. Po I wojnie światowej, w okresie mandatu brytyjskiego nad Irakiem, Anglicy chętnie posługiwali się mniejszościami lokalnymi, by neutralizować ambicje zarównO arabskich polityków ż Bagdadu jak i marzących O odzyskaniu regionu Mosulu i Kirkuku Turków. Lecz z chwilą zapewnienia sobie koncesji naftowych Wielka Brytania szybko zrezygnowała z popierania mniejszości zarówno kurdyjskiej jak i nestorian chrześcijańskich, nie chcąc "destabilizować" politycznie tego regionu Swoją zdecydowaną interwencją. Nie inaczej zresztą postąpiono Vv· sąsiednim Iranie, pozostawiając sprzymierzonych 'Z Brytyjczykami Arabów z Chuzestanu. �286 Bardzo podobny przebieg zdaniem Pelletierc'a miała historia powstania i upadkt.: kurdyjskiej republiki w Mahabadzie, zorganizowanej w północno-zachodnim Iranie pod skrzydłami oddziałów radzieckich tuż po zakończeniu II wojny świato'ń·cj. W gruncie rzeczy chodziło o wywarcie nacisku na Teheran, by nakłonić go do korzystnych układów naftowych z ZSRR. Stalin, uzyskav,'szy potrzebne mu koncesje, bez wahania porzucił zbuntowanych przeciwko szachowi Kurdów w:V!a,. habadzie i Azerów w Tabrizie, mimo poprzednich gestów i transportów bro:li. Przeważyła zasada stabilizacji. Drastyc:lJTlym przykładem mocarstwowej polityki obrony stabilizacji były dzieje powstania Barzaniego w Iraku. Ruch powstańczy Kurdów był przez wiele lat potrzebny zarówno Amerykanom, jak Izraelczykom i szachowi. by zmuszać do koncesji zmieniające się rządy w Bagdudzie. Pelletiere przypuszcz.a, że to właśnie szach nakłonił zarówno Amerykanów jak i samego Brazaniego do postawienia Bagdadowi szczególnie nieprzejednanych warunków, by wygrać swój spór o S7.att el-Arab z Irakijczykami. Z chwilą okazania przez Bagdad uległości zarówno Teheran jak Waszyngton odmówiły Barzaniemu pomocy. Dramatowi powstań powojennych poświęca autor najwięcej miejsca. Próbuje bowiem także w sposób krytyczny analizować postępowanie strony kurdyjskiej. I tak na przykład dowiadujemy się o umiejętności wykorzystania przez władze powstańcze setek napływających z całego Iraku do ich obozu kurdyjskich specjalistów, wojskowych, lekarzy, inżynierów. Wskazuje na nadmierne poleganie na dostawach amerykańskich i irar\skich. Dovwdzi, że gwałtowność d;:iałitń wojennych, prowadzonych przy użyciu najnowocześniejszych broni schyłku lat 70. zml.:sza!a ludność wiejską Kurdystanu do masowej ucieczki, czego dawniej nie było. Powstailcy pozbawieni zostali zaplecza rolniczego. Analizując te omyłki i z,uJiccibar.i<l powstailców, Pelletiere równocześnie powątpiewa w to, Cl.y miały one jalciś decydujący charakter w konflikcie. Książka Pelletiere'a, mimo swych niewielkich rozmiarów, zawiera sporo informacji raczej nowych, chociaż o spn:!wach dość już odległych czasowo, jak na przykład nie zrealizowany do końca plan wykorzenienia kulturowego Kurdów ira,:skich, \vzorowany na przepisach tureckich, w okresie międzywojermym. Dziwne i na pozór dość niezrozumiałe postępowanie Amerykanów wzglGdcm kurd)' jskich szyickich powstańców w wojnie w Zatoce staje się o wiele bard?icj czytelne po przeczytaniu studium Pelletiere'a, który wywody swoje kończy na trwającej pO<:iówczas wojnie Iraku z Iranem i próbach układów obu stron z Kurdami. Leszk Sana A 1- K h a y y a t, Shame and Books, London 1990, ss. 232, bibliografia. Honour. Women iTI Modern V:<ięgieL Iraq, Saqi' Książkę arabskiej socjolożki zatytułowaną "Wstyd i honor" powinni przeczytać uważnie badacze zajmujący się rodziną oraz sytuacją kobiety w różnych kulturach świata. Naturalnie najciekawszą będzie dla etnologów interesujących się obszarami islamu. Autorka urodziła się w Iraku. lecz stale mieszka obecnic w Wielkiej Brytanii. Tam właśnie na Keele University obroniła swój doktorat. Miejsce stałego zamieszkania Sany AI-Khayyat koresponduje z tematyką, jaką porusza w omawianej pracy. Po napisaniu swojej książki autorkę w jakim- �287 kolwiek kraju arabskim prawdopodobnie w najlepszym razie dotknąłbyostracyzm. A być może i o wiele poważniejsze nieprzyjemności. Sana AI-Khayyat omawia bowiem bardzo drażliwą kwestię dla środowisk muzułmańskich: aktualną Syh12Cję kobiet w wielkomiejskim społeczeństwie kraju arabskiego. Wywody swoje autorka dokumentuje fragmentami wywiadów, przeprowadzonych z 50 mieszkaJlcami Bagdadu w roku 1982, a więc już w czasie wojny z Iranem. Wszystkie jej rozmówczynie były mężatkami, wywodzącymi się z trzech środowisk. Pierwsze z nich to sfera gospodyń domowych, :nie pracujących zawodowo i nie posiadających żadnego wykształcenia. Autorka prowadziła z nimi wywiady w ośrodku przymuso\\iego zwalczania analfabetyzmu, gdzie kobiety te przychodzi-o ły uczyć się czytać i pisać. Była to dla nich zresztą bardzo miła i nieoczekiwalD dystrakcja w codziennej nudzie domowego kieratu. Drugą grupę stanowiły nauczycielki, z których część miała zaledwie wykształcenie w zakresie szkoły podsta wowej, ale reszta ukończyła licea lub nawet studia półwyższe. Ostatnią grupą informatorek było 14 kobiet wywodzących się z klas średnich, posiadających dyplomy ukończenia wyższych lub półwyższych studiów i zajmujących stanowiska w ministerstwach, na uniwersytecie, w placówkach badawczych, oraz w instytucjach wymiaru sprawiedliwości. Sana Al-Khayyat prowadziła swoje wywiady głównie wśród Arabek, chociaż kilka jej rozmówczyń było Kurdyjkami. W tym przeważającym liczebnie zespole muzułmanek trafiło się także parę chrześcijanek irackich. Autorka ze zdziwieniem stwierdziła, że ich wypowiedzi były pod względem obyczajowym najbardziej ortodoksyjne. Socjolożka zadawała pytania dotyczące dziecióstwa, okresu dojrzewania i wreszcie życia małżeńskiego. Przyznaje, że w środowisku najprymitywniejszym natrafiała zrazu na największe opory i obawy. lecz później to właśnie ta kategoria kobiet udzielała odpowiedzi najszczerszych. W pierwszym rozdziale Sana AI-Khayyat porusza sprawę mechanizmu konformistycznego wychowania dziewcząt muzułmańskich, wywodzącego się z kompleksu pojęć honoru i wstydu. Pisze o zastosowaniu tej ideologii do dziewcząt i ich sytuacji w rodzinie od najwcześniejszego dzieciństwa. Przyzwyczajeni do patriarchalnych postaw społeczellstw Bliskiego Wschodu i ich przesadnej waloryzacji męskiego potomstwa, właściwie nie uświadamiamy sobie presji psychologicznej, w jakiej znajduje się tam dziecko płci żeńskiej. Dziecko na dobrą sprawę "odrzucone" od chwili narodzin. Autorka zajmuje się szczegółowo formami "tresury" córek w różnych sytuacjach życiowych. Podkreśla zarazem, że tresura ta niewiele ma wspólnego z poważnym przygotowaniem dziecka do życia, gdyż pruderyjne środowisko unika w rozmowach z dziewczynką jakichkolwiek tematów "drażliW}'ch", a także wynikających z praw biologii. Bardzo krytycznie ocenia również postawy rodziców vlobec edukacji córek. Na przytoczonych przykładach udowadnia, że dobór kierunku nauki i zawodu wynika raczej z chęci zdobycia przez rodzinę największego prestiżu niż z racjonalnych przesłanek i zainteresowań dziecka. Zresztą w ogóle, zarówno córki jak i synowie, nie mogą liczyć ze strony dorosłych na objaśnienie otaczającej rzeczywistości. Wymaga się od nich ślepego posłuszeilstwa wobec starszych. Z tym, że synom bardziej się pobłaża i zezwala na ich krnąbrne zachowanie, tłumacząc to trudnym wiekiem dojrzewania. Córka na taką wyrozumiałość w rodzinie muzułmańskiej liczyć nie może. Naczelną zasadą wychowawczą jest bowiem dla niej ślepy posłuch. �Drugi rozdział traktuje o małżeństwie w jego tradycyjnej, aranżowanej przez rodziny postaci i o oczekiwaniach dziewcząt w tym względzie. Autorka dosyć stanowczo rozprawia się z poglądem, rozpowszechnianym ostatnimi czasy, że teraz także i w świecie islamu dochodzi nieraz do związków małżeńskich "z miłości". Po przeanalizowaniu 50 wywiadów dochodzi do wniosku, że wszystkie ożenki zostały dobrane i przygotowane przez rodziny młodych ludzi, wychodzące z założenia, iż na miłość przyjdzie czas póżniej.Rozdział kończy się wypowiedziami informatorek wyjaśniających motywy wyjścia za mąż. W obyczajowości narodów bliskowschodnich niezamęwa kobieta powyżej, lat 30 jest społeczną anomalią. Istnieje paniczny strach przed staropanieństwem, rozbudowany w umysłach dziewcząt przez matki. Trzeci z rozdziałów mówi o dwu, faktycznie izolowanych, światach w krajach muzułmańskich mężczyzn i kobiet, co szczególnie przejawia się w obyczajowości życia seksualnego. AI-Khayyat zajmuje się zupełnym brakiem przygotowania córek do tej sfery bytowania przez ich matki. Prezentuje typową retorykę na temat idei spełniania obowiązku małżeńskiego przez kobietę zamężne), na której poprzestaje nadal obowiązujący model wychowawczy Bliskiego Wschodu. Wreszcie podsumowuje opinie swoich informatorek na temat życia uczuciowego w małżeństwie, którego jednak nie doświadczyły. ' Z kolei w rozdziale czwartym AI-Khayyat rozważa ewentualność partnerskich stosunków między mężem a żoną, tak często pokazywanych na filmach z Zachodu, wyświetlanych obecnie również i w Iraku. Tłumaczy zarazem, iż w społeczeństwie muzułmańskim nie ma nadal mowy o wydorośleniu i wyemancypowaniu się spod kurateli rodzinnej nawet męża; nie mówiąc już o tradycyjnie zdominowanej żonie. Młody muzułmanin, zawierając małżeństwo, nadal spodziewa się, że będzie żył w swoim rodzinnym otoczeniu i właściwie -niewiele się w jego życiu pod tym względem zmieni. Okazuje się, że w tradycji rodzinnej Orientu nie ma miejsca na stosunek partnerski obu małżonków. Trwa nadal model pana i słUżącego.' Nawet w codziennych formach zwracania' się do siebie brak powszechnie znanych w kulturach europejskich zwrotów, takich' jak "proszę" i "dziękuję". Mąż wcale nie ma ochoty na rozmowy z żoną o czymkolwiek innym niż o gospodarstwiedomowym . i o dzieciach. Nieraz nawet i takie kOnwersacje wprawiają" go .w irytację. Jest właściwie' 'outsiderem domowym, milczącym i dalekim. Zresztą najczęściej znika 'z domu i dobrze, 'gdy przynajmniej' nie 'pije, chociaż niestety i ,.alkoholizm pojawia się dziś w rodzinach 'muzułmańskiej metropolii. Do, rzadkości natomiast należy' wspólne wychodzenie męża z żoną. Zresztą nie zawsze indagowane in£or-' matorki cenią sóbie takie o-kazje, czując się 'w nich skrępowane i spięte; Mnóstwo drobnych rozrywek i form wypoczynku zrtanych współczes.nym kobietom' Zachodu jest zdaniem AI-Khayyat nie do pomyślenia dla kobiety irackiej. Uprawianie sportów, chodzenie na baseny kąpielowe, uczęszczanie na kursy dokształcające" albo nawet lektura w domu. W gruncie rzeczy kobiety z badanych środowiskhie miałyby nawet na nie czasu. Zjawisko braku obyczaju konwersacji męża z żOI¥\ powtarza się zresztą także w przytoczonym przykładzie zaczerpniętym z materiałów socjologii tureckiej. I tam również po trwającej przez wieki izolacji kobiet miejskich w haremach po raz pierwsży obecne pokolenie mężczyzn i kobiet znalazło się razem w niewielkich nowoczesnych mieszkaniach. Jak na razie małżonkowie dopiero zaczynają się uczyć wzajemnej konwersacji. Rodzina męża z reguły jest postrzegana przez żonę negatywnie. A i sam mąż uważany bywa przez kobietę za kogoś obcego, bo nie związanego z nią więzami krwi. Rozdział kończą �289 rozważania na temat roli kobiety w uroczystościach pogrzebowych, które w Iraku mają w życiu rodzinnym duże znaczenie. Dwa przedostatnie rozdziały dotyczą codziennych problemów życiowych kobiet, które pracują zawodowo i zarazem prowadzą gospodarstwo domowe. Autorka cytuje również wypowiedź z wielkomiejskiego środowiska egipskiego, dowodząc, ze szereg zjawisk społecznych znajduje swoje analogie i w innych krajach Orientu. Dalej Sana AI-Khayyat daje nam krótki wgląd w realia życia bagdadzkiej gospodyni, mającej utrzymać iN czystości dość typowy dla tamtejszych klas średnich do:;'! jednorodzinny, dwukondygnacyjny, otoczony ogródkiem. Dodajmy, że winna ona dbać o swoje domostwo w klimacie gorącym, pustynnym, obfitującym w burze pyłowe. Konieczność codziennego prania bielizny i suszenia jej na słońcu utrudnia obyczaj nie pozwalający na wieszanie części garderoby w ogrodzie. Dyskrecja i dobre maniery nakazują suszenie ich na tarasowym dachu, otoczonym wysokim murem. W gorących porach roku tutaj także się sypia, więc kobiety codzioo.nie wieczorem muszą wynosić z nadbudówki łóżka i pościel, a rano chować je na powrót. Betonową i lastrikową posadzkę tarasu i wnętrz należy codziennie zmywać. Wyposażenie gospodarstw wielkomiejskich w nowoczesny sprzęt na pozór winno ułatwiać gospodyniom irackim życie. Do początków lat 80., przed upowszechnieniem się automatycznych pralek, posługiwano się wielkimi, metalowymi baliami piorąc ręcznie. Ale w roku 1982 kobieta iracka w zamożniejszym domu w Bagdadzie dysponowała nie tylko kuchnią gazową, lecz także wielką lodówką i zamrażarką, a nierzadko i kuchnią mikrofalową. Sprzęt się psuł i naprawy wymagały dodatkowych kosztów. Olbrzymie lodówki służyły powszechnie do przechowywania na zapas wielkich ilości potraw mięsnych. Albowiem tylko dwa razy w miesiącu sklepy stolicy Iraku oferowały tailsze, subsydiowane przez państwo mięso importowane. Tradycja natomiast wymaga, by w domu było zawsze dużo urozmaiconych potraw na wypadek nieoczekiwanego przybycia gości. Wymyślna kuchnia orientalna, którą tak zachwycają się całe pokolenia cudzoziemców, wymaga od gospodyń mnóstwa pracy i czasu. Niegdyś prowadzenie domów było' łatwiejsze w licznych rodzinach lub też dzięki angażowaniu stosunkowo taniej służby. Ale koniunktura naftowa lat 70. spowodowała powstanie wielu, znacznie lepiej płatnych, stanowisk w sektorze publicznym, w dodatku cieszącym się wyższym statusem społecznym. Dziś na angażowanie pomocy domowej mało kto może sobie pozwolić, nawet w zamożnym Iraku. Tradycja natomiast nie pozwala mężczyznie na pomoc żonie w domu i kobieta pozostawiona jest samej sobie, nawet wtedy, gdy, jak mąż, pracuje zawodowo. Prowadzi to do stresów psychicznych, chorób l przemęczenia a nawet coraz cz.ęstszych zaburzeń nerwowych. Ostatni, siódmy z kolei rozdział mówi o ewentualnym usamodzielnianiu się kobiety muzułmańskiej w wyniku owdowienia lub rozwodu. Także jednak i tu tradycyjny model kulturowy stawia ją w sytuacji gorszej niż mężczyznę, zarówno w życiu rodzinnym jak i publicznym. W obszernym podsumowaniu Sana AI-Khayyat dowodzi, że obecny układ rodzinny kobiety Orientu łączy w sobie średniowieczne elementy teologii islamskiej z obyczajowością beduińską. Nie przystaje on zupełnie do realiów, w jakich muszą żyć dziś kobiety Bliskiego Wschodu. Ich sytuacja wynika między innymi z zakorzenionego modelu wychowania chłopców i dziewczynek. Autorka twierdzi, że główną v.inę za złą sytuację kobiet w kulturach islamskich ponoszą one same. To przecież kobiety kształtują psychikę przyszłych pokole!'l. Powierzchowne zabiegi mode~nizacyjne, podejmowanie przez kobiety coraz to nowych zawodów i zdoby- 19 Lud t. LXXIV �290 wanie wykształcenia jak narazie niewiele zmieniły. a co najwyżej odebrały płci słabej dawne walory wspólnego, domowego życia rodzinnego. Ale powrót do dawnych układów jest niemożliwy, chociaż i obecna sytuacja również wydaje SIę trudna do utrzymania. Tu warto byłoby od siebie dodać, że kryzys domowego życia rodzinnego może być także impulsem dla wielu ruchów fundamentalistycznych, które widz'ł rozwiązanie w galwanizowaniu przeszłości. Autorka tej sprawy jednak zupełnie nie dostrzega. Niewielka objętościowo praca socjolożki irackiej burzy ugruntowane w etnologicznej literaturze naukowej stereotypy o rzekomych walorach sytuacji kobiety we współczesnych społeczeństwach muzułmańskich, obiegowe poglądy na temat rzekomej opieki, jaką kobietę otaczają islamskie struktury kulturowe. Jeżeli nawet kiedyś tak było, to nowa rzeczywistość, jaką żyje Bliski Wschód, uniemożliwiła kontynuowanie dawnego modelu, szczególnie w miastach, które z kolei w tej części świata z roku na rok stają się coraz ludniejszymi metropoliami. Coraz więcej ludzi na Bliskim Wschodzie obiera właśnie taki styl życia. Być może rozważania irackiej autorki zakwalifikowane zostaną przez niektórych do hałaśliwie propagującej hasła wyzwolenia kobiet literatury feministycznej, kt6rej częścią jest dziś już także szereg prac typu etnograficznego i socjologicznego. W rzeczywistości jednak dokumentacja wywodów Al-Khayyat i zebrane przez nią realia życia rodzin w bliskowschodnich metropoliach, widziane z perspektywy kobiet mieszkających VI arabskich miastach-kolosach, zasługują na uważne przeczytańie i refleksję. .Leszek N. A. B u t i n o w, skwa 1985, ss. 223. Socyalnaja oTganizacya Polinezijccw, Dzięgiel wyd. "Nauka", Mo- Rekonstrukcja form organizacji społecznej Polinezyjczyków zamieszkujących centralną i wschodnią Polinezję na przełomie XVIII i XIX wieku, czyli ,preed rozpoczęciem się na tym obszarze procesu kolonizacji - oto najważniejsze zadanie, którego realizacji podjął się znany oceanista, N. A. Butinow. Hozważania rosyjskiego etnografa dotyczą czterech społeczności i grup wyspiarzy: Markizyjczyków (Archipelag Markizów), Polinezyjczyk6w z wyspy Mangia (południowe Wyspy Cooka), Tahitian (Archipelag Towarzystwa), mieszkańców Wyspy Wielkanocnej. W części wprowadzającej (rozdział I) autor prezentuje przyjęte w pracy rozumienie takich określeń jak: plemię, wspólnota heterogeniczna, wielkorodzinne gospodarstwo domowe, ród, mała rodzina, egzogamia, pokrewieństwo. Wyjaśnie"ie znaczenia tych kluczowych pojęć zostało ukierunkowane na podkreślenie ZarÓ'NrlO uniwersalności jak i specyfiki składowych części polinezyjskiej organizacji społecznej. Zrozumienie zasad funkcjonowania poszczególnych instytt!cji społecLnych wyspiarzy nie byloby możliwe bez uwzględnienia znaczenia tak ist.otnych w badanej kulturze czynników jak: migracje, religia, duali= społeczny w obrębie ka~,dej wspólnoty plemiennej. Buti.now, etnograf-marksista kieruje swoją liwagQ na zagadnienie przechodzenia Polinezyjczyków z formacji wspólnoty rodowej do społeczności wczesnoklasowej, a także problem nierówności społecznej jako l'fektu takiego a nie innego podziału wytwarzanych dóbr, form własności środków pro- �291 dukcji itd. Omawiany rozdział stanowi jakby klamrę spinającą pozostałe, autonomiczne części pracy -- opisy konkretnych lokalnych organizacji społecznych. Charakterystyki poszczególnych społeczności wyspiarkich zostały przygotowane według podobnego schematu. Uwzględnia on następujące punkty: informacje wprowadzające (dane demograficzne, fizjo-geograficzne, klimatyczne), etnogeneza, migracje zewnętrzne i wewnętrzne, skład plemienny, wojny plemienne, hierarchia społeczna, nierówność społeczna, stosunki pokrewieństwa. Książka Butinowa jest niewątpliwie publikacją naukową adresowaną do dość wąskiego grona specjalistów. Swiadczą o tym zamieszczone w tekście szczegółowe analizy krytyczne tekstów folklorystycznych, drobiazgowe wykazy wojen plemiennych, nazw terytoriów plemiennych, imion wodzów, tablice genealogiczne itp. Z tymi materiałami sąsiadują informacje ogólne, wprowadzające w temat. Stanowią one zbędny balast dla książki. Bibliografia obejmuje 295 pozycji, jednak autor sięga najczęściej po materbł żródłowy zamieszczony w czterech monografiach "klasyków" etnologicznych badań kultury polinezyjskiej: P. H. Bucka (Mangaian Society, 1934), A. Metraux (Ethnology of Easter Island, 1940), E. Handy'ego (The Native Cultures of the l\larquesas. 1923), D. M. Olivera (Ancient Tahitian Society, vol. 1-3, 1974). Lektura książki Butinowa budzi mieszane uczucia u czytelnika lepiej zorientowanego w poruszanej tam problematyce. Poszczególne rozdziały (na przykład rozdział II) niewiele nowego wnoszą do dotychczasowej wiedzy o tamtejszej organizacji społecznej. Bez trudu można natrafić na obszerne fragmenty tekstu będące tylko powtórzeniami informacji zawartych we wspomnianych przed chwilą monografiach. Odnoszę wrażenie, że autor za wszelką cenę dążył do "całościowego" przeds.tawienia analogicznych przemian we wszystkich ważniejszych punktach obszam historyczno-kulturowego jaki stanowi Polinezja centralno-wschodnia. Osłabia to wartość pracy i zaciera jej istotne walory. Pracy· rosyjskiego badacza nie można uważać za kompilację skrypt dla studentów etnologii. Na specjalną uwagę zasługują rozważania Butinowa poświęcone wyspiarzom z Mangab (rozdział III) i Wyspy Wielkanocnej (rozdział IV). Wnikliwa analiza krytyczna mitów, podail i genealogii upoważniła autora do istotnej reinterpretacji zamieszczonych tam informacji. Butinow formułuje bardzo interesującą hipotezę .na temat ścisłych powiązań etnogenetycznych mieszkailców obydwu wysp. Przedstawia także nową wersję dziejów osadnictwa na Mangaia i Wyspie Wielkanocnej. Dysponujący precyzyjnymi technikami datowania znalezisk, archeolodzy, uzyskali decydujący głos w badaniach nad pochodzeniem i przeszłością Polinezyjczyków. Etnologia historyczna została zepchnięta do roli dyscypliny pomocniczej o bardzo ograniczonych kompetencjach. Niektóre wywody Butinowa przypominają, że postulat weryfikacji i reinterpretacji zebranego przed laty materiału folklorystycznego pozostaje nadal aktualny. Być może znakomite rozprawy etnograficzno-folklorystyczne T. Barthela i K. Luomala z lat 50. nie były ostatnim słov,rem przedstawiCieli naszej dyscypliny w dyskusji o przeszłości wyspiarzy. Tekst ksi;:żki uzupełniają: mapy ilustrujące rozmieszczenie terytoriów plemiennych, tablice genealogiczne, wykazy wojen plemiennych, kopie zapisów z tabliczek rongo-rongo. Szkoda, że materiały te nie zostały uporządkowane przez wprowadzenie numeracji i indeksów. Zabrakło także informacji o źródłach, z których pochodzą poszczególne tablice i wykazy. .Jacek Schmidt �292 Czesław O 5 i e c k i SVD, Słotne Warszawa 1986, 55. 351: Pod upalnym Warszawa 1989, 55. 300. dni na Flo'res, Akademia niebem Flores, Akademia Teologii Katolickiej, Teologii Katolickiej, Dwie książki ks. Czesława Osieckiego: Slotne dni na Flores oraz Pod upalnym Flores stanowią całość, tak jak pora sucha i pora deszczowa tworzą na tej wyspie jeden rok. Obie są pamiętnikiem misjonarza, pamiętnikiem jego codziennej pracy, w którym autor bez upiększeń opisuje swe przeżycia, przygody, przemy~lenia. Osiecki znany jest z ciętego języka, hojnie szafuje złośliwymi nieraz uwagami, nie oszczędzając siebie, swych przełożonych, ba - nawet świętych, a ró\VInież tamtejszych wiernych. Ci ostatni stanowią jednak centralny problem w pracy i w książkach autora. Osiecki żyje służbą dla nich, cieszy się ich radościami, smuci troskami, a przede wszystkim - wadami. Jest bystrym obserwatorem, zna swoich podopiecznych lepiej niż znają siebie oni sami, toteż charakteryzuje ich doskonale, ich życie opisuje tak, jak je widzi - dziel'l po dniu. Ma moŻll1ośćobserwowania ich na codzień i od święta, przez cały rok. I to właśnie jest największym etnograficznym walorem obu książek. Napisane lekko - rozrzucone wśród licznych uwag autora o blaskach i cieniach życia misjonarskiego, o drobnyc;h radościach spowodowanych udanym polowaniem (ks. Osiecki jest namiętnym myśliwym na turkawki), świetnymi lodami, z których słynie 5. Bonifacja, czy otrzymanym listem z kraju lub spotkaniem z dawno nie widzianym współbratem zakonnym - informacje o ludziach, którym ks. Osiecki posługuje, dają obraz życia mieszkańców wyspy. Obraz, który musi budzić zazdrość zawodowego etnografa (a piszący te słowa sam prowadził badania na tejże Flores), gdyż nikt z nas nie ma takiej możliwości zapoznania się z całością problematyki miejscowej. Osiecki zna te problemy, zna smutki i radości mieszkańców Flores, przychodzą do niego ze swymi problemami - tak duchowymi, jak i tymi zwykłymi, gdy brakuje :pieniędzy na umieszczenie dziecka w szkole, c~ tei. gdy rodzina chce sprzedać dziewcZ)'nę obcemu mężczyźnie. Oczywiście, ks. Osiecki nie ma ambicji pisania dzieła naukowego. W je~ pamiętnikach najistotrliejsze są sprawy podopiecznych duszpasterza, jego przeżycia osobiste. Problematyka etnograficzna obecna jest niejako w tle książek. Niemniej jednak jest ona obecna wszędzie: wszak życie misjonarza tylko wtedy ma sens, gdy istnieje społeczność, wśród której pracuje. Zakon werbistów, do którego ks. Osiecki należy, zwraca wielką uwagę na poznanie kultury ludów, wśród których pelni swą posługę. Prowadzi więc prace nie tylko misyjne sensu stricto, lecz również badania nad etnografią, antropologią i lingwistyką tych ludów. Myślę, że słusznie ten pozornie bezpretensjonalny pamiętnik można uznać za dobrą pracę etnograficzną. niebem Janusz Kamocki Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian Godną uwagi działalność edytorską prowadzi Koło Zainteresowań Kulturą Ormian (KZKO) utworzone w 1981 r. przy warszawskim oddziale PTL. Jest ona :'::lsh:gą głównie pana Leona Ter-Oganiana - spiritus movens większości przed- �293 sięwzięć Kola. Jest ona też pod każdym względem zależna tylko od stołecznego KZKO. Dotychczas warszawscy entuzjaści Armenii wydali dziewięć publikacji dotYCZ'lcych historii i kultury Ormian na świeci", i w Polsce. Te wydawane w latach osiemdziesiątych broszury są jakby kontynuacją międzywojennych, nader in1t'resujących wydawnictw armenologicznych, z których najciekawszym było lwov;skie cz;:sopismo "Pos:aniec św, Grzegorza", Pierwsza publikacja PZKO to Krzysztofa Stopki Poczqtki organizacji Kof;ciola Ormi~liskiego na Rusi (1983). Praca ta zajmując się określonym w tytule problemem, pokazuje również genezę ormiai1skiego osadnictwa na ziemiach Rzeczypospolitej datującego się od wieku XII. Hagap Krikor, ormiaftski pisarz z Francji, jest autorem zadziwiającego eseju w formie powieści pod tytułem O-rmianie znani i nieznani (1986). Francuski dziennikarz w expressie Marsylia-Paryż spotyka mieszkającego we Francji Ormiani.rw.. Zawiqzuje się między nimi przyjaźń, także między ich rodzinami. Syn Ormianina zakochuje się \V córce Francuza. Ta wątła fabuła jest pretekstem do przedstawienia słynnych Ormian, począwszy od Noego aż do czasów współczesnych, o których bohaterowie rozmawiają podczas spotkm'!. Autor tropi swych wielkich rodaków we wszystkich krajach i epokach. Do tej plejady zalicza nawet osobników o bardzo wątpliwym pochodzeniu ormiańskim. Utwór Hagoga Krikora jest pr;wde wszystkim wyrazem etnicznej dumy. Z kolei trzecia publikacja KZKO: Bogdan Gębarski, List do starego turecki.ego znajomego (1987). Po raz pierwszy esej ten ukazał się w 1961 roku w "Kierunkach", ponadto w tłumaczeniu .na ormiański i angielski. Gębarski napisał ten list z powodu nieprzeprowadzonej w okresie międzywojennym rozmowy z pewnym Turkiem, która dotyczyć miała ormianobójstwa dokonanego przez Turków w latach 1915-1920. Ponieważ ów Turek nie chciał wówczas o tym mówić, autor zwraca się doń po ćwierćwieczu, by wyłuszczyć swój pogląd na tę tragiczną sprawę. Niewielką w języku polskim literaturę Ila temat kultury ludów Kaukazu wzbogaca praca Roberta Bedrosjana, Dajekutiun. Instytucja rodziców zastępczych w rodach książęcych i królewskich w starożytnej Armenii (1987). Otóż dajekutiun był swoist.ym systemem wychowawczym rozpowszechnionym na Kaukazie, w Armenii obejmował synów książęcych. Tychże jako kilkuletnich chłopców wysyłano na dwory innych książąt, aby tam ich wychowano i wyedukowano. Powracali zaś w wieku około lat piętnastu i odtąd specyficzna więź łączyła ich z rodzinami, u których w dzieciństwie gościli. Warszawskie KZKO wydało wraz z "Michalineum" książkę Stanisława Gawlika, Zycie i działalność ks. abpa Józefa T. Teodorowicza, (Kraków, Warszawa-Struga 1988). Jest to biografia ostatniego arcypasterza Archidiecezji Lwowskiej Obrządku Ormiańskiego, który rządy swe sprawował w latach 1902-1938, przy tym wybitnego polityka polskiego, współtwórcy II Rzeczypospolitej. Rzecz została wydana bardzo starannie, szczególnie budzi podziw zestaw barwnych ilustracji. Koło pilnie ilustruje i zbiera wszelkie druki o tematyce ormiańskiej, stosunkowo liczne ostatnimi czasy. Wybór 7 takich artykułów z prasy popularnej, dokonany przez Jerzego Szokalskiego, pomieszczono w szóstej broszurze KZKO: Armenica w prasie polskiej lat 1987-8 (1988). Dwie prace pod tym samym tytułem: Ormianie w Polsce (1988) zostały napiliane przez Krzysztofa Mojzesowicza i Andrzeja Ch odub ski ego. Opracowanie Mojzesowicza zawiera przede wszystkim wiadomości etnograficzne, poza tym nieco danych historycznych i dialektologicznych. Chodubski zaś daje krótki i zwięzły opis dziejów Ormian polskich. �294 Andrzej ósmej publikacji KZKO: Gtówne ogniwa XX wieku, (1989). Owe kontakty miały miejsce nie tylko na ziemiach południowo-wschodniej Rzeczypospolitej, gdzie ormiańscy przybysze mieszkali. Niejeden Polak znalazł się w Armenii. Szczególnie w ubiegłym stuleciu stosunkowo wielu było tam polskich osadników i zesłańców. Dla Ormian polskich miejscowością o wyjątkowym znaczeniu były Kuty. Tam bONiem aż do międzywojnia zachowało się najwięcej starodawnych zwyczajów, CI nawet zachodnioormiański dialekt. Toteż Wiadomość o Ormianach w Kutach (1989), którą napisał Zbigniew Kościów z pewnością zainteresuje etnografów. kontaktów Chodubski jest też autorem polsko-ormiańskich do początku Gr;:egorz Pelczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d1faff6a5a49fc2640ffd57746b7e68.pdf ffb716a33d1ae31f318422a04b5049de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2035 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1889 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.299-332 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74. .1991 V. KRONIKA DZIl\L:\LNOSC KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH W LATACH 1987-1990 PAN Geneza Komitetu Nauk Etnologicznych PAN sięga roku 1972, kiedy to 13 listopada odbyło siG pierwsze plenarne posiedzenie Sekcji Etnograficznej Komitetu N.luk Socjologicznych PAN. Już w niespełna trzy lata póżniej sekcja ta przekształciła się w samodzielny Komitet Nauk Etnograficznych PAN co nastąpiło 19 marca 1975 roku. W trzy miesicjce później (24.06.1975 roku), na mocy uchwały Prezydium Pobkiej Akademii Nauk, oficjalna nazwa Komitetu uległa zmianie i od tej por,y przybrała ona postać Komitetu Nauk Etnologicznych, co w pełni odzwierciedlało tendencje powrotu do dawnej, przedwojennej tradycji, z drugiej zaś strony odpo\\(:<1dało ogólnoeuropejskiemu nazewnictwu. Od tej pory KNE PAN stał się głównym forum reprezentującym przed władzami Akademii takie dyscypliny etnologiczne j"k: etnografia, folklorystyka, etnomuzykologia, etnoreligioznawstwo i etnom'.lZeologia. Zważywszy, iż w strukturze nauki polskiej brakowało samodzielnego instytutu etnografii nowopowołany Komitet spełniał częściowo funkcje centralnego ośrodka koordynującego działania w zakresie nauk etnologicznych. Do jego statutowych zadań należało dokonywanie okresowych analiz na temat stanu badań, oSlc)gnięć i mankamentów prowadzonych studiów, popieranie badań w wybranych dzieclzinach drogą tworzenia specjalnych programów badawczych sponsorowanych przez PAN, tworzenie płaszczyz:ny wymiany doświadczeń przez powoływanie, w ramach Komitetu, komisji, sekcji i zespołów, inicjowanie w ich ramach różnych przedsięwzięć naukowych, dla których brakowało miejsca w dotychczasowych strukturach instytucjonalnych, organizowanie zjazdów, sympozjów, kongresów, konferencji i spotkań roboczych, wspieranie swym autorytetem inicjatyw badawczych podejmowanych w różnych instytucjach naukowych, opiniowanie realizowanych tam projektów, wreszcie reprezentowanie nauk etnologicznych na arenie międzynarodowej. Głównym animatorem idei powołania KNE, a następnie jego pierwszym przewodniczącym był śp. profesor Józef Burszta z UAM (Poznań), który poświęcił tej sprawie wiele sił, energii i czasu. Za jego kadencji obejmującej okres od 1975 do 1987 roku KNE PAN okrzepł, znalazł wydatne wsparcie finansowe dla prowadzonych przez siebie projektów i stał się liczącym ośrodkiem etnologicznego życia, umacniającym pozycję polskiej etnografii i tworzącym ważną grupę nacisku wobec centralnych władz polskiej nauki. Dzieło zapoczątkowarne przez prof. J. Bursztę, od jego śmierci w 1987 roku, kontynuował profesor Zbigniew Jasiewicz jako nowy przewodniczący KNE PAN wykorzystując swe doświadczenia zebrane w toku pracy na stanowisku sekretarza KNE w poprzednich kadencjach. Obowiązki wiceprzewodniczącego powierzone zostały profesor Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej, a sekretarza naukowego docentowi Aleksandrowi Posem.-Zielińskiemu. Ogółem w skład KNE weszło 37 osób reprezentujących wszystkie specjalności etnologiczne i ośrodki akademickie. �296 Mimo dość wąskiego gremium wchodzącego formalnie w skład KNE fak~ycznie w jego pracach brała udział większa liczba osób, a to dzięki rozbudo\'.ranej strukturze organizacyjnej umożliwiającej powoływanie komisji i zespołów, których członkami mogli zostać specjaliści nie będący członkami rzeczywistymi KNE. Ce· lem tych jednostek KNE było prowadzenie działalności naukowo-organizacyjnej (zebrania, sympozja) i naukowej (realizacja projektów badawczych). W trakcie omawianej tu kadencji w ramach KNE działało 6 takich zespołów, a mianowi::ic: Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, kierowana przez doc. M. Gladyszową, Komisja do Badań nad Współczesnością, kierowana przez profesor M. Biernacką, Komisja Amerykanistyczna, kierowana przez profesor Marię Fra:!kowską, Komisja Metodologiczna, kierowana przez profesor Z. Sokolewicz, Zespół ds. Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, kierowany przez profesor B. Kopczyńską-Jaworską i Zespół do Badań Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony jego Zabytków, kierowany przez śp. profesor M. Znamierowską-Prtifferową. W celach doraźnych powolywano także grupy robocze: ds. etnologii Europy, celem rozpoznania perspektyw badawczych tej słabo w Polsce rozwiniętej specjalności i ds. uznania etnografii za dyscyplinę akademicką, z prawem uzyskiwania stopni i tytulów naukowych. W ramach KNE PAN działały także grupy robocze realizujące 8 projektów badawczych. Grupy te pracowały na Uniwersytecie Jagiellońskim, Uniwersytecie Łódzkim, Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, na Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu i w Pracowni Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Gros projektów obejmowało zugadnienia z zakresu etnografii karpackiej przygotowywane w ramach międzynarodowej współpracy naukowej, której celem jest opracowanie syntezy kultury ludowej rejonu Karpat i Bałkanów. Docent A. Zambrzycka-Kunachowicz kierowała zespołem zajmującym się wybranymi dziedzinami kultury ludowej tego obszaru, profesor B. Kopczyilska-Jaworska stała na czele zespołu studiującego pasterstwo w Karpatach polskich, docent M. Gładyszowa zajęla się problematyką architektury ludowej na tym samym terenie. Zespół pod jej kierownictwem opracowywał także transport, komunikację i gospodarkę chlopską w Karpatach polskich, a docent J. Stęszewski stał na czele zespołu zajmującego się kulturą muzyczną polskich górali karpackich. Wszystkie wymienione wyżej tematy są w stadium realizacji i zostaną zakończone w okresie 1991-1992. Równolegle do tych prac prowadzona jest także działalność dokumentacyjna (różnego rodzaju kwerendy, zakładanie bazy danych i indeksów) umożliwiająca w przyszłOści szybki i łatwy dostęp do informacji etnograficznej na temat kultury ludowej w Karpatach. Niektóre ze sponsorowanych przez KNE projektów zostaly zakończone, jak np. folklor zbójnicki obszaru karpackiego, czy też inwentaryzacja i dokumentacja materiałów ikonograficznych nadesłanych na konkurs "Wieś polska w fotografii do 1948 roku". Prace dokumentacyjne i bibliograficzne prowadził także zespół kierowany przez profesor B. Kopczyńską-Jaworską, który opracowywał bieżącą i zaległą bibliografię polskiej etnografii dla potrzeb krajowych i zagranicznych oraz kontynuował studia nad tezaurusem polskiej kultury ludowej. W ramach tych przedsięwzięć oddano do druku w 1987 roku "Bibliografię Etnografii Polskiej" za lata 1976-1985 (ok. 40 ark. wyd.). Prace dokumentacyjno-leksykograficzne prowadzono także w Toruniu w zespole kierowanym przez docenta J. Maciejewskiego, a powołanym celem przygotowania ilustrowanego słownika rybołówstwa tradycyjnego w Polsce. Na realizację wymienionych wyżej projektów przeznaczone zostały znaczne środki finansowe. Trudno je dziś zestawić ze względu na nieporów- �297" nywalność kwot wydatkowanych w poszczególnych latach. Tytułem przykładu wymieńmy rok ln90, w którym to budżet wszystkich projektów wyniósł przeszło' 22,6 mln. zł. Do tego dodać należy wspartą staraniem KNE specjalną dotację w kwocie 129 mln. zł przeznaczoną dla Polskiego Atlasu Etnograficznego (dla celów Opnlcow<lnia poligraficznego), oraz różne drobniejsze kwoty wynikające ze statutowej działalności KNE. KNE w roku 1988 współorganizował konferencję na temat funkcji muzealnictwa etnograficznego, która odbyła się w Bytomiu, a w następnym roku był jednym z organizatorów sesji naukowej we Wrocławiu poświęconej współczesnemu obliczu kultury ludowej na Śl<1sku. Jednakże jednym z najważniejszych przedsięwzięć o tym charakterze było zorganizowanie w roku 1989 Letniej Szkoly Etnologicznej w Dymaczewie pod Poznaniem (przy wsparciu Uniwersytetu im. A. Mickiewicza i konińskiego przedsiębiorstwa turystycznego "Kontur"). Spotkanie to miało charakter międzynarodowy - jeśli chodzi o wykładowców, słuchaczami zaś byłi przedstawiciele polskich wyższych uczelni, instytutów naukowych i muzeów. Problematyka "szkoły" poświęcona była kwestiom etnicznym, badaniom nad rodziną, zagadnieniom kultury współczesnej i studiom religioznawczo-folklorystycznym. Plenarne zebrania KNE PAN odbywały się dwa razy do roku - wiosną i jesienią. Wśród spraw organizacyjnych będących przedmiotem obrad wymienić można takie zagadnienia jak: miejsce etnografii w strukturze nauki polskiej, możliwości rozwoju badań nad etnologią Europy w Polsce, rola filmu etnograficznego i sytuacja w Towarzystwie Filmu Etnograficznego i Socjologicznego, perspektywy badał'! nad Polakami w ZSRR. Dwie sesje plenarne KNE miały szczególnie uroczysty charakter i były związane z obchodami 75-lecia profesor A. Kutrzeby-Pojnarowej, oraz z uczczeniem pamięci profesora W. Dynowskiego. Każde z zebrań plenarnych miało również swoją część naukową, w ramach której składano sprawozdania z międzynarodowych sympozjów i konferencji lub też przedstawiano stan badań w obrębie poszczególnych specjalności etnologicznych. I tak przedmiotem obrad były studia nad współczesnością, nad więzią społeczną na polskiej wsi, nad zmianą społeczno-kulturową w polskich ujęciach etnograficznych i nad problemami narodowościowymi w ZSRR. Jedna z sesji skupiła naukowców, działaczy regionalnych, ludoznawców, organizatorów produkcji ludowo-pamiątkarskiej i reprezentantów Ministerstwa Kultury i Sztuki celem przedyskutowania potrzeb i działalności kulturalnej inspirowanej ludową kulturą i folklorem we współczesnej Polsce. Poszczególne komisje, zespoły i grupy robocze organizowały także we własnym gronie różnego rodzaju spotkania i konferencje. Trudno byłoby tutaj wszystkie te imprezy wymienić, dlatego też ograniczę się tylko do kilku przykładów. Komisja Metodologiczna była inicjatorem dwóch sesji poświęconych takim zagadnieniom jak: problem obiektywizmu w etnologicznym poznaniu naukowym i ocena nowych podejść i metod w badaniu kultury ludowej. Natomiast komisja ds. dokumentacji zwołała ogólnopolską konferencję poświęconą dyskusji na temat najefektywniejszych sposobów komputeryzacji naukowych warsztatów etnograficznych. Kontakty międzynarodowe KNE PAN nie były zbyt ożywione, choć na miarę skromnych finansowych możliwości, Zespół ds. dokumentacji wraz z Ośrodkiem Dokumentacji PTL przesyłał na bieżąco niezbędne informacje bibliograficzne do komórek UNESCO i innych międzynarodowych ośrodków bibliograficznych, natomiast członkowie Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach pomyślnie ren lizawa li, ze swymi partnerami z innych krajów, wspólne przedsięwziecia ba- �293 da\\'cze opracowując szereg rozdziałów do wsponmianej już syntezy kultury ludoW(,j tego obszaru.. Członkowie KNE reprezentowali swą organiz<.lcję takźe na forum mięczynarodowym: na Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Zagrzebiu (prof. B. Kopczyńska-Jaworska), na sesji poświęconej architekturze ludowej w Karpatach zorganizowanej w Budapeszcie czy też na konferencji zajmującej się współczesnymi aspektami życia ludności wiejskiej zwołanej w Niemczech. KNE gościł także specjalistów z zagranicy, którzy przybywali do Polski by wziąć udział w Letniej Szkole Etnologicznej, wygłosić okolicznościowe wykłady i przeprowadzić konsultacje z polskimi etnologami. Byli ta naukowcy z Wielkiej Brytanii (dr. dr. S. i J. Hutsonowie, S. Jones), Niemiec (dr W. Kaschuba) i ZSRR (dr dr L. Drobiźewa, W. Tiszkow, 1. Griszajew, R. Grigoriewa). Podobnie jak w latach ubiegłych KNE PAN opracowywał także różnego rodzaju oceny i ekspertyzy dła władz naukowych i administracyjnych. Wśród najważniejszych wymienić należy: ocenę możliwości rozwoju działalności kulturalnej inspirowanej kulturą ludową i folklorem opracowaną przez MKiSz., memorandum w sprawie przywrócenia etnografii/etnologii statusu dyscypliny posiadającej prawo nadawania stopni i tytułów naukowych dla PAN i MEN, oraz udziału delegata KNE w komisji oceniającej działalność naukową w zakresie etnografii prowadzoną przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN. Miniony, 1990 rok, poświęcony był w dużej mierze nowym wyborom członków KNE PAN, które po raz pierwszy dokonane zostały w trybie całkowicie demokratycznym, drogą korespondencyjną, obejmującą bardzo szerokie grono samodzielnych pracowników naukowych reprezentujących wszystkie wchodzące w obręb Komitetu dyscypliny. Wybory te odbywały się w oparciu o uchwalony na plenarnym posiedzeniu w dniu 18 maja 1990 roku regulamin, w myśl którego KNE składać się powinien z 30 członków, w tym 24 wybranych przez środowisko i 6 członków zatwierdzonych przez nowy Komitet z grona osób zaproponowanych przez nowego przewodniczącego ze względu na ich zasługi dla rozwoju nauk etnologicznych i ich konieczną obecność w składzie Komitetu mającego reprezentować możliwie wszystkie ośrodki i specjalizacje. Warto tu dodać, iż w grupie tych osób jedno miejsce zostało regulaminowo zarezerwowane dla przewodniczącego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jednocześnie Wydział I Nauk Społecznych PAN ma prawo uzupełnienia tak skonstruowanej listy KNE o członków akademii (rzeczywistych i korespondentów), którzy są zainteresowani pracami Komitetu. Po przeprowadzeniu dość skomplikowanej procedury wyborczej, obejmującej wybór Komisji Wyborczej i Skrutacyjnej, ustalenie projektu listy kandydatów, jej konsultację w głównych ośrodkach naukowych, rozesłanie głosów i ich obliczenie, w dniu 18 stycznia 1991 roku odbyło się pierwsze konstytuujące zebranie nowej kadencji KNE PAN. Wybrano na nim przewodniczącego KNE (profesora Zb. Jasiewicza z Poznania), zastępcę przewodniczącego (profesor B. Kopczyńską-Jaworską z Łodzi), sekretarza naukowego (docenta A. Posern-Zieli1'Jskiego z Poznania) i dwóch członków prezydium (docent A. Kunachowicz z Krakowa i profesor W. Paprocką z Warszawy). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze reprezentuje w KNE dr Z. Kłodnicki z Wrocławia, a korporację PAN - czł. koresp. St. Tabaczyński z Warszawy. Nowo powołany Komitet Nauk Etnologicznych PAN w swym demokratycznie wybranym przez środowisko składzie działać będzie do końca 1992 roku. A. Pasem-Zieliński �299 SPRA WOZDANIE ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ZA OKHE:S OD WrtZESNIA 1989 ROKU DO WRZESNIA 1990 ROKU Z DZIAŁ/\LNOSCI 1. Sprelwy organizacy jnl:. Na 65 Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL, które odbyło się w dniu 15.09. 1~1l9roku w Opolu, dokonano wyboru Zarządu Głównego Towarzystwa, Głównej KO~1isji Hewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do Zarządu Głównego wybrano: dr. Tadeusza Baraniuka, mgr. Adama Bartosza, dr. Janusza Bohdanowicza, dr. Stanisława Chmielowskiego, mgr. Jana Cieślaka, prof. dr. Zbigniewa Jasiewicza, mgr Zofię Jeż-Jarecką, mgr Krystynę Kaczko, mgr. Jana Kapłona, dr. Zygmunta Kłodnickiego, dr /,nnę Kowalskc}-Lewicką, doc. dr Jadwigę Kucharską, mgr. Jana Łuczkowskiego, dr Janinę Nijakowską, dr Ewę Sadowską, dr Teresę Smolińską, mgr. Zbigniewa Toro11skiego, mgr. Romana Tubaję i mgr. Stanisława Żurowskiego. Po ukonstytuowaniu się Zarządu w skład jego Prezydium weszli: dr Janina Nijakowska prezes, dr Zygmunt Kłodnicki - wiceprezes, mgr Roman Tubaja - wiceprezes, mgr Krystyna Kaczko - sekretarz generalny, dr Ewa Sadowska - zastępca sekretarza generalnego, mgr Zbigniew Toroński skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz - zastępca skarbnika i mgr Stanisław Żurowski - członek Prezydium. Przewodniczącą Głównej Komisji Rewizyjnej po jej ukonstytuowaniu się została mgr Teresa Lasowa, zaś członkami mgr Magdalena Kopacz i dr Kazimiera Wołos. Natomiast przewodniczącą Sądu Koleżeńskiego - mgr Irena Wronkowska, a członkami - dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, dr Janusz Kamocki i dr Barbara Kołodziejska. WZD nadało godność członka honorowego mgr Marii Bytnar-Suboczowej. Na posiedzeniu Zarządu Głównego p'rL w dniu 21.09.1990 roku złożyła rezygnację z funkcji prezesa dr Janina Nijakowska. Zarząd powołał na to stanowisko dr. Zygmunta Kłodnickiego, dotychczasowego wiceprezesa, natomiast jego funkcję przejęła dr Janina Nijakowska. Obecna kadencja Prezydium Zarządu Głównego rozpoczęła się w okresie wielkich, znamiennych przeobrażeń w naszej Ojczyźnie. Wiążą się z nimi, obok ogromnych zmian pozytywnych, trudności finansowe, które dotknęły także nasze Towarzystwo. Dlatego Prezydium ZG zmuszone było do ograniczenia posiedzeń do sześciu (w tym jednego z Radą Wydawniczą) i zrezygnowania z plenarnego zebrar'Ja Zarządu Głównego w I kwartale. Głównym tematem posiedzeń Prezydium było realizowanie podstawowej działalności statutowej Towarzystwa i jego poważne problemy finansowe, wynikające z niedostatecznego finansowania przez Polską Akademię Nauk. Pierwsza dotacja z PAN wpłynęła na konto PTL dopiero WI marcu i nie pokryła wszystkich długów i bieżących potrzeb. Niezależnie od wielu pism kierowanych przez Zarząd Główny do P AN z prośbą o zwiększenie dotacji na rok 1990, Członkowie Prezydium wraz z wieloletnimi, aktywnymi członkami naszego Towarzystwa, jak prof. B. Kopczyńska-Jaworska, prof. Z. Jasiewicz i mgr S. Zurowski, czynili starania o pozyskanie dodatkowych środków finansowych zarówno w Polskiej Akademii Nauk jak i w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Chodziło przede wszystkim o dotacje na prowadzenie podstawowej działalności statutowej, w tym na realizację wydawnictw, płace, utrzymanie biblioteki naukowej l innych agend Towarzystwa. I tak 6.03.1990 roku delegacja w składzie: prof. dr �300 Bronisława Kopczyńska-Jaworska, prof. dr Zbigniew Jasicwicz, dr Janina Nijakowska, dr Zygmunt Kłodnicki i mgr Krystyna Kaczko przedstawiła w Wydziale I Nauk Społecznych PAN trudną sytuację finansową oraz najpilniejsze potrzeby To'warzystwa; 16.03.1990 roku prof. B. Kopczyńska-Jaworska, dr J. Nijakowska, dr Z. Kłodnicki, mgr R. Tubaja i mgr S. Żurowski odbyli rozmowę na ww. temat z wiceministrem Kultury i Sztuki Stefanem Starczewskim, a 18.05.1990 roku doc. dr Bogusław Linette i dr Zygmunt Kłodnicki ponowili starania w PAN o dofi:1,msowanie działalności Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. W wyniku przeprowadzonych rozm6w oraz dzięki przychylności władz Wydziału I PAN Towarzystwo nasze otrzymało jeszcze w I półroczu dotację \V wysokości 140,5 mln zł, w tym dla Redakcji DWOK 40,5 mln zł, a na II półrocze dotację w wysokości 125 mln zł, w tym dla DWOK 55 mln zł. Ponadto lVIKiSz przyznało Towarzystwu kwotę 40 mln zł na druk dwumiesięcznika "Literatura Ludowa". Równocześnie PAN obiecała pokryć koszty druku kolejnego tomu "Ludu", kt6ry od 1990 roku stanie się rocznikiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Polskiego Tov.'arzystwa Ludoznawczego. Dzięki tym dotacjom utrzymana została podstawowa dzialalność Z••,z'łdu Głównego PTL, a zwłaszcza jego agend jak DWOK, ODiIE, Biblioteka Naukowa,. Archiwum oraz Biura ZG, możliwe jest kontynuowanie części prac wydawniczych, a także nie doszło do poważnej redukcji etat6w, a co za tym idzie do zwolnienia z pracy wieloletnich pracowników. Obniżono zatrudnienie w księgowości ZG (112 etatu) i w ODilE (również 1/2 etatu). Zupełnie niejasna jest sytuacja fin:1I1sowa Towarzystwa począwszy od stycznia 1991 roku. Towarzystwo nasze nie posiada własnego lokalu: agendy Zarz'ldu Gl. mi(',:zczą się w jednym z budynk6w Uniwersytetu Wrocławskiego, ODiIE w Katl'dne Etnografii Uniwersytetu Ł6dzkiego, Pracownia DWOK w wynajętym lokalu ..•..Poznaniu. Budynek, w kt6rym znajduje się siedziba ZG PTL, wymienia częściowo swoich lokatorów i zarysowały się możliwości powiększenia powierzchni na~zcj biblioteki. Nie jest też jasne, gdzie dokładnie będą mieścić się pozostałe agend::: nowy wlaściciel budynku - Wydział Nauk Spolecznych - obiecał zapewnić nam podstawowe warunki pracy. Mamy "vięc nadzieję, że w najbliższym czasie zaowocują wieloletnie starania dr Anny Kowalskiej-Lewickiej i Antoniego Kuczyńskiego. kontynuowane przez dr. Z. Kłodnickiego. W ramach Towarzystwa działa nadal 20 oddziałów terenowych, a przy niektórych z nich funkcjonują Koła Zainteresowań Kulturą: Ormian, Łużyczan. Asyryjczyków, Robotniczej Łodzi, czy Koło Filmu Etnograficznego. Na koniec 1989 roku Towarzystwo skupiało 1.282 członk6w, w tym 3 członk6w prawnych, 9 członk6w honorowych zagranicznych i 6 członk6w zwyczajnych zagranicznych. Zaległości z tytułu niepłacenia składek członkowskich według stanu na 31XII.1989 roku wynosiły: za lata ubiegłe - 62.145 zł, zaś za rok 1989 - 85.200 zł (przy rocznej składce 200 zł i zniżkowej 100 zł). Ponieważ składka członkowska od 1990 roku wzrosła do 1.500 zł (zniżkowa 750 zł), aby zaległości nie powiększały się, apelu~ jemy do skarbnik6w oddział6w o dołożenie starań, by w maksymalnym stopniu zebrać do końca roku zaległe i bieżące składki. Z satysfakcją należy podkreślić fakt, iż niekt6re oddziały we własnym zakresie znacznie zwiększyły ustaloną przez. Walne Zgromadzenie Delegat6w w Opolu wysokość składek członkowskich. Należą do nich oddziały: w Gdańsku, w kt6rym niekt6rzy członkowie płacą 5.000 zł rocznie, w Bytomiu, Krakowie i Poznaniu - 3.400 zł i w Opocznie ~ 2.000 zł. Natomiast z przykrością stwierdzamy, że prawie 50010oddział6w nie wypełnia swych statutowych obowiązk6w. Do końca czerwca raport6w finansowych nie nadesłały �301 oddziały: w Ka!iszu, Lesznie, Opolu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem i Zielonej G6rze, zaś sprawozdań z działalności nie nadesłały oddziały: w Kaliszu, Łańcucie, Opolu, Rzeszowie, Szczecinie, Toruniu i Zakopanem. Uniemożliwiło to dokonanie w niniejszym sprawozdaniu analizy działalności całego Towarzystwa i przedstawienie WZD aktualnego stanu członk6w oraz wniesionych przez nich opłat. Natomiast warto odnotować, iż Towarzystwo nasze było współinicjatorem poIqcz.onego posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Prezydium Zarządu Głównego PTL z wiceministrem Stefanem Starczewskim, kt6re odbyło się 18 maja bieżącego roku w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. W spotkaniu wzięli udział przedstawiciele środowisk muzealnych, STL-u, Cepelii oraz innych, zainteresowanych kulturą ludową, jej sztuką i folklorem. W trosce o miejsce kultury ludowej, w tym twórczości artystycznej w całokszałcie kultury narodowej, zebrani sformułowali szereg postulatów, mających na celu zapewnienie dalszego rozwoju naszej dyscypliny oraz właściwej opieki instytucjonalnej nad kulturą i sztuką ludową w Polsce. Ponadto w ramach współpracy naukowej ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym w Bratysławie, która datuje się od 1973 roku, na Zjeździe SNS w Preszowie Towarzystwo nasze reprezentowała dr Ewa Sadowska. Wygłosiła ona referat dotyczący etnografii miasta przegląd badań krakowskich. Na nasz Zjazd na OTawie zgłosiła udział dr Kornelia Jakubikova, przedstawicielka SNS w Bratysławie. W konferencji zorganizowanej z okazji setnej rocznicy powstania Węgierskiego Towarzystwa Naukowego uczestniczył z ramienia PTL dr Marek Gawęcki, a 'W1 .konferencji "Demosu" w Dreźnie mgr Maria Niewiadomska. Nadto z ramienia ZG PTL doc. dr Barbara Bazielich uczestniczyła w pracach komisji konkursowej na stanowisko dyrektora Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, a mgr Krystyna Kaczko w spotkaniu z wiceministrem Stefanem Starczewskim, kt6re zorganizowane zostało przez Stowarzyszenie Twórc6w Ludowych w Lublinie. 2. Sprawy wydawnicze. Podczas Walnego Zgromadzenia Delegatów w Opolu wynikł problem wielkiego niedoboru środków na działalność wydawniczą i deficytu na koncie ZG PTL. Powodem deficytu było niepełne dotowanie Zarządu Głównego PTL przez Polską Akademię Nauk. Dzięki kontynuowaniu starań o dotacje, zar6v,,"Jlo przez wymienione wcześniej delegacje Zarządu Głównego, jak i przez mgr Antoniego Kuczyńskiego, który od maja 1989 roku pełni funkcję redaktora naczelnego wydawnictw PTL oraz dalszym staraniom o sprzedaż wydawnictw, udało się pozyskać środki finansowe, które pokryły niedobory. Na posiedzeniu Rady Wydawniczej, kt6rej od 18.XI.1989 roku przewodniczy prof. dr Czesław Hernas, zdecydowano kontynuowanie wydawania wszystkich serii i czasopism. Aby zapewnić środki na wydawnictwa postanowiono podjąć intensYWJ1estarania o pozyskanie dotacji i to nie tylko w Polskiej Akademii Nauk, kt6ra nie może dotować tytułów, będących poza jej planĘm wydawniczym. Za grożor:e były czasopisma tzn "Lud", "Literatura Ludowa" i "Łódzkie Studia Etnograficzne" oraz poszczególne serie. Negocjacje z władzami Wydziału I PAN doprowadziły jednak do ustaleó, iż "Lud" począwszy od 1990 roku staje się także ('[ganem wydawniczym Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk i może być dotowany ze środków tej instytucji. �302 "Łódzkie Studia Etnograficule" również zostały wpisane na li,-.t\; czasopism PAN, co zapewniło finanse na ich realizację. Natomiast dla dwumiesif:cznika n:1Ukawo-literackiego "Literatura Ludowa" nie posiadaliśmy środków zapewniających jego kontynuację. Starania podjęte przez redaktora pisma prof. dr Czesława Hernasa w Ministerstwie Kultury i Sztuki, wsparte przez Prezydium Zarządu Głównego PTL zapewniły pismu 40 mln zł na 1990 rok. Opłacono z nich zalegl<j fakturę za 1989 rok, natomiast pozostała ezęść tej dotacji, będąca na koncie ZG PTL, przeznaczona zostanie na uregulowanie dalszych zobowiązań płatniczych red~,_kCJi. Dzięki połączeniu zeszytów za rok 1989 i 1990 fundusz ten powiększony o obiecaną przez PAN dotację wystarczy na pełne pokrycie kosztów druku w 1990 roku. Aktualnie wszystkie zeszyty za 1990 rok znajdują się w przygotowaniu do druku, a redakcja posiada komplet materiałów dla trzech zeszytów na 1991 rok. Od zeszytu nr 1-6/1991 pismo rozpoczęło druk wspomnień syberyjskich, stanowiących pokłosie konkursu zorganizowanego wspólnie z ZG PTL. W okresie sprawozdawczym, mimo trudności finansowych, ukazały się kolejne zeszyty "Literatury Ludowej": nr 4-6/1988 i nr 1, 2, 3/1989, a w końcowej fazie druku znajdują się Zl~ sztyty 4-6/1989. Ich ukazanie się przewidujemy w pażdzierniku. Aby złagodzić deficyt finansowy związany z wydawaniem "Literatury Ludowej" redakcja czasopisma podjęła uchwałę, iż od początku 1990 roku nie będzie płaciła honorariów autorskich za artykuły zamieszczone w nim. Ponadto staraniem redakcji przyjęto do realizacji ogłoszenia reklamowe, z których uzyskuje się dodatkowe środki finansowe na to czasopismo. Dalsze starania Zarządu Głównego PTL o zapewnienie pismu ciągłości wydawniczej zmierzają do włączenia go do planu wydawniczego PAN, co znalazło wyraz w pismach przekazanych do Wydziału I Nauk SpQłecznych Polskiej Akademii Nauk. Prace redakcyjne nad kolejnymi zeszytami "Łódzkich Studiów Etnograficznych" są kontynuowane i w okresie sprawozdawczym ukazał się 29 tom tego rocznika. W ramach serii ukazały się następujące tytuły: R. Vorbricha, Daba, górale pół~ nocnego Kamerunu, Wrocław 1990, seria "Prace Etnologiczne"; A. Palucha, Zerwij ziele z dziewięciu miedz. Ziołolecznictwo ludowe w Polsce w XIX i początku XX wieku, Wrocław 1989, seria "Biblioteka Popularnonaukowa". Planowany pierwotnie nakład 50.000 egzemplarzy zmniejszony został do 25.000 egzemplarzy. Ta ilość okazała się wystarczająca dla potrzeb rynku wydawniczego, a elastyczne podejście do wysokości nakładu uchroniło Zarząd Główny PTL od strat finansowych. Dochody ze sprzedaży tej publikacji w wysokości około 11 mln zł pokryły część: niedoborów środków finansowych na wydawnictwa. Ukazał się także pierwszy tom pracy J. Ś\viętka, Brzozowa i okolica Zakliczyna pod redakcją dr Krystyny Kwaśniewicz, seria "Archiwum Etnograficzne", częściowo dotowana przez Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakowa i Urzędu Wojewódzkiego w Tar'1oVJie, który wyasygnował w bieżącym roku na kontynuację tego dzieła dalsze 5 mln zł. W ostatnich dniach ZG PTL uzyskał z P AN informację o możliwości uzyskania środków na wydawnictwa, co umożliwi wydanie II tomu wyżej omawianej publikacji, a także kolejnego tomu w serii "Prac Etnograficznych", poświęconego budownictwu Iraku. Mamy nadzieję, że interesującą pozycją na rynku księgarskim będzie publikacja Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej, poświęcona erotykowi ludowemu, a przygotowana do druku na IV kwartał bieżącego roku w serii "Biblioteki Popula:l1onaukowej". ,,/\tlasu Polskich Stro\V okresie sprawozdawczym staranie o reedycję i doc_ tlI' B. Bazielicb. jów Ludowych" prowadziły dr A. Kowalska-Lewicka Podpisano nawet umo\vę z wydawnictwem "Galicja" w Krakowie. lecz aktuu]ny �303 stan finansowy tej instytucji jest mało stabilny i nie rokuje pomyślnej współpracy. Nowym przedsiGwzięciem edytorskim jest "Biblioteka Zesłańca", stanowiąca pokłosie konkursu na wspomnienia i materiały dotyczące pobytu Polaków na Syberii w latach 1939-l95G. Konkurs zaowocował oryginalnymi tekstami wspo:nnieniowymi, dotyczącymi zesłań do Kazachstanu, pobytu Polaków w Workucie. na Kołymie i w innych miejscach odosobnienia. W sumie organizatorzy otrzymali ok. 400 prac. Są to teksty pochodzące zarówno z kraju, jak również spoza, granic: z Anglii, Australii, Kanady i USA. Aktualnie przygotowywana jest bibliografia rozumowaJJa prac i materiałów nadesłanych na konkurs, która zostanie opublikowana na łamach "Literatury Ludowej". "Biblioteka Zesłańca" przygotowywana jest przy współpracy z Wydawnictwem Wrocławskiej Drukarni Naukowej i obejmie zarówno teksty wspomnieniowe, dotyczące okresu zesłań sowieckich, jak również reprinty wybranych do wydania pamiętników z XIX wieku. Planuje się pełne samofinansowanie tej serii, a nawet liczymy na niewielki dochód dla Towarzystwa. Kończąc omawianie spraw wydawniczych należy raz jeszcze zwrócić uwagę, iż nasze pu~likacje powinny przynosić zyski, lub przynajmniej bilansować wydatki i dochody, gdyż według inform<lcji uzysk<lnych w Polskiej Akademii NilUk czasopisma i serie naszego Towarzystwa nie włączone do planu wydawniczego tej instytucji, nie będą przez nią dotowane. 3. Archiwum Naukowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zawiera 2.500 tek. W okresie sprawozdawczym kontynuowano porządkowanie materiałÓw archiwalnych od nr 736 do 900, wykonując następujące prace: zmieniono numerację opracowanych tek, wpisano do nowej księgi inwentarzowej oraz szczegółowo opracowano materiały archiwalne, sprawdzając ich zawartość oraz sporządzonokarty katalogowe i archiwalne. Zbiory archiwalne powiększyły się o materiały, stanowiące pokłosie konkursu na wspomnienia sybirackie. Ogółem wpłynęło ok. 400 prac, z czego polowa została opracowana. Sporządzono karty bibliograficzne, zawierające imię i nazwisko autora, tytuł pracy, liczbę stron, streszczenie tekstu oraz aktualny adres autora. Mają one stanowić podstawowy materiał bibliograficzny dla planowanych wydawnictw. Pozyskane drogą konkursu materiały stanowią niepowtarzalny zbiÓr archiwaliów dotyczących losów polskich zesłańców do ZSRR. 4. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego. Posiada 35.255 woluminów. W ciągu ostatniego roku powiększyła swoje ;:biory o 380 woluminów z czego zakupiono 86 woluminów za kwotę 40-1.930 zł, z darów pozyskano 23 woluminy a z produkcji wydawniczej Towarzystwa 10 woluminów. Znaczny procent nabytków pochodzi z wymiany wydawnictw. Z 261 woluminów pozyskanych tą drogą 39 woluminów otrzymano z placówek krajowych, a 222 woluminów z zagranicy. Wymiana wydawnictw zapewnia bibliotece regularny dopływ najnowszej literaturyetnograficznej, zwłaszcza czasopiśmienniczej. Prowadzona jest ona z 43 instytucjami krajowymi oraz 130 zagranicznymi. W zamian za otrzymane czascpisma i dzieła zwarte rozesłano do kontrahentów zgodnie z rozdzielnikiem wymiany 72. tom "Ludu", ostatnio wydane zeszyty "Literatury Ludowej" i inne publikacje. Wszystkie nabytki zostały zinwentaryzowane, skatalogowane i sklasyfiko·,vane. Obok prac zwi<)zanych z gromadzeniem, w:{mianą i opracowaniem zbiorów. ogrom-o �304 ne znaczenie ma udostępnianie ich oraz działalność informacyjna. Z księgozbioru korzystali przede wszystkim studenci i pracownicy naukowi Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, a także studenci archeologii, kulturoznawstwa, filologii polskiej i słowiańskiej, geografii turystycznej i inni. Na miejscu w czytelni udostępniowo 2.350 woluminów, na zewnątrz wypożyczono czytelnikom indywidualnym 517 woluminów. W ramach wypożyczeń międzybibliotecznych do bibliotek krajowych przesłano 42 woluminy. Z konsultacji i porad bibliograficznych korzystali w szerokim zakresie studenci, pracownicy domów kultury i inni zainteresowani. Ponadto dla potrzeb Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Narodowej w Warszawie zaktualizowano wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do księgozbioru w 1989 roku. Na zakończenie należy przypomnieć, iż w bieżącym roku obchodzimy jubileusz, mający wielkie znaczenie nie tylko dla naszego Towarzystwa, lecz takie dla etnografii polskiej. W 1990 roku przypadła 100 rocznica śmierci Oskara Kolberga. Dla uczczenia pamięci wielkiego etnografa polskiego Zarząd Główny podjął starania o dotację na dwa kolejne tomy Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, a Redakcja DWOK włączyła się w prace organizacyjne obchodów jubileuszowych. ZG PTL przekazał w formie długotrwałego depozytu dla Muzeum w Przysusze miniaturo"'lY portret Oskara Kolberga. Sekretarz mgr Generalny Krystyna PTL Kaczko DZIALALNOŚC KOLA ZAINTERESOWAŃ KULTURĄ ASYRYJSKĄ PRZY POZNAŃSKIM ODDZIALE PTL W OKRESIE OD MAJA 1989 DO KWIETNIA 1990 ROKU Działalność koła w omawianym okresie zdominowały spotkania o ponad lokalnym zasięgu; zasadniczym terenem naszej działalności jest Polska. Kontakty, które ńawiąz.aliśmy z zagranicą, głównie dzięki informacjom drukowanym w asyryjskich periodykach na Zachodzie, rozszerzają się i owocują w formie wzajemnych wizyt i spotkań roboczych. Na przełomie maja i czerwca byłem np. gościem imigrantów asyryjskich w Holandii, na zaproszenie jednego z dziC\lających tam klubów o nazwie "Mezopotamia". W tolerancyjnej Holandii mieszka obecnie około siedmiu tysięcy Asyryjczyków. Społeczność ta jest nieźle sytuowana, posiada bardzo dobre kontakty z miejscową ludnością oraz pelną swobodę w odwiedzaniu krewnych i znajomych w sąsiedniej RFN. W Holandii jest okola trzydziestu nauczyciet języka asyryjskiego. Wspólnie z innymi prowadzą szeroką i ambitną działalność kulturalno-oświatową oraz wydają dwa periodyki: "Kawkbo Othuroyo" - "Gwiazda Asyryjska" i "Szemszo" "Słońce", których kolejne numery są dostępne w bibliotece publicznej. Po powrocie do Polski przystąpiłem do finalizowania trwających blisko dwa lata przygotowań, których celem było zorganizowanie w Poznaniu, w Biurze Wystaw Artystycznych, wystawy prac asyryjskiego artysty-grafika, Hanna AI-Haek, mieszkającego w Szwecji. Otwarcie wystawy, obejmującej 134 prace (grafika, akryl, akwarela, olej), nastąpiło 12 lipca 1989 roku. Ostatnim akcentem ponadlokalnych kontaktów był przyjazd do Polski siedmioosobowej, asyryjskiej grupy muzycznej "Isztar" ze znanym piosenkarzem Ni- �305 nibem Lahdo i kompozytorem Yawsefem Malke. "Isztar", choć działa w Szwecji, jest zespołem powszechnie znanym w całym środowisku Asyryjczyków Zachodnich. Wykonane przez grupę piosenki ludowe utrwalono na płytach i taśmach magnetofonowych. W ciclgu sześciu dni pobytu w Polsce asyryjscy artyści przejechali blisko dwa tysiące kilometrów. Zespół był zadowolony, wszędzie bowiem przyjmowano go wręcz entuzjastycznie. O wymienionych wyżej imprezach przewodniczący koła napisał obszerne relacje, które ukazały się na łamach asyryjskiego miesięcznika "Hujada" wychodzącego w Szwecji od trzynastu lat. MichaeL AbdaUa KONFERENCJA NAUKOWA "W SETNĄ ROCZNICĘ ŚMIERCI OSKARA KOLBERGA" WARSZAWA 6-7 CZERWCA 1990 ROKU W dniach 6-7 czerwca 1990 roku odbyła się w Warszawie konferencja naukowa "W setną rocznicę śmierci Oskara Kolberga" zorganizowana przez Instytut Badań Literackich PAN. Miała ona charakter kameralny, odbyła się w gron,ie folklorystów, a poświęcona była głównie refleksji nad współczesną wartością żródeł zgromadzonych przez Kolberga. Konferencję otworzył dyrektor naukowy IBL, Ryszard Górski. Wygłoszono następujące referaty: Agata Skrukwa "Dzieje i obecny stan spuścizny rękopiśmiennej O. Kolberga", Danuta Pawlak "Z zagadnień dokumentacji melodii ludowych w zbiorach i wydawania tekstów ludowych w świetle rękopisów", Honorata Skoczylas-Stawska "Cechy gwar wieluńskich w dziele O. Kolberga", Elżbieta Jaworska "Polska ballada ludowa w Dziełach wszystkich O. Kolberga", Krzysztof Wrocławski "O Kolbergowskich publikacjach ludowych opowieści wierzeniowych z Mazowsza i Podlasia", Wiesław Bieńkowski i Anna Gruca "Krakowskie koneksje Oskara Kolberga", Iwan Kruk "Folklor białoruski w pracach O. Kolberga" i Ryszard Górski "Dokonania Kolberga w ocenie zagranicy". Kilku referentów, między innymi z Kijowa, nie przybyło na konferencję. Trzy pierwsze referaty, przygotowane przez pracowników redakcji Dziel Wszystkich O. Kolberga w Poznaniu, były ściśle związane z badaniami nad spuścizną rękopiśmienną Kolberga, prowadzonymi od 1963 roku równolegle do prac wydawniczych. Miały one na celu ukazanie podstawowych problemów warsztatu Kolberga, jego założeń i praktyk jako zbieracza i wydawcy. W referacie Agaty Skrukwy przedstawione zostały, w części nieznane dotąd fakty dotyczące dziejów tek Kolberga od chwili jego śmierci do dziś, a także wynikający z ich historii aktualny stan źródeł. Przemieszanie rękopisów i ich niekompletność w stosunku do stanu pierwotnego warunkują nie tylko kształt i zawartość wydawanych po raz pierwszy z manuskryptów monografii, ale także wyznaczają granice interpretacji dorobku folklorystycznego Kolberga. D. Pawlak omówiła podstawowe problemy dotyczące sposobów gromadzenia, notowania, opracowywania i wydawania melodii ludowych. Muzyka ludowa była przez Kolberga traktowana pierwszoplanowo i ukazanie jego warsztatu jako zbieracza i badacza folkloru muzycznego jest istotne dla współczesnej etnomuzykologiL W trzecim referacie z tego cyklu E. Miller przedstawiła podstawowe zagadnienia dotyczące Kolbergowskich metod zbie20 Lud t. LXXIV �306 rania i edycji tekstów folkloru. Analiza Spusclzny rękopiśmiennej przynosi ncH'e i istotne informacje o jego metodzie dokumentacji literatury ludowej, zwłaszcza w zakresie lokalizacji geograficznej zapisanych i drukowanych tekstów, ich chronologii i autorstwa. H. Skoczylas-Stawska zajęła się w swoim referacie tymi cechami gwar wicluńskich, które odnaleźć można w zapisach folkioru opublikowanych w monografii KaUskiego (tomy 23 i 46 Dziel wszystkich), zwłaszcza w zakresie fonetyki E. J2worsk<::, autorka Katalogu. polskiej ballady ludowej, zajęła się tym gatunkiem pieśni w dziele Kolberga. Zwróciła szczególną uwagę na zilsób drukowanych utworów, ich proweniencję żródłową oraz sposób traktowania tekstu ballad przez Kolberga. K. Wrocławski scharakteryzował folklor wierzeniowy Mazowsza i Podlasia wyekscerpowany z powieści wierzeniowych opublikowanych w monografiach Kolberga poświęconych tym regionom. Opowieści wierzeniowe, traktowane przez samego Kolberga jako ilustracja "świata nadzmysłowego", stanowią bardziej materiał do badań nad wierzeniami ludowymi niż nad formalnymi wyznacznikami tego gatunku. W. Bieńkowski omówił kontakty Kolberga ze środowiskiem naukowym i literackim Krakowa, poszerzając dokumentację źródłową tego najowocniejszego okresu życia i pracy autora Ludu. Prześledzenie stałych z'.vi~lzl:ów Kolberga z tym środowiskiem wykazalo, jak wielkie zr:aczenie dla prac i bad:lń etnograficznych miała atmosfera Krakowa, cieszącego się wówczas znaczn;l sViobod'ł myśli naukowej i patriotycznej. L Kruk z Miilska wj;lł się wartością żródlową zgromadzonych przez Kolberga materi<lłów bialoruskich z punktu widzenia współczesnej folklorystyki białoruskiej. Przedstawił m.in. wyniki badań terenowych potwierdzających żywotność niektórych wątków literatury ludowej zanotowanych przez Kolberga. R. Górski omówi! wybrane recenzje i wypowiedzi zagraniczr.e dotyczące Ludu i Obrazów etnograjicznych, a także kontakty Kolberga z badaczami pozapolskimi, poruszając niektóre aspekty recepcji prac Kolberga w nauce europejskiej XIX wieku. Dyskusja skoncentrowała się wokół problemu żródłowej wartości folklorystycznych zbiorów Kolberga. Ujawniła, jak potrzebna jest współczesnej folklorystyce szersza orientacja w metodach pracy badawczej i edytorskiej KolbeTga. Sformułowany więc został postulat publikowania wyników analiz jego spuścizny rękopiśmiennej, a także rezultatów jej konfrontacji z materiałami drukowanymi. Przybliży to moment, kiedy dysponować będziemy pełną naukową biografią Kolberga, ustalającą jego miejsce w dziejach polskiej folklorystyki i etnografii. Ewa Miller, ETNOLOGIA VII PRZEGLĄD FILMOW Agata Skruku'u A FILM ETNOGRAFICZNYCH W Łodzi, w dniach 13-15 listopada 1990 roku odbyl się VII Przegl<!d Film{,w Etnograficznych. Jego organizatorami byli: Katedra Etnografii Uniwersytetu Lódzkiego. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne \V Łodzi. Wytwórnia Filmów Oś\viatowych w Łodzi, Studenckie Koło Naukowe Etnografów (przy Katedrze Etnag"arii UŁ). Celem Przeglądu było określenie roli filmu w procesie edukacjii ctnologiC/:nej. Projekcje odbywały się w gmachu MAiE i objęTy 31 filmów procJuJ<cji pcJski::;j. czeskiej i słowackiej. Przegląd otworzyła prof. dr hab. B. Kf)pczyńska-JaV.'<l;'~';"a �307 (KE UL), przypominając historię łódzkich spotkal1 z filmem etnograficznym 1. W referacie inaugurującym VII Przegląd, doc. dr hab. A. Mikołajczyk (MAi E) wypowiedział się na temat możliwości i zasadności wykorzystywania filmów i różnego rodzaju zapisów filmowych w edukacji etnograficznej oraz archeologicznej. Z incjatywy dr E. Nowina-SroczYl1skiej (KE UL), głównego organizatora merytorycznego, w ramach Przeglądu odbył się retrospektywny pokaz filmów "V. Żukowskiego z lat HI68-19842. Zaprezentowano ponadto film poświęcony temu twórcy -- "Witold Żukowski czyli tropami filmowej etnografii", zrealizowany przez M. Lukow~:kiego'. Nie ulega wątpliwości, iż twórczość W. Żukowskiego odgrywa dużą rolę w popularyzowaniu wielu przejawów kultury ludowej i stanowi istotnq bazę ikonograficzną dla etnologów. Ze zbi01ÓW filmowych Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie zostaly udostępnione cztery filmy z lat 1957-1982 \ zrealizowane przez K. Chojnackiego i P. Szackiego. "Tradycyjna obróbka lnu" to film pokazujący wszystkie czynności związane z pozyskiwaniem i obróbką włókna lnianego. "Vykonywaniu ligawki, tj. instrumentu dętego z dl'ewna, który jest używany w czasie Adwentu, poświęcony by! film "Ligawka". Kolejne czynności dotyczące wyrobu góralskich fajek przedstawiał film "Wyrób fajek na Podhalu". Natomiast "Garnki ze Studziane~~o Lasu" prezentuj'l technologię produkcji glinianych naczyń lepionych z wałeczków gliny (t.echniką taśmowo-spiralną). P. Szacki w czasie projekcji wspomnianych fiimów poinformował, gdzie i kiedy zostały one zrealizowane oraz kim są i czym się zajmujq ich bohaterowie. Ponadto P. Szacki wygiosił komunikat dotyczący z<l!'Jisów filmowych gromadzonych przez PME. Przeważnie powstaj'l one w trakcie pl'Zeprowadzania badań terenowych przez pracowników Muzeum. Oprócz dokumentowania tradycyjnych technik i rzemiosł, rejestracją filmową są objęte ludowe obrzędy i zwyczaje, sztuka ludowa, działalność muzealna. Niektóre z tych realizacji slużą popularyzowaniu tradycyjnej kultury ludowej i są udostępniane zwiedzającym Muzeum. Studio Krót.kich Filmów w Bratyslawie reprezentował prof. M. Slivka, r('żyser. obecny dziekan wydziału filmowego Szkoły Filmowej w Bratysłavv"ie. W swym wystąpieniu podkreślił, że w związku z odbytymi studiami, uważa się l O poprzednich przeglądach zob.: E. Nowina-SroczYliska, Dorobek! tradycja. TlI PrzegLąd Filmów Etnograficznych, "Łódzkie Studia Etnogra.!iczne" 1984 t. 24 s. 96-99; H. Belke-Markie',vicz, Etnograficzna pal/orama Eu.ropy. IV Przeglqd Filmów Etnograficznych, "Łódzkle Studia Elnograficzne" 1987 t. 27 s. 133-136; "Materiały posesyjne z III Przeglądu Filmów Etnograficznych", Łódź 1983; M. Łukowski, PoLski film etnograficzny, Warszawa 1987, ss. 121. • "Frasobliwy", 1968, reź. W. Żukowski, Wytwórnia Filmów Oświatowych w Łodzi (taśma 35 mm, 8 min., kolorowy, dźwiękowyi7) "Jarmark w Leżajsku", 1975, reż. W. Żukowski, WFO (35 mm, la min., kolor, dźwięk); "Trąbita, róg gajdy Jana Kawuloka", 1975, reż. W. Żukowski, WFO (35 mm, 13 min., kolor, dźwlęki7); "W garncarskim rodzie", 1976, reż. W. Zukowski, WFO (:>5mm, 13 min., kolor, dźwięk); "Witamy Cię Panno Wiosno", 1973, reż. W. Żukowski, 1"78, WFO (35 mm, 4 min., kolor, dźwięk); "Dziady noworoczne", 1981, reż. w. Zukowski, WFO (35 mm, 15 min., kolor, dźwięk); "Objazd pól", 1982, reż. W. Zukowski, WFO (35 mm, 10 min., kolor, dŹwięk); "Lać światło", 1984, reż. W. Zukowski, WFO (35 mm, 10 min., kolor, dżwiqk). 'Witold Żukowski czyli lropaml filmowej etnografii, 1987, reż. M. Lukowski, W FO (35 min., 31 min., kolar, di.więk). 'Tradycyjna obróbka lnu", 1976, real. K. Chojnacki, P. Szacki, Państwowe MUZE'l:m Etnograficzne w \Varszawic (16 mm, 18 min., czarno-biały, niemy); "Ligawka", 1982, real. K. Chojnacki, P. Szacki, PM]'; (IG mm, 13 min., czarno-biały, niemy); ••Wyrób fajek na Podhalu", 19a2, real. K. Chojnacki, P. Szacki, PME (16 nlm, 17 lnin. czarno-biały, niemy); ,.Garnki ze Studziancgo Lasu", 1967, real. K. Chojnaeki, P. Szacki, PME (16 mm, 18 min., e"'H- no-biały, ule't"y). �303 zarówno za etnologa, jak i za twórcę filmowego. ,Jego zdaniem, film należy traktować na równi z artykułem etnograficznym, film bowiem stanowi formę publikacji etnologicznej, daje możliwość obiektywnej i subiektywnej wypowiedzi. Na Przeglądzie pokazano kilka realizacji M. Slivki 5. "Voda a praca" okazała się poetycką impresją na temat związków człowieka z żywiołem wodnym. "Muchovci" są opowieścią o rodzinnym zespole muzycznym, natomiast "Masky slovenskeho ludovello divadla" ukazują zimowe zwyczaje i obrzędy na wsi słowackiej. Spośród prezentowanych obrazów największe wrażenie na widzach wywarł film "Odchadza clavek". który jest zapisem prawosławnego obrzędu pogrzebowego na Bałkanach. M. Slivka dokonał tej realizacji w 1968 roku na terenie Bułgarii i Serbii, ale dopiero po upływie 20 lat mógł materiały te po raz pierwszy zaprezentować publicznie. Pokaz autorski filmów A. Różyckiego 6 ujawnił, że filmy te posiadają nie tylko walor dokumentu, niewątpliwie istotny dla etnogmfa, ale przede wszystkim ukazują ludzi poruszających się w obszarach swej oryginalnej wyobraźni, a przez to niezwyklych i o fascynującej osobowości. Mam tLI na myśli bohaterki filmów "Ułecieć" (Krystyna Adamczyk), "Kalwaria Marii Wnęk" i "Nicskończoność dalckich dróg" (Zofia Rydet). Z kolei mgr W. Kowalczuk z Muzeum Okręgowego w Białymstoku przedstawił cztery realizacje 1 dotyczące procesów wyrobu siekiery, motyki. duhy i niecki. Filmy te powstały jako uzupełnienie wystaw prezentowanych w Muzeum i były przeznaczone dla zwiedzających. Dopiero od niedawna w Muzeum w Białymstoku są dokonywane tego rodzaju zapisy filmowe i gromadzone w Archiwum Video Działu Etnografii. Katedrę Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu Karola w Pradze reprezentowali J. Skupnik i B. Kufnerowa. Pokazali oni filmy autorstwa prof. L. Barana, zrealizowane razem z Jidką Stankovą 8. "Wesele", film nakręcony w Jugosławii oraz "Maszkary" traktują o tmdycyjnej obrzędowości Czechów. "Szkoła warszawska", czyli grupa etnografów z Katedry Antropologii Kulturowej i Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego, skupionych wokół dr K. Kubiaka, to entuzjaści zafascynowani techniką video i możliwościami wykorzystywania jej przez etnologów, zwłaszcza w bezpośredniej styczności z informatorami. Świad- • "Voda a praca", 1963, reż. M. Slivka, Studio Krótkich Filmów w Bratyslav.ie (35 mm, czarno-biały, dżwięk); "Odchadza clavek", 1988, reż. M. Slivka, St. Kr. F-w (35 mm, czarnO-bialy, dźwięk); "Masky slovenskeho ludoveho divadla", 1986, reż. M. Slivka, Sto Kl'. F-w (35 mm, kolor, dźwięk); "Muchovci", 1988, reż. M. Slivka, St. KI'. F-w (35 mm, kolor, dźwięk). 'Beskidzkie palmy wielkanocne", 1983, reż. A. RóżyckI, WFO, (35 mm, 18 min., kolor, dźwięk); "Ulecieć", 1984, reż. A. Róźycki, WFO (35 mm, 16 min., kolor, dźwięk); "Drzewa", 1987, reż. A. Różycki, FWO (35 mm, 29 min., kolor, dźwięk); "Kalwaria Marii Wnęk", 1988, reż. A. Różycki, WFO (35 mm, 18 min., kolor, dźwięk); "Nieskończoność dalckich dróg. Podsluchana i podpatrzona Zofia Rydet. A.D. 1989", 1990, reż. A. Ruźycki, WFO (35 mm, 30 min., czarno-biały, dźwięk). 7 "Kucie siekiery", 1990, real. M. Pucilowski, Z. Sadowski, oprac. etno W. Kowalczuk, Muzeum Okręgowe w Bialymstoku (video VHS, 20 min., kolor, dźwięk); "Kucie motyki", 1990, real. M. Puciłowski, oprac. etno W. Kowa1czuk, Muz. OkI'. (video VHS, 10 min., kolor, dźwięk); "Wyrób duhy", 1989, real. M. Kość, M. Pucilowski, oprac. etno W. Kowalczuk, Muz. Okr. (video VHS, 8 min., kolor, dźwięk); "Wyrób niecki", 1989, real. M. Mala,cka, M. Puciłowski, oprac. etno W. Kowalczuk, Muz. Okr. (video VHS, 13 min., kolor, dźwięk). '"Wesele", reż. L. Baran, Katedra Etnografii i Folklorystyki Uniwcrsytetu Karola w Pradze (35 min., czarno-bialy, dźwięk); "Maszkary", reż. L. Baran, Kat. Etn. i Folkl. (35 mm, czarno-bialy, dźwięk). �czyły o tym przedst.awione filmy ~': "Opowieści o Mańce", "Przewożnik", "Pog:'zt'b Stefana od Figury", Pokazom filmowym VII Przeglądu towarzyszyła dyskusja, w której jednym z dominujących tematów bylo zastosowanie techniki video w etnologii. Stwierdzono, iż dokonywane w terenie realizacje video stanowią material dokumentujący o;;]'eślone zjawiska kulturowe (np. obrzędy, technologię, twórczość artystyczną) i mW"l być uznawane za obiekty muzealne. Natomiast zapisy video utrawalające sytuację kontaktu etnologa z informatorem są wprawdzie formą uchwycenia świadomości rozmówcy, ale z drugiej strony mogą wykazać "etnocentryzm badacza, jego przeświadczenie o wyższości własnej wiedzy, a nawet ujawnić totalną manipulację in~ormatOl·em. Video to medium niebezpieczne, gdyż w rezultacie jego stosowania m()g~l zacz[tć powstawać filmy nie o ludziach, a o granicach etnologii" 10. Publiczność Przeglądu, oprócz łódzkiego środowiska etnologów, filmowców i miłośników filmu etnograficznego, stanowili studenci etnografii z Krakowa, Wrocławia, Warszawy i Pragi. Na przyszłość, w związku ze wzrastającym zainteresowaniem, impreza winna być przeniesiona do większej sali 11. Danuta Nadaj XII MIĘDZYNARODOWY KONGRES NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH, SYMPOZ.JUM: "FOLKLOR A PROCES HISTORYCZNY" W dniach 2-1-31 lipca 1988 roku odbył się w Zagrzebiu XII Międ7.ynarodm.vy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Było to przedsięwzięcie ze wszech miar olbrzymie i zasługujące na uwagę. Opisanie Kongresu przekracza jednak możliwości jednego obserwatora. Jedno ze stu szesnastu sympozjów Kongresu wrganizowanego w ramach dwudziestu siedmiu pól tematycznych, zajęlo się problemem folkloru i folklorystyki w ujęciu historycznym. Sympozjum pL "Folklore and the historical process" było bodaj największym tego typu przedsięwzięciem podczas ośmiodniowych obrad. Z racji technicznych odbywało się jednocześnie w dwóch pomieszczeniach, stąd też i tu pełna obserwacja była zn3.CZnie utrudniona. Podczas sympozjum wygłoszono blisko siedemdziesiąt refer<ltów i chociaż refe;'enci zdominowani byli przez przedstawicieli zagrzebskiego "Za','od za istrażivanije folklora", to i tak znależć można było przedstawicieli wszystkich niemal kontynenlów. Tematyka wyst[jpień była bardzo szel'O;"l:ai niekiedy dalece wybieg:ljąca poza ramy wytyczone przez myśl przewodnią sympozjum. Poruszano w nich kweslie 9 •• Opowieści o Mańce", J990, real. R. Nowit"lSki, Katedra Etno!o~ii i f\.ntropolo~ii Ku!tUTowe.1 Uniwcr:-;ytetu \Varszavvskicgo (video VHS, 90 min., kolor, dź'więk); "Pr:..:cv"tożn..ik", 19~O, real. W. Fieniążek, Kat. Elnol. i Antrop. Kult. (video VHS, 90 min., kolor, dj.wi~k); ,;Pogrzeb Stefana od Figury", 1990, real. J. Kotail~:iki, Kat. Etno!. i Antrop. !{.ult. (video VIIS, GO min., tolar, dżwl(;k). 10 Z wypowied:i Eo Nowina-Sroezyń:·.lciej (KIC UL). 11 Należy mieć nadzieje:, że na"t<:pne "potkania b<;dą się odbywać przy użyciu nowocześniejszego i ~prawn!ej<,;zf'go sprzętu or~z, że i.cnŻ2 sprzęt b~dzie ob;.;;iugi\vany przez osoby bardziej kOInpeleni.nc niż nl~ało to m~ej"ice na VIl PFE. �3tO elnohistoryczr.e, metodologiczne, źródłoznawcze. Mówiono o problemach przemian kulturowych, o współczesnych zagadnieniach kultury duchowej i o aspektach folkloryzmu. Kwestie metodologiczne dotyczyły różnych obszarów rzeczywistości folklorystycznej. Aleksandra Wagner z Zagrzebia w referaci~ pt. "The method as a way to atomize history" (Metoda jako sposób atomizacji historii) stwierdziła między innymi, iż pojedyncze przykłady pomagają nam budować gmach kompleksowego zrozumienia historii. Jednakże całkowite zrozL:mienie niejako uniewazma wagę jednostkowego elementu. Przykłady muzyczne, jako dowody nau!wwej "praxis" ważne być mogą tylko wówczas gdy podstawą owej ,.praxis" np. w kręgu muzykologii jest interpretacja. W podobnym duchu wyraził swój pogl<id na muzykę ludową Jzalij Ziemietowskij z Leningradu w referacie pt. "Musie us a source of history" (Muzyka jako źródło historyczne). Jego koncepcja opiera się na założeniu, iż możliwe jest wykorzystanie muzyki i pieśni ludoWE'j jako informacji etnohistorycznej, co napotyka w praktyce na pewne trudności. Obecnie folklor muzyczny bada się jako historyczne ucieleśnienie konkretnych systemów myślenia muzycznego, sposobów artykulacji i percepcji. Autor uważa, ;~C systematyczne podejście i semantyczne porównanie z danymi pozamuzycznymi mogą doprowadzić etnomuzykologa do studiów nad etnohistorią. Mark Slobin z Middletown mówiąc o historyc:mych poJejściach w etnomuzykologii "Historical approaches in ethnomusicology". dał przegląd różnych histerycznych stanowisk wykorzystywanych w ciągu o:;tatnich 20. lat w badaniach nad muzyką ludową w Afganistanie, Europie Wschodniej i USA. Podejścia te, jego zdaniem, stosowane były na gruIlcie analizy tradycyjnej, jak też na gruncie metod nie znanych dotąd etnomuzykologom uwzględniającym w swoich studiach historię nad muzyk'l różnych regionów. Wystąpieniem, które na pewno pozostało na długo w pamięci uczestników Sympozjum było wystąpienie prof. Anny Czekanowskiej. W reIeracie pl. "Folk music today: historical vs. sociological-psychological approach" (I\·'luzyka ludowa dzi<;iaj: perspektywa historyczna w ujęciu socjologiczno-psychologicznym), powiedziała między innymi, iż rezultaty polskich badań dowodzą, że ocena kultury zależy przede wszystkim od aspektów kultury, które są przedmiotem badań oraz metod do tych badań zastosowanych. Dwa zjawiska zdaniem prof. Czekanowskiej mają dziś szczególne znaczenie: ocena tradycji i jej znaczenie dla współczesnego społ!~czeństwa oraz rola kulturowej tożsamości z uwzględnieniem regionolnaych i lokalnych wartości. Różnice między prezentacją tego samego faktu dziejowego w historii i folklorze 5ą ewidentne. Tatiana Civ'jan-Michaiłowa z Moskwy w referacie pt. "Notion of precedent in folklore" (poglądy nI. precedensu w folklorze) uważa, że historyczność folkloru i mityczno-poetyckich źródeł historycznych wskazuje na ich powinowactwo oparte na mitologicznym precedensie (mythological precedent), który znc~jduje odbicie zarówno w obrzędach, kosmologii, jak i w przekazach historycznyc" . Autorka uważa, że poszukując elementów mitologicznych w historii i historycznych .w folklorze zaczynamy od "mythological precedent". Ow "mitologiczny preced"ns" winien być uważany jako element, który utrwalił informację historycZIl{!. Jewgienij Paszenko z Kijowa w referacie pl. "DlAbrownik in comparative studies of slavonic mythology" (Dubrownik w studiach porównawczych z zakresu mitologii słowiańskiej), na gruncie badań folklorystycznych odzwierciedlających slarosłowiaiiskie wyobrażenia mitologiczne w kulturowym pejzażu Dubrownika, określił linię Kijów-Dubrownik jako jedną z możliwych dróg migracji Słowian. �311 Jaromi}' Jech z Pragi w bardzo interesującym wywodzie p1. "Folklore und historische Prozess - Folklore aIs historischers Prozess" (Floldor i proces historyczny - felklor jako proces historyczny) mówił, iż folklor może być postrzegany j<lko paralelny do procesu dziejowego, kiedy indziej jako fenomen współistniejący z tymże procesem. W pierwszym wypadku jest on trudny do odróżnienia, niekiedy daje się zauważyć całkowita niezależność od generalnego biegu historii, podczas gdy w jeszcze innych przypadkach mamy do czynienia z refleksjami wydarzeil dz:ejowych. W drt~gim przypadku, folklor może być badany historycznie w swoim aktualnym kształcie. Przemyślenia te autor posiłkował przykładami literatury ludowej, szczególnie w jej formie narracyjnej. Prakash Oraon Chandra z Ranchi w Indiach przedstawił referat pt. "Tribal history through folklore" (Historia plemienna utrwalona w folklorze). Przedstawi! tu tzw. historię ludową wyrażoną folklorem. Zauważył przy tym, że ustne tr<J.dycje historyczne społeczeństw niepiśmiennych są tylko źródłem do nakreślenia tzw. "historii hipotetycznej". Jej ustalenie możliwe jest poprzez analizę pieśni, podań i legend dotyczących wydarzeń i ruchów migracyjnych, mających miejsce w przeszłości. W folklorze grup etnicznych centralnych Indii utrwaliło się własne widzenie przeszłości. Są to przekazy o przywódcach wczesnych ruchów migracyjnych, są to mity. które zachowały dawne nazewnictwo grup etnicznych. Prakash Chandra zwracał uwagę, że na gruncie tych tekstów możliwe jest odtworzenie dziejów plemion. Podobne sugestie wyraził Gerard Rooijkker z Nijmegen w refe:'acie pl. ,.Ecclesiastical power and popular culture, acculturation processes in thc' southern Netherlandes, 1560-1700" (Siła eklezjastyczna i kultura popularna. Procesy akulturacyjne w południowych Niderlandach 1560-1700). Natomiast Antoniju Zaradina z Zagrzebia w referacie pt. "Celebration of s1. Clement of Rome CyriJomethodian inheritance of the city of Polijica" (Uroczystość św. Klemensa z llzymu - dziedzictwo Cyryla i Metodego w mieście Poljica), mówi że w folklorze chorwackim pokutuje wspomnienie Cyryla i Metodego, którzy ukrywali się tu około roku 886. Niżej podpisany przedstawił podczas Sympozjum referat p1. ,,i-'olklorc as a historical source" (Folklor jako źródło historyczne), w którym na gruncie poznur\skiej szkoły metodologicznej wskazał na n.iektóre możliwości i brak możliwości wykorzystania folkloru w rekonstrukcji procesu dziejowego, Swietłana Omitriewa z Moskwy zajęła się kwestią spajania kultur i etnohistorią. W referacie pL "The ethnocultural contacts of the northern Russians with othcr peoples of Eurasie (as based on folklore and imitative arts)" (Etnokulturalne zWlL1Zklpółnocnych Rosjan z innymi ludami Eurazji na podstawie folkloru i sztuki) w.,kaza!a, iż tradycyjna kultura Rosjan zamieszkujących europejską Północ została w wielu aspektach określona przez etnohistorię. Prócz kontaktów między sąsiad'.ijącymi ze sobą ludami ugrofińskimi, odzwierciedlonymi w folklorze, autorka wskazała na kontakty Rosjan z ludami z odległych terytoriów. Specjalną uwagę z'ł.Tóciła na naj starsze elementy tej kultury. Bardzo dużo miejsca podcz3s Sympozjum poświęcono współczesnym zjawi;;kom folkloru i kultury duchowej, przemianom zachodzącym w ich obrębie i probkmom dzisiejszej folklorystyki. O znaczeniu muzyki we wspólczesnych obyczajach rumuńskich mówiła Elizabeta l\Ioldovenau z Bukaresztu. W referacie p1. "Music - an integral part of Rum\.lnian traditional customs" (Muzyka integralną częścią tradycyjnych zwyczajów rumuńskich) stwierdziła, iż muzyka w kontekście tradycyjnych obyczajów ma wymiar humanistyczny i spektakularny. O karnawale rodem z Portt.gnlii, który w ojczyźnie stracił już na znaczeniu, �312 a przeniesiony w inne regiony świata cieszy się niczwykłą popularnością mówił Daniel Crowley z Davis. W wystąpieniu pt. "Carnival as secular ritual a Pan-Portugese perspective" (Karnaw8.ł jako przykład obrzędu świeckiego i perspektywa ogólno-portugalska) powiedział między innymi, iż karnawał, który odbywa się dziś w miejscach tak odmiennych pod względem kulturowym, a uformowanych pod wpływem portugalskiego państwa kolonialnego, może być analizowany pO:'ównawczo w stosunku do jego struktury o;-ganizacyjnej, funduszy, planów, typów, jednostek reprezentacyjnych, tematów parad itp. Zdaniem autora dokonanie takiej analizy pozwoliło na przedstawienie różnorodności tego świeckiego zwyczaju jaki funkcjonuje dla podtrzymania lokalnej, grupowej, narodowej lub nawet indywidualnej tożsamości. O przemianach obrzędów weselnych mówiła Natalia Szyłgina z Moskwy w referacie pt. "Viability of ethnic specifity of wedding rituals among the West-Fi nlI1isch peoples, the late 19th and the 20th centuralies" (Zywotność etnicznej specyfiki weselnych obrzędów wśród ludów zachodnio-fińskich w końcu XIX i na początku XX wieku). Mówiła między innymi, że przemiany społeczne i ekonomiczne wpłynęły na przekształcenia różnych aspektów życia chłopów, łącznie z obrzędowością rodzinną, do której należą także obrzędy weselne. Te właśnie zmieniają swoją społeczną wymowę. Fakt, że nastąpił wzrost wpływu czynników zewnętrznych na tradycyjną rodzinę, zdaniem autorki, nie zubożył obrzędów weselnych i ich etnokulturalnej specyfiki. Znaczenie tradycji ludowej, a folkloru przede wszystkim, dl<: utrzymania spoistości etnicznej znalazło wyraz w referacie Juha Pentikainen z Helsinek. O~ÓŻ w roku 1968 wraz z Teklą Domotor prowadził badania w chorwackiej wsi Dravasztara na Węgrzech. Wyniki tych badań dowodzą w jaki sposób grupy etniczne, które mieszkają z dala od wielkich skupisk właściwego im narodu mogą przechować archaiczne elementy kultury, które zamarły już w ich ojczyźnie wiele ht temu. Zorica Rajkowić z Zagrzebia opowiedział o przydrożnych pomnikach upamiętniających ofiary wypadków drogowych ("Roadside memorial signs for traffic accident victims"). Pomniki takie wyraźnie rysujące się w pejzażu Jugo~;lawii stawia się także tym, którzy zginęli w innych wypadkach: zamarzli, utonqli, splon<;li lub padli ofiarą morderstwa. Z pomnikami tymi związane są zwykle ustne p;'Zekazy, których fenomen ma na celu zaz,.-;aczenia na dlugi czas miejsca śmierci pojedynczej osoby. Linda Degh z Bloomington wygłosiła referat pt. "I~emembering the dc'nd in conventual poetry of women" (Wspomnienie śmierci w konwencjonalnej poezji kobiecej). Mówila, iż forma rytualnego vpamiętnienia stanowi wstGP do określenia jej kontekstualnych przekształceń. Esencjalny wymiar osobistych poetyckich re:: lizacji zachował się właśnie \" Ameryce, a ich forma ulegla modyfikacji. Ustne realizacje znalazły swoje przedłużenie w poezji, .niekiedy odgrywanej w przec.:sta·· wieniach teatralnych, a najczęściej drukowanych w prasie. Ponieważ nastąpiła zmiana mechanizmu komunikacji tych utworów, z"viększył się iU<I& odbior::ó\v. Główna uwaga tych utworów skoncentrowana jest na sieroctwie i h6J.a z powodu utraty najbliższych, który w wymiarze epickim przyjmuje znamiona zwyc;i<;st\\'a nad śmi~rcią i ponownego pclączenia się w wiecznym życiu. Na uw<!gę zasługuje też wypowiedź Bohush\ra Bencśa z Ern;;. VI referacie pt. "Contemporary urban narrations" ("Współczesne opowiadania miejsl.del pr::edstav,rił tematyczny zakres funkcjonujących obecnie elementów folkloru mi~jskjego. Zwrócił uwagę, że literatura ta wchłania lokalne i indywidualne \"spom"ienia, �313 opowieści dotyczqce życia codziennego, lokalne mity i przesądy, anegdoty i inne przejawy humoru. B~rd30 ważna jest tutaj rola narratora, temat opowieści i sposób jej przekazywania. Opowieści t2 pozostają zarazem zdeterminowane historycznie i społecznie. Referat dotyczył sp2cyfiki tekstów spisywanych, na przykładzie małych grup społecznych. W kilku wystąpieniach referenci zajęli stanowisko wobec folkloryzmu. Gulnar Kendirbajewa z Ałm:l-Aty wygłosiła referat pt. "Theoretical problems of folklorism and the theory oI values" (Teoretyczne problemy folkloryzmu i teoria twórczości). Zaja Koronović i Vesna Kotić z Nowego Sadu przedstawili referat pt. "Krajice (queens) a ritual practice and a folklorism" (Królowe rytualna praktyka i folkloryzm). Referat dotyczył obrzędu "vodneje krajlica" ceremonii wyboru królowej w związku z nadejściem kalendarzowej wiosny i przemianami zachodzącymi w naturze. Autorzy spostrzegli, że w niektórych rejonach Wojwodiny zwyczaj ten odżył w zespołach folklorystycznych. Właśnie to spontaniczne ożywienie zwyczaju od dawna tu l:iespotykanego stanowiło przedmiot teoretycznych rozwaŻ3ń nad folkloryzmem badaczy z Nowego Sadu. Shefget Planna z Pristhina w referacie pt. "The function of authentic folklore in contemporay society" (Funkcje autentycznego folkoru we współczesnym społeczc'istwie) omówił formy kultywowania autentycznego folkloru we wsi i w mieście przez nosicieli: pieśniarzy, tancerzy instrumentalistów, humorystów i uczestników rodzinnych ceremonii obrzędowych, świąt kalendarzowych i ludowych przedstawień. Autor zauważa, że właśa1ie ci niby autentyczni nosiciele folkloru sponta,. nicznie wprowadzają do swoich przedstawień elementy folkloru autentycznego, tak samo jak czynili to członkowie klubów amatorskich lub fachowcy. Szczególnie zajęła go sceniczna wersja autentycznego folkloru i sposoby jego prezentacji (poprzez telewizję, wideo, filmy, płyty, kasety magnetofonowe). W końcu zwróciło uwagę wystąpienie Maji Povrzanowić. W referacie pL "Dalmatian Klapa singing: the changes context" (Dalmatyńscy Klapa śpiewają: przemiany kontekstu). Autorka prowadziła badania na wybrzeżu dalmatyńskim i przybrzeżnych wyspacłl. Zauważa, że obok tradycyjnych śpiewaków, zwanych Klapa, powstały zorganizowane grupy muzyczne prezentujące podobny repertuar w mass-mediach, na koncertach i festiwalach. Trzydziestoletnia obserwacja pozwoliła dostrzec, że w rzeczyw istości śpiewacy Klapa są dzisiaj jednym z najwartościowszych symboli tożsamości Dalmatyńczyków. Sympozjum pt. "Folklor' a proces historyczny" w całej swej masie wystąpień nie wniosło żadnych nowych rozstrzygnięć \V folklorystyce, jedynie uległa natężeniu jej amerykaliska antropologiczna orientacja. Wojciech Łysiak SESJA NAUKOWA "FOLKLOR l WSPOŁCZESNOŚC" W 26-LECIE SEKCJI FOLKLORYSTYCZ;'~EJ POLSKIEGO ZWL,\ZKU KULTURALNO-OŚWIATOWEGO) (MOSTY KOŁO CZ::SKIEGO CIESZYl'LĄ 27-28.10.1990) ISTNI FNIA Sesję obvofzył Kil'!'ownik ;:~2kc.ii F'olklorYDtycznej PZKO -- doc. Daniel ;(adłubiec witajqc gości w osol:<1c11:dyrektora dep:\rtamentu w Ministerstwie Kultury Cz.eskiej Republiki Federac.yjnej dr. Alesza Depala, Konsula g':'ncralnego Rzee'.:ypo- �314 spolitej Polskiej w Ostravie p. Gerarda Grabowicza, senatora inż. Jerzego Kralczyńskiego, dyrektora Gimnazjum Polskiego w Czeskim Cieszynie dr. Bogdana Kiszy, redaktora naczelnego czasopisma "Zwrot" p. Jana Rusnaka, prof. Adolfa Dygacza oz Uniwersytetu Śląskiego - Filia w Cieszynie, zarazem prezesa Śląskiego Towarzystwa Folklorystycznego, dr Ewy Sadowskiej - zastępcy sekretarza generalnego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mgr. Jana Kropa-prezesa Towarzystwa Miłośników Wisły, dr. Andreja Sulitki z Instytutu Etnografii i Folklorystyki Czeskiej Akademii Nauk w Brnie. Następnie odznakami bądź aktami uznania za długoletnią współpracę z Sekcją wyróżnieni zostali: Jan Szymik, Antonin Szpyrc, Józef Chmiel, Władysław Niedoba. Plakietki pamiątkowe otrzymali: Jan Krop i Andrej Sulitka. Odznakę honorową województwa bielsko-bialskiego otrzymał Władysł<.Jw Milewski. Po części oficjalnej doc. Daniel Kadłubiec i Jan Szymik dokonali podsumowania działalności Sekcji za ostatnie 5 lat. Szczególnie imponujący jest jej dorobek publikatorski - dwa ciągle wydawnictwa: "Biuletyn Ludoznawczy" ukazujący się w technice małej poligrafii oraz tematyczne "Zeszyty Ludoznawcze" drukowane profesjonalnie, co pięć lat, jako jubileuszowe jednodniówki (w 1990 r. pt. "Ojcowski dom"), artykuły, sprawozdania i komunikaty w "Kalendarzu Śląs!dm". "Kalendarzu Cieszyńskim", ostrovskim "Głosie Ludu", "Zwrocie", katowickich "Pogh1dach", "Podbeskidziu", "Literaturze Ludowej" w sumie 700. Uderza przewaga prac materi<lłowo-popularyzatorskich nad teoretycznymi. Sekcja przygotowała nadto: scenariusze słuchowisk folklorystycznych w radiu czeskim i polskim (między innymi audycja "Na południe od Czantorii"), przegląd pieśni ludowych na Zaolziu w dwu pionach: przedszkolnym i szkół podstawowych oraz szkół średnich i dla dorosłych, udział w Tygodniu Kultury Beskidzkiej w Wiśle, przeglądzie gawędziarzy w Katowicach, wystawach sztuki ludowej w śląskich muzeach. Widoczne jest, że członkowie Sekcji preferuj'l w badaniach kulturę duchową i sztukę ludową, kulturę materialną zostawiając nieco na uboczu. Brak też kompletnej bibliografii Śląska Cieszyńskiego, co spowodowane jest faktem, że członkowie sekcji, poza przewodniczącym, to amatorzy, samoucy zamiłowani w kulturze swej ziemi rodzinnej. Otecnie prowadzone są badania zespołowe z zakresu obrzędo"\'vości dorocz~ej z celem opracowania monografii. Kastępnie prof. Adolf Dygacz przedstawił referat dotyczący folkloru Ziemi Cieszyńsk:ej, zajmując się szczegółnie motywami wędrownymi pieśni. Z kolei mgr 1I1ałgorzata Kiere3 z Muzeum Beskidzkiego w Wiśle omówiła, na podstawie '.vłasnej praktyki, optymalny model funkcjonowania folkloru na Śląsku Cieszyńskim proponując uznać to jako wst~p do dyskusji. Zwróciła uwagę, że folklor obecnie jest opracowywany i stylizowany, a granicCI stylizacji wymaga kompetencji, tempo przyjmowania nowych wzorów jest przyspieszone, dominuje aspiracja do miejskiego trybu życia, programy występów zespołów dziecięcych są kopiami programów przedstawianych przez dorosłych. Dyskusję podsumow·ał dr Andrej Snlitka. Folklor winny upo"vszechniać przedszkole i szkoła działające na miejscu, w określonym terenie, a nie radio i telewizja, ponieważ mechanizm kultury ludowej jest identyfikacyjny, a kultury masowej unifikujący. Należy też zwrócić uwagę, by dzieci znajomość pieśni ludowych wynosiły z domu rodzinnego. Z inicjatywy mgr. Jana Kropa powzięto uchwałę by wystąpić z memoriałem do Ministra Edukacji Narodo-.vej o modyfikację programu wychowania przedszkolnego szkolnego w tym duchu, by uwzględniały naukę ludowych zabaw dziecięcych pieśni danego regionu. Z kolei dr Ewa Sadowska przedstawiła referat "Pucheroki i Siuda Baba" - �315 dW'l zwyczaje wielk<lnocne krakowskie. Historia i teraźniejszość". Zwróciła uwagę Ha podstawie przeprowadzonych w 1990 roku wlasnych badań, że zwyczaje te są wci,jż żywe, choć zasięg ich systematycznie się kurczy, a treści magiczne uczestnikom nie są już znane. Podkreśliła rolę szkoły i Koła Grodzkiego Polskiego Towarzystwa Turys!yczno-Krajozn~,wczego, w mniejszym stopniu muzeów w utrzymaniu się tych zwyczajów w czasach obecnych. Ostatnim referatem był przedstawiony przez prof. Stanisława Hadynę - kier')wnika zespołu "Śląsk" "Folklor wyrazem tężyzny narodowej wyrazem naszego wnętrza". Podkreślił on, że funkcjonowanie folkloru może mieć różne aspekty: narodowe. palriotyczEe, t.radycjonalistyczae, es~ztyczne (o czym decyduje przede wszystkim język), wreszcie użytkowco Hierarchi,l i zmienność tych funkcji jest bardzo ważna. Śl;łsk musiał się z"nvsze bronić przed wynarodowieniem, przed inwazją słowa i muzyki, która poprzedzała zwykle milit.arną. Folklor broni zaś naszej tożsamości. obecnie przed obcą naszej kulturze amerykanizacją. Idąc do zjednoc:wnej Europy jako kosmopolici nic wzbogncimy jej niczym. Sesji, która odbywala siC; w domu Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Mostach koło Cieszyna towarzyszyła wystawa fotograficzna reprodukcji zdjęć archiwalnych i odzwierciedlenie stanu współczesnego "Budownictwo Karviny i okolicy" Jozefa Chmiela, malarstwa Stanislawa Orszulika, malarstwa na szkle Antonina Szpyrca, rzeżby Pawła Kt.:ta, płaskorzeźb Karola Kalety. Część artystyczna odbyła się w teatrze w Czeskim Cieszynie. Wystąpiły zespoły: chór "GoroI" pod dyr,'kci<1 inż. B. Stonawskiego, kapela Z.P. i T. Ziemi Cieszyńskiej pod kierunkiem W Hakowskiego, zespół folklorystyczny "Bystrzyca", uczniowie szkoły podstawowej \v Trzyńcu pod kierunkiem B. Krainy, kapela ludowa Gimnazjum Polskiego 7. Czeskiego Cieszyna pod kierunkiem L. Kaliny - w cz~ści pierwszej zatytułowanej "Smreki się klaniajom". W części drugiej pod tytułem ,,Przi świyncie" wystąpiły: Zespół Pieśni i Tańca "Gornik" pod kierunkiem M. Behan, Zespół Pieśni i Tańca "Olza" pod kierun~ kiem O . .Jaworka, ze:,pół ,,2łędowice" pod kierun!f.il'm A. Palowskiego. Trzeba zaznaczyć, że mimo stosunkowo wysokiej ceny biletów (od 20 koron) widownia była peh,a. Reagol.vala bardzo żywo. Ewa Sadowska "WIELOKlJLTUIWWOSĆ LWOWA" WAFtSZAWA, 23 MAJ"\ DYSKUSJ'\ PANELOWA, 1989 ROKU Dnia 23 maja 19H9 rok~ w gmachu Instytut;.l Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego odbyła siC; dyskusja panelowa na temat wielokulturowości Lwowa, kt:n"l zcrganizow,~ło Towanystwo "Pomost". Referaty wygłosili: prof. Marian Marek Drozdowski i doc. Witold Szolginia o polskich tradycjach Lwowa i roli tego miasta dla społeczeństwa polskiego, prof. Maury~y Horn o galicyjskich Zydach, dr Bazyli Nazaruk na tem,:t współpracy inteligencji polskiej i ukraiilskiej, a Ormianach lwowskich mówił mgr Grzegorz Pełczyhski. Najbardziej namiętne dyskusje dotyczyły kwestii ul,raióskiej v'! mieście nad Pcltwią. Wskazano ponadto na wpływ jaki na kulturę Lwowa wywarli osadnicy niemieccy. �316 Atmosfera spotkania była napięta ze względu na strajk st.:.ldenc1<:i,który się właśnie wtedy rozpoczynał oraz gorączkę przedwyborczą Dlatego też na dyskusję przybyło tylko około 40 osób, mimo iż problematyka lwowska, przez lata z rÓŻnych powodów nie poruszana, cieszy się obecnie ogromnym zainteresowaniem. Organizatorem spotkania było, zarejestrowane w grudniu 1988 r., Towarzystwo "Pomost". Zasadniczym celem "Pomostu" jest przezwyciężanie uprzedzeń i stereotypów, ciążących na stosunkach Polaków z narodami ościennymi, przede wszystkim słowial1skimi, oraz próba budowania szacunku i zaufania między nimi. Cel swój "Pomost" pragnie realizować głównie przez popularyzację wiedzy o historii i kulturze tych narodów. Tomasz DWIE WYSTAWY POŚWIĘCONE Marek Leoniu!; ZAOLZIU W KRAKOWIE Na pocztąku kwietnia 1991 roku odbył się w Czeskim Cieszynie zjazd Polaków zamieszkałych w Czecho-Słowacji i zrzeszonych w Polskim Związku Kulturalno-Oświatowym. W tym samym czasie otworzono w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Krako\vie wystawę pod tytułem "Zapomniane Zaolzie". Niektóre grupy prac opatrzono hasłami, np. "Było nas 140 tysięcy - zostało około 50 tysięcy", "W czasie okupacji hitlerowskiej Zaolzie świadczyło krwią wierność ojczyźnie", "Zaolzie to nie tylko kopalnie, huty, również piękno Beskidów", "Folklor na Zaolziu jest wciąż żywy podtrzymywanie kultury ludowej jest tu podtrzymywaniem polskości", "PZKO jedna z organizacji polskich na Zaolziu", "Ta niewielka społeczność wytworzyła własne środowisko literackie". Większość wystawionych książek ukazała się w Polsce, znakomita część przed II wojną światową, w tym prawdziwy rarytas - jedyna zachowana odbitka korektowa pracy W. Milaty "Turystyczno-krajoznawczy przewodnik po ziemiach odzyskanych Śląska Cieszyi1skiego" całość nakładu zniszczyli hitlerowcy po wkroczeniu do Krakowa, część, zwłaszcza nowszych pozycji, wydana została na Zaolziu. Wystawę otworzył jeden z jej autorów (z Jadwigą Plucińską) - dr Janusz Kamocki. Po krótkim wprowadzeniu w tematykę rozpoczęła się mini sesja naukowa. Goście z Zaolzia: G. Sajdok, który mówił o literaturze Śląska CieszYllskiego i J. Szymik - "O folklorystyce na Zaolziu." (podobnie jak w dniu poprzednim na zebraniu Oddziału Krakowskiego Polsl<icgo Towarzystwa Ludoznavvczego) wiedli tu prym. W dniu następnym w krótkiej audycji radio\vej dr J. Kamocki polecił wyst,.wę uwadze Krakowian słuchających Krakowskiego Magazynu Kulturalnego. Podkreślił, że od czasu gdy w połowie ubiegłego stulecia Andrzej Cienciała i Paweł Stalmach zebrali w Krakowie książki i, niosąc je w plecakach, pieszo dotarli na S!ąsk Cieszyński do czytelników - wystawa ta, prezentując pozycje z literatury pięknej, historycznej, politycznej i przewodniki gzograficzne oraz albumy, jest i.;o]('jnym progiem historycznym. Druga z wystaw poświęconych problematyce zaohiai1skiej otwarta została dwa dni później w Instytucie Historii Architektury i Konserwacji Zabytki]w Folil.echniki Krakowskiej przy d. Kanoniczej, u stóp Wmvelu. �317 W zabytkowej sklepionej sieni, specjalnie przystosowanej do celów wystawienniczych, na 21 planszach przedstawione zostały zabytki Zagłębia Karwińsko-Orłowskieeo w zbiorach Józefa Chmiela. Wystawę zatytułowano "Niezapomniane Zaolzie", Józef Chmiel - ratownik górniczy z Karviny-Darkova, bardzo aktywny członek Sekcji Folklorystycznej Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czechosłowacji, zgromadził ogromny materiał zdjęciowy dotyczący Karwiny, uzdrowiska w Darkowie, karwińskiego browaru hr. Larischów, Frysztatu z jego drukarnią, Zabkowa wchłoniGtego już przez Karwinę, miejsca urodzenia i pracy górniczej znanego śląskiego pisarza Gustawa Morcinka, polskiej wsi na Zaolziu-S~onawy, gdzie budowana jest kontrowersyjna koksownia, przedstawił dawny wygląd miejscowości na fotografiach archiwalnych, szkody górnicze nie mniejsze niż w Bytomiu, powodujące zanikanie całych dzielnic, czy wsi z ich charakterystycznym budownictwem - tu zdjęcia z różnych lat pokazujące ogrom wyburzeń, te przedstawione są również na mapach katastralnych. Wyboru zdjęć do wystawy dokonała dr Ewa Sadowska, która jest również autorką katalogu. Ewa Sadowska PROGRAM SPISKI NA 45 MIĘDZYNARODOWYM FOLKLORYSTYCZNYM W STRAŻNICACH (13-15.07.1990) FEFSTIWALU Program spiski zatytułowany "Tradycje foijdorystyczne Podtatrza" przygotowany został pod kierunkiem i w reżyserii dr. Daniela Lutra z Bratysławy i dr. Andreja Sulitki z Brna. Uczestniczyły w nim zespoły: "Kicora" z Lendaku, "Magura" i "Magura.cik" z Kieżmarku, "Goral" ze Zdziaru, "Bystrany" z Bystran, "Jadlovec" z Margecan, "Klipercan" z Żakarowiec, "Bradlan" z Kluknawy, "Kojsovan" z Kojszowa, "Domkova" zOlcnawy, "Kecera" z Jakuban, "Marmoran" z Chmielnicy (niemiecki), "Pol'ana" z Jarabiny (rusiński), "Veselica" z polskiej Niedzicy (słowacki z Cyganami grającymi na skrzypcach). Autorzy starali się przedstawić złożoność zjawisk kulturowych i narodowościowych terenu, wpływ na Słowaków kolejnych fal kolonizacyjnych różnych etnicznie: niemieckich, węgierskich, ukrai.óskich i polskich. W pierwszej części programu poświęconej Górnemu Spiszowi, w mniejszym stopniu Srodkowemu, podkreślono tradycje kultury pasterskiej, w drugiej rolnicze i górnicze środkowej i południowej części terenu. Na podkreślenie zasługuje fakt, że zespół "Sasów Spiskich" z Chmielnicy reprezentował zrekonstruowany w rekordowo krótkim czasie - bo zaledwie roku folklor mniejszości narodowej niemieckiej, z której istnienia do czasów obecnych po wysiedleniach powojennych, nie zdawano sobie sprawy. Polskim akcentem, a raczej słowackim z Polski był zespół z Niedzicy ze znakomitymi cygańskimi wirtuozami. skrzypiec. Niejako próbą generalną dla omawianego programu spiskiego był występ ze zbliżonym programem na Zamagurskich Folklórnych Slavnostiach w Czerwonym Klasztorze w Pieninach wiosną 1990 roku. �318 Wszystkie próby oraz część występów odbywały się w strażnickim skam;Fnie-Muzeum Wsi Południowo-Wschodnich Moraw (otwartym w 1972 roku) jako tło mając ludowe budowle Morawskich Kopanic, Luhaczowskiego Zalesia, ulicówkę z Hornacka, wodne maszynerie: młyn i tartak oraz folusz, lub związane z wyrobem wina, wraz z winnicą, czy budynek wstępny wczesnobarokowego browaru z drugiej połowy XVII wieku (PiStelkuv dvur) leżący nad kanałem stanowiącym granicę muzeum. Wrażenia z festiwalu były na gorąco utrwalane rysunkowo przez dzieci, a prace te eksponowano na specjalnych tablicach. 'Większość występów odbywała się na wzniesionych w dawnym pałacowym parku stadionach "Bludnik" i "Zahrada" z dość oszczędnie udekorowanymi estradami, impreza jubileuszowa Zdeny Jelinkovej "Czarowny kwiat paproci" odbyla się w klubie pracowniczym. Kapele i zespoły wokalno-taneczne, a także wiele osób towarzysz'lcych ubranych było w stroje reprezentowanego regionu, wśród których wyróżniały się barwnością wręcz operetkowe ubiory Bfeclavian mog,!ce kolorystyką konkurować z pałacowymi pawiami, których krzyki towarzyszyły wszystkim imprezom festiwalu. Na uwagę zasługuje znakomita informacja, o wszystkich imprezacb obwieszczały afisze i ulotki rozmieszczone w różnych punktach miasta. wydruko'Nano programy również na zaproszeniach i biletach wstępu. W widocznych miejsca,~h podano także godziny przyjazdów i odjazd6w pociągów i autobusÓVi. Imprezie towarzyszył jarmark, z karuzelą, huśtawkami, strzelnicą, kramami z zabawkami (w tym wiele polskich), ale i miejscową specjalnością piernikami figuralnymi Hany Mickovej. W muzeum na strażnickim zamku eksponowano podczas festi\valu wyst.awy ceramiki: form i matryc z drewna, gliny i metalowych oraz gotowych wyrobóvi garncarskich ze zbiorów Hermana Landsfelda kolekcji obejmującej POl::ld 1000 eksponatów pochodzących z dwu głównych ośrodków to jest Modrej na Słowacji i Litovia na Morawach. Zgromadzono: formy do duszenia i smażenia mic;sa, w tym również dziczyzny i drobiu w kształcie rondli i zoomorficzne (raki. ryby, ptaki, zające), formy do ciasta: babki i obrzędowe w kształcie owiec, baranki)'.\', jak też świnek i niemowląt w beciku stosowane w karnawale bądź przy ucztach weselnych polewane biało i zielono albo czarne "zadymione", tworzone na krążku garncarskim z wolnej ręki. Wiele było też mis, dzbanów, cedzaków, trójnożnych naczynek zaopatrzonych w rączkę, moździerzy, butli a nawet nocnik i forma do drobnych ciasteczek w kształcie tacy z zagłębieniami na rogaliki, babeczki, serduszka, kiście winogron i melony. Zrekonstruowano piec garncarski z koóca XVI wieku z Bfecltlvia na Morawach. W innej sali pokazano średniowieczne i współczesne kafle ze zbiorów Hermana Landsfelda z Modrej na Słowacji i wykopalisk z Koszolnej, Dubrownika koło Zdziaru, Litomyśla i samych Strażnic. Nadto eksponowano narzędzia do wyrobu i zdobienia kafli w wić roślinną, motywy roślinno-geometryczne, jeżdżców, gryfy, ptaki i postaci alegoryczne, pieczęcie wytwórcze. Wyrobem kafli na pograniczu Słowacji i Moraw zajmowała się grupa emigrantów religijnych ze Szwajcarii zwanych Habanami (od Haushaben) osiadłych na tych terenach w okresie reformacji, u nich uczył się jeszcze w 1913 roku rzemiosła Herman Landsfeld. 'Wystawy zaopatrzono w bogato ilustrowane katalogi ze streszczeniami w j~zykach niemieckim i francuskim. Ewa Sadowska �319 EUROPEJSKIE STOWARZYSZENIE ANTROPOLOGOW SPOŁECZNYCH I KONFERENCJA EASA, COIMBRA, 1990 (E/\5A). Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (European Associatian of Social Anthropologiots - EASA) zostało założone w roku 1989. Warto pokrótce opisać, jak doszło do powstania stowarzyszenia, bowiem jego władze często odwołuj~1 się do o\"Iych początków niemal jak do sakralnego aktu legitymizującego póżni»jszq działalność. 14 stycznia 1989 roku 21 antropologów społecznych w średnim vliEku, pochodzących z 12 krajów Europy Zachodniej zebrało się na nieformalnym spotkaniu w Castel Gandolfo, by rozważyć możliwość stworzenia instytucjonalnej podstawy współpracy europejskich antropologów. Od dawna już dostrzegano potrzebę ściślejszej współpracy tak w zakresie badań, jak i nauczania. Bodźcem dla podjęcia działań w tym kierunku była świadomość odrębności europejsJ.:iej tradycji w antropologii społecznej, opartej o jedność klasycznych żr6deł nau!{ społecznych oraz wspólne doświadczenia historyczne. Poprzez nawiązanie do tyc~ tradycji starano si,; stworzyć przeciwwagę dla pewnych wpływowych treadów antropologii iur.erykaóskiej. W ciągu 2 dni podjęto wstępne decyzje o utvmrzeni'.l EASA i jego podstawowych zadaniach - organizowaniu konferencji, kc!rsów podyplomowych, publikacji informatora i innych aspektach działalności stowarzyszenia grornadz,,)cego osoby profesjonalnie zajmujące się antropologią społeczną. Pierwszym Prezydentem nowego towarzystwa został prof. Adam Kuper, jeden z inicjatorów spotkania w Castel Gandolfo. Podczas kolejnych spotkań określono bliżej cele i zakres przyszłej działalności stowarzyszenia. Przyjmuje ono jako pełnych członków kwalifikowanych antropologów spolecznych, ale studenci posiadający już pierwszy stopień naukowy (B. A.) mogą stać się członkami stowarzyszonymi, brać udział w konferencjach i wielu innych dziedzinach działalności. Jednym z celów towarzystwa jest przezwyciężenie podziału na cl'ntrum i peryferie europejskiej antropologii społecznej. Zaprasza ono zatem do współpracy również antropologów społecznych z Europy Wschodr.iej, zwalniajc1c ich przynajmniej na razie z obowiązku płacenia skladek. Obecnie jest już w stowarzyszeniu reprezentowanych po kilku antropolog6w ze Związku Radzieckiego, Czechosłowacji, Węgier i Polski. Najwięcej jest członków pochodzących z Hiszpanii, Wielkiej Brytanii i Holandii, wielu reprezentuje ta!-:że Niemcy, Francję, Norwegię, Szwecję. Spośród ważnych inicjatyw towarzystwa należy wymienić przygotowany pod red. Rolfa Husmanna z Uniwersytetu w Getyndze rejestr członków EASA, zawierający informacje o wykształceniu, zainteresowaniach, publik<.lcj<.lchitp. Rejestr ma w przyszłości objąć również szerszy krąg antropGlog6w społecznych oraz dane o uniwersyteckich wydziałach i instytutach antropologii. Stowarzyszenie wydaje "EASA Newsletter", kt6rego ukazały się dotychczas 3 numery (plus "Mini-Newsletter"). Zawiera on bieżące informacje o działalności EASA oraz rozmaitych \"Iydarzeniach w europejskiej antropologii społe·~znej. Postanowiono również publikować od 1993 roku czasopismo - oficjalny organ EAS/\, o roboczym tytule "Journal of Social Anthropology", które będzie ukazywdo sil; 3 razy w roku. Specjalny, próbny numer będzie rozpowszechni:::ny po;:lczas planowanej na rok 1992 konferencji w Pradze. Inną dziedziną działalności towarzystwa jest organizowanie kursów, z których pierwszy, dotyczący możliwości wykorzystania komputerów w pracy antropolog;), odbył się latem 1990 roku w Centre for Social Anthropology and Computing, Ur;iversity of Kent w Canterbury. EAS.\ przygotowuje również let.nie szkoły badaó �320 terenowych. Pierwsza, na temat metod badail terenowych i etnografii Grecji, planowana jest na lato 1991 roku. Będzie to l-miesięczny kurs w Atenach, połączony z intensywną nauką języka greckiego i badaniami terenowymi. Przewiduje się także letnie szkoły na temat filmu etll1ograficznego (w Getyndze w 1992 roku), pokrewieństwa i antropologii medycznej. Stowarzyszenie podj<;ło współpracę z Biurem Programu Erasmus (European Community Action Scheme for the Mobility of University Students) przy organizacji wymiany studentów. Program ten rozpoczął się już w 7 europejskich uniwersytetach, które przyjęły studentów z innych krajów na roczne studia, poczynając od jesieni 1990 roku. Dalsze 10 uniwersytetów zgłosiło swój akces do programu, który dotyczy niestety tylko krajów Wspólnoty Europejskiej. Warto nadmienić, że stowarzyszenie ustanowiło specjalny fundusz na zakup książek do bibliotek antropologii społecznej w krajach Europy Wschodniej. Władze EASA wybierane są na okres 2 lat. Nowy Komitet Wykonawcz;y, składający się z 5 osób, został wybrany spośród 7 kandydatur głosami pełnych członków EASA na początku 1991 1'. Komitet mianował na nowego Prezydenta prof. Kirsten Hastrup z Uniwersytetu w Kopenhadze, która podczas pierwszej konferencji była sekretarzem towarzystwa. Do EASA należy obecnie około 600 członków oraz 4 członków honorowych: prof. prof. C. Levi-Strauss, R. Firth, J. Barandiaran i L. Dumont. Znakomitą okazją do spotkania członków stowarzyszenia oraz innych zaproszonych osób, aspirujących dopiero do członkostwa, była I Konferencja EASA, która odbyła się w dniach 31.VIII-3.IX 1990 roku w Coimbrze, w Portugalii. Wzięło w niej udział 450 osób, w tym około 40 z Europy Wschodniej, dzięki pomocy finansowej Wenner-Gren Foundation. Konferencja rozpoczęła się dość nietypowo, wieczornym wykładem inauguracyjnym prof. Ernesta GelInera na temat problemów, jakie stawia przed antropologią społeczną rozpoczynająca się właśnie reunifikacja Europy. Gellner wyróżni! i omówił trzy główne cZYI1!Ilikimotywacyjne europejskich badań antropologicznych, z których dwa: "miłość kultury", której źródła tkwią w niemieckim romantyzmie i heglizmie oraz intelektualna ciekawość wywodząca się z brytyjskiego empirycyzmu zostały połączone w jeden nurt przez Malinowskiego. Trzecim czynnikiem jest według Gellnera potrzeba ekspiacji za przeszłość kolonialną, zbiorowy kompleks winy, który przyczynił się do zwrotu od badania innych do "auto-studiów" w antropologii postmodernistycznej. Po wykładzie odbyło się nieformalne spotkanie przy porto i przekąskach na pięknym dziedzińcu Muzeum Antropologicznego. Dwa kolejne dni konferencji zajęły 4 sesje panelowe, toczące się równolegle, po 2 dziennie. "Konceptualizowanie społeczeństw" to tytuł ważnej i interesującej sesji, podczas której zastanawiano się nad pojęciem społeczeństwa. Niektórzy spośród autorów 6 referatów w tej sesji (F. Barth, U. Hannerz) przeciwstawili się przyjmowaniu przesłanki o istnieniu społeczeństwa jako spójnej całości, twierdząc, że stopień i forma owej spójności winny być każdorazowo przedmiotem badal1. Punktem wyjścia badań powinna być sieć stosunków społecZJnych, stanowiąca zawsze podstawę społeczeństwa. Również inni dyskutanci podważali pojęcie społeczeństwa i społeczeństw, uznając je wręcz za antropologiczne miraże i iluzje. Podobnie zresztą podczas innych sesji kwestionowano pojmowanie kultury jako autonomicznego, zintegrowanego systemu symbolicznego. Sesja równoległa pierwszego dnia dotyczyła "Konstruowania płci". Oprócz referatów na bardziej szczegółowe tematy, V. Stolcke z Barcelony przedstawiła w szerokiej persDektywie temat: �321 ..Gender is to Sex as Ethnicity is to Race", a S. Howell i M. Melhuus z Oslo zastanawiały się nad przyczynami pomijania czynnika płci w studiach nad pokrewieństwem. W dyskusji z\vrócono uwagę na pokutujący stereotyp, wiążący wszelkie badania, w których zwraca się uwagę ,na czynnik płci z ruchem feministycznym. Kolejne równoległe sesje panelowe dotyczyły "Tworzenia historii" i ..Rozumienia obrzędu". Celem pierwszej, jak stwierdziła prowadząca sesję K. Hastrup, było nie tylko pokazanie antropologicznej analizy historii jako takiej, ale także ustalenie metodologicznych ram dla rozważań nad tworzeniem historii. Problemy te analizowano w referatach m.in. na przykładzie świata arabskiego (J. Davis), Włoch (T. Hauschild), Korsyki (A. Knudsen). Zastanawiano się, co należy rozumieć przez "historię" i czy kategoria ta jest stosowalna do wszystkich społeczeństw. Wskazano na możliwość istnienia podwójnych, a nawet wielu "historii" obok siebie. Wśród referatów wygłoszonych podczas sesji na temat obrzędu, ze szczególnym oddżwiękiem spotkał się referat G. Baumanna pt. "Obrzęd publiczny w społeczeństwie pluralistycznym: Wielorakie sposoby uczestnictwa i interpretacji". Prezentując materiał zebrany w wieloctnicznej społeczności przedmieścia Londynu, autor wyróżnił szereg sposobów uczestnictwa w publicznych obrzędach, od obserwowania ich jako spektaklu, aż do świadomego wprowadzania obrzędu w celu publicznego zaprezentowania się. Z kolei D. Parkin uporządkował w swym referacie różne podejścia w antropologicznych studiach nad obrzędem, szczególnie dużo miejsca poświęcając tzw. obrzędom agonistycznym. Ostatni dzień konferencji zajęły liczne sesje "warsztatowe", skupiające grupy osób zainteresowanych poszczególnymi tematami. Odbyły się m.in. sesje poświęcone historii antropologij europejskiej, antropologii medycznej w Europie, antropologii na peryferiach, rewitalizacji obrzędów publicznych w Europie, problemom związków między piciem alkoholu, rolami związanymi z płcią i religią w społeczeństwach europejskich. Konferencję zakOllczyło pierwsze Forum Członków, podczas którego rozważano m.in. problemy związane z komunikacją językową. Spośród 24 referatów prezentowanych podczas sesji plenarnych 20 wygłoszono w j. angielskim, a 4 w j. francuskim. Niektórzy z uczestników postulowali wprowadzenie w przyszłości symultanicznego tłumaczenia, inni protestowali, twierdziąc, iż zniszczyłoby to spontaniczność i nieformalny ton takich konferencji. Padła nawet sugestia, aby każdy mówił w języku innym niż jego język rodzimy, co byłoby na pewno sprawiedliwe, lecz nierealne. Zaproponowano ponadto bardziej staranną procedurę doboru tematów warsztatów, ponieważ niektóre okazały się zbyt wąskie i spotkały się z nikłym odzewem. Najważniejszym nieformalnym wydarzeniem konferencji było wieczorne przyjGcie we wspaniałym pałacu San Marcos w pobliżu Coimbry, uświetnione występami grupy muzyków grających na tradycyjnych instrumentach portugalskich w pięknej pałacowej kaplicy. Wybór Coimbry nie był zapewne przypadkowy. Dziś leżąca na peryferiach Europy, niegdyś bynajmniej nie była peryferyjna, o czym świadcZ<l liczne zabytki, wśród nich pozostałości rzymskie w pobliskiej Conimbridze oraz uniwersytet obchodzący w 1990 roku swoje 700-lecie. Malownicze, wąskie i strome uliczki Coimbry pozostaną na peWllO w pamięci uczestników konferencji, wędrujących po nich wieczorami, gdy miasto tętniło życiem oraz w porze sjesty, podczas przerw w obradach, gdy mieszkańcy chowali się w domach przed południowym skwarem. Ważnym efektem konferencji było niewątpliwie zawiązanie sieci kontaktów między antropologami z różnych krajów zajmującymi się podobnymi zagadnieniami. 21 Lud t. LXXIV �322 Konfrontacja różnych tradycji intelektualnych, przede wszystkim brytyjskiej i francuskiej, która ujawniła się podczas konferencji, może okazać się owocna dla d:J)szego rozwoju europejskiej antropologii społecznej. Można oczekiwać, że itlastqpna konferencja, która ma się odbyć w dniach 28-31 sierpnia 1992 roku w Pradze, przyniesie znacznie większy wkład antropologów z krajów Europy Srodkowej i Wschodniej. Danuta SEMINARIUM - "DIE CHRISTLICHE Penkala-Gawęcko ZUKUNFT EUROPAS" W dniach 8-10 lutego 1990 roku odbyło się w Wiedniu międzynarodowe seminarium pod hasłem "Die christliche Zukunft Europas" (Chrześcijańska przyszłość Europy), organizowane przez Akademię Polityczną w Wiedniu i Międzynarodową Akademię Filozoficzną w Księstwie Liechtenstein. Właściwym organizatorem seminarium było stowarzyszenie "Biały Orzeł" (nie mające zresztą nic wspólnego z Polską) powołane dla pobudzania i propagowania idei zachodnio-chrześcijańskich, a całość odbywała się pod patronatem Austriackiego Stowarzyszenia Paneuropejskiego (paneuropa Bewegung Osterreich), instytucji, której przewodzą - jak przystało na ceniącą swe cesarsko-królewskie tradycje Austrię - arcyksiążę Otto von Habsburg, oraz arcyksiążę Karl Habsburg-Lothringen. W Polsce wiele osób, wskutek nieznajomości międzynarodowych układów politycznych, może się uśmiechnąć i zaliczyć całą imprezę do snobistycznych zjazdów. Nie od rzeczy więc bc:dzie przypomnieć, że Otto von Habsburg jest prezydentem Międzynarodowej Unii P;weuropejskiej, jednym z najwybitniejszych polityków zachodnioeuropejskich. pełniącym czołową rolę w parlamencie zjednoczonej Europy. W seminarium wzięła udział trzyosobowa grupa polska, reprezentująca ośrodek lubelski (KUL i UMCS), a raczej lubelsko-krakowski, gdyż jedyny referat wygłoszony przez przedstawiciela tej grupy, pt. "Zjednoczona Europa w przemyśleniach etnologa" (Vereintes Europa aus der Sicht eines Ethnologen) wygłosi! Janusz Kamocki (w programie: "Dr. Janos Kamocky (Ethnologe aus Krakau)"). Referat został wygłoszOll1Y10 lutego, w dniu poświęconym polityce wobec grup mniejszościowych (Politik fur Minderheiten). W tym dniu przemawiał także Dr. Heinz Tichy, ekspert ONZ do spraw mniejszości narodowych oraz Carl-Gustaf Strom. publicysta z "Die Welt", znawca problematyki bałkańskiej. Referat J. Kamockiego dotyczył skomplikowanej problematyki terenów eh:::znie mieszanych - tak typowej dla naszej części Europy, a tak często niezrozurr.iałej dla Europy Zachodniej. Z\vTÓCOnouwagę, że podczas gdy w Europie Zachodniej pojęcia narodowości i przynależności państwowej czqsto się pokrywaj'l ze sobą (np. francuskie nation) to w Europie Centralnej te dwa pojęcia radyk,dnie się różnią. Często wysiępujące zjawisko zamieszkiwania na jednym terenie ludzi rozmaitych narodowości sprzyja przy tym zarówno wzajemnemu przenikaniu si~ kultur, jak i wybuchom walk narodowych. Opnrto Sif~ iu prz.ede wszystkim na przykładach polskich - jako najbardziej znanych autorowi - zaznaczając jednakże, że problematyka ta jest także doskonale znana ocecnYlil ]la seminariulI1 przedstawicielom innych krajów z naszej c~ści Europy, jak np. W<;grom i Rumunom. W Polsce np. trudną etniczną sytuację niektórych terenów v.'ykorzy~tywali �323 w czasie II wojny światowej obaj okupanci Polski - zarówno Niemcy, jak i Sowieci, którzy szczuli przeciw sobie narodowości, a polityką masowych wysiedleń doprowadzali do zwiększenia poczucia wzajemnych krzywd. W ostatecznym wyniku powstawała sytuacja nie do naprawienia bez następnych przesiedleń i następnych krzywd; co gorsze, za winy społeczeństw musieliby płacić rachunki ich potomkowie. Jako klasyczny przykład takich sytuacji można przytoczyć także dzieje Tatarów krymskich, usuniętych z Krymu i rozsiedlonych po całym Związku Radzieckim - bez możliwości jakiegoś, choćby częściowego, odtworzenia swej ojczyzny. Ich ziemie zostały zajęte przez Rosjan i Ukraińców. Gdy dziś Tatarzy próbują powracać do swych dawnych siedzib, spotykają się z oporem ludzi, którzy mieszają już na Krymie od ponad 40 lat, tam się urodzili, tam mają na cmen~arzach groby swoich rodziców - i traktują wszelkie próby powrotu Tatarów jako zamach na swoje dobre prawa: wiadomo U:Ś, że na Krymie miejsca dla półmilionowej społeczności Tatarów i dla osadników rosyjsko-ukraińskich nie wystarczy. Podobny problem, na znacznie mniejszą skalę, ale również bolesny występuje i w Polsce, przy powrotach Łemków. Poruszono problem terenów lub miast mających znaczenie uczuciowe dla więcej niż jednej społeczności; na przykład: Lwowa i Wilna. Władanie tymi miastami przez jedną z zainteresow<:mych społeczności powoduje poczucie krzywdy u drugiej. Przed wojną Litwini uważali przyłączenie Wilna do Polski, mimo że zarówno Wilno, jak i wieś wileńska były zamieszkałe przez ludność etnicznie polską, za okupację - dziś reszta Polaków, którzy pozostali po wysiedleniach w Wilnie rr.ówi o Litwinach jako o okupantach. Trudno jest proponownć tu jakieś jedynie słuszne rozwiązanie - w każdym razie należy stwierdzić, że powojenne próby masowych przesiedleń nie zalatwiły sprawy zadrażnień między spolecznościami naszej części Europy. Również negatywnie odbiły si-: na rozwoju kultury naszych narodów, która naj bujniej kwitła właśnie na styku różnych kultur narodowych. Tak np. na cztery główne centra kulturowe w Polsce, dwa: Lwów i Wilno rozwinęły się właśnie na polskich kresach - na terenach wielokulturowych. Gdy mówimy o przyszłej zjednoczonej Europie, musimy jasrro powiedzieć, jaka to ma być Europa, czy związana tylko układami między mocarstwami, układami, które nie liczą się z krajami słabszymi, a które to kraje będą próbowały zerwać je przy pierwszej nadarzającej się okazji, a więc Europa niestabilna, w której tak państwa jak i narody nie będą czuły się pewnie, ozy też ma być oparta na zasadach kultury chrześcijańskiej i na zasadach prawa. Jeśli zaś 11.'1 tych ostatnich, to musimy zdecydować się na trudne rozwiąu:nia, niestety, nieraz zwi;;zane z subiektywnie odczuwanymi krzywdami pewnych społeczeństw, które teraz będą musiały płacić za decyzje powzięte przez ich ojców. Jeżeli przyjmiemy rządy prawa - to konsekwentnie: układ monachijski został przez międzynarodową społeczność uznany za nieważny od samego początku, jako powzięty przez mocarstwa bez zgody zainteresowanych, czyli Czechosłowacji -a zatem bezprClwny i moralnie niesłuszny. Na tej zasadzie zwrócono Czechoslowacji ziemie zabrane jej na podstawie tego układu. Ale w kons2kwencji, podobnie należy traktować układ Ribentrop-Mołotow, czy poniekąd sankcjonpjący go układ jałtański Roosevclt-Churchill-Stalin. Granice wyznaczone na mocy tych układów są nieważllc. I jeśli mowa o Europie prawa nie ma być tylko pustą deklaracją, ziemie zrabowane muszą powrócić do prawych właścicieli. Tylko taka decyzja umożliwi powrót przynajmniej części przesiedlonych do ich dawnych domostw (bo znaczna część niewcltpliwie będzie wolała pozost:Jć w nowych swych sicdzi- �324 bach), i bezpieczne w nich przebywanie. Naturalnie, prawdopodobnie doszłoby tu w szybkim czasie do przeprowadzenia korekt granicznych, ale już na zasadzie rokowań między wolnymi, zainteresowanymi społeczeństwami. Referat został przyjęty bardzo życzliwie - być może jednak dlatego, że na sali nie było przedstawicieli tych społeczności, które przy takim rozwiązaniu musiałyby oddać coś z terenów zrabowanych: Rosjan, Ukraińców, Litwinów ... Janusz POSWIĘCONA BADANIU Kamocki IV KONFERENCJA MNIEJSZOSCI NARODOWYCH W BEKt:CSABA (WĘGRY) 5-7.10.1990 Zorganizowana przez Węgierską Akademię Nauk, Węgierskie Towarzystwo Etnograficzne, Instytut Hungarystyki, Departament ds. Narodowości Ministerstwa Kultury i Nauki, Związek Muzeów Komitatu Bekes, otwarta została przez Andrasa Bertalana-ministra Kultury i Nauki Węgiel" referatem "Nowe przejawy węgierskiej polityki mniejszościowej. Starania rządu w celu wzmocnienia identyfikacji mniejszości narodowych zamieszkujących w Kotlinie Karpackiej". Z kolei referat wprowadzający wygłosił Istvan Balassa, prezes Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego. Następne obrady odbywały się w dwu sekcjach. W ciągu trzech dni wygłoszono ponad 120 referatów, niektóre nie ujęte w programie, w tym wiele bardzo słabych. Tym samym nie spełniono postulatów wysuniętych na poprzedniej konferencji w Bekascsaba w 1985 roku, by ograniczyć liczbę wystąpień i już przy zgłoszeniach wyeliminować teksty na niższym poziomie. Mankamentem było, jak i uprzednio, bardzo złe tłumaczenie z języka węgierskiego na niemiecki i angielski. Na język rosyjski w tym roku nie tłumaciono, chociaż kilkakrotnie obrady prowadzono w t.ym właśnie języku, a wśród zaproszonych przeważali Słowianie. Dodać należy, że referaty wygłoszone w językach: rosyjskim, ukraińskim, serbo-chorwackim, słowackim i czeskim tłumaczono jedynie na język węgierski przez co były niezrozumiałe dla uczest.ników konferencji z Europy Zachodniej. Tłumacze byli wprawdzie profesjonalistami-absolwentami anglistyki i germanistyki, ale nie znali terminologii etnograficznej. Właściwie jedynie dobrze przełumaczone teksty otrzymaliśmy w wykonaniu prof. J. Jecha z Czechosłowacji (etnografa i germanisty) czy dr K. Galla z Austrii. Kłopotliwe było też przenoszenie się z sekcji na sekcję przy obradach toczących się równolegle na różnych piętrach budynku. Z Polski w Konferencji Poświęconej Badaniom Mniejszości Narodowych w Bekescsabie uczestniczyły trzy osoby, wszystkie w grupie tematycznej pierwszej, Iden t.yfikacja i kultura ludowa w życiu narodowości: dr Ewa Sadowska (adiunkt w Instytucie Historii Architektury i Konserwacji Zabytków w Krakowie, zastępca sekretarza Generalnego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego), która wygłosiła referat ,,0 niemieckiej mniejszości narodowej w Polsce", dr Janusz Kamocki (emerytowany kustosz Muzeum Etnograficznego w Krakowie), "Sytuacja i perspe1-;tywy ludności polskiej zamieszkującej na terenach okupowanych przez Litwę od 19;39 roku". Ci autorzy zapewnili sobie indywidualne węgierskie tłumaczenie całości tekstów przez etnografów, co znakomicie ułatwiło późniejszą dyskusję. �325 Jarosław Rokicki (z Instytutu Badań Polonijnych w Krakowie) "Rola folkloru europejskich państwach wielonarodowościowych" referat wygłoszony w języku angielskim. Z tematyką polską wiązały się referaty: E. Bodi z Węgier, o dwu [1111.\-nych polskich wsiach na Węgrzech, oraz w grupie tematycznej drugiej: Terminologia narodowo,~ci, mniejszości narodowej i etnicznej, H. Noskovej i J. Kadel'bkovej: "Identyfikacja narodowa a kultura ludowa w heterogenicznych społecznościach lokalnych", które to autorki przyznały istnienie mniejszości polskiej na Słowacji, L, Wachniny z ZSRR: "Wzajemne związki tradycji folklorystycznych społeczności lokalnych różnych narodowo", gdzie omówiono mniejszość narodową polską zamieszkałą na Ukrainie w okolicach Żytomierza i Winnicy. Uczestnicy obrad mieli okazję zwiedzić bardzo interesującą wystawę malarstwa na szkle w Munkacsy Mihaly Muzeum w Bekescsabie. I tu był akcent polski: 21 z prezentowanych obrazów pochodziło mianowicie z Jabłonki, ale tak przy podpisach jak i w wydanym w języku węgierskim katalogu wystawy jako miejsce pochodzenia przedmiotów podawano raz "Jabłonkę w Polsce", raz na Słowacji "Jablonka v. Al'va", Arva to po węgiersku Orawa. w Ewa Sadowska SESJA MIĘDZYNARODOWEGO KOMITETU MUZEOLOGOW DO BADAŃ NAD STROJAMI (ICOM COMIT:E;) CZERWIEC 1990 ROKU Wyniki zainteresowań odzieżą i strojami w różnych aspektach badawczych są przedmiotem corocznych sesji Międzynarodowego Komitetu Muzeologów dll Badań nad Strojami (ICOM Costume Comite). Odbywają się one kolejno bądź to w krajach europejskich, bądź innych kontynentów. Tak na przykład poczynając od 1991 roku miejsca obrad przewidziano najpierw w Madrycie, w rok potem w Quebec w Kanadzie, następnie w Kyoto w Japonii itd. Jest to doskonała okazja nie tylko do spotkania się badaczy z całego świata, wymiany poglądów i orientacji w aktualnej problematyce stanowiącej przedmiot rozważań, przede wszystkim na bazie zbiorów i materiałów muzealnych, ale także możliwości bezpośredniego ich poznania, metod dokumentacji, konserwacji, przechowywania, nadto specyfiki danego kraju, regionalnych form strojów, ich twórców, warsztatów produkcji itp. Tematem czerwcowych obrad w 1990 roku była moda XIX wieku. Odbywały się one w Budapeszcie, a ich główna organizatorka, Katalina F,Oldi-Dozsa, kuratorka zbiorów kostiumologicznych Muzeum Narodowego dołożyła wszelkich starań, aby w czasie niespełna tygodnia zaprezentować jak najwięcej realiów związanych z węgierskimi strojami i odzieżą. Oprócz więc posiedzeń z referatami, wzbogacanymi wspaniałymi przeźroczami i filmami, ilustrującymi zjawiska dotyczące odzieży w XIX wieżu różnych krajów i grup społecznych, było zwiedzanie wielu muzeów, wystaw, magazynów i zbiorów oraz wyjazdy w teren. Umożliwiały one poznanie historii kultury węgierskiej od najdawniejszych czasów po współczesność. Rozpoczynały je doskonale zachowane bezcenne zabytki królewskich insygniów z początku XI wieku, tj. z czasów króla Stefana (Swiętego) i jego żony Giselli, a obok nich wspaniały płaszcz koronacyjny z 1031 roku. Kontynuację tych bogactw i dorobek następnj'ch pokoleń prezentowała z kolei wystawa historii Węgier od czasów ich osiedlenia cię do 1849 roku. Węgrzy posiadają niezwykle bogate i cenne �326 zbiory i archiwa oraz publikacje dotyczące odzieży, strojów i ich zdobnictwa zarówno warstw elitarnych, jak ludowych. Warto przy tym podkreślić, że charakteryzują je swoiste elementy zdobnicze, jak różnego rodzaju szamerunki i wykończenia z futer i baraniego kożucha lub całkowite ich wykorzysta-nb w polączeniu niekiedy z suknem, a w kobiecych strojach historycz.nych stosowanie także różnego rodzaju wzorzystych adamaszków i jedwabi. Jest to również nadzwyczaj urozmaicona biżuteria, której niezliczone przykłady zaprezentowały: muzeum narodowe, rzemiosła artystycznego i etnograficznego' w Budapeszcie. To ostatnie z okazji wizyty gości umożliwiło nadto przegląd tekstyliów i strojów ludowych. Niejako przedłużeniem tej prezentacji było zwiedzanie wiejskiego muzeum w zachowanej in situ miejscowości HolIók6, leżącej w rejonie Paloc na północ od Budapesztu. Autentyczne tradycyjne domy, wnętrza mieszkalne, ich wystrój, warsztaty tkackie i ludzie w strojach oraz ich wyroby sprzedawane turystom i zwiedzającym są przykładem niebanalnych pamiątek regionalnych. To samo zauważa się w innych ośrodkach, jak np. w Hortobagy na obszarze Węgierskiej Puszty. czy w Tihany nad Balatonem, gdzie uczestnicy sesji byli goszczeni. Tutaj mieli możność poznania tradycyjnej kultury i strojów nie tylko pasterzy w interesującym miejscowym muzeum, w zagrodzie pasterskiej i rozległej okolicy oraz w przeciwstawnym pod względem naturalnym i gospodarczym środowisku na półwyspie dawnego Jeziora Błotnego. Uwieńczeniem tych atrakcji było zwiedzenie mUZtum i rzemieślniczego zakładu farbiarskiego druków na płótnie w miejscowości Papa, leżącej w zachodniej części Węgier. Tkaniny te używane są jeszcze dzisiaj przy sporządzaniu niektórych wiejskich strojów. W muzealnym punkcie sprzedaży można nabyć ich atrakcyjne przykłady wybrane z bogatego asortymentu produkcji. Bezpośrednie zetknięcie z autentykami węgierskiej kultu!'y i tradycji związanymi ze strojami i odzieżą oraz wielość referatów o urozmaiconej tematyce, wygłaszanych w czasie sesji (było ich około 30) jeszcze raz pozwoliło na uświadomienie, jak rozległa i w zasadzie niewyczerpana jest problematyka badawcza w tym względzie. Dotyczy ona nie tylko wytwórczości i sprzedaży, ale kontaktów międzyludzkich i wzajemnych oddziaływań, różnych form zdobnictwa, mody, stosunków społecznych i rodzaju gospodarki oraz tradycji i obyczajów panujących w różnych środowiskach i rzutujących na kształtowanie sposobu ubierania się i prezentacji własnej osobowości. Znikomym, choć edytorsko dobrze przygotowanym śladem tych rozważań jest niewielka książeczka z wybranymi referatami I, jaką \vydano w pół roku po sesji, stanowiąca trwały dokument, ważny zarówno dla dalszych badarl, jak dla dowodu niezastąpionych prac muzeologów i sensu istnienia ICOM Costume Comite. Barbara Bazielich LAUREACI NAGRODY I:v'I. OSKARA KOLBERGA W 1990 ROKU PROFESOR RODERYK LANGE W roku 1990 została przyznana nagroda im. Oskara Kolberga polskiemu etnografowi, prof. dr. hab. Roderykowi Langemu, mieszkającemu od 1967 roku n.a 1 Aspects of Mariliina Perkko. costume. The nineteenth century. Printed in Alfabox. Finland 1990. Ejd. �327 wyspie Jersey, wybitnemu ambasadorowi polskiej kultury ludowej poza granicami kraju. Roderyk Lange urodził się 5 października 1930 roku w Bydgoszczy., tutaj też ukończył szkoły i uzyskał świadectwo maturalne. Studia folklorystyczne i etnograficzne odbywał w Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz w Uniwersytecie Wrocławskim. W roku 1965 uzyskał magisterium, a w roku 1975 stopień dektora. Był uczniem etnografów tej miary co prof. dr hab. Maria Znamierowska-Prtifferowa i prof. dr Józef Gajek. Kończy kursy kwalifikacyjne i studium tai:ca ludowego w Polsce oraz w 1949 roku specjalistyczne studia w zakresie a,"alizy tańca i notacji ruchu w Folkwang Hochschule w Essen. Równocześnie też pełni w latach 1954-1965 fukcję ki~rownika Działu Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu. W latach 1958-1967 uczestniczy w badaniach terenowych mających na celu gromadzenie dokumentacji polskiego folkloru muzycznego i tanecznego. Z tego okresu datują się pierwsze kontakty i początki współpracy z autorką tego opracowania. W latach 1965-1967 prowadzi w Univversytecie Mikołaja Kopernika wykłady z dziedziny etnologii tailca. Wykłada na studium tanecznym przy Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego. W całym tym okresie jest wykładowcą na licznych kursach organizowanych centralnie i przez ośrodki wojewódzkie, prowadzi seminaria oraz uczestniczy w innych formach szkolenia instruktorów i animatorów polskiej kultury ludowej. Prof. Roderyk Lange włożył wiele pracy w koordynowanie i ustawianie warsztr..tów badawczych nad folklorem tanecznym w kraju, a nade wszystko ma wielkie zasługi na polu wprowadzania i stosowania na nowo w Polsce kinetografii VI odniesieniu do tańca ludowego. Tym zagadnieniom Profesor poświęcił i poświęca nadal wide sił i c~asu szczególnie kształceniu i doskonaleniu łicznych kadr specjalistów, tak w kraju jak i poza jego granicami. Prof. R. Lange wyjeżdża w roku 1967 na stałe do Wielkiej Brytanii i osiedla siG ""rn z żoną Dianą Baddley-Lange na wyspie Jersey. Oboje pracując intensywnie naukowo, tworzą centrum badań nad tańcem i jego zapisem (Centre for Da:1Ce Studies). Do ośrodka tego przybywają liczni stypendyści z całego świata, zainteresowani badaniami nad tańcem oraz kinetografią. Przyjeżdżają też, zapraszani imiennie, etnografowie polscy, choreografowie i młodzi naukowcy (na przyklad z Poznania dr Zofia Kozłowiecka). Po zamieszkaniu w Wielkiej Brytanii Prof. R. Lange jest w latach 1937-1972 stałym wykładowcą w "Laban Art of Mouvement Centre" w Addlestone, a od roku 1971 prowadzi wykłady z antropologii tańca na Queen's University w Belfaście w Północnej Irlandii. W roku 1977 habilituje się u prof. dr. Tadeusza Sulimirskiego na Polskim Uniwersytecie w Londynie (PUNO). Tematem rozprawy habilitacyjnej był tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i przestrzeni. W roku 1979 zastaj mianowćmy profesorem etnografii na Polskim Uniwersytecie w Londynie, gdzie już od dwóch lat prowadził wykłady. Jest także wykładowcą etnologii w "Goldsmiths' College" w Uniwersytecie Londyńskim (od roku 1976) oraz kierownikiem "European Seminar for Kinetography Laba.n" w Paryżu (od roku 1980). Stale wykłada gościnnie na wielu uniwersytetach europejskich, także polskich, zwłaszcza na uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prowadzi intensywne badania etnograficzne w Indonezji, Melanezji i wśród Słowian Południowych. Uczestniczy w pracach wielu instytucji oraz organizacji naukowych i spe;cjalistycznych, na przykład "Royal Anthropological Institute" w Londynie, "Con- �328 sei! International de la Dance (UNESCO)" w Paryżu, "International Council of Kinetography Laban". Od roku 1986 jest vice-przewodnicz'lcym sekcji etnochoreologicznej ITCM. Od ponad trzydziestu lat jest członkiem Polskiego Towarzystv,a Ludoznawczego. Odzwierciedleniem tej tak owocnej pracy są bardzo liczne publikacje. Prof. R. Lange w całej swej działalności, zwłaszcza w ramach tak licznych wykładów, jak też w publikacjach, poświęca wiele uwagi i wkłada dużo serca w propagowanie polskiej kultury ludowej, a zwłaszcza polskiego folkloru tanecznego i muzycznego, ukazując jego bogactwo i wielowymiarowe wartości. Z ogromnym szacunkiem i wdzięcznością należy podkreślić nieprzerwane związki z krajem oraz wielki wkład w kształcenie i doskonalenie kadry instruktorskiej i specjalistycznej dla polskich uczelni i szkół artystycznych, a przede wszystkim dla amatorskiego ruchu fołklorystycznego. Te związki z krajem ojczystym mają niewątpliwe podłoże emocjona1r.e, zwłaszcza związki z Wielkopolską, a szczególnie Poznaniem, gdzie posiada wielu uczniów tworzących kadrę polskich kinetografów. Mimo, że mieszka na odległej od kraju wyspie Jersey, Prof. R. Lange, zarówno w działaności naukowej, jak też jako wykładowca na wielu uniwersytetach świata, zawsze deklaruje się jako polski etnograf. Twierdzi, że jego korzenie tkwią tak głęboko w polskiej kulturze ludowej, której poznaniu i umiłowaniu poświęcił swe życie, że obeonym jego posłannictwem stało się popularyzowanie tej kultury w kraju i świecie. Od wielu lat realizuje to posłannictwo osiągając tak widoczne rezultaty. O silnych i trwałych związkach z krajem świadczy także fakt rozmiłowania w pięknie polskiego folkloru, nieżyjącej już niestety, żony Diany. Dawała temu liczne dowody podczas pobytu w Polsce, jak też wobec goszczących na Jersey uczniów Profesora. Prof. R. Lange przyjeżdżał z wykładami do Poznania w latach 1981, 1988, 1989 i 1990 na zaproszenie Akademii Wychowania Fizycznego, a następnie Instytutu Etnologii i Instytutu Muzykologii DAM oraz Pałacu Kultury. Pierwszy przyjazd Profesora na zaproszenie AWF, zrealizowany dzięki staraniom dr Z. Kozłowieckiej, umożliwił wielu zainteresowanym osobom ukończenie kursu kinetografii, którą to wiedzę pogłębiają systematycznie. Następny pobyt Profesora w Polsce i dalsze, mimo znacznych i rozlicznych trudności, pokonywanych dzięki zintegrowanym staraniom uczelni i Pałacu Kultury, stworzyły zarówno studentom jak też animatorom kultury, a przede wszystkim polskim folklorystom, możliwości wysłuchania szeregu cennych wykładów z dziedziny folkloru tanecznego, teorii tańca i jego znaczenia w kulturze oraz z dziedziny kiil1etografii. Należy podkreślić, że Prezydent Miasta Poznania, w uznaniu zasług na polu kształcenia i doskonalenia kadr folklorystów i kinetografów, a także z uwagi na wieloletnie związki emocjOil1alne z miastem, wręczył Prof. R. Langemu w roku 1989 Odznakę Honorową Miasta Poznania. Wyróżnienie to zostało odebrane przez Profesora z dużym wzruszeniem i jako dalsze zobowiązanie jak powiedział wobec stolicy Wielkopolski, z którą pragnie związać wiele dalszych planów swej działalności. Biorąc pod uwagę całokształt działalności i osiągnięć Profesora na polu popularyzacji polskiej kultury ludowej poza granicami kraju, komisja Nagród im. Oskara Kolberga postanowiła przyznać mu to, jakże bardzo nobilitujące twórców, badaczy i animatorów kultury ludowej wyróźnienie. Nagroda ta, z powodu nieimożliwości uczestniczenia Profesora w głównych uroczystościach kolbereowskich �329 w Przysusze w czerwcu 199'J roku, została wręczona Profesorowi w dniu 7 listopada tegoż roku, podczas kolejnego pobytu (z wykładami) w Poznaniu. Okolicznościową uroczystość zorganizował dyrektor Pałacu Kultury mgr J. Szajek oraz kierowniczka Biura Oddziału Poznańskiego Stowarzyszenia Twórców Ludo\vych mgr A. Wojciechowska. W imieniu Komisji Nagród, nagrodę, medal pamiątkowy i dyplom wręczył członek Komisji i redaktor naczelny "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga" doc. dr hab. B. Linette. W uroczystości uczestniczyli także laureaci z Wielkopolski. Mirosława Bobrowska MAGISTER MIROSŁAWA BOBROWSKA Nagrodę i dyplom "W uznaniu zasług dla kultury ludowej" otrzymała m.in. znana i ceniona popularyzatorka folkloru z Poznania Mirosława B o b r o wska. Urodziła się 24 stycznia 1932 roku w Ostrówku w powiecie Pułtusk w rodzinie nauczycielskiej. Po II wojnie światowej rodzina osiadła w Poznaniu. M. Bobrowska uczęszczała tu do szkół. W latach 1951-55 studiowała ekonomię o specjalizacji pedagogicznej uzyskując tytuł magistra. Równocześnie studiowała etnografię. Ukończyła Studium F'olklorystyczne o specjalizacji tańca ludowego oraz kursy reżyserskie, co pozwoliło jej osiągnąć kwalifikacje w obranej przez siebie dziedzinie folkloru. Po ukończeniu w roku 1952 wyższego kursu techniczno-pedagogicznego dla nauczycieli szkół zawodowych objęła posadę kierownika zajęć pozalekcyjnych i nauczyciela przedmiotu w Technikum Odzieżowym im. Władysława Reymonta w Poznaniu, gdzie przez wiele lat prowadziła również szkolny zespół folklorystyczny. W 1954 roku powołano ją na stanowisko instruktora w Okręgowym Ośrodku Kształcenia i Doskonalenia Kadr Pedagogicznych przemianowanym później na Okręgowy Ośrodek Metodyczny, w którym kontynuowała pracę jako instruktor, a następnie od 1968 roku jako kierownik sekcji do spraw wychowania pozalekcyjnego i pozaszkolnego. Po zlikwidowaniu Ośrodka Metodycznego została powołana na stanowisko wizytatora metodyka przy Kuratorium Oświaty i Wychowania do spraw kultury dzieci i młodzieży szkolnej i na tym stanowisku pozostała, aż do przejścia na emeryturę w 1983 roku. Jej zainteresowania i działalno·ść pedagogiczna związane były głównie z zagadnieniem kultury dzieci i młodzieży szkolnej. Opracowywane przez nią programy o tej tematyce, były realizowane przy współpracy z wydziałami kultury i sztuki oraz z placówkami i instytucjami kulturalnymi w województwie poznańskim. W programach tych wiele uwagi poświęcała zagadnieniom regionalnym podkreślając znaczenie i potrzebę zachowania dziedzictwa kulturowego i kontynuowania zwyczajów i obrzędów ludowych we własnym środowisku. Równocześnie z nurtem pracy zawodowej udzielała się społecznie i współpracowała z instytucjami kulturalnymi w dziedzinie upowszechniania folkloru. F'ascynacja sztuką i twórczością ludową wyzwoliła w niej pasję działania. Miała też szczęście zetknąć się z wieloma wybitnymi etnografami, muzykologami i folklorystami, jak profesorowie: Eugeniusz F'rankowski, Józef Burszta, Roman Reinfuss, Marian Sobieski, Zygmunt Sitowski i inni. Im to właśnie - jak sama pod- �330 kreśla zawdzięcza wiedzę o kulturze ludowej i zamiłowanie do badań n<l\d folklorem. Wiele lat poświęciła zbieraniu materiałów i informacji na temat tańca ludd>wego w Wielkopolsce wykorzystując je dla celów dokumentacyjnych, upowszechnieniowych, a także szkoleniowych. Na podkreślenie zasługuje jej praca i osiągnięcia w dziedzinie kształcenia nauczycieli i kadry instruktorskiej - podnoszenia poziomu ich kwalifikacji artystycznych i twórczych na rzecz dzieci i młodzieży oraz amatorskich zespołów artystycznych. M. Bobrowska znana jest jako autorka wielu programów artystycznych prezentowanych przez dzieci i młodzież. Pisała scenariusze imprez, zajmowała się inscenizacją, reżyserią i choreografią. Od 1951 roku prowadziła zespół folklorystyczny przy szkole, w której pracowała a od 1953 "MiędzyszkoL'lY Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Wielkopolskiej" przy lVIOFP (Międzyszkolny Ośrodek Pracy Pozalekcyjnej w Poznaniu), który na ogólnopolskim festiwalu w Katowicach uzyskał I miejsce w kategorii zespołów pieśni i tańca. Praca jaką prowadziła z tym zespołem liczącym 300 osób, miała również charakter doświadczalny w dziedzinie adaptacji folkloru do potrzeb sceny. Z dośv,;iadczcó tych korzystali nauczyciele i instruktorzy prowadzący zespoły. Jej zaangażowanie, wiedzę i talent wykorzystywali organizatorzy wiel~~ich imprez artystycznych. Dla przykładu wymienić należy: - koncert w Poznaniu w 1957 roku z okazji Dni Kultury Vi wykonaniu zespołów międzyszkolnych woj. poznańskiego, w którego programie eksponowany był folklor wielkopolski, - szereg koncertów szkolnych w Pałacu Kultury w Poznaniu, w Operze i w Auli Uniwersyteckiej w Poznaniu, - koncert w 1966 roku z okazji 1000-lecia Państwa Polskiego - w ramach Festiwalu Kulturalnego Wielkopolski, który uzyskał nagrodę miasta Poznania, p.t. "Skąd Nasz Ród", z udziałem 2200 wykonavJców, koncert w Warszawie z okazji KOil1gresu Pedagogicznego w 1974 roku, w latach 1974-75, 76 i 80 festiwale kultury młodzieży szkolnej w Kiełcach, p.t. "Barwami Polski Obraz Malowany", - koncerty z okazji odbywanej co dwa lata w Poznaniu imprezy "Biennale Sztuki dla Dziecka". M. Bobrowska opracowywała scenariusze i reżyserowała "Międzyszkolne Koncerty Muzyki Ludowej" odbywane w latach 1982, 84 i 86. Równocześnie z pracą zawodową związaną ze szkolnymi zespołami, obiektem jej zainteresowań i szerokiej współpracy stały się wiejskie grupy i zespoły folklorystyczne. Służyła pomocą zarówno w dziedzinie stwarzania i polepszania im warunków do pracy artystycznej, jak i w wyborze repertuaru. Cenne było jej doradztwo dotyczące poprawnego wykonawstwa, umiejętności przeniesienia elementów folkloru na scenę oraz samej prezentacji artystycznej grup i zespołów wiejskich. Współpraca z grupami i zespołami ludowymi dotyczyła głównie Wielkopolski, ale także wykraczała poza jej granice. Wkład jej pracy i troska o podnoszenie poziomu artystycznego zespołów na coraz wyższy poziom dawały pozytywne rezultaty. Dla przykładu: z przygotowanym przez M. Bobrowską programem artystycznym prezentowały się: �331 - zespół regionalny z Szamotuł na międzynarodowym festiwalu w Moskwie w 1977 roku, - "Biskupianie" na H Festiwalu Folklorystycznym w Płocku w 1970 roku, oraz z programem wesela biskupiallskiego na festiwalu folklorystycznym w Czechosłowacji w 1972 roku, na którym Zespół uzyskał I miejsce, w 1974 roku na Wielkopolskim Festiwalu Dożynkowym "Biskupianie" prezentowali w jej układzie scenariuszowym i reżyserskim "wyzwolimy wilk:'l", "Toś toki" z okolic Srody Wielkopolskiej na I Festiwalu Folklorystycznym w Płocku zostały reaktywowane jako zespół i zyskały wysoką ocenę za walory folklorystyczne. M. Bobrowska służyła również fachowym doradztwem i pomocą innym ze,;polom regionalnym, studenckim i działającym przy Cepelii. Programy jej autorstwa były również prezentowane w radiu i w telewizji. :vI. Bobrowska przekazywała swą wiedzę i doświadczenia biorąc udział w różnych formach kształcenia i doskonalenia kadry instruktorskiej jak: seminaria, studia oraz kursy kwalifikacyjne organizowane już od 1946 roku przez CPARA (Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego) przemianowaną później na COMUK (Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury) w Warszawie, Poznaniu, Lublinie, Łodżl, Krakowie i w innych miastach. Prowadziła warsztaty specjalistyczne na temat folkloru z młodzieżą przy okazji odbywających się imprez folklorystycznych. Eyła wykładowcą na kursach specjalistycznych dla instruktorów zespołów folklorystycznych organizowanych przez CPARA, Wydział Kultury i Kuratorium Oświaty i Wychowania w Poznaniu. Jako wykładowca i pedagog udzielała się równieź w takich formach kształcenia i doskonalenia kadry jak: - organizowar.e przez CPARA, później COMl.JK, seminaria i kursy kwalifikacyjne w Warszawie, Łodzi, Szczecinie, Wrocławiu, Krakowie, Gdańsku, Poznaniu z zakres\l choreografii i reżyserii oraz upowszechniania folkloru wielkopolskiego, - prelekcje wygłaszane z okazji takich imprez cyklicznych jak: "Biesiady Folklorystyczne" i "Forum Folklorystyczne" odbywanych w różnych miastach J~raju, prelekcje, referaty i komunikaty na konferencjach, między innymi komunikat na ogólnopclskiej konferencji nnukowej zorganizowanej przez WTK w Poznaniu w 1969 roku; referaty z okazji międzynarodowych festiwali w 1964 roku w Zakopanem i w 1969 roku w Zielonej Górze, cykl wykładów dla słuchaczy Uniwersytetu III Wieku przy UAM z dziedziny folkloru - jego ferm na scenie i miejsc3 w życiu kulturalnym. Była i do dziś jest konsultantem, a także członkiem rad artystycznych dla zespołów folklorystycznych w zakresie tańca ludowego. Funkcje takie pełniła (już od 1957 roku) w Wojewódzkim Domu Kultury, obecnie w Pałacu Kultury w Poznaniu, w spółdzielczości pracy, w CPLiA. Była członkiem rad artystycznych zespołów studenckich oraz zespołów wiejskich zrzeszonych w "Scenie Ludowej" 'Ił Krakowie. W 1965 roku została powołana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki na konsultanta i członka komisji artystycznej na festiwalach folklorystycznych. W 1987 roku na wniosek polskiej sekcji CrOFF (Conseil International de Organisations des Festivals de F'olklore) weszła w skład Rady Ekspertów udzielając się w komisjach oceniających programy folklorystyczne polskich zespo.Jów występujących poza granicami kraju. Jako ekspert polskiej sekcji CIOFF występowała na festiwalach w Turcji, Francji, we Włoszech. W 1977 roku Ministerstwo Kultury i Sztuki powołało ją do grona wybitnych ekspertów, teoretyków i praktyków do prac nad programem społecznego i IJaństwo- �332 wego mecenatu nad folklorem i sztuką ludową. W efekcie prac nad tym programem powstał w 1979 roku raport p.t. "Analiza sytuacji sztuki ludowej i folkloru". M. Bobrowska publikowała również artykuły wchodzące w skład opracowań zbiorowych: komunikat naukowy na Ogólnopolskiej "Folklor w życiu współczesnym" Konferencji WTK w 1969 roku, opracowania, a stylizacja" Biuletyn COMUK w WaTs:~;twie "Autentyk, 1971 rok, "Kształcenie i doskonalenie kadry dla zespołów folklorystycznych" w: "Analiza sytuacji sztuki ludowej i folkloru" Warszawa 1971 (opracowanie powstało w wyniku pracy ekspertów), - artykuły opublikowane w 1970 roku w periodyku "Zycie Szkoły". Oprócz nagrody im. Oskara Kolberga będącej nie tylko wyróżnieniem wielkiej rangi ałe i bodźcem do dalszej pracy nad folklorem wielkopolskim M. Bobrowska otrzymała za całokształt swej działalności wiele odznaczez'1: - Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski - Medal Komisji Edukacji Narodowej - Odznaka Honorowa Miasta Poznania i odznaka honorowa "Za zasługi w Rozwoju Województwa Poznańskiego" - Zasłużony Działacz Kultury - Medal Honorowy Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego M. Bobrowskiej przyznano równieź nagrody i dyplomy: - Nagrody Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty Wychowania - "Nagrody Postępu Pedagogicznego" - Grand Prix "Pro Sinfonika". Aleksandra WOjciecho'u'ska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b6a20e5d49a2a252b066b8e1f2eea22.pdf c6275f3b2e99867c0de84a78ad4fb9b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1684 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource film etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1558 Title A name given to the resource Film o tematyce etnograficznej na tle genezy filmu naukowego / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.171-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 RYSZARD KANTOR FILM O TEMATYCE ETNOGRAFICZNEJ NA TLE GENEZY FILMU NAUKOWEGO Wiadomości o dziejach filmu naukowego, chociaż dość szczupłe, pozwalają na stwierdzenie, że początki kina to głównie pierwociny kina naukowego, które znacznie wyprzedziło powstanie 'kina fabularnego. "Praktyczne zastosowanie filmu naukowego - pisze prof. B. W. Lewicki - wyprzedziło o 20 lat pierwsze publiczne rozrywkowe pokazy ruchomych obrazów fotograficznych" 1. Zanim narodził się film fabularny, kamera filmowa służyła już zarówno przy badaniach astronomicznych (Pierre Janseen), fizycznych (badanie uginania się szyn podczas jazdy pociągu), w medycynie (filmowanie operacji, zachowania się osób psychicznie chorych), jak i w wielu innych dyscyplinach. Szczególnie celowała w tych próbach Francja. Wśród pionierów kinematografii naukowej wyróżnił się Polak, Bolesław Matuszewski. Początkowo, mieszkając jeszcze w Polsce, na zamówienie braci Lumiere realizował reportaże z uroczystości interesujących całą Europę; reportaże jego mają obecnie olbrzymią wartość archiwalną (m. in. sfilmował koronację cara Mikołaja II w 1896 r.). Po wyjeździe do Paryża zajął się, we współpracy z doceniającymi już wówczas znaczenie filmu czołowymi chirurgami Paryża, filmowaniem operacji do celów naukowych i dydaktycznych. Zasługi Matuszewskiego dla rozwoju filmu naukowego na świecie są niewątpliwe 2. Poza praktyczną działał-=: nością zajmował się on również teorią. Wydał w 1898 r. w Paryżu dwie broszury: Une nouvelle source de l'histoire oraz La fotografie animee, w których jako pierwszy na świecie rozważa korzyści filmu dla nauki. Obie broszury mają charakter pionierski i świadczą o zrozumieniu przez autora roli nowego wynalazku. Matuszewski postulował także zakładanie filmotek i archiwów filmowych, co zaczęto realizować znacznie później. Dla nas w działalności Matuszewskiego jest jeden szczególnie interesujący fragment. Można go mianowicie uznać na naszym gruncie za B. W. Lewicki, Wstęp [w:] M. Tichonow, Film i nauka, Warszawa 1956, s. 3. Więcej na ten temat zoh. [w:] Historia filmu polskiego. Praca zbiorowa, Warszawa H166, s. JO-:34. 1 2 �RYSZARD KANTOR pioniera filmu o tematyce etnograficznej. Świadczy o tym fakt, że w lipcu 1898 r. on, a także jego operatorzy, nakręcali nie dochowane, niestety, do chwili obecnej "sceny ludowe w Polsce", o których tak pisał "Tygodnik Ilustrowany": "Pan Matuszewski przygotowuje miłą niespodziankę naszym etnografom: rozesłał on po kraju swych specjalistów, którzy robią zdjęcia kinematograficzne z zabaw, zwyczajów, obrzędów itp. ludu naszego 3. Niestety, nie wiadomo z jakimi ocenami ze strony etnografów spotkała się owa niespodzianka przygotowana przez Matuszewskiego. Najprawdopodobniej nie oglądali jej wcale. Nie był to bowiem jeszcze okres, w którym przedstawiciel inteligencji mógł iść do kina bez wyrzutów sumienia, że oddaje się rozrywce plebejskiej i powszechnie wśród warstw "oświeconych" pogardzanej. Fakt pozostaje jednak faktem, "sceny ludowe" zrealizowane przez Matuszewskiego, to zapewne pierwsze w historii naszego filmu kadry o tematyce etnograficznej 4. Film naukowy przez długie lata egzystował niemal w konspiracji, choć notował na swoim koncie istotne osiągnięcia, nie znane ogółowi. \Vraz z rozwojem technicznym sprzętu filmowego rozszerzały się możliwości kina, nie w dziedzinie filmu fabularnego, bo ten nas mniej na tym miejscu interesuje, lecz w filmie naukowym i dokumentalnym. Każdy nowy wynalazek techniczny w dziedzinie filmu, każde udogodnienie powoduje dalszy wzrost możliwości adekwatnego odwzorowania rzeczywistości, przez co także jej interpretacji. Wiadomo ogólnie, jakie znaczenie ma udoskonalenie narzędzi poznania dla rozwoju np. nauk przyrodniczych. W naukach społecznych zależność ta jest mniejsza, co nie oznacza bynajmniej, iż .i tutaj środki techniczne nie odgrywają doniosłej roli. W medycynie, biologii, naukach technicznych na potrzeby filmu naukowego wykorzystuje się różnorodny sprzęt specjalny. Użytkowanie tego sprzętu oraz jego efekty mogą nam dać dobitny obraz wpływu techniki na zwiększenie się obszaru dostępnego pośredniej obserwacji ludzkiej. Do zdjęć specjalnych należy m. in. zdjęcie mikroskopowe, ultramikroskopowe, ultraszybkościowe, rentgenowskie, endoskopowe (pozwalające na filmowanie pracy i schorzeń wewnętrznych organów człowieka) itp. Wszystkie te rodzaje zdjęć wymagają specjalnych kamer, połączonych niekiedy z innymi superczułymi urządzeniami, bardzo kosztownych i dostępnych jedynie największym i najbogatszym instytucjom naukowym. Tamże, s. 33. Pomijam krakowiaka tańczonego w strojach ludowych, sfilmowanego przez F. Lebiedzińskiego w 1895 lub 1896 r. Był to występ warszawskich aktorów z teatrzyków ogródkowych nie mający nic wspólnego z folklorem. Wzmianka o tym znajduje się w cytowanej Historii fiLmu polskiego ..., s. 24. 3 l �FUm o tematyce etnograficznej o •• 173 Etnografia nie należy do nauk, w których posługiwanie się filmem wymagałoby aż tak specjalnego sprzętu. Stanowi to, bez wątpienia, znaczne ułatwienie. Ma natomiast etnografia, a raczej jej przedstawiciele, inne problemy. W naukach ścisłych, przyrodniczych, zjawiska istnieją niezależnie od człowieka, wcześniejsze czy też późniejsze ich odkrycie i zbadanie, także zarejestrowanie, ma na ogół jedynie praktyczny walor. W naukach społecznych natomiast, szczególnie w tych, których przedmiot badań zanika w wyniku współczesnych przemian, moment rejestracji zjawisk za pomocą najnowszych zdobyczy technicznych ma niekiedy decydujące znaczenie. Wcześniejsze, np. o 50 lat, użycie filmu czy magnetofonu uratowałoby bez wątpienia wiele niezwykle cennych dla tych nauk informacji. Tak się jednak nie stało i jeśli teraz musimy wielokrotnie zdawać się na niezbyt precyzyjne opisy, jakże ubogie w porównaniu z możliwościami rejestracyjnymi kamery, niech to stanie" się dla nas przestrogą. Musimy zdać sobie sprawę, że zwlekanie w chwili obecnej z upowszechnieniem dostępnych nam środków rejestracji rzeczywistości (mowa oczywiście o rejestracji typu naukowego) może spowodować pożałowania godne luki w materiale naszym i naszych następców. W nurcie dokumentalnym w filmie, który nas tu najbardziej interesuje, występują co najmniej dwa sposoby podejścia do rzeczywistości, dwa sposoby jej wykorzystania. W pierwszym wypadku konkretna rzeczywistość staje się w rękach artysty-dokumentalisty tworzywem, z którego buduje on odpowiadającą jego temperamentowi konstrukcję. Rzeczywistość staje się w tym wypadku materiałem do wyrażania swojego stosunku do świata, próbą jego oceny. Jest to bez wątpienia rodzaj kreacji, lecz kreacji z elementów autentycznych, których autentyzm gwarantowany jest mechaniczną dokładnością rejestracji dokonywanej kamerą filmową. Drugi rodzaj podejścia do rzeczywistości na gruncie nurtu dokumentalnego spotykamy w filmie tzw. użytkowym, zwanym też usługowym. Należą tu filmy spełniające konkretne funkcje i z myślą o tych funkcjach realizowane. Zasadą filmów użytkowych (naukowo-badawczych, popularnonaukowych i dydaktycznych) jest wierność wobec rzeczywistości, nie poprawianie jej i pokazywanie zgodnie z prawdą naukową. Nie oznacza to jednak, iż filmy użytkowe mają programowo unikać wszelkich prób korzystania ze zdobyczy kinematografii kreacyjnej, czy też mają być wyjałowione z wartości artystycznych. Na pograniczu między tymi dwoma sposobami podejścia do rzeczywistości, tj. swobodnym jej przekształcaniu i maksymalnej wobec niej wierności, umieścić możemy film dokumentalny a tendencjach kreacyjnych, posługujący się tzw. metodą dokumentalną. �RYSZARD KANTOR "Metoda dokumentalna - twierdzi W. Wertenstein - jest metodą zbierania informacji o faktach i znajdowania ich w sytuacjach powtarzalnych. Jest więc metodą wnioskowania z poznanych faktów, nie opisem ich przebiegu, jest metodą prowokowania, nie reżyserowania sytuacji przed kamerą, jest metodą konstruowania, nie pisania scenariusza" 5. Mamy w tej wypowiedzi dokładnie podkreślone granice kreacji w filmie dokumentalnym. Powinna ona zasadniczo ograniczać się do kreacji myśli, do sugerowania znaczeń, a nie naginania faktów. "Metoda dokumentalna - pisze dalej autorka - jest w istocie metodą myślenia, metodą wyciągania i przedstawiania wniosków ze zjawisk rzeczywistości 6. Trzeba jednak podkreślić, że myślenie proponowane przez autorkę ma charakter bardziej artystyczny niż naukowy i stąd wyraźne dominowanie w nim emocji nad naukową refleksją. Twórcy filmów posługujących się tą metodą to artyści, którym obce są zasady naukowej interpretacji rzeczywistości. Filmy ich, mimo że niekiedy posiadają istotną wartość dla nauki, nigdy nie są filmami naukowymi. Przykładem .artysty, który metodzie dokumentalnej nadał wysoką rangę, jest Amerykanin Robert Flaherty 7. Ten głośny, nieżyjqcy już podróżnik, zrealizował kilka filmów dokumentalnych, z których pierwszym i najistotniejszym dla naszych roz"Yażań jest "Nanuk", rodzaj reportażu z życia Eskimosa znad Zatoki Hudsońskiej. Trzeba zdać sobie sprawę, że w 1919 r., kiedy Flaherty realizował "Nanuka" , film niezwykle rzadko wychodził poza ateliers. Kilkumiesięczna wyprawa Flaherty'ego w owe surowe tereny należała do niezwykłych. Przed przystąp'ieniem do zdjęć artysta musiał poznać warunki życia, kulturę, a także (w pewnym przynajmniej stopniu) język Eskimosów. Musiał - by jego zamysł twórczy się powiódł - nieustannie obserwować ich zachowanie i zajęcia i w tych zajęciach musiał niewątpliwie choćby częściowo brać udział. Czyż nie nasuwa się w tym momencie porównanie przygotowań do realizacji tego filmu z pracą etnografa, a samej realizacji z typem badań terenowych, na gruncie etnografii i innych nauk społecznych określanym jako obserwacja uczestnicząca? Działalność Flaherty'ego miała miejsce zaledwie w 5 lat po pierwszych badaniach B. Malinowskiego na Triobrandach. Oczywiście nie ma podstaw do doszukiwania się metodologicznego związku między działalnością obu postaci. Bez wątpienia jednak ich poczynania wypłynęły z podobnego sposobu myślenia na dwóch różnych gruntach: naukowym i artystycznym. Były reakcją empiryków na skostnienie ówczesnej etnoW. Wertenstein, O metodzie dokumentalnej, "Kamera" 1966, nr 3, s. 2. Tamże, s. 2. 7 Dokładniej na ten temat zob. B. Michałek, Sztuka faktów, Warszawa 1958. s. 37-93 i in. 5 6 �FUm o tematyce etnograftcznej ... 175 logii i zamknięcie się filmu w halach ateliers. wśród odrealnionych dekoracji. W obu wypadkach była to więc reakcja na oderwanie się od rzeczywistości zarówno nauki, jak i sztuki. Malinowski stosował obserwację uczestniczącą w celach naukowych, lecz nie obce mu było spojrzenie na badaną kulturę okiem artysty. Flaherty patrzył na życie Eskimosów jako artysta, lecz przecież nie wykluczone - jego filmy zdają się to sugerować - iż dążył także do pewnych uogólnień naukowych. Kracauer 8 pisząc o wątkach i epizodach filmowych stworzył określenie: "wątki znalezione". Takim "wątkiem znalezionym" w istniejącej rzeczywistości była dla Flaherty'ego walka człowieka z naturą, walka, której stawką była egzystencja. Stąd zapewne jego filmy bywają określane Jako romantyczne czy naturalistyczne. Czyż nie nasuwa się tu,. zachowując wszelkie proporcje, jeszcze raz analogia z naukową działalnością B. Malinowskiego? Dla naukowca badającego obcą sobie kulturę konieczne jest wprowadzenie czynnika pozwalającego uchwycić 'istotę tej kultury, jej zasadę naczelną. Dla artysty, w analogicznej sytuacji, celem będzie również znalezienie czynnika wprowadzającego ład do zebranych informacji, tworzącego przy tym artystyczny rytm całości. Poszukiwanie tego czynnika będzie jednak odbywało się odmiennie. Artysta znajdzie zasadę naczelną najczęściej intuicyjnie, naukowiec niekoniecznie tę samą zasadę - znajdzie ją postępując według określonej metody, gwarantującej obiektywność wyników. Dlatego też filmy Flaherty'ego, choć mogą zainteresować etnografa wieloma ciekawymi czy unikalnymi fragmentami, nie mają charakteru naukowego. "Naukowość" bowiem to w tym wypadku konkretne podejście metodyczne, skrajnie różne od wyczucia artystycznego. Spojrzenia artysty i naukowca zasadniczo nie są porównywalne, mimo że uzupełniają się bardzo często. Stąd nauka i sztuka mają różne funkcje do spełnienia w społeczeństwie, zaspokajają inne potrzeby jego członków. Obok Flaherty'ego było w historii kina wielu artystów, którzy posługiwali się metodą dokumentalną i często osiągali wybitne wyniki. Należeli do nich m. in. Epstein, Grierson, Rotha, Ivens, Rouch 9. Starali się oni pogodzić rozbieżności celów artysty i uczonego. Byli wśród nich tacy, którzy czuli się naukowcami, lub nawet nimi byli, a jednak okazało się, że sprzeczność ta nie jest do uniknięcia. Tworzyli oni filmy niekiedy doskonałe artystycznie, lecz najczęściej naukowo mało przydatne, ponieważ metoda dokumentalna jest jedynie artystyczną metodą organizowania materiału, a nie metodą naukową i jako taka daje dobre wyniki artystyczne, lecz naukowcom przynosi zazwyczaj rozczarowanie. Tamże, s. 51-52. Tamże, passim. Zob. także Z. Gawrak, Jan Epstein jako teoretyk filmu. Lata dojrzale. "Kwartalnik Filmowy" 1969, nr 1, s. 34-79. 8 9 filozof �:l7G RYSZARD KANTOR> Trudno zamknąć konkluzją artykuł sygnalizujący jedynie pewne problemy. Niewątpliwie badanie powiązań filmu naukowego z innymi formami twórczości filmowej może dać etnografowi pewien materiał do przemyśleń. Historia natomiast filmu naukowego i jej związek z technicznymi udoskonaleniami pozwala poczynania z zakresu filmu naukowego o tematyce etnograficznej osadzić w szerszym kontekście. Dzieje filmu naukowego - to także proces kształtowania się i konkretyzowania w działaniu wiary w możliwości filmu jako narzędzia badawczego. Droga ta, od pierwszych momentów wykorzystania techniki filmowej jeszcze w XIX wieku do obecnego stanu jej wykorzystania w nauce, była długa i nie pozbawiona odwrotów. Poznanie jej może przydać się w pracy dzisiejszej, może stać się nie tylko źródłem refleksji, .ale także działania 10. RYSZARD THE KANTOR ETHNOGRAPHIC FILM AND THE (S ORIGIN ummar OF THE SCIENTIFIC FILM y) A scientific film, and also one with ethnographic content, produced in a scholarly way, appeared earlier than any of the other forms of the creative cinema. In its initial stages the movie camera was used for the purpose of recording and reporting scientific data. This use of the moving picture is what was intended during the period of early experimentation. Just like photography, it was to become an instrument of scientific studies, but also like photography it yielded to artistic performance and for many years its use for scientific purposes was relegated to a secondary position. The technical perfection of the film, such as the improvement of the quality of film, the miniaturization of the equipiment, the introduction of color and sound, etc., influenced not only the esthetic quality of the feature film but also the range of material available for man to observe indirectly observations of a scientific nature (medicine, microbiology, the atomic sciences, etc.). This process is still going on; there are constantly new types of special equipment that permit the ever increasing number of new sciences to better utilize the opportunities provided by film technology in studies being conducted within their realm. The division of cinematography into utilitarian and artistic uses is not clean cut. In the area of the documentary film there are forms that use the so called documentary method of organizing the material and can provide invaluable source material for scientists, although they are not scientific. We may include the works of R. Flaherty, the producer of the famous film about the life of the Hudson Bay Eskimos, among these seemingly marginal forms. The film, entitled Nanuk and produced in 1919 in accordance with an innovative artistic concept that had certain things in common with B. Malinowski's method of participating studies that was known in the social sciences, provides a valuable source I)f scientific material for ethnologists. 10 Zob. R. Kantor, Wykorzystanie "Etnografia Polska" etnograficznych. filmu w dydaktycznej 1975, t. 19, z. 1, s. 65-81. dziaŁaLności pLacówek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd23c7fccce86f7a2894386f4f172bd8.pdf 81bd99c3536b43eaa8e89be14b8cc2ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1685 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie żebractwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1559 Title A name given to the resource Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.177-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ADAM t. 62, 1978 BARTOSZ EKONOMICZNE I KUL TUROWE UWARUNKOWANIA CYGAŃSKIEGO ŻEBRACTWA Żebractwo było i po części jest uprawiane przez wszystkie grupy Cyganów. Występuje ono zazwyczaj w powiązaniu z innymi sposobami pozyskiwania środków do życia, czasem - z różnymi formami wyłudzania datku I. Przy tym Cyganie są dziś \V naszym kręgu kulturowym jedyną grupą, w której żebractwo w formie sprofesjonalizowanej pełni nadal pewną rolę w pozyskiwaniu dochodu 2. W przedstawionych uwagach chciałbym wskazać na pewne ekonomiczne oraz kulturowe momenty związane z żebractwem uprawianym przez osiadłych Cyganów Karpackich; w szczególności zaś rozważania poniższe dotyczyć będą Cyganów zamieszkałych na polskim Spiszu. Na użytek tych rozważań proponuję następującą definicję pojęcia żebract\va: są to mianowicie sposoby zdobywania środków utrzymania, polegające na pozyskiwaniu, przede wszystkim prośbą, datku od ludzi nie związanych z żebrzącym żadnymi zależnościami ekonomicznymi i rodzinnymi. Tak zdefiniowane żebractwo wskazuje na pewną sytuację wzorcową, podczas gdy obraz przedstawionej niżej rzeczywistości odbiega od niej w mniejszym lub większym stopniu. W relacji: Cyganie - społeczność wiejska mamy przy tym do czynienia ze zjawiskiem, którego złożoność tym lepiej się uwidoczni, jeśli dokona się jego konfrontacji z ustalonym wyżej określeniem Będziemy mieli też możność ocenić, o ile zilustrowane zjawisko kwalifikuje się do żebractwa, a a ile żebractwem w tym :rozumieniu nie jest. 1 O prawnych aspektach wyłudzania zob. A. Pawłowski. Cyganie. nrzestępczościq, Zielona Góra 1973, s. 51 i nast. 2 O społecznych uwarunkowaniach żebractwa zob. E. Horvathova, S:ovensku, Bratislava 1964, s. 218. :2 - Lud LXII Studia Cigani nae! na �178 ADA:'.1 BARTOSZ Cyganie osiadli we wsiach polskiego &piszu, podobnie jak na terenie całych Karpat, do niedawna trudnili się powszechnie kowalstwem. W związku zaś z zapotrzebowaniem wsi na wyroby i usługi kowalskie oraz niewystarczającą zazwyczaj ilością kwalifikowanych kowali niecygańskich, popyt na cygańskie wyroby i usługi był bardzo duży. Stąd też każde gospodarstwo we wsi, w której zamieszkiwali Cyganie, a także Ryc. 1. Młode Cyganki z Szaflar. Fot. A. Bartosz. 197.; Fig. 1. Young Gypsies, Szaflary. (Photo: A. Bartosz, 1975) liczne gospodarstwa ze wsi okolicznych, wchodziły w stały kontakt z rzemieślnikami cygańskimi. Należy przy tym zaznaczyć, że we wsiach, gdzie pracowali kwalifikowani kowale nie-Cyganie, naJczęściej oni zajmowalJ się wykonywaniem robót wymagających dużych nakładów pracy i wysokich kwalifikacji, podczas gdy Cyganie, na ogół dysponujący ubogim warsztatem i nie najwyższymi kwalifikacjami, podejmowali się każdej najdrobniejszej pracy, której innemu kowalowi niekiedy nie opłacak ~ię przyjąć :1. Jedną z form zapłaty, jaką pobierali Cyganie za swą pracę, było w\-nagrodzenie w naturaliach. Przyczyny tego były różnorakie, a utrzymanie takiego stanu leżało w interesie obu stron. Dla zrozumienia tego uważam za wskazane, aby przynajmniej w kilku zdaniach scharakteryzować działalność tradycyjnego gospodarstwa rodziny cygailskiej. ~ A. Bartosz, Z badmi. nad cygali.skim kowalstwem na Spiszu ... Rocznik zeum Etnograficznego \\. Krakowie", 6: 1976, s. 167-195. Mu- �Ekonomiczne I kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 179' Gospodarstwo to dziaJało jak warsztat rzemieślniczy, zbywając obok efektów swej pracy (wyroby kowalskie) również i siłę roboczą członków rodziny (Cyganie byli wynajmowani m. in. do najróżniejszych prac w gospodarstwach góralskich). Cała działalność produkcyjna gospodarstwa cygańskiego nastawiona była na zbyt na zewnątrz. Nie produkowało ono absolutnie żadnych artykułów przez Cyganów pożądanych; wszystkie potrzebne do życia artykuły (głównie żywność) pozyskiwali oni z zewnątrz w zamian za swą pracę 4. Rodzina cygańska, składająca się z kilkunastu niekiedy osób, mieszkała z reguły w jednej tylko izbie, w której skupiała się większa część działań gospodarczych, a to w szczególności działania dystrybucyjno-adaptacyjne. W wielu przypadkach jeszcze do II wojny w izbie tej zlokalizowany był również warsztat kowalski i tu odbywała się cała działalność rzemieślnicza Cygana. W izbie tej nie było wprost miejsca na zapasy, ale też mentalność cygańska pozostawiała gromadzenie zapasów na marginesie działań gospodarczych 5. Z wielu jeszcze innych względów pozyskiwanie artykułów spożywczych odbywało się z dnia na dzień, i to Ryc. 2. Fragment Fig. 2. Gypsy colony, Horv<ithova, cygańskiej, Trybsz, Trybsz, gmina Łapsze Wyźne. Fot. A. Bartosz, 1973 community Łapsze Wyźne. Fragment. (Photo: A. Bartosz, 1973) K otcizke etnokulturneho vyvoja a etnickej klasifikacie Narodopis" 1974, z. 1, s. 6 i nast. s Por. E. Horvathova, Cigani..., s. 228; A. Bartosz, Niektóre elementy gospodarki Cyganów, "Etnografia Polska", XXII, 1978, z. 2, s. 131-14:3. 4 E. osady Cigano L', "Slowensky �180 ADAM BARTOSZ w ilości, którą zazwyczaj spożywano w ciągu jednego dnia 6. Artykuły te pozyskiwały kobiety cygańskie, chodząc codziennie po pytaniu 7. Kobiety wstawały więc wcześniej niż inni domownicy i wychodziły z domu, aby udać się w swą codzienną wędrówkę po okolicznych i dalszych domach 8. Jeśli był to okres wzmożonej pracy w kuźni czy też letnia pora tłuczenia kamieni na drogach, wstawali też mężczyźni i o głodzie zazwyczaj udawali się do pracy. Jedli na ogół po kilku godzinach pracy, gdy kobiety wróciły z uproszonym jedzeniem. Również j pozostałe w izbie dzieci nie wcześniej otrzymywały śniadanie. Jeśli w rodzinie wspólnie gospodarującej było więcej kobiet, rozdzielały się one, by nie wchodząc sobie nawzajem w drogę obejść prędko jak najwięcej gospodarstw. Przy tym jedne udawały się do odleglejszych wsi, skąd wracały później, a inne żebrały w pobliżu, aby jak najrychlej przystąpić do sporządzania posiłku dla domowników. Wyjątkowo chodzili żebrać chłopcy, np. kiedy matka zachorowała. Rzadko żebrali dorośli mężczyźni 9. Proszącym Cygankom dawano artykuły żywnościowe, a rzadziej zużyte fragmenty ubrań. Dostawały więc np. garnuszek mleka albo garść mąki, bardzo często ziemniaki - dwie, trzy grule, czasem kawałek słoniny, trochę kapusty czy okazjonalnie inne artykuły. Ziemniaki, które Cyganka dostawała niemal w każdym domu, wsypywano jej do uwieszonego na plecach worka, a mleko, które było też częstym datkiem, zlewano do wiaderka. W ciągu dnia każda Cyganka obchodziła kilka do kilkunastu domów góralskich, w zależności od sezonu. A im więcej kobiet w rodzinie cygańskiej, tym szybciej i lepiej byli nakarmieni czekający na ich powrót domownicy. Jak to było możliwe, aby w zasadzie niechętnie usposobiona do Cyganów społeczność góralska wspierała ich codziennym datkiem? Czy powodowano się tylko poczuciem miłości bliźniego, współczuciem dla żebrzącej Cyganki? (; Cyganie na Spiszu uwazaJą, że potrawy przygotowane do spożycia ;,ależy zjeść w tym samym dniu, gdyż zjedzenie ich w dniu następnym jest szkodliwe. 7 Pytać prosić, zapraszać. Na Spiszu i Podhalu jest to zwrot gwarowy, używany m. in. w znaczeniu - żebrać. 8 Cyganki chodziły żebrać codziennie, z wyjątkiem kilkudniowych okresów, kiedy po uzyskaniu większej gotówki zakupywano duże ilości jedzenia i spożywano je w ciągu kilku dni. 9 W zakresie pozyskiwania dochodu w rodzinie cygańskiej zaznacza się wyrażny podział między płci. Otóż mężczyźni zajmują się pracami, które przynoszą jednorazowo wysoki zysk, ale nieczęsty, głównie gotówkowy. Natomiast o codzienne zaopatrzenie domu w żywność troszczą się zawsze kobiety, A. Bartosz, Op. cit, �Ekonomiczne I kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 181 Wspomniałem, że za usługi kowalskie wynagradzano Cyganów naturaliami, po należną mu zaś zapłatę Cygan zawsze sam udawał się do domu klienta po wykonaniu powierzonej mu pracy, często przy tym odnosząc gotową robotę. Wynagrodzenie jednak nie zawsze otrzymywał natychmiast w całości. Tym bardziej zaś, gdy nie potrzebował aktualnie żywności, wynagrodzenie odbierała jego kobieta (żona, córka, synowa) w czasie codziennego obchodzenia góralskich domów po prośbie. Należność tę pobierała niejednokrotnie również nie od razu w całości, ale Ryc. 3. Cygański kowal. Czarna Góra, gmina Bukowina Tatrzańska. Fot. Wojciech Dudziak, 1970 Fig. 3. Gypsy blacksmith, Czarna Góra, community Bukowina T. (Photo: W. Dudziak, 1970) �182 ADAM BARTOSZ ratami, przez kilka kolejnych dni do czasu, aż gospodarz uznał, że należność została wyrównana, co okazywał niechętnym przyjmowaniem proszącej w swoje obejście. Następna usługa Cygana czyniła znowu dom górala otwartym dla jego kobiet. Usługi były liczne, ich wartość rozmaita, ale Cyganki zawsze wiedziały, gdzie mogą spodziewać się życzliwszego przyjęcia. Tam, gdzie świeżość wykonanej przez Cygana usługi czyniła gospodynię bardziej hojną, Cyganka z większą śmiałością wyciągała rękę. Często też zachodziła sytuacja odwrotna, kiedy to Cygan brał od górala np. worek ziemniaków czy porcję mięsa z uboju na konto przyszłych prac, które w najbliższym czasie wykona wierzycielowi. Wartość towarów, które dawano proszącej Cygance, nie zawsze była na trzeźwo skalkulowana w stosunku do uzyskanych ze strony Cygana wyrobów i usług. Cygance nie odmawiano datku również i w sytuacji, gdy całkowicie już rozliczono się z ostatniej należności, a to dlatego, by gdy zajdzie pilna potrzeba - jej mąż, ojciec, brat nie odmówili wykonania pracy, by wykonali ją szybko i dobrze. Stały, pozytywny kontakt Cyganki z gospodarstwem warunkował stałą gotowość Cygana do wyko·· nania natychmiastowej usługi na rzecz owego gospodarstwa. Chodzące po prośbie Cyganki, zwłaszcza zaś gdy udawały się do wsi, z którymi Cyganie mieli słaby kontakt poprzez kuźnię, zabierały ze sobą drobne wyroby kowalskie: skrobacze do ziemniaków, noże, pierścienie do kos, podkowy, motyki itp. W zamian za te drobiazgi mogły oczekiwać bardziej wartościowych, czy bardziej przez siebie pożądanych artykułów. Wyroby kowalskie wykorzystywały zwłaszcza wtedy, kiedy np. trafiły na świniobicie i mogły liczyć na szczególnie zyskowną transakcję. Oczywiście, nie zawsze była to wymiana ekwiwalentna. Jak widać, żebractwo uprawiane przez Cyganów osiadłych warunkowane było istnieniem pewnych stałych powiązań natury ekonomicznej między "żebrzącymi" Cygankami a "obdarowującymi" ich góralami. Od typowych żebraków, dziadów wiejskich, kościelnych, cmentarnych itp., których można by objąć podaną na wstępie definicją, żebrzący Cyganie różnili się znacznie. Obdarowywanie ich naturaliami było ze strony górali po części wypłacaniem należności za ich pracę, a także było uwarunkowane innymi jeszcze powiązaniami - o czym niżej. Otóż w wielu wypadkach obdarowywano proszących bez dokonywania jakichkolwiek kalkulacji ekonomicznych. Odnosiło się to do Cyganów szczególnie biednych, starców, wdów, a także Cyganów powiązanych z góralami przez fakt kumostwa. Praktykowane tu jest bowiem zapraszanie górali na rodziców chrzestnych cygańskiego dziecka. Prośbie takiej nie wolno odmawiać i górale, nie zawsze może chętnie, wchodzą w dodatkowe związki z rodzinami cygańskimi. Dla Cyganów jest to korzyść podwójna. �F:konomJczne i kultuTowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 18~) Chrześniak mianowicie otrzymuje odpowiedni do zamożności kumotra prezent, jednocześnie zaś jego matka może zawsze liczyć na życzliwe przyjęcie w góralskim domu. Także w wypadku obdarowywania proszących wdów i starców górale kierowali się wyraźnie określonymi motywacjami. Nie odmówiono więc wsparcia wdowie po bardzo szanowanym kowalu, starcowi, który kiedyś był takim 'Szanowanym kowalem, ubogiej kobiecie, która wykazywała się pracowitością i właściwym, w świetle mejscowych norm, postępowaniem, nawet jeśli jej mąż był pijakiem i awanturnikiem. Niekiedy przypadkowa znajomość, zawarta przez Cygana przy wódce, pewna zażyłość z góralem, wystarczyły, aby Cyganka pewniej się czuła wstępując do danego gospodarstwa. Wskazane wyżej formy żebractwa, jakkolwiek nie zawsze są żebractwem wE' właściwym rozumieniu, uważane są przez obie zaangażowane w to strony za jedyną i typową postać żebractwa. Istnieją jednak również inne sposoby pozyskiwania dochodu, których forma kwalifikuje je w mniejszym lub większym stopniu do profesji żebraczej, a tylko przez swoją nadbudowę obrzędową czy zwyczajową zaciera się ich prawdziwy charakter i do żebractwa nie są przez Cyganów ani górali zaliczane. W pierwszym rzędzie wymienię tu istniejący do II wojny zwyczaj obdarowywania Cyganów z okazji wesel góralskich. W dniu wesela tłoczyli się oni od rana przed domem panny młodej, aby dostać trochę potraw ze stołu weselnego. Również po skończonym weselu było w zwyczaju dać Cyganom pozostałe z biesiady resztki. Dawano też Cyganom niejadane zwykle przez górali części ubitego zwierzęcia: śledzionę, kiszkę odchodową, prosięcinę (macica), flaki, łeb. "To tego, to nifto nie jod - to trza było dać Cygance" - powiadają na Spiszu. Czasem góral droczył się i o te bezwartościowe dla niego odpadki i upominał się o zapłatę, gdy widział, że kilka Cyganek przyszło po nie. Przezorna Cyganka przynosiła z sobą jakiś drobiazg z kuźni, nóż czy skrobacz do ziemniaków. Wtedy ta Cyganka mogła liczyć na szczególnie smakowitą lub większą porcję. Przed Bożym Narodzeniem i w Wigilię chodzą Cyganie "po kolędzie". Obdarowuje się ich przygotowanymi na święta potrawami, rzadziej pieniędzmi. Zwyczaj ten jest szeroko znany w Polsce i w innych krajach słowiańskich pod ogólną nazwą podlazów 10. Przyjście podłażników miało dać szczęście domowi i domownikom, chętnie więc byli przyjmowani. Ale choć niektórzy powiadają jeszcze dziś, że to "scyńście Por. P. Bogatyrev, Slovakov, Polja- kov i UlcTaincev. "Lud Słowiański" 1934, t. 3, ez. B, s. 212-273. Na Spiszu podloi:nik nie jest znany, znają go natomiast na Podhalu. termin 10 Polaznik u juznych Slavjan, Madjarov, �ADAM BARTOSZ przyjąć biydnego w Wiliją", traktują cygańskich kolędników z lekką drwiną 11. O żebraczym charakterze cygańskiego kolędowania świadczy też fakt, że zachodzono wyłącznie do bogatych gospodarstw, gdzie spodziewano się wysokiego datku. Jasne jest, że bez tych szerokich powiązań i uwarunkowań, będą cych wynikiem wielopokoleniowego zamieszkiwania Cyganów we wsiach górskich, nie byłoby możliwe uprawianie tam stałego żebractwa. Wszak społeczność góralska jest nastawiona do ogółu Cyganów niechętnie, czasem wręcz wrogo. Wyraźnie należy zaznaczyć, że górale nie są w pełni świadomi powiązań, które tu zilustrowano oraz ich konsekwencji W ich przekonaniu chodzenie po pytaniu, to typowe żebractwo, wypływające z natury cygańskiej, z ich lenistwa i wynikającej z tego nędzy, a datek dla proszącej Cyganki - wyłącznie przejawem góralskiego miłosierdzia. Podobnie zresztą traktują to zjawisko sami Cyganie Zauważmy jednak, że wraz z zanikaniem cygańskiego kowalstwa. co na Spiszu datuje się mniej więcej od połowy lat pięćdziesiątych, Cyganki przestały tak powszechnie jak dawniej nawiedzać góralskie domy. I to bynajmniej nie dlatego, że same z tego zrezygnowały, ale po prostu stąd, że górale, odtąd w niczym od Cyganów niezależni, bezinteresownie niechętnie dają. Na zanik żebractwa ma wpływ oczywiście również ogólny postęp spoleczno-e'kon{)miczny i możliwości korzystnych dla Cyganów zarobków. Dziś żebractwo jest na Spiszu zjawiskiem zanikającym. Zebrzą jeszcze Cyganki z naj uboższych rodzin. Wobec zaś niechętnego do nich stosunku mieszkańców wsi, udają się po prośbie do wsi odleglejszych. Prosząc o datek proponują często w zamian swoje usługi, np. mycie podłogI czy inną drobną pomoc w gospodarstwie. Jak dawniej, żebractwo uprawiane jest w powiązaniu z usługami nielicznych już warsztatów kowalskich. Powszechniej natomiast uprawiają żebractwo Cyganie z Podhala. Wobec niewielkiej roli, jaką pełni dziś kowalstwo i u tych Cyganów, chodzenie po pytaniu Cyganek ze 'Wsi podhalańskich ma obecnie więcej niż dawniej cech typowego żebractwa. Uprawiane masowo, jest wynikiem między innymi stosunkowo dużych różnic w poziomie gospodarczym dzielącym Cyganów spiskich od Cyganów zamieszkujących w niektórych wsiach podhalańskich. Żebractwo tych Cyganek znalazło poważne oparcie w turystyce i stąd koncentruje się ono w ośrodkach miej11 Na Podhalu obok Cyganów na podłazy chodzą też synowie biedniejszych górali. Bogaci gospodarze uważają to za zwykłą żebraninę. P. Bogatyrev, op. cit., s. 222; por. też E. Horvathova, Cigani... �Ekonomiczne I klllturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa skich regionu (Zakopane, Nowy Targ). Cyganki podhalańskie coraz rzadziej żebrzą na wsi. Posiadając przy tym umiejętność wróżenia (obcą Cygankom ze Spisza), w ten sposób najchętniej wspierają swe prośby o datek. Wróżba rzadko traktowana bywa przez turystów poważnie, dają sobie powróżyć dla żartu, a należność za wróżenie, aczkolwiek Ze znamionami "zapłaty" za swoistą usługę, ma bardziej wydźwięk datku. ADAM BARTOSZ THE ECONOMIC AND CULTURAL FACTORS GYPSY BEGGING (S THAT CONDITION u m m a r y) Certain economic and cultural factors connected with the begging done by the Carpathian Gypsies were pointed out in the arcticle. These considerations pertain in particular to the Gypsies who live in the Spisz district of Poland. At the beginning the concept of begging was defined as the procuring of the means of livelihood mainly by begging from people who are independent of the beggar in an economic, family, etc. sense. Later in the article it is shown that the type of begging done by the Gypsies differs in an essential way from the typical begging done by wandering beggars, church beggars, cemetery beggars, etc. The Carpatllian Gypsies were lhked with the local population by a mutual economic interdependence which stemmed from the fact that they were mianJy blacksmiths and performed services as craftsmen for the peasants. The work paid for up to a certain time exclusively in farm products which the Gypsy woman normally came for in several installments, thus going "begging" every day. There were also additional emotional tier as a result of peasants being asked to be godparents for Gypsy children. Also the very fact of long-term co-existence with the Gypsies contributed to their being treated in other categorries than as mere beggars or outsido Gypsies. The Gypsy women who went begging every day were tolerated, although the Gypsies in general were looked down upon. Together with the decline of the economic interdependence (the Gypsies have given up bing blacksmiths) and the general socia-economic changes that have occurred, Gypsy begging is also on the decline, and only the Gypsy women from the poorest fimilies still beg. Nowadays, begging has more of he earmarks of the classical type of begging than it used to since it is not based on any emotional or economic ties between the Gypsy and peasant societies. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b32291163b04d4ce211228a51e7d5bbe.pdf 9dfe2a1cebcec3a92a3abb27cbab3f70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5797 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zwyczaje pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5394 Title A name given to the resource Zwyczaj zawiadamiania bydła o śmierci gospodarza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.120 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 31. Zwyczaj zawiadamiania bydła o śmierci gospodarza. Objaśnienia znaków: 1 — bezpo­ średnio po śmierci gospodarza. W czasie wyprowadzania zwłok: 2 — otwiera się drzwi obory, stajni, aby zwierzęta widziały, że gospodarz odchodzi, 3 — płoszy się bydło, aby stanęło na nogach lub wypędza się je na podwórze, 4 — przepędza się bydło w oborze z miejsca na miejsce. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b9d1032e8ab6e9c7babeb4cf49c41a7.pdf 0a649a611cf7f7ce8bd9eebb2b5e4c61 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5798 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5395 Title A name given to the resource Zabiegi magiczne wykonywane w czasie przenoszenia trumny przez próg/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.124 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 32. Zabiegi magiczne wykonywane w czasie przenoszenia trumny przez próg. Objaśnienia znaków: 1 — trzykrotnie stukają trumną o próg, 2 — obniżają lub podnoszą trumnę w progu, 3 — stawiają trumnę na progu, 4 — robią trumną znak krzyża na progu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9e9aff0153dd83a764ff8330817c07c.pdf f3ed5d4ce55cbd8b11ba0f80f7842e10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5799 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5396 Title A name given to the resource Zwyczaj otwierania i zamykania drzwi i okien w czasie wyprowadzenia zwłok/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.125 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 33. Zwyczaj otwierania i zamykania drzwi i okien w czasie wyprowadzania zwłok. Objaś­ nienia znaków: 1 — otwiera się drzwi, okna, szuflady, aby umożliwić duszy opuszczenie domostwa, aby dusza poszła za zmarłym, 2 — po wyprowadzeniu zwłok lub w czasie przechodzenia konduktu pogrzebowego zamyka się drzwi i okna, aby dusza nie weszła z powrotem do mieszkania. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f2cf9d849855ae7e45f52ac5269a90d.pdf 70d2c9bb7ea2bbc9b28bb80ff56b3d84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5800 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5397 Title A name given to the resource Obrzędowe wywracanie sprzętów i wozu w związku z wyprowadzaniem zwłok/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.126 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 34. Obrzędowe wywracanie sprzętów i wozu w związku z wyprowadzaniem zwłok. Objaśnienia znaków: Czynności wykonywane ze sprzętami, na których spoczywała trumna (po jej wyniesieniu): 1 — wywracają je, 2 — siadają na nie, 3 — myją je, 4 — poruszają nimi, 5 — sypią na nie zboże, 6 — po powrocie z cmentarza wywraca się wóz, na którym wieziono zmarłego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96994a6b94679d886020321d1097146b.pdf b55ddfbde42d542b99f03827c8a0f9d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5793 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5390 Title A name given to the resource Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku związane z pożywieniem i używkami/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.108 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 27. Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku związane z pożywieniem i używkami. Objaśnienia znaków: 1 — zastawa służąca przy jedzeniu, 2 — tabakierka, 3 — fajka, 4 — zastawa służąca przy jedzeniu według: A D V , z. 2, mapa 14d, 5 — tabakierka według: A D V , z. 2, mapa 14d, 6 — fajka według: A D V , z. 2, mapa 14d. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22d2a9e0f079450033e1d48e7e54316b.pdf e62390d590bf0bc5e4ef4cc88eaf815c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5794 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5391 Title A name given to the resource Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.110 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 28. Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku. Objaśnienia znaków: Zmar­ łego zaopatrują w : 1 — grzebień, 2 — okulary, 3 — okulary — według ADV (1959:mapa 17, z. 2). Ponadto w laskę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cb8dc4fbdaccba0411a7d6197725e88.pdf 40945bd12833cf7a6ce7c770db94bd28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5795 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5392 Title A name given to the resource Reliktowy zwyczaj tłuczenia naczyń/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.115 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 29. Reliktowy zwyczaj tłuczenia naczyń. Objaśnienia znaków: 1 — tłuczenie przez podłożenie pod koło — lub uderzenie o koło wozu, którym wywozi się trumnę ze zmarłym, 2 — tłuczenie przez rzucenie na ziemię, 3 — wodę, w której myto zwłoki wylewa się na miejsce ustronne, „gdzie nikt nie chodzi". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b3482ee1ddf4420715855419aa951f5.pdf bc50a5f6064406c705645a460879286e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5796 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5393 Title A name given to the resource Zawiadomienie pszczół o śmierci gospodarza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.119 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 30. Zawiadamianie pszczół o śmierci gospodarza. Objaśnienia znaków: 1 — pukają w u l , zwykle trzykrotnie i wypowiadają przy tym odpowiednią formułę, 2 — jak wyżej, zwyczaj zaginął, 3 — przestawiają ule w pasiece. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7cdbf2e4e16652024f0d65554ebb633e.pdf 4e82538ca414cd50c79c01a7034505c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5801 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5398 Title A name given to the resource Wyprowadzanie zwłok na cmentarz/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.127 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 35. Wyprowadzanie zwłok na cmentarz. Objaśnienia znaków: 1 — transport na barkach z domu na cmentarz, 2 — transport na barkach z domu do krzyża, 3 — transport ręczny na noszach („mary", „drążki"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0130d716fa4648cc633b8a675810afe.pdf b8ba645ade3ed964a9231fc0818241bd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5802 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zwyczaje pogrzebowe - Polska praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5399 Title A name given to the resource Zwyczaj trzykrotnego popędzania i zatrzymywania koni przed wyruszaniem konduktu pogrzebowego/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.135 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 36. Zwyczaj trzykrotnego popędzania i zatrzymywania koni przed wyruszeniem konduktu pogrzebowego. Objaśnienia znaków: 1 — zwyczaj istniał jeszcze po I I wojnie światowej, 2 — zwyczaj zanikł w okresie I wojny światowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0db23670c8086ce4b55759357398977.pdf cc8f432c6af7ba1c0be254268a4f1819 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource obrzędy rodzinne kultura spoleczna Tunezja - narodziny - zwyczaje narodziny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1772 Title A name given to the resource Obyczaje i obrzędy związane z narodzinami i obrzezaniem w Tunezji / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.151-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 198(j j,;VNA Br1RSKA OBYCZAJE I OBRZĘDY ZWIĄZANE Z NARODZINAMI I OBRZEZANIEM W TUNEZJI l Tunezja uzyskała niepodległość w 1956 r. Ten nie\vielki terytorialnle :.raj wyróżnia się w sposób zdecydowany spośród innych państw m'.1·;:ułmańskich. Wraz z wyzwoleniem spod protektoratu francuskiego wprowadzono ·.viele ustaw, m. in. zniesiono poligamię na rzecz monogamii, a kobieta ciała się w świetle prawa równą mężczyźnie obywatelką kraju 2. Pomimo postępujących przeobrażeń i widocznych zmian w stylu ży(ja rodziny tunezyjskiej, to jednak zachowania uwarunkowane trady:::-A w dalszym ciągu funkcjonują, zwłaszcza w środowisku wiejskiril j' konserwatywnym. DIa społeczności arabo-muzułmańskiej, takiej jak cunezyjska, małżeństwo traktuje się jako wartość naczelną, co jest zgodne z ustaleniami Koranu 3. Święta Księga potępia też celibat, a zatem '-ie akceptuje stropanieństwa. Podstawową funkcję rodziny zdeterminowaną względami społeczny.'-"i, religijnymi i kulturowymi jest wydawanie na świat potomstwa. Stan 7.'lwarte w artykule powstały w wyniku ponad rocznych obsenvacji przeprowadzonych z mieszkańcami Tun:su. Interlokutorami ):Ili mężczyźni, k0biety pracujące zawodowo i gOl>podynie domowe. Najcenniejsze in:,;rmacje dotyczące zachowań rodzinnych pochodzą od trzech kobiet urodzonYC)1 '.; latach 192'.5-30, któTe 'nigdy nie pracowały zawodowo. Obecnie pełnią funkcje oh. ;,.ęclwe i czuwają nad rcaiizacją i prawidłwością zachowal1 towarzyszących nara·3i~nom. Pełna dokumentacjo z badań empirycznych znajduje się w posiadaniu au'.' rki. 2 13 sierpnia 1956 r., a więc w kilka miesięcy po uzyskaniu niepodległości, szeE ·L.ądu H. Burgiba ogłosił 'Statut Osobowy (Le Code du Statut Personnel), który :cn;,sztą stanowił ewenement w świecie muzułmańskim. Dokument ten podlegał wielo''Lotnej nowelizacji (Por. M. Borrma:ns, Statut Personnel et Familie au Maghreb de ; "40 ci nos jours. Paris 1977, Ed. Mouton, p. 275 - 421). ~ $wiadczy o t.ym nastl:;pujący wers Koranu: "Pojr::ujcie za żony dziewice w:er'. ; żeńcie sługi swoje i niewolników, którzy z nich są uczciwi; jeżeli są ubodzy, Bóg ',h wzbcgaci. On jest hojny i mądry". Koran. Z arabskiego przekł. Jana Murzy ';"1rak Buczackiego, Tatara z Podla1sia. 'Warszawa 1358, Nakł. A. Nowolecki, s. 297, . ·zdz. XXIV, wers. 3.2. f Ustalenia 983 - 19'84) i wywiadów �142 Anna Barska bezdzietnosci poddawany jest krytyce, a małżoneK. mając aprobatę otGczenia, może wystąpić o rozwód; dlatego też już od wczesnego dzieci::stwa praktykuje się szereg obrzędów zabezpieczających dziewczyn.:,; przed niepłodnością. Płodnosć pojmuje się jako nakaz religijny, a ta~i:r. akt zachowujący ciąglość rodziny. Obyczaje rodzinne realizowane w Tunezji charakteryzują się bogs!:., o·)rzęciowością. :Na.3ze obserwacje skoncentrują się jedynie na zachc''''aniach związanych z narodzinami i obrzezaniem. Wesele i pogrz':':.J. z uwagi na swoją sj')ecyfikę, wymagają odrębnego oprncowania. Cały cykl obyczajowości narodzinowej dzieli się na okresy, kt(; . ..:: ~ kolei wyznaczane S,! przez istotne wydarzenia zachodzćlce w okre'.-, ciąży, narodzin, siódmego i czterdziestego dnia po urodzeniu. Etapo:tym towarzyszą zabiegi magiczne chroniące matkę i noworodka przt:J tzw. ,złym okiem" i nieżyczliwymi duchami 4. Sytuacj~ nadzwyczaj;;,! dla zbiorowości stanowi widoczna dla otoczenia ciąża, która równocze'~nie zobowiązuje grupę do opieki nad stanem zdrowia przyszłej maki i jej dziecka. Postawa ta wynika z przekonania, iż niewłaści we zach..::· wanie gromady wobec kobiety ciężarnej ma negatywny wpływ na n: ,. jej dziecię oraz otoczenie. A zatem w celu zabezpieczenia pomyślno.;.:: spełnia się szereg praktyk magicznych. Niktóre z nich dzisiaj charakter',zuje bezref1eksyjność i emocjonalność. Spośród istotnych zjawisk uwaf:;'.; zwracają amulety, które zobligowana jest nosić przyszła matka, a tak:i~: nowonarodzone dziecię. Z relacji informatorów wiadomo o szczególny .•, 1ę-i<u kobiety ciężarnej przed "złym okiem", aby ustrzec się jego ingrencji już od pierwszych miesięcy ciąży nosi rączkę Fatmy i nóżki baonie 5. Natomiast dziecku nowonarodzonemu przypina się do ubrank,l miniaturkę Koranu lub złotą rybkę, przedmioty te pełnią funkcję tal~Zl11anu. Wracając do zachowań w okresie ciąży należy wymienić zakaz b·J· dzenia kobiety ze snu, ponieważ w tym czasie duchy formują dzieci!; w jej łonie; zwalnia się też ją z ciężkich prac domowych. Lękając ;.;,:~, • W społeczeóstwie muzułmal1skim, a takim jest ludność Tunezji, rozpowszel.,I;n:one są wierzenia w dżiny, "złe oko" i cz·ary. W świadomości ludzi zjawiska te s'. ,. /, ';wią zagrożeni c dla człowieka, dziecka i zwierzęcia. Recytacja Koranu i amutE',. pełnią funkcje:; ochronną przed ingerencją iych demonów. Interesującej analizy tC'.~ p'ohlemu dokona~a K. Ska:·żyńska-Bocheń.ska w artykule zatytuł{)wanym Wierze?',:'.! Inc/owe we współczesnej literaturze egipskiej .("Przegląd Orientalistycz.ny" 1'004, nr " 13 - 26). Jej uwagi i ,po:::trzeżenia znajdują potwierdzenie na teren:e Tunezji. • Róg barana pełni funkcję magiczną, religijną i ,prestiżową wc wszystkich v,;,} .dwach społecznych Tunezji (po~'. A. Bouhdiba, L'Imaginairc maghrebin. Tunis 19"" 'r!Al. Maison Tunisienne. s. 30). Rączka Fatmy - muzułmańska pia,;tunka domo''''.,-:;' r,g!1'"ka. symbol szczę~c:a i po!"nyślności. �0i.1YCZA.JE I OllHZI-:DY ... 143 uroku. \obicta cil.;ż~1l'na llil:' powie prawdy, w którym jest miesiąc Li. Z punktu widwni'1 funkcjonujących wierzeń zbyt częst(~ przyglądan:e Się w lusterku sprawi. iż now<marodzone dziecię będzie podobne ~b matki. Do obowi'lZków przyszłych rodziców należy przygotowanie wypraw~:i. n3 tl'n ;~sp('kt z\\'r<łccJli uwagę wszyscy interlokutorzy. Warto przywo:::l(; 'N tym mie.i~cu infoi'mL1cję o zorganizowaniu w Muzeum Etnograficzny';: w Tunisie na Medinie ekspozycji ukazującej życie rodzinne na przeli)nie XIX i XX wieku. SZ';:zególne miejsce na tej wystawie zajmuje sa~c1. po~wi~cona dziecku 6. Przed samym porodem kobieta maluje sobie dłonie i stopy henml '., a ~la sniadanie spoż:'W(1 psisę s. Współczesne porody odbywają się w szp:taLłcch pailst\vowyh!J i pry\vatnych kiinikach, a także w domach, [.,·bszcza na wsiad1 i w rodzinach tradycyjnych. Interesujące okazH'Y s:q \viadomo~ci o porodach odbieranych poza szpitalem prze"- akuszeri:f; bb zaufaną starszą oiaC'Z3n<~szacunkiem kobietę. Szczególną rolę w h":f't'!11oniale przypoda babce. bądż wiekowej ciotce. One muszą zadłLl:~ o akcesoria niezbędne przy porodzie, którymi są igły, nici, nożyczki, bl> .; :\Illz.ellm to preze~llllj" rozmaite manifestacje kultury tradycyjnej. Zgror,.' .',dL.my materia l odnosi ,iq do przelomu XIX i XX w. Cztery sale parterowe -.~ ś''''iadec~I\"l'm :lI"chitl'ktury typowej dla domów tunezyjskiej warstwy kupieck.:,j. \r obiekcie przeZllaczonym dla dziecka znajdu,ić1 siG przedmioty magiczne i . clj·~ijne ."to";OII·al1l'z ok:lZ.ji narodzin i obrzezania, biżuteria proflaktyczna i kolc,'c:C::ł ,trojÓ\\' rytualnyl'll. Pomieszczenie kobiety stanowi z kolei ilustrację jej ży~;.~. co<:lziencgo. Komp!eks m:dżl'(lski odsłania zachowania. jakie musiała przestrzi.'J"; każda z czterech żon. Po ,")j mGżczyzn dowodzi ,izolacjj kobiet z życ'a towarzyski .;g'. Jeszczl' i dzi',;ia.i 1\' ';1\ldo\I'iskach tradycyjnych imprezy rcdzinne czy spotka"; uJ.;a~jonalne fl'lujc ,;it; o,;obno. Żony nie ucze.stniczą w rozmowach prowadzony ..;-, p:zcz mqlczYZ!1. Nil'I\·:a.,t~· \\"l' wła;;nym gronie w innym salcnic zajmują się s'..... :,iJli: "pra \\·:lmi. ; Henna lo pro,zek llz~·.-k;)lly z wysuszonych listków krzewów rosnących w gi . 11Wch tropikalnych (Lur li ro riC/eel'S). Pudrem ty m koloru żółtego lub czerwoni>~; rr:'Jłzumanie maluj,] ,;topy. dłonie i włosy. Zabieg ma na ce·lu ochrooę ZclrO\L"-. rA)myślno~c ,;zczq';cie. Nil'w;1tpliwie jest to środek bakteriobójczy, chroni stp':y, ba:-dzo cz<:;-;:onil' os!ollit;tl' i dłonie przed infekcją. -; P,isa "i,lIlowi mil'.-z<1nk<:;oleju. cukru i mielonego grochu. " I::f()rmacje o pO:'cciac!l \1' szpitalach państwowych uzyskano od polskich '."K:l:'ZY p,'ncuj'1cycl1 \\. TU:l;.-ić. Z ich relacji wi'adomo. że kobiety rodzą w ubrali:". \v :" tóry 111fJrzyszly. rÓ\\'n:l'ż I\" n il1l leżą i opuszc;:ają szpi tal. Rodzina przynosi poj,.,':r;,cY b<lrdzo o,tr" pl)L"'l\n~. któr'l ona spożywa, a zatem karmiąca matka nie pE> s,trzl'ga diety. Jeżeli rozll'i<jzan'l' nastąpiło bez komplikacji, to już następnego d'H). [::" por.;dzil' \l'I'ac<-1j,jch dOlllU-::!11l' bqdż w towarzystwie mGża. Małżonek wyksz~.,:C,-],y LZ\;,;lo zja\\':a ,i(~ z k\\·:atami. Zdarzaj;j SIl,; jednak przypadki pozostawia" ;; 0z,il'\I'czynki \1' "zp;Ulu. Sytuacj.l t.aka pojawia ,;it; wówczas. gdy kobida rodzi 1'"-,tą iub ,;"Ó·-[;l już có,·k,;. :1 ,'odz':u Zllajdujc siG \V trudnej sytuacji finansowej. �144 Anna Barska lizna i białe prześcieradło. Narodzny stanowią ważne wydarzenie dla zbiorowości, dlatego też obowiązuje obecność sąsiadów, kuzynów i przyjaciół. Zgodnie z obowiązującymi zasadami rozwiązania oczekuje się osobno. Kobiety znajdują się w pomieszczeniu rodzącej, niosąc jej pornoc werbalną poprzez udzielanie rad jak reagować na ból, aby go uśrnierzyć, a także recytują fragmenty Koranu. Modlitwa ma pomóc i od!J,~dzić złe duchy. Mężczyźni natomiast wraz z przyszłym ojcem przeby·-'vają na zewnątrz, również odmawiają wersety Księgi Proroka. AkuszerLa odbiera dziecko, odcina mu pępowinę, staranie wyciera i zawija w białe prześcieradło 10 a u dołu zawiązuje kokardkęll. Położnicy podaje 'oię do wypicia dwa surowe jajka, a następnie bardzo ciepłą zupę, aromatyzowaną, wzbogaconą m. in. w czosnek, tymianek i pietruszkę. Znakiem obwieszczającym szczęśliwe rozwiązanie są tzw. zClglwriciy ~ "you, you". Pojedynczy okrzyk sygnalizuje narodziny córki, natoYLiast potrójny zwiastuje przyjście na świat syna l~. Dopiero od tego :T,omentu ojciec ma prawo wstępu do pokoju żony. Wizyta męża ma na cdu ucałowanie niemowlaka i ofiarowanie małżonce prezentu, którym rnoże być złoto, srebro bądź pieniądze. Według panującego obyczaju, matka i dziecko nie opuszczaje! pokoju przez siedem dni l~. Opiekę nad nimi sprawuje o~:oba przyjmująca I:oród, a domostwem zajmują się odwiedzajclce kobiety. czyli sąsiadki, IJ.fzyjaciółki i kuzynki. Kolejnym ważnym wydarzeniem jest kąpiel rytualna i nadanie nO·vvorodkowi imienia oraz jego pierwsze wyjście poza obręb sypialni. Uro·· CL.ystoŚć ma miejsce właśnie siódmego dnia po urodzeniu. W obecnosci 2C,proszonych gości święto rozpoczyna się bardzo wcześnie rano. InaugLl'ruje je zapalenie świecy i podpalenie znajdujących się w kcmu nie ziół dających zapach kadzidła. Dziecię zanurza się w lctniej wodzie zmieszaJll:'j z jajkiem, w mentalności symbolem witalności, szczyptę soli i cukru. Wiktuały te społeczeństwa są znakiem wdzięku i słodyczy. które z ko- 1(} Białe prześcierzadlo ,symbolizuje szczQśc:e i pomyślnoś('. natomiast czarcIe '",)óży nieszczęście. 11 Z medycznego punktu widzenia zawijanie dziecka \\' ,.rulon" ma niekorzy,Ply ,\ J.,ływ na jego fizyczny ruzwój, ałe tłumaczeni" i pokazy j~k należy poste:p.:\\'ać L noworodkiem nie przynoszą rezultatów. i'vI::ltki stosuj'l tradycyjne zasady pieh::;:Jócji niemowlaka. 12 W kulturze muzułmańskiej narodziny "YILl stanowi,j wielkie' wydarzenie. \V Tunisie w rodzinach postępowych nie zauważc'llo różnicy w tr~ktuw~niu c1zi,!d ,cznych płci, Natomiast w ś.rodowisku tradycyjnym z dum,j wyliczane) liczot; ch;<J~C'JW, obojętnie mówiono o córkach. 13 Właśnie w tym okresie połcżnica i niemowle: narażolle' "l na dzialanic' de}»iil1ÓW. Funkcję ochronną pełnią amulety, recyta('ja fragmentó\\' Korallu i 01yęb dcmostwa. Zabiegi te odpędzają złe moce. �OBYCZAJE I OBRZĘDY ..• 145 ki ma przejąc niemowlę. Zlekceważenie tych czynności naraża dziecko, ;)a niewłaściwe kształtowanie się jego cech charaktru (antypatyczność, 'nałomówność, smutek itp.). W atmosferze radości i wesela kobiety ubie·rają wykąpanego oseska. Chłopca stroi się w niebieską koszulkę, wyszy'.vaną złotymi ornamentami, natomiast dziewczynce wkłada się różową :ukieneczkę ozdobioną złotym haftem. Nakłada się także maluszkowi ;jżuterię, która pełni funkcję profilaktyczną. Tak wystrojone niemowlę prezentuje się najpierw kobietom. W nastroju wesolym składają one :1,aleństwu życzenia, wydając przy tym okrzyki you, you mające aspekt -,·.'łoistego błogosławieństwa. Mężczyźni w tym czasie we własnym gro"ie odmawiają Koran i popijają herbatę o smaku miętowym lub migda~owym. Ich spokój zostaje przerwany wejściem matki z rytualnie ubra_ .Iym dzieckiem i przekazanie je ojcu, kóry z kolei dumnie przedstawia ;;.ebranym. Zaproszeni goście (mężczyźni) w tym momencie składają żynenia i ofiarują nowonarodzonemu prezent; obecnie z reguły są to pieJ,iądze. Recytacja El Fatihy (fragment Koranu) poprzedza nadanie imie"ła. Czynności tej podejmuje się najstarszy z członków rodziny lub kto:~ /. oto.czenia obdarzony autorytetem i zaufaniem. Najczęściej dziecko 01rzymuje imię po kimś z rodziny Proroka, bądż po nieżyjącym dziad:.;u 14. Impreza ta wymaga ofiary z barana, zwierzęcia rytualnego w kuL 1.'.lrzemuzułmańskiej ]". Zaproszeni goście częstowani są potrawą kus-kus j napojami zrir oraz śrubu 16. Spożywa się też ciasteczka bardzo słodkie. Poszczególnym zachowaniom towarzyszy śmiech, zagharidy, a zatem o:worzona atmosfera ma wpłynąć na dalsze losy dziecka. Okres "nieczystości" i izÓlacji kobiety po porodzie trwa czterdzieści dni. "Wielka toaleta" żony sygnalizuje przywrócenie jej praw. Z tej e,jiazji organizuje się przyjęcie dla przyjaciół i rodziny, a odświętnie odzianemu dziecku przekazuje się prezenty. W porównaniu z etapami \\ cześniejszymi, obecnie dzień ten nie zawsze ma aspekt publiczny, a za~\m spotkania ograniczają się do kręgu rodzinnego. II Szczególne znaczenie posiadają imiona Mohamed i Fatma. Wszy.scy informa·· ·l.ny ok.reślali je jako błogosławione, a zatem osoba, której nadano jedno z tych .:y;iOll,uznawana jest przez otoczenie za szczęśliwą. 15 Rytuał szlko!y malakickiej dowodzi, że baran pełni funkcję zwierzęcia ofiar·· ...:go składanego przede wszystkim w tzw. święto "Wielkiego Barana" (Aid al-Kabir), " takżc z okazji ważnych wydarzeń rodzinnych. Zwierzę musi być samcem koloru ':.;a!ego, bcz najmniej.szych uszkodzeń. '" Kus-kus narodowa potrawa krajów Maghrebu. Podstawc; .stanowią dro';!llutka wyrabiana z mąk! kasza, mięso ~baranina, wołowina lub drób) i jarzyny. h zygotowujc się ją w odpowiednim dwuczęściowym naczyniu. Potrawę polewa się ~:"rdzo pikantnym sosem, w którego skład winno wchodzić około dwadzieścia przyJ •• aw. Zrir jest to bardzo słod.ka mieszank'a .gotowanego cukru, migdałów, orzechów i sezamu. Śrubu - to wyciąg z migdałów (mleczko migdałowe). 10 "Lud" - t 70 �146 .-inna Barska Zgodnie z panującymi zasadami, dziecko winno być karmione pier'>:ą o;~oło dwóch lat. ~1atka. chcąc je odzwyczaić od ssana, smaruje sut::! henną· Bardzo ważnym wydarzeniem w kulturze muzułmańskiej j(~st obyczc1J obrzezania, praktykowany przez Egipcjan, a następnie przekazany ludom semickim j ;"1urzynom 17. Wprawdzie nie ma o nim wzmianki w K';ranie, ale obowiązuje wyznawców religii Mahometa. Towarzyszy mu begata obrzędowość, nacechowana symbolami, spełnianymi już dzisiaj CZ\;sto bezrefleksyjnie. Realizacja obyczaju ma charakter publiczny, a z'.' tern wymaga obecności krewnych, rodziny i przyjaciół. Zaproszeni go":cie są świadkami przejścia chlopca z wieku dziecięcego w młodziel1cz)' Ich obecność podnosi rangę imprezy. To istotne zdarzenie w życiu 1'0. dzinnym najczęściej ma miejsce z okazji święta narodzin Proroka (Nk,. uled). Uroczystość poprzedzają przygotowania związane z wydanie>, przyjęcia, wymagana jest ofiara barana. Sąsiedzi cz(,'510 wspomagaj,! rodzinę produktami spożywczymi, które jednak zosL.ll1ć.1 ofiurodav.:co II zwrócone, gdy oni znajdą się w trudnej sytuacji finansowej. Zabiegowi poddaje się chłopców w wieku od jednego roku życia o;; 1:iiedmiu lat w domu lub w szpitalu. Z uwagi na wysokie koszty, często (lei operacji przygotowuje się kilkoro dzie·ci. Wówczas zdjęcia napletka m·c.:~;~iego rozpoczyna się od najstarszego 18. Zabiegu dokonuje lekarz lui, fryzjer 19. Jeżeli realizacja tej fazy obrzędu ma miejsce w obrębie d~,mostwa, to postępowanie fryzjera obserwowane jest przez mężczyZ" Dziecko z pomalow<1l1ymi henną dłońmi i stopami, ubrane w luźną kt'~zulkę ~O, trzymane jest na kolanach przez ojca lub dziadk'l. Kobie~y r:ie uczestniczą w tej części rytuału, oczekują okrzyku mężci.yo7.n sygWtlizującego pomyślność zabiegu i początek zabawy. Malca przenosi do łóżeczka i oddaje w opiekę babci. Zgromadzeni go:ście odwicdzaj<l malego a1Tisa, czyli pana młodego, składają mu :7.ycz('nia, pozdnnviajcf słowem mabruka, cO oznacza szczęście i powodzenie, przekazują pL" Por. ]\1. :.Ylazaheri. Zycie codzienne muzu!manówlv ,~ruI1liowicczn (X - XIi r: Warszawa 1972, s. 34 - 35. 1S To ważne v,'ydarzen:c' rodzinne nieci) inaczej przebicg<J iEl pr,!udn;u Tun~zi' Interesująco na ten temat piszą: V. Paques, I'Arbre cosm.iqw' elans [e )Jcnsćc P-'p,-llaire et clans la L'że quotielienne elu nord-oaest africain, Pari" ISG-ł. Ed. InsU· .•: D'Ethnologie MU3ee de I'Homme. Palais de ChaHIat, s. 418 - 422; Andre Louis. Nomades d'hier et d'aujoard'hui dans Ie suci tunisien, Ai~:-Cll-Provc-,,~~ 1S79. Ed, Edisud, ". 181 - 184. 10 Zabiegu dokonuje rnqżczyzna trakt.owany jako arcykapłan, legitymujcIey>:; JJa.'tq-pującymi zawodami: L-yzjer, kowal i krawiec. ~n Strój dziecka jest róż:lY, zależy od regionu. Por. V. Paquc-, op. cit., A. Lou:." op. cit. �OBYCZAJE niądze i inne podarki, a kobiete 1;:iyou, you. W zależności od w domu, bqdż w specjalnie na nych uczestników częstuje się c:nsteczkami. I OBRZĘDY ... 147 na znak błogosławieilstwa wydają okrz.'Jmajętności rodziny przyjęcie odbywa tę uroczystość wynajętej sali. Zaproszokus-knsem, !lapojami i bar~o slodkulll Wspommane narodziny i obrzezanie, podobnie jak każda uroczystO;c J2towana vv rodzinie arabskiej wyznającej islam, pozbawione są alkcJ-:olu. Sytuację lę tłumaczą ustalenia zawarte w Koranie, a także w pLt'xie kanonicznym, czyli szariacie. Obrzezanie łącznie z weselem stanowi jedność, dzieloną na dwie fazy, a zatem przejście chłopca w wiek młodzieńczy jest pierwszym etapem składania ślubów. Praktykowane obrzędy związane z narodzinami i obrzezaniem man celu zabezpieczenie dziecku szczęścia i zapewnienie mu plodnoś.:i. J\aruszenie zachowail uwarunkowanych tradycją poddawane jest k;-ytyce. Na straży prawidłowego postę'powania grupy stoi społeczność 18dzinno-sąsiedzka, a dbają a to ludzie w podeszłym wieku, szaco'o' l członkowie rodzin (babcie, ciotki, wujkowie, dziadkowie). Życic rodzinne w Tunezji jak już W:ipomniano, charakteryzu.je si'~ bogaiq różnorodnościel. Świadczą o tym wyodrębnione przez A. Dem,"el'smana trzy typy rodziny tunezyjskiej: Ld postępo'Na, konserwa tywna, przejściowa ~1. .I'\a,;zc obserwacje odnasz,,! się zdecydowanie do rodzin określonycl jclko konserwatywna i przej:;ciowa. Styl życia realizowany przez tę gr!.'-pę spoleczeilstwa oparty jest prz'.:'de wszystkim na tradycji. Nie ule:;.l ona zbyt mocno pn--,pozycjom lansowanym przez środki masowego prz'> kazu. Kiedy przekazy dotyczące powrotu do "źródeł' pochodziły od 0'0)) urodzonych w latach 1925 - 30, uznano tę sytuację w pewnym sensie ::a prawidłową· Zaskoczeniem natomiast okazały się wypowiedzi mężczyzl urodzonych w latach 1955 - 60, również zwolenników zachowań rodzi,> nych opartych na tradycji jako dowodu tożsamości muzułmailskiej. Fakt istniemR różnorodnych stylów życia determinuje kilka cZY:'lników, z których należałoby wymienić przede wszystkim likwidację anc!ltabc'tyzl1lu. upowsL:ech',ianie środków masowego przekazu (prasa, radin. telewizja), a także dość mocne wpływy zachodnioeuropjskie. ~1 A Demeer"man. La Jarn.ille Ed. :V:ai"n Tl'nii:C'l:ne. s. 179. Tunisienne et les temps nouveaux, Tunis 1072. �148 Anna Barska .4Jlna Barska CUSTOMS AND FAMILY RITES CONNECTED WITH BIRTH AND CIRCUMCISION liN TUNISIA (summary) In the article certain family customs in the Mudim cultural circle are presen:H1. All statements in the text result from more than one y,ear observations (1983 - 1984) and interviews made with inhabitants of Tunisia. Specific attention is drawn to ti:eir behavior during rite.s de<aling with birth and circumcision which still func·· Lon in traditional families. Situations presented here giVe a heritage of beliefs and .':...perstitions; at the same time they show various attitudes of the society towards t:--.e past. Progressive transformations and visible changeS in the style of living of a Tunisian family, however, do not eject manners based on tradition. J. Ch. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95c74ddac19495e436ce6ab22a1af8ed.pdf 5392aa83ecf08cc1c19c74ff58236ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1908 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource architektura - styl narodowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1770 Title A name given to the resource Kazimierz Mokłowski (1869-1905) i jego stanowisko w sprawie tzw.stylu narodowego w architekturze polskiej / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.105-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kitowska-Łysiak, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, nS3 MALCORZ.·1T.l l"::ITo\\·SI"::A-LYSIAI..:: LubLa KAZI:'vITERZ ~IOKŁOWSKI (1869 - 1905) I JECO ST:\NOWISKO W SPEA. \VIE TZW. STYLU NARODOWEGO .,.W ARCHITEKTURZE POLSKIEJ .,Schiller np. i Mickiewicz pokun\,:' się z literaturą ludu i w zbrata·;. U tym wytworzyli prawdziwe i wie]':, dzieła sztuki. Dlaczegóżby VI: ;.;2 świat, co odrodził poezję nie m;" być ożywczym j zbawczym dla chitektury?"' Franciszek Ksawery lVIartynows'-: Kazimi,'rz ;\'1oklowski ,.architekt i ~ocjalista" (jak napisał S~anisla\\' Elia~z Hadzikov,;ski w jednym z listów do Stani~ława '·Nicza ~) jest dzisiaj postacią niemal zapomnianą. A przecież u stulecia poprzedniego i na początku naszego był znany Ze' swych prac architektonicznych i l.Jadav,·czych, ja~.;: też (może o ni·!! Witkt2schyL:u zarÓWt;J w pe:;\'- \ F,·a:~('i.ąl'k Ksawery ;,Iartynow~ki (1848 -1896) historyk sztuki, etnogr~,; publicy.,ta: ;lutOl' licznych pr;ll:, \\' któ,'ych zajmował się krytykcl stanu współcz:~,[lej archiŁcktury i wskazywał sposoby poprawy sytuacji; pierwszy sfo'l'lTIuło',,;:,,: z"",auniellie p:llskicj architektury narGdo\\'ej. Przytoczony fragment pochodzi ',' F, K, :\1anYllO\vski. Zapoznane drogi It' SZWc!' polskiej, "Prze.gląd BibliograficznoA.:'chco!ogieZllY" 131. s. 170. Zob, też: A. K. Olszewski, Przeglqd koncepcji stylu ;".::r:oc/olOego Ie teoni orchitekturll polskiej przełomu XIX i XX wieku, "Sztuka i K.j't"ka" 195[1, nr 3 _.t: tam ąezególnie fragment: F, K, Martynowski, próba pos~<.-k:1l'ania nOl(:ego styllL (e architekturze llLdowej przy jednoczesnum uwzględnie,,;; .. u"chitektHry klasycznej, s, ~92 - 300. , Stnn:~ła\\' El:asz Radzikowski (18()3 - 19~~5) .. - lekarz, malarz, historyk, zna"',>. T;ltr i góLl],;zel.yzny; opublikował wiele prac, dotyczących przeszłości Tatr i P·;:i·hala: należal do \V~pólprilcowników ,.Ludu", "FamiGtnika TowaJ'zyslwa Tatrz:·,\sk:ego" i ..Prwgliidu Zakopia11skiego·'. Zob.: .J. Reychma-n, Ra.dzikowski Sta.nis'·, Ui F,;iasz Iw:1 l'n/ski Sloll'nik Biograficzny, t, VI, Wrocław Hl46 -1948,;, 229 - 21i o tak~e: Listy [) srU/lL zOKopioliskim (1892 -19'12), wstęp, komentarze, oprac. M, f,gidIo, Krakó\\' 1979. s, 39 - -lO (krótki biogram Radzikowskiego) i s, 39 - 147 (li<\: Radzikowskiego Jo S, Witkie\\'icza z lat 1896 -1909), Cytowane zdanie pochi}'.c· z: Radzikow:,ki. Li.sl do \Virkieleiczo z 1 IV 1901 r., przedrUk [w:) Listy .. " dz. ,;y:. e. 114. �106 Malgorzata Kit011·,<J..:a-Łysiak nej chwili nawet bardziej?) z działalności polityczno-społecznej :1. Ludoznawcy szanowali także jego aktywność i poświęcenie, z jakim podcjmu,wał inicjatywy i przystępował do badań nad budownictwem ludowym, Jego obszerny tom, poświęcony sztuce ludowej w Polsce, będący owocem powyższych badań, budził - po ukazaniu się w 1903 roku - żywe emocje 4, Ponadto miał Mokłowski własną koncepcjI',' odrodzenia architektury polskiej, był pionierem idei kształcenia architektów IN Kr;lkowie orn :l Dorobek aJ'chitektoniczmy :Vlokłowskiego nie jest wielki: wiadomo, że był ;'utorem planów przebudowy s:z.pitala żydowskiej gminy wyznaniowej z fundacji i\laurycc.go Laz'arusa we LWQwie. który to budynek utrzymany \\' ..stylu mauryt"ńskim" stan'll około 1903 r.; wkrótce potem lVlokło\vski zaprojektował dwa doa,y j"l.]eszkałne - przy ul. Piekarskiej 38 i 40 we Lwowie, gdzie Z~lstoso\\'ał ..'t:r] zakopial1ski" (1903); zajmował się tel; rekonstrukcje] arch itektury: prz,-,p;'ow;ldz'ł L;'go .'f)dzaju pral:e w pałacu księżny Lubomirskiej \\. CzerwonogrocIzie kolo Załeszczy;C, canowił kościół w Dobromiłu, zaprojektował przebudowę .,baszty prochowej" na Wałach Gubernatorskich i budowę archiwum oraz muwum hislol'ycZlll'go Wl; LW'J'>\iie. Te i przytaczane poniżej i'!lformacjeo życiu i clzi~l;a!ności K:l;:im;l'l'z~, 1\Ioklo,\'~kiego zaczerpnęłam głównie z: W. Biertkowski, Mokloll'ski Kazimierz [\'.':1 f'o!s,,;i SI01.Llnik Biograficzny, Warszawa 19·76. t. XXI, 1. s. :i83 - ,~8:i. Dor"!1l'k badav,-czy .'i)okłows-kiego je"t także sk,'{)mny, choć zn,ICZ,)cy: problemem ochrony zabytków :choćby \v formie opisu, zapisu sz!dcowego lub fotograficznego) za intL'rc,,, 'wał ok,,!o J 900 1'. pr"f. M. Sokołow"kiego, CI poprzez niego Komisjr.: Historii Szt ulei krako',v.:-kiej Akademii Umiejętno~ci; dziC;-ki jej sub\vencjcm (minimalnym) mógł c:dbyć sw:; niektóre wyprawy telenowe; ich OWOCeopublikował p')lem (czdć Uk:1Zl11~lsit; [J'J.,miertnie) w Sprau;ozdaniach Komisji do BCldal~j() Historii S:::tukl l(' ]',)/sec (:lP: J!!vG. t. VII, s. 529-55·8: Do dziejów archźti?ktllry c<'rkielcn('j 'IW RUSi Czerll'on.;j) :, M. Sokołowskim); 1912, t. VIII, . ;. ~(jl - 337: Sprnu:ozdalli" ::: lryci('e:::ki odbylći kosztem Komisji 'W r. 19904 'W cdu badaliia s:::Tuki lodoll'l'j (z bratc'm, Tadeu.ize':). I),'i\\'(Jdem uznania dla działalnoś'ci badaWCZej :Ylokłowsk;eg() ,;,) cho('by l~CZ'IC ',\ lmianki na łamach "Ludu", gdzie jego OSOb~lbyła wielokrotnie zauw~lżana: Z:l:1lm:! się np. wśród referentów zaproszonych d,) u~\\';l'tl1iL'n;~1 obchodów X-!l'ci~1 T\\·;,rzystwa Ludoznawczego we Lwowie, z której tu okazji zaplanowano zjazd n~lUj';l;IVY z wystawą etnograficzną (notatka Iw:] "Lud" 1905, L XI. s. 97); w piśmie tym (\;,mL;e, s. 204) znalazł .siq także nekrolog Mokłowskiego z podkrc;ś]eniern jl;'go zaslug jako autora licz'nych publikacji o sztuce ludowej: jalw zmarlemu członkowi To\VaTzy"twa Ludoznawczego, poświęcono lVIokłowskie;nu chwih; uwagi tla X] \V,lln::,n Zgromadzeniu tegoż (tamże. '3. 323); w nastp'pnYl:h latach przywoływane) jego ;a~\\]·sko na lamach pisma równie częsLP. przede wszystkim p::dejmuj,jC dyskus;G ! jego poglądami, co nalp.żaloby uznać za mimowolnL' -- swiadectwo .ich ży\'. dntości. l Zob.: K. M0łdowski, Sztuka ludowa lU Polsce, L'.vów 1903. SLUl <pi;l:i o tc-j::~ p'acy najkrócej uji-jl Bieńkowski, Moklowski .... dz. cyt., s. 584: "krytyk;) fachowa 'al'ówno dawniejsza (Wla'dysław Ekielski. KarD! Hadaczek 190-1. lWim Fra::;';:C) -' 1905, Henryk U!aszyn 10081. jak i współczesna (Jan Stanisław Bys:rOtl lf'39, Roman Reinfus's, Tadeusz Broniewski -- 19:i0) podnosiła wielk,] L'rucl~'cjc: aulDJ'<I 'i trwałą wartość zgrcmadzonego matel'iałLI ikonograficznego l...], n<1t0miJ',t kwestionowała wn-ioski wy:suwane pi'zez TvIokłowskiego z dodekail L'ty:n;)logicZll(l .kzykowych, 1\0 których n'e posiadał dostatecz:lego przygotowania". �KAZIMIERZ MOKLOWSKI 107 (1869 - 1905) co ogromnie ważne - należał do najgorętszych zwolenników i propagc'.~orów Witkiewiczowskiego "stylu zakopiańskiego". Ta strona jego dziC1.lalności będzie mnie tutaj intereó'ować najbardziej .. Do zajęcia :-:ię tym tematem skłonił mnie zaś fakt, iż co gwoli śc;ólości muszę zaznaczyć właśnie ostatnie z wymienionych przejawó'N "k1.ywności MokłO\vskiego, które uznać wypada za różne 3spekty tej Gamej kwestii, tzn. spra\vy "stylu narodowego" w architekturze polskiej, /rwnc były za jego życia tylko nielicznym. Dopiero po drugiej wojnie ::wiatowej i\ndrzej K, Olszewski w swoim PTzeglqdzie stylu naTodowego l(' teorii aTchi/f>ktury polskiej p'I'zelomu XIX i XX wieku skrótowo omó·· 'NiI poglądy Mokłowskicgo na stan współczesnej architektury; oraz wyLorzystał fragmenty jego tekstu pl. Dla dobru szwki polskiej, gdzie MD\ łówski postu low,ql przeniesienie studiów architektonicznych z Politecl1niki L'xowskicj do Szkoly Sztuk Pięknych VI Kra~owie 6. Drugą pracą, w której nazwisko Mokłowskiego pojawiło się kilk,,~~;rotnje vvraz z p"zcdrukiem jego listu do St2"islawa Witkiewicza, je.ot lbiór Listów o stylu zakopiU7~skim ... , oprRCOVv'<lny przez Michała Jagjc~lt: '. Świadt'dwo Stanisława Eliasza Radzikowskiego w postaci przy to . c7.0nyc:h tamże jCf.5,olistów do twórcy .,stylu" rZ'jca ciekawe {;wiatło n:1 "o]~ Moklowskicgo IN krzewieniu idei Witkiewicza 8. Interesujący j2St ta'kże z tego w:aśnic względu wf'pomnia;}y list v1okłowskicgo, który ~wr.:tz L .jego -tliewzmi,mkowanym przez 'komentatora korespondencji -- ob·'lcrnym artykułem o Witkiewiczu jako ,budowniczym polskim" 9 stanowi JI~dcn ;: argumentów, nieco weryfikujących wcześniejsze badania Andrz~;.it K. Olszewskiego. Fakt, iż Olszewski również przeoczył istnienie po. '.\·yższego tekstu MokłovV'skiego o twórcy "stylu zakopiat'Jskigo" pozwoU mu uznać Mokłowskiego teorię "stylu ludowego p o l sk i e g o" za całko",'icie oryginalne" choć przyznawał jej bliskie pokrewieństwo z koncepch "'Vitki(.:wi('7.~. Tymczasem - co trzeba wyraźnie podkreślić - Mokłowsk{ już je,..:ieni.,\ 1901 roku (a więc zanim napisał svve najważniejsze artykuły) nąleżał dć) grona z2gorzałych zwolenników "stylu", w którego koncepcji widział _.- ja~, Z(11j<1się świadczyć fakty szans~ urzeczywistnienia v,łasnych postulatów. Przegląd OlszC'wski. j fi Z:,b.: !"c'nty K. Mnklowski. przytacza Olszewski, 7 K. Moklow,ki. li;:, cyt., .,. 694 - 696. Listy s Radzikowski. ;~"zedruk Q rw:] Listy, K. Moklowski, '.·:;m·ska ' 1g Q4, t. List IV. koncepcji Dla ... , op. dobra Przegląd do Witkieu;icza Stanislaw S, s. 341 - 343. polskiej, koncepc,1i .... do S. Witkiewicza .. , dz. cyt., cit., sztuki z 15 II ..Krytyka" dz. cyt .. S, 190,1 r., przedruk z 1 IV, 24 VI. 28 X, 1904, t. 1: frag- 331. 17 XI, [w:] Listy 23 XII. ... 1901 r" 113 -133. Witkieu;icz jako oudOll'r;iczy polski, "Biblioteka War- , �]08 M algorzata Kitou;,;J.;c!-Łysiak Należv stąd wnosić, iż działalność Kazimierz:! Moklow:::kiego w dL:' cdzinie archite;;:tury - zarówno na gruncie jej teorii, jak też praktyki trzeba interpretować w kategoriach realizacji jednego spójnego progldmu, którego celem byh poprawa sytuacji pol~kiej architektury pccz:,tk~[ XX wieku. Program ów mógł się zaś narodzić dzię<i temu, że 1VI,'klowski miał świadomość upadku tejże architektury, dostrzega] jej lnląc:zki, rozumiał potrzebę rewizji, odświeżenia, odn,owien ia przez·' l ze> by można "spolszczenie" modelu współczesnej architektury na te['<:-nie wszystkich trzech zaborów, był przekonany o niezbędnej wręcz k-Gnieczności naprawy (i gorąco wierzył w jej możliwość) sytuacji poprz:>: reformę sz;-.olnictwa wyższego, które jak uważ'1ł - powinno odegL.!ć \\' realizacji takiego programu decydującą rolę, głównie przez propag:.wanie tzw. stylu narodowego; jego ideę najlepiej (według Mok!owsk~'go) wcielił "styl luc1o'.vy polski" 10, d tego z kolei najodpowieclniejszy< przy;dadem byl "styl zaJwpiański". Niniejszy tekst podejmie próbę przedstawienia owego programu, <l z';razern stanowił będzie przypomnienie jego twórcy i rzecznika, ;'Jajważniejsze, in tercsujące mnie tu taj, teksty Mok lowskiego nosi; r 2Damienne, wiele znaczące tytuły, które już na wstępnie jasno określa))' zainteresowania autora: Walka o sztukę (1902) 11, Dla dobra sztuki 1)')1skiej (1904) 12, Stanislaw 1Vitkiewicz jako budowniczy polski (1904)1~, Zanim jednDk ui<azaly się wspomniane artykuły, Moklowski tuż pJ powrocie do Lwowa w roku 1897 podjął pracę w Lnntejszym biurze pI';:>:jektów budowlanych, kierowanym przez miejscowego architekta, Ja". Lewińskiego. Prawdopodobnie właśnie tam zetknął się po raz pierwszy,;:: ,,3tylem zakopiańskim", gdyż zaprojektowana przez Lewińskiego lwow,s,.J ujeżdżalnia "Sokoła", zrealizowana w roku 1898. wykazywała tegoż "stY'hl" wyraźne reminiscencje 14, Musiał jednak nie uświadclluiać sobie w P""" ni znaczenia tego faktu dla swej przyszłej biografii i poglądów, skoro .e,: tak nie'vvdzięcz~,ie pisał potem o swym chlebodawcy: "'., jest znakom;tym praktykiem - przedsiębiorcą, , ,", który" , , . ma może pewien sm,,": "X· ocenianiu :0 goto\vych Zob,: Tenże. Sztuka rzeczy ... ", ale " ... /.ur/owa.,., dz, cyt., nic ubliżq ani jen1u, s. 324: te:'minu tego ~~'-lj używał, autor. Tenże. Wa/.ka o sztu.kę, "Krytyka" 1902, t. 1. Tenże, Dla dobra sztuki,. , , dz, Cyt. "ł Tenże, Stanislaw Witkiewicz. ,., dz, cyt. 11 ZOJ. wzmjanj~ę w: A. K, Olszewski. Przeglqd problenwtyki (lrchitektonicz" [w:] Pol.ski? życie (ITtystyczne v.' latach 1890 - 1914, p~'aca zb, pod red. A. Wojccl:owski,~go, Vh")r:1"w l ~67, s. 145, 11 1~ "~o �KAZIMIeRZ l~Iawdzie, jeśli ; l.<lnie" l:;. powiem, MOKLOWSKI 109 (1869 - 19G5j że się on na architekt~rze, jako sztuce, nie rG- Dodam w tym miejscu, iż powrót Mokłowskiego do Lwowa był przy_ .~:zdem tam młodego absolwenta monachijskiej Technische Hochschule, ::,.•jry uprzednio poznał też uniwersytety w Zurychu i Berlinie - Char:i::Henburgu. Być może właśnie europejska perspektywa studiów pozwoj::" mu ostrzej widzieć stan rzeczy w kraju. Z drugiej zaś strony nie bez ;:"ctczenia dla krytycznej oceny istniejącej na ziemiach polskich sytuacji - też w architekturze .- były z pewnością sympatie polityczne Mokłowo:~jego, który związał się trwale z radykalnym skrzydłem ruchu socjaL0< :vcznego. Ów surowy osąd cenionego w środowisku lwowskim i poważnego ar'~"':ltekta, jakim był Lewiński, stanie się je-dnak w pełni zrozumiały dopie;c wówczas, gdy przytoczę inny fragment tekstu Mokłowskiego pt. DlCi ;!łbra sztuki polskiej, w którym zawarł on podstawowe dla swego progra;'"u idee. Hozpoczął rozważania od prezentacji własnego zrozumienia ter',;mów "budownictwo" i "a'rchitektura", by w konsekwencji zająć się ;.iializą aktualnej sytuacji, panującej w obu dziedzinach. Oto, co Mokłow.:;i pisał na wstępie swoich dywagacji: "Sztuka budownicza rozpada się ,-.~ dwie pozornie od siebie oddzielone części, a w istocie ze sobą związane ..:.k najsciślej. Pierwszym odłamem tej sztuki jest umiejętność konstrukc:yjna, zdolność dokładnego pokonania materiału i zuży~ia go dla budowli ] "dzkich. Czy to będzie kamień, gips, wapno i piasek, palona glina, drze':\0, żelazo, czy w nowszych czasach beton, zawsze chodzić będzie o zuży~;(' tworzywa w najodpowiedniejszym sposobie do jego przyrodzonych ·,,vsaściwości. Drugą częścią wiedzy jest zużywanie danego materiału ta:\:, c:by budowla w całości swojej czyniła owo przyjemne i miłe lub nawet ~:.Gdnio:;łe wrażenie, które nazywamy pięknem. Tym samym budownictwo ;"~aje się mieć dwa oblicza: jedno zwrócone w stronę techniki, wspólne ze ~:;!uką budowania dróg i mostów, drugie obraca się w stronę siostrzyc ~~!uk innych, jak rzeźba i malarstwo" 16). Następnie Mokłowski dodal: , ... jedno i to samo przeniesienie kształtów z jednego tworzywa na dru~)e może być i grzechem, i cnotą, brzydkim i pięknym, odpowiednio do :pasobu. i głębokiego zrozumienia technicznych właściwości obydwu róż-,~;ch materiałów. Tak więc c z u c i e t e c h n i c z n e, zrośnięcie wyobraź;,; artystcznej jak najściślejsze z materiałem, w jakim ma powstać dzie:D ~t liki nie tylko budowniczej, stanowi właściwe jądro umiejętności art y~~ycznych" 1i. ,; Mołkowski, Dla dobra ,. Tamże, s, 279 " T~ll1.że,s ,!FO. sztuki ... , dz. cyt., s. 282. �llO }1ałgorzata Kitowska-Łysiak W cytowanym artykule Kazimierz Mokłowski jawi się ponadto jako obrońca i rzecznik sztuki p o l s k i e j, a konkluzja kończąca jego wywody, mogłaby stać się ich mottem: " ... rzeczą miłośników odrodzenia narodowego jest działać w [... j interesie kultury narodowej" 18. Takie stanowisko czytelne jest w obu tekstach, zamieszczonych na łamach redagowanej przez Wilhelma Feldmana, pro-socjalistycznej (nie od rzeczy b<.;dzie w tym miejscu ów fakt podkreślić) "Krytyki", która ukazywala::;ii~ jako "miesięcznik poświęcony sprawom społecznym, :-lauce i sztuce" 1". Pozostanę jednak tyczasem przy "wykładzie" Moklowskiego na temat: l) co należy zrobić, by wszelkie przejawy działalności ludzkiej, dla któ:-ych stosuje się termin "sztuka", by!y tego o'kreślenia godne; 2) co uczynić, aby wszystkie wytwory artystyczne, powstałe i powstające na terenach zamieszkałych przez Polaków, mogły rzeczywiście uchodzić za dziela sztuki polskiej? Mokłowski dał zdecydowane odpowiedzi na oba pytania, wskazując jednocześnie najprostsze sposoby rozwiązania obu problemów. Stwierdzi l kategorycznie i nie bez racji, iż "początek każdego artystycznego budowrlictwa tkwi w wyzyskiwaniu do najdalszych granic technicznej wlaściwości materiału, skóra zdobnicza wyrosła dopiero póżniej; nieodzownie konieczna część budowli, słup, płatwa, krokwie dachowe, w chwili narodzenia się są niczym innym tylko najnieodzowniejszym wyrażeniem potrzeby, nim z biegiem wieków zamienią się w kolumnę dorycką lub jońską, architraw i fronton dachowy a tej nieskończenie delikatnej grz form, jaką jest na 'przykład Parthenon na Akropolu. I...j. Przeciwko tej prawdzie grzeszą jednak nieustannie ci, któr,zy w praktyce usiłują oddzielić formy piękne od treści materialnej, w sposób często potworny ze sbnowiska artystycznego. Stąd pochodzą owe marne gipsatury lub cementy, w których zamyka się formy ceglanego lub kamiennego włoskiego renesansu i które stanowią prawdziwą zakałę nowoczesnej mieszczańskiej architektury" 20. Przekonany o powyższym, Mokłowski niezwykle surowo ocenił stan polskiej architektury całego XIX wieku, czemu dał wyraz w zdaniu: "U nas ostatnim takim królem, za którego żył:=tjeśli nic polSKa architektura, to bodaj budownictwo piękne w Polsce, był i ostatni król, S~anislaw i' Tamże, s. 284. "Krytyka" ukazywała się w latach 1896 -1897 i 1899 - 1914, a od 1'. 1901 d" 1914 była oficjalnie redagowana i wydawana przez W. Feldmana (1868 - 1919), któ· ry nie należąc do żadnej partii politycmej, jawnie sympatyzował z socjaJi.st'lm: z kręgu 1. Da~?yńsk.ieg{), czemu dawał wyraz, między innymi, w artykułach wstępnych do każdego niemal numeru pisma. 20 Mokłowski, Dla dobra sztuki ... , dz. cyt., s. 280. 18 19 �KAZIMIERZ :'.IOKLOWSKI (1869 - 1905) 111 August Pon iatowski" ~1. Przyczyny pozaartystyczne (rozbiory) dopro\\uldziły do sytuacji takiej, że spośród wszystkich dziedzin kultury ucierpiala od te-go czasu szczególnie właśnie architektura, stając się spadkobierczynią trC1dycji wcale nie polskich. Mokłowski z żalem zauważył, że "kiedy literaturze i muzyce udalo się zachować swoj::! niepodległość narodo wą, mimo wpływów obcych. kiedy malarstwo i rzeźba wywalczyły sob:c dziś oblicze jednolicie polskie w zupełności, to budownictwo w przeważiljącej swojej masie stało się zależnym zupełnie od obcych i to głównie od Niemców" 2~. Przytoczył też liczne przykłady "wyrzeczenia się [przez Polaków] własnego oblicza artystycznego", "własnej - jak pisał - duszy osobowej", uznając ten fakt za "klęskę nie tylko dla [... ] narodu, ale i dla cywilizacji światowej" 2~. Twierdził, iż " ... prawie wszyscy arch~tekci polscy są właściwie duchowymi Niemcami, a w najlepszym razie ... Francuzami" 24. Ta diagnoza znalazła natychmiast swoje potwierdzenie w tekście: au .. tor przytoczył bowiem liczne przypadki opisywanej "choroby", podająC jednocześnie przyczyny, które ją spowodowały. Oto, co pisal: "Powody tego nędznego stanu budownictwa jako odłamu sztuki narodowej są proste. Budowniczowie z Poznańskiego kształcą się w Berlinie, Dreźnie lui) Monachium. Budowniczowie z Królestwa i Litwy do czasu powstania politechniki lwowskiej, tj. do najnowszych prawie czasów - w Petersbui'gu lub w Niemczech i w Szwajcarii. Polacy z zaboru austriackiego uczyli się u architektów w Wiedniu lub we Lwowie" 25. Swój wywód podsumował Mokłowski stwierdzeniem, iź budowle WZ!1{)szane przez kszta Iconych w ten sposób architektów są " ... niczym innym, tylko odbiciem niemczyzny artystycznej w Polsce" 26. Szkoda więc, - ubolewał - że nawet "politechnika lwowska [... J, jedyny »polski« zakład naukowy, był tylko i jest co do imienia i języka wykładowego polskim; istota jego i rdzeń jest po dziś dzień austriacko-niemieckim z ogromną przewagą wpływów wiedeńskich" 27. Dalej autor zarzucał architektom \vykładającym i wykształconym w lwowskiej uczelni, że nie wychodzą w swych realizacjach poza wzory dostarczone przez "tanią bibułę literacko - obrazkowq niemiecką" 28. Pisał, że praca absolwentów politeclmiki lwowskiej podczas studiów polegała na tym, że " ... wertowali oni Tamże, s 281. Tamże. ~~Tamże. 2' Tamże. 25 Tamże. s 282. 26 Tamże. 27 Tamże ~I ~t t8 Tamże �112 berlińskie i wiedeńskie wydawnictwa i stamtąd bezmyślnie kopiowali pro_ jt:~ty" 29, IN dużej mierze DdpowiedzialnDść za taki stnn rzeczy ponosiły - według Mokło\vskiego - władze uczelni. które nie zdając sobie sprJwy z konsekwencji - najchętniej zatrudniały w chara <terze wykładowców obcych architektów. Autor tekstu SUrDWOocenił ich pracę: ,.... Kovats [... J wiek swój męski str<.lwił w atmosferze bawłw wiedeńskieśo : renesansu barDna Hasenauera i mimo najlepszej woli nie może uczyć ~t go, czego sam nie umie, to jest polskiego budownictwa. Inny profesor 'o::'arej daty, Bisanz, tkwi również po uszy w dlołzkonsLruktioJh i pojęc:a f!)e ma o rodzinnej ciesielce i wiązaniu drzewa. a nie czas już się jE:'J1l!.l uczyć tego, czego się "Jc1Ś« nie nauczył" ~{l. Mokłowski proponował konkretne wyjscic z istniejcjccj sytuacji: ..... G8sz:::dłem do przekonani.a, - pisał że należy cddział budownictw:J na l:olitechnice lwowskiej zwinąć, założyć natomiast konieczny tam oddział s';rniczy, a przenieść architekturę do Krako\va i połączyć jC\ tam ze SZkIJ[Ci sztuk pięknych" ~l. Szkołę bowiem uważał Mokłowski za to jedyne :-;',iejsce, którego atmosfera rokowała nadzieje na szybką poprawę stanu architektury polskiej już to przez samą tyll~o lokalizację, już to przez tradycję z owym miejscem związaną. " ... Kraków - zauważał - w s;j.'jedztwie SI~1ska i Królestwa położony, sam dla siebie, ów skarbiec pols\iej architektury, stanowi tło doskonale dla polskich młodych architd:,ów. Tym bowiem, czym przyroda jest dla malarza, tym jest wykonany ~Judynek dla architekta, ową wiadomą miarą, do której przykłada się niel!'::tannie własne twórCZE: umiłowanie" ~~. Rola tradycji, jej ciągłość, miała być \v procesie odradzania architektury - według Mokłowskiego - równie znacząca, jak wszelkie novve t:-::1dencje. Pisał o tym wyrażnie. Ponadto jako człowiek zaangażowany w działalność społeczną i polityczną, mial z pewności::! świadomość ns'strojów panujących współcześnie w Krakowie i w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, a także - znaczenia tej uczelni w życiu nie tylko mia.~L:,ale też całego narodu. Artykuły Mokłowskiego powstały przypomnę - między rokiem Tamże. Tamże. Egdar Kovats (1849 - 1912) - <ll'chitekt. pedagog; na przelomie XIX i XX wieku był też dyrektorem Szkoły Pn:cmysłu Drzewnego w Zakopanem: by! przeciwnikiem Witkiewicza, którego uważał za utopistę; opublikow,il: Sposób wk'.rjJai!ski. Wiedeń [b.r.]; pisze o nim Olszewski. Przeglqd konccpcji ... , dz. cyt., ;;. 308. że: " ... wychowany w duchu wiedeńskiego eklektyzmu i kuliu neobaroku, ;:;;jmował motywy sztuki góralskiej jako e1emL'llty mogqce slużyć jL'dynie do dekoracyjnego doc7.epiania ich do pseudostylowych m,'bli. Polsk"~l' l':~\" historyczno~ć s[,uki góralskiej nic go n.ic obchodziła". 31 :\'Iokłowski. DI.a dobra sztuki ..• , dz. cyc., ,. ~83. eu 30 3' TaJui.•. �KAZIMIEr-Z MOKŁOWSKI (1869 -1905) 113 1:;99 a 1903. To zaś były lata nie tak bardzo odlegle od rozpoczętej '.v 1861 roku i stale postępującej akcji repolonizacyjnej Uniwersytetu Ja~~~t'llońskiego, którą formalnie zakończono w latach 1871 - 75, ale jej echa r."dal pobrzmiewały. Trzeba wspomnieć, iż akcje podobne przeprowadzo·)~, także na Uniwersytecie Lwowskim i tamtejszej politechnice. We Lwo.'.';e nic przyniosły jednak tak konkretnych rezultatów, jak w Krakowie, ~ ióry stanowił organizm o ileż zdrowszy od Lwowa, choć oba miasta leż •.Jy w tej samej, autonomicznej, części monarchii austriacko-węgierskiej, c;:,rej statusem cieszyła się od roku 1867 Galicja. Ponadto w ostatnim z wymienionych miast niezwykle korzystną dla rozwoju sztuki narodo·,.I:J atmosfert:: tworzyl fakt dwudziestoletniego (1873 - 93) "rządzeni::l" Si:~ołą Sztuk Pięknych przez Jana Matejkę. Nie miejsce tu na roz:ległe dywagacje a jego malarstwie, które bl;'·,I~;ło rozmclite kontrowersje i do dzisiaj ma tyluż wiernych zwolenni.,:':,v,v, co zaciekłych przeciwników, ale trzeba powiedzieć, że Matejko byt !<.jbardziej k01lsekwentnym. spośród tych, którzy podejmowali w swej ;c lUce tematy czerpane z polskiej historii; był także tym, który obok: .·,(ie1nej przeszlości, odważył się pokazywać Polskę upadłą, cierpiąq. 'S'ował przy swoich zainteresowaniach z żelazną konsekwencją przez cale ;;)'ci2. ,.J Gl widz(; tpż i słońce, - rzekł niegdyś do swego ucznia, Włodz~ r.. ;crza Te1.mujcr:1 - i kontrasty cienia odbijającego niebo, tylko że tego n;e potrafi(; zrobi<'~ I., .1. Mam inne zainteresowania; do was należy pv·'.\ :etrze i słońce, ja zaś pozostanę ze starymi królami" 3:1. Stanisław Witkiewicz, którego nazwisko już tutaj przywołałam, na(~uł o M2tejC(.~ zwit::źle, a zarazem trafnie, surowo oceniając walory ar'ystyczne jego malarstwa: stwierdził, że na jego popularność" ... oprócz .r::':,dorozwini(:cia artystycznego, składa się inny, szlachetniejszy czynnik, ·:.•,~nowicie: cześć dla przeszłości narodowej ... " 34. Z drugiej zaś strony "}:rzucał malarzowi " ... historiozofię, idee, głęboką treść dziejową, po,'<.t:1Oictwo ap0'itolskie i wszystkie inne nimbusy, którymi go otoczyła (;jjnia społeczeństwa i teorie idealnoreałnych efektów, a które Matejko '.'Lnal niestety za swoje" ~;,. Czy jednak owa "głęboka treść" nie była wspólna poglądom obu art y""Jw, choć stary Witkiewicz z takim zacięciem walczył z owym społeczei1stwem, którę nagradzało i biło pokłony Matejce? Obaj przecież mieli "viadomoś<" tego, iż nic można tylko marzyć o niepodległości; nalezy ",skrzeszać ~:'ztałtować '-0 ._. 33 przeszłość, utrwalać tradycje narodowe, a w oparciu tcrclźniejsznść, przewidywać i planować przyszłość. _ Podaj£; z.\: J. M. Michalowski, '•.• S. Witkjewi'~z. ·:.. k w: Tpnż(', Sztuko :1:, Tamże, ,;. 110. 8 "Lud" - o nie t. 70 "Największy" i krytyka Jan obraz Matejko, Matejki, u nas, Warszawa War.szawa "Wędrowiec" 1949, ~. 50. 1979, s. 12. 1887, nr 1 - 8. p,'ze- �114 Malgorzata Kitowska-Łysiak W świetle opisanych wyżej faktów propmcj.a Kazimierza Mokłow~-kiego, dotycząca centralizacji polskiego szkolnictwa architektoniczneg' i zogniskowania go w Krakowie pod berłem spadkobierców Matejki, wy daje się całkowicie uzasadniona. Jaki jednak program miałoby owe zr':-formowane szkolnictwo zrealizować? Jak bowiem wskrzesić czy też stworzyć ową polską, narodową sztukę? - po upływie ponad stu lat nicwoli pytał Mokłowski. * Szansę realizacji swych postulatów Kazimierz Mokłowski widział jak wspomniałam - w zwrocie ku wzorcom ludowym. CI szczególnie -\ii propagowaniu i praktykowaniu Witkiewiczowskiego tzw. stylu zakopiań skiego. . Zanim jednak przejdę do zreferowania walki Mokłowskiego o krzewienie teorii starego Witkiewicza, przypomnę, iż droga przyszłego autofCl Sztuki ludowej w Polsce do pełnej akceptacji "stylu zakopiańskiego" ni·· była prosta. Początkowo bowiem Mokłowski potraktował z rezerwą poglądy Witkiewicza, którego poznał w Zakopanem najprawdopodobniPJ około 1900 roku. Być może, ów sceptycyzm należałoby wiązać z wcze~· niejszą o kilka lat oceną działalności Jana Lewińskiego. Dobitniejszeg(, świadectwa dostarczył jednak Stanisław Eliasz Radzikowski, który w li ście do Witkiewicza z kwietnia 1901 roku opisał dyskusję, jaka odbyh się po wygłoszonym przezeń we Lwowie odczycie na temat "stylu zakopiańskiego" 36). "Po odczycie była dyskusja - pisał nadawca listu w której Mokłowski [... j nadokuczał mi złośliwie i głupio wycieczkam: a propos dyletantyzmu" 37. "Nigdy nie sądziłem, aby i on był taki głupi!' - wykrzyknął na koniec w zacietrzewieniu godnym najbardziej żarli-· wego spośród obrońców teorii Witkiewicza, do których w samej rzeczy należał 38. Spór podczas tejże dyskusji i udział w nim Mokłow,;kiego wspomi· nał po latach także Jan Gwalbert Pawlikowski; pisał: "Zdarzyło mi sir; osobiście 'polemizować z nim na zebraniu publicznym we Lwowie, 'gdzit rozstrząsana była sprawa rodzącego się wówczas stylu zakopiańskiego. Mokłowski wyrażał się o nim bardzo sceptycznie" 39. Pawlikowski opu blikował swój artykuł dopiero w 1930 roku, toteż, mając w pamięci prze mianę, jaka zaszła później w poglądach Mokłowskiego, mógł dalej zauwa36 Radzikowski, List do Witkiewicza z 1 IV 1901 r., dz. cyt., ,;. 114; tamże informacja o wygłoszonym przez Radzikowskiego 30 III tego r. odczycie. 37 Tamże. 38 Tamże. 39 J. G. Pawlikowski, Kilka uwag w sprawie stylu zakopiQ11.skiego, ..Zakopane' 1930, nr 39, przedruk rfagmentów [w:] Listy ... , dz. cyt., s. 115. �KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (I863 - 1905) 115 żyć: "Ten pierwotny swój stosunek zmienił z czasem Mokłowski radykalnie, jak świadczy jego niepospolita książka o "Sztuce ludowej w Polsce«" 40. Warto raz jeszcze sięgnąć po listy Radżikowskiego, aby w oparc~u o nie prześledzić radykalny "zwrot w umyśle" Mokłowskiego. Oto, jUl 'vV październiku 1901 roku, Radzikowski donosił Witkiewiczowi peJe:', emocji, iż " ... ostatnim zwycięstwem [propagatorów "stylu"] jest nawr{)cenie Mokłowskiego, który niedawno jeszcze przeciwnik, obecnie zapal<:Jny w dowodzeniu o dawności i pierwotności naszych budowli drewnianych pisze o tym przy każdej sposobności, wyciąga z kronik dawnych opisy świątyń słowiańskich!" 41. List nadany nieca!y miesiąc późnie: potwierdzał tę wiadomość: "Nade wszystko ogromnie ciekawy jest zwrot w umyśle MoklovV'skiego -- stwierdził Radzikowski. Niedawno przt'ciwnik, jeżeli nie potępiający ryczałtem stylu zak[opiańskiego], to w ka~ćdym razie widzący w nim nic ponad gotyk przyniesiony z miast do wo; a dzisiaj gorący zwolennik dawności i odrębności stylu drewnianego pol::kiego" 42. Warto podkreślić, iż artykuł Mokłowskiego, o którym nadmienia nJ.dawca listu, nosił tytuł Sposób zakopiański czy styl polski? 43 i był głosem w dyskusji na temat róźnic między "stylem zakopiańskim" Witkiewicza a "sposobem zakopi2-ńskim" Kov,itsa, głosem człowieka, który jUt wówczas był obrońcą "stylu" i przeciwnikiem "sposobu". Kovatsovi czyl1ił nawet zarzut, że projektowane przezell wnętrza przypominają wszystko, tylko nie góralską izbę. Rola Mokłowskiego w tejże polemice dotychczas nie była zauważana. przez co pozostaje niedoceniona, a tymczasem jego nazwisko pojawiło si,~ w kilku jeszcze sytuacjach znaczących kolejne etapy zażartej dyskusji. Tak np. podpis Mokłowskiego widniał pod listem otwartym, popierajacym niezwykle aktywną działalność na rzecz obrony "stylu" prowadzoną na łamach kilku czasopism przez Feliksa - Mangghę-Jasieńskiego 4'. Tenże list parafowali obok autora Sztuki ludowej ... : Jan Kasprowicz, Pawlikowski, Radzikowski oraz Ludwik Solski. Mokłowski brał takż'e: udział w zorganizowanej przez wspomniany już lwowski Związek Naukowo - Literacki dYSKusji, która w listopadzie 1901 roku rozstrzygm;40 Tamże. Radzikowski, List do Witkiewicza z 2B X 1901 r., przedruk w: Listy .... dz. cyt., s. 120. 42 Tenże, List do Witkiewicza z 17 XI 1901 r., przedruk w: Listy ... , dz. cyt. 41 sl~. 43 K. Moklow~ki, Sposób zakopia1'!ski czy Lteracko'Artystyczny" 1901, nr 538. 44 Podaje za: Listy ... , dz. cyt., s, 12-8. 8' . st'!;l pol'Ski, "Słowo Polskie. Tygodni:·: �lJ6 la Małgorzata o zwycięstwie zwolenników Kitowska-Łysiak "stylu zakopiańskiego" (0('zywisc~2, "Przeglądu Tygodnio'vvE-" "W lokalu Związku stoczono ostateczną i rozstrzygając~ potyczkę o styl zakopiański i sztukc; 11,(ledową. Przez dwa wieczory do północy kruszyli przeciwnicy kopie \\' tych duchowych harcach; [... 1 opinia była wzburzom) i rOzruszaną, ja:~ :..,;gdy w takiej kwestii, a echa tej walki szły falą po calym społecze11-"lwie. Dokumentny program zwolenników sposobu zakopiańskiego mocLO oczyścił atmosferę, przyjęty przez propagatorów narodowego styl'..I w sztuce i przemyśle zdobniczym z entuzjastycznym aplauzem ... " 4.,. Kończąc swoje sprawozdanie korespondent ów stwierdził, iż do takiego c')rctu rzeczy przyczyniły się "rewełacje badacza zabytków budownictvva polskiego, p. Mokłowskiego" 46. Potwierdził ów fakt w kolejnym liście do Witkiewicza cytowany jli~ Radzikowski, pisząc: "Bardzo ciekawe jest odkrycie kilku bram wjazd,). \,,-ych z kołkowaniem na Łyczakowie, co ogłosił Mokłowski obecnie w oczach ich samych). Jeden z korespondentów g{,' tJ.k relacjonował przebieg owego spotkania: szczery zwolennik stylu, Jest on architektem, więc fachowcem i to 0'1 dobitnie powiedział w Związku, że d o m y W i t k i e w i c z a s ą n a :iz n a k o m i t s z y m i d z i e ł a m i a r c h i t e kt u l' y P o l s k i e j 'At :1 a s z y c h c z a s a c h" 47, Najbardziej jednak wyraźnie Mokłowski określił swój sąd o działa:'"ości Witkiewicza w poświęconych mu fragmentach Sztuki ludOl<.'!:j ... " 48 i artykule Stanisław Witkiewicz jako budowniczy polski, który 5:ał się niemal apoteozą twórcy "styłu zakopiańskiego", gdy autor naz::wał go "synem świętej Zmudzi" 49. W owym ostatnim tekście nawiązywał Mokłowski swoich wcze'3-}..,;ejszych publikacji, toteż wyłożone tam poglądy wYP<lda uzn<lĆ Z<l kO~'Itynu<lcję i konsekwencję sądów formułowanych w publikacjach kilka bt po poprzedzających wyżej wspomniane. Tak np. w artykule Walka a szt1tkę pisał z irytacją: " ... niejeden dureń z pierwszym egzaminem rządo\',cym na politechnice, który by się spocił jak ruda mysz przy sklecenia pierwszej lepszej psiej budy w ł a s n ę c z n i e, pozwala sobie kpić z wiekowych doświadczeń ludu, który dziś dostarcza na całym Podgórzu pierwszorzędnych cieśli konstruktorów, a którego doświadczeni2 i um:2jętność w ciesiołce drzewnej przechodzi o niebo to wszystko, co za posrednictwem formułek i bibuły martwej przyswoi sobie egzaminowany do or Ostap, [korespondencja ze Lwowa], "Prz~ghld Tygcdniowy" 1902, nr 3. prze-fragmentów [w:] Listy ... , dz. cyt., s. 129 i n. 46 Tamże, ·s. 130. 4' Radzikowski, List do Witkiewicza z 23 XII 1901 ", przedruk w: Listy ... , op. cit., np. s. 2 i 316 - 33-ł. 48 Tenże, Stanislaw Witkiewicz _", dz. cyt., :;. 133. 45 c;:'uk �E.'\ZI1\llEHZ MOKłOWSKI (H163 - 1905) 111 przyszły »Doktór architektury"" G(I. W innym miejscu stwierdzał, i odrodzenie architektury poprzez powrót do źródeł 'N postaci wzorców ludowych jest nie tylko moźliwe, ale nastąpi juź wkrótce: " ... niewiele \,,'{jay upłynie \V Wiśle. Warcie, Nlemnie i Peltwi - dodawał z egzaltacj:\ - a odnajdziemy naprawdę \V r. 1772 zagubiony złoty róg. " bodaj t:Vltylko sztuki narodowej" Gl. Widać Mokłowski był przekonany o tym, że tylko ten jeden progra,n. odwołujący się do tradycji ludowej, ma rację bytu w istniejących warun.kach. Mógł więc - pełen romantycznej wiary w sens działania zwolc:ników wszelkiej ludowości - w Sztuce Ludowej ... napisać: " I tak, J1~-:' wszystkie kpiny Osińskich i Koźmianów nie powstrzymały niegdyś Zdpłodnienia literatury polskiej wątkami ludowymi w romantyzmie, t3:.;: też żadna siła nie cofnie już rozpędu, jakiego nabrało społeczeńsL\'{) w sprawie odrodzenia sztuki polskiej z ludu" "2. Poza odwoływaniem się do rozważań na temat ludowości, zwartY::::1 przez Mokłowsk.iego w cytowanych wyżej tekstach, baczniejszą uwa:.(e zwrócić należy na jego artykuł o Witkiewiczu. Wynika z niego, iż auter tejże publikacji cenił w twórcy "stylu" odkrywcę "kultury góralsko-p,·;skiej ludowej", a zarazem "pierwszego współczesnego polskiego budo',,'niczego" .;:1, człowieka o ,.genialnej intuicji artystycznej" 54. Pogląd Wiekiewicza o prapolskości i "pralechickości" "" "stylu zakopiańskiego" r,aoawał ton rozważaniom Mokłowskiego i stanowił dlań podstawę n.alil'lcji architektonicznych. Nie od rzeczy będzie przypomnieć sedno myśli Witkiewicza, któ.;'y 1,\7 Na przełęczy pisał obszernie: "To budownictwo i zdobnictwo, któ·;;. na razie, zdawały się jedynie cechą Podhala, z czasem, przy najgłębszyc': poszukiwaniach. okazały się powszechnym w całej Pol.sce zjawiskic·.n. U ludu podhalańskiego były one jeszcze żywymi pierwiastkami bytu. gdzie indziej dotrwały jake; zabytki, świadczące o powszechności niegdyi. na obszarach Polski, tych form artystycznych. I nie tylko w Polsce, Rusi, w starych cerkwiach i chatach, istnieją te S,lme pierwiastki ka,lETrukcyjne i zdobnicze, które również znalazły się na sprzętach żmud ,kich. Idea samodzielnego stylu polskiego w budownictwie zyskała tY~j: ó:1JOsobem jeszcze silniejszą podstawę, a zarazem historia ciekawe i zn:- so Tenż.e. Walka o sztukę, dz. cyt., s. 55. Tamże, :i. 56. 5e Tenże. Sztuka ludou:a ... , dz. cyt., s. 334. 53 Tenże. Stanis/au; Witkiewicz ..• , dz. cyt., s. 142. 54 Tenż.e, Sztuka ludowa ... , dz. cyt., s. 352. '5 J. Burszta. Kultara ludou:a kultura narodowa. Szkice i rozprawy, v.:łc',nwa 1974, s. 280; zob. c~lły rozdział: Neoromantyczny folkloryzm, s. 274 - 231. 31 �JIS Małgorzata Kitowska-Łysiak :'tlienne ś'vviac1.ectwo wspólności cywilizacyjnej ludów, zamieszkujących (:Dszary dawnej Rzeczypospolitej" 56. Rzecznik powyższych poglądó'", 'wierdził zatem, że "idea stworzenia stylu polskiego nie powstała jako czysto myślowa koncepcja. jako wniosek, wyprowadzony z historii lu:) :~sychologii sztuki, ani też jako wynik indywidualnej twórczości [... J. P'J,",stała ona z życia, z zetknięciem się myśli twórczej z gotową, żywą for-o :-;.ą, którą trzeba było tylko, jak kwi::tt więdnący, podlać i wynieść :':1 s:ońce" ;j7. Witkiewicz pisał dalej, że wraz z kilkoma innymi milośnika~,1i z:,koj)iańszczyzny, jak Tytus Chałubiński, ksiqdz Stolarczyk, Sabab, "znal;;zł górala", którego" ... chałupa była skarbnicą kultury dawnej, pn,> c!lowanej przez ten lud, kultury, która wprawdzie żyła ale nie rozwij,1:c, się, wskutek nieruchomości warunków ludowego życia" ,j9. Otóż, ta cha:R góralska - jak twierdził Witkiewicz - " ... wydała z siebie typ wyż"Jego budownictwa; wytworny sprzęt i ornamentyka staly siG źródłer:1 :SZ\voju wielkiego ruchu artystycznego, a poszukiwania wskazały, że ti) 'Y•.ldownictwo i zdobnictwo niegdyś kwitły na całym obszarze Polski" 59. l\'£01\:10wski myśl Witkiewicza podjął. Z równą, co on namiętności~;, psa!: " ... istota tego, co na Podhalu widzimy, jest jak najbardziej ZE:' s)olona z tym, co jednostkowo spotykamy gdzie indziej. [... l Ta kultur:ł Ci1łopska była jednak niegdyś dorobkiem całości plemienia polskiego" r,i1. ::-';:astępnie wątek rozwijał: "Zachowana w pamięci i ledwo w podaniach ; nielicznych szczątkowych zabytkach przechowana kultura dawna p],::-~ienDa Polski, żyła w chłopskiej chacie Podhala, jak iskra pod warst\\'cl :Jopiołu i zabłysła zdumionemu oku współczesnego inteligenta, pelne!;o z'vątpień w odniesieniu do osobowości kultury polskiej" 61. Kazimierz Mokłowski przyłączył się do propClgowania "stylu zak~'!J:ańskiego" 'praktycznie. Wystąpił z akcją popularyzatorską na łamach \'.:spomnianych już pism; a ponadto wystąpił w sierpniu 1904 roku w Za·i--:.npanem z cyklem wykładów w ramach Towarzystwa Wyższych Kursów Wakacyjnych 62. W międzyczasie (1903) zrealizował w-edlug wzo.rÓw zako· !J:a!'lskich dwa domy mieszkalne 'vve Lwowie: przy ulicy Piekarskiej 38 i 41'. * 56 S. Witkiewicz. Na przelęczy. Wrażenia i obrazy z Totr Lwów 1906, wyd. 2, s. 89 - 90. (I. Po latach. II. Tatr?) ,~niegu, III. Na przełęczy), Tamże, s. 60. Tamże, s, 37. 59 Tamle. 60 Mok!owski, Sf,anislawWitkiewicz ... , de, cyt., ". 137. Gl Tamże, S, 138. ~e. Zaplanowany na 1 - 3 VIII 19041'. cykl wykładów z róż!1ych dziedzin kultu .. :-:; zapowiadała "Krytyka" 1904, t. I, podając, iż tytuł wystąpienia Moklowsk;c~~, ::'n.miał: Dwutorowość naszej kultury artystycznl'j (S'ztllka lue/owa sztuka styló~1> 57 58 �KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (1869 - 1905) 119 W swoich artykułach autor Sztuki ludowej ... podejmował jednak nie ',ylko problemy Z zakresu architektury i budownictwa, zastanawiając się rei niejednokrotnie nad koniecznością poprawy sytuacji w rzemiośle. W tej mierze także należałoby go uznać za kontynuatora myśli Wit~.iewicza. Ów natomiast pozostawał pod wpływem dwóch wybitnych An;)ików XIX wieku - Johna Ruskina i Williama Morrisa, a jego teorię iainspirowały w dużej mierze ich koncepcje. Odpowiadało Witkiewczo'Ni, IŻ Ruskin w swoich rozważaniach o sztuce stworzył "rodzaj moralne;;o i społecznego posłannictwa" 6~. Morris zaś był spadkobiercą idei Ruski·~,owskich, a ponadto twórcą i propagatorem ruchu odrodzenia sztuki rze·'niosła, tzw. Arts and Crafts Movement. Obaj dostrzegali potrzebę jasne,~ookreślellia Junkcji społecznej sztuki. • Rozumi,1ł jcl także Witkiewicz; podnosił ów problem Mokłowski. Fragilent pism Witkiewicza niech będzie tego ilustracją: " ... sztuka i przemysł artystyczny są pierwszorzędnego znacz,enia pierwiastkami w życiu l udzkosci, tak koniecznymi, tak niezbędnymi. tak powszechnymi i nieodtępnymi jej towarzyszami, iż niepodobna prawie przypuścić istnienia spD·J.~czeństwa jako tako ucywilizowanego, które by swojej sztuki i swoich ",podobań artystycznych w życiu codzi"ennym nie miało. A jednak społeczellsLwo takie istnieje i jest to właśnie nasze spoleczenstwo" la. Witkiewicz dostrzegał także - za Morrisem - konieczność popula~ ,)'zacji tzw. sztuki stosowanej. Wzorów dla niej, jak dla swoich proje;\:',.J'W architektonicznych, poszukiwał w ludowosci. "Otóż, - pisał - 11;2 ·.zekaj,-!c na przyjście geniusza, który by w sposób cudowny z niczego tworzył oryginalne formy artystyczne, należy zwrócić się do ludu' i jego Lasobów, które n::t pewno są samobytne i oryginalne, wziąć pierwiastki : ych form i prze nieść je do życia całego społeczeństwa, przystosowując do bardziej złożonych i wykwintniejszych potrzeb, wzbogacając jedJiuiześnie nie tylko siebie o jedną cechę dodatnią, ale pomnażając zarazem ;storyez7Iych) i mial trwa<" ezlery godziny. Z. Skorohohata-Stankiew;cz. [korespol,)encja z Zak()parwgoj, "Przegląd Tygodniowy" 1904, nr 36, przedruk fragmentów .'.':] Listy ... , dz. cyt., c. 696 - 697, pisała, iż odczyt IvIokłowskiego cieszył się po'c.odzeniem, rnic;dzy innymi dlatego, że " wykłady swe ilustrował pokazami zJytków budown idwa ludowego; od'by,wał [ J wraz ze słuchaczami wyciecz;"i Jo hat góra,iskich, zwiedzał cenne zbiory p. Dembowskiej. a nawet urządzał wy, cezki poza granice Zakopanego". 63 Zub.: E. Grrlbska, M. Poprzęcka, John Ruskin 1819 -1990 [w:] Teoretycy, ,. ·tyści i krytycy o sztuce (1700 - 1870), wybór. przedmowa i komentarze też s;111',e, \,.'arszawa 1974, s. 455. 6ł S. Witkiewicz, Styl Zakopiański, "KurieT Warsza-.vski" 1891, nr 241, 242 - 250, "zcdruk w: Tenże, Pisma tatrzańskie, życiory~, oprac. tekstu, komentarz, dobór i!u'~racji R. Hrnnel. Kraków 1963, t. II, s. 274. �120 Ma/gorzata Kitowska-Ły:,;iak dobro ogólnoludzkie" 6" "Słowem, - konkludował - trzeba, żeby w szt~:·· ce stosowanej odbył się ten sam proces, który od czasów romantyzmu orl .. bywa się w literaturze ... " 66. Ów z'a'ś lud, ku któremu trzeba się obróci"; to mieszkańcy Podhala, gdyż właśnie "górale są jedną z najwyborniej .. szych odmian polskiej rasy. Lud to 'po prostu genialny ... " 6,. Konsekwencją przytoczonych wyżej poglądów bylo. mil{dzy innyn '. stworzenie "stylu zakopiańskiego", Mokłowski pisał o konieczności odrodzenia rzemiosła w tym samy,n duchu, co Witklewicz: .,Rozdzielenie ekspozycji publicznych na wysta',"y ~.:ztuk pięknych i rzemiosł albo przemysłu, jest najdoskonalszym doweldem, o ile sztuka dziś swej powinności nie spełnia. [... j Wystawa, prz"ciwnie, powinna być tak urządzona, .ażeby do statuy pięknej, do unl.~· ~ grobowej, do talerz", do szkbnki, do kosza uplecionego piqknie. ca'<:t cyrkulacja idei piękna w czasie danym uwidocznioną była. Wtedy wyst\wy będą użyteczne. Dziś jest to rozdział duszy z ciałem - czy t: śmierć!" 68. Stwierdzał dalej, że polska kultura zawarta jest w "chac:.:.podhalskiej, wn£;trzu pisanym sosrębami, dżwirzami, półkami i sluzyni.:lmi zdobnymi" 69. Był przekonany, że tę kulturę trzeba ccalic. nczum!".~ potrzebę d~iałalności skienowanej 'w tę włalśnie stronę przez miłośnikó'c\ góralszczyzny, ale W1id~ia,łteż konieczność rOZSzeTzenta owych zaill1tere,s(:·· wań. Na wstępnych kartach swego pomnikowego i ważnego. acz kontr::-Jwersyjnego i krytykowanego dzieła iO, jakim był wspomniany już to':~ poświęcony sztuce ludowej w Polsce, ubolewał: ".Jakiś szuł wyzbywan::; się, niszczenia i przerabiania, lub barbarzyńskiego sposobu odnawia:1;; najpiękniejszych pozostałości po dawnych czasach ogarnął naród, groż,.::: przerwaniem całej nici kulturalnej, wiążącej ze ~ob'l pokolenia" 71. Nalezy zatem notować - opisując, rysując, fotografując - to. co jeszcze pozstało. Zrozumienie tej konieczności widoczne jest nie tylko w drugiej czę;~'i wspomnianej książki i2, a1e też w treści sprawodań z wypraw nauk()wych, jakie Kazimierz I\lokłowski odbywał wraz z bratem, Tadeuszem. a które miały na celu" ... określenie - jakim sam pisi11 - ogólnego ck,· Tamże, s, 277 - 278. Tamże. s. 278. 6, S. Witkiewicz. Bagno, Lwów 1903, s. 6. 6& JVIoklowski, Starlis/aLl; Witkiewicz •.. , dz. cyt., s. 130. (,9 Tamże, s. 134. ,o Zob. uwagi \V przy.pisie 4 do niniejszego tekstu. ;1 l\-lokłowski, Sztuka ludou;a ... dz. cyt., s. 2. ;2 Cz~ść pierw,za książki poświQccma była buclownict\\·u ludowl'l11u. a druga sila tytuł: Z lbytkl sztuki ludou;ej w Polsce, a dotyczyła obiektów ruchomych. 65 (,6 r -.. �121 r:'l;~teru budo\vnictwa i sZ~lIki ludowej w kraju" .:1. ZdawaJ sobie spra".':<; z tego. że jego praca może przynieść tylko ograniczone efekty, ale z nif.::j nie rezygnował. Zmuszony po amputacji nogi w roku 1902 ch zaniech:.;Lia wycieczek terenowych. nie zarzucił jednak swych badań. Zebra~lY c:ł~criC11 \c;ykorzystyv,"aL miqdzy innymi, w tekstach zamieszcz:mych ;,,1 łamach ..Sprawozdmi do badania historii sztuki w Polsce" . .Jego większość zawarł jed!1ak w Sztllce ludowej .... \V zakol1czcniu tomu pisał, świadom jego niedostatków: "Praca dobiegała kOllca tymczasowego. Uważam bowiem to wszystko, co usiłowakm obecnie w całość sztuki ludowej połączyć, jako próbę zebrania i Zdżytkowania tego sKąpego stosunkowo materiału, który dostał się do n~ moich. Tymcza:;cm olbrzymi kraj myślą i okiem badacza jeszcze nie dctkl~1ięty, spoczywa odłogiem i być maże, że mieszczą się tam rzeczy, khr:-ch znajomość i poznaje w całość ujęte, niejeden inny, dokładniejszy S~l,.l by nam nadały. Książeczka nin~jsz:a, wpr:owadzając czasowy porządek do postawionego dziś w społeczeństwie Ipolslk,im l'Jagadnienia, [... 1 :ZJachęci, ja:z sądzę. tym samym wszystkich ludzi dobrej wali do zbiorowego badan'ż!8 tej skarbnicy naszej rodzimej kultury" 74. Talkże w liśai,e do Stan~sława Witkiewicza, pisanym jeszcze przed ukazaniem się puibli!kacji, zawarł Mokłowski szereg wątpliwości co do reaLnej wartośc.i własnej pmcy; czyt:\r.1y tam: "KsiąiJka (mnże to z mOje,go stanow.i,ska) ma tę wad~, że jest przestarzał<l, Spr:lw? jest tak żywa i tak naprzód idąca, że już dzisiaj ',h'iele ustE:?pów inaczej bym napisał, dokładniej i jaśniej opracował. }\;'}zy,ałem je) dlatego ,'ksi'lżeczką«, bo po prostu \ovydaje mi się ona chud,:,. i ~1ikła wobec rzeczywistego materiału" 7;;. * Poc1sumo\',;ujclc należy przypomnieć, lZ zarówno Witkiewicz, jak !VI::.kłowski nic byli jedynymi spośród tych, którym bliska byla i bard::.o ważna wydClwa!a siq kwestia podtrzymywania kultury narodowej: staty za nimi bez mała stul('tnie dzieje poszukiwań takiegoż stylu w architeć:turze poJskil'j. Trzeba też podkreślić, że w XIX wieku przez calą Europ,: Ezła Jala zainteresowań elementami narodowymi w sztuce. Była to t[")dycja, która hez wątpienia wyrosła z romantyzmu, ale w Polsce zrodzi}" sil~ przede wszystkim z potrzeb ciemiężonego przez zaborców narodu. Poszukiw3'nie tzw. stylu narodowego w literaturze i sztukach pięr::cyeh POC7.c)wszy od romantyzmu było bodaj najgłębszą potrzebą polskich artystów. Dc)żenia tle znalnly także wyra4iste odbicie na gruncie arch~'" :'\'Toklo\\',ki, SpralCo;:r/onic " TC'nżc. Szwko ludowo,.,' ,', Tenże, List do WitkiE'll:ic:o, op. cit.. s. 200. : wycieczki"" dz. cyt., s, 520. dz. cyt., s. 695. �J22 Małgorzata Kitolc,'ka-Łysiak t(·ktury. Cały szereg koncepcji stylu narodQ\,vego pojawil się głÓ\Vnl(~ w drugiej połowie XIX wieku oraz na przełomie XIX i XX wieku. W p\,':::więconych temu zagadnieniu, najbardziej jak dotychczrt:i wyczerpują~ tych, pracach Andrzeja K. Olszewskiego pojawiło się wiele różnorodnych nazwisk, przeważnie jednak architektów związanych w sposób pozytyw,ny bądź negatywny z propagowaniem zakopiańszczyzny ~6. Nic można bo'xiem zaprzeczyć, iż przed-Witkiewiczowskie. jednost1,:::O\v1.'.próby stwe;2.enia "stylu narodowego" przyniosły znikome rezultaty. Bez wątpien~n zaś człowiekiem, który stworzył program całkowicie oryginHlny i najko:,:. ,·,·kwentniej, z największą zaciekłością bronił go. był Stanislaw Witki€:'.vicz - jako twórca teorii tzw. stylu zakopiailskiego i projektant wiehl b;-idowIi w tymże "stylu" utl zymanych, Witkiewicz też (jedyny') potl"':Lł program swój realizować z wiarą. konsekwcllcj'!. n,\\\'ot u~Jorem. Sterl t"k liczne grono ludzi walczących o ..styl narodowy" w architekturz~ .c,odjęło jego idee. Jednym z tych. którzy. mu wtórowali llajdolloślliej. byJ Eazimierz Mokłowski. Na zakończenie trzeba zatem koniecznie podkreślić. iż ró\vnie trwal~, jej, Mokłowski badacz sztuki ludo\vej. zapisał się \v dziejach nasz<l'j kultury Kazimierz Mokłowski --'- zwolennik i popularyz<llOr ,.stylu Z::,\-:opiańskiego", człowiek świadom, że przyszło l1l:U żyć w czasach. których ;:ilamieniem było ,.poszukiwanie »sztuki dla Po]"ków,," ';, ,'J i!lgorzaia Kitowska-Łysiak KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (18159- 1903) .\ND ms ATT'ITUDE TO A QUESTION OF THE SO-C.\LLEL~ NATIONAL STYLE IN POLISH ,\HCHITECTUHE (summa:'yl Kazimierz Mokłow"ki (1869 ~ 1905) was an arL'11itect ~s he ,iucLed a:-cidl'CWl'e: Lvov Technical University and at the uni\"t'l'.-:itie.-: in Zurich and BerLn lCh~lr'c't"'.hburg). But his achievements in this field are ullu.-ually spare. :\To~t of 11'.; lite ::,~ devoted to public and ethnographic acli\·ity \\'hich. togethc:' \\"lth pl'lilic;] ;)::.'~. i'\ • 6 Olszewski, Przegląd koncepcji.", dz. cyr,.,:, 309 - 317 w;r0d zwolenlli\o?: tylu" wymienia: Radzikowskiego" M. W, Limanowskiego. E, NicwLldolll'kiego, ..1). .. c;"'ń~kiego, \V, Klossa, lVI. Brensztejna, Paw!iko\\',:k'ego, a w;róct prLl'c'i\\'niklw/: f~'Z, Jankowsikego, M. Wawrzenieckiego, S, Lacka, .7 Ostai'nio w związku z Witkiewiczem pisała e' tym :\I. Obzaniecs:Ol, D:iH;ny ':~ollJiek (O Stanisławie Witkiewiczu), Kra\ów 198-1. ,:, 7 - 31. t.,·tlt!Uj']C rozel::. I ,,,iążki: W poszukiwaniu "sztuki dla Polaków". �KAZIMIEHZ MOKŁOWSKI (1369 - 1905) 123 .:ersted him probably most. In his polemic in nature papers he used to criticize t::1I:~ tate of Polish modern architecture. Consequently, he suggested several, in his op:·· :,on, amendments. Therefore, his activity in the field of architecture, both theore'c:al ("Fight for ar1", in Krytyka, 1902, vo!. 1) and also practical, but to a 10\Vd ,:egree (houses at 3,8 and 40 Piekarska Str. in Lvov), should be interpreted as a:";' "hzation ·of one c·()herent program. Its aim was the improvement ,)f the situation ill i.)lish architecture at the beginning of the XXth ce'ntury. This pr,ogram could {)figi .. >lte as a result of lVIokłokowski's awa,reness of decline of this sphere of our cultu!\:. "-je understood the need to renew the model of contemporary architecture by the .-called "Polonization" in all three sectors of partitioned Poland. He was com,-in·"el of the nece.;;,;ity, and bolievcd it was possible, to improve the state of archi,' :' cture by means of a reform of higher educa'tion system of architecture. He sug·· ,"~sted to transfer architecture from Lvov Technical University to Cracow A'cademy C" Fine Arts ("Krytyka", 1904, vol. l), which, he belie\"C;d. was of basic importa':c~ the accomplishment of the program. He propagated the so-called 'national siyl'", ':. st cmOr.died, according to lVIoklowski, in "the Polish folk style" (Sztuka Ludo\va, LvoV', : "03), th(~ J11Dst;ldequate example of which was in turn ,.the Zakopane style" cn,·, 't'd by SUmslaw Witki8Wicz (Stanislaw Witkiclcicz as et Polis.') architect ,.Bi.. '. 'ioteka Warszawska" 1904, vol. 4). The purpose of this paper is to discuss the above program and to pO'ntout en ; ,] important but nHL'n diminished role ni :\'Ioklo\\'ski in the Lght for the victoryuf .~he Zakopane style". J. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6e25641b2a2bab02fcb7c63b696774d.pdf d0dc6bac4165a95ebdfdd969176e395a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1914 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1776 Title A name given to the resource Pozaeuropejskie badania etnograficzne / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.201-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawęcki, Marek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 1()':!G III. OMOWIENL\, MAREK MATERIAŁY G,\ 'vVf;CKI Pczn,u'j POLS.KIE POZAEUHOPEJSKTE BADANIA ETNOGRAFICZNE 1 Szczegółowe przedstawienie zaangażowania polskiej etnografii w studia nad społecznościami pozaeuropejskimi na przestrzeni dzie})w to zsdanie niezmiel me trudne i niemożliwe do zrealizowania w ramach tego. z konieczności krótkiego opracowania. Z tego względu nic omówion pozostać muszą z jednej strony takie zagadnienia, jak wkład Polaków w poznanie kultur pozaeuropejskich z okresu "przednaukowego", kiedy to trudno jeszcze mówić o etnografii polskiej jako samodzielnej dyscyplin.e naukowej, z drugiej zaś strony udział Polaków w badaJli2cb, których rezultaty nic w pełni mogą być traktowane jako ich widad do nauk: polskiej. Tak więc nic będcl przedmiotem niniej:,zego omówienia, mimo ni2ro z wybitnych walorów poznawczych, takie badania jak lia przykład Wad> Wel Siero~zewskiego w odniesieniu do terenów Azji czy Ignacego Domeyki w odniesieniu do Amery~{i Południowej. Twórczo.ść tych wczesnych autorów doczekała się już na gruncie naszej dy:ocypliny kompetentnych analiz. Poza tematem opracowania pozostaje także zasadniczy Znjl) naukowej działalności Bronisława J'v1alinows:-<;iego, którego trzeb] ty"l'\:tować jednak jako reprezentanta brytyjskiej antropologii społecznej czy wcześniejsze badania Jana Czekanowskiego il11 tegralnie związane z l1auką niemiecką. Zajmując się zaangażowaniem polskiej etnografii w badania pozeeuropejskie nałeży stwierdzić, że stanowiły one zawsze margines - często bardzo ważny i znaczący - ale jednak margines, dominującego jej nurtu. jakim były w przeszłości i są obecnie badania własnej kultury. Etnografia polska wyrosła bowiem z doświadczeń historii własnego kraj u i narodu. a przedstawiciele niemal wszystkich występujących w niej 1 Referat wygłoszony na 61 \Valnym oje w dniu 21 września 1985 1'. Zgromadzeniu Delegatów PTL IV Lub\:- �202 Marek Gatl'ęcki :';:erunków, jak .słusznie zauważa Anna Kutrzcba-Pojnarowa~, budowali <ormułowania teoretyczne przede wszystkim na materiałach czerpanye.tl ;: opisów kultury wsi naszego kraju. Jednakże szersza perspektywa etno·· :i.'giczna, uwzględniają,ca obserwacje tak zwanych "kultur egzotycznyel:" .>ż w okresie kształtowania się naszej dyscypliny jako samodzielnej i)'iuki, bynajmniej nie była jej obca. Polska humanistyka, w tym etnografia, nigdy nie ogra niczała si~ do ':vlasnego podwórka, które zawsze było dla niej zbyt ciasne. Etnografia polska na przestrzeni swych dziewięćdziesięcioletnich cizi,,· /N nigdy nie przeżywała okresu, który byłby szczególnie sprzyjaj<'lcy ~Ja badań terenowych poza własnym krajem, zwłaszcza na terenach ~;0zaeuro-pejskich. Przodowały pod względem rozwoju tych badaJl kraje !: usiadające kolonie bądź terytoria zRmorskie oraz pali.stwa wielonal"o'':JJwe prowadzące na szerok~ skalę kolonizację wewnętrznq. Konta:;; c <nografów z terenem był tam niepomiernie łatwiejszy, a badania naj .,::-: ulturami tubylczymi" zazwyczaj były wręcz preferowane przez władze. Polskie badania pozaeuropejskie nigdy nie miały silnego instytucjun;,lnego oparcia i jeśli były realizowane, to łączyło się to zawsze z ko.,.ecznością przezwyciężania v.rielu przeciv,;ności natury admi nistracy jnc J, '.'.<ganizacyjnej i finansowej. ~ożl1a jednak już teraz stwierdzić, że w lX':'.wnaniu z innymi krajami o podobnej etno- i geopolitycznej przeszlo~t:i j 'eraźniejszości, dorobek polskiej etnografii na tym polu jest znaczącY. Prześledźmy obecnie, w jakim stopniu etnografia polska zaangażo.\Clna była w terenowe i "gabinetowe" badania kultur ludów pozaeu]',:'" .. "·jskich na przestrzeni swych dziejów. ~ajogólnie.i rzecz bionjc mob:} .vydzielić cztery okresy w rozwoju tych badań: 1. do roku 191:8, :2. okres międzywojenny, 3. okres 1945 - 1956, 4. od roku 19516 do chwili obecnej. O"zywiście, periodyzacja ta nie upoważniCl nas do t\\'ierdzenia, że koi,;unktura dla badań pozaeuropejskich ,:t,. poszczególnych wyróżnio:l)Til vl'resach była niezmienna. Etnografia polska w procesie usamodzielniania się. zachowujqc w znJ.';;;.))ym stopniu regionalną specyfikę, znalazła się w kręgu tzv\'. l';au.:c :JJ,tropologicznych i trzeba przyznać. że z najnowszymi osiągnit;cian;i ':"ch dyscyplin w przodujących krajach zaznajamiala się ze stosunkowo ,');.cwielkim opóźnieniem. I tak na przyklad dzieło J. Lubbocka The Or~~iiL of Civilization ukazało się w polskirn przekładzie w roku 1873, a wit:c; ~ A. Kutrzeb<l-Pojanowa, \'.'z,l'szawa 19'77, s. 12. Kultura !tldoll:a i jej hnc/ac.:c. Mity i r:cc:yll'istl):ii', �POLSKIE FOZAEUROPEJSKIE BADANIA .203 ET='IOGRAFlCZNE ~iledwie w trzy lata pO wydaniu oryginału. Nauka o ludach O. PescheLl ,ydana została w dwa lata po niemieckiej edycji z lS'fi6 roku. Cywilć:icja pieru;oLna E. B. TyloTa z cennymi przypisami Jana Karłowicz:l .;~azała się po polsku w latach 18,9,6 - 918 jako tłumaczenie angielskiego ,ydania z roku lSg,1. Nadto osiągnięcia nauk antropologicznych przyswz,"ne były polskim odbiorcom przez artykuły sprawozdawcze, jak na _izyklad opublikowany w 18818 roku w II tomie "Wisły" artykuł L. Krzy· :ckiego Zdobycze naukowe etnografów-socjologów amerykańskie/t, zu:ła·. ,c.za Morgana. Doniosłą rolę w rozwoju "etnografii po\',-szechr~ej" ode~Jało w swoim czasie dzieło tegoż autora Lndy. Zarys antropologii etn:iWj, wydane w 1892, roku. W pracach i publikacja,ch powstałego 90 lat temu Towarzystwa Lu·'Jznawczego problematyka pozaeuropejska nie zajmowała wiele miejsca . . \m,wdzie już w pierwszym tomie "Ludu" znajdujemy rozprawy \vy-n-lczające tematem poza wąsko pojmowane ramy ludnozawstwa kojD"ego, to jednak większość re'lacji z ówczesnych badan pozaeuropejskich ..kazywała się poza łamami tego czasopisma. O pewnej rezerwie ÓWCZbej redakcji organu Towarzystwa w stosunku do problematyki pOZ2'·;ropejó'kiej świadczy nota, jaką opatrzono artykuł J. Witorta Ze stepów : :::ji Środkowej opublikowany w piątym roczniku tego czasopisma z 1'0:'::'.1 : .-,99: ,.Praca powyższa ma wprawdzie pośredni z\viązek z polskim ludD~':awstwem, jednak, ze względu na to, że jest ona ważnym przyczynkie:il ',) etnologii, która wchodzi w zakres programu ,.Ludu", nie mniej, że .,artil jest na autopsji autora, gruntownego znawcy stosunków sybe.,-js~ich, została pomieszczona w "Ludzie". ;Przeiom XIX i XX wieku przynosi wiele cennych relacji etnogra::anych będących wynikiem często długoletnich i \-vnikli\'."ych, jak byśm.y " . dziś określili, obserwacji uczestniczących z terenów Azji, polskich ze.ClnCÓW politycznych. Zawierucha dziejowa tego okresu rzuciła Polakó'''' i ,1et inne kontynenty. Rezultatem tego są liczne relacje. często bogate · walory etnograficzne. Analizę dorobku tych badaczy zawierają war" ~ciowe publikacje historyków etnograficznych badan terenowych, zwla·.:cza A. Kuczynskiego 3, M. Paradowskiej 4 czy W. Slabczyilskiego!i. ,:,dnakże sam materiał, głównie z powodu rozproszenia często w trud·· 3 A. Kuczyński, .~,ch obserwacji d [w:) Polskie Syberyjskie i badań badania szlaki, etnograficznych obcych kultur Wrocław w Azji ludow-ych, po!.. i Wschod·· Vlrocła \\. 19'~1, Acta Univcrs;tatis W7r2; tenże, Północnej, Zarys historii Srod-kowej ,atislilviensis", No 5n, s. 49 - ;80. , M. Paradowska, Polskie relacje o Iraku w wieku XIX jako źródło etnog"iJ· :ne, Poznań 1973; t a ż e, Polskie penelracje etnograficz'ne w "lmeryce Poludni'J .. '.. ,·j(do 1939 r.), [w:] Polskie badania ... , s. 121 -129. 5 W. Słabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warsza\ya 1973. �204 Marek Gawęcki no dostępnych i niskonakładowych krajowych i zagranicznych wydav,cnictwach, nie wszedł nigdy do obiegu naukowego w stopniu, w J(:,~;n na to zasługuje. Z utworzeniem pierwszej w Polsce uniwersyteckiej katedry etr:::Jgrafii w lWa roku we Lwowie zwykło się łączyć pełne usamodzieln'en::.ó i profesjonalizację dyscypliny. Wraz z objęciem jej w 1913 ro:-<u przez Jana Czekanowsi<iego, już jako katedry antropologii i etnologii, jJ!'oble'matyka pozaeuropejska w polskich badaniach etnograficznych zyskaL, wyższą. naukową rangę oraz możliwości instytucjonalnego op:ucia,chGciaż sam Cze;-<anowski w tym okresie 0:1 badań pozaeuro;>ej:::l-;:ich 0:bZ2:1' na długie lata, by pO'Arćcić do nich dopiero pod koniec w/ego pn:co'Ą·· tego życia. Jednocześnie kOI1czy się etap długotrwałych badań terer:owych pru·· wadzonych najintensywniej w azjatyckiej części Rosji przez pol<-<icil zesłańców. Korzystając z wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej powrac:, do :uaju. kończąc tym samym długoletnie badania lu·dów Dałekieg::> Wschodu Bronisław Piłsudski. Temu wybitnemu etnografowi i języ;wz:lawcy objęcie stanowiska uni\versyteckiego uniemożliwiła formaIw, przeszkoda - brak tytułu naukowego 6. Za jedne z najważniejszych i najlepiej metodycznie prowc'.dzonyc·j cadań terenowych w okresie poprzedzającym I wojnę światową możn~( uznać zakończone w 1 SOS roku badania Juli,;ma Talko-IIryncewicz:, w Obwcdzie Zabaj:{alskim. Bezpośrednio po powrocie do kraju objął 0·1 Katedrę Antropologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwow> i ::Ho\vadzil ją do 193'3 ro:-\:u. W latach 19:14 - 15 prowadziła badania n3 Syberii Maria AntoninJ Czaplicka, która jako stypeYJdystka Kasy im. Mianowskiego studio\v:>!.' w Anglii. Badania te fil;am:owane były przez uniwersytety filadelfijsi: ' i oxfordzki. Wyniki prac terenowych na temat etnografii S;;n-:.oj~dós Oi~Jublikowane były w języku angielskim i przyniosły ich autorce nzgc-odę Royal Geographical Society. W 1 m 4 ro~u prowadzil badania etnograficzne i all tropołog::zn:: w Kraju Nadamurskim Stanisław Poniatowski. Badania te [inansowan,~ przez Smithsonian Institution realizowane były w ramach szerokiegJ p~ogramu prowadzonego przez W. Bogoraza, W. Jochelscna i A. Hrd,· J:ckę, miały przyczynić się do udowodnienia tezy o azjatyckim pochodzeniu Indian. Ze względu na wybuch I wojny światowej i póżniejszą zmi~," Do dziś 'Nyniki prac B. Pilsudskiego są wys'oko cenione w Japonii, gdzie je on mvażany za ojca etnografii narodowej. We wrześniu 1'9'8.j odbyła się tam mi';d:y'1<uooo\ •.. ·a ~onfe! encja (z udziałem Polaków) poświęcona jego zasługom. W prz::· g~:oxan:u jest ta:n rÓ'Nn:eż pełne \",cydanie jego prac. �POL~KIE POZAEUROPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 205 tematów prowadzonych badań, materiały Poniatowskiego nie mogły cdcgrać w międzynarodowym środowisku naukowym roli, na jaką ZR::Jug;wały. Znajomo:ść Syberii wyraźnie odcisnęła jednak piętno na licz;lych przyczynkach publikowanych przez tego badacza w okresie mięcz}vvojernym oraz na jego działalności dydaktycznej. 'w o:~resie tym ukazują się drU'l\:iem pierwsze publikacje etnograficzE8 Eumislawa Malinowskiego. Jest to obszerny, trzyczęściowy artykuł Totemizm i egzogamia drukowany w "Ludzie" w latach lU 1- 13, praca ',~Tier:::.enia pierlCotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezę re.Jt; !igii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu, wydana w Krakow:e w l i}j;) rOKu oraz kilka drobniejszych pozycji. Wszystkie one powstały 'N .. pl zedterenowym" okresie twórczości tego wielkiego etnologa i za!y;ykaJą zarazem polski ukres jego naukowej działalności. Pierwsza wojna światowa zastała go w terenie na wyspach Pacyfiku. Dopiero tam ;rowadzone badania przyniosły mu światową sławę jako Polakowi, lecz ',v pierwszym rzędzie wpłynęły w ogromnym stopniu na rozwój nauki b:yty jsi\:ie j. W ouesie międzywojennym utrwalił się w nauce polskiej pogląd, ż:.; 1~"daniami nad kulturą ludową narodów europejskich i kulturą tak zwanych ludów niecywilizowanych zajmują się dwie odrębne dyscypliny: emografia i etnologia. Wyrazem tego była oficjalna Ecmenklatura ówczesnych katedr uniwersyteckich. Problematyka pozaeuropejska w badaniach polskich ośrodków etnoJcgicznych tego okresu, zwłaszcza oparte o badania terenowe, zdecydo',\i,)]ie ustępowała, ze zrozumiałych względów, potrzebom badawczym "ccd etnografią Polski. Pozapolskie, głównie jednak słowianozna wcze, bac1nclia koncentrowały się we Lwowie i w Krakowie. Ważniejsze pozaeuropejskie badania etnologiczne w okresie między'.\D.icnnym ograniczają się w zasadzie tylko do podróży naukowej HD"""ana Stopy do południowo-zachodniej Afryki w 1925 roku, gdzie badd c ;,uItUf(~ i język Buszmenów i Hotentotów, oraz do zrealizowanych fI'zy pomocy Muzeum Etnograficznego w Łodzi badań Aleksandra Lech~ł Godlew~'kiego na wyspach Oceanii. Większość wyników tych badań OpLiblikowana została już po wojnie. Druga wojna światowa zahamowała niemal całkowicie badania terenowe. Warto tu jednak zasygnalizować prowadzone w tym czasie per.c~rac.ie etnograficzne w Azji Środ wwej i na Bliskim \Vochodzie prze..: Leonarda Turkowskiego, późniejszego profeó::ora na Polskim Uniwer::;yeecie na Ojczyźnie w Londynie 7. 1 7 PD śmierci tego badacza jego niepublikowane z L',ndynu do lnstytutu EtnolDi:'ii UAM w PDznaniu. materialy zostaly przekazane �206 Marek Gawęcki Również po wOJnIe przez długi czas nie było w Polsce warunków d· podejmowania \vypraw badawczych za granicę. Do wyjątków należał, indywidualne badania Andrzeja Waligórskiego w Kenii, dokąd wyjechc\' na dwa lata z Anglii w 1946 roku oraz Anny Kowalskiej-Lewickie! która w 1948 roku prowadziła badania etnograficzne wśród Indian Pen. l Kolumbii. Ze zrozumiałych względów, w pierwszych latach po wojnie, gd, w dziedzin~e etnografii trzeba było zwracać przede wszystkim uwagę n reaktywowanie katedr uniwersyteckich i muzeów, a także na tworzen:'. rowych placówek naukowych, koncentrowano się na problematyce po]. skiej rezygnując z szerszych programów badawczych nad kulturami pozaeuropejskimi. Zaś ponure dla polskiej humanistyki lata pięćdziesiąt:: ograniczyły znacznie możliwości badawcze. Pozaeuropejskie badania te· ,'enowe w tym okresie stały się wręcz niemożliwe. A jednak wtedy właśnie, dzięki działalności na uniwersytetach nauczycieli tej miary, jak Kazimierz Moszyński i Andrzej Waligórski w Kra· kowie, Eugeniusz Frankowski w Poznaniu, a następnie Witold Dynowski w Warszawie i Alesander Lech Godlewski we Wrocławiu, mimo odcięcia od badań empirycznych udało się podtrzymać nurt zainteresowa: pozaeuropejskich w polskiej etnografii. Możliwe to było dzięki znaczneml. w praktyce rozszerzaniu, zawężonej w oficjalnych programach szkole· nia, tematyki v,'ykładów z tej dziedziny, opracowywaniu dla studentóv pomocy naukovlych i publikowaniu skryptów omawiających kultury lu· dów pozaeuropejskich. Szczególną uwagę zagadnieniu współczesnych społeczności plemien. nych poświęcił prof. Moszyński, wydając w latach 191511 i 191;y3 ·d\\' f:Uypty dla studentów ówczesnego Studium Historii Kultury Materialne; Jeden poświęcony był ludom zbieracko-łowieckim drugi, obszerniejszy J udom pasterskim. W 1949 roku ukończył pracę nad dziełem Człowiel,. Wstęp do etnografii pOl.vszechnej i etnologii, które ukazało się drukier: dopiero w 1958 roku. Nie sposób nie docenić roli, jaką odegrały prace Moszyńskiego w raz· budzaniu zainteresowań kulturami ludów pozaeuropejskich wśród etno· grafów dzisiejszego średniego i młodszego pokolenia. Prace te, mim; że oparte były na wtórnych źródłach, dzisiaj już znacznie zdezaktuali· zowane, nadal w pewnym stopniu funkcjonują w nauczaniu etnograL w wyższych uczelniach. Podobną rolę w tym okresie odegrał Atlas [ingwistyczny języków śU,'iata Tadeusza Milewskiego, a także praca Jane: Czekanowskiego Człowiek w czasie i przestrzeni. Dodać trzeba, że womawianym okresie wyraźnie wzrosła liczba publikacji z dziedziny etnograL powszechnej zamieszczanych w wydawnictwach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. �rOL5KIE l'OZAEUHOPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 207 TClkwiqc okresu powojennego, do roku 19\5 6, mimo iż etnografia po~odcięta była od możliwości prowadzenia pozaeuropejskich badal1 krenowych, absolutnie nie można uznać za lata stracone. Śmiem twie> dzić, że właśnie te lata, przez fakt dużego na·cisku położonego na pr.;blematykę pozaeuropejską w akademickim nauczaniu etnografii ora;: przez znaczące publikacje z tej dziedziny, przy jednoczesnym odcięciu od możliwości konfrontacji z terenem, zrodziły głód badań terenowycL. który w kilka lat później zaowocował swego rodzaju "eksplozją" (oczy',;'iście na miarę ograniczonych nadal możliwości) bardziej lub mniej intensywnych pozaeuropejskich etnograficznych badań terenowych. Do wzrostu zainteresowań etnografią powszechną przyczynił się takz·.:: fakt, który w swoim czasie w pewnej mierze hamował poczynania w tym zakresie - mianowicie przesunięcie punktu ciężkości w naszej etnogra L z badań zjawisk reliktowych na badania zjawisk współczesnych. Tell proces przesuwania się, czy raczej roz3zerzania kręgu zainteresowań, nilwątpliwie wiązał się z coraz szybciej postępującymi przemianami, jClk.c zachodziły i nadal zachodzą w życiu mieszkańców wielu o'bszarów zaJiczanych do tak zwanego Trzeciego Świata. Procesy etno:polityczne, rozpad tradycyjnych struktur społecznych i wchłanianie nowych elementc)\~; kulturowych, skłoniły polskich etnografów do zwracania uwagi na teg·.) rodzaju fakty, na konieczność informowania o nich i, z czasem, W18czenia się do ich badania zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i prai-':tycznym. Było to tym bardziej ważne, że istniało i istnieje obecnie u na;; voJyraźne zapotrzebowanie społeczne na prace podejmujące tego rodzaJL; pro blema tykę. Przełomowy dla powojennej etnografii rok 19-56, rok znaczącej kr2.kowskiej konferencji metodologicznej, nie przyniósł bezpośredniego WZTCEtu badań pozaeuropejskich. Pozycja problematyki pozaeuropejskiej ;11(gIa jednak wyraźnemu wzmocnieniu w ramach dyscypliny. Lata następn·: to okres nadrabiania pewnych zaległości metodologicznych (m.in. w 195·::; roku ukazuje się polski przekład Szkiców z teorii kultury Malinowskiego) oraz podjęcia na szeroką skalę badań nad współczesnością - poczc\,!kowo jednak w odniesieniu do 'własnego społeczeństwa. Z czasem, w ramach sukcesywnie przyrastających publikacji POŚWJE;conych etnogra,fii Trzeciego Świata, w których przeważała dotychcza, pro~lemat.Y'ka etnohistory-czna, zaczynają pojawiać się. następnie zaś dominować badania nad współczesnością i problematyką zmiany k"j:urowej. Wyra,tną intensyfikację pozaeuropejlskich etnograficznych badań terenowych przyniosła dopiero połowa lat sześćdziesiątych, a ich apogeum przypada na połowę lat siedemdziesiątych. Przeja.wem owej intensyfikacji jest znaczny wzrost publikacji z tego zakresu na łamach facho1 sJ~a �208 Marek Gall'ęcki wych czasopism - "Ludu", "Etnografii Polskiej" i "Ethnologii Polony", Należy tu przede wszystkim wymienić duże przedsięwzięcie badawcze, jakim były zainicjowane w 1963 roku i prowadzone przez szereg lat kierowane przez prof. W. Dynowskiego badania w Mongolii. Jest io, jak dotąd, największa polska pozaeuropejska ekspedycja badawcza, której program n<lukowy, sprawy organizacyjne i finansowe były w gestii jednej instytucjiPolskiej Akademii Nauk. Kilkuosobowe grupy naukowców systematycznie, co dwa lata, wyjeżdżały na kilkutygodniowe badania terenowe w ramach długoletniej współpracy za wariej między Akademiami Nauk Polski i Mongolii. Całość badań mOl:golistycznych obejmowała dwa etapy. W pierwszym koncentrowano się na analizie tradycyjnej kultury pasterskiej w ścisłym zwiąZiku z jej ramami zewnętrznymi, szerszym układem wykraczającym poza wewnętrzne prawidłowości kultury ludowej, a mianowicie z układem państwowo-politycznym. W drugim etapie prowadzono badania o charakterze etnograficzno-.:ocjologicznym, których przedmiotem było mlode pokolenie mongolskich pasterzy. E tnograficzna część tych bm:::ań obejmowała głównie zaga:inienie międzypokoleniowej transmicji kulturowej. Pro,vadzono również badan;" pod kątem opracowania monografii Torgutów s. Badania ekspedycji mongolskiej przyniosły wiele cennych publikacJJ i należy żywić nadzieję, że stosownie do wielkości przedsięwzięcia. liczba ich będzie się jeszcze powię::\.Szać. Inną, również w pełni profesjonalną pozaeuropejską ekspedycje! byla Etnologiczna Wyprawa Azjatycka do Afganistanu w 1£76 roku. Zorganizował ją Zespół do Badania Kultury Ludów Azji Środkowej, działający przy Katedrze Etnografii UAiM w Poznaniu. Przygotowywano ją na zupełnie mnych zasadach. Finansowana była, bardzo z resztą skromnie, z wielu źródeł, w sposób typowy raczej dla ówczemych wypraw studenckich. Badania w Afganistanie miały być powtarzane co cztery la ta, jednak wydarzenia roku 19718 w tym kraju plany te udarcmnily. Nie mniej jednak i tu wyniki kilkumiesięcznych badań są znaczące, co znaI&zło wyraz w licznych publikacjach naukowych i popularnych oraz wystawach muzealnych. W okresie tym miało miejsce jeszcze kilka innych, z reguły interdyscyplinarnych wypraw naukowych, w których brali udzial również etnogra~owie. Nie zawsze jednak specjalizacje naukowe badaczy byłyszczqśliwie zestawio-ne, co nie ułatwialo realizacji programu naukowego. Mimo częstokroć interesujących badań. liczba publikowanych ich wYl:ików jest znacznie mniejsza. b J. interpJeiacji S:- Wasi1cwski, tTadycyjnej b2d~n:u .. _, s. 91 - 96. Prace poLskiej kul.tury ekspedycji mOllf/oiskiej ",lIlOlo(Jic:::lIej jako systelllu II' l\.1on(Jolii :::llaC':::eil, f'.\·:] -- próby l'o!sk;e �POLSKIE POL;AEUROPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 209 Bardzo istotnym elementem rozwoju zainteresowań etnografią poza·(J_ropejską były wyprawy studenckie, których apogeum przypada na lata : ;J<74 - {'i8. Jako prekursorkie należy tu wymienić warszawskie Akademickie Wyprawy Afrykanistycz-ne "AWA". Zdołały one uzmysłowić mło('zieży, iż przedsięwzięcia takie są w ogóle możliwe. Inne, to na przykład ~;;znańskie wyprawy "Afryka" oraz "Amped" do Ameryki Południowej. ;,zykłady moż,na by tu z resztą mnożyć. Wyniki naukowe tej kategorili wypraw nie zawsze były imponujące. -~'Lęsto przygotowanie młodych badaczy do badań w trudnych warurl~<ich nie było wystarczające, gdyż skomplikowane przygotowania orga~-J"zacyjnepochłaniały tyle czasu i energi, że na merytoryczne przygoto',ania nie starczało czasu. Częstym błędem tej kategorii wypraw bylo ;-'Jzdrobnienie dość enigmatycznie sprecyzowanych zadań badawczych, n:zsianych na zbyt długich trasach. W licznych jednak wypadkach, jak na przykład miało to miejsce w sytuacji wyżej przykładowo wzmianko-_\'unych wypraw, wyniki ich były doniosłe. Rezultatem zaś ich były war-'_i;;":;cioweprace magisterskie a nawet doktorskie oraz liczne artykuły. l:totnym jest tu jednak i to, że stosunKowo znaczna liczba młodych ;nografów w ten sposób zapoznała się naocznie z problemami Trzeciego :)cviata. Zupełnie odrębną grupę stanowią indywidualne badania pracownlk,JW naukowych. Szczególną pozycję, z racj'i chociażby swej powtarzal:lli3ci, co w naszych badaniach pozaeuropejskich niestety jest zjav,ri·''ilem niezmiernie rzadkim, i lic·zby publikacji, stanowią badania K. Wol-; ~iego w Pakistanie i Afgani'stanle 9. Do tej kategorii trzeba też zaliczyć Ladania M. Frankowskiej w Meksyku, L. Dzięgiela w Afganistanie, Z Jasiewicza w Uzbekistanie, J. Kamockiego w Indonezji, M. Tracza ·'.v Egipcie, A. Rybińskiego w Algierii czy R. Vorbricha w Kamerunie. Hóżne były okresy badań tych etnografów, różne były też środki pro-vadzące do ich realiza'cji (wyjazdy prywatne, stypendia, kontrakty), lecz :_spólną ich cechą są interesujące wyniki przejawiające się w wartośclo',vych publikacjach oraz w działalności dydaktycznej. iW zasadzie wszystkie przedstawione tu badania nie miały bezpośred:;:ego związku z praktyką, może z wyjątkiem pewnych aspektów badań ;nongolistycznych. Rola badań etnograficznych w realizacji przedsię-'.vzięć gospodarczych za granicą (ale również i w kraju), tak powszechna j oczywista w krajach wysoko rozwiniętych, jest u nas zupełnie niedoctniana. Chlubnym wyjątkiem jest udział etnografa Leszka Dzięgiela ',V rolniczym projekcie zagos-podarowania' rejonów wiejskich w północi. , K. Wolski, - :975, "Lud", 1-4 "Lud" - Badania 1978, t. 62, t. 10 polskich 5. 1-5,3 -170. etnografów na $rodkowym Wschodzie, 196-0-- �210 Marek Gawęcki nym Iraku, realizowanym w ramach kontraktu przez Instytut Rolnictw2Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krukow~-,_ Odrębnym nurtem tDCZą się etnograficzne badania terenowe prow':dzone przez polskich misjDnarzy, :::zczególnie rekrutujących si~l ze Zgnmadzenia Słowa BDżego (Werbistów), rozsianych po odległych placóv\kach misyjnych niemal na całym świeciE:. Obok badan o charaktcrc amatorskim, posiadających mimo to często wielkie walmy poznel wc:;::' coraz częściej mamy tu do czynienia z w pełni naukowymi opracowani'.· mi wytrawnych naukowców, jak na przykład związani z Katedrą lIisto: i Etnologii Religii Katolickiego Uniwersytetu LubelskicgD oraz Instyt!..itern AntrDpDS o. prDf. Teofil ChDdzidło, czy obecnie o. dDc. Henryk ZmDn SVD. Problematyka etnologiczna rozwijana jest w Akademii 1'e<;logii KatDlickiej w Warszawie. Etnograficzme publikacje polskich misj_lnarzy, zamieszczane CZęstD w specjalistycznych, krajowych i zagranic':nych czasDpismach, są zbyt mało znane w naszym środowisku, a P:l uerszą ich prezentację brakuje tu miej,sca 10. Obok badan etnDgraficznych opartych o własne terenowe penetrac.l: autorów, które w ostatnich latach dominują, co jest zjawiskiem ni:zmiernie pozytywnym i co pozwala nadrabiać zaległości z lat minionyci,_ we wszystkich placówkach etnograficznych kontynuowane Scl bada·r.." oparte o inne, wtórne źródła. Ten rodzaj badan, szczególnie w odniesi::niu do etnografii ludów Oceanii, preferowany jest w ośrodku wrocla\'.Ekin1. W tym krótkim z konieczności omówieniu nie sposób było przedst~·\vić wszystkie dawne i współczesne polskie badania w dziedzinie etn:lgrafii ludów pozaeuropejskich. Nie to było zresztą mym celem. Chodzi") raczej o zaznaczenie, że nauka nasza w tym zakresie ma liczącą jlj:'. kilka dziesiątków lat tradycję, a korzenie jej mocno tkwią w obserw> cjach i badaniach Polaków z minionych stuleci. Etnografia polska, mimo niesprzyjających często jej warunków, nigdy z badan pozaeuropejskich nie zrezygnowała. Również lata o wyjątkow) niesprzyjającej dla badan poza własnym krajem koniunkturze. wplynę~y tylko na ich przeorientowanie, by w konsekwencji dopr-owadzić do ich rozwoju. Niestety, stosunkowo niewiele naszych publikacji funkcjonuje w świ:ttowym obiegu wiedzy etnologicznej. Z pewnością, gdyby były publiku - 10 H. Zimoń, l'ig.ii Katolickiego FienIężno naukowo-dydalvt'yczna Uniwersytetu Lubelskiego, 17: 198-0,s. 23'1-45. E. Perczak, tl,~eni1 Słowa s.13'5-142. Działalność Bożego w poznanie ludów katedry Materiały Wkład polskich pierwotnych, historii i Studia i etnologii Księżjj misjonarzy [w:] Polskie T"- Werbistó ze ZgroTI"badania .. ('. �J'OLSKJE POZAEUHOPE.TSKJF: BADAN!A ETNOGHAFJCZNE 21 ] wane częscleJ, niż to ma miej~ce obecnie, w {ęzykach o szerszym J'.ii: polski odbiorze, rola ich mogła by być niepomiernie wic;~sza. Na wstępie już stwierdziłem, że problematyka poz&europej~ka stal'.<Jwija w przeszłości i stanowi obecnie margines w stosunku do etnogrc.cj Polski. Jest to jednak margines znaczący. Wystarczy wspomnieć, że pJLa::i WO/Ii prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych realizovv:,r:ych w naukowych p!a2:)wkach ebnologicznych dotyczy tej właśnie proI::lcmatyki 11. Społeczny, wykraczający poza wąskie jednak środowisko nau'kowe. odbiór wyników tych badań jest znacznie szerszy. Często właśnie t3 f:robłematyka rzutuje w pierwszym rzędzie na kształtowanie wiedlY e-.:nołogicznej w społeczeństwie. Z tego też powodu winni jesteśmy Bbeg8ć o jej wysoki poziom oraz szerszą popularYZ8.cję. 11 G. E. Kurpińsku, T. Kulesza-Zakrzewska, f:;1i.ropejska i europejska w;;konanych - :9,5, •••• w katedrach [w:] Polskie baJania 1V pracach etnogr:rtii E. Pietruszek, magisterskich, i pracowniach ... , s. 143 - 150. doktorskich p AN w Problematyka pfE'.(i habilitacyjnych trzydziestoleciu 19'!';- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45b498e6d547df76370d9c657f4179fe.pdf 853fc8911794d655b095e69297226c2c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1913 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource Wielkopolska społeczność wiejska sąsiedztwo Chojno (Wielkopolska) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1775 Title A name given to the resource Chojno i jego mieszkańcy w opinii sąsiadów / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.183-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 1986 ,\OJCIECI-I {,YSIAK J. clblin CHOJNO I JEGO MIESll,KiAŃCY W OPINIACH SĄSIADÓW 1 Wieś Chojno, położona na prawym brzegu Warty, dwanaście kilome . piętnaście na zachód od Wronek" roz'.,ągnięta na skraju wielkich lasów, nie wyróżniałaby się niczym szcz€:,~ljlnym, nie zwróciłaby bacznej uwagi sąsiadów, a póżniej i folklorystów, dyby nie jej mieszkańcy - sami Chojanie. Dużo miejsca charakterystyce tej mikrospołeczności (wieś liczy około ";"'JO mieszkailców) po~więciła w roku 1913:1 Felicja Straszewska, która pl'O'1ławówczas: "Chojanami nazywa ludność sied:t.ąca z lewej strony Wary, mieszkańców Chojna. Chojany są wysmukli, bruneci, zacięci i bardzo iorzy do bitki, przez ludność innych wsi nielubiani i obrzucani wyzwi-:ami, są przedmiotem drwin i dowcipów całej okol,icy. Ponieważ są to Jdzie na ogół ubodzy, nie cieszyli się dawniej zbyt dobrą opinią i gdy okolicy coś »zmieniło pana«, zastanawiano się, czy przypadkiem Choj;,n tamtędy nie przechodził. Rzadko też ożenił się ktoś z dziewczyną .: Chojna, pospolicie nazywają tamtejsze kobi€ty "czarne chojuny«. One .<iŚ majq wielkie zamiłowanie do błyskotek, a bardzo mało do porządkL~, l;ordzo lubią tańczyć, mniej pracować, a więc z tym wszystkim i swoj·ą ':Larnom urodą podobne są zupełnie do Cyganek"2. Dzisiaj mieszkailcy Chojna nie podzielają przytoczonych powy'Żej r,,,linii. Przeciwnie - jedna z moich niedawnych informatorek pawie:'ziała wręcz: "Chojanki były dość urodziwe, tańczyć lubiały, owszem, E:,)wodzenie miały jak trza; bójki były o dziewczyny, aż okna pryskały 3. Jednakże do dZisiejszego dnia sąsiedzi opowiadają o Chojanach szer'.g anegdot, przekazują zabawne powi€dzonka, zdarzają się też niekiedy i iośliwe pomówienia. Chojanie przywykli już do takiej sytuacji i nie l.wrą sobie owych zło:;!lwostek do serca, a wręcz przeciwnie - doskonale . . ów na wschód od Sierakowa, !. < I '.'! l Artykuł ten powstał w ramach szerszego opraco\\"ania dotyczącego świad.)·· --:".,ścigrupowej Mazurów Wieleńskich. 2 F. Straszewska, O Chojnie i Chojanach, "Z groat; Halszki", Szamotuły 193'1, .' k ~, nr 4, s. :34. 3 Przekazała Gabriela Majchrzak, Chojno 1985.02.02. �184 Wojciech Ł'lIsiak się tymi opowiadaniami bawią 4. Inaczej było jednak przed z górą pi\;cdziesiąciu Jaty, kiedy to Felicja Straszewska pisała: .,strasznie »hambi~ny" naród! Drw~ć z siebie nie pozwalają, a tymczasem z powodu lTU· zurzenia drwią z nich wszyscy, co oczywiście jest powodem porachunki,: nożowych" 5. Największa grupa anegdot i złośliwych opinii sąsiadów o mieszk2'1cach Chojna związana jest z ich tzw. "poprzeczności'l". Systematyka pr)!_ skiej bajki lndowej Juliana Krzyżanowskiego podaje jedynie sześć w." riantów tej anegdoty z terenu całej oPls:ki, oznaczonej T ~ 124r; i;. W "Kronice parafialnej", ks. Mieczysław Posmyk wyjaśnił "trochę śm:> szną, pogardliwą" nazwę "poprzeczni Chojanie", pisząc, iż jest to ..... najczęstsze (... ) określenie mieszkańców Chojna, wywodzclce się od st,"rego opowiadania o początkach wsi" 7: 1. "Kiedyś książę Sapieha sprowadził tu o:adników z ..Mazurów" (cz:, Podjasia) i kazał im tu się wybudować na terenach obecnej wsi. cuprosili u księcia, aby im pozwolił wyciąć z Jasu drzewo na szerokość, żeby można było przejść "drabką". Książę oczywiście pozwol' na co Chojanie zrobili drabkę, długą ponad 20 metrów i postawiws?y na poprzek wycinali drzewo tak długo, aż wycięli cały ~zmat od dzisir;,i· szych kanałów do krańca Radziszewa i Dołów (do M. Blat)" 8. W tradycji okolicznych wsi owa "poprzeczność" przejawia się w k::kunastu innych wariantach tej anegdoty, gdzie zasadniczym motywe n jest zawsze niesiona w poprzek drabina. Nie sposób oczywiście wymien ~tu wszystkich wersji tejże opowieści, stąd też ograniczę się do prze::1sL-'ivienia najbardziej charakterystycznych: 2. "Jak zakładali te wioske Chojno, to chcieli mieć wyjście na SWle'L. jakieś droge. Namyślali się tero, jak ta droga ma wyjść. Wzieli drabil' jeden złapał na jednym końcu, drugi na drugim, a reszta z siekierkan; i jak drobka była szyroka, tak robili te droge" H. 3. "Chojuny poszli na grzyby i jak byli na tych grzybach, to zo1J,)czyli, że tam wrona ma młode. Jak óni szli na te grzyby, to drabki n , \V niniejszym opracowaniu wykorzystałem prócz własnych zdpi:'ó." z i 1 983 - 1985. w których starałem si~ zachować lokalny język gwaro\';y, \"kż(C IVcZ~'n:ejsze: Oskara Kolberga, Otto Knoopa, Kazimierza Nitscha. Fcllcji Straslc\nk' i ks. Mieczysława Posmyka. 5 F. Straszewska, dz. cyt., s. 3'3. 6 J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w ukladzie 'Y5tem~ltyczllym, W,-DclH~53, t. 2, s. 34. Kronika paraLalna, Chojno n/Wartą, t. 1, s. 10 (n.;kopiśmienny zC\p~.' z rCl~ 19\49). s Tamże, s. 10, zapisal ks. 2VIieczysław Posmyk; T --- rZ4;3. , Przekazał Bogdan Nowak, Zatom Nowy, 1983.07.22; T - 12[·18. �CH(),INO l ,1El;O :\llt~';I..KA)iCY W OPINIACH S,\SIADOW 185 nicoli i PO\\'i,ldają, że trzeba jt:' wyorać, bo óni jedli wrony i posłali Z3raz po drobkc, a ponieważ óni nosili drohke jak poprzeczne Chojuny, a ~a drobka była dość długo, to óni te szyrokość ty dr-ooki wycJi, a sz' o to kil:zan<lscic dni, to zanim dotarli do tych wronów wew tym gnieździe, to <'lne obrosły wcw piórka i wyrunyły z gniazdów i już smażki Choju~':y z wron ów nie mieli" lll. Podobne anegdoty, \V których z kolei pretekstem do prześmiewan;,l sit; z Chojanów były podejmowane przez nich próby zdobycia młodych wron lub zniszczenia gniazd tych ptaków, znajdujemy także w zbiora'::t, folklorystycznych Otto Knoopa: 4 ... W lasach polożonych pod wsią byly wielkie ilości wron, ktece sprawiały wiele szkód, Kiedyś na wiosnE; ludzie zebrali się, ażeby WY'b;'ać wronom gniazda. W tym celu za brali długie drabiny. Jednak ru:: n;eśli ich jak inni rozsądni ludzie wzdłuż przez las, lecz wzięli je w pJpnf'\ i tak. by dalej iść musieli zrąbać wszystkie drzewa, które im 112 d,'odze staly. W ten sposób w lesie powstała szeroka droga, którą je:;> cze dzisiaj można zobaczyć" 11. 5.. ,Bylo to w tym samym czasie. gdy wokół wszystko było pokryte IF-sem. W l<lsach żyło bardzo dużo wron, a ponieważ Chojanie byli wielkimi nieprzyjaciółmi tych ptaków. szczególnie młodym ludziom sprawiało wielką przyjen1l10ść wybieranie im gniazd i niszczenie w ten SpQSÓD ich potomstwa. W okolicy bylo grube drzewo, na którym gnieźdz~~o S'l~ szczególnie dużo wron. ale ludzie nie mogli się na nie dostać. DLteso pobiegli do domu. ażeby przynieść drabinę. Nieśli ją jednak w por:zek i teraz. gdy chcieli isć przez las, musieli najpierw ściąć stoją:::ena drodze drzewa. Gdy doszli do wyznaczonego drzewa i obejrzeli s;~. zo')aczyli za sob<l prost<! drogę. Cieszyli się z tego bardzo i teraz by:, zdania. że tylko drabin'l można robić drogi. Dlatego jeszcze dzisiaj mó,vi s:~ w oiwlicy a drogach. :;;tóre są bardzo wąskie: Tutaj Chojanie nie;L brdzo mal<l drabinę 12. Niekiedy zamiast przesladowClnych wrOll narratorzy wprowadzają ~l::; c?owiadania mQtyw ścig:mego dzięcioła lub wiewiórki: 6. "Kiedy chcieli isć wybrać dzięcioła z dziupli dla hrabiego Kw:leckiego. poszli z drabką. którą nieśli \v poprzek. W ten sposób nacię!; mnóst\vo drzc\va i powstała szeroka droga wśród lasu. W ten spos':':) z30byli drewJ10 na budowę domów" 11. 111 Przekazal " 0, Knoop. E.Oti. rok :i. ". Henryk Olt'k,o.\'i.e7.. :Ybkrzec, 198:3.07.17; T - I:M8. Polnische Diimon<'n II. ..Hessische Blatter £lir Volkskunde", 88 - 89: T - Lip, k 1:z..t3, " Tenże. Sell II'ank ,1m ChOYl111\W;' ... Rllg'-liiener F<1milienblatt", RogDźno 8 gnrjn,:, 1912, rok 11. ". G8; T - 12-1'8. '" Przekazała Gabriela :\I:1jehlLlri:, Chojno, 19&5.02.02; T 124:8. �]86 Wojciech ŁlIsiak 7. "Chojanie ujrzeli w boru wiewiórkę i chcieli ją złapać, a że ucie:':la wysoko postanowili przynieść drabinę. Gdy jednak wiewiórka umkn;-Li w głąb lasu, nie wpadli na pomysł najprostszego niesienia drabiny ;;:,iędzy drzewami, lecz niosąc ją w poprzek, ścięli całe szeregi ,.chóje~,j nim do wiewiórki doszli. Wtedy jeden 'v\'szed! na drabinę, ale gdy jU.'l ,,-,-;iałwiewiórkę schwytać, ta skoczyla dalej. Mazur pomyslal, że skoro ",lewiórka skacze, i on może to zrobić. skoczy! wiE;C. spadl i za bił s:<:. :Fotem drabina zachwiała się i upadla kOl1cem w bór i Chojanie wtedy ~.'ozumieli, że niepotrzebnie tyle drzew nacięli" 14. Motyw zdobycia drewna na budowę nowych domów, j:lki już pOWYŻej :ćcstał wymieniony (6), przewija się też w innym opowiadaniu, gdzle (';wali się przebiegłość, spryt i mądrość mieszkaJ1ców omawianej WSl: 8. "W Chojnie razem z tymi Chojanami to mieszkał szlachcic, kt~]mu chłopi podlegali. Oni chcieli pobudcwać sobie domy, ale nie mog~i vI niego otrzymać pozwolenia na wycięcie drzew. Wymyślili więc fo> Oznajmili szlachcicowi, że znależli orle gniazdo. które w rzeczywi·1.)ści było srocze. Szlachcic kazał sobie przynieść to gniazdo. Chojal1~(; : lobili "drabke", którą nieśli w poprzek. powalając prz~' tym wie:e drzew i w ten sposób zdobyli drewno na budowę" 1.,. Anegdoty mówiące o "poprzeczności" Chojanów. mimo swej wieL-it'.i .Ci.pularności, ulegaly wielokrotnie daleko idącym uproszczeniom. kil l'talizacja sprowadza się niekiedy do uogólnieI1. ale treść w dalszym cią;u ');;wiązuje do motywu niesionej w poprzek drabiny . . 9. "Chojany jak szli, żeby gdzieś się dostać. to nieśli ze sobą drabi;~::, a co im przeszkadzało, to wycinali, to zawsze na nich mówili: "wy pv~: l zeezne Chojany«". Bywa też, że owa "poprzeczność" mieszkal1ców ChoJlla przl'dsta\'v'i,,:~') F "t w formie zagadki: la. Pytanie: Dlaczego w Chojnie są takie szerokie ulice'? Odpowieci.i.: L'Jatego, bo jak zakładali tę wioskę, to wytyczali je nicsionq w poprz,_:~ ,,) abiną li. Sami mieszkań~y Chojna, choć doskonale bawi<l sit; dzisiaj podG:);~Y':u do przytoczonych opowiadaniami. starają się w miarę racjon<:1k:.(~ i.}zedstawić ich źródło, tłumacząc je np. w ten sposób: ] 1. "Na Błotach były pasieki, ale nie można było się tam dos~.:ć: ',V żaden sposób, ponieważ nie było drogi przez lasy. Hrabia d:lł Cho!)· li; : ':l. " K. Nitsch, Pojęcia ludu wielkopalsk:ego (1 )'IaZUl'<lcl1, "W:,Ll", .'. '\ s. 67:3 - 6'7-4; T - 1214-8+11227. 15 Przekazał Tadeusz Ignyś, Chojno, 1005.02.0~\ T - 12·ł8. 16 Przekazała Eugenia ZmudziI1ska, Zatom Nowy, 19S3.(}8.06; T 17 Przekazał Edward Dąbrowski, Sieraków, 19&4.1,1.17. t. lu. 1:2..;s. 19\)2, �CHO.JNO [ JEGO MIESZKA~CY W OPINIACH S,\SIADOW 187 :-,om pozwolenie, by wycięli w lesie drogę na szerokość drabiny. Chojao·i~ejednak ustawili ją w po'przek. Gdy hrabia to zobaczył, bardzo si~ : denerwował, ale było już po fakcie" 18. 'Zobrazowana w powyższych anegdotach przysłO\via "poprzeczność" :llieszkańców Chojna, w opiniach sąsiadów charakteryzuje szereg innych .;ykonywanych przez nich czynności. Zdaniem Felicji Straszewskiej: .Chojanie wszystko robią »na popsycke«: konia do wozu zakładają »na ,<Dpsycke«, orzą »na popsycke«, baba z lasu chrust niesie »na popsycke(, ;.rtpelusz na głowic, pasek, szelki; wszystko, nawet żegnają się "na po~).ycke«·' 19• . Współcześnie (a prawdopodobnie i dawniej) o ową "poprzecznośc", "Jzumianą jako niedoskonalość anatomiczną. podejrzewa się mieszkanki Chojn<\, co w samej wsi spotyka się z żarliwym sprzeciwem. Te i podobne opvwiadania o "poprzeczności" Chojanów znane są po 'tv_echnie w całej wsi. Nawet przedszkolaki wiedzą. co to znaczy, gdy .•)wiem zapytałem ich o "poprzecznych Chojanów". natychmiast otrzymałem chóralną trafną odpowiedź. Czyny mieszkańców omawianej wsi wymienione w powyższych aneg'9tach były niekiedy złośliwie naśladowane przez sąsiadów. Kazimierz ~<:,Łsch zanotował we wsi Wielonek koło Ostroroga taką to opowie~c ','.spomnieniową: 12. "Bylo to w Chojnie na weselu, gdy po ślubie wóz z gośćmi za:. chał na podwórze, jeden z obecnych Polan chcąc lm pomóc ZSląSC, o,. .dął drabinę i niósł ją w poprzek, zawadzając nią oczywiś'cie po drodze . .~ hojanie zaraz poznali, co to miało znaczyć i jeden z nich zawołał: "CO o<,~myślis, ze Chojany jesce takie głupie ze nam dra'oke w poprzek nie.>es?« Wtedy żartowniś przystawił ją do wozu pionowo, bo, powiadano, :' dawniej w podvbnym wypadku Chojany najpierw wchodzili na naj.qższy szczebel, a potem dopiero drugą stroną schodzili" 20. Należy tu jeszcze dodać, że obecnie określeniem" ty poprzeczny Cha:mie", nazywa się ludzi poruszających się niezgrabnie 11. Epitet ten " niektórych wsiach jest także rozumiany jako obraźliwe, dosadne ~;,:J'eślenie stanu umysłowego człowieka, do którego jest adresowany·l2 .'.znacza wówczas głupka, półgłówka, człowieka niedorozwiniętego umy, 'owo). Droga, jaką rzekomo wytyczyli niegdyś w lasach mieszkańcy Chojna, o.sąc w poprzek drabinę, jeszcze do dzisiaj jest przez nich samych po'" Przekazał Zygmunt Radziej, Chojno, 1985.()2.02; T - 12·-1'8. F. Straszewska, dz. cyt., s. 3,5. 20 K. Nitsch, Pojęcia ludu wielkopo1skiego ... , dz. cyt, s. 51<!. 21 Przekazał Henryk Oleksowicz, Mokrzec, 1983.07,17. 2~ Przekazała Eugenia Zmudzińska, Zatom Nowy, 1933.08.06. 19 �188 Wojciech Łysiak kazywana. IN zapisach Otto Knoopa z roku 19,0'6 nazywana jest o", "ircgą Południcy". przy czym folklorysta ten dodawał, iż "latem każcl)' człowiek <Jmija tę drogę, gdyż (... ) przeciąga tam Południca" 2:1. W roi<u 192:1 Felicja StraszewsKa pisała, że " ... drogę zrobiły diabły. gdy ~-: pewnego razu <Jkrutnie na Chojanów rozgniewały. ::3zalały wtedy por;;:ć~ diJ.bly po lesie i wyrywały wszystkie oosny, w miejscu dzisiejszej dros aóy Chojanie jadąc tamtędy, a nie mogąc się z tego żywego piachu wyoabyć, klęli na czym świat stoi" 24. Jeszcze w roku U!I'19, notował ks. Mi:·czysław Posmyk, iż we wsi istniała konkretna droga nazywana .. »j. p"'zeczną" 2". Kolejna grupa aneg::iot nawiązuje do czasów pańszczyźnianych, kiedy to mieszkańcy Chojna musieli pracować na rzecz dworu w Dobroje"..-;" P:ierwszy z tekstów, który tutaj przytoczę, wyraźnie nawiązując do grupy przedstawionej powyżej, wykazuje już cechy charakterystyczne dla drt;· gi.ej 1!2 .. ,Chojany pędzili kury, gęsi i prosiaki, jako dziesięcinę do "kc:. sieluna«. Ponieważ w lesie ptactwo ustawicznie uciekało, Chojanie Wl,rąbali szeroką drogę i na czele, i w końcu pochodu »gadzinowego«, ni,;.,· sąc długą drabinę, dopędzali z Bnżą pomccą swoje »StwOTY« dJ "zyki._ Nad »zykum« zaczęli się skrobać po głowie i medytować, jakby to wszy· sika przewieźć na drugą stronę. Po dwóch dniach tych medytacji Wp2.~~. Chojanom taki koncept do głowy: położyli drabiny na brzeg Warty, pJ' wiązali szmatami nogi zwierząt do szczebli drabin i puś;:ili tę całą nknażerię na wodę, sami zaś popłynęli obok wrzeszcząc okrutnie i dlugim :ierdziami »prostując, ,coby nie pojechało na popsycke«" 26. Nieco inaczej przedstawiona została zależr.ość mieszkańców Chojr;-: od hrabiego Kwileckiego z Dobrojewa w innych anegdotach: 1'4. "Hrabia z Dobrojewa w dawnych czasach nakazał Chojanom L; uprawianie tych gruntów, odrabiać u niego trzy razy w tygodniu. Crc()' j'a'nom sie to nie podobało. Jednego razu wieźli tam kury i przed samy:', Dobrojewem je wypuścili i popędzili dalej, a potem powiedzieli, że trzy dni te kury z Chojna pędzili, bo się wciąż rozbiegały" 27. 15. "Trzeba byłQ panu w Dobrojewie dostarczyć pewnej ilości ku,'. Chojanie przykrzyli EoDie ten obowiązek, więc wpadli na dobry pomy\l l\;osąc: kury, przyszli w pobliże pałacu w Dobrojewie, tu je puścili i gri)m.3dą zaczęli gnać ku pał2cowi. Pan wyszedł na ganek i gdy się dowi·c· ~.l O. KnJop, Poln:sche '" F. Straszewskti, dz. '5 K:onika p:lrafialna, " F. Strasze'.Vska. dz. ,; Przekazał Zygmunt Dam:men II, dz. cyt., s. 8,9. cyt., s. 36. dz. cyt., s. 10. cyt., s. 35 - 3'6; PBL - nie notujl!. Radziej. Chojno, 19'85.02.02; PBL nie notuje. �CHO.JNO I .JEGO MIESZKAŃCY W OHNIACH Sc\SL\O(JW 189 :'Lał, że jak twierdzili, w ten sposób pędzą kury od samego Chojna, uli·~.'Nał się nad biednymi Chojanami i zwolnił ich z tego obowiązku" 28. N,eco inną, choć równie zabawną anegdotę, korespondującą terna. ,<eznie z powyższymi (13 - 15), znajdujemy także w zbiorach folkloryycznych Oskara Kolberga: 16. Gdy owi Chojanie oddawali drobiazg (gęsi, kaczki, itp.) jako da'l(:: do dworu w Dobrojewie, wtenczas zapędzili ten drób na dziedziniec 'xorski, a każdy niósł ze :oobą stołek i przyszedłszy, a postawiwszy go, m na nim usiadł. Więc kiedy dziedziczka kasztelanowa (Kwilecka) wy.'::.1 dla oglądania tej :oceny, i koło nich stanęła, oni widząc, że w tej jwili usiąść nie może, naigrawali się z niej i z dumnym odezwali się ,;::zekąsem: »usiadłaby goł'ka (... ) ale nie ma stołka«" 29. Jeszcze inne wydarzenie podawane w formie humorystycznej opo':.. ~,ści. a nawiązujące do tego samego okresu historycznego, wskazujące tyle na głupotę, co na niezdarność i flegmatyczność mieszkańców C ;;ojna. znajdujemy w następującym zapisie: 17. "Chojanie nie chcieli panu w Dobrojewie płacić podatku i ocią,:j się zawsze. Jednego razu mieli odstawić jajka, dlatego posłali tam ;upiego Jasia, który nie przełożywszy ich slomą, wrzucił jaja na wóz do Dobrojewa dowiózł jajecznicę. To ten pan go zbił" ~(). Anegdota ta niekiedy opowiadana jest w odniesieniu do CZ2SÓW wspól;; esnych: 18. "Chajanie mieli wieźć jajka na targ, ale nie znali jeszcze wytłc~::ane;, i poukładali je na wozie jedne na drugich. Dlatego na targ nie c' l:W ieźli ani jednego całego jajka" 31. Jeżeli w pierwszych szesnastu tekstach przewija się niekiedy spryt, drość i przebiegłość mieszkańców Chojna, to dwa ostatnie, podobnie : wszystkie następne, które jeszcze przytoczę, wykpiwają przede wszy:im ich nieporadr:ość i głupotę, które to cechy przypisują im sąsiedzi . ..c zczególnie kpią z ich jakoby niedorozwoju umysłowego" 32 pisal .., :936 roku Adam Tomaszewski. Żyjąc na skraju wielkich borów Chojanie często korzystali i korzy<::ją do dzisiaj z jego dobrodziejstw. Las jest dla nich, jak sami twier',;ą ,.drugim żywicielem". Ten element ich codziennego życia stał się ·.:"że powodem szeregu drwin i śmiesznostek. Wyżej prezentowałem kiltekstów o pogoni za ptakami: wroną (3, 4, 5), dzięciołem (6) i leśnymi ; 'xierzętami: wiewiórką (7). Tu chciałbym nawi'1zać do tego tematu: 28 29 311 31 32 Kronika parafialna, dz. cyt., s. 1'1; PBL - nie notuje. DWOK, t. 9, s. 55; PBL - nie notuje. Przekazał ks. Stanislaw Lis, Chojno, 198:5.O'2.0i2, PBL - n;c notuje. Przekazała Bożena Ignyś, Chojno, 19'8'5.02.02; PBL - n'e notuje. A. Tom~)s7.cwski, Mowa tzw. Mazurów Wieleńs;';::ch, Poznal'l 1936, s. 8(1. �190 Wojciech Łysiak 19. "Siedmiu Cha janów goniło wiewiórkę, która schroniła się w dziu pli. Aby ją schwytać. postanowili wejść jeden na drugiego i tak zrobit_ Gdy ostatni wkładał już rękę w dziuplę, będący na samym dole tej pi· Jamidy, runął. W górze, z ręką utkwioną w dziupli pozostał jeden nie· ~zczęśnik. Aby go uwolnić, ucięli mu rękę" 33. 20. "Chcąc złapać dzięcioła, a nie mając drabiny, stawali jeden n;, drugim pod drzewem, aż ostatni włożył rękę w dziuplę. Gdy stojąc:; r.a dole usunął się. inni pospadali, ostatni tylko zawisnął, nie mogąc ręk \qjąć. Aby go z tego przykrego położenia wybawić, jeden z Chojanó'" ",mignął toporkiem i odciął mu rękę od drzewa" 34. 2,1. "Szli teraz Chojuny do dómu do tego Chojna z powrotem, pa· trzom, a tu skoko na drzewie wiewiórzyca i óni chcą ją złapać, zabić, L:smażyć i oczywiście zjeść, a jak wiadomo, wiewiórzyca skoko z drzewc\ na drzewo. 6ni tam poszli do dómu, bo chcieli zrobić ogień, a jeden m'io; pilnować, żeby ta iviewiórzyca nie uciekła. To był młody, zdrowy Chojun. Zobaczył, że ta wiewiórzyca skoczyła na drugie drzewo, na sam czubek, to ón sobie myśli: »Tero jo tam wyjde, złapie jóm, pójde do dómu i sóm zjym«. Włazi na to drzewo i chce jóm złapać, a óna po gałyn. ziach i hyc, na drugie drzewo, a Chojun sie długo nie namyśloł i myśl, sobie: »Jak óna hyc, to ja tyż hyc«. Złapoł się jak ta wiewiórzyca, ga· ;:.mź sie ułamała i Chojun, hync, na ziemie i sie zabiół. Zanim reszL, Chojunów do niego przyszła, to ón już umar. Zobaczyli jak leży na pIcl:ach i wyszczyżo zymby, a ta reszta to sie bardzo cieszyła, że óni nit, zjedli ty wiewiórzycy, -bo óna j·est trujunca. A ich kolega połklD.ołjÓ11l na surowo, te wiewióTzyce i tera jeszcze knapy na nich wyszczyżo" 3S. 22. "Byli kiedyś Chojuny na targu w Sierakowie. Idą bez las, a tam myśliwy przy drodze po polowaniu chodził i sie zmynczył, siednuł prz)' ty drodze w ró\v, j)roń postawił koło siebie i zasnuł. Szli Chojuny i mó'\,\'ią: »Psyt, to jest muzykant, bo to, to jest klarnet, nie trza go budzić. na pewno sobie popiuł«. A ta broń to była nabito. I idą, idą, a jedyn do d.rugigo pada: »Ty, spróbuj no zagrać, może num to pójdzie. Ty bydziesz dmuchał, a ja byde przebierał tymi klawiszami". ».Dobra« powiedzioł tyn drugi. I tak zrobili i tyn zostol zabity, bo óne !1ie wiedzipli. że tyn klarnet jest taki ostry" 36. Także inne wypadki, które rzekomo miały mieć miejsce wsi, stały się dla sąsiadów przedmiotem drwin i kpin, ujętych 33 Pnzekazal K. Nitsch, 35Przekazal 36 Przekazał 3-l Zygn:unt Radziej, Chojno, 1:!}8i5.02.02; T Pojęcia ludu wielkopolskiego ... , dz. cyt., Henryk Oleksowicz, Mokrzec, 19i8'3d)7.17; T Henr;"k Oleksowicz, Mokrzec, }I9:B3.07.17; T 123'5. s. 674; T - 12i27. - 12128. w same; formie w 1250 + 1235. �CHOJXCl l .JF:GCl ~I1E"'ZKA)\CY W OPINIACH Sc\SIADÓW 191 ojX)\\'iadania anegdotycznego. :Najpopularniejszym z nich jest opowi;lda:1ie mówi,\ce a tym. jak to Chojanie wciągali na dach krowę lub byk;;: 23. "Na chlewie był słomiany dach, a na nim rosły chwasty. I te1'G ~.~t' głowią Chojany. jak je ściągnąć. Jeden powia'do, że tam wejdzi.:. a óni padają, że nie bo sil' zabije. Drugi pado coś innego. To mówią, Że k:'owe tam wsadzą. a óna je zje. Wzieli łańcuch, przerzucili przez dach ;';:1'owana tym łańcuchu i ciągnom tam te krowe. Óna się dusiła i wy'.\'aliIa język, a jeden Chojan powiada: »Już, już sięga« i ją tam udu- a 24. "Na dachach nowowybudowanych domów zasiali perz, który nif:ha\vem sil;' zazielenił. Szkoda było Chojanom pięknej trawy, wywinde'",ali więc bysia na dach. żeby sobie podjadł. Dach był słaby i by: v.'padł im do izby" 38. Od powyższych dwóch anegdot odbiegają nieco charakterem przebzy mówiące a tym, jak Choj,ll1ie wyławiali ze studni książyc i ja:: }'rzesuwali kościół, przy czym cel tych opowieści pozostaje taki san:. j:::k w dotychczasowych przypadkach - jest nim ośmieszenie i wykpic nie przez sąsiadów niefrasobliwości, a czasem nieudolności Chojanóv ...: 25. ,.W studni odbijał się księżyc, dlatego Chojanie pomyśleli, że si'c; 'l'; :1iej utopił i chcieli go wyłowić. Postanowili zejść do tej studni. Lden drugiemu podał rękę i trzymając się w ten sposób, opuszczali si'~ w dół. Gdy ten na dole był już blisko wody, ten u góry powiedzia 1: Pocze~ajcie c1nvile. ino napluje sobie w ręce" 39. 26. "Chojany chcieli przesunąć kościół. Wtedy zebrało się wielu chłopow i pchają. Jeden z nich zagrzał się przy tej robocie, zdjął marynark~ i położył ją za kościołem niedaleko muru, po czym poszedł dalej pcha?; Potem przyszedł w to miejsce inny chłop i zobaczywszy maryn81-KI'? przysunął do samego muru kościelnego. Gdy później zobaczyli to wsz:yó'cy pozostali Chojanie, stwierdzili, że kościół przesunęli" 40. Bezpośrednia bliskość rzeki Warty, a także kilku większych jezior, pozwalała mieszkańcom Chojna na częsty kontakt z tymi wodami. Dl J sąsiadów nieumiejętne wykorzystY\'v'anie blisko.ści owych wód przez Cho~ janów stanowiło także nie lada okazję do wielu szyderczych opowiadań: 27. "Jak złapali szczupaka, takiego dużego, to za to, że im zjadai m~łle ryby, zrobili nad nim sąd i skazali go na śmierć, i go utopili" 4;_ 3; Przekazał Bogdan Nowak, ZaŁom Nowy, 1983.m.22; por. L. Skrzypczak, teriały do etnografii Chojna nad Wartą, "Lud", t. 68, 1'984, s. 263; T - 1210. 38 Przekazała B<Jżena Ignyś, Chojno, 19i85.02.02;T - I:210. 39 Przekazał Tadeusz 19nyś, Chojno, 1985.a2..02; T - 1\3'35a, c +11250a. <o Przeka.zała Gabriela Majchrzak, Chojno, 19815.02.0i2;T - 13'36. <1 Przekazała Eugenia Zrnudzińska, Zatom Nowy, 1933.08.06; T 1207. \ló- �192 Wojciech Łysi(Ik 28. "Chcąc ukarać raka. że jednego z nich uszczypn,!l. utopili g3 w rzece" 42. Mieszkarlców wsi Chojno o:wliczna spoleczno,;ć pom,nviala też o niez!'ajomość niektórych zwierząt i roślin. czego wyrazem S'l liczne dowc:_0ne opnwiadania: 29. "Óni jeżdżali na targ do Sierako\va i z nimi wszyscy ludzie, Gl zwłaszcza Niemcy niemogli się zmó\vić. bo ćmi bardzo spiewnom mo we m;eli i wszystko mówili na »s« - piasek. syski. bo z Chojna do Sierakowa była lepszo droga niż do Wronek. Koszyki posprzedawali; takie z korzeni sosnowych, to óni Chojuny sprzedawali. 'L,m swojc rzc,:zy s.~rzedali, a óni nie znali kota, a tam zob2.czyli czlowieka. co chciał ko>} s.="zedać. Im sil' tyn kot spDdoboł i gD kupili. Zabezpieczyli gD. żeby im nie ucik tam we worku, albo w czym go t,'m mieli i pojechali do dómu do Chojna. Sobie pogadali, pogwarzyli, bo to same Chojuny byly. I tyn kot ZC'czun miałczeć, to mówili, że ón się tak wydziro, bo jest głodny, to znaczy tyn kot jest głodny. No i tera óni powiadaj'r "CO ón jy? «, bo óni przecież nie wiedzieli. Jadom i trafili na chlapa, ale nil' wiedzieli, czy to Polak, czy to inny, ale sil' go zClp,ytali. ale to byl Nimiec i ónynw. zapytali, co ón jy, a tyn Nimiec nie rozumiol ich ani w zumb. ,lii':;: ó:li sil' go zapytali, co nó jy, to ón powiado: »Was'?« A óni zrowmic'li że ich bydzie jo~:lł, to zrobili narade, że j:"k przy jadom do dc'Jl11Ui wbie pojedzom, to go zabijam. Jak przyszli Chojuny do dómu. kónie wyp:'zyngli, a ich dzieci byly ciekawe, co óni majom i tyn worek rozwi~uJi i kot ucik, a ktoś z tych dzieci poleciał do dómu i powiedział, że to zwierzuntiko, co przynieśli, to ućkło. Ale sil' tera wielgo trwoga zrob:uła i pytali sil' gdzie ućkło, bo w nocy ich pozażyro. Dzieci mówiom, że ot do ty stodoły. To my go wew ty sodole spoImy i tom stodołe podpalili, a kot przecież zwierze, które ucknie z ognia i poszedł do inny stodoły, to óni drugom stodole podpalili, tak aż sil' cale Chojno spolila n. 20. "Chojuny pojechały na targ do Sierakowa. Wiadomo, że óni nie L::;ali wszystkich rO.ślin i nieznali ty:". dyni. czyli jak my to nazywamy: korbola. To na tym targu zobaczyli po raz pierwszy takiego lwrbob. Sil' wiedzieli do czego tD jest. a ponieważ tD bylo dziwne, to to kupili. l'~o i jadom do dómu z pDwrotem. Pierwszego napotkanego człowieka zapytali, co to jest. Ón wiedział, ale chciał sobie z nich za'kpić i powiedział, że to jest »kobyle jaje«. Pojechali tera do Chojna do dómu i po oJiedzie sil' zeó'zli i radzili nad tym Jakby sie tera te źr'ybic wylyng;o z tego jaja i po naradzie postanowili, że trzt'ba to gdzieś za nic';, w z:'." K. Nitsch, " Pl'wk'azal "l -- 1~8L Pojęcia ludu Henryk Olcksowicz, wielkopobk'c''''~) .... dL lVIok:'Zt'~' l%::.lli.li: l"" .. s. Gi·\: T p,n·. DWOI\:, _... l. 1:510. 9, .'. ~:;; �CHO.JNO l .TEGO MIESZKAŃCY W OPINIACH S"\SIADOW 193 l'.szne miejsce i po kolei każdy bydzie musiał siedzieć, żeby się wylyngJo. To trWuło dość długo, a to sie nie chciało wylyngać, a to było rozmaicie i dyszcze. i rozmaite, i od dołu ziemia była wilgotna, i tyn karbol czy chciał, czy nie chciał, to musiał już gnić. To była już jesiń i tera sie zacZUn sezon polowań na zajunce. Traf chciał, że w ty okolicy, gdzie Chojun siedz:oł na tym kobylim jaju, polował myśliwy i w ty chwili wyleciał zajunc. Myśliwy strzelił. Tyn Chojun sie wystarszuł tego wystrzału i podskoczuł na tym jaju i óno pynkło, a w tym momencie co pzelecioł tyn zajunc, to ón pomyś~oł, że to jego źrybie. Ale ten myśliwy ""strzelił tego zajunca i tyn tera poleciał do tego myśliwego żeby go C)chrwniać, że mu zabiuł tego źryboka. A ten myśliwy mu powiada, że cD nie byla żadna kobyła tylko to jest zajunc. A tyn Chojun pada tak: .,:Jobrze panocku, jak zajuńć to zajuńć można było tego źrybocka od kubyły, ale nie raz zabijać" 44. 311. "Chojuny chciały się dostać drogom do nastympny wioski, oiwiedzić znajomych i tak szli na skróty przez te pola. No i trafili na łan tatarki, a óni tego nie znali, co to jest i jeden mówi: »Koledzy, uwaga, tc"o przepłyniemy przez morze«. Tero sie kładom na brzuch i płynum w ty tatarce, to wiesz jakie óne tam ściechy porobiuły. Jak przepłynuły Ie tatarke to jedyn Chojnu powiada: »Tero musimy się policzyć, czy sic który w tym morzu nie utopiuł«. No i tera, jak wyszli z tego morza, wszyscy sie pooczepywali i tera sie by dum hczyć, czy wszyscy sóm, czy sie który z tych Chojunów w tym morzu nie utopiuł. No i popaIlzyli wKoło i najstarszy z tych Chojunów ich liczy. Ale zawsze zaczyflU od siebie, ale siebie nigdy nie liczy: »Jo, ros, dwa, cy ... «. A było ich razem dwunastu. Jest jedenyście. Rozpacz, lament, że sie jeden Chojun w morzu utopiuł, go nima. Przejeżdża tamtyndy człowiek, podszedł do :ch i sie pyto: »CO tak narzekacie, co tak lamentujecie?« A Chojuny" n~ówi<l do niego, tego łobskiego człowieka, że płynyli przez morze i jeClyn Chojun sie utopiuł, bo go braknie. A tyn łobski człowiek pyto się: Gdzie tu mocie jakie morze, to jest zwykły kawałek tatarki, to jest do jcdzynia. kasze sie z tego u nos robi«. To Chojuny sie bardzo zdziwiły, 2i.: tutej z morza się robi kasze. ».1 gdzie was tu który zginuł, ile ma was ~u być?« »Dwunastu«. To On powiada: »Jak wy się policzyli, że was ~~raknie?« »'1'0 my się policzyli: było dwunastu, a jest jedenastu«. »To je was tera policze, ustawcie się w rzundek«. Ustawili się Chojuny \v rzundek i ón ich policzył: »Roz, dwa, trzy ... dwanaście. To wyście i~m wszyscy«. Bardzo się ucieszyli i go ucałowali" 4;,. ;:J2. ,.Pewnego razu przejeżdżał przez Chojno handlarz, który zwrócił 13 " Plzel"lZ<l! Hcnryk Oleksowlcz, " PrzekClzll1 Henryk Oleksowicz, "Lud" t 'jJ Mok,zec. Mckrzec, 1983.08.22; 1983.07.17; T T 131gb, - c, d. 1290+1227a. �194 Wojciech Ł1Isiak uwagę, że mają bardzo ciemne twarze. Zdziwiło to mieszkańców ws ale by ich nie niepokoić, kupiec powiedział, że ma taki środek, po użyciu którego ludzie ci będą mie1i znowu twarze białe jak inni. Po nara·· dzie sprzeda wał im nasiona gryki i kazał posiać na wiosnę. Powiedzia! też, że gdy gryka za'kwitnie, to należy się w niej wytarzać, a skórd będzie biała. Tak też wszyscy zrobili. Następnego roku, tak jak on ra· ciził, tam gdzie kwitła gryka, wszyscy poszli na pola. Tarzali się w nip; chłopi prawie cały tydzień, a gdy spojrzeli na siebie, stwierdzili, że s-\ tylko brudni. Poszli się umyć do rzeki i ze zdziwieniem zauważyli, L cerę mają taką samą jak poprzednio. Teraz dopiero zrozumieli, że zo· stali oszukani. A cała okolica, jak zwykle miała nowy powód do śmischu" 46. 313. "Wśród ludu panuje przekonanie, że człowiek stanie się piękm' i mądry jeżeli przejdzie przez kwitnące pole żyta. O tym chciało si',: przekonać trzech parobków z Chojna, którzy o tym słyszeli. Pewne': niedzieli wyszli wcześnie, ażeby poszukać pola żyta. W owej okolic\' mało jest żyta, poniewa'ż ziemia jest bardzo słaba i dlatego Ch{)jani~. nie znależli takiego pola. Dlatego ruszyli z powrotem do domu. Doszl i do skrzyżowania drogi i, by zrobić jeszcze jedną próbę, podzielili si-.: i każdy poszedł w innym kierunku. Ale zaledwie się rozeszli, ten, który poszedł w prawo, krzyknął do pozostałych, że widzi pole żyta i wszyscy mają wrócić. Oni obaj poszli teraz do tego wołającego i wszyscy trze! razem przeszli przez pole żyta od jednego końca do drugiego. Poten spojrzeli nawzajem na siebie, ale nie bardzo wiedzieli, czy naprawd,; zrobili się ładniejsi. Gdy przybyli do domu, wszystkim ludziom we ws opowiedzie'li, że przeszli przez kwitnące pole żyta, a przecież nie staL się ładniejsi. Ludzie jednak wyśmiali ich, mówiąc, że to wcale nie był<! pole żyta, lecz pole na którym właśnie kwitła tatarka i że właśnie dla· tego nie stali się piękniejsi. Historię' o .tych trzech mądrych Chojanach wnet w całej okolicy wszyscy poznali i gdy teraz komu.'; zdarzyło sic popełnić niewybaczalne głupstwo, wtedy ludzie mówili: ,.Ten jest pewni.z Chojna!" 47. Różne zajęóa rolnicze i pozarolnicze także bywały przedmiotem kpi;: sąsiadów, czego wyraz znajdujemy w następujących przekazach: 3\4. "Ktoś użnął trochę żyta i odszedł, zostawiwszy na miejscu sierp Chojanie twier'dzili, Ż.e to jest "robaczyca", niszcząca zboże i uradzili ją .6 O. KnQQP, Sagen und Erzahlungen aus del' Provinz Posen, Poznań 1893. nr LIlIA, Das SchÓ:1beitsbad, przekazał P. Sommer w Poznaniu. 47 Die Choynower Knechte im Buchweisen, "Rogasener Familienblatt". Rogoźn,: 24 września 1906, rok 9, nr .5, 5. 17 -18, przekazał Stanislaw Stańko; P,BL. - nie notuje. S. 211, �CHOJNO I JEGO :YlIESZKA:'ICY W O:'INIACH S,\SIADOW 195 zabić. Gdy wszakże jeden z nich uderzył mocno kijem po sierpie, narzędzie to odskoczyło, dotkliwie go raniąc. Postanowili więc »roboczycę" spalić na miejscu i w ten sposób zniszczyli cały łan żyta" 48. 3'5. Gdy Chojany spławiały bełki na Warcie, to zamiast je puśc:': z prądem, aby same popłynęły, to je jeszcze ciągnęli po brzegu linami 4". Zdaniem Felicji Straszewskiej, mieszkańcy Chojna żyjąc długo w borach, byli chrześcijan mi tylko z imienia. Sytuacji tej sprzyjał brak kościoła we wsi, który wzniesiony został dopiero w 1£427 roku. Dlatego też sąsiedzi opowiadali o Cha janach, że: 36. "Musieli oni chodzić na nabożeństwa do Biezdrowa, a że to wcal~ nie blisko, chodzilii kompaniami (... ). Idąc do kościoła przez Pakaw:e klękali przed tamtejszym wiatrakiem i modlili się w ten sposób: »A ty Psenaj.świyntso Panienecko, obracej sie, obracej sie«" 50. Nałeży tu wreszcie przytoczyć anegdotę zapisaną przez Oskara Kolberga, która dokumentuje problem "mazurzenia" mieszkańców omawiar.ej v,:fCi.Jest to tekst, którego, mimo usilnych poszukiwań, nie udało m~ s:ę współcześnie odnaleźć: 37. "Innym razem jechał znów jeden z nich do boru. I odzywa się ta~r. do siebie: »A co to pisc)' Maćku?« - Myślał bowiem, że to może pta:.;;: na drzewie tak mocno piszczy. I nie wiedząc, gdzie to piszczy, nadsłuchuje co kilka kroków, potem idzie naprzód i tak znowu do siebie i o sobie prawi: »Idę dalej - jesce piscy; wychodzę na kiloc (... ) - piscy: v,.·ychodzę jesce wyzej - piscy, az ja tu słucham, eh! a tu w moim nosie piscy". - I nauczyli nas też Mazurowie Wielkopolan, że ich po tym mazurskim pisku nosowym poznajemy łatwo" 51. , Mazurzenie mieszkańców Chojna stało się przedmiotem drwin ni"C tylko w powyższej anegdocie. Funkcjonują jeszcze dzisiaj powiedzonl<.a. których autorami mieliby jakoby być mieszkańcy Chojna. Pierwszc~ z nich związane jest z przyjściem na świat dziecka; niemowlę stawi&.i.~ w oknie, a głowa rodziny mówi: 318. "Pac, a na co spojzys, cyć'o byndzie twoje" 52. Drugie z przypisywanych Chojanom powiedzonek miało się zrodzi"; '.v związku z procesem, jaki toczył się podobno między księciem Sapiehą a Chojanami o prawo użytkowania lasów; wygrawszy go Chojanie mieL rzec: ~~K. Nitsch, Pojęcia ludu '.\·ie kopoIskiego ... , dz. cyt., s. 67-1; por. L. Skrzypczak ... , dz. cyt., s. 262 - 263; T - 1202. ,. Przekazał Tadeusz Ignyś, Chojno 1~85:02.02; PBL - nie notuje. 50 F. Straszewska ... , dz. cyt., s. 3'5; T - 13Q!3. 51 DWOK, t. 9, s. 53: T - 1288. Si F. StraszclVska, dz. cyi., s. 35. ~. �196 Wojciech Łysiak 29. "Od Chojna do Kzyza, p~es Dro~'ko i Pyncko'v\·o. p~o~ek, sy~h ~ysko nase" 5~. Wiele innych, ciekawych anegdot funkcjonowało prawdopodobnie w minionych cza~ach na terenie o wiele bardziej rozległym, bo położonym między Krzyżem, Czarnkowem, Szamotułami i Międzychodem. Mieszkańcy okolicznych wsi wspominają jeszcze często, że słyszeli takie c.y inne opowiadania, ale ich treści nie mogą już sobie przypomnieć .. Znane są tylko wspomnienia po anegdotach, których treści nie uda lo mi się już od.szukać we współczesnym folklorze. Zdaniem informatorów opowiadano dawniej o tym, jak Chojanie po raz pierwszy przyrządzali kawę (T 123SC), jak szukali s':-\:arbu i jak im wiatraki poobcinały nosy (T 1~12.2). Można przypuszczać, iż podobnych opowiadań było i znano ich o wiele więcej. Być może, dopiero planowe i systemalyczne bi1dania dałyby pełny obraz zachowanego dzisiaj już tylko szczątkowo dawnego układu stosunków między mieszkańcami Chojna, a ich sąsiadami. Niewą;tphwie interesującym zagadnieniem, wymagającym wyświetlenia, jest problem przyczyn, jakie doprowadziły do skoncentrowania się wymienionych opinii właśnie na Chojanach. Mieszkat'J.cy Chojna, stanowiący integralną część grupy zwanej "Mazurami Wieleńskimi", wyróżniali s~ę z pewnością wśród niemazurskiej ludności zachodniej WielkopolS':-<i. W zbiorowej pamięci tej społeczności przetrwało wspomn;enie o ich przybyciu w ten rejon z Mazur. Sami ten [ark t podkreślają, widząc w tym zasadniczą różnicę między sobą a sąsiadami. Jedna z informatorek powiedziała: "My jesteśmy Mazurzy i nas tu sprowadził Piotr Sapieha" 54. Także powstanie samej miejscowości łączone było z tym rodem: Książę, który sprowadził na to miejsce, dotąd niezamieszkałe - mial do pierwszych osadników powiedzieć: "Żyjcie tutaj hojnie" i Slojd niby miało się wziąć Chojno 55. Z kolei napytanie skąd wzięła się zbiorowość społeczna. zwana powszechnie "Mazurami Wielet'J.skimi", nie można dzisiaj też jednoznaczni2 53 Pnzekazał Henryk OleksDwicz, Mokrzec, l'98:r.07.17. 51.przekazała Gabriela Majchrzak, Chojno 1985.02.02; Należy prą tym laUAc'.żyć, iż ogólnospołeczna wiedza dotycząca skolDnizowania tego terenu przez Piot~'a Sapiehę, jest powszechna. W wielu "mazurskich" wsiach opo',viada sit; szereg podań toponomastycznych i humorystycznych opo\viadaI1. nawiązujących imiennie d) członków tego rodu. W Pęckowie pokazuje si~ om. który miał zbudować książę Sapieha; W Miałach miał Sapieha osadzić dziewczynę pO jakiś ciężkich przeżyciach mówiąc do niej: "I tu .spokój będziesz miała". Podobnych opowiadań jeszcze współcześnie bardz·o duż·o funkcjonuje na tymże terenie, a sam problem miejsca Sapiehów w folklorze Wielkopolski zasłul!uje na osobne omó\\·;enie. 55 Kronika parafialna ... , dz. cyt., s. 10. �CHOJNO I JEGO MIESZK.AI'ICY W OPINIACH SĄSIADOW 197 odpowiedzieć, bowiem nie zachowały się żadne dokumenty potwierdzające ową "mazur~ką" kolonizację. Wiele na ten temat rozprawiano, a spory toczyli miqdzy sobą etnografowie, języKoznawcy, foL{loryści i hi3torycy. Jako jeden z pierwszych zabrał w tej sprawie glos OSI:<'ar Kolberg, k rÓl y o CI-,ojnie pisał: "Wieś ta nad Wartą, jest kolonią Mazurów, sprowadzcnych przy kor'cu 17 wieku i na początku 18 wieku przez Sapiehę i dziedzica Wielenia, którego Chojanie po dziś dzień Sapiejką i ojcem ~;\\'oim nazywają" ;,6. Za mazurskim pochodzeniem tej grupy opowiedział się również Edmund Ca'lier, który nie powołując się na żadne źródła stwierdził: ,,,W 17:10 roku książę Sapieha zaludnił wieś sprowadzor:ymi tu Niemcami i Mazurami" ;,7. Podobne opinie dotyczące sprowadzenia w lasy Puszczy Notec~iej ludności pochodzenia mazurskiego, wyraził Kazimierz Nitsch .,8, a już Jan S. Bystroń na ten temat wypowiadał się hardzo ostrożnie :;9. Kategoryczni.e sprzeciwia się powyższym sądom Adam Tomaszewski, którego badania językoznawcze na omawiar.ym terenie nie pozwalają na przyjęcie tychże opinii 60. Nie oszczędził też Tomaszewski cierpkich słów Kolbergowi, o którym przy okazji napisaJ: "Kolberg nie bardzo orientował się w rozmieszczeniu miejscowo~ci mazurskich. Dlatego cała jego informacja o zaludnieniu tych o~\:Olic Fzez Sapiehę Mazurami jest mało wiarygodna, przypuszczać można, że Kolberg zawierzył na ślepo któremuś z informatorów" 61. Probłem zdawałoby się nie jest do rozwiązania, gdyby nie owa ogólr:ospołeczna wiedza, to ciągłe pielęgnowanie w tradycji wieści o 5,)[0wadzeniu na te ziemie ludności mazurskiej. Dlatego też sluszną wydaje :cię być droga, jaką posze.dł Ludwik Gomolec, uzasadniający prawdziwo.~ć sprowadzenia Mazurów do tzw. "dominium wie'leńsIKiego" 62. Jednakże z informacji tegoż historyka wynika, że w latach kolonizacji mazurskiej (1 'i:68 -17\7'2) ludl~OŚĆ ta nie zostala sprowadzona do Choj:-'.<l. Stąd też jej obecność w tejże miejscowości należy tłumaczyć póżniejszymi wewnętrznymi migracjami. Gwoli zaspokojenia ciekawoś,ci zainteresowanych, należy też w tym miej~cu przypomnieć. że dawniej utrzymywało się podanie, że "Chojanie to jeńcy czescy, osadzeni przed wiekami w borach Chojna i że dlatego sc. DWOK, t. 9, s. 23. '" Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, pod red. F. Sulimierskiego, Warsza,va 1880, t. 9, s. 756. 5S K. Nitsch, Mowa ludu pols~iego, Kraków HH1, s. 86. S. J. S. Bystrori, Etnografia Polski, Warszawa 1'947, s. 28 - ,29. ';0 A. Tomaszewski, Mowa tzw. Mazurów Wieleriskich ... , dz. cyt., s. 114. fil Tamże, s. 87. fo" L. Gomolec, Grupy regionalne i lokalne nazwy ludności, (w:) Kultura ludo,va W:elkopolski, pod red. J. Burszty, Poznan 1964, t. 2, s. 27. �]98 Wojciech :,d: długo utrzymywali Łysiak swoją odrębność językową, rawwą i oby~zaJ{)- \.. ,~ą"6:1. Obok przeszłO'ści historycznej, zasadniczym elementem wyrozmaJącym Mazurów Wiel0ńskich, jest ich mowa. Zdaniem Adama Tomasze\v~::'iego ,.... mazurzenie sama ludność spod Wielenia odczuwa jako głów::?~ odrębną cechę swej mowy. Na tej podstawie językowej oparte jest iJ:'zede wszystkim poczucie jakoby odrębności plemiennej, naszych Mc,EfÓ\V w tym do sąsiedniej ludności polskiej. Zdają sobie z tego spra w~ :'LC ty lka on i, sami Mazurzy, lecz także ich sąsiedzi" 64. , Sami Chojanie wyjaśniając przyczyny, jakie daly powód naigrywa;,~a się z nich sąsiadów, mówiąc o swojej "inności" i "niezależności". We \':si spotkałem się z dwoma różnymi na ten temat opiniami (poza wy;L:enionymi powyżej, których obecność w świadomości mieszkańcó'JV ClOj.na zajmuje naczelne miejsce). Zdaniem jednych - sąsiedzi ,.ZE-.zdrościli im swobody i tak powstały złośliwe o nich dowcipy" 6,,; inni z,!ś twierdzą: "Nasi przedkowie są winni, bo byli ilegmatyczni, a w każ(',L j anegdocie jest trochę prawdy" 66. Należy tu jeszcze wspomnieć o tym, jak wielkie znaczenie w t\\'O;--;:'?niu i realizacji wymienionych opinii o mieszkańcach Chojna mi"b 3'.voista megalomania sąsiedzka. Bardzo często spotykamy się ze Zj<'l\\-iskami wyśmiewania się z jakiejś grupy spolecznej, etnicznej czy narc.d-owościowej. Zjawiska takie zachodzą najczęściej na peryferiach dwóch :!,·up. w miejscu, gdzie stykają się granice obszarów przez nie zamiE'::.:zkalych. W tym jednak specyficznym wypadku cala owa megalomani:l s/u-piła się nie na całej ludności "mazurskiej", a na jednej, wybranej, z2miesz'kałej przez nią wsi, bowiem wbrew twierdzeniu Adama Tomaszewskiego, wymienionych anegdot nigdy nie opowiada się w odniesieniu clei innych wsi byłego "państwa Sapiehów" 67. Wydaje się, że wszyst;<i~ wymienione powyżej przyczyny złożyły się na to, że powstał na omawianym terenie " ... unikalny w skali Polski zbiór anegdot o dawnych mjeszkańcach wsi" 68. Przytoczone teksty niech będą tego dowodem. PS. 'w mleSlącu maju 198'5 roku "\v sąsiadających z Chojnem m:ejscowośc:ach Z.1·' c={;lo funkcjonować opowiadanie nawiązujące do niezwykle popularnego tu :elewi·, Z:<llCgO serialu brazylijskiego, pt. "Niewolnica Isaura" a dotycZ'lcl'go sanwgo Chr,j .. A. Tomaszewski, MowZt tzw. Mazu;-ów Vlielcńskich ... , dz. cyt., s. 85. "' Tamże, s. 85. 65 Przekazał ks. Stanisław Lis, Chojno, 19~<5.02.02. 06 Przekazała Gabriela Majchrzak, Chojno, 1985.02.02. 6' A. Tomaszewski, Mowa tzw. Mazurów Wieleńskich ... , dz. cyt., s. 86, 6S Z. Jasiewicz, (wstęp do:) L. Skrzypczak, dz. cyt., s. 253. 63 �CHO.JNO T .JEGO MIESZKAf1CY W OPINIACH S.-\,SIADOW 199 ·,a. Oto opowiada sit;, iż filmowy ojciec Isaury, :\figel, jest rodowitym Chojacm, który swego czasu wyemigrowal ze wsi "za chlebem". Rozpoznać go m:cH ':,mi Chojanie. Zdaniem wielu informatorów jego "chojańskie cechy" znalazly wy·..-.z także na ekranie, bowiem jego gesty, uśmiech i serdeczność niezbicie wskazuią . a .,poprzeczne" pochodzenie. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na to, że informacje te przekazywane są L jednej strony w formie kawału "z przymrużeniem oka", z drugiej zaś spotykałem ,.; z pełnym przekonaniem co do ich prawdziwości. \V przypadku tym mamy d,) "yn:enia z niezwykle interesującym przykładem oddziaływania środków ma·· ',,'ego przekazu na tworzl'nie się nowych treści folklorystycznych. ::,iIOJNO 'AND ITS IHABIT ANTS IN THE OPINIONS OF THEIR NEIGHBORS (summary) The vii age or Chojno situated on the borders of the Noteć Forest, in t:--,~ .Linity of Sierak\)\\', since a long time has attracted attention of many folkloriscs. it.-. nl'ighburh"od, ihey have gathered a dozen or so anecdotes concerning the nage :Ilhab.t:mls. TJwy are all included iin this paper, and additionally supple.(nted by the autho'r's records from the years 19B3 - 85. The anecdotes abo'olt Chojanie" (Choj.no's inhabitants) realize ,international plots which in J. Krzyża·lw;;kj'" "ystem<ltics have been assigned by numbers 1200 -1249. Jokes about silly neighbors originating usually from social grounds, are an . :·.pression of village, regional or ethnic antagonisms, ciistinguishing simultaneously ..•pe,·jority of the group which tells the story. In the case of the inhabitants (,f C '.ojno the ethnic element seems to have been the b;:lsic factor that favored the :\liz:llion nf anecdotes about slupid and awkward "Chojanie". Being an integr21 .•rt of th" so-called "Vilnius Mazovians", they must have distinguished themselves '. ·nong the nnn-Mazovian population of western Wielkopolska. Between 176i8 and : ~72 they were brought from Mazuria and probably from the Podlasie Lowlapd .d placed in the region of "Vilnius domain" by Duke Piotr Sapieha. From there, the way nf later internal migrations, some of them settled at Chojno. Strang~, . different, they certainly must have awaken some peculiar neighbor's megalrJ.'.'al1ia which found expression in numerous stories about them. It seems that thelr :Ieech and characteristic Mazovian pronunciation (mazurzenie) added to it. .Most [lftcn the inhabitants of Chojno are given the name of "crosswise Cho·· .. ,:1ic". This term derives from an unusual popularity of an anecdote about wa:k.g ,lL!"OSSthe village or through a forest with a ladder set crosswise. Sometim£::, '.is :mecd{)tc is combined with other motifs in one story. Among them are th05,~ :.',out a cow drawn onto the roof, chasing a squirrel, playing the rifle, catching " woodpecker, going into the weB, an unknown animal the cat, about the:r :.tazovian pronunciation and many others. J. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26698652d0f774dd49aebf7f510180bb.pdf 25545f99e0534101a9ddb841fd670226 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1916 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource Chicago - spoleczność polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1778 Title A name given to the resource Kluby parafii Zaborów w Chicago i ich działalność na rzecz rodzinnych wsi / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.219-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 198(1 ,C:~'SZARD KANTO/{ ',:,;>.versytet Jagiellot'lski : ,.<ytut Badat'l Polonijnych :;.'/aków .',KLUBY PARAFII ZA'BORÓ'W W CHICAGO I ICH DZIAŁALNOSĆ ::"J' A RZECZ RODZINNYCH WSI. WPROWADZENIE DO TEMATU \Y s t ę P Podczas badań w parafii Zaborów kolo Brzeska, przeprowadzonych :v latach 19812 - 83 przez Katedrę EtnograJii Słowian Uniwersytetu Ja;:.odlońskiego, zebrano bogaty material na temat emigracji zarobkov,;ej ~ ~ego terenu i jej wpływu na cywilizacyjny i kulturalny postęp lud:~(:.~ci. Szersze opracowanie tych materiałów przedstawione zostanie na :':'1ym miejscu 1, tu skoncentruję się na prezentacji istniejących w Ch:': c.:,;,;o klubów parafii zaborów i ich działania na rzecz rodzinnych \v::;:. Z;,prezentowana perspektywa ma oczywiście słabą stronę, jest nią nie:"ostateczna znajomość warunków w jakich powstawały i trwały oma"\::~me kluby w polonijn.ym środowisku Chicago. Można powiedzieć, że ~.. ",' poniższych rozważaniach kluby parafii Zaborów działające w Chicago, ;cstaną w znacznym stopniu przedstawione z perspektywy Starego Kra;~" tak jak mogą być postrzegane i oceniane przez tę część mieszkań(,~V badanego terenu, która nigdy w Chicago nie przebywała i w pr3:;;(;h klubów nie brała udziału, mając je jedynie z efektów, jakie można : ;;obserwować w rodzinnej wsi. Literatura na temat klubów małapolskich jest dość uboga. Jedyna .:::aca syntetyczna autorstwa publicysty Włodzimierza Wnuka, będąca ,fzultatem pobytu i studiów w Stanach Zjednoczonych, choć bagau ',v fakty, nie wyczerpuje bynajmniej zagadnienia 2. Jest. prawda że ccn;1:tm. rodzajem informacyjnego wstępu do socjologicznej analizy organ iZagraniczne migracje zarobkowe w tradycji i wspó/,cześnie. Rapar:Ifii Zaborów (gmina Szczurowa, woj. Tarnów), "Rocznik Ta,'f:Gwski" (w druku); tenże, Miejsce Chicago we wspó/c::csnych migracjachzorob~ " wych Ludności parafii Zaborów (woj. Tarnów), "Przegląd Polonijny", R. 10; l'9S,';', I ..:[;rt 7. R. Kantor, :: badań w :~. " W. Wnuk, Zwfq::ck KLubów MaLopoLskich ',',goż, Sto KLubów MaIopolskich [w;] Szarotki lU Ameryce, rosnq w \\'"rszawa 1974: zob, Warszawa 1961. Chicago, �220 Ryszard Kantor zacji, które odegrały poważną rolę zarówno wobec zbiorowości polonijnej, która je powołała, jak i przede wszystkim wobec regionu, z któreg'l emigranci się wywodzili. Praca taka, miejmy nadzieję, kiedyś powstanie tu ograniczę się do przedstawienia znanych obecnie faktów i wstępnej ich oceny. Baza materiałowa do bardziej pogłębionych studiów istnieje; kluby - j-ak każda organizacja - posiadają swoje mniej lub bardzie,: bogate archiwa, które należałoby spenetrować :1. Należałoby równie l przeprowadzić wyczerpujące wywiady z żyjącymi jeszcze dzialaczaml. Pewną ilość informacji dostarczyć mogą również wydawane przez kluby okolicznościowe publikacje 4 oraz statuty. Materiał ten jednak w szerszym wyborze nie jest w Polsce dostępny, co oczywiście utrudnia pracę. Poniższe uwagi bazują do pewnego stopnia na wywiadach przeprowadzonych z byłymi działaczami klubów, mieszkających obecnie w Polsce. Dzieje Zaborów i współczesna w Chicago działalność klubów parafi; Parafia Zaborów obejmuje wsie: Zaborów, Dołęga, Kwików, Pojawie oraz Księże Kopacze. Stosunkowo niewielki obszar niskich gatunkow{; gruntów oraz rozrost ludności spowodowały, że już w drugiej połowi.: XIX wieku wsie te były wyraźnie przeludnione. PaTa'fia w tym czasi:: osiągnęła stan ok. 25,00 dusz i do chwili obecnej utrzymuje go. Cab nadwyżka ludności rozeszła się po świecie. Pomijając migracje w obrębie kraju, mieszkańcy parafii Zaborów wyruszali na poszukiwani!o pracy do Prus, Danii, Francj,i a przede wszystkim do Stanów Zjednoczonych 5. Migracje do Prus i Danii miały charakter sezonowy, rzadko prowadziły do osiedlania się na stałe w tych krajach i po pierwszej wojnie światowej niemal całkowicie ustały, natomiast wyjazdy do Franc.}: trwały jeszcze w okresie międzywojennym i ustały dopiero po drugiej wojnie światowej: Doprowadzały niejednokrotnie do osiedlania się tam na stałe, lecz w większości przypadków zerwana została więż między wsią macierzystą a emigrantami i ich potomkami. ZUgelnie odmienniE' przedstawiała się kwestia emigracji do Stanów Zjednoczonych. 3 Czekają na przebadanie materiały zgromadzone przez Konsulat R.P. w Chicago w okresie międzywojennym a dotyczące działalności organizacji polonijnyel, "N Chicago. Obecnie zespół ten znajduje się w Ar·chiwum Akt Nowych w Warszawie. 4 Zob. np. Pam·iętnik Jubileuszu 50-lecia To.warzys.twa Ratunkowego Kwikowa. Chicago 1"967; Pamiętnik Jubileuszu 50-lecia Klubu Dołęga, Chicago 19607i inne. 5 Szerzej na ten temat: K. Zawistowicz~Adamska, Społeczność wiejska. Doświadczema i rozważania 2 badań terenowych w Zaborowie, Łódź 194'8, wyd. 2 Warszawa 19'5'8; M. Wieruszewska-Adamczyk, Przemiany społeczności wiejskiej Zaborów po 35 latach, Warszawa 197'8. �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 221 Pierwsze wyjazdy do USA, jak głosi miejscowa tradycja, zdarzały :Ję sporadycznie już w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Dopiero . ",dnak na przełomie XIX i XX wieku ruch ten przybrał masowy cha;'akter i spowodował rychłe powstanie w Chicago zaborowskiej "kolonii"'. Część emigrantów po kilku latach pobytu w Stanach Zjednoczonych ·'.:racała do kraju z zarobionymi pieniędzmi, część na stałe osiedlała się 'Y Chicago. Wedle wyliczeń wybitnego działacza ludowego, Jędrzeja Cierniaka, który pochodził z Zaborowa i żywo interesował się swoją vsią rodzinną, jedynie z niej - nie licząc innych wsi parafii - do (,kresu międzywojennego (tj. ok. 1913iO r.) wyjechało do Stanów Zjed','Jczonych 17!1 osób, z czego powróciło 518."W Ameryce - pisze J. Cier.'''ak - osiedliło się na stałe 113\ z czego 16 zmarło, 2 zginęły, a żyje 9'5, ~ których prawie wszyscy mają swoje rodziny" 6. Nie było to mało bio;~c pod uwagę, że w tym czasie, jak i dziś zresztą, Zaborów nie prze..,. ).Jaczał licz by 300 mieszkańców. Najniżej szacując, w Chicago w okresie ,~,zed pierwszą wojną światową zamieszkiwało w zwartych grupach .'.10 - 2'00 osób wywodzących się z Zaborowa. Doliczając emigrantów L. innych wsi parafii, nie przesadzimy określając całość grupy wywo(izącej się z parafii Zaborów, a zami€szkającej na stałe lub czasowo .J Chicago na 500 - 600 osób. To było grono, z którego rekrutowali się 2i;!ożyciele klubów, grono, które podtrzymywało finansowo kluby. Bezpośrednim bodźcem do zakładania klubów grupujących emigran:·;w z określonych wsi i zamierzających działać na ich rzecz .• ła pierw.::':3 wojna światowa i zniszczenia zaistniałe w jej wyniku. Mimo oder·..•ania od wsi rodzinnej, emigranci wiele wiedzieli o tragicznym źniwie 1"t 1914 - 19i15 (przejście wojsk rosyjskich pod Kraków, a następnie ich ~;frwrót). Co prawda, pierwszy klub regionalny, Klub Parafii Luszowice, ;J;jal powstać jeszcze przed wybuchem wojny, w 1912 roku 7, lecz doj:;ero w roku 1915 i następnych powstawały dalsze. Początkowo zakła(;ali je emigranci z powiatu Dąbrowa Tarnowska, a rychło w ślad za ,.jjmi poszli mieszkańcy Chicago wywodzący się z powiatu Brzesko. Ofi.cJalnic w początkach 1917 roku ukonstytuował się (nieoficjalnie miał działać już w roku poprzednim) klub pod nazwą Towarzystwo Ratunkowe ::':aborowa i Pojawia. W tym samym roku powstały dwa pozostałe kluby ~Jupujące wychodźców ze wsi parafii Zaborów: Klub Oświaty Wioski Dołęga i Klub Kwikowian. Tak zatem już pod koniec pierwszej wojny '.:Jiatowej działały trzy kluby zorganizowane przez wywodzących się c .jednej parafii emigrantów, kluby, które zaraz po wojnie przystąpiły • J. Cierniak, Zaborowska nuta, Warszawa 19'56 (wyd. l Zaborów 7 W. Wnuk, Związek Klubów ... , s. 20 -22. lS36), s. 128. �222 R'lIsZard Kantor do niesienia pomocy wsiom rodzinnym. Ten fenomen mQżna do pewne~::stopnia przypisać wysokiej swi~domości ludno~ci wiejskiej fowiaLu orz.'p:\:ie6o. i niektórych innych z tej części Malopobki. Teren ten był mil)seem żywej działalności ruchu ludowego już w ostatnich dziesięcioLciach wie-ieu XIX, a wywodzący się stąd emigranci wykazywali .l': s:ę wydaje wyższy niż przeciętny w tym czasie na wsi połskiej s~op:eń uspołecznienia 8. O celach i formach działalności klubów informują ich statuty. Przy 1rzyjmy się bliżej Konstytucji Klubu Wioski Dołęga!l. O tym, kto moż;~ r:ależeć do klubu, rozstrzyga art. l (zachowuję tu i na innych mie)E-cach oryginalną piwwnię): "Klub ma się składać z czlonków i członk~i\ [ochodzących z wiosó Dołęga i z tych, którzy mają żony lub mężó.': pDchodzących z w~oski Lołęga a zamieszkałych w Chicago. Oraz wszys;:y którzy chcą pracować dla dobra klubu z tym zastrzeżeniem że nie mog~' rościć żadnych pretensji do majątku Klubu i nie mogą być prezesn~ Klubu Dołęga". Jak z powyższego wynika, pełnoprawnym członkiem klubu może z&stać krajan przybyły do Chicago z Pob·ki. Traci on prawo członka (moi:", pozostać członkiem honorowym) w momencie opuszczenia na stałe Stall ·.i lllinois (art. 3" punkt g.). Kon~ekwencją tak sformułowanego artyku;u statusu był fakt. iż kolejne fale emigracji zarobkowej cza~owej. Z.-.dały szeregi aktywnych działaczy klubu. Dziś w Dołędze można prz(:prowadzić"ozmowy nie tylko z licznymi byłym szeregowymi członka,i;. klubu, którzy po latach powrócili do kraju, ale nawet z kolejnymi pr::=zesami. Pod tym względem kluby małopolskie w Chicago miały chara~(ter polonijno-polski, choć oficjalną działalność prowadziły jedynie PJ terenie USA, gdzie zostały zarejestrowane. Artykuł 2 określa statutowy cel działalności Klubu: "Celem klubu głosi - jest wzajemna pomoc naszym w wiosce Dołęga, oraz pochodz:icym z wioski Dołęga a zamieszkałym w Chicago, oraz inne tym podob!" oświatowe cele, mające łączyć nas z Braćmi naEzymi zamieszkały,r, (sic!) w Polsce". Niezależnie od pewnych niejasności sformułowania, rwca się w oczy fakt, iż statut klubu nie tylko deklaruje ogólne poparc;~ dla rodzinnej wsi, ale także dla jej mieszkańców-emigrantów, szukaj;:· cych szczęścia w Chicago. Kolejne artykuły ustalają "Warunki i Obowiązki Członków" (art.?; oraz "Przywileje członków" (art. 4). Artykuł 5 "Zastrzeżenia" okreś~} m.in. porządek posiedzeń i obowiązki urzędników, tj. prezeEa kluh.! jego zastępcy i sekretarza oraz co interesujące ustala minimah~: s Szerzej na ten temat ~ Konstytucja Klubu J. Cierniak, Zaborowska nuta ... , passim. Wioski Do!ęga w Chicago, Illinois, brak daty wyd. �KLUBY :'A~V\FlI ZAllOHOW 223 W CHICAGO ilo:,c czlon;~\)w ... Klub ma prawo egzystencji używania wszelkich prc':w i jJrzy\\-ilejów oraz uż~;wan;a fundusd:l\-v choćby tylko lU cz~onków ILlo (;zlon:~il1 \\-' nim się znajdowało. W razie gdyby ta liczba spadła jeszcz2 niżej. fundw:,ze Klubu obrócone być maj'l na najpotrzeunicjszy ccl .i<.-;~i ojt'jmuje art. 2"". Innymi słowy. gdy liczba członków spadnie poniżej m:nimum stat~!S0wCgO. należy fundusze klubu rozdysponować i zaprzestać dzialalnoś;;. Ja;~ dotąd. sytuacja taka nie miała miejsca. Wedle wywiadów minimLól Zd\\'SZC' bylo przekracz,me. choć jak się zdaje liczba aktywnych członkóv,; Klubu Wioski Dołęga nie przekraczała nigdy 20 - 2;). W u:'oczystościach jubileuszo\yych sądząc choćby po zdjęciach przy t2.1 o~~azji wykonywanych - brało zwykle udział do stu osób, wraz z dzic::ćmi i młodzieżćł. Stanowi to nie mniej jak 10 - ZnOju grupy wywodzą:~;': s:r:; z Dołęgi a mieszkającej na stałe lub tylko okresowo w ChicaC;J. Pozostale kluby. tj. Klub Zaborowian l Klub Kwikowian z:~ajdują;~f;' 'x podobnej sytuacji. Jedynq vv-ymierną korzyść dla czlonka klubu niesie zastrzeżony \V 2~~. 4 przywilej głoszący: ..W razie śmierci członka Klub daje kwiat i 0')~lugę przy pogrzebie \V liczbie G członków, płatnych z Klubu Dołęg'," v"ysokosci ~kładck (..podatków miesięcznych") statut nie określa; zmiC'niały sit; one przez ostatnie kilkadziesiąt laL W chwili obecnej, jak ::~ zdaje. nie przekraczają one 10 - 15 dolarów. Emigranci przybywajc:: .•.. z Polski i dorabiający się w Chicago mają zniżkę, płacą symboliczne::;G dolara. Pienicldze na działaJno':'ć. tj. na cele okre':'lone w statucie, g~> ~fladzone są przez klUJ poprzez organizowanie dochodowych impr:,=~: pi'.mików. zabaw. kiermuszy itd. \Vydawnietvva jU'bilcuszowe zawieraj,! nieco infornwcji na temat przeszlej i bieżącej działalności klubu i SpG~'() reklam. które pokryw8,F! koszty druku i czasem przyno~zą jeszcze rlcJchód. Niekiedy zdarzają się darowizny, nie tylko członków. klubu, 113 jego rzecz. Dotychczasowa dziablnośc Klubu Wioski Dolęga na rzecz rodzimEj wsi rysuje siC; niezmiernie imponująco \0. Najpoważniejszym osiągnięcie.n Klubu i osobiscie jego z8łożyciela i długoletniego prezesa, Francisz<ł AntoszC1. było wybudowanie szkoły podstawowej w I;ołędze (koszt",." 4 tys. dolarów). Ponadto Klub wypos8żył straż pożarną w sprzęt (800 chJ.larów). bjbliote:~ę gminną (100 dolarów) i przekazał w formie zapomó.s k{lkaset dolarów naj biedniejszym mieszkC1l1com wsi. W następnych htach. jeszcze w okresie międzywojennym. wybudowano we wsi z fuC1duszy Klubu Dom Ludo\-\')', remizę strażacką. a po drugiej wojnie swi:l:0 !:lfo:'macje rr,ater:.-J! powielony \\'las!1l': \Y. \\':lU". Zwiq.:('k \\' Chic3gv, 1974 r. !(/ubów ... : iI-1onografia wsi Dol~q:::, �224 RlIszard Kantor !cwej dofinansowano elektryfikację oraz - \v ostatnim okresie wybudowano kaplicę z pomieszczeniami do katechizacji. Ponadto Klub przyczynił się do budowy Domu Ludowego \,,; Zaborowie, do wyposażenla hościoła parafialnego w dzwony itp. Równie liczące się osiągnięcia mają także pozostałe klubu parafii Z,oD'Orów: Klub Kwiko,wian a zwłaszcza Klub mieszkar\ców Zaborowa, który cd 19126 roku, tj. od wycofania się z jego szeregów Pojawian (mają od :l'gO czasu odrębny Klub) przyjął nazwę Towarzystvva Obywateli Wioski Zaborów. W Zaborowie w wyniku hojności wszystkich klubów para hi powstał jeden z największych i naj,lepiej wyposażonych wiejskich Dornów Ludowych w okresie międzywojennym. O okolicznościach podjęcIa i reahzacji tej wielce ambitnej inicjatywy pisze J. Cierniak: .,Ostatecznym urzeczywistnieniem tej pięknej myśli (budowa Domu Ludowego - R.K.) zajęli się zaborowianie w Ameryce w roku 1925 ... I zaraz zaczęto zbierać fundusze drogą składek i różnych imprez dochodowych {np. odegrano w Chicago ,,'Za.borowskie wesele" autorstwa Cierniaka). C~astępnie (w czerwcu 19i29 r{)ku) przyjechał do wsi dzielny prezes 1'0'warzystwa, Paweł Majka, i na zebraniu miejscowych ludzi postanowiono yrzystąipić do budowy Domu Ludowego v,;edlug ogólnie ustalonego plana. Prezes Majka oświadczył. że zaborO\'v'ianie z z Ameryki kupią plac; i dostarczą pieniędzy na material budowalny. a miejscowi ofiarowali :>ię ;Jokierować bud{)wą i wykonać bezpłatnie wszelką robociznę ręczną i konną" 11. ,W 19129, r{)ku Towarzystwo wydało kolportowaną wśród spoJeczno':;ci pdonijnej w Chicago odezwę. w której tak apelowa lo do zaborowi,.,n i pozostałych mieszkańców parafii: .. A więc. Szanowni Rodacy i RDdaczki, których los rzucił razem z nami na obczyznq. aby pracq nieraz c;ężką zdobywać byt dla siebie i dla rodzin swoich. do Was apelujemy, jako współobywateli wioski tej, w której pierwsze światło dzienne zo·baczyliśmy, gdzie otrzymaliśmy pierwsze wykształcenie. któremu moż'~ dzisiaj wiele mamy do zawdzięczenia, albowiem bez niego trudno by było zdobywać warunki do życia. Wynieślimy także przede wszystkim pTzywiązanie do ziemi ojczystej. A więc lączmy się razem tutaj w jedrq cl'ganizację, która ma na celu nieść pomoc naszym rodakom za OC2c,I!l'm. Pomoc tym, którzy pomimo dobrych chęci nie są w stanie saml :.iTzeczywi·stnić dzieła tak zaszczytnego. jak wybudowanie Domu Ludo,vego - domu, w którym nasza młodzież mogłaby zdobywać wiedzę F1zez odczyty, urządzanie przedstawień i 'vV ogóle mogłaby si~ doksztai·cac na świadomych swego celu obywateli: w którym także i starsi m·,}gliby mieć posiedzenia, pogadanki i odczyty na temat rolnictwc~ itp. Jak II .J. Cierniak. Zaborowska 1ll~ta ... , s. 159. �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 225 \v kościele się zbieramy razem, aby wspólnie modlić się do Boga, tak do Domu Ludowego zbierać się i omawiać można sprawy, tyczące się ~l'aju, gminy i w ogóle tak, żeby dom ten stał się świątynią wiedzy" e. W istocie apel poskutkował, emigranci poza kupnem placu (koszt :' tys. złotych) nadesłali dodatkowo w latach 1930 - 19,34 4650 dolarów. /i~ składek tych oraz pracy miejscowych zaborowian powstał Dom Lu'wwy, duma zarówno społeczności chicagowskiej, jak i całej parafii Za:>')rów. J ak z tego widać, główna działalność klubów parafii Za borów pole·<dłCl'na organizowaniu i popieraniu działa!'l zbiorowych na terenie 1'0'':zinnej wsi, takich właśnie, jak budowa domów ludowych, szkół, b:',Jiotek, remiz strażackich itp. Równie wiele uwagi poświęcano kościo:<im, plebaniom, punktom katechetycznym. Niewiele natomiast pieniędzy, to wyłącznie w początkach działalności klubów, tuż po pierwszej woj,e światowej, wydatkowano na potrzeby indywidualne obywateli padiii, np. wspomaganie najuboższych. Działania i osiągnięcia klubów upamiętniają odpowiednie tablice na '~.}mach ludowych, szkołach, kościołach, plebaniach. Wielce trafnie ju'Ż: pzed laty zauważył T. Makarewicz: "Nowy dobrodziej (to klub erl1l.;rantów) żclda wmurowania tablicy, odczytania z ambony listy o.fiaro'hl \ovców. uroczystych mszy, podziękowań i fotografii ufundowanych uJiektów ... Ponieważ chło·p ... mimo zmieniających się w ciągu wieków i'nm ustrojowych i politycznych, dopiero od niedawna i to na emigracji /)cwł ,~woją wartość społeczną i znaczenie... więc jest szczególnie ',I"rażJiwy na wszelkie pochwały, oznaki wdzięczności i szacunku" n. Interesującym byłoby poznanie motywów, jakimi kierowali się i kienji:! najbardziej aktywni członkowie klubów, inicjatorzy akcji, a sięga;.~c w przeszłość, założyciele towarzystw i pierwsi ich prezesi. Niejeden I nich zapewne dopicro na emigracji osiągnął wysoką pozycję społeczną v zbiorowo,~ci emigrantów z m2-cierzystej wsi, dyskontował ją i umacniał tając na czele wielce dla wsi i parafii zasłużonej instytucji - klu0Ll. jJowszEchną ofiarnosć na rzecz Kraju, co jest dość charakterystyczne Ha środowiska emigrantów z parafii Zaborów w Stanach Zjednoczonych, :-Lożna wyLlumaczyć wielkim emocjonalnym związkiem ze wsią rodzinną ; pozostaj<jcymi w ni.ej krewniakami. Wieś rodzinna, a zwłaszcza paraLa ::;yła (a do pewnego stopnia jest i dzisiaj) dla emigranta żyjącego w 00:_ym i na ogół malo życzli wym świecie, liczącym się oparciem. Łożen ie :la wieś rodzinną było także wdzajem inwestycji, gdyż emigranci. choćby j j i j '" Tamże, s. 1(;0-161. T. 1akarewicz, Emigracja amerykańska a macierzysta '''wgląd Socj{)]ogiczny'·, ,R. 4: 193'6, z. 3 - ł, s. 527. l'; 1', "Lud" -- t. 70 grupa parafia!/ia, �226 Ry:;zard Kantor już mieszkający latami w USA, nigdy nie wykluczali możliwo~ci powrotu. Kluby parafii Zaborów, poza omówioEą poprzednio dzialalno.3cią l'" rzecz rodzinnnej wsi i - szerzej całej parafii, wykazują także SEJ'lrą ofiarność na rzecz ogólnych inicjatyw polonijnych w Stanach Zje<nocwnych oraz opiekują s:ę świeżo przybyłymi z Polski do Chicago kr::ja:1ami. Dzic:lłalność ta wymaga jednak bliższego zbadania i tu jedyp· uwże być zasygnalizowana. K l u b Y c h ic a g o w s k i e wsi parafii Zaborów w ś w ia d o m o Ś c i m i e s z k a li c ó '." O istnieniu i działalności klubów parafii Zaborów w Chicago "'każdy mieszkaniec Dołęgi, Kwikowa czy Pojawia. CZ(~Ść mieszkańee .. ': terenu zna działalność klubów z własnego doświadczenia. To ci, którt::.r w~'ócili ze Stanów Zjednoczonych, należeli do klubów, bądź przynajmn;') korzystali tam z ich pomocy. Pozostali dowiadują się o klubach z kirespondencji rodzinnej, bądź z możliwych do zaobserwowania na miejs::u eiektów ich działalności. Opinie o klubach są nieodmiennie pozytywr . Były lata, gdy zerwany a przynajmniej ograniczony kontakt wsi c z'!:>iorowością chicagowską powodował mniejsze zainteresowanie kluba,;; i ich działalnością, a przynajmniej ni!kły napływ informacji o niej. Pl drugiej wojnie światowej, zwłaszcza w latach 1948 - lS;'A, niemal całk:,wicie ustała emisracja z badanego terenu do USA, jak również reen'gracja i kontakty pomiędzy obiema zbiorowościami. Wcze.3niej, po pien<.ó:zej wojnie światowej, kiedy to Stany Zjednoczone ograniczały admin'~:tracyjnie rozmiary imigracji, tego rodzaju posunięcia wn;cz aktywiz'Jwały kontaKty. Przysyłanie prawdziwych i fałszywych zaświadczcn i m 1.::-yk umożliwiających emigrację, przemyt ludzi z terenu Kanady do, USA były na porządku dziennym. W rezultacie kontakt m~~dzy zbior,waściami nie został przerwany ani ograniczony. Od pociątku istnienia klubów najbardziej spektakularną formą i,'" oi)j3wiania się na terenie rodzinnej wsi były półoficjalnie wizyty "uw:;-!ników" klubowych w Starym Kraju. Wizyty przedstawicieli klubów, którzy przybywali do rodzinnej p'rafii by sprawdzić efekty swojej działalności, doglądnąć budowy obiel:tÓ\v. skontroJow2Ć zasadność wydatków i zaawansowanie inwestycji, mi> ły zawsze niezmiernie uroczysty charakter, były świętem dla całej w; Powitanie na dworcu kolejo·wym w Brzesku, uroczysty przejazd z udzidłem kapeli do wsi. wystawny obiad na pL,banii lub w Domu Ludowy", i'1.p. momenty zapadały w pamięć mieszkań<:ów wsi na stałe. W oso));, p:"ezesa, nawet mniej eksponowanego członka zarządu, honorowany by; �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 227 cały klub, jego dawna i obecna działalność na rzecz rodzinnej wsi. UrDczystości tego rodzaju wpływały na działaczy klubowych, którzy czuj':V~ się doceniani, jeszcze bardziej wzmagali swoją aktywi;ość. Każda tc~3. wizyta owocowała nowymi inicjatywami. Tego rodzaju efektowne wizyty najczęstsze były, jak się zdaje, w latach uno - 1980. W tym też czasie największa ilość mieszkańców parafii Zaborów wyjeżdża la do USA na kilkuletni pobyt. Dziś, z wiaddmych względów, ruch migracyjny na linii Chicago--Zaborów znacznie 3:'~ zmniejszył, choć najdotkliwszy regres z lat 19'82 - 1918'3 wieś już rna poza sobą. Konsekwencją wydarzeń ostatnich lat jest to, że zmniejszyid się znacznie aktywność świadczeń klubów na rzecz wsi. Społeczność ch;cagowska partycypuje już wyłącznie w inwestycjach, którym patronuje: l{o.ściół. Zwiększa się natomiast pomoc klubów na rzecz emigranb\v z ostatnich lat pozostających w USA oraz na rzecz niektórych orga;,> zacji polonijnych i polskich działających na tamtym terenie. Przyszłość klubów Mimo zmieniającej się od końca pierwszej wojny światowej do dni dzisiejszych sytuacji politycznej, mimo okresów zamrożenia kontaktrj',\' między spo!ecznością chicagowską a jej rodzinnymi wsiami, działalnG"ć klubów nie ustała ani na moment. Można sobie jednak wyobrazić ":,'tU3Cję. w której działalność klubów ulegnie znacznemu ograniczen.u bądż wręcz zaniknie. Zdarzyć się tak może w przypadku długotrwałe:;o braku napływu nowych emigrantów z parafii do Chicago, gdyż oni ja~ się wydaje - nadawali odpowiednią dynamikę działalności klubóx przez wszystkie lata. Zanik emigracjoi może być wynikiem ogranicz~il administracyjnych, podobnych do tych sprzed 19!5i6 roku. Gdyby istob:2 coś podobnego nastąpi]o i miało charakter trwały, działalność klubo\\" mogłaby ustać lub doszłoby do istotnego przetas{)wanie celów ich dz03.hlności 14. Nie sądzę natomiast, aby należało poważnie brać pod uwc:,g,~ A. PDsern-Ziclii1ski, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii al '.Wrocław 198,2, s. 2316 stwierdza: " ... kluby regionalne coraz bard;:.'-: ~;;ają się klubami emerytów, którzy jednak nie zaprze~tają starań, aby przedłu±:: c ich egzy.,teneję poza wymiar jednego pokolenia". Na podstawie posiadanych prE~", mnie informacji, pogląd taki Ivydaje się nieco pochopny, zwłaszcza że egzysten2;2 klub:'>w - jak mi się zdaje - bardziej zależy od permanentnego naplywu);']',"ych emigrantów, który to warunek wciąż jest spełniany, niż od angażowania ,:~ \\. działalność kolejnych pokolet'l potomków emigr;:lI1tów. Oczywiście, l;ależahlJy F){iobne stanowisko poprzeć konkretnymi danymi, choćby na temat składu k>.:b~I'.V pod względem wieku, miejsca urodzenia itd. ich członków. Temu też Z<1g.'.:irJJ-(;ll:U pośwjęcę wi(~cej miejsca w przyszłości. 11 l')}kańskicj, 1:.' �228 Ryszard Kantor ~nną mnżliwość stawiającą pod znakiem zapytania sens istnienia klubów, 8 mianowicie wyrównanie się poziomu życia między wsią rodzinną eml;{;'a11tów a ich nowym miejscem osiedlenia. Wsie rodzinne wciąż będą potrzebowały pnmocy swoich zamożniejszych ziomków, lecz czy istni<;(: b;dą warunki umożliwiające jej niesienie? Przewidywania przyszłej działalności klubów, w zmieniającej się, :Tudnej do przewidzenia sytuacji, czy wręcz mierzenie ich szans prze:ywania w przyszłości, są ograniczone wspomnianą na wstępie perspektyv.·ą. Z punktu widzenia mieszkańców parafii Zaborów kluby spełniły ju;"; ogromną rolę i mają - w dalszym ciągu - szerokie pole do popisu. )~iewiele wiemy jednak o przeobrażeniach samych klubów, być może zmieniają się one - pod wpływem nastawienia nowych ich członków, j".;ż urodzonych na emigracji, a więc mniej związanych emocjonalnie z miejscem urodzenia rodziców - w organizacje innego typu. Być może, podó;tawowy cel klubów - niesienie pomncy wsiom rodzinnym - ze·o :anie w niedalekiej przyszłości usunięty na plan dalszy, a zastąpią go ",.p. cele kulturalne. Bez wiedzy o zjawiskach zachodzących w obrębie z biorowości polonijnej w Chicago, a tym samym odbijającej się na sy::;ącji klubów, a takiej wiedzy nie można uzyskać patrząc na to Z]2.\\"j5ko wyłącznie z perspektywy polskiej, niewiele można powiedziEć (; przyszłej działalności (nawet istnieniu) klubów parafii Zaborów, klu· :~Lw, które działają od kilkudziesięciu lat i których działalność udoku·· mentowana jest na każdym kroku w rodzinnych wsiach budynkami użytcczrwści publicznej: szkołami, domami kultury, kościołami, kaplicami, .~;Tażackimi remizami itp. Bez najmniejszej przesady można stwierdzi-2, ż;::· wsie parafii Zaborów pnd cywilizacyjnym względem przedstawiałyby .";ii; nieporównywalnie gorzej niż obecnie, gdyby nie wieloletnia ofiaE,a oziałałno3ć chicagowskich klubów. Zakończenie Kluby parafii Zaborów w Chicago stanO'vvi'1 zaledwie nikłą część ist· <ejących tam klubów małopolskich, zrzeszonych w Związku Klubow :\lałopolskich w Ameryce, organizacji zrzeszajclccj niemal dwieście klLi;)ów. Kluby te w okresie dotychczasowej działalności wielce się zasłu·żyły dla wsi i miasteczek małopolskich, w wyraźny sposób wpływając ;;f1 ich wygląd zewnętrzny i materialny byt. Działalność klubów n:2 o;;:raniczała się wyłącznie do budowy obiektó\v o kulturalnym przez';aczeniu. choć tu właśnie widoczne są najbardziej skutki tej działalnoścL, Kluby małopolskie to fenomen, tak jak fenomenem jest umiejętno;ć ol'ganizowania się wychodźców z małopolskich wsi. Za efektami dzid.- �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 229 łalności klubów nie idzie ich znajomość. Jak dotąd, nie stały się onE obiektem naukowego poznania. Niewiele wiemy o ich zapewne niemałe.J 'roli integrującej zbiorowości polonijne w Chicago, niewiele wiemy o ich oddziaływaniu na wieś polską, pomijając zasygnalizowaną tu czysto materialną sferę zjawiska. Sądzę, że kluby małopolskie - niezależnie od ich dalszych losów - zasługują na głębsze poznanie. Mam nadzieję, ŻS powyższe uwagi staną się początkiem większego zainteresowania tym: niezmiernie fascyn ującymi i bardzo zasłużonymi instytucjami poloni] lnymi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07f725e24c6517bfda518da247b00aeb.pdf 5d9395ff95cb0b4e3b579f1b95cd47df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6051 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kobieta - zakazy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5642 Title A name given to the resource Konsekwencje złamania zakazu przechodzenia przez pole lub rolę przez kobietę ciężarną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.53 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Jeżeli kobieta ciężarna przeszła przez pole lub rolę to mogła: 1 - zaszkodzić dziecku, 2 - spowodo­ wać różne komplikacje podczas ciąży i porodu, 3 - wywołać różne szkody w uprawie lub gospodar­ stwie, 4 - zakaz był znany, brak jednak jego uzasadnienia, 5 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 6 - brak tradycji, 7 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludnos'ci napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: n) przechodzenia przez pole, rolę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/094039fefc79f6668da23460bdf93763.pdf 87e430695bfa8070bc56ccbfe69075fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6052 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5643 Title A name given to the resource Konsekwencje złamania zakazu udawaia się na rozstajne drogi przez kobietę ciężarną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.57 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Jeżeli kobieta ciężarna udawała się na rozstajne drogi, to mogła: 1 - zaszkodzić dziecku, 2 - spo­ wodować różne komplikacje podczas ciąży i porodu, 3 - zaszkodzić sobie, 4 - zakaz był znany, brak jednak jego uzasadnienia, 5 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 6 - brak tradycji,7 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludnos'ci napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: o) chodzenia na rozstajne drogi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3af9ce715896f870899763c8ab916b9a.pdf 08763a188c7618d8d1a4d32c36de59e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6049 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kobieta ciężarna- zakazy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5640 Title A name given to the resource Udawanie się na cmentarz i uczestnictwo kobiety ciężarnej w pogrzebie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.46 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Kobieta ciężarna: 1- nie udawała się w ogóle na cmentarz, 2 - uczestniczyła wyłącznie w pogrzebie, 3 - udawała się na cmentarz pod pewnymi warunkami, 4 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 5 brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludnos'ci napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 1. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: m) chodzenia na cmentarz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d143557cea53861459febd7b37405554.pdf fcd1f80320d1a7cdd5e1af3ae46d77b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6050 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5641 Title A name given to the resource Konsekwencje rozniecania ognia i wpatrywania się w jego płomień przez kobietę ciężarna/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.50 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Jeżeli kobieta ciężarna rozniecała ogień i wpatrywała się w jego płomień: 1 - dziecko mogło mieć znamię, 2 - sama mogła mieć znamię, 3 - dziecko mogło zostać piromanem, 4 - dziecko mogły spo­ tkać inne niekorzystne konsekwencje, 5 - zakaz był znany, brak jednak jego uzasadnienia, 6 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 7 - brak tradycji, 8 - brak odpowiedzi Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: s) niecenia ognia, zapalania zapałek, przeczyszczania paleniska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dace39bf401ce5ae39f141d7c19a86ca.pdf 6e24738d066fe0c95be3bc630a522e8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1088 Title A name given to the resource Elementy kultury duchowej Indian Nahua z 2 połowy XVI w. w: "Krótka relacja o bogach i obrzędach z czasów pogaństwa" Pedra Ponce de Leon / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.111-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I : 1984, z. 2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI E L E M E N T Y fcULTURY DUCHOWEJ INDIAN NAHUA Z 2 POŁOWY X V I W.: KROTKA Z CZASÓW Í RELACJA POGAŃSTWA O BOGACH I OBRZĘDACH PEDRA PONCE DE L E O N 1 l 1 W dziejach społeczności indiańskich z obszaru Mezoameryki wiek X V I był okresem szybkich, często nawet gwałtownych przemian obejmująI cych wszystkie dziedziny życia. Najwcześniej dotknęły one mieszkańców f środkowego Meksyku, w większości mówiących językiem náhuatl \ któl rzy przed przybyciem ekspedycji Hernána Cortesa żyli głównie w graniI cach tzw. imperium azteckiego. Dla nich już trzyletnie walki o panowanie l nad Tenochtitlanem (1519-1521) zapowiadały spore zmiany. Nikt jednak ; nie mógł wówczas przewidzieć rozmiarów, jakie osiągną one w latach I następnych , kiedy to miliony Indian stały się przedmiotem akcji kolonizacyjnej lub — jak wolą mówić niektórzy badacze — konkwisty doko­ nującej się tym razem w sferach technologicznej, społecznej i duchowej. W konsekwencji wczesny okres kolonialny (1521 — ok. 1600) przyniósł całkowitą zagładę dawnego systemu społeczno-politycznego (czemu sprzy­ jała katastrofa demograficzna), likwidację wszelkich publicznych przeja­ wów dawnych kultów religijnych i upadek tradycyjnych centrów k u l ­ turowych. Równolegle postępowało upowszechnianie się licznych elemen­ tów kultury chrześcijańsko-hiszpańskiej, stymulujących proces akulturacji, w tym także synkretyzacji religii. 1 2 „Stare zwyczaje przetrwały tylko wśród tych tubylców, którzy byli zbyt biedni albo zbyt odlegli, by przyciągnąć Hiszpanów [...] Tubylcze religie państwowe Mek­ syku stały się religiami ludowymi; w tym samym czasie wyrafinowana sztuka z okresu przed podbojem, wraz ze swą skomplikowaną ikonografią i panteonem, 1 Należy on do podrodziny uto-azteckiej języków aztek-tano, por. M i l e w s k i , !948, mapa 14. O możliwościach oceny przez Indian celów hiszpańskich w zakresie upo­ wszechniania katolicyzmu piszę w artykule Religijne aspekty podboju Meksyku. Konflikt semantyczny jako początkowa faza ewangelizacji Indian (maszynopis, 1982). 8 \ �112 RYSZARD TOMICKI -stopniowo przekształcała się w sztukę ludową, zmieniając swoją treść, przedstawiając świętych zamiast bogów" . 8 Obumieraniu cywilizacji indiańskich towarzyszyło zjawisko unikalne chyba w skali światowej, przynajmniej jeśli chodzi o jego znaczenie dla współczesnych nauk społecznych. Było nim gromadzenie materiałów do­ tyczących dziejów i kultury podbitych ludów. U źródeł tego ienomenu leżały rozmaite czynniki. Misjonarze, którzy dzieło zainicjowali, kierowali się vr dużej mierze względami praktycznymi, traktując zdobywaną wie­ dzę jako jeden ze środków służących optymalizacji działań ewangeliza­ cyjnych. Antycypowali w ten sposób antropologię stosowaną, a zwłaszcza tzw. antropologię misyjną. Jednakże niemniej istotnym motywem ówczes­ nych „badań etnohistorycznych" był przysłowiowy duch Renesansu, sprzyjający rozszerzaniu zainteresowań poza cele czysto pragmatyczne. Już w 1533 r. biskup don Sebastian Ramírez de Fuenleal i fray Martín de Valencia, gwardian zakonu franciszkanów, zlecili fray Andresowi de Olmos napisanie księgi utrwalającej „starożytności indiańskie" . Podobne podejście, praktyczne i zarazem ogólnohumanistyczne, cechowało wielu innych zakonników-badaczy, m. in. franciszkanina Bernardina de Saha4 gun, autora słynnej już dziś Historia general de las cosas de Nueva Espa­ ña, ukończonej w 1585 r. W prowadzonych przez Hiszpanów studiach od początku ogromną rolę odgrywali tłumacze, informatorzy i pomocnicy indiańscy. W pierwszym okresie po podboju ich funkcja była wszakże mocno ograniczona. Zaspo­ kajali oni wyłącznie potrzeby poznawcze misjonarzy, ci zaś utrwalali uzyskane informacje tak, jak je zrozumieli i w stopniu, jaki wydawał, się im właściwy. Przykładem tego rodzaju współpracy może być spisana po hiszpańsku, prawdopodobnie przez Andresa de Olmos, Historia de los meocicanos por sus pinturas (1547). Jedyny sposób notacji, jakim dyspo­ nowali Indianie, a mianowicie tzw. pismo piktograficzne, uniemożliwiał im rejestrację treści w sposób, który byłby porównywalny pod względem bogactwa i precyzji informacji z pismem alfabetycznym. Stosunkowo szybko jednak dzięki naciskowi, jaki kładli misjonarze na kształcenie tu­ bylczej młodzieży, Indianie przekroczyli tę barierę i powstawać zaczęły manuskrypty sporządzane przez nich samych w języku náhuatl — grafią łacińską. Rozwojowi piśmiennictwa nahuatlańskiego sprzyjało z jednej strony powstanie w Tlatelolco szkoły zwanej Colegio de Santa Cruz (1536), mającej w założeniu kształcić indiańskich kapłanów, z drugiej ś _ inspiracja ludzi takich, jak Sahagun (będący przez 20 lat dyrektorem wspomnianego Colegio),' którzy rozbudzali u młodych neofitów za-i interesowanie rodzimą przeszłością. J Efekty pracy dziesiątków przedstawicieli wczesnokolonialnej „inteli-j z a ; * Y o o t L e o n , 1963, s. 245. i i i �113 E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA gencji" indiańskiej trudno dziś przecenić. Tylko podczas realizacji progra­ mu badawczego Sahagúna, rozpoczętej w 1547 r. w Tepepulco i konty­ nuowanej potem w Tlatelolco i Tenochtitlań, zapisali oni tysiące stronic tekstów w náhuatl. Spora część zapisków przetrwała i znana jest obecnie jako tzw. Códices Matritenses oraz Códice Florentino. Prawdopodobnie z tego samego, środowiska wyszły również tzw. Anales de Cuauhtitlan i bogaty zbiór pieśni (Colección de cantares mexicanos). O istnieniu nie­ których manuskryptów wiadomo tylko pośrednio, ze wzmianek kronika­ rzy wykorzystujących je przy pisaniu swych dzieł. Tak np. dominikanin* Diego Duran, autor Historia de las Indias de Nueva España y Islas de Tierra Firme (1581), w partiach historycznych opierał się na zaginionej relacji o wielkim znaczeniu dla rekonstrukcji dziejów Tenochtitlanu . Bez wątpienia wielu Indian spisujących ustne tradycje, przenoszących na papier treść malowanych ksiąg, rejestrujących wiedzę, wierzenia i oby­ czaje, kierowało się swoistym patriotyzmem. Był to zasadniczy motyw, który przyczynił się do powstania szeregu dzieł stanowiących prawdziwe kopalnie informacji o starożytnym Meksyku. Do nich należą w pierw­ 5 szym rzędzie Crónica mexicana (po hiszpańsku) i Crónica mexicayotl (w náhuatl) autorstwa Hernanda de Alvarado Tezozomoca, po matce wnuka Motecuhzomy Xocoyotzina, liczne prace Fernanda de Alva Ixtlilxóchitla, Metysa, pochodzącego wszakże w prostej linii od ostatnich wład­ ców Tetzcoco, piszącego po hiszpańsku, a także spisywane w X V I I stule­ ciu relacje Francisco de San Antón Muñón Chimalpahin Cuautlehuanitzina, potomka rodów panujących w Chalco. Nietrudno domyślić się, że głównym przedmiotem zainteresowania Indian czy poczuwających się do związku ze swymi indiańskimi przod­ kami Metysów, którzy samodzielnie sięgali po pióro, była tak zwana wiel­ ka tradycja, nie pozbawiona czasem elementów apologetycznych. Jest faktem znamiennym, że wiadomości z zakresu szeroko pojętego życia co­ dziennego (np. obyczajowość rodzinna, wiedza przyrodnicza, medycyna) Indianie spisywali zwykle z inspiracji hiszpańskiej albo czynili to sami Hiszpanie, czy to w celach poznawczych, nieraz stricte naukowych (jak Francisco Hernández, protomedyk Filipa II), czy też przy okazji ewan­ gelizacji i zwalczania idolatrii. Wielkie dzieła autorów indiańskich zorien­ towane są natomiast przede wszytkim na przeszłość i koncentrują się wokół tych zagadnień, które z perspektywy nowej rzeczywistości wyda­ wały się godne przypomnienia i utrwalenia. Ich stałym tematem są więc początki różnych grup etnicznych, kształtowanie się organizmów państwo­ wych, dzieje dynastii, genealogie, opisy wojen, bogów, świąt. Wydarzenia aktualne, o ile w ogóle je uwzględniano, przedstawiane były z reguły w postaci kroniki podkreślającej zmiany personalne i polityczne na róż¬ \ 5 Chodzi o tzw. kronikę X, jak ją nazwał R. H. Barlow albo — jak się przy­ puszcza ostatnio — o co najmniej dwie kroniki czerpiące ze wspólnego źródła in­ formacji, por. C o l s t o n , 1973. •i — Etnografia Polska t. 28/2 �114 RYSZARD TOMICKI nych szczeblach administracji kolonialnej i w hierarchii kościelnej. Bar­ dzo rzadkp, znacznie rzadziej niż w dziełach pisanych przez Hiszpanów, szczególnie misjonarzy żywo zainteresowanych zmianami dokonującymi się w społecznościach indiańskich, spotyka się tam wzmianki dotyczące życia codziennego nowych poddanych Korony hiszpańskiej. Niemniej jed­ nak, na marginesie głównego nurtu piśmiennictwa tworzonego przez I n ­ dian, powstała wyjątkowa pod tym względem praca, w całości poświęcona opisowi wybranych fragmentów kultury rdzennych mieszkańców środko*wego Meksyku. * Breve Relación de los Dioses y Ritos de la Gentilidad, czyli Krótka re­ lacja o bogach i obrzędach z czasów pogaństwa, (gdyż taki tytuł nosi ów tekst), jest manuskryptem w języku hiszpańskim stanowiącym środkową część tzw. Códice Chimalpopoca, w skład którego wchodzą ponadto Ana­ les de Cuauhtitlan oraz Leyenda de los Soles, oba w języku náhuatl. Ze­ branie tych trzech tekstów w jeden kodeks przypisuje się wspomnianemu już Fernandowi de Alva Ixtlilxóchitl i nie wykluczone, że egzemplarz, który w 1 połowie X V I I I w. trafił do kolekcji Lorenzo Boturiniego Beneduci, był kopią sporządzoną jego właśnie ręką. W połowie X I X w. znany badacz i kolekcjoner zabytków staromeksykańskich, Charles Etienne Bras­ seur de Bourhourg, nadał manuskryptom nazwę Códice Chimalpopoca. Do niedawna znane były dwie kopie kodeksu — jedna sporządzona przez An­ tonia de León y Gama, znajdująca się w kolekcji Goupil w Bibliothèque Nacional w Paryżu, i druga należąca zapewne do Alvy Ixtlilxóchitla, prze­ chowywana do lat 40-tych bieżącego stulecia w archiwum Instituto Na­ cional de Antropología e Historia w Meksyku. Ta ostatnia zaginęła po wydaniu jej fototypu wraz z tłumaczeniem na hiszpański w 1945 r. Krótko relacja... nie weszła w skład wspomnianego wydania. Doczekała się publikacji znacznie wcześniej, bo już w 1892 r., staraniem Francisco del Paso y Troncoso ; w 1953 r. dokonano reedycji wersji opracowanej przez tego badacza . Kolejne wydanie tekstu, sprawdzone i poprąwionę, przygotował w 1965 r. wybitny znawca języka i kultury náhuatl, ' Ángel Ma. Garibay K. W przeciwieństwie do autorów dwóch nahuatlańskich części Códice Chimalpopoca, którzy nadal pozostają anonimowi, twórca Krótkiej re- i 6 r 8 9 i j ] j j ! \ j > Por. O' G o r m a n, 1975, s. 141, 160, 172, 224. „Anales del Museo Nacional", t. 6: 1892, s. 3-11. s Krótka relacja... wydana została wówczas z paroma innymi XVI-wiecznymi źródłami, por. Jacinto de la S e r n a et al, Tratado de las idolatrías, supersticiones, dioses, ritos, hechicerías y otras costumbres gentílicas de las razas aborigénes de j México, notas, comentarios y un estudio de Francisco del Paso y Troncoso, Edicio­ nes Fuente Cultural, México 1953, t. 1-2. ] » Korzystam z trzeciej edycji, por. T e o g o n i a , 1975. j 7 i �E L E M E N T Y K U L T U R Y DUCHOWEJ INDIAN NAHUA 115 lacji... jest postacią znaną. Był nim Pedro Ponce de León, urodzony w póź­ nych latach 40-tych X V I w. w pobliżu Meksyku, najprawdopodobniej jako dziecko Lucasa Ponce de León, indiańskiego szlachcica, potomka arystokracji tlaxcalteckiej, który za pomoc okazaną Hiszpanom podczas podboju Meksyku otrzymał na mocy edyktu królewskiego z 16 sierpnia 1563 r. klejnot szlachecki . Możliwe, że przed otrzymaniem święceń ka­ płańskich Pedro Ponce uczył się w Colegio de Santa Cruz w Tlatelolco. W każdym razie w 1569 r. został księdzem w parafii w Tzumpahuacan (lub Zumpahuacan), niewielkim miasteczku położonym na południu obec­ nego stanu Meksyk, zamieszkanym przez ludność mówiącą głównie ję­ zykiem náhuatl . Spędził tam resztę swego życia i zmarł w 1628 r., mając 80 lat. Według świadectwa człowieka znającego osobiście Pedra Ponce de León, był on osobą powszechnie znaną ze swej prawości i wiedzy, szlach­ cicem w każdym calu (caballero notorio), a przy tym „Demostenesem ję­ zyka meksykańskiego" przejawiającym duże zainteresowanie „sposobami, w jaki należy rozumieć znaki, liczby i figury, których używali tubylcy, rachubą ich wieków, lat, miesięcy i dni oraz innymi starożytnymi cieka­ wostkami" . Był także — dodaje Ángel Ma. Garibay, komentując przy­ toczone słowa — jednym z wielu Indian dumnych ze swej przeszłości, którzy dostrzegali wartość dawnych sposobów życia i próbowali je za­ chować. Wolno wszelako nie podzielić tej ostatniej opinii, w Krótkiej relacji... nie ma bowiem nic, co by wskazywało na to, że jej autor żywił podobne uczucia do opisywanej rzeczywistości. Zważywszy na jego wy­ kształcenie i powołanie, byłoby to nawet nieco zaskakujące. Natomiast z pewnością ma rację Garibay wskazując, iż niewielki tekst, powstały w 1569 r.,. posiada specjalną wartość jako źródło bezpośrednich, czerpanych z pierwszej ręki informacji, o czym świadczy chociażby duża ilość nahuatlańskich słów, zwrotów i zdań w nim zawartych. Charakter zgromadzonych informacji nie pozostawia jednak raczej wątpliwości co do tego, że ksiądz Ponce de León bliższy był — jeśli chodzi o kierujące nim motywy — np. Hernando Ruízowi de Alarcón i Jacinto de la Serna niż Tezozomocowi czy Ixtlilxóchitlowi. Krótka relacja... składa się w zasadzie z dwóch nierównych pod wzglę10 11 12 i | ¡ 5 1 3 Por. wykaz Indian, którym nadano herby (escudos de armas) w X V I w., zamieszczony w: I c a z a, 1928, s. 90. " Tzumpahuacan należało w owym czasie — jako encomienda — do Antonia Velázquez de la Serna i przeżywało kryzys demograficzny spowodowany migracją ludności; ilość osiedli indiańskich zmniejszyła się z 22 w 1548 r. do 14 w 1580 r., por. G e r h a r d , 1972, s. 171-172. i* Luis B e c c e r a T a n c o , Felicidad de México en el principio y milagroso origen, que tuvo el santuario de la Virgen Maria nuestra señora de Guadalupe México, Viuda de Bernardo Calderon, 1675, s. 60, cytuję za: T e o g o n i a , 1975, s. 17 i" Obaj napisali w 1 połowie X V I I w. dzieła ujawniające dziedzictwo pogańskie istniejące nadal w kulturze Indian — H. R u i z de A l a r c ó n , Tratado de las �116 RYSZARD TOMICKI •dem objętości części. Pierwsza (akapity 1-1.4), którą rozpoczyna swego ro­ dzaju wyznanie wiary, zawiera wykaz głównych bogów indiańskich wraz z krótką ich charakterystyką oraz ogólne wiadomości o praktykach reli­ gijnych. Część drugą (akapity 15-71) wypełnia rejestr „przeżytków" cza­ sów pogańskich związanych przede wszystkim z niektórymi momentami w życiu jednostki (narodziny, choroby) i działalnością gospodarczą (upra­ wa ziemi, sporządzanie octli, czyli pulque, wyrąb drzew, wypalanie wap­ na, budowa domu). Nie jest moim celem przeprowadzanie tutaj szczegóło­ wej analizy relacji ani porównywanie jej z podobnymi źródłami, lecz wydaje się, że warto zwrócić uwagę na trzy kluczowe zagadnienia poru­ szone w Krótkiej relacji...: synkretyzm religijny, panteon indiański oraz działania magiczno-religijne. 1. Synkretyzm religijny. Krótka relacja... powstała równo 50 lat po wylądowaniu Hiszpanów pod wodzą H. Cortesa na wybrzeżu Meksyku i w 45 lat od chwili zapoczątkowania walki z miejscowymi religiami przez 12 franciszkanów z Martinem de Valencia na czele. Tereny, z których pochodzą informacje Pedra Ponce de León, od początku znajdowały się w bezpośrednim zasięgu działań misyjnych i można założyć, że Indianie, 0 których mowa, co najmniej przez okres jednego pokolenia mieli kontakt z religią katolicką i w takiej lub innej formie poddani byli indoktrynacji. Wprawdzie na podstawie relacji trudno stwierdzić, jak głęboko wierzenia 1 obrzędy katolickie zakorzeniły się wśród autochtonicznej ludności, ale kilka wzmianek sugeruje wyraźnie, iż proces ten był już dość zaawanso­ wany w 60-tych latach X V I w., przynajmniej w warstwie formalnej. Być może jednak to ostatnie sformułowanie jest nazbyt ostrożne, gdyż Krótka relacja... dostarcza wielu przykładów synkretyzmu religijnego, przybie­ rającego postać tzw. dwuwiary. Akapity 11 i 71, a także szereg wzmianek o składaniu ofiar w świątyniach chrześcijańskich, świadczą dobitnie o włą­ czeniu Boga, świętych i aniołów do zbioru bytów nadnaturalnych czczo­ nych przed konkwistą. Jeszcze więcej informacji dotyczy systemu działań magiczno-religijnych. Tu podkreślić należy przede wszystkim akceptację j kościoła jako dodatkowego miejsca kultowego, istniejącego obok innych, tradycyjnych miejsc tego typu (por. akapity 14, 24, 53). Pośrednio sygna- I lizowany jest fakt uwzględnienia w kalendarzu obrzędowym pewnych ¡ rytuałów chrześcijańskich związanych z przełomowymi momentami cyklu j życiowego jednostki (np. chrztu, por. akapit 16). Bogato udokumentowane J zostało przyswojenie sobie przez Indian świecy jako dodatkowego przed-1 miotu ofiarnego (por. akapity 8, 24, 35, 36, 38, 39). Znajdujemy też przy-1 kład wzbogacania języka náhuatl o terminy hiszpańskie, będące nazwami* chrześcijańskich obiektów kultu (akapit 22). Trzeba pamiętać, że informacje zawarte w Krótkiej relacji... nie mogą supersticiones y constumbres gentílicas que hoy viven los indios naturales de esta Nueva España i J. de l a S e r n a , Manual de ministros de indios para el conocimiento de sus idolatrías y extirpación de ellas. �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 117 stanowić podstawy do wnioskowania o rzeczywistym stopniu chrystiani­ zacji opisanych w niej społeczności, już choćby dlatego, że autor pragnął przedstawić wyłącznie przeżytki pogaństwa. Najprawdopodobniej pomi­ nął zatem to wszystko, co jego zdaniem było „czyste" i nie nosiło na sobie piętna przeszłości. Ewentualność taka nie ma jednak większego wpływu na generalny obraz stosunku Indian do nowej religii, wyrażony skrótowo, lecz w sposób nader wymowny w akapicie 11. Pod naciskiem realiów okresu dominacji hiszpańskiej Indianie gotowi byli zmodyfikować swój system religijny, głównie poprzez poszerzenie go o obiekty i formy kultu wymagane przez panujących cudzoziemców, podobnie jak to czyniono (także na szczeblu „religii państwowej") przed konkwistą. Ów trend inkorporacyjny charakteryzował w ogóle przemiany dokonujące się we­ wnątrz kultury náhuatl, co niektórym badaczom dało asumpt do ujęcia konfrontacji hiszpańsko-meksykańskiej jako zetkjuęcia się kultur pre­ ferujących dwa przeciwstawne rodzaje mentalności — inkorporacyjną i eliminatorską (mentalidad incorporativa y eliminadora) u . 2. Bogowie indiańscy. Ponce de León wymienia w sumie 32 imiona i nazwy bóstw oraz 3 nazwy zbiorowe, ale faktycznie liczba nadnatural­ nych postaci, o których mowa w relacji, jest znacznie mniejsza, wiele bowiem imion i nazw odnosi się do jednej i tej samej postaci. Trudno po­ wiedzieć, na jakiej podstawie sporządzona została lista bogów zamieszczo­ na w pierwszej części relacji. Paru z nich, zaliczanych do głównych bóstw panteonu ludów Nahua sprzed podboju, nie pojawia się w dalszej partii opisu i nie wiadomo, czy byli oni czczeni w środowiskach znanych auto­ rowi z autopsji, czy też wymienił on ich po prostu jako typowych „bogów pogańskich". Fakt, iż w akapicie 9 dwie boginie identyfikowane są z Ewą i Wenus (analogicznie postąpił np. Sahagún w swej Historia general...) uznać można za wskazówkę, że Ponce de León przystępował do pracy posiadając już pewien stereotypowy obraz panteonu indiańskiego, ukształ­ towany podczas pobierania nauk w szkołach misyjnych. Informacje za­ warte w drugiej części relacji pochodzą natomiast niewątpliwie z pierw­ szej ręki i one właśnie decydują o wartości tekstu. Wśród nich na pod­ kreślenie zasługują liczne dane o roli kultu Xiuhtecuhtli, boga ognia, w życiu prostej ludności indiańskiej, unikalne wzmianki o funkcjach Quetzalcoatla (por. akapity 33, 37, 59, 61, 63), o Xolotlu jako pośredniku między ludźmi i Chicomecoatl/Iztaccihuatl (por. akapit 43), itd. Pod tym względem Krótka relacja... stanowi cenne źródło do badań nad „warstwą ludową" religii ludów Nahua, także dla okresu sprzed konkwisty. 3. Działania magiczno-religijne. Ostatnie stwierdzenie odnosi się w jeszcze większym stopniu do sfery działań magiczno-religijnych, będą­ cej zasadniczym przedmiotem zainteresowania autora relacji. Nie wnika­ jąc tu w istotę i charakter opisanych praktyk, gdyż sam tekst jest aż nad14 Por. Z a n t w i j k, 1959. �118 RYSZARD TOMICKI to wymowny, niezbędne zaś uwagi i wyjaśnienia podane są w przypisach, wypada parę słów poświęcić dwóm kwestiom: miejscom i formom kultu oraz podmiotom działań magiczno-religijnych. Jeśli chodzi o pierwszą z nich, to Ponce de León wymienia całą gamę miejsc stosownych do za­ noszenia modlitw i składania ofiar, poczynając od szczytów okolicznych wzgórz, gdzie znajdowały się małe ołtarze (por. akapity 12, 20, 40), po­ przez uprawne pola, a zwłaszcza ich środek (akapit 36), skrzyżowania dróg (akapit 43), źródła (akapit 26), miejsca przechowywania kukurydzy {akapity 12, 27, 38), aż po dom naczelnika wsi (akapit 13) lub po prostu dom każdego z, mieszkańców, w którym miejscem uprzywilejowanym jest nieodmiennie palenisko (akapity 17, 24, 32, 48, 53). Równie bogato reprezentowany jest zestaw składanych przy różnych okazjach ofiar, nie odbiegający zasadniczo — z wyjątkiem kury, która zastąpiła prawdopodobnie przepiórkę — od zestawu występującego w okresie przedhiszpańskim . Są więc wśród nich produkty spożywcze, przede wszystkim placki kukurydziane i kaczany kukurydzy, kadzidła, napój alkoholowy octli (zwany w relacji pulque), papier, tytoń, kwiaty, kakao, kury, wreszcie krew ludzka uzyskiwana na skutek samookaleczeń {por. akapit 41). Jako ofiara traktowane są ponadto woskowe świece, acz­ kolwiek sam akt zapalania świecy zaliczyć można do form kultu. Dodaj­ my, iż prócz modlitw i ofiary w jednym wypadku (akapit 58), najwidocz­ niej jako forma kultu, wymieniony został również taniec. Kwestia podmiotów działań magiczno-religijnych zasługuje na odnoto­ wanie ze względu na rolę odgrywaną przez osoby szczególnie predystynowane do wykonywania pewnych czynności. Krótka relacja... mówi w za­ sadzie o trzech grupach takich ludzi: o szeroko rozumianych lekarzach, w tym także położnych, o wróżbitach i zaklinaczach oraz o specjalistach przewodzących niektórym kategoriom obrzędów. Szczególnie interesująca wydaje się ostatnia grupa, można bowiem podejrzewać, iż pod niewiele mówiącymi nazwami, takimi jak „mistrz ceremonii" (maestro de ceremo­ nias), „stary mistrz" (un viejo maestro), „pewni wyznaczeni starcy" {al¬ 13 gunos viejos señalados) czy „najwięcej wiedzący" (el más sabio), niejedno­ krotnie kryli się dawni kapłani (por. akapity 40, 43, 47, 52, 55, 59). Z tekstu wynika ponadto, że główną rolę w życiu magiczno-religijnym społeczności wiejskich odgrywali mężczyźni, zwłaszcza starzy, a ucze­ stnictwo w niektórych przynajmniej obrzędach było reglamentowane (por. np. akapit 40) . Reasumując powyższe uwagi należy stwierdzić, że relacja Pedra Ponce de León dostarcza stosunkowo wielu różnorakich informacji, które w po­ łączeniu z innymi materiałami źródłowymi pozwalają śledzić losy indiań,Ę « Por. B r o d a , 1976, s. 45. Zakaz udziału dzieci w „pogańskich ceremoniach", z punktu widzenia praw hiszpańskich — nielegalnych i karalnych, mógł być motywowany względami bez­ pieczeństwa. Jest to wszakże tylko przypuszczenie. 1 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J INDIAN NAHUA 119 skiej kultury duchowej w 2 połowie X V I w. i to na poziomie społeczności lokalnych, będących wówczas ostoją dawnych tradycji. * Zamieszczone niżej tłumaczenie Krótkiej relacji... dokonane zostało na podstawie tekstu przygotowanego do druku pod względem paleograficznym przez Ángela Ma. Garibaya i opublikowanego w 1965 r. Jak każ­ de tfumaczenie, tak i to wymagało szukania kompromisu między mak­ symalną wiernością oryginałowi a formą literacką przekładu. Z uwagi na źródłową wartość tekstu starałem się wszakże pozostać wiemy zarówno jego literze, jak i duchowi, czasem nawet kosztem formy wersji polskiej. Uznałem za stosowne zachować podział relacji na akapity oraz ich nume­ rację, które Garibay wprowadził w swym wydaniu, aby nadać tekstowi większą przejrzystość i ułatwić korzystanie z niego. Za badaczem tym po­ daję również tłumaczenie fraz w języku náhuatl, umieszczając je — po­ dobnie jak numerację akapitów — w nawiasach kwadratowych []. W na­ wiasach okrągłych () umieściłem natomiast to, co nie jest wyrażone ex­ plicite w tekście hiszpańskim, ale jest potrzebne dla więszej precyzji i jasności wersji polskiej. Kursywą wyróżnione zostały słowa i zdania w náhuatl oraz tzw. meksykanizmy, czyli pojęcia pochodzące z náhuatl, ale posiadające już zhispanizowaną formę. W stosunku do wydania Gari­ baya, o bardzo skromnym aparacie naukowym, ograniczonym w zasadzie do wyjaśnień językowych, powiększyłem znacznie część komentarzową, podając tam wszelkie konieczne moim zdaniem objaśnienia i uwagi, a tak­ że tłumaczenie tych nazw, słów i zwrotów w náhuatl, których Garibay nie przetłumaczył albo których tłumaczenie podane przez niego nie jest jedynym możliwym. II Krótko relacja o bogach i z czasów obrzędach pogaństwa [1] Zawsze usiłował Szatan uzurpować sobie cześć i uwielbienie należne Panu Naszemu, Bogu prawdziwemu, zawłaszczając jo dla siebie, rzeczy stworzone sobie przypisując i domagając się, aby człowiek okazywał mu za nie sza­ cunek. I tak zarówno w czasach minionych, jak obecnie miał on i ma takich, co mu składają ofiary z wdzięczności za korzyści, jakie człowiek otrzymuje od Boga, Pana Naszego, a które on sobie przypisuje. Także pośród tubylców z tej Nowej Hiszpanii, ludzi łatwowiernych, co wzywają go w swoich spra­ wach, prosząc o względy przy wykonywanych pracach, nic zostały zapo­ mniane imiona ich bogów i pamiętają je nadal starzy oraz młodzi. [2] Podam tu imiona bogów Indian, by powiedzieć o kilku, którzy dziś są przez nich poważani i których wzywają zależnie od dzieł przypisanych każdemu. �120 RYSZARD TOMICKI 1 ,[3] Ometeuctli Omecihuatl — o nich mówią, że mieszkali ponad dwunastoma niebami. [4] Tezcatlipoca , zwany również Titlacahuan», Telpochtli *, Yaotl« Yohualii ehecatl Ipalnemohuanidawca wielkich bogactw i władzy. [5] Huitzilopochtli = Taras , bóg mieszkańców Mechuacan. 2 8 9 1 „Pan Dwoistości" i „Pani Dwoistości" lub „Dwoisty Pan" i „Dwoista Pani' ( _ dwa; teuctli/tecutli/tecuhtli — pan; cihuatl — kobieta). Najwyższe bóstw, ludów Nahua, uważane za stwórców wszelkich istnień i ostoję kosmosu, łącznu zwane także Ometeotl „Bogiem Dwoistości" lub „Dwoistym Bogiem" (teotl — bóg ale również rzecz czy osoba wypełniona nadnaturalną, magiczną rnoeą; należąc do pozaludzkiego porządku świata; por. H v i d t f e l d t , 1958). Istoty te sytuowan zawsze na ostatnim, trzynastym (w wariantach — dziewiątym) poziomie niebio: w miejscu noszącym nazwę Omeyocan „Miejsce Dwoistości"; por. L e ó n - P o r t i l l a , 1959, passim. * „Dymiące Zwierciadło" (tezcatl — zwierciadło; popoca — wydzielać dyn dymić). Jeden z głównych bogów czczonych przez ludy Nahua, obdarzany częst atrybutami najwyższego bóstwa. » „Jesteśmy jego ludźmi" (ti- przedrostek podmiotowy 1 os. 1. mn.; tlaca[tl człowiek; -huan — przyrostek dzierżawczy l.mn.). Często pojawiający się w źróc łach przydomek Tezcatlipoca, interpretowany także w formie: „Ten, którego ni wolnikami jesteśmy". „Młodzieniec"; termin używany w przedziale wieku od 12 do 20 lat, jeś chłopak nie jest żonaty; por. S a h a g ú n, 1979, s. 946. s „Wróg", w znaczeniu: przeciwnik, wojownik. * „Noc — Wiatr"; określenie używane w stosunku do wielu wyższych bogói m i n . Quetzalcoatla. Tej typowej dla náhuatl strukturze, zwanej dijrasismo, nada się również sens: niewidoczny-niedotykalny, interpretując ją jako wyraz transce; • dencji, „tajemnicy i ducha", G a r i b a y, 1958, s. 126. ' „Dawca Życia", dosł. „Ten, dzięki któremu się żyje/istnieje życie" (i-pal przez niego, za jego sprawą; nem[i] — żyć, mieszkać; o-hua — przyrostek bezos bowy czasownika nemi; -ni — przyrostek oznaczający sprawcę działania). Jest nazwa najwyższego bóstwa, nadawana zwykle Ometeotlowi; misjonarze hiszpańs dopuścili jej używanie w odniesieniu do Boga, w przeciwieństwie do wielu inny równie ogólnych nazw. . * * „Koliber z lewa/z lewej strony" albo — w związku z zasadami orienta, przestrzennej przyjętymi wśród ludów Nahua — „Koliber z południa" (huitzil[in] furkoczący ptaszek, koliber; opochtli — lewa strona, lewa ręka). Istnieje konti wersja co do tego, czy słowo opochtli można rozumieć także jako leworęczny, ms kut, z czym łączyłaby się określona konotacja magiczna imienia; por. G r a l i c h , 1974, s. 338. Huitzilopochtli to bóg pletnienny Meksykanów, mieszkano Tenochtitlan, identyfikowany ze słońcem, uważany za opiekuna wojowników i 1 ga wojny. » Według XVI-wiecznych źródeł nahuatlańskich — bóg ludności zamieszkują Michoacán, nazwanej w związku z tym Taraskami. jednakże w źródłach tarask; skich bóg o tym imieniu nie występuje, natomiast słowem tarasque (taraskwe) zięć — określano Hiszpanów, którzy żyli z miejscowymi kobietami. Na skutek n zrozumienia termin ten został przez nich uznany za etnonim ludu nazywając* samych siebie Purépecha. Przypuszcza się wszakże, iż słowo taras może być zw zane z taraskańskim thares o ogólnym znaczeniu: wyobrażenie (jakiegokolw: boga; por. ' Z a n t w i j k , 1974, s. 80-81. 0 m e ( 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA I • I 1 $. § £ 10 [6] Quetzalcoatl , Y a c a t e c u t l i b ó g kupców, noszący też imona Yacacoliuhąui»* i Amimitl . mny bóg (to) P i l t z i n t e c u t l i i słońce Tonatiuh «, nazywane również Cuauhtlehuanitl oraz Xipilli ». ] Także ogień wyświęcili na boga i nazwali go Xiuhtecutli , a w naszych czagach dali mu imiona HuehuetzinXoxeptzin*>, Ximeontzin«. Nazywają go ponadto Tocentah „Ojcem wszystkich", bo' wśród' Indian wszystko robi się lł { 7 ] 18 18 [ 8 w „Pierzasty Wąż" lub „Drogocenny Bliźniak" (quetzal[li] — piękne, długie, zielone pióra, a także — skarb, klejnot, ogólnie zaś synonim czegoś drogocennego; coatl/couatl/coate — wąż, bliźniak). Bóg odgrywający dużą rolę w mitologu ludów Nahua jako stwórca i heros kulturowy, łączony z Toltekami, znany również pod? imieniem Ehecatl „Wiatr". » „Pan, który prowadzi" (yaca[na] — prowadzić, kierować kogo; tecutli/tecuhtli — pan). Bóg otaczany szczególną czcią przez wędrownych kupców. Pewne atry­ buty łączą go z Quetzalcoatlem. „Krzywy/Garbaty Nos" (yaca[tl] — nos; coliuhqui — krzywy, zagięty, nachy­ lony, pochylony). » Garibay tłumaczy to imię jako „Wodna Strzała" (a[tl] — woda; mitl — strza­ ła); por. S a h a g u n 1979, s. 917. Być może jednak z uwagi na człon -mi- należa­ łoby uwzględnić inną etymologię, a mianowicie: amilli — nawadniana ziemia, pole oraz mitl — strzała, łącznie Ami/1/mitl „Strzała z nawadnianej ziemi". Amimitl, bóstwo rzadko pojawiające się w źródłach, czczony był głównie w Cuitlahuac lub w ogóle przez ludność żyjącą na chinampas — pływających ogrodach, w pbłudniowej partii jezior Doliny Meksyku. Bywa identyfikowany z Atlahua „Panem/Posiadaczem Wody" lub „Panem/Posiadaczem Wyrzutni Strzał", tzn. broni zwanej w náhuatl atlatl; por. G a r i b a y , 1958, s. 115, 213. „Pan Dziecko" albo „Książe Dziecko" (piltzin[tli] — zdrobnienie od pilli — dziecko, potomek; tecutliltecuhtli — pan, *ale także — szlachcic, osobnik wysoko postawiony w hierarchii społecznej). Nazwa słońca rozpoczynającego swą pozorną wędrówkę po niebie, tuż po wschodzie. „Słońce"; nazwa ta, składająca się z czasownika tona — dawać, powodować ciepło, świecić oraz przyrostka -tiuh oznaczającego akcję skierowaną poza coś,, na zewnątrz, tłumaczona jest dosłownie jako „Ogrzewający i Oświetlający" lub. „Ten, który powoduje nastanie/daje ciepło i światło". Nazwa budząca kontrowersje i tłumaczona jako „Wstępujący/ Wznoszący się Orzeł" (quauhtlH1-ehua-nitl; por. G a r i b a y , 1958, s. 168, 245) albo „Orzeł z Ognis­ tymi Strzałami" (ąuauhtlifcuauhtli — orzeł; tetl — ogień; -hua — właściciel, po­ siadacz, ten, który ma coś; mitl — strzała); por. L e ó n - P o r t i l l a , 1959, s. 116, czy też — na podstawie tej samej etymologii, lecz przy ściślejszym zachowaniu re­ guł gramatycznych — „Orzeł-Właściciel Ognia-Strzała"; por. H v i d t f e l d t , 1958,. s. 106-107. " Imię złożone ze słów xi[uitl] — rok, turkus, zielona trawa, rzadziej — ko­ meta; pilli — dziecko, potomek, ale również — szlachetnie urodzony, książę; w związku z powyższym istnieje kilka możliwości przekładu, choć z reguły prefe¬ ruje się dwie — „Książę Turkusa" i „Książę Roku". „Pan Roku" ewentualnie „Pan Turkusów" lub „Pan Trawy"; por. przyp. 17 (xiv.itl) i przyp. 14 (tecutli). „(Czcigodny) Starzec" (huehue — stary, dawny; -tzin — przyrostek wyraża¬ jacy szacunek, poważanie). » Nie udało mi się ustalić znaczenia tego imienia. Nie udało mi się ustalić znaczenia tego imienia. 12 \. X | ! ; ! 1 15 w T 'j 18 2'° - & k > 121 19 81 �122 RYSZARD TOMICKI przed ogniem, kiedy zaś umrą, towarzyszy im on w postaci zapalonej świecy podczas pogrzebów. [9] Uważali też za bogów niektóre kobiety i (jeszcze) dziś czczą je: ChicomecoatlK, boginię zbóż, i (boginię) wód Chalchihuitlicue *> albo Chalchicueye«, Cihuacoatl" jako Ewę, Tlazolcoatl ¡* jako Wenus. Í10] Czcili również chmury i zwali je Ahuaque", a boga, który nimi kieruje Tlaloque* ; góry, gdzie powstają chmury nazywają Tlaloque tlamacazque 8 *» „Siedem-Wąż" (chicome — siedem; cootZ — wąż); znak kalendarzowy, będący jednocześnie imieniem własnym bogini uważanej za stwórczynię wszelkiego poży­ wienia roślinnego (dlatego zapewne autor nazywa ją diosa de panes — boginią zbóż) oraz nazwą kukurydzy; por. przyp. 71. » „Ta o szmaragdowej spódnicy" (chalchihuitl — szmaragd, zielony kamień szlachetny; i-cue — jej spódnica). M „Ta, która ma szmaragdową spódnicę" (chalch[ihuitlj — por. przyp. 23; cueitl — spódnica; i-cuey-e — ta, która ma swą spódnicę). ** „Kobieta-Wąż" lub „Kobiecy/Żeński Wąż"; bogini narodzin, związana także z wojną i wojowaniem, znana pod wieloma różnymi imionami. Sahagun tłumacząc jej imię jako „Kobieta węża" (mujer de la culebra) i dodając, iż nazywano ją też Tonantzin jNasza Matka", pisze: „Z tych dwóch wypadków zdaje się wynikać, że bogini ta jest naszą matką Ewą, która oszukana została przez węża i że ond (India­ nie) mieli wieści o sprawie, jaka zaszła pomiędzy naszą matką Ewą i wężem". W innym miejscu, przytaczając mowę położnej skierowaną do położnicy, przy sło­ wach „uczyń tak, jak to zrobiła owa bogini, która porodziła jako pierwsza i nazy­ wała się Cihuacoatl i Quilaztli", franciszkanin dodał: „jest to Ewa, bo ona jesi kobietą, która porodziła jako pierwsza"; S a h a g i i n , 1979, lib. I , cap. V I , s. 33; lib. V I , cap. X X V I I I , s. 379. » „Wąż Nieczystości" albo „Wąż Grzechu" (tlazol[li] — śmieci, brudy, nieczys­ tości, łajno, gnój, a także — skaza, plama na honorze, cudzołóstwo, wiarołomstwo coatl — wąż). Nie spotkałem tej formy imienia w innych źródłach, a poniewa z pewnością mowa jest o Tlazolteotl sądzić należy, iż Ponce de Leon zamienił człoi teotl — bóg, bogini na coatl, kierując się skojarzeniami biblijnymi. Boginię te; zwaną też Toci „Nasza Babka", Teteo inan „Matką Bogów", Tlaelquani „Zjadaczk Brudu" lub „Grzesznicą" (por. M o n n i c h , 1969, passim), przyrównywał do Wenu także Sahagun, pisząc o niej i jej hipostazach co następuje: „Powiadali też, ż ta bogini czy boginie miały moc pobudzania do rozpusty, inspirowania spraw cieles nych i sprzyjania nieprzyzwoitym miłościom"; „[...] jest ona niczym bogini Wenu: jej [...] przypisywali wszelkie sprawy związane z brudnymi amorami i ze środkan zaradczymi przeciw ich (skutkom)"; S a h a g u n , 1979, lib. I , cap. X I I , s. 36; lib. conf., s. 62. " „Ci, którzy władają wodą" (a[tl] — woda, [a]hua — pan, właściciel, posiadać: -que — przyrostek l.mn.). Forma użyta przez Ponce de Leon jest l.mn. od imienia Tlaloc — boga des czu i wód, którego pomocnicy zwani byli tlaloque. Zważywszy na to, że auti mówi wyraźnie o jednej postaci, należy przyjąć, iż chodzi tu o Tlaloca. Sime< (1977, s. 602) wywodzi etymologię tego imienia od słowa tlalli — ziemia or onoc — leżeć, być wyciągniętym (gdy mówi się o osobach lub długich przedmi tach), utrzymując, że Tlaloca wyobrażał mężczyzna wyciągnięty na ziemi. Zapew miał na myśli posągi tzw. chac-mooli. Jest to wszakże interpretacja bardzo w£ pliwa, podobnie jak i inne; por. np. R o b e 1 o, 1980, t. 2, s. 577. » Mowa tu o pomocnikach Tlaloca, występujących zawsze jako grupa, st ich nazwa w l.mn. tlaloque — tlalokowie. Słowo tlamacazque to l.mn. od tlarr, cazqui — ten, który (coś) daje. Nazwę tę stosowano w odniesieniu do Tlaloca, jc 1 8 �- E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 123 I * I -|H] pomiędzy tymi wszystkimi bogami umieszczają naszego pana i odkupiciela Xpo.«", gdyż przyjęli go jako ostatniego boga. I na pewnych malowidłach (pokazujących) jak ma się czynić ofiary dla ich bogów, znajdują się krzyż, gwoździe, bicz przywiązany do kolumny, i ukrzyżowany; i kapłani odprawia­ jący mszę, a jednocześnie ich nauczyciele fałszywych prawd składają swoje ofiary zgodnie z dawnym zwyczajem. ¡{12] Posiadają i wyrabiają trzy rodzaje idoli: jedne maleńkie, kamienne, przezna­ czone do wnętrz ich spichrzów; inne robią z copalu« lub z masy tzoal* i te posyłają na szczyty wzgórz, gdzie są ołtarze zwane przez nich momoztli>»; z masy tzoal sporządzano ciało Huitzilopochtli, które przechowywane było przez okres jednego roku, a po jego upływie rozdzielano je na kąski uxcucoeyotia «*. Obchody świąt 113] Większości ofiar dokonują Indianie po północy lub o świcie, tak więc w cza­ sie uroczystości ku czci swych świętych już przed świtaniem są po śnia­ daniu, i odbywa się to w taki sposób, że^ucinają kurom głowy przed ogniem, który jest bogiem Xiuhtecutli, co w (swoim) języku nazywają tlaąuechcotonaliztli [„ucinanie szyi"]. Ofiarę tę czyni się w domu naczelnika' . [14] Kiedy ptaki zostały już przyrządzone na ich sposób i zrobiono tamale*, 5 pomocników tlaloąue, a także kapłanów indiańskich. W dwu pierwszych wypad.Jcach czynność dawania miała sens — zaopatrywanie, dawanie ludziom tego, co potrzebne do życia, a więc urodzaju, pożywienia. W ostatnim wypadku dawać zna­ czyło — wypełniać obowiązki związane z kultem, składać ofiary; por. G a r i b a y 1958, s. 105-106. Skrót greckiej wersji słowa Chrystus. Nah. copaZii — żywica o konsystencji gumy, uzyskiwana z drzewa o tej sa­ mej nazwie, używana jako kadzidło podczas aktów magiczno-religijnych, stosowana w medycynie i — jak wynika z tekstu — służąca do wyrobu figurek kultowych. Drzewo identyfikuje się jako Bursera spp.; M e s s e r, 1978, s. 139. Nah. tzoalli/tzohualli, czasem tzohuatl — zagęszczona masa, ciasto sporządza­ ne z nasion roślin zwanych michihuauhtli, które Hiszpanie określali ogólnie jako bledos (por. L ó p e z A u s t i n , 1974, s. 110-111, 128). Mieszane nieraz z ciastem kukurydzianym, miodem i copaZem służyło do wyrobu figurek kultowych oraz stanowiło pożywienie rytualne. Rodzaj niskiego ołtarza z kamieni, adobe — glinianej cegły suszonej na słoń­ cu lub z ziemi; w okresie przedhiszpańskim wznoszono je m.in. na skrzyżowaniach dróg. Dosł. „spożywać resztki (pozostałości) ze święta (uroczystości)"; pod. za G ar i b a y e m ; por. Teogonia, 1979, s. 139. Autor używa terminu mayoral. «• Nah. tamalli — rodzaj chleba czy też placka sporządzanego z mielonej ku­ kurydzy, który pieczono owinięty w liście kukurydziane. Znane były różne od­ miany tamali. Tutaj, na marginesie pisowni słowa tamale i jemu podobnych, na­ leży wyjaśnić, że Ponce de Leon z reguły podaje terminy zaczerpnięte z nahuatl w formie zhispanizowanej, np. dodając w l.rmn. końcówki właściwe dla tego ostat­ niego języka, nawet wówczas, gdy słowo nahuatlańskie ma już przyrostek l.mn. We wszystkich tych wypadkach oddaję osobliwości języka autora, stosując odpo­ wiednie końcówki polskie. 80 1 1 w 8 8 84 8 5 �124 RYSZARD TOMICKI mając także przygotowaną pulque", poquiety™ kwiaty i kakao, dzielą to. na dwie części: jedną ofiarowują ogniu i rozlewają przed ogniem puíquer drugą połowę niosą na ofiarę do kościoła, umieszczają w jicarach" przed ołtarzem i stojąc nalewają w jedną z jicar nieco pulque, stawiają pośrodku ołtarza, a gdy postoi chwilę, .zabierają wszystko i dają do zjedzenia teopantlakom* . To samo robi się z częścią ofiarowaną ogniowi, która jest dla starszyzny. 0 Położne {15} Położne D r z y b y w a j ą c e do połogów stosują obrządki z czasów ich pogaństwa. Oto one: [16] W czasie, gdy rodzą się dzieci, polecają, żeby oczekiwano na nie w przed­ dzień przyjęcia przez dzieci chrztu świętego w celu wyciągnięcia z nich ognia,, co w. (swym) języku nazywają itleuh quizaz in piltzintli {„musi wyjść ogień z dziecka"]. [17] Na dzień przedtem, zanim dziecko zostanie ochrzczone, położna przychodzi do domu położnicy, gdzie jufSv dniu porodu nakazała, by przygotowano dla niej pulque, tamale oraz ptaka i żeby zaprosić sąsiadów i mieć zapalony ogień: wszystko to mają więc gotowe. Położna bierze ptaka, pulque oraz tamale i ofiarowuje ogniowi. [18] Bierze potem jicara z wodą, wynosi na podwórze", a ustawiwszy ją na środ­ ku wraca do pomieszczenia, gdzie znajduje się ogień i bierze z niego (parę węgli) w (glinianą) skorupę. Idzie tam, gdzie jest położnica i wziąwszy dziec­ ko na ręce, wynosi je wraz z ogniem w miejsce, gdzie zostawiła jicarą z w o ­ dą. Gdy umieści ogień bardzo blisko wody, kąpie dziecko i powoli gasi ogień rozpryskującą się wodą. W tym momencie pyta obecnych, jak dziecko ma sięnazywać, a oni podają imię z czasów ich pogaństwa lub swych rodziców,. " Słowo o niejasnym pochodzeniu, używane przez Hiszpanów już w latach; i 20-tych X V I w. jako nazwa napoju powstającego w wyniku fermentacji syropu j uzyskiwanego z niektórych rodzajów agaw — Agave (Amatillidaceae). W náhuatl napój ten nosił nazwę ociZi. Być może pulque stanowi zniekształconą nazwę w y ­ razu poliuhqui — zepsuty, nie nadający się do spożycia; por. G o n c a l v e s deL i m a , 1956, s. 13-14. » W oryginale poquietes; A l v a I x l i l x ó c h i t l (1975-1977, t. 1, s. 362) wy­ jaśnia, że są to „unos cañutos llenos de liquiddmbar encendidos"; por. pocyotl — dym, opar; S i m e o n 1977, s. 389. Chodzi o swego rodzaju pierwowzór papierosa — rurkę z łodygi roślinnej, wypełnioną mieszanką tytoniu i balsamicznej sub­ stancji o kolorze żółtoczerwonawym i ostrym zapachu, wydzielanej przez drzewoocozol. Te cañas de humo, jak nazywali je Hiszpanie, zapalano z jednego końca,, a drugim wdychano dym, przypisując mu właściwości lecznicze; por. ' P o m a r , 1964, s. 215. «» Náh. xicalli — małe naczynie do picia, czarka wykonana z tykwy. Teopantlaca' to l.mn. od teopantlacatl „człowiek świątyni" (teo[tl]-pan — Ł świątynia, dosł. „miejsce boga/miejsce, gdzie jest bóg"; tlacatl — człowiek). Ponce I de León ma tu najwyraźniej na myśli służbę przykościelną. • W oryginale patio —• podwórko, wewnętrzny dziedziniec otoczony zabudowa- • niami. w 40 4 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 125 takie jak ecatl» czy coatí», jeśli zaś (dziecko) jest płci żeńskiej, to x i c o « albo a:oco « i im podobne. 19). Sprawdza się, czy imiona te należą do pewnych duchów, niczym anioły, które nazywają tlaloąue i tlamacaząue. Po zakończeniu obmywania położna oddaje dziecko matce i znowu bierze ogień w skorupie, wraca do położnicy, okręca jej głowę chustą i okrąża ogniem wokół jej głowy. Gdy to uczyni, odnosi ogień w miejsce, gdzie znajduje się ofiarna pulque, nalewa jej do jicary i rozlewa przed ogniem. (Resztę) tego, co złożono w ofierze, oraz pulque rozdziela pomiędzy gości. •120] W Dolinie Toluca posyłają potem dzieci na jakieś wzgórze i jeśli jest to chłopiec, zabiera na ofiarę coo«, jeżeli jest to dziewczynka — wrzeciono i bawełnę. f Lekarze 12\] Lekarze" Indian są bardzo zabobonni i pociągają za sobą serca niewinnych. 122] Lekarz wezwany przez chorego pyta go o dolegliwość i o to, w jakim miej­ scu i stronie zawładnęła nim choroba, a gdy chory powie już, co mu się zdarzyło, lekarz powiada: Cualani in santo*», cualani in huehuetzin [„za­ gniewany jest święty, zagniewany jest czcigodny starzec"], przypisując świę­ temu z jego wsi lub ogniowi, że są zagniewani. [23] I mówi, zeby w celu wyleczenia choroby znaleźli mu kurę na ofiarę, pulque, kwiaty i poquiety i ze następnego dnia on przyjdzie. [24] Niektórzy nakazują, żeby zarżnęli kurę przed ogniem i mieli przygotowane jedzenie, inni czynią to sami. A gdy wszystko jest już gotowe, lekarz przy­ chodzi, bierze ofiarną krew i namaszcza irzy kamienie, które są jak trójnóg 4 8 Ecatl lub Ehecatl — „Wiatr"; znak kalendarzowy oraz imię własne. » „Wąż", znak kalendarzowy oraz imię własne. Garibay wywodzi to słowo od xicotl i tłumaczy moscardón — bąk, giez albo mucha plujka; por. Teogonia, 1979, s. 139. S i m e o n (1977, s. 765) notuje słowo jcicotli w znaczeniu — duża pszczoła. Słowo pochodne od xocotl — owoc, płód. Sahagun wymienia to imię pisząc •o Tlazolteotl (por. przyp. 26) i jej trzech siostrach: „Od tych czterech bogiń kobiety meksykańskie brały i biorą takie oto swoje imiona: Tiacapan („Pierworodna" — R.T.), Teicu („Siostra" — R.T.), Tlaco („Środkowa" — R.T.), Xuco (zamiast xucotll lxocotl, „Owoc" —R.T.); należy im je usunąć"; S a h a g u n 1979, lib. I , oonf., s. 62. » K i j kopieniaczy, drewniane narzędzie do kopania ziemi o końcu utwardzonym w ogniu. Zdaniem Garibaya coa jest słowem pochodzącym z języków Indian antylskich, które zastąpiło nah. huictli — szpadel, motyka; por. S a h a g u n , 1979, s. 922. Według innej hipotezy stanowi ono skrócenie od nah. cuammaitl aquiloni — „kij <lo sadzenia (roślin)" {cuahuitl — drzewo, drewno; maitl — ręka, dłoń; cuammaitl — drewniana ręka gałąź, aquia — przesadzać, sadzić, wkładać (coś) w dziurkę; — loni przymiotnik odczasownikowy o znaczeniu — nadający się do); por. S i m s o n , 1977, s. 35, 401; L e a n d e r 1972, s. 130. " Nahuatlańskie terminy ticitl i tepatiani, oznaczające lekarza w ogóle, bez względu na specjalność (m.in. położną) oraz środki, jakimi się posługiwał, w po­ czątkach X V I I w. stały się synonimami czarownika; por. L ó p e z A u s t i n 1967, s. 107. Słowo santo — święty, stanowi przykład wprowadzania do języka nahuatl terminów hiszpańskich, związanych z religią chrześcijańską, bez ich tłumaczenia czy szukania bliskoznacznych odpowiedników. Podobnie wprowadzone zostało sło4 44 45 4 4 8 �126 [25] [26] RYSZARD TOMICKI i oni nazywają je tenamaztli». Potem bierze tamale, przyrządzonego ptaka, kwiaty oraz poquiety i dzieli na dwie części. Jedną ofiarowuje ogniowi, a drugą posyła, aby ofiarować ją przed wizerunkiem czy w kościele, gdzie zapala woskową świecę. Wygłasza przemowę i prośbę wobec ognia, następnie rozlewa trochę pulque. Jeszcze przed tym mówią: Motenciahuaz in huehuetzin [[„odświeży swe wargi czcigodny starzec"]. Uczyniwszy to lekarz oraz ci, którzy są obecni, zjadają ptaka i wypijają pulque, zaś biedny chory oczekuje, że ogień da mu zdrowie. Tym chorym, którzy mówią, że zachorowali w pobliżu jakiegoś strumienia lub źródła albo rzeki, nakazują, by zanieśli wszystko, co zostało wspomniane, do jakiegoś źródła i żeby ofiarowali to bogini wód, którą nazywają Matlalcueye* lub Chalchihuitlicue, oraz żeby zabrali woskową świecę i zapalili ją. Innym powiadają: Cualani in tonacayotl [„zagniewane jest to, co utrzymuje nas przy życiu"' ], przez co rozumie się boginię Chicomecoatl, boginię zbóż. Gdy oni sami czy któreś z ich dzieci jest chore, składają jej wielkie ofiary a czynią to w ten sposób, że lekarz bierze kurę, idzie ku płotkom do suszenie kukurydzy lub przed spichrza, tam zarzyna kurę i poleca, aby ją przyrzą­ dzono, zrobiono tamale i przygotowano pulque. Mając to, połowę ofiarowuji ogniowi, a druga połowa (przeznaczona jest) na ofiarę przed płotkami lul spichrzami, gdzie znajduje się kukurydza. I spala trochę copalu, będącegi jego kadzidłem. Dzieciom rozmaite kuracje stosują lekarze nazywani tetonalmacani^, a s, to ci, co przywracają szczęście dzieciom, które je utraciły. I mówią do nic pewne słowa, kładąc im na czubku głowy korzeń zwany tlacopatli«». 0 [27] 1 {28] wo^Bios — Bóg, którego nie wolno było zastępować pojęciem teotl; misjonarze dc opuszczali natomiast złożenie teotl Dios. Por. G a r c í a Q u i n t a n a , 1974, s. 15( 151, passim. « Kamienie służące do podtrzymywania naczyń nad ogniem, o których w Am les de Cuauhtitlan mówi się, że strzegą Xiuhtecutli i nadaje im imiona własn Mixcoatl („Wąż Chmur"), Tozpan („Chorągiewka z żółtych papuzich piór") or Ihuitl („Pióro"); por. L e h m a n n , 1938, s. 52. *° „Ta, która ma ciemnoniebieską spódnicę" (matlalin/matlalli — silna ziek ciemny błękit; cue[itl]-ye — ta, która ma spódnicę). Imię nadawane -bogini w przez mieszkańców Tlaxcali, czyli przedhiszpańskiego państwa Tlaxcallan; tak nazwa góry w tym rejonie, dziś La Malincbe, 4461 m n.p.m. » Rzeczownik abstrakcyjny tonacayotl złożony jest z to- przedrostka o znac: niu — nasz, nasze, rzeczownika naca[tl] — mięso, miąższ, ciało oraz przyros! -yotl odpowiadającego angielskiemu -hood, -ship, co dosłownie można przełóż „istota, treść naszego ciała". Używano go zazwyczaj w znaczeniu „to, co utrzym nas przy życiu, nasze pożywienie", a czasem nawet wprost w odniesieniu do 1 kurydzy; por. L ó p e z A u s t i n 1974, s. 127, 131. " „Ten, który daje ludziom tonalli" (te-tonal[li]-maca-ni), gdzie słowo ton oznacza los, przeznaczenie, jakie człowiek otrzymuje od sił nadnaturalnych w leżności od znaku kalendarzowego, pod którym się urodził, albo — jeśli ten należał do szczęśliwych — od znaku najbliższego, bardziej pomyślnego dnia bieranego do odbycia ceremonii poświęcenia dziecka wodzie (czyli rytualnego ob cia; por. akapity 16-19). Wierzono, że główną siedzibą tonalli, które Ponce de L nazywa szczęściem, pomyślnością (ventura), jést głowa, skąd może ono wydo się na zewnątrz, powodując ciężką chorobę, a nawet śmierć; por. L ó p e z A t i n 1967, s. 98-99, 108. w Roślina identyfikowana jako Aristolochia mexicana, rosnąca głównie na łudniu Meksyku (w kraju Mixteków), o szerokim zastosowaniu leczniczym. 2 �t E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 127 I k {29] Inni, po złożeniu ogniowi ofiary z kury i rozlaniu pulque, dotykają dziecko l piciełem to jest tytoniem, oraz wzywają Quetzalcoatla, modląc się do niego. ! po] Choroby dziecięce przypisują także wiatrom i chmurom, i powiadają: Cualani ineecame, cualani in ahuaque {„zagniewani są władający wiatrami, zagnie­ wani są władający wodą"], i dmuchają na wiatry, kierując do nich swe zaklęcia. [31] Ci, co są chirurgami i leczą złamania, wzywają i proszą o przychylność cuatlapanqueki , przez co rozumie się wzgórza znajdujące się między rozpadli­ nami, aby wspomogły ich kurację. [37] W domach Indian nigdy nie powinien wygasnąć ogień, ani nie powinnozabraknąć drewna (opałowego), a jeśli przypadkiem brak go i domownikowi przytrafi się jakieś nieszczęście, wówczas po przyjściu do domu prosi ogień o wybaczenie będąc przeświadczonym, że nieszczęście zdarzyło mu się dla­ tego, że ogień nie był rozpalony albo z (powodu) braku drewna. Tak więc w Dolinie * i w innych stronach Indianie umieszczają pod dachem kilka dyli, przytwierdzając je do ścian, pod spodem rozkładają ogień, a na tych dylach układają porządnie drewno, tak iż ten, kto je widzi, sądzi, że trzy­ mają je tam, aby wyschło. Inni układają drewno wokół lub w pobliżu ognia. 65 5 Rolnicy {33] O (ustalonej) porze, kiedy mają uprawiać swe ziemie, najpierw modlą się do ziemi mówiąc jej, że jest ich matką i że chcą ją otworzyć i położyć na jej aromatycznego korzenia wyrabiano także naszyjniki dla dzieci rozpoczynających naukę w szkołach calmecac, wierząc, że „duch chłopca był usadowiony w pacior­ kach z tlacopatli"; S a h a gú n 1979, lib. I I I , Ap., cap. V I I , s. 212. Náh. pícietí — odmiana tytoniu, roślina mniejsza i delikatniejsza od innych (pic[iliui] — cienieć, stawać się cienkim, kiedy mowa o przedmiotach; yeti — ogólna nazwa tytoniu), o szerokim zastosowaniu w lecznictwie. Ponce de León używa naz­ wy tabaco, którą Hiszpanie przejęli od Indian z Haiti, choć identyfikowali także tytoń ze znanym z Europy blekotem; por. P o m a r , 1964, s. 215; S a m o l i n o s D ' A r d o i s , 1971, s. 90-95. Cuatlapanąue to l.mn. od cuatlapanqui, dosł. „ten, który rozdziera, rozbija głowę" (cua[itl] — głowa; tlapan[a] — rozdzierać, rozrywać, drzeć, rozbijać; -qui Przyrostek oznaczający podmiot działania). Sahagún notuje tę nazwę w l.poj. jako imię boga wina, czyli octli, i jednego z grupy mitycznych postaci, które po raz pierwszy przygotowały ten napój. Cuatlapanqui wchodził zatem w skład centzontotochtli „czterystu królików", jak ogólnie nazywano bogów związanych z octli oraz Pijaństwem, do którego skutków zdaje się nawiązywać imię podane przez Ponce de León. Fakt, iż autor pisze je w l.mn. (sam wyraz nahuatlański ma przyrostek Lmn, do którego Ponce de León dodał jeszcze hiszpańską końcówkę -es), świad­ czyć może o synonimizacji określeń centzontotochtli i cuatlapanque. Natomiast sko­ jarzenie z pewnym rodzajem wzgórz jest zapewne wyrazem umiejscawiania przez Indian siedzib owych bóstw w tych właśnie miejscach. Por. G o n c a l v e s de L i m a , 1956, s. 104, passim. Ponce de León parokrotnie mówi o Dolinie (el Valle), nie precyzując, o jaki obszar chodzi. W jednym wypadku, kiedy podaje informacje uzupełniające jego opis, pisze wprost o Dolinie Toluca (Valle de Toluca), najwyraźniej jako o rejonie odmiennym od Doliny anonimowej. Należy sądzić, że pod nazwą tą kryje się obszar Położony na południe od Sierra de Ajusco, zamykającej Dolinę Meksyku, i na Południowy wschód od wulkanu Chiuhnauhtzin (dziś Nevado de Toluca, 4560 m «pm.\ czyli terytorium na którym zlokalizowane było m.in. Tzumpahuacan. 54 M 5 8 �128 RYSZARD TOMICKI plecach pług czy coa. Wtedy proszą (też) Quetzalcoatla o przychylność, żeby dał im siłę, by mogli obrobić ziemię. Po spulchnieniu ziemi i nadejściu czasu, w którym należy siać, idą na pole i tam wpierw przywołują pewne duchy, zwane tlaloque i tlamacazque, bła­ gając je, żeby troszczyły się o obsiane pole i strzegły go przed szkodnikami, takimi jak borsuki, wiewiórki i myszy, aby nie uczyniły im szkód. Następnie je obsiewają. W siedem czy osiem dni później, gdy kukurydza już wzeszła, niosą na pole woskową świecę oraz copal ku czci owych duchów. Zapalają (świecę), palą copal pośrodku pola i proszą je ponownie, żeby uwolniły ich pola od wspo­ mnianych szkodników. Kiedy kukurydza może już być po raz pierwszy pielona, znowu przynoszą na skraj pola woskową świecę i kurę na ofiarę. Zapaloną świecę ustawiają pośrodku pola. Potem przyrządzają złożonego w ofierze ptaka, niosą go wraz z tantalami na środek, gdzie znajduje się świeca i tam ofiarowują go bogini Chicomecoatl, bogini zbóż, która — jak powiadają — mieszka w górach Tlaxcali. Modlą się do niej i zanoszą prośby, a gdy ofiara poleży tam chwilę, zabierają ją i zjadają z pozostałymi (ludźmi). Potem palą copal. Przed rozpoczęciem, pielenia wzywają Quetzalcoatla, prosząc go o przychyl­ ność i siłę przy pomocy pewnych słów, jakich używają w tym czasie, to jest podczas pielenia. Ci spośród tubylców, którzy są (ludźmi) dbałymi, nie pozwalają, by z ku­ kurydzy oberwany został choćby jeden liść zanim nie zaczną wychylać się xilote". A gdy już się pokażą, biorą parę liści kukurydzianych i pierwsze xilote z pierwszymi kwiatami i pierwszy miahuatl««, pierwsze rzeczy, jakie ziemia daje im w tym okresie, i niosą je, żeby ofiarować przed spichrzami razem z ptakiem, tamalami, copalem, woskową świecą i pulque dla rozlania odpowiedniej części przed spichrzami. Inną ofiarę, zwaną przez nich tlaxquiztli™, czynią pierwszym młodym kol­ bom kukurydzy, jakie dają im pola. Mając przygotowane rzeczy potrzebne do tej ofiary, to jest hule»», papier, który nazywają texamatl« i coś niby £34] 135] 136] '[37] 138] 139] 7 « Náh. xilotl — zalążek kolby kukurydzy o nie wykształconych jeszcze ziar­ nach. Po pewnym czasie przekształca się on w zieloną, młodą kolbę o stwardniałych ziarnach zwaną w náhuatl elotl, co Ponce de León oddaje słowem elote, ja zaś -tłumaczę jako „młoda kolba"; por. akapit 39 n. Náh. miahuatl/miauatl/miyauatl — kłos kukurydzy z kwiatem. • Garibay tłumaczy to słowo jako „prezentacja czegoś, ofiara" (od tla-ix-qui20), por. Teogonia, 1979, s. 138. Wydaje się jednak, iż z uwagi na charakter opisy- \ wanego obrzędu (por. akapity 39, 41, 42, gdzie podkreśla się rolę młodych kolb oraz i ich pieczenia), właściwszy będzie przekład następujący: tla- przedrostek oznacza-1 jacy rzeczy, przedmioty; ixca — wypalać (ceramikę), piec coś w rozżarzonych wę- i glach, w gorącym popiele; -iztli przyrostek tworzący rzeczowniki odczasownikows, 1 co łącznie tworzy słowo tla-[i]xqui-[i]ztli „pieczenie (czego)". «• Náh. ullilolli — rodzaj elastycznej gumy z soku drzewa kauczukowego Castilloa elástica, wykorzystywanej do wyrobu piłek do gry tlachtli, a także jako środek medyczny oraz ofiara dla bogów. Rodzaj papieru wykonanego ze sprasowanych liści; S i m s o n , 1977, s. 540¬ 541. Garibay tłumaczy: „popielaty papier"; por. Teogonia, 1979, s. 138. Amatl, czyli papier z włókien roślinnych, używany był do wyrobu ksiąg, stanowił też częstą ofiarę. 68 5 9 81 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA {40] ' [[41] [42] [43] 129 koszulki z bawełnianej tkaniny, zwane xicoli«, copal, pulque, świecę wosko­ wą i kurę na zabicie, biorą pierwsze młode kolby i udają się na wzgórza, gdzie mają swe świą­ tyńki które zwą teteli**, podobne do ołtarzy. Istnieje nakaz, by na wzgórza te nie szły dzieci, żeby nie odkryły, co się (tam) robi. Po przyjściu rozpalają ku czci Xiuhtecutli ogień u stóp świątyńki albo w środku, a najwięcej wie­ dzący bierze (glinianą) skorupę z ogniem, wrzuca copal i okadza całe miejsce ofiary. Wtedy zapala woskową świecę, stawia ją pośrodku świątyńki, a na¬ stępnie bierze ofiarę, którą stanowi hule, copal, pulque, koszulki, jicary oraz papier i składa to przed świątyńką i ogniem. Uczyniwszy to, zaczynają piec młode kolby, czerpią z ofiarowanej pulque, rozlewają przed świątyńką i przed ogniem oraz skrapiają pulque kolby. Niektórzy puszczają sobie krew z uszu i skrapiają krwią kolby i otoczenie. Potem biorą kurę przyniesioną na ofiarę i zarzynają przed ołtarzem i świą­ tyńką. Każą przyprawić ptaka i wraz z tamalami ofiarowują go przed ogniem i przed cu«, a koszulki wdziewają na kilka kamieni, które tam k ł a d ą " . Po skończeniu, jedzą młode kolby przepijając pulque i w ten sposób oddają pierwociny z nowych płodów. Jeśli kukurydza nadaje się już do zbioru, a na polu jest łodyga mająca dwie lub trzy kolby, nazywana przez nich xolotlwłaściciel powiadamia zaraz te­ go, który jest mistrzem ceremonii, będącego zazwyczaj starcem, i mówi mu jaki to dobry okres był na jego polu. Mistrz przychodzi i po obejrzeniu ło­ dygi z dwoma czy trzema kolbami poleca, aby na dzień następny zrobiono dwa rodzaje tamali: tamale białe oraz tequixquitamale«. Przybywszy (na­ zajutrz), idzie w pole, wyrywa łodygę o dwóch kolbach i on oraz właściciel pola zabierają zrobione tamale i roślinę i odchodzą poza teren zamieszkany na jakieś miejsce, gdzie rozchodzą się dwie drogi, jedna w jedną, druga w drugą stronę. Tam mistrz ofiarowuje oba rodzaje tamali i roślinę z dwoma ra Nâh. xicolli — szata, rodzaj kaftana sięgającego do kolan. Xicolli z malowa­ nego płótna nosili kapłani, lecz był to także typ ubioru charakterystyczny dla mie­ szkańców Miiohoacain; por. S a h a g u n , 1979, lita. I I , cap. XXV, p. 113; lib. X, cap. X X I X , s. 609. •» Autor używa słowa cueciUo, zdrobnienia od cu — terminu pochodzącego najprawdopodobniej z języka maya, który Hiszpanie przejęli jako nazwę wszelkich świątyń indiańskich. ' « Nâh. tetelli — konstrukcja z kamieni lub ziemi, o płaskim wierzchołku, słu­ żąca jako ołtarz. Por. przyp. 63. Kamienie wyobrażały zapewne jakieś czczone istoty; por. zwyczaj wyrabiania z masy tzoalli tzw. gór (tetepe) podczas święta Tepeilhuitl, które ubierano potem w stroje wykonane z papieru i piór oraz składano przed nimi ofiary; S a h a g u n , 1979, lib. I I , cap. X I I I , s. 88-89; H v i d t f e l d t 1958, s. 92, passim. " Wieloznaczne słowo, o niejasnej etymologii, w tym i podobnych kontekstach tłumaczone jako — rzecz zdwojona, podwójna, o dwóch bliźniaczych częściach. W znanym micie o powstaniu słońca i księżyca w Teotihuacan bóstwo o imieniu Xolotl (por. przep. 69) przemienia się kolejno w kukurydzę o podwójnej łodydze (xolotl), w podwójną agawę (mexolotl) i ziemno-wodnego płaza zwanego axolotl, żyjącego w jeziorach środkowego Meksyku; S a h a g u n 1979, lib. V I I , cap. I I , s. 434; por. polskie tłumaczenie mitu, M i l e w s k i 1966, s. 311. Rodzaj tamali (por. przyp. 36) z domieszką tequixquitl — soli krystalizują­ cych się na powierzchni podmokłych i zasolonych ziem, których głównymi skład­ nikami są węglan sodu i chlorek sodu; por. S i m é c n 1977, s. 513. M 6 8 S- Etnografia Polska t. 28/2 �130 RYSZARD TOMICKI kolbami, kładąc kolby czubkami ku górom Tlaxcali, na wschód, to jest tam, gdzie mieszka bogini Chicomecoatl, bogini zbóż. Wygłasza mowę i śle po­ słanie za pośrednictwem kolb, mówiąc: In ti Xolotl™ xi mohuicatiuh ma xic monahuatiliti in Iztac Cihuatl™ ca in mochihua motequipanoa in quimonequiltia {„ty, Xolotlu, bądź u boku Białej Kobiety i przekaż jej, że czyni się i przygotowuje to, co ona sobie życzy"]. I tych ofiarowanych tamali nikt wziąć nie może, chyba że byłby to jakiś przechodzący biedak, a jeśli taki nie nadejdzie, zabierają je i dają jednemu z biednych ze wsi;. Mówią, że jest to prowiant Xolotla, z którego korzysta jako wysłannik w poselstwie. [44] W czasie zbierania plonów najpierw wzywają boginię Chicomecoatl i mówią: Chicomecoatlé ca onihualla in tíquetzal i titecencoząui ca onichauatquic in noteocuitlachiquiuh in noteocuitlamacpal [„Siedem-Wężu: przybyłem do cie­ bie, drogocenne pióro, do ciebie, wspaniały naszyjniku; przynoszę twój złoty wytwór, twój złoty bukiet"]. {45] Po zebraniu kukurydzy, gdy mają (ponownie) rzucać ją w ziemię, pozdrawia­ ją ją i mówią: Tla xi huallauh tlaltechtli nican mopan nocontema in chico­ mecoatl amo ce toconelehuiz {„Przyjdź tutaj, gnębiony p»zez ziemię: tu, obok ciebie, kładę Siedem-Węża ; nic więcej nie będziesz już pragnął"]. 71 Huiztli lub huitzmaniliztli™ (nowe wino) [46] Sposób, w jaki Indianie przycinają młode magueye™ i składają pierwociny ogniowi, jest taki, [47] że gdy nadejdzie pora przycinania ich i wyciągania syropu, wołają starego mistrza, który jest do tego wyznaczony, a on nakazuje, by po wyciągnięciu syropu wlali go do kadzi lub do dzbanów do robienia pulque. I najpierw wylewa odrobinę syropu na ziemię w miejscu, gdzie rosną nowe magueye. Po wydaniu polecenia, żeby robiono pulque, przychodzi następnego dnia do domu pana winnicy, gdzie byli już niektórzy zaproszeni sąsiedzi. «• „Tajemniczy Xolotl ze starej mitologii jest stuprocentowym «doble». We wszystkich znaczeniach, jakie słowo to mieć może w dzisiejszym kastylijskim" — pisze G a r i b a y 1958, s. 166. El dobie oznaczać więc może kopię, duplikat, sobo­ wtóra, bliźniaka, w ogóle rzecz podwójną, także alter ego. W tym ostatnim sensie Xolotl uważany jest za „bliźniaka" Quetzalcoatla; jest także bogiem monstrów, wszelkich transformacji, istotą związaną z zaświatami i czarownictwem. „Biała Kobieta" (iztac — biała, biały; cihuatl — kobieta). Imię bogini oraz nazwa góry w południowo-wschodnim krańcu Doliny Meksyku (dziś Sierra Nevada, 5286 m n.p.m.), której wierzchołek pokrywał wieczny śnieg. Tu Iztaccihuatl jest najwyraźniej identyfikowana z Chicomecoatl. Sens całego zdania nie jest jasny, lecz nazwa chicomecoatl odnosi się tym razem najprawdopodobniej do ziaren kukurydzy. Stosowanie tego typu nazw, bę¬ dących datami kalendarza tonalpohualli, w odniesieniu do roślin, ziaren, pożywie­ nia poświadczają inne źródła; por. L e h m a n n , 1938, s. 62 Huiztlilhuitztli — cierń, kolec (agawy), ale także nazwa nowego wina z aga­ wy (octli); por. S i m e o n 1977, s. 759. Drugie słowo stanowi złożenie z członów: huitzltli] — znaczenie jw.; mana — ofiarowywać, dawać (co), składać ofiarę, robić, wytwarzać (co); — liztli — przyrostek tworzący rzeczowniki odczasownikowe, co łącznie przetłumaczyć można jako „wytwarzanie iyiub ofiarowywanie nowego wina". Słowo pochodzące najprawdopodobniej z języka Indian haitańskich, używane przez Hiszpanów jako-nazwa różnych odmian agawy, zwanej w náhuatl metl; por. G o n c a l v e s de L i m a , 1956, s. 14, passim. 70 71 72 7 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 131 [48] I mają już przygotowane dla niego serce magueyu, które w (swym) języku zwą ciotl w On nalewa nowej pulque do jicary czy do kubka i wraz z pełnym dzbanem ofiarowuje ją ogniowi. Przez chwilę trwa akt ofiarowania; potem bierze pulque i rozlewa nieco przed ogniem. Na to mówią w (swym) języku: Motenciahuaz in huehuetzin [„odświeży swe wargi czcigodny starzec"]. [49] I bierze czubek serca magueyu, wrzuca go do jicary, uderzając palcem tak, aby został spryskany, ogień, a następnie przemawia do niego szeptem, wy­ chodzi na zewnątrz i mówi, wypowiadając takie słowa: Nican catqui in antlamacazque achitzin neuctzintli ic on mohuellamachtizque j[„tu oto jest, kapłani , odrobina mego syropu: wraz z nim ma tu zapanować szczęście"]. Uderza się sercem magueyu, a potem wypija swą jicarkę. [50] Wraca ponownie, nalewa z ofiarowanej pulque i podaje pierwszemu gościowi, uderzając go; ten pije, i tak czyni to, aż skończy się kolejka. [51] Podczas kosztowania nowej pulque nie mogą się upić. W taki oto sposób robi się i próbuje nowe wino, które nazywają huitztli albo huitzmanaliztli. 76 Otwarcie nowych domów, co oni nazywają nicalchalia w [52] Wybudowawszy dom i umieściwszy w czterech rogach jakieś figurki albo kamienie o ładnej barwie oraz odrobiny picietu, pan domu zwołuje mistrzów i starców, (ci zaś) po obejrzeniu domu polecają przygotować na dzień na­ stępny kurę oraz zrobić tamale. [53] Gdy nadszedł kolejny dzień, przychodzą i zebrawszy się w domu, niecą przy pomocy kijów nowy o g i e ń " ; po rozpaleniu go, biorą kurę, ucinają jej głowę przed ogniem, rozlewając krew i nią namaszczają cztery kąty lub cztery ściany, następnie kalenicę jacalu™ czy dach, i otwory świetlne oraz boki drzwi. [54] Po tym, co powiedziano, każą oskubać ptaka poza domem i przyrządzają go na swój sposób, a przyrządzonego biorą wraz z tamalami, zanoszą znowu do ognia i ofiarowują podzielonego na dwie części: jedną zostawiają przed ogniem, drugą zaś posyłają na ofiarę przed wizerunkiem w kościele, a jeżeli nie (ma go w tej wsi), to tam, gdzie jest, razem z zapaloną świecą. Gdy (kura) poleży chwilę jako ofiara, zjadają ją goście. I to nazywają calchalia, co znaczy „oddawać dom do użytku". Wypalacze wapna {55] W większości okolic 'tej Nowej Hiszpanii przyjęte jest wśród tubylców, że wapna nie może wypalać każdy, a tylko pewni wyznaczeni starcy, których wzywają, kiedy ktoś ma wypalać wapno. Po przyjściu (takiego), biorą trochę 74 Nah. quiotl — pęd, odrośl, łodyga; tu: trzon, rdzeń agawy rosnący pomiędzy mięsistymi liśćmi. Wołacz antlamacazque, który można przełożyć jako „o, kapłani" lub „o, wy, którzy jesteście kapłanami", odnosi się zapewne do tlaloque tlamacazque (por. Przyp. 29). „Otwieram/oddaję do użytku dom" (ni- przedrostek 1 os. l.poj.; cal[li] — dom; chalia — otwierać, inaugurować). Mowa oczywiście o rozniecaniu ognia przy pomocy tzw. wiertła ogniowego. Nah. xacalli — dom z glinianych, suszonych na słońcu cegieł zwanych przez Hiszpanów adobe (xa[ca] — piasek, drobno rozbity kamień; calli — dom). 75 n 77 7 8 �132 RYSZARD TOMICKI picietu i kładą go na czterech czy pięciu kamieniach, zwanych tenamaztli na których montuje się piec. [56] Wewnątrz pieca, na ziemi, i na zewnątrz robią linie na kształt ukośnego krzyża i modlą się do Xiuhtecutli, który jest ogniem, aby pomógł swoim płomieniem. [57] Kiedy piec jest gotowy, mają już przygotowaną pulque, a.gdy piec się pali, rozlewają pulque od góry na krawędź pieca i w dolny otwór składają w ofie­ rze kurę, obcinając jej głowę. [58] Zwykli tańczyć przed otworem, przez który ogień oddycha. Podczas tego wszystkiego, przy każdej czynności z osobna, wypowiadają słowa, które zostaną umieszczone na marginesie (słów tych brak). Ci, którzy tną drewno i są nazywani cuauhtlatoque™ (59] Jest rzeczą bardzo powszechną, że w każdej wsi są wyznaczone osoby, które wtedy, gdy mają ciąć belki (czy) inne drewno, idą na wzgórze lub do lasu i zanim tam wejdą modlą się do Quetzalcoatla, prosząc go o pozwolenie i mówiąc, żeby nie poczytał im za brak szacunku tego, że chcą uzyskać drew­ no z jego lasu i aby pozwolił i m zabrać ze swego boku owe drewno, bo obie­ cują umieścić je w miejscu, gdzie będzie szanowane przez ludzi. [60] Po przycięciu belki czy belek i przygotowaniu jej do ciągnięcia, kładą trochę picietu na przednim jej krańcu, w środku i na krańcu tylnim, a potem ude­ rzają w środek parę razy drągiem. [61] Wzywają Quetzalcoatla, aby i m pomógł i nie przytrafiło się im w drodze coś złego, żeby nikt sdę nie zranił. To samo czynią podczas zwózki kamieni i okadzają je copalem na cześć Quetzalcoatla. Wędrowcy [62] Wypowiadają pewne słowa, które zwą acxotlatolli*\ w chwili, gdy spostrzegą jakąś nadchodzącą osobę, na wypadek gdyby był to rozbójnik i zabójca, nazywany przez nich dzikusem . [63] Wzywają Quetzalcoatla, gdyż jest on bogiem mężnym, a potem przywołują wilki, lwy, tygrysy, gepardy oraz wiry powodowane przez wiatry, aby im pomogły i wsparły ich przeciw takim osobom. 6t Ci, co oddalają chmury i grad i ,[64] Są też inni, którzy nazywają się teciuhpeuhque **. W większej części Doliny są tacy, co oddalają chmury i zaklinają je, i w większości wsi są oni wyznaPor. przy. 49. «> „Panowie drzew" lub „Władcy lasu" (cuauitUquauitl — drzewo, a także — belka, dyl; -h formant l.mn.; tlatoque — l.mn. od tlatoani — pan, władca). Nazwa drwali. si W wolnym tłumaczeniu można przełożyć to słowo jako „zaklęcie"; dosł. oznacza „słowo przeciwko krokowi" (a[mo] — negacja rzeczy lub czynności; li]cxi[tl] — noga, krok; tlatolli — słowo); por. Teogonia, 1979, s. 133. » Autor używa słowa cimarrón, które oznaczało udomowione zwierzę zdziczałe po ucieczce z gospodarstwa. Później stosowano je również do zbiegłych niewolni­ ków murzyńskich. M Teciuhpeuhque to l.mn. od teciuhpeuhąui dosł. „ten, który ujarzmia grad" (feciuh[itl] — grad; peua/pehua — zwyciężać, ujarzmiać, czynić podległym; -qui podmiot działania). n �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA czeni i zwolnieni z coateąuilu**. na wiatry. 133 Czynią rękoma wiele znaków i dmuchają Inni, o których mówią, że przywracają szczęście czy zdrowie i których nazywa się tetonalmacani»' [65] Gdy jakieś dziecko zachorowało z przestrachu albo z powodu upadku, są wśród Indian tacy, którzy zajmują się. przywracaniem mu zdrowia. [66] Oglądają dziecku dłoń, podnoszą mu włosy na czubku głowy do góry, a potem wzywają słońce i mówią do niego: „Panie nasz, proszę cię i błagam, abyś ulitował się nad tym dzieckiem i dał mu i przywrócił utracone zdrowie lub szczęście, bowiem jest ono w twym ręku". [67] Po wygłoszeniu tego wezwania, odrobiną picietu robi dziecku kreskę, ciągnąc ją od czubka nosa do ciemienia na głowie. Tych nazywają tetonolmaconi. 8 Ci, których zwą atlauhtlachique « [68] Biorą jicare z wodą i umieściwszy ją na ogniu, wrzucają do środka siedem (ziaren) kukurydzy i trwają jakby w modlitwie przez jakiś czas, poczem mówią to, co chce się od nich wiedzieć. [69] Inni robią to w odmienny sposób: mierzą źdźbło słomy na trzy i pół dłoni. Jeszcze inni mierzą źdźbłem słomy (rękę) od zgięcia w łokciu do środkowego palca, a uczyniwszy to, mówią, co im się zdaje, i choćby było łgarstwem, (ludzie) im wierzą. Aby dowiedzieć się o zaginionych rzeczach oraz o innych sprawach, jakie pragnie się znać l [70] Piją ololiuhqui " peyote** i pewne nasienie, które nazywają tlitliltzin*'. Są one tak mocne, że tracą zmysły i twierdzą, że ukazuje im się ktoś jak murzynek, który mówi im wszystko, co pragną. y w Nah. coatequitl — prace publiczne, wykonywane przez wszystkich członków społeczności lokalnej. ' Por. przyp. 52. Garibay podaje jako właściwą formę tego słowa atlauhtlachixqui dosł. „ten, który obserwuje głębię wody" (atlauh[tli] — głęboka dziura (z wodą), studnia, głębina wodna; tlachixqui — ten, który patrzy, obserwuje, ogląda, strzeże); por. Teogonia 1979, s. 133. López Austin odczytuje natomiast atlan tlachixqui dosł. „ten, który ogląda (rzeczy) w wodzie" (a[tl] — woda; -tlan — w; tlachixqui — znaczenie jw.); por. L ó p e z A u s t i n , 1967, s. 105. W obu wypadkach przyrostek -que oznacza l.mn. Nazwę tę można przełożyć jako „ten, który kręci/powoduje zawroty" (od cza­ sownika ololoa — zbierać, łączyć (rzeczy), kręcić, zaokrąglać). Zdaniem Garibaya to określenie rośliny halucynogennej odnosiło się do różnych rodzajów botanicz­ nych — Ipomea sidaefolia, Rivea corymbosa, Datura metaloides; por. S a h a g u n 1979, s. 940. Jednakże w X V I w. F. Hernandez opisał ololiuhqui lub inaczej coaxihuitl „ziele węża" jako określoną roślinę o szerokim zastosowaniu w medycynie; por. S o m o l i n o s D ' A r d o i s , 1971, s. 136-137. Nah. peyotl (Lophophoria williamsii) — roślina z rodziny kaktusowanych o właściwościach halucynogennych; por. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , 1972. « Dosł. „(czcigodny) czarnuszek" (zdrobnienie C d tlilli — czarny kolor, przez powtórzenie pierwszej sylaby; -tzin przyrostek wyrażający szacunek, poważanie). 8 6 8 8 8 7 8 8 8 �134 RYSZARD TOMICKI £71] Inni powiadają, że ukazuje się im Pan Nasz, (jeszcze) inni, że aniołowie I kiedy to czynią, wchodzą do pomieszczenia, zamykają się i stawiają straż aby słuchała tego, co mówią. I nie mogą z nimi rozmawiać zanim nie minie im obłęd, gdyż stają się jako szaleńcy. A potem pytają, co powiedzieli, i to jest rzeczą niewątpliwą. Rozprawkę tę sporządził don Pedro Ponco, który był beneficjantem w okręgu Tzumpahuacan. LITERATURA A l v a I x t l i l x ó c h i t l , Fernando de 1975-1977 — Obras históricas, México, t. 1-2. B r o d a , Johanna 1976 — Los estamentos en el ceremonial mexica, .[w:] Pedro Carrasco et al., Estratificación social en la Mesoamerica prehispánica, México, s. 37¬ 66. C o 1 s t o n, Stephen A. 1973 The „Historia Mexicana" and Durán's Historia, „Journal de la So¬ ciete des Americanistes", t. 62, s. 35-42. G a r c í a Q u i n t a n a , Josefina 1974 — Exhortación de un padre a su hijo. Texto recogido por Andrés de Olmos, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 11, s. 137-182. G a r i b a y K., Ángel Ma. 1958 — Veinte himnos sacros de los Nahuas, México. G e r h a r d , Peter 1972 — A Guide to the Historical Geography of New Spain, Cambridge. G o n c a l v e s de L i m a , Oswaldo 1956 — El maguey y el pulque en los códices mexicanos, México — Buenos Aires. G r a u l i c h , Michel 1974 — Las peregrinaciones aztecas y el ciclo de Mixcoatl, „Estudios de de Cultura Náhuatl", t. 11, s. 311-354. H v i d t f e l d t , Arild 1958 — Teotl and Hxiptlali. Some central conceptions in ancient mexican religión, with a general introduction on cult and myth, Copenhagen. I c a z a, Francisco A. de 1928 — Selección de documentos referentes a México, sacada de los volú­ menes de la Colección de extractos de Belmonte existentes en el Archivo de Indias por don Francisco A. de Icaza, jefe de la Comi­ sión Mexicana de Investigaciones y Estudios Históricos y confronta­ dos con las signaturas originales. Años 1922 y 23, „Revista Mexicana de Estudios Históricos", t. 2, Num. 1-4, s. 7-112. L e a n d e r , Birgitta 1972 — Herencia cultural del mundo náhuatl o través de la lengua, México. Nazwa odnosi się do wspomnianych nasion albo do czarnej postaci pojawiającej się w wizjach (Ponce de Leon nazywa ją negrito), którą uważa się nieraz za personi­ fikację halucynogennej rośliny, nie zidentyfikowanej botanicznie; por. L ó p e z A u s t i n , 1967, s. 102. �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA * I ! 135 L e h m a n n , Walter 1938 — Die Geschichte der Königreiche von Colhuacan und Mexico, Stutt­ gart — Berlin. L e ó n - P o r t i l l a , Miguel 1959 — Filosofía náhuatl estudiada en sus fuentes, México. L ó p e z A u s t i n , Alfredo 1967 — Cuarenta clases de magos del mundo náhuatl, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 7, s. 87-117. 1974 — Descripció^ de medicinas en textos dispersos del libro XI de los Códices Matritense y Florentino, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 11, s. 45-135. 1975 — Textos de medicina náhuatl, México. M e s s e r , Ellen 1978 — Present and future prospects of herbal medicine in a Mexican Com­ munity, [w:] Richard I . Ford, ed., The Nature and Status of Ethnobotany, Ann Arbor, s. 137-161. M i l e w s k i , Tadeusz 1948 — Atlas lingwistyczny języków świata, Lublin — Kraków. 1966 — Ziemia i niebo w poezji Azteków, „Lud", t. 50, cz. 1, s. '297-320. M ö n n i c h , Anneliese 1969 — Die Gestalt der Erdgöttin in den Religionen Mesoamerikas, Berlin. O ' G o r m a n , Edmundo 1975 — Estudio introductorio, [w:] A l v a I x t l i l x ó c h i t l , 1975-1977, t. 1, s. 1-257. P o m a r , Juan Bautista de 1964 — Relación de Tezcoco, 1582, [w:] Angel Ma. Garibay K., ed., Poesía náhuatl, México, t. 1, s. 149-219. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Mirosława 1972 — Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław. R ó b e l o , Cecilio A. 1980 — Diccionario de mitología náhuatl, México, t. 1-2. R o b e r t s o n , Donald 1959 — Mexican Manuscript Painting of the early Colonial Period. The Metropolitan School, New Havan. S a h a g ú n , Bernardino de 1979 _ Historia general de las cosas de Nueva España, México. S i m e o n , Remi 1977 _ Diccionario de la lengua náhuatl o mexicana, México. S o m o l i n o s D ' A r d o i s , German 1971 _ El doctor Francisco Hernández y la primera expedición científica en América, México. S u 11 i v a n, Thelma D. 1976 — Compendio de la gramática náhuatl, México. Teogonia 1979 _ Teogonia e historia de los mexicanos. Tres opúsculos del siglo XVI, edición preparada por Angel Ma. Garibay K., México. Y b o t L e ó n , Antonio 1963 — La iglesia y los eclesiásticos españoles en la empresa de Indias. I I . La obra y sus artífices, Barcelona - Madrid. Z a n t w i j k , Rudolf A. M. van 1959 _ in ihiyoyaoyotl, in atl in tlachinolli teoyotica, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 1, s. 113-124. 1974 _ Los servidores de los santos. La identidad social y cultural de una comunidad tarasca eñ México, México. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3d495e2b34deeaf2329afdca99e8bec.pdf ec3f87fe78db574f970a667271148502 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6053 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kobieta - zakazy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5644 Title A name given to the resource Przekraczanie "granicy" i leżącego człowieka przez kobietę ciężarną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.59 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Kobieta ciężarna nie mogła przekraczać: 1 - „granicy” (np. progu, płota, dyszla, sznura), 2 - leżące­ go człowieka, 3 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 - brak tradycji, 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: p) przekraczania „granicy" np. progu, płotu, pola itp. r) przekraczania leżącego człowieka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3fb594ed545a3c8ad3c8e3b7a1398194.pdf 1c4362ac9d7ea7775b8575d783397ef4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6054 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kobieta - zakazy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5645 Title A name given to the resource Inne zakazy zwiążane z ciężarną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.63 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Kobieta ciężarna nie mogła: 1 - patrzeć przez dziurkę od klucza, 2 - patrzeć przez szparę, 3 - doić krów, poży­ czać mleka ani naczyń na mleko [krowa je straci lub stanie się ono niesmaczne], 4 - niczego kraść z ogródka sąsiada (np. owoców czy pietruszki) [dziecko zostanie złodziejem], 5 - nosić jajek, jabłek, ziemniaków czy innych okrągłych produktów spożywczych w fartuchu [dziecko będzie miało na ciele wrzody lub wysypkę], 6 zabijać czy patrzeć na zabijanie zwierząt [dziecko będzie ułomne], 7 - inne, rzadsze odpowiedzi [ 1 - przechodzić na zagonie przez ogórki z długimi pędami (dziecko urodzi się owinięte w pępowinę), 2 - kisić kapusty, robić przetworów (ulegną zepsuciu)], 8 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie zaznaczono również dane dodatkowe pochodzące z mapy pt. Zakazy związane z wykonywaniem innych czynności przez kobietę ciężarną (oprać. A. Pieńczak), źródło: A. Pieńczak: Rola i znaczenie pożywienia w życiu kobiety ciężarnej (na podstawie badań Polskiego Atlasu Etnograficznego). W: Historie kuchenne. Rola i znaczenie pożywienia w kulturze. „Bibliotheca Ethnologiae Europae Centralis”, t. 2, red. R. Stolićna, A. Drożdż, Cieszyn-Katowice-Bmo 2010, s. 225. 5. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi spontanicznych na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4664c4cbdf02c8a50a107ee6068de60f.pdf 497166a4fa126728006d8423905e1233 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1178 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1085 Title A name given to the resource Podstawowe modele nauki a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.11-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text f v A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 CZĘŚĆ I ZOFIA SOKOLEWICZ I I l' i i I J 1 i I ¡ ! PODSTAWOWE MODELE N A U K I A NIEKTÓRE PROBLEMY TEORETYCZNE E T N O L O G I I W POLSCE " Część • I R o z w ó j n a u k i w X X w . odznacza się e k s p l o z j ą t e o r i i n a u k o w y c h . M ó w i się j u ż nie o j ę z y k u , ale o j ę z y k a c h n a u k i , a w konsekwencji p o ­ w s t a j e p r o b l e m korespondencji (lub jej b r a k u ) m i ę d z y t e o r i a m i . F a k t w i e l o ś c i t e o r i i zmusza badaczy do w y b o r u m i ę d z y n i m i . W y b ó r jest n a j c z ę ś c i e j n i e u ś w i a d a m i a n y i p o m i n ę t u jego p r z y c z y n y i mechanizmy. R ó ż n o r o d n y c h propozycji i k o m b i n a c j i teoretycznych, a t y m s a m y m i k o n i e c z n o ś c i w y b o r ó w jest coraz w i ę c e j . S p o ł e c z n o ś ć uczonych po¬ w i ę k s z a się wszak proporcjonalnie do w z r o s t u s p o ł e c z e ń s t w a . B r a k jest j e d n e j , w i o d ą c e j orientacji (lub nie p o t r a f i m y j e j z a u w a ż y ć ) , do k t ó r e j m o ż n a b y o d n o s i ć w c i ą ż p o w s t a j ą c e teorie. N a u k a idzie w i e l o m a j u ż t o r a m i . D l a jej przedstawienia nie w y s t a r c z y j u ż metafora drzewa e w o ­ l u c j i . P o t r z e b n y jest raczej r y s u n e k niepoliczalnej liczby r ó w n o l e g ł y c h l i n i i procesu historycznego, o n i e p o w t a r z a l n y c h przebiegach. Tak w i ę c p o w s t a ł a w X X w . potrzeba badania samej n a u k i , potrzeba s o c j o l o g i i i filozofii n a u k i , k t ó r e m o g ł y b y u p o r z ą d k o w a ć ten chaos p o w s t a ł y z ob¬ l i t o ś c i i r ó ż n o r o d n o ś c i t w i e r d z e ń epistemologicznych. W 2 p o ł o w i e X X w . socjologia n a u k i (nie m ó w i ą c o starszej od n i e j f i l o z o f i i n a u k i ) charakteryzuje się dość dobrze z d e f i n i o w a n y m p o l e m b a d a ń . P o c z ą t k a m i s i ę g a w p r a w d z i e do K . M a r k s a i E. D u r k h e i m a , a w i ę c jest mocno osadzona w X I X w., ale k s z t a ł t w y r a ź n i e j s z y n a d a j ą j e j do¬ p i e r o M . Weber i K . M a n n h e i m , i g ł ó w n i e d z i ę k i n i m zyskuje sobie 1 2 I I i j I 3 1 M. M u l k a y , Science and the sociology of knowledge, London 1979; R. К e¬ a t , J . U r r y , Social theory as science, London 1975; K . M a n n h e i m , Essays •on the sociology of knowledge, London 1952. R. A г о n, L a philosophie critique de I'histoire, Paris 1969; J . Ż y c i ń s k i , Język i metoda, K r a k ó w 1983. • M. W e b e r , Wirtschaft und Gesellschaft. Grundriss der verstehenden Sobiologie, Tubingen 1976, s. 1; R. K . M e r t o n , Social theory and social structure, New York 1957; K . M a n n h e i m , Ideology und Utopia, New York 1936. 2 1 \ �p — , I' I 12 j I ! i ; ona p r a w o obywatelstwa. M i m o to j e j k r z e p n i ę c i e jako osobnej d y s c y p l i n y nie jest do dziś z a k o ń c z o n e . W 1981 r. Jerzy Szacki pisze, „iż so¬ cjologia w i e d z y jest do dzisiaj d y s c y p l i n ą d a l e k ą od usystematyzowania i sprecyzowania s w y c h p o d s t a w o w y c h z a ł o ż e ń " . N i e m n i e j jednak staje s i ę jasne, że s p o s ó b , w j a k i badamy r z e c z y w i s t o ś ć , p r z y j m o w a n e przez nas z a ł o ż e n i a o j e j charakterze, a przede w s z y s t k i m r e z u l t a t y naszych b a d a ń n o s z ą znamiona nowej j a k o ś c i , są „ w y t w o r e m k u l t u r o w y m " — j a k b y p o w i e d z i a ł K . M o s z y ń s k i , są „ f a k t e m h i s t o r y c z n y m " — j a k o t y m m ó w i K . D o b r o w o l s k i i t y m s a m y m m o g ą , a nawet p o w i n n y b y ć p r z e d ­ m i o t e m badania j a k o i s t o t n y element k u l t u r y . Wspomniane w y ż e j procesy powstawania n o w y c h t e o r i i i p o r ó w n y ­ w a n i a i c h ze s o b ą zapewne nie p r z e b i e g a j ą t a k ostro na gruncie etno­ l o g i i , j a k na obszarze i n n y c h nauk. Etnologia nie c i e r p i na n a d m i a r t e ­ o r i i , a czasami nawet w y d a j e się, że m a m y do czynienia w r ę c z z i c h b r a k i e m . J e d n a k ż e nawet w takiej s y t u a c j i pozostaje p r o b l e m p o r o z u ­ m i e w a n i a się m i ę d z y z w o l e n n i k a m i r ó ż n y c h t e o r i i , a co w a ż n i e j s z e — sprawa p o r ó w n y w a n i a u z y s k i w a n y c h przez n i c h r ó ż n y m i d r o g a m i r e z u l ­ t a t ó w . N i e j e d n o k r o t n i e trzeba w y j a ś n i ć , czy badacze r e p r e z e n t u j ą c y r ó ż ­ ne orientacje teoretyczne b a d a j ą t e n sam przedmiot czy i n n y . T a k czy inaczej istnieje k o n i e c z n o ś ć p o r ó w n y w a n i a ze s o b ą r ó ż n y c h t e o r i i e t n o logicznych. W 1 p o ł o w i e X X w . kwestie te m o ż e z p e r s p e k t y w y czasu są niecoprostsze. W t y m okresie w w i ę k s z o ś c i europejskich ś r o d o w i s k etnologiczn y c h k r ó l o w a ł y teorie ewolucjonistyczne. Teorie s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z ñ e j , w t y m teoria k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , r o z w i j a ł y s i ę g ł ó w n i e w Niemczech, A u s t r i i i Szwajcarii, podczas gdy w k r a j a c h anglosaskich. p o w s t a ł f u n k c j o n a l i z m . Dyskusje m i ę d z y przedstawicielami r ó ż n y c ł i orientacji b y ł y rzadkie. W i e l o k r o t n i e h i s t o r y c y e t n o g r a f i i zastanawiali się na p r z y k ł a d nad stosunkiem f u n k c j o n a l i z m u B r o n i s ł a w a Malinow¬ skiego do s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j O. Schmidta. O t ó ż w latach 30-tych B . M a l i n o w s k i atakuje ostro s z k o ł ę k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n ą m . i n . w h a ś l e culture . Ze znanych m i relacji u c z e s t n i k ó w jego s e m i n a r i ó w ( L . M a i r , R. F i r t h , I . Schapera) m o ż n a w n o s i ć , że nie szczędził jej z ł o ś l i ­ w y c h ocen k r y t y k u j ą c z a ł o ż e n i a metodologiczne. S ą d z i ł , że p o s z u k i w a n i a i rekonstrukcje h i s t o r y c z n y c h p r o c e s ó w etnicznych i k u l t u r o w y c h na podstawie m a t e r i a ł u etnograficznego są nienaukowe i b e z w a r t o ś c i o w e . Odrzuca je w całości pod zarzutem, że w y n i k i b a d a ń nie m o g ą b y ć w e r y - ZOFIA SOKOLEWICZ 4 s ' i j j j i j | 6 I 4 J . S z a c k i , Historia myśli socjologicznej, Warszawa 1981, t. 1, s. 27. 5 K . D o b r o w o l s k i , Zagadnienia metodologii nauk w Polsce w dobie Od­ rodzenia, Warszawa 1953; t e n ż e , Dwa studia nad powstaniem kultury ludoweř w Karpatach Zachodnich, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby,. t. 2, K r a k ó w 1938, s. 181-246, mapa 1. ' B. M a l i n o w s k i , Culture, Encyclopaedia of the social sciences, t. IV„ New York 1931, s. 621-646. л �13 PODSTAWOWE MODELE NAUKI f i k o w a n e . W y d a j e się, że n i g d y nie dochodzi jednak do d y s k u s j i m i ę d z y s z k o ł a m i . N a temat k o n k r e t n y c h b a d a ń , w b o g a t y m d o r o b k u M a l i n o w ­ skiego o d n o t o w u j e m y szereg recenzji r ó ż n y c h prac, od E. D u r k h e i m a , G. F r a z e r a , po a r t y k u ł y o d n o s z ą c e się do pograniczy j ę z y k o z n a w s t w a , p r a w a , e k o n o m i i , psychoanalizy. W ś r ó d t y c h prac znajduje się zaledwie jedna w s k a z u j ą c a na ś l a d d y s k u s j i nad z a ł o ż e n i a m i epistemologicznymi i n n y c h szkół w etnologu. Jest to The Life of Culture przygotowana w s p ó l n i e z G. E l l i o t S m i t h e m , (?) H e r b e r t e m , J. Spindenem i A l e k s a n ­ d r e m Goldenweiserem. 7 8 9 M o ż e dalsze poszukiwania z w i ą z a n e z w y d a n i e m Dzieł wszystkich Malinowskiego pozwolą nam ustalić dokładniej z k i m dyskutował, a kogo p o m i j a ł on milczeniem (w d r u k u ) . Jak w y n i k a z dotychczasowych u s t a l e ń , to do d y s k u s j i m i ę d z y przedstawicielami obu szkół n i e dochodzi, g d y ż jedna dla d r u g i e j j a k b y nie istnieje Stanowiska i c h p r z e d s t a w i ­ c i e l i są nie do pogodzenia. P r o b l e m y genetyczno-historyczne s f o r m u ł o ­ wane przez O. Schmidta nie d a d z ą się p r z e t ł u m a c z y ć na j ę z y k f u n k c j o n a l i z m u . N i e istnieje w i ę c p r o b l e m k o m u n i k o w a n i a się czy p r z e k ł a d u z jednego j ę z y k a na d r u g i . N a w e t w y k o r z y s t y w a n i e m a t e r i a ł ó w zebra­ n y c h w tak r ó ż n y c h konwencjach pozostaje pod z n a k i e m zapytania c h o ć ­ b y z tego p o w o d u , że nie z a w i e r a j ą one n i e z b ę d n y c h dla d r u g i e j strony informacji. 10 Te t r u d n o ś c i potencjalnego k o m u n i k o w a n i a się p o w s t a j ą z p o w o d u p r z y j ę c i a przez k a ż d ą ze stron i n n y c h p y t a ń badawczych, i n n y c h m e t o d analizy m a t e r i a ł u i wreszcie — i n n y c h z a ł o ż e ń o charakterze n a u k i , i n ­ nego m o d e l u n a u k i . O. W . S c h m i d t optuje za h i s t o r y c z n y m , h u m a n i s ­ t y c z n y m m o d e l e m etnologii. M a l i n o w s k i p r z y j m u j e p o z y t y w i s t y c z n y m o ­ d e l science i buduje e t n o l o g i ę , a p o t e m a n t r o p o l o g i ę s p o ł e c z n ą jako n a u k ę w sensie ś c i s ł y m . Etnologia i etnografia polska okresu m i ę d z y w o j e n n e g o p o z o s t a w i ł a n a m w spadku i n t e r e s u j ą c y i nie zawsze dziś doceniony, dorobek teore­ t y c z n y . W s z a k ż e k a ż d y z p r o f e s o r ó w tego okresu p o z o s t a w i ł po sobie ' B. M a l i n o w s k i , recenzja z: D u r k h e i m , E . , Les formes élémentaires de la vie religieuse, „Folk-lore", vol. 24: 1913, s. 525-531. • В . M a l i n o w s k i , Is humanism dead? recenzja z. F r a z e r, J . G., Publii Ovidii Nasonis Fastorum Libri Sexi: The fasti of Ovid, „Naturę", vol. 125: 1939, s. 847-849. » G . E . S m i t h , B. M a l i n o w s k i , H . J . S p i n d e n, A . G o l d e n w e i s e r , Culture — the Diffusion controversy, London 1928. B . M a l i n o w s k i , Dzieła wszystkie, t. 1-3, Warszawa 1979 i n. Należy tylko wyrazić żal, że dane zawarte w pierwszych tomach nie zawierają nowych ustaleń dotyczących twórczości Malinowskiego. Tradycja ustna przekazuje opinie zwolenników szkoły kulturowo-historycznej o funkcjonalizmie i Malinowskim porównując ten kierunek do dziennikarstwa (J. Manugiewicz); też A . R. R a d с 1 i f f e - В r o w n, Method in social anthropo­ logy, Chicago 1958. 1 0 1 1 �14 ZOFIA SOKOLEWICZ I 1 12 i n n ą , o r y g i n a l n ą p r o p o z y c j ą m e t o d o l o g i c z n ą : S. P o n i a t o w s k i , K . M o ­ s z y ń s k i , E. F r a n k o w s k i , J. C z e k a n o w s k i , B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z - J ę d r z e j e w i c z o w a , J. S. B y s t r o ń , K . D o b r o w o l s k i , p o ­ m i j a j ą c t u uczonych p o k r e w n y c h n a u k (S. Czarnowski, L . K r z y w i c k i ) l u b m ł o d s z y c h badaczy (J. O b r ę b s k i , K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ) . C. B a u ­ d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a p r ó b u j e w jednej z p u b l i k a c j i * d o k o n a ć p r z e g l ą d u o w y c h p r o p o z y c j i t r a k t u j ą c je tak, j a k b y się u z u p e ł ­ n i a ł y . Dziś w i d z i m y , że n i e ł a t w o b y ł o je d o d a ć do siebie. K a ż d y z t y c h n u r t ó w w y k o r z y s t u j e m y dziś j a k b y oddzielnie, i c h losy c z e k a j ą jeszcze na w y c z e r p u j ą c e opracowanie h i s t o r y k a n a u k i . W i e m y jednak, ż e za­ r ó w n o d r u k o w a n e nieliczne p o l e m i k i j a k i t r a d y c j a ustna w s k a z u j ą na poszukiwanie przez k a ż d e g o z w y m i e n i o n y c h w y ż e j badaczy swoich w ł a s ­ n y c h , r ó ż n i ą c y c h i c h d r ó g . Te p r ó b y nie d o p e ł n i a j ą się, c h o ć ł ą c z n i e t w o r z ą bardzo r ó ż n o b a r w n y obraz z a i n t e r e s o w a ń polskiej etnografii o k r e ­ su m i ę d z y w o j e n n e g o . Do zerwania ciągłości t r a d y c j i n a u k o w e j w etnologii polskiej p r z y ­ c z y n i ł y się w d u ż e j mierze nie t y l k o w o j n a i ś m i e r ć l u b emigracja c z ę ś c i p r o f e s o r ó w . M a w t y m s w ó j u d z i a ł r ó w n i e ż dyskusja na t e m a t stosowa­ nia metod m a t e r i a l i z m u dialektycznego i historycznego jako j e d y n i e pewnych naukowo i zapewniających właściwe w y n i k i b a d a ń . Programy budowane zgodnie z t y m i metodami l u b z b l i ż a j ą c e się do n i c h e l i m i n o ­ w a ł y w i ę k s z o ś ć p y t a ń s t a w i a n y c h przez e t n o g r a f i ę okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego. Najbardziej o b r o n n ą r ę k ą w y s z ł a z okresu p i e r w s z y c h 10 lat p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j orientacja s o c j o l o g i z u j ą c a n a w i ą z u j ą c a do r o z b u d o 13 14 15 1 6 17 18 1 2 0 2 1 ** S. P o n i a t o w s к i, O pochodzeniu i praojczyźnie Ariów, [w:] Wiedza o Pol­ sce, t. 1, Warszawa 1932. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. 1-2, cz. 1-2, K r a k ó w 1925¬ 1939. E . F r a n k o w s k i , Sztuka Ludowa, ,[w:] Wiedza o Polsce, t. I I I , Warsza­ wa 1935. " J . C z e k a n o w s k i , Wstęp do historii Słowian, L w ó w 1927. i«C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewic z o w a , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929. " J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947. K . D o b r o w o l s k i , Dzieje kultu św. Florjana w Polsce do połowy XVI w., Warszawa 1923; t e n ż e ; Zagadnienie kultury, {w:] Kalendarz Ilustrowany Ku­ riera Codziennego na rok 1937, R. 10, K r a k ó w 1936, s. 68-71; t e n ż e , Ze studiów nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1968. »C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewic z o w a , Materiał naukowy i przedmiot etnologii, „Lud", t. X X I I : 1923. » Najtrafniejszym, choć (a może dlatego) najkrótszym opracowaniem historii etnografii polskiej, jest: А. К u t r z e b i a n к a, Rozwój etnografii i etnologii w Pol­ sce, K r a k ó w 1949. Tradycja ustna nie jest wykorzystywana w pracach nad historią etnografii polskiej. Wydaje się jednak, że maleńka próba, jaką zrobiłam wykorzystując ją w artykule o J . S. Bystroniu, wypadła zachęcająco, por. Z. S o k o l e w i c z , Bystronia kultura „otwarta", „Kultura", 9 V I I 1972. 1 1 1 4 1 8 ! 2 1 �15 PODSTAWOWE MODELE NAUKI 22 wanego po w o j n i e p r o g r a m u K . D o b r o w o l s k i e g o , a t a k ż e w y w o d z ą c e się r ó w n i e ż z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o p r ó b y K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j . Przez w y e l i m i n o w a n i e p e w n y c h k i e r u n k ó w i t r a d y c j i doszło do c z ę ś c i o w e g o ujednolicenia postaw i metod badawczych. D o w o d e m tego są publikacje z lat 1953-1970. F u n k c j o n a l i z m w zasadzie nie z n a l a z ł k o n ­ t y n u a t o r ó w w Polsce poza osobą A . W a l i g ó r s k i e g o i mało znaczącymi p r ó b a m i k i l k u badaczy m ł o d s z e g o pokolenia , ś w i a d o m y c h , że k i e r u n e k ten przechodzi k r y z y s , a nie d a j ą c y c h propozycji jego p r z e k s z t a ł c e n i a . S t r u k t u r a l i z m zapowiadany w etnografii n i e ś m i a ł o w 1960 r. Smutkiem tropików r o z w i j a się faktycznie od 1972 r. M i m o w i ę c w i e l u i n d y w i d u ­ a l n y c h i o r y g i n a l n y c h p r ó b ( w ś r ó d k t ó r y c h n a l e ż y w y m i e n i ć dyskusje z lat 1947-1948 w P T L ) etnologia polska nie cierpi na nadmierne z r ó ż ­ nicowanie postaw badawczych. Dopiero koniec lat 70-tych p r z y n o s i , niewielkie z r e s z t ą , ożywienie teoretyczne. Zapewne t e ż d u ż ą r o l ę w u ś w i a d o m i e n i u ^ ś o b i e przez e t n o g r a f ó w polskich w a g i p r o b l e m ó w teore­ t y c z n y c h o d g r y w a synteza etnografii p o l s k i e j n i e z a l e ż n i e od tego, k t o ją j a k ocenia. U p r z y t a m n i a ona w s z y s t k i m , na jakie p y t a n i a udzielono odpowiedzi i czy są to odpowiedzi z a d o w a l a j ą c e , u ł a t w i a zobaczenie t y c h spraw, k t ó r y m i się nie zajmowano l u b zajmowano w nie dość s t a r a n n y s p o s ó b , p y t a ń , k t ó r y c h nie postawiono, a m o ż n a b y ł o je p o s t a w i ć . B i b l i o 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 » K . D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki z innymi naukami, „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 72-83. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (red.), Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. V I I I - L X : 1951, oraz. inne zawarte w tym tomie artykuły na temat tradycji współdziałania na wsi pol­ skiej. A. W a l i g ó r s k i , Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973. ИМ. Trawińska-Kwaśniewska, Zagroda chłopska, Wrocław 1968; Z. S o k o l e w i c z , Analiza funkcjonalno-strukturalna zmian kulturowych w spo­ łeczności chłopskiej, [w.] K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (red.), Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973, s. 51-73: t e j ż e , O nie­ których ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kul­ turowej, „Etnografia Polska", t. X I I I : 1969, z. 1, s. 25-43; K . K w a ś n i e w i c z o w a , Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle współczesnych przeobrażeń wsi podkrakow­ skiej. Studium wsi Niegoszowice w woj. krakowskim, Wrocław—Warszawa—Kra­ k ó w 1979. « ¡ I . J a r v i e , Revolution in anthropology, London 1964. / Tłumaczenie pierwszej pracy С. Lévi-Straussa na język polski ukazało s i ę w 1960 r. (Smutek tropików), a następne prace ukazały się dopiero w 1968 r. (Tote­ mizm i Rozmowy z C. LéviStraussem). Myśl Nieoswojoną wydano w 1969 r. Znany z oryginałów swoich prac w środowisku naukowym nie budził szczególnych dys­ kusji aż do początku lat 70-tych. Por. też Z. S o k o l e w i c z , T. D r e w n o w ­ s k i , Dzicy i cywilizowani, z profesorem C. Lévi-Straussem rozmawiają...", „Poli­ tyka", 4 V I I 1964. » Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A . Kutrzeba-Pojnarowej, W. Paprockiej, Wrocław— Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976 (t. 1), 1981 (t. 2). ! 3 M i 7 �— Г : 36 - - ZOFIA SOKOLEWICZ g r a f í a syntezy u j a w n i a natomiast znakomicie fakt, że m a t e r i a ł y zbierane w o k r e ś l o n y m celu m o g ą nie z a w i e r a ć (i n a j c z ę ś c i e j nie z a w i e r a j ą ) i n ­ f o r m a c j i n i e z b ę d n y c h dla realizacji innego celu badawczego. Sprawa p o r ó w n y w a n i a r ó ż n y c h orientacji badawczych staje się r ó w n i e ż i z tego powodu s p r a w ą ważną. P o r ó w n y w a n i e czegokolwiek w y m a g a znalezienia w s p ó l n e g o m i a n o w ­ nika. Ustalenie go w celu p o r ó w n y w a n i a t e o r i i w y m a g a oderwania się od etnologii i z w r o t u k u t e o r i i n a u k i . P r z y c z y n z r ó ż n i c o w a n i a w s p ó ł c z e s n e j n a u k i poszukujemy u t a r t ą d r o ­ g ą w zasadniczej r o z b i e ż n o ś c i p o g l ą d ó w na i s t o t ę ś w i a t a i i s t o t ę poznania u Platona i Arystotelesa, ewentualnie s i ę g a m y do ź r ó d e ł r ó ż n i c w nauce n o w o ż y t n e j , t j . do Kartezjusza i Bacona. I w y d a j e się, że nie dość — w k a ż d y m razie na gruncie etnografii — starannie analizujemy to, co z d a r z y ł o się w filozofii po Kancie, jako reakcja na i d e a l i z m heglowski. A dzisiejsze k i e r u n k i w etnologii t k w i ą s w y m i k o r z e n i a m i w z r ó ż n i c o ­ w a n i u postaw poznawczych p o w s t a ł y m w k o ń c u X V I I I i w X I X w . N a w i ą z u j ą p r z e c i e ż do neokantyzmu, p o z y t y w i z m u , m a r k s i z m u oraz fe­ n o m e n o l o g i i ! egzystencjalizmu. 2 9 W p ł y w y n e o k a n t y z m u na e t n o l o g i ę ś w i a t o w ą u j a w n i ł y się w postaci zafascynowania p r o p o z y c j a m i E. Cassirera , przedstawiciela s z k o ł y marb u r s k i e j . Znacznie silniejsze są w p ł y w y d r u g i e j odnogi tego k i e r u n k u , t j . s z k o ł y b a d e ń s k i e j . M o d e l n a u k i humanistycznej p r o p o n o w a n y przez W.. Windelbanda i H . R i c k e r t a r o z w i n i ę t y przez W . D i l t h e y a z o s t a ł wszak­ że p r z y j ę t y przez O. W . Schmidta. W i n n e j nieco w e r s j i zaakceptowany b y ł poprzez prace M . Webera, a p o ś r e d n i o przez s z k o ł ę c h i c a g o w s k ą . R e p r e z e n t o w a ł go F . Znaniecki. Modele socjologii i etnologii h u m a n i s ­ tycznej w y w o d z ą się w p r o s t ze s z k o ł y b a d e ń s k i e j i chicagowskiej. Z r ó w n ą j e d n a k ż e siłą na utworzenie m o d e l u n a u k i X I X w . oddzia­ ł y w a ł p o z y t y w i z m . Jego znaczenie dla etnologii polega nie t y l k o na t y m , że b y ł filozofią ewolucjonizmu. Istotne o k a z a ł y się w p ł y w y przede w s z y s t ­ k i m tzw. pozytywizmu I I , czyli empiriokrytycyzmu. Pozytywizm w y ­ w a r ł silny w p ł y w na E. D u r k h e i m a , a w i ę c p o ś r e d n i o na c a ł e pokolenie e t n o l o g ó w pierwszych dwudziestu — t r z y d z i e s t u lat X X w . B . M a l i n o w ­ ski o d z i e d z i c z y ł k o n c e p c j ę n a u k i nie t y l k o po E. D u r k h e i m i e — n i e ­ w ą t p l i w i e jeszcze z rodzinnego K r a k o w a w y w i ó z ł w p ł y w y e m p i r i o k r y t y c y z m u . Wszyscy badacze, k t ó r z y sądzili, że etnologia jest n a u k ą 30 3 1 ' i f I, I " Z . S o k o l e w i c z , Szkoły i kierunki w etnografii polskiej (do 1939 г.), {w:] Historia etnografii polskiej, pod red. M. T e r l e c k i e j , Wrocław—Warszawa—Krak ó w 1973, s. 115-169; M. F r a n k o w s k a , Etnografia polska po 1939 г., tamże, nie wyczerpują zagadnienia. Sprawa nie została dostatecznie przebadana przez historyka nauki. «° E . C a s s i r e r , Esej o czowieku, Warszawa 1974. |l J 4 I ! �17 PODSTAWOWE MODELE NAUKI {science), a nie t y l k o s z t u k ą (art) musieli w t y c h czasach o p o w i e d z i e ć się po stronie p o z y t y w i z m u l u b m a r k s i z m u . I aż do lat 50-tych X X w . w et­ nologii polskiej p r z e w a ż a ł y zdecydowanie w p ł y w y p o z y t y w i z m u . M o ż n a b y z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że f a k t y c z n i e - s ą one silne do dziś dnia . 3 2 J e d n a k ż e neokantyzm, p o z y t y w i z m , m a r k s i z m , ż e b y w y l i c z y ć n a j ­ silniejsze orientacje 2 p o ł o w y i p o c z ą t k ó w X X w., p o m i j a j ą c drobniejsze, m n i e j oryginalne, choć i n t e r e s u j ą c e dla etnologa, j a k na p r z y k ł a d t z w . m e t a f i z y k ę i n d u k c y j n ą W . W u n d t a , nie w y c z e r p a ł y wachlarza m o ż l i w y c h r o z w i ą z a ń sporu o r z e c z y w i s t o ś ć , o zasady teoriopoznawcze, o r e a l n o ś ć ducha i miejsce dla niego w r z e c z y w i s t o ś c i . Dlatego n a l e ż y t u w s p o m n i e ć jeszcze f e n o m e n o l o g i ę i 'egzystencjalizm. Ta pierwsza orientacja istotna jest do dziś dnia W etnologii — od Husserla w y w o d z i m y b o w i e m M . E l i a dego, R. Otta, s z k o ł ę u t r e c h t s k ą w fenomenologii z a s ł u ż o n ą dla b a d a ń religioznawczych z jej i s t o t n y m i w p ł y w a m i na inne d y s c y p l i n y nawet na tak o d l e g ł e , j a k np. geografia . Natomiast t r u d n o jest m ó w i ć o w p ł y ­ w a c h egzystencjalizmu w etnologii z w ł a s z c z a polskiej. Jest to jeszcze jeden' p r o b l e m dla h i s t o r y k a n a u k i . 3 3 3 4 R o z w a ż a n i a na temat r ó ż n y c h modeli n a u k i p u b l i k o w a ł w „ E t n o ­ g r a f i i P o l s k i e j " po raz pierwszy n i e o d ż a ł o w a n y G e r h a r d K l o s k a j u ż w 1975 r . A r t y k u ł ten, jak się zdaje, nie m i a ł szerszego o d d ź w i ę k u . Ja sama na posiedzeniu K o m i t e t u N a u k Etnologicznych P A N w czerwcu 1979 r. w y g ł o s i ł a m referat pt. „ P o d s t a w o w e modele n a u k i a s p o s ó b u p r a ­ w i a n i a etnologii w Polsce". Z a m i e r z a ł a m w s k a z a ć w n i m na p r z y c z y n y p e w n y c h t r u d n o ś c i w k o m u n i k o w a n i u się badaczy m i ę d z y sobą, na po­ s ł u g i w a n i e się przez n i c h r ó ż n y m i j ę z y k a m i n a u k o w y m i , stawianie sobie r ó ż n y c h p y t a ń . S ą d z ę , że m i m o t y c h t r u d n o ś c i w p r z y n a j m n i e j j e d n y m momencie p o r ó w n y w a n i e ze s o b ą r ó ż n y c h k i e r u n k ó w badawczych jest konieczne. W t e d y mianowicie, gdy f o r m u ł u j e m y p y t a n i a badawcze i za­ s t a n a w i a m y się, w j a k i s p o s ó b na nie o d p o w i e d z i e ć , j a k ą p r o c e d u r ę ba­ dania p r z y j ą ć . 3 5 Z tego p o w o d u do uniwersyteckiego p r o g r a m u t e o r i i k u l t u r y obowią- » Chciałabym wykazać to w cz. I I tego artykułu poddając analizie niektóre współczesne prace etnologów polskich Myślę, że wskazał na ho też P. S z t o m p k a , Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej. Studium analityczne, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971; t e n ż e , Teoria i wyjaśnienie, z me­ todologicznych problemów socjologii, Warszawa 1973, и А. С. M. J a n s e n, A phenomenological orientation in the spatial sciences? Amsterdam 1980 (materiały powielane z konferencji organizowanej w kwietniu 1980 r. przez Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet w Amsterdamie, archiwum K a ­ tedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego). M C . L é v i - S t r a u s s , Smutek tropików, Warszawa 1968, s. 57 n. Można przypuszczać, że przez pewien czas C. Lévi-Strauss pozostawał pod urokiem egzys­ tencjalizmu. Trudno sądzić jednak, by zostawiło to trwały ślad w jego pracach. G. K l o s k a , Trzy modete nauk społecznych, „Etnografia Polska", t . X I X : 1975, z. 2, s. 109-137. 8 5 2 _ Etnografia Polska t. 28/2 �f J 18 ZOFIA SOKOLEW1CZ i j jł I I ' ¡ I | I I ż u j ą c e g o s t u d e n t ó w etnografii w Warszawie wprowadzono od 1978 r . r o z w a ż a n i a na temat modeli n a u k i , a z w ł a s z c z a m o d e l i n a u k s p o ł e c z n y c h , Niniejszy szkic jest s k r ó t e m n a j w a ż n i e j s z y c h p u n k t ó w tego p r o g r a m u . J e ż e l i jest wiele etnologicznych t e o r i i k u l t u r y to czy m o ż n a p o r ó w n y w a ć je m i ę d z y s o b ą ? Jak to r o b i ć ? Czy m o ż n a p o r ó w n y w a ć r e z u l t a t y b a d a ń , w k t ó r y c h p o d s t a w o w y m p o j ę c i e m jest „ w y t w ó r k u l t u r o w y " ( K . Mo¬ s z y ń s k i ) , „ f a k t h i s t o r y c z n y " ( K . Dobrowolski), „ i n s t y t u c j a " ( B . M a l i n o w ski), „ z n a c z e n i e " i „ s t r u k t u r a " (C. L é v i - S t r a u s s ) ? C z y te j e d n o s t k i t a k ­ sonomiczne o d p o w i a d a j ą w r z e c z y w i s t o ś c i t e m u samemu? A co m o ż n a powiedzieć o innych pojęciach tych teorii ? Koncepcja modelu n a u k i u m o ż l i w i a p o r ó w n a n i e ze s o b ą r ó ż n y c h t e o r i i t w o r z ą c dla n i c h rodzaj w s p ó l n e g o m i a n o w n i k a . W filozofii i socjol o g i i n a u k i napisano na t e n temat j u ż dość d u ż o . P o r ó w n u j ą c ze s o b ą sposoby p o s t ę p o w a n i a r ó ż n y c h uczonych, w t y m r ó w n i e ż t y c h , k t ó r y c h p o s t ę p o w a n i e s t a ł o się w z o r e m , modelem dla i n n y c h — j a k np. opisany przez G. K l o s k ę , E. D u r k h e i m , M . Weber czy G. M y r d a l — m o ż n a d o j ś ć do w n i o s k u , że k a ż d y z badaczy b u d u j ą c s w o j ą t e o r i ę m u s i o d p o w i e d z i e ć na k i l k a p o d s t a w o w y c h p y t a ń . Odpowiedzi na nie są w s k a ź n i k i e m na t o , j a k i m modelem n a u k i dany badacz p o s ł u g u j e s i ę w swojej pracy. A w i ę c przede w s z y s t k i m m u s i u s t a l i ć , czy p r z y j m u j e z a ł o ż e n i e - o j e d n o ś c i p r z e d m i o t u n a u k i i w konsekwencji, czy o d r ó ż n i a n a u k ę od s z t u k i czy nie? Czy p r z y j m u j ą c t e z ę o j e d n o ś c i n a u k i p r z y j m u j e za w z ó r do n a ś l a ­ dowania n a u k i eksperymentalne? Jak o k r e ś l a r e l a c j ę m i ę d z y p r z e d m i o ­ t e m a p o d m i o t e m badania? Czy na p r z y k ł a d przedmiot badania istnieje n i e z a l e ż n i e od badacza, k t ó r y poznaje go p a t r z ą c się n a ń niejako z d y s ­ tansem czy t e ż m a m y t u do czynienia ze ścisłą z a l e ż n o ś c i ą p r z e d m i o t u i podmiotu? Co stanowi ź r ó d ł o poznania: dane empiryczne, dane obserwa­ cyjne, nasze p r z e ż y c i a , odczucia czy inne jeszcze f o r m y ? Jak się p r z e d ­ stawia relacja m i ę d z y t e o r i ą a o b s e r w a c j ą ? Czy w t e o r i i m o g ą z n a l e ź ć się dane, k t ó r y c h nie m a w obserwacji? J a k i t y p w y j a ś n i a n i a p r z y j m u j e dany autor (przez o d w o ł a n i e się do p r a w o g ó l n y c h l u b s t a t y s t y c z n y c h ustalanie miejsca elementu w systemie, o k r e ś l a n i a s t r u k t u r y z j a w i s k a etc.)? Czy autor w y r ó ż n i a w r z e c z y w i s t o ś c i poznawanej r ó ż n e p o z i o m y zorganizowania l u b d o s t ę p n o ś c i obserwacji (poziom obserwowalny versus nieobserwowalny) etc? Jakie są podstawowe p o j ę c i a j ę z y k a danej t e o r i i (jednostka taksonomiczna, rozumienie czasu, przestrzeni etc.)? W j a k i s p o s ó b sprawdza się t e o r i ę ? K i e d y u w a ż a się j ą za p r a w d z i w ą , a k i e d y m o ż*n aM.o dPr zoul cai ćn уj ąi, jako Knowing n i e pand r a w dbeing, z i w ą ?London 1969; E . А. В u r 11, The meta­ physical ofy m modern science, k London n , Philosophical P r z y foundations szczegółow rozbiorze r y t y c z n y1926; m kTa .ż dB e je nzt o analizowanych 3 6 3 7 • l ] • J I i l < ' ! foundations of the three sociologies, London 1980; M. H о 11 i s, Philosophical thoughts on social action, Edinburgh, 1979. K l o s k a , op. cit., s. 109 n 3 7 Models • of man» '•) 1 ¡ : �19 PODSTAWOWE MODELE NAUKI t e o r i i trzeba p o s t a w i ć znacznie w i ę c e j s z c z e g ó ł o w y c h p y t a ń . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć wspomniane w y ż e j o m ó w i e n i e K i o s k i l u b tego samego auto­ ra egzegeza Totemizmu C. L é v i - S t r a u s s a . U z n a ł a m jednak, że w y l i c z o ­ ne w y ż e j p y t a n i a p o z w a l a j ą na uzyskanie i n f o r m a c j i w y s t a r c z a j ą c y c h do odpowiedzi na p y t a n i e , z j a k i m modelem n a u k i m a m y w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u do czynienia, j a k i e są z a ł o ż e n i a teoriopoznawcze danego ba­ dacza. 3 8 3 9 W ś l a d za t e o r e t y k a m i n a u k i m o ż n a w y r ó ż n i ć n a s t ę p u j ą c e , podsta­ w o w e jej modele: klasyczny p o z y t y w i s t y c z n y , realistyczny i k o n w e n c j o ­ n a l n y (wszystkie zbudowane p r z y z a ł o ż e n i u j e d n o ś c i ś w i a t a i j e d n o ś c i nauki). Z a k ł a d a j ą c jednak o d m i e n n o ś ć h u m a n i s t y k i od n a u k i sensu stricto trzeba w z i ą ć pod u w a g ę n i e k t ó r e c h o ć b y z w ł a ś c i w y c h dla tego u j ę c i a modeli, a to m o d e l h u m a n i s t y k i r o z u m i e j ą c e j i fenomenologiczny. . I. P O Z Y T Y W I S T Y C Z N Y MODEL N A U K I O p o z y t y w i z m i e w filozofii i o d p o w i a d a j ą c y m m u m o d e l u n a u k i na­ l e ż y m ó w i ć ze ś w i a d o m o ś c i ą t r w a n i a tej o r i e n t a c j i od 150 lat, w jej r ó ż ­ n y c h fazach i odmianach. S p r a w i a to, że klasyczny p o z y t y w i z m Comte'a niewiele m a w s p ó l n e g o i r ó ż n i się bardzo od p o z y t y w i z m u I I (empirio­ k r y t y c y z m u ) czy n e o p o z y t y w i z m u k o ł a w i e d e ń s k i e g o . N i e m n i e j jednak w y d a j e się, że podstawowe cechy tego, co n a z y w a m y p o z y t y w i s t y c z n y m modelem n a u k i , są w z g l ę d n i e t r w a ł e do dziś. Model ten n a j p e ł n i e j chyba relacjonuje C. G. H e m p e l . Z b u d o w a n y on z o s t a ł na z a ł o ż e n i u , że n a u k a u m o ż l i w i a zdobywanie p r z e w i d y w a ń (to jest j e j celem) i t y m s a m y m w y j a ś n i a ś w i a t . Jest to m o ż l i w e d z i ę k i s k o n s t r u o w a n i u t e o r i i s k ł a d a j ą ­ cych się z t w i e r d z e ń o g ó l n y c h o k r e ś l a j ą c y c h s t a ł e stosunki m i ę d z y ele­ m e n t a m i r z e c z y w i s t o ś c i . T w i e r d z e n i a te, zwane też p r a w a m i , u m o ż l i w i a j ą p r z e w i d y w a n i e zjawisk o d k r y w a n y c h na drodze systematycznej obserwa­ cji i eksperymentu. 4 0 W y j a ś n i e n i e polega w i ę c na w y k a z a n i u , że badane „ c o ś " jest k o n k r e t ­ n y m przypadkiem tych regularności, przypadkiem działania prawa ogól­ nego. Może b y ć w i ę c przewidziane r ó w n i e ż w p r z y s z ł o ś c i . Istotne jest, że p r a w d a o w y c h t w i e r d z e ń nie jest po p r o s t u koniecz­ n o ś c i ą l o g i c z n ą , nie m o ż e b y ć t e ż znana a priori. M u s i b y ć sprawdzona na drodze obserwacji i eksperymentu, j e d y n y c h ź r ó d e ł p e w n e j i n i e p o d ­ w a ż a l n e j w i e d z y empirycznej. E k s p e r y m e n t i obserwacja s ą t e ż n a r z ę ­ dziem wszelkich t w i e r d z e ń , jeżeli m a j ą m i e ć one charakter n a u k o w y . N a u k a nie musi, a n a w e t nie p o w i n n a s i ę g a ć w g ł ą b l u b poza z j a w i s ­ ka d o ś w i a d c z a n e przez c z ł o w i e k a w poznaniu z m y s ł o w y m . O d e j ś c i e o d " K l o s k a , op. cit. »» K ł o s к a, Totemizm C. Lévi-Straussa, „Lud", t. 67: 1974. «• C. H e m p e l , Metodologia nauk przyrodniczych, Warszawa Philosophy of natural science, Englewood Cliffs 1966. 1968; tenże, �20 ZOFIA S O K O I E W I C Z i n f o r m a c j i dostarczanych n a m przez z m y s ł y jest zdaniem się na speku­ lacje. T u odnajdujemy ź r ó d ł o a r g u m e n t ó w s k i e r o w a n y c h przez f u n k c j o nalistów przeciwko „spekulacjom szkoły kulturowo-historycznej Moż­ na sądzić, że te same w z g l ę d y k i e r o w a ł y k r y t y k a m i r o d z ą c e j się s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , w y w o d z ą c y m i się z k r ę g u e w o l u c j o n i z m u bastianowskiego . To w ł a ś n i e p r z y j ę c i e tego samego m o d e l u n a u k i sprawia, że i s t n i e j ą p o d o b i e ń s t w a p o m i ę d z y e w o l u c j o n i z m e m a f u n k c j o n a l i z m e m , a obydwa k i e r u n k i r ó ż n i ą się zasadniczo od s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z ­ nej (gdyby nawet o d r z u c i ć t e o r i ę k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , najtrudniejszą do utrzymania). 4 2 43 P o g l ą d y pozytywistyczne na n a u k ę s t a ł y się ź r ó d ł e m oddzielenia tego co u w a ż a n o , że m o ż e b y ć p r z e d m i o t e m poznania naukowego (to jest w drodze e k s p e r y m e n t u i obserwacji i co się da w k o n s e k w e n c j i prze­ w i d z i e ć jako seria n a s t ę p s t w ) , od tego, co jest w y t w o r e m w y o b r a ź n i c z ł o w i e k a , jego uczuciami, t w ó r c z o ś c i ą , poezją, co jest n i e p r z e w i d y w a l n e , co — m ó w i ą c k r ó t k o — jest h u m a n i s t y k ą , inaczej s z t u k ą (ort versus science). W p r z y p a d k u uznania c a ł e j r z e c z y w i s t o ś c i za jeden p r z e d m i o t n a u k i , należało podporządkować sferę humanistyki t y m samym rygorom i pro­ cedurom badawczym, co sferę z w y c z a j o w ą b a d a ń e k s p e r y m e n t a l n y c h . T y m samym g ł ó w n y m k r y t e r i u m prawdziwości teorii winno być empi­ ryczne k r y t e r i u m z g o d n o ś c i z d o ś w i a d c z e n i e m , w n i o s k i z a ś n a l e ż a ł o opie­ r a ć na obserwacji i eksperymencie etc. O t y m , że nie jest to ł a t w e , ś w i a d ­ czą c h o ć b y z a r z u t y kierowane przez u c z n i ó w K . R. P o p p e r a (J. Agassi, E. Gellner, I . Jarvie) p r z e c i w k o antropologii f u n k c j o n a l n e j , k t ó r a i c h zdaniem — m i m o szumnych zapowiedzi — nie z d o ł a ł a s f o r m u ł o w a ć ani jednego p r a w a ściśle o g ó l n e g o . O tej t r u d n o ś c i ś w i a d c z ą chyba r ó w n i e ż w y s i ł k i K . M o s z y ń s k i e g o . C h o ć o b j ą ł on j e d n y m aparatem p o j ę c i o w y m c a ł ą k u l t u r ę , to jednak w p r z y p a d k u i n t e r p r e t a c j i s z t u k i p r ó b o w a ł o d ­ w o ł a ć się do pomocy idei bergsonowskich o d c h o d z ą c w ten s p o s ó b od stosowanego klasycznego m o d e l u pozytywistycznego. C. G. H e m p e l p d k r e ś l a , że w y j a ś n i a n i e p r z y b i e r a w p o z y t y w i s t y c z ­ n y m m o d e l u n a u k i o k r e ś l o n ą s t r u k t u r ę . Jej i s t o t n y m i c z ł o n k a m i są 4 4 4 5 4 1 A. R. R a d c l i f f e Brown, The method in social anthropology, London 1958. 4 2 S. O. S t o i l , Die Entwicklung der Volkerkunde von ihrer Anfangen bis in die Neuzeit, „Mitteilungen der Geographische-Eth.iographische Gesellschaft", Zurich 1917-1918, t. 18, s. 105. « S o k o l e w i c z, op. cit., s. 78; S z a c k i , op. cit., s. 413. �21 PODSTAWOWE MODELE NAUKI 46 eksplanandum i eksplanans : N a eksplanans s k ł a d a j ą się p r a w a o g ó l n e (na k t ó r y c h b r a k l u b t r u d n o ś c i w f o r m u ł o w a n i u u s k a r ż a j ą się zawsze t a k z w a n i h u m a n i ś c i ) i w a r u n k i p o p r z e d z a j ą c e zaistnienie o k r e ś l o n e g o zjawiska. S t a n o w i ą w i ę c one p r z e s ł a n k i w y j a ś n i a n i a . K l a s y c z n y p r z y k ł a d r e a k c j i s ł u p k a r t ę c i w termometrze w ł o ż o n y m do g o r ą c e j w o d y s t a n o w i w a r i a n t w y j a ś n i a n i a z w a n y dedukcyjno-nomologicznym. Ten t y p w y ­ j a ś n i a n i a stosowany b y ł w etnologii szeroko przez M a l i n o w s k i e g o i jego s z c z e g ó ł o w ą a n a l i z ę p r z e d s t a w i ł P. S z t o m p k a . D r u g i m t y p e m w y j a ś ­ niania p o z y t y w i s t y c z n e g o jest i n d u k c y j n o - p r o b a b i l i s t y c z n e (statystycz­ ne). W t y m p r z y p a d k u w eksplanansie zamiast p r a w o g ó l n y c h z n a j d u j ą s i ę statystyczne ( l u b probabilistyczne) generalizacje, a relacja m i ę d z y p r z e s ł a n k a m i a w n i o s k i e m m a charakter indukcyjnego p r a w d o p o d o b i e ń ­ stwa. T e n s p o s ó b w y j a ś n i a n i a b y ł szeroko stosowany w a n t r o p o l o g i i ame­ r y k a ń s k i e j rozdartej od c z a s ó w F . Boasa przez w ą t p l i w o ś c i co do s ł u s z ­ n o ś c i p r z y j ę c i a w badaniu k u l t u r y naukowego (scientific) postępowania czy t e ż raczej w y j a ś n i a n i a historycznego (w sensie r e k o n s t r u k c j i n i e ­ powtarzalnych i nieprzewidywalnych n a s t ę p s t w jednostkowych zdarzeń). W y d a j e się że k u t e m u t y p o w i w y j a ś n i a n i a s k ł a n i a ł a się t z w . k a l i f o r niiska szkoła antropologii a z w ł a s z c z a 2rupa s t a t y s t v k ó w p o d kierun— 47 J tr о o У f 4 8 J Sr J 4 9 kiem H D r i v e r a Z nimi współpracował S K l i m e k u c z e ń Jana Czekanowskiego. Dorobek tego ostatniego jest r ó w n i e ż z naszego p u n k t u widzenia ogromnie i n t e r e s u j ą c y W s z a k ż e m o ż n a b y ł o sądzić że studia w^ Niemczech w okresie ofensywy metodologicznej s z k o ł y k u l t u r o w o h i s t o r v c z n e i a w t v m t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h F Graebnera ( k t ó r e na r e s z t ę ż v ć i a z a u r o c z y ł y S Poniatowskiego) nrzvciagna Czekanowskiego do tego ś r o d o w i s k a A b v ł o to ś r o d o w i s k o mocno a k c e n ü m c e o d m i e n n o ś ć h u m a n i s t y k i i n a u k i p r z y r o d n i c z y c h , o p t u j ą c e za modelem n a u k i W i n d e l R i c k e r t a Jest to iasne w pracach L Frobeniusa p o s z u k u j ą c e g o w n s t a t e r z n e i i n s t a n c i i ducha" k o n t y n e n t u a f r y k a ń s k i e g o Jacach 5 0 O W S Ъ h s meg -ňř H k t ó r v n L ł wnrost o Ankermanna i F duchu" r ó z n v c h kultur « Graebnera w Zapewne j e d n a k ' f a k t ora że * H e m p e 1, op. cit., s. 403. « S z t o m p k a , op. cit. H . Е. D r i v e r , Cultural Diffusion, {w:] Raoul N a r o l l (wyd.); Main cur¬ rents in cultural anthropology, Englewood Cliffs N. J . 1973. • » S. K l i m e k , Metoda ilościowa w badaniach nad historią kultury, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 3: 1934, s 57-76; S. K l i m e k , W. M i l ­ k ę , An analysis of the material culture of the Tupi peoples", „American A n t h r opologist", vol. 37: 1935, s. 71-91; S. K l i m e k , Culture element distributions, I : The structure of California Indian Culture, „University of California, Publications in American Archaeology and Ethnology, vol. 37: 1935, s. 1-70*. L . F r o b e n i u s , Kulturgeschichte Áfricas: Prolegomena zu einer historischen Gestaltlehre, Zurich 1933. A. B r o n k , Język teorii religioznawczej O. Schmidta, Lublin 1972; O. W. S c h m i d t , der Ursprung des Gottesidee, Tubingen 1911. ' 4 8 4 6 0 6 1 �22 ZOFIA SOKOLEWICZ Czekanowski b y ł p r z y r o d n i k i e m , że przez a n g i e l s k ą s z k o ł ę b i o m e t r y c z n ą z e t k n ą ł się z a n g i e l s k ą filozofią e m p i r y z m u , w y n i k a , że w swoich p r a ­ cach p r z y j m u j e w y j a ś n i a n i e t y p u indukcyjno-probabilistycznego. Jego z a ł o ż e n i a teoriopoznawcze bliższe s ą zdecydowanie p o z y t y w i z m o w i n i ż niemieckiej filozofii Windelbanda i R i c k e r t a . J e d n a k ż e , z tej r a c j i , że badania jego d o t y c z ą antropologii i etnologii historycznej, p r z e d m i o t e m obserwacji s t a j ą się nie f a k t y historyczne, ale raczej ź r ó d ł a , na podsta­ w i e k t ó r y c h o tej przeszłości w n i o s k u j e m y . O b e c n o ś ć ź r ó d ł a jest w i ę c d e c y d u j ą c y m f a k t e m o prawdzie t e o r i i . W k w e s t i i stosunku do ź r ó d ł a Czekanowski b l i s k i jest bardzo p o g l ą d o m s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j . Tej w ł a ś n i e szkole z a w d z i ę c z a wszak etnologia europejska (i ś w i a t o w a ) o k r e ś l e n i e podstaw k r y t y k i ź r ó d ł o w e j . Przekonanie, że w ł a ś c i w a me­ toda stanowi g w a r a n c j ę p r a w d z i w y c h r e z u l t a t ó w , w s p ó l n e na p r z e ł o m i e X I X i X X w. pozytywizmowi i n i e k t ó r y m przynajmniej kierunkom h u ­ m a n i s t y c z n y m , jest zapewne c e c h ą c a ł e j epoki. 5 2 Zgodnie z modelem p o z y t y w i s t y c z n e j n a u k i teorie budowane są na podstawie danych e m p i r y c z n y c h . W k l a s y c z n y m p o z y t y w i z m i e obserwa­ cja i dane empiryczne w y p r z e d z a j ą t e o r i ę . Z t y m nie d a j ą c y m się dziś u t r z y m a ć poglądem zrywa już neopozytywizm koła wiedeńskiego i bliski m u K . R. Popper. W etnologii p o g l ą d ten m o ż n a s p o t k a ć jeszcze dziś. nie t y l k o jako podzwonne f u n k c j o n a l i z m u i s c j e n t y z m u (w p e w n y c h o k r e ­ sach) F . Boasa, ale r ó w n i e ż jako p o g l ą d h i s t o r y c z n y c h ( p o z y t y w i s t y c z ­ nych) szkół w etnologii europejskiej, exemplum К . M o s z y ń s k i . W p r z y ­ p a d k u tego ostatniego m a m y do czynienia z w a r i a n t e m p o z y t y w i s t y c z ­ nego m o d e l u n a u k i dostosowanego do r o z w a ż a n i a zjawisk p r z e s z ł y c h . Znane są n a m n a s t ę p s t w a z d a r z e ń historycznych, znane s ą p r a w a o g ó l n e k u l t u r y w y p r o w a d z o n e przez M o s z y ń s k i e g o z m o d e l u j ę z y k a oraz analiz morfologicznych. Zadaniem badacza w tej s y t u a c j i b y ł o odtworzenie p r z e s ł a n e k i s t n i e j ą c e g o stanu na podstawie z n a j o m o ś c i n a s t ę p s t w i p r a w ogólnych. 5 3 M o s z y ń s k i podziela p o g l ą d p o z y t y w i s t ó w na s p o s ó b b u d o w a n i a t e o r i i . Teorie s k ł a d a j ą się z t w i e r d z e ń o w y s o k i m stopniu abstrakcji, k t ó r y c h p r a w d a l u b fałsz m o g ą b y ć stwierdzane t y l k o w drodze systematycznej obserwacji i eksperymentu. Teoria m u s i b y ć zbudowana na o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c y c h faktach. W t e o r i i nie m o ż e z n a l e ź ć się nic ponad to, co uprzednio b y ł o w faktach. R ó w n i e ż ten p o g l ą d jest nie do u t r z y m a n i a w tej c h w i l i . Jego zaprzeczenie w d u ż e j mierze z a w d z i ę c z a m y J. Piagetowi . 5 4 5 2 .... F . G r a e b n e r , Methode der Ethnologie, Heidelberg 1911; O. W. S c h m i d t , MefhOde der Ethnologie, Berlin 1935. » S о к o 1 e w i с z, op. cit., s. 87. " ' J . P i a g e t, Epistemologia i psychologia, Warszawa 1972. 5 �23 PODSTAWOWE MODELE NAUKI II. R E A L I S T Y C Z N Y MODEL NAUKI M a on w i e l e cech w s p ó l n y c h z p o z y t y w i s t y c z n y m . Za jego g ł ó w n e g o przedstawiciela m o ż n a u z n a ć K . Marksa. Realiści u z n a j ą j e d n o ś ć ś w i a t a i j e d n o ś ć p r z e d m i o t u n a u k i . S t ą d m o ż e b r a ł o się tak uporczywe, a dla w i e l u n i e z r o z u m i a ł e p o d k r e ś l a n i e naukowego c h a r a k t e r u ' h u m a n i s t y k i w okresie d y s k u s j i nad m a t e r i a l i z m e m d i a l e k t y c z n y m i h i s t o r y c z n y m w latach 50-tych w Polsce. Zgodnie z z a ł o ż e n i a m i m a t e r i a l i z m u szeroko rozumiana h u m a n i s t y k a z wydzieloną* p o d g r u p ą nauk s p o ł e c z n y c h i na­ u k o sztuce m a w y j a ś n i a ć ś w i a t analogicznie do nauk p r z y r o d n i c z y c h . A w konsekwencji w y j a ś n i a n i a ma p r z e w i d y w a ć n a s t ę p s t w a r ó ż n y c h d z i a ł a ń i z m i e n i a ć ś w i a t . W stosunku do modelu pozytywistycznego zmianie ulega przede w s z y s t k i m k r y t e r i u m p r a w d y . W poprzednim w y ­ p a d k u s t a n o w i ł a je e m p i r i a . Obecnie staje się n i m p r a k t y k a s p o ł e c z n a , z d o l n o ś ć i t r a f n o ś ć stosowania. Podobnie do p o z y t y w i s t ó w realiści s ą d z ą , ż e nauka opiera się na e m p i r i i , jest racjonalna, a poznanie ma charakter o b i e k t y w n y . W k o n s e k w e n c j i na gruncie r e a l i z m u nie ma sporu o cha­ r a k t e r h u m a n i s t y k i . Ona t e ż s ł u ż y z m i e n i a n i u ś w i a t a . Istnieje natomiast mocny, mocniejszy n i ż d a w n i e j , postulat f o r m u ł o w a n i a r ó w n i e ż i na jej g r u n c i e p r a w o g ó l n y c h , z c z y m w i ą ż ą się notowane c z ę s t o w ostatnich t r z y d z i e s t u latach dyskusje n a d . i c h c h a r a k t e r e m . 55 Istotne natomiast r ó ż n i c e m i ę d z y p o z y t y w i z m e m a realizmem w y s t ę ­ p u j ą w sposobie w y j a ś n i a n i a . A b y coś w y j a ś n i ć nie w y s t a r c z y t y l k o w s k a z a ć , ż e owo badane „ c o ś " jest s z c z e g ó ł o w y m p r z y p a d k i e m p r a w a o g ó l n e g o , j a k i e j ś p r a w i d ł o w o ś c i w sposobie n a s t ę p s t w m i ę d z y elementami obserwowanej r z e c z y w i s t o ś c i . Konieczne staje się o k r e ś l e n i e s t a ł y c h z w i ą z k ó w m i ę d z y z j a w i s k a m i , odkrycie u k r y t y c h s t r u k t u r i mechaniz­ m ó w f u n k c j o n o w a n i a . Z n i k a w tej s y t u a c j i w y s u w a n y przez r ó ż n y c h badaczy (Lyons, Radcliffe-Brown) zarzut r e i f i k a c j i k u l t u r y przez etno­ l o g ó w f u n k c j o n a l i s t ó w . B y t ontologiczny posiada nie t y l k o to, co postrze­ g a m y za p o m o c ą naszych z m y s ł ó w . Oznacza to postulowanie istnienia b y t ó w n i e o b s e r w o w a l n y c h i p r o c e s ó w nieobserwowalnych, takich, k t ó ­ r y c h nie j e s t e ś m y ś w i a d o m i , a o k t ó r y c h i s t n i e n i u w n i o s k u j e m y na p o d ­ stawie z a c h o d z ą c y c h s k u t k ó w . A l e d z i ę k i t e m u z a ł o ż e n i u m o ż e m y p r z e j ś ć w badaniu pod p o w i e r z c h n i ę zjawisk, do i c h n a t u r y , do czegoś, co nazy­ w a m y i s t o t ą , a co jest u k r y t e . W i ą ż e się to z coraz mocniejszym w w i e l u naukach przekonaniem, że to, co n a p r a w d ę w a ż n e , u k r y w a się pod po­ wierzchnią dostępnych nam zmysłami i u ś w i a d a m i a n y c h informacji o świecie. D l a realisty teoria n a u k o w a jest opisem s t r u k t u r i m e c h a n i z m ó w , k t ó r e g e n e r u j ą zjawiska obserwowalne. Opis t y c h s t r u k t u r pozwala w i ę c 5 5 1960; A. M a l e w s k i , J . T o p o l s k i , Studia z metodologii J . T o p o l s k i , Metodologia historii, Warszawa 1968. historii, Warszawa �1 24. ZOFIA SOKOLEWICZ na w y j a ś n i a n i e tego, co jest widoczne na p o w i e r z c h n i , a co nie t ł u m a c z y się s a m ó przez się. A d e k w a t n e do r z e c z y w i s t o ś c i , w ł a ś c i w e w y j a ś n i e n i e w y m a g a w y k r y c i a s t a ł y c h relacji m i ę d z y z j a w i s k a m i oraz ł ą c z ą c e g o j e mechanizmu. T ł u m a c z ą c zjawisko m ó w i m y nie t y l k o o momencie i n i c j u ­ j ą c y m proces jego powstawania. M u s i m y d a ć opis m e c h a n i z m u generu­ j ą c e g o dany proces . N a gruncie nauk p r z y r o d n i c z y c h nie w y s t a r c z a j ą j u ż p r a w a m ó w i ą c e 0 temperaturze ciał, i c h o b j ę t o ś c i czy c i ś n i e n i u g a z ó w . A b y z n a ć p r z y ­ czynę wzrostu temperatury musimy znać m o l e k u l a r n ą b u d o w ę gazów. Najistotniejsze dla t r y b u w y j a ś n i a n i a w r e a l i s t y c z n y m m o d e l u n a u k i jest zbadanie s t r u k t u r y p r z e d m i o t u badania. R e a l i ś c i s ą d z ą , że aby o d ­ p o w i e d z i e ć na p y t a n i e „ d l a c z e g o " nie w y s t a r c z y w s k a z a ć na p o w t a r z a ­ jące się n a s t ę p s t w a , ale trzeba o d p o w i e d z i e ć p r z e d t e m na p y t a n i a „ c o " 1 „jak". O d p o w i e d ź na p y t a n i e „ c o " polega na ustaleniu i s t o t y zjawiska, c z y l i jego s t r u k t u r y (np. s t r u k t u r y systemu p o k r e w i e ń s t w a , s t r u k t u r y r ó ż n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h ) . N a gruncie etnologii ś w i a t o w e j p r z y k ł a d t e go sposobu p o s t ę p o w a n i a daje n a m (zapewne za Marksem) C. L e v i - S t r a u s s . O d p o w i e d ź na p y t a n i e „ j a k " ma o k r e ś l i ć mechanizm u r u chomiony przez j a k i e ś d z i a ł a n i e (np. n a w i ą z a n i e w i ę z i przez obdarowanie drugiego c z ł o w i e k a e t c ) . K l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m stosowania realistycznego m o d e l u n a u k i jest model s t w o r z o n y przez M a r k s a . S z c z e g ó ł o w y m p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć c h o ć b y teoria f o r m a c j i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y c h . N a j w a ż n i e j s z e w n i m jest założenie, że ludzie nie s ą ś w i a d o m i mechanizm ó w k r y j ą c y c h się za i c h d z i a ł a n i a m i . S t r u k t u r a klasowa, p r a w a r y n k u , w y s t ą p i e n i e w a r t o ś c i dodatkowej, z k t ó r e j r o b t n i c y nie z d a j ą sobie spra­ w y _ oto u k r y t e mechanizmy, k t ó r e badacz w i n i e n o p i s a ć , aby w y j a ś n i ć to, co dzieje się na p o w i e r z c h n i — w ś w i a d o m o ś c i l u d z i . 5 6 1 [ [ i | • -j * j 57 Badacz — 'realista b u d u j ą c t e o r i ę m u s i u w z g l ę d n i a ć f a k t , że nie obejm u j e z m y s ł a m i t e j , n a j w a ż n i e j s z e j dla nas, części r z e c z y w i s t o ś c i . Dlatego *tak często buduje się modele, p o s ł u g u j ą c się m e t o d ą per analogiam. M o del systemu solarnego p o s ł u ż y ł do b u d o w y atomu, modele f a l ś w i e t l n y c h i d ź w i ę k o w y c h oparte są na r u c h u f a l w o d y p o w s t a j ą c y c h p r z y r z u c e n i u k a m i e n i e m (analogia znana n a m t e ż z p r o p o z y c j i K . M o s z y ń s k i e g o ) . T w o r ż e n i e t e o r i i w realizmie opiera się na t w o r z e n i u m o d e l u i sprawdzaniu go w obserwowalnej r z e c z y w i s t o ś c i . Modele d o t y c z ą nieobserwowalnego, e m p i r i a z a ś obserwowalnego. M o d e l m u s i w i ę c u w z g l ę d n i a ć k o n i e c z n o ś ć przechodzenia w r o z u m o w a n i u z jednego na d r u g i pozifim i w s k a z y w a ć , w A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , Structure and function, London 1959; J . L y ­ o n s , The verbal communication, [w:] R. H i n d e (wyd.) Non verbal communica­ tion and other essays, London 1974. » C . L é v i - S t r a u s s , The scope of anthropology, „Current Anthropology", vol. 7: 1966, no. 2, s. 112-124; t e n ż e , Anthropology: its achievements and future, „Current Anthropology", vol. 7: 1966, no. 2, s. 124-128. ' . | ' / [ i 1 j ! 1 I ¡ | 1 �j j ' I je L i Jl li , PODSTAWOWE MODELE NAUKI 25 czy jego f u n k c j o n o w a n i e faktycznie powoduje sprawdzane w rzeczywistości s k u t k i . K a ż d a w e r y f i k a c j a m o d e l u z r z e c z y w i s t o ś c i ą w y m a g a po¬ w r o t u do m o d e l u i jego k o l e j n y c h , w i e l u nieraz k o r e k t u r . Teorie p o ż y ­ t y w i s t y c z n e b y ł y n a j c z ę ś c i e j oparte na i n d u k c y j n e j zasadzie p r z e j ś c i a od n i e k t ó r y c h z j a w i s k do w s z y s t k i c h , do i c h u o g ó l n i e n i a . W r e a l i z m i e natomiast m a m y do czynienia z p r z e j ś c i e m od obserwowalnego do nie¬ obserwowalnego. Jest t o nie t y l k o kwestia stopnia ogólności w y p o w i a danych t w i e r d z e ń , lecz r ó w n i e ż poziomu r z e c z y w i s t o ś c i , k t ó r e g o d o t y c z ą , M o d e l n a u k i realistycznej s t o s o w a ł w etnologii ś w i a t o w e j w s p o m n i a ­ n y j u ż C. L é v i - S t r a u s s i na t y m chyba polega jego z a l e ż n o ś ć o d . K . M a r k s a , na k t ó r e g o się z r e s z t ą p o w o ł u j e . Zasady i pewne z a ł o ż e n i a teoriopoznawcze C. L é v i - S t r a u s s a u l e g a j ą z r e s z t ą z m i a n o m w t o k u jego ż y c i a i pracy n a u k o w e j . Nie ulega jednak chyba w ą t p l i w o ś c i , że do k o ń c a lat 6 0 - t y c h p r e z e n t o w a ł on w ł a ś n i e t e n p u n k t w i d z e n i a zadeklarowany w czasie s ł y n n e g o inauguracyjnego w y k ł a d u w College de France w 1965 r. 5 8 5 9 M o d e l realistyczny w etnologii polskiej s t o s o w a ł przede w s z y s t k i m L . K r z y w i c k i , obecnie r e a l i z u j ą go K . Dobrowolski, a t a k ż e — w latach 60-tych — K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a . P r z y j ę t y przez K . Dobrowolskiego s p o s ó b opisu i s p o s ó b o k r e ś l e n i a przez niego pola badawczego sprawia, że D o b r o w o l s k i w efekcie w y j a ś n i a k u l t u r ę nie przez o d w o ł a n i e się do ' u k r y t y c h s t r u k t u r k u l t u r y — j a k to postuluje L é v i - S t r a u s s i do czego s k ł a n i a ł y b y go jego w ł a s n e , przedwojenne prace — ale przez o d w o ł a n i e się do zasad n a s t ę p s t w a w procesie h i s t o r y c z n y m . Metoda i n t e g r a l n a Dobrowolskiego i jego postulat u j m o w a n i a badanych f a k t ó w w szero­ k i m k o n t e k ś c i e sprawia, że m o ż e on o d w o ł a ć się jedynie do t a k z w a n y c h p r a w r o z w o j u s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e g o (czyli do n i e k u l t u r o w e j sfery • r z e c z y w i s t o ś c i ) , a nie do u k r y t e j s t r u k t u r y samej k u l t u r y . Wiedza o k u l ­ turze nie m o ż e b y ć p r z y t a k d u ż e j ilości zmiennych, j a k i e u w z g l ę d n i a Dobrowolski, ani p r z y tej aparaturze p o j ę c i o w e j , p o g ł ę b i o n a . K u l t u r a m o ż e b y ć jedynie t r a k t o w a n a jako k o r e l a t s t r u k t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r - czej. P r z y k ł a d e m taluej w ł a ś n i e p r o c e d u r y jest zrealizowana pod w p ł y ­ w e m s z k o ł y Dobrowolskiego Etnografia Polski. Przemiany kultury 'ludo­ wej . N i e s ą d z ę jednak, b y zastosowana t a m procedura b y ł a zgodna do 6 0 6 1 6 2 5 8 L é v i - S t r a u s s , op. cit, s. 121. S o k o l e w i c z , D r e w n o w s k i , op. cit.; L . S e b a g , Marxisme et structuralisme, Paris 1964. «° K . D o b r o w o l s k i , j j Z ą g a d n i e n i e kultury, [w:] Kalendarz Ilustrowany Ku­ riera Codziennego na rok 1937, K r a k ó w 1936, t. 10, s. 68-81; t e n ż e , Dzieje kultu éw. Florjana w Polsce do polowy XVI w., Warszawa 1923; t e n ż e , Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach Zachodnich, i[w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, K r a k ó w 1938, t. 2, s. 181-246. " A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Metoda integralna K. Dobrowolskiego, [w:] Metody etnologii, cz. 1, Warszawa 1980. «г Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej. 6 9 �2Q ZOFIA SOKOLEWICZ k o ń c a z w y m a g a n i a m i w a r s z t a t u realistycznego. Podstawowe b o w i e m pytanie, na k t ó r e n a l e ż y d a ć o d p o w i e d ź , to n a j p i e r w „ c o " ( u k r y t a s t r u k ­ t u r a ) , a p o t e m „ j a k " (mechanizm, p r z e j ś c i e od obserwowalnego do n i e obserwowalnego) wreszcie „ d l a c z e g o " . S ą d z ę , że na te p y t a n i a nie udzie­ lono odpowiedzi w cytowanej pracy i że pewne wskazania metodologicz­ ne p o z o s t a ł y t a m t y l k o w sferze p o s t u l a t y w n e j . S ą d z ę r ó w n i e ż , że i sam D o b r o w o l s k i m i m o szeregu o ś w i a d c z e ń w t e j mierze, t e ż tego m o d e l u konsekwentnie nie s t o s u j e . Podobnie m a się sprawa ze w s z y s t k i m i z n a n y m i m i p r a c a m i d o t y c z ą c y m i z m i a n y k u l t u r o w e j , k t ó r e nie w y s z ł y poza opis e m p i r y c z n y ( ź r ó d ł o w y ) , o k r e ś l e n i e n a s t ę p s t w w procesie h i s ­ t o r y c z n y m i wreszcie o d w o ł a n i e się do p r a w i d ł o w o ś c i s p o ł e c z n o - g o s p o ¬ darczych. W t y m sensie z d a j ą się one p r e z e n t o w a ć raczej m o d e l pozy­ t y w i s t y c z n e j n a u k i — uderza w n i c h silny nacisk na e m p i r i ę — n i ż r e alistyczny. I z tej r a c j i m o ż n a C. L é v i - S t r a u s s a u z n a ć za bliższego M a r k ­ 63 \ s o w i od d e k l a r u j ą c y c h się m a r k s i s t ó w . • III. MODEL KONWENCJONALNY • W 2 p o ł o w i e X X w . u p o w s z e c h n i ł się w nauce t a k z w a n y model k o n ­ w e n c j o n a l n y . D o jego r e p r e z e n t a n t ó w , bardziej znanych w Polsce ( t ł u m a ­ czonych i cytowanych) n a l e ż ą T. S. K u h n , P. K . F e y e r a b e n d , a t a k ż e N . Pv. H a n s o n i S. E. T o u l m i n . M o ż n a t e ż u z n a ć , że w s t r o n ę k o n w e n c j o n a l i z m u s k ł a n i a się c y t o w a n y j u ż K . R. Popper ( m i m o wszelkich swo­ i c h p o w i n o w a c t w z neopozytywizmem) i chyba n i e k t ó r z y z jego u c z n i ó w ( I . J a r v i e ) . K o n w e n c j o n a l i z m jest r ó w n i e ż obecny w Polsce,' c h o ć nie zawsze jest t a k n a z y w a n y . M o ż n a jego z a ł o ż e n i a o d c z y t a ć na p r z y k ł a d w pracach S. Amsterdamskiego, a „ Z a g a d n i e n i a N a u k o z n a w s t w a " p u b l i ­ k u j ą dość liczne a r t y k u ł y na ten t e m a t . K o n w e n c j o n a l i z m zaczyna a t a k i e m na p o z y t y w i z m w jego r ó ż n y c h odmianach i realizm. Z d a n i e m k o n w e n c j o n a l i s t ó w teoria nie jest n e u t r a l na wobec obserwacji. Percepcja z a l e ż y od tego, j a k się ś w i a t k a t e g o r y ­ zuje, j a k się p o r z ą d k u j e relacje m i ę d z y w y r ó ż n i o n y m i k a t e g o r i a m i zja­ w i s k , c z y l i — i n n y m i s ł o w y — z a l e ż y od t e o r i i . N a w e t pojedyncze t w i e r 6 4 6 6 I 65 6 T 6 8 6 9 I 'l •« Por. też analizę metodologii Dobrowolskiego w: S z t o m p к a, op. cit. Т. S. К u h n, Struktura rewolucji naukowych, Warszawa 1968. P. K . F e y e r a b e n d , Jak być dobrym empirystą, Warszawa 1978; t e n ż e , Against method, London 1975. N. R. H a n s o n , Patterns of discovery, Cambridge 1965; t e n ż e , Perception and discovery, San Francisco 1969: ** S. E . T o u l m i n , Foresight and understanding, New York 1968. J a r v i e , op. cit. •o „Zagadnienia Naukoznawstwa", t. X I V : 1978, z. 2.; W. Krajewski, E . P i e t r u s k a - M a d e j , J . M. Ż y t k o w, (red.) Reiacje między teoriami a roz­ wój nauki, Warszawa 1978; W. K r a j e w s k i , W. M e j b a u m , J . S u c h (red.), Zasada korespondencji w jizyce a rozwój nauki, Warszawa 1974. 6 4 8 5 M \ 1 8 1 �27 PODSTAWOWE MODELE NAUKI dzenia obserwacyjne z a l e ż ą od n i e j . To teoria przydaje znaczenie poszcze­ g ó l n y m p o j ę c i o m j ę z y k a , j a k i m p o s ł u g u j e się badacz.' O t y m , co z n a c z ą , d e c y d u j ą p r z e c i e ż wzajemne relacje m i ę d z y n i m i (a nie m i ę d z y n i m i a o b s e r w o w a l n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą ) , podobnie j a k w k a ż d y m j ę z y k u n a t u ­ ralnym. W konwencjonalizmie ulega w i ę c zmianie p o j ę c i e obserwacji, obserwo­ walnego f a k t u , t w i e r d z e n i a obserwacyjnego. Z takiego u j ę c i a w y n i k a , że obserwowana r z e c z y w i s t o ś ć nie m o ż e z a p e w n i ć k r y t e r i u m p r a w d z i w o ś c i t e o r i i ( k r y t e r i u m empirycznego). A t a k o w a n e jest b o w i e m podstawowe twierdzenie p o z y t y w i z m u i realizmu, że dowody empiryczne są w y s t a r ­ c z a j ą c o o b i e k t y w n y m sprawdzianem n a u k o w y c h t e o r i i ( k r y t e r i u m p r a k ­ t y k i s p o ł e c z n e j w realizmie t e ż m a e m p i r y c z n y charakter), i że od n i c h z a l e ż y n a u k o w e sprawdzenie i p r z y j ę c i e l u b odrzucenie t e o r i i . Powtarza s i ę nie t y l k o dawne a r g u m e n t y p r z e c i w k o p o z y t y w i z m o w i w rodzaju, że empiryczne s p r a w d z i a n y n i g d y nie d a j ą n a m p e w n o ś c i , a jedynie s t o p i e ń p o z y t y w n e g o potwierdzenia. Że, jeżeli w y p r o w a d z o n e z j a k i e j ś t e o r i i w n i o s k i o k a ż ą się n i e p r a w d z i w e w ś w i e t l e d o ś w i a d c z e n i a , to i t a k nie u z y s k a m y p e w n o ś c i co do p r a w d z i w o ś c i samej t e o r i i . T e o r i i nie s p o s ó b jest ostatecznie z w e r y f i k o w a ć i o d r z u c i ć w ś w i e t l e w y ł ą c z n i e danych e m p i r y c z n y c h . K a ż d ą t e o r i ę m o ż e b o w i e m u r a t o w a ć p r z y j ę c i e dodatko­ wego z a ł o ż e n i a . I t a k n a i w n y metodologiczny falsyfikacjonizm zawsze o d r z u c i t e o r i ę , gdy b ę d z i e niezgodna z o b s e r w a c j ą . W y r a f i n o w a n y nato­ m i a s t metodologiczny falsyfikacjonizm (m. i n . reprezentowany przez I m r e Lakatosa) w y m a g a stworzenia t e o r i i a l t e r n a t y w n e j . To samo z r e s z t ą stanowisko, n a l e ż y p a m i ę t a ć , r e p r e z e n t o w a ł w etnologii A . R. Radcliff e-Brown . 7 0 K o n w e n c j o n a l i z m atakuje w i ę c p o z y t y w i z m i r e a l i z m przede wszyst­ k i m w k w e s t i i n e u t r a l n o ś c i t e o r i i ' i jej s p r a w d z a l n o ś c i w p r a k t y c e , u w a ­ ż a j ą c empiryczne k r y t e r i u m p r a w d y za z ł u d z e n i e . Zgadza się z e m p i r y s t a m i co do ź r ó d e ł naszej wiedzy (empiria), ale odrzuca e m p i r i e j a k o n o r m ę , k t ó r a pozwala n a m o d w o ł a ć się do d o ś w i a d c z e n i a jako elementu w e r y f i k u j ą c e g o t e o r i ę . Teoria jest p r a w d z i w a , jeżeli jest s p ó j n a . K r y ­ t e r i u m p r a w d y przenosi się w i ę c z z e w n ą t r z t e o r i i do w e w n ą t r z . K o n w e n c j o n a l i z m atakuje też realistyczny p o d z i a ł na r z e c z y w i s t o ś ć o b s e r w o w a l n ą i n i e o b s e r w o w a l n ą , tak niedawno jeszcze oceniany w et­ n o l o g i i za niezmiernie istotne teoretyczne o s i ą g n i ę c i e . Obserwacja za­ l e ż y wszak od aparatury, od p o s t ę p u n a u k i i t e c h n i k i . Hanson, T o u l m i n 7 1 72 7 3 R a d c l i f f e - B r o w n , op. cit. M. M u 1 к a y, Science and the sociology of knowledge, London 1979. » H. G. Nu t i n i, Lévi-Strauss conception of science, [w:] Echanges et commu­ nications, H . G. N u t i n i , P. M a r a n d a, [wyd.], Księga dedykowana С. LéviStraussowi w 60-lecie urodzin, t. 11, Paris 1968, s. 543-571; Z. S o k o l e w i c z , Wprowadzenie do etnologii, Warszawa 1974, s. 258 n. " M u L k a y , op. cit; M. H e s s e , The structure of scientific inference, L o n ­ don 1974. 7 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/361b3682704d5cccdcb0243599f55164.pdf 0cad1e24ec83d283b78e8db70fa07b08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1080 Title A name given to the resource Zwyczaje i obrzędy doroczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.157-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 KRYSTYNA KWASNIEWICZ ZWYCZAJE I OBRZĘDY DOROCZNE Postawy, zachowania i czyriności zwyczajowe s k ł a d a j ą c e się na c a ł o ­ k s z t a ł t r o k u o b r z ę d o w e g o w Beskidzie Ś l ą s k i m z p u n k t u w i d z e n i a prze­ k a z y w a n y c h t r e ś c i nie w y k a z u j ą istotniejszych r ó ż n i c z o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą p o z o s t a ł y c h t e r e n ó w K a r p a t Polskich. J e d n a k o w o ż od s t r o n y f o r m a l n e j o d z n a c z a j ą się p e w n y m i cechami s z c z e g ó l n y m i , ś w i a d c z ą c y m i o specyfice k u l t u r y regionalnej, a nawet l o k a l n e j . Z a r y s o w a n y n i ż e j obraz p o w s t a ł przede w s z y s t k i m na podstawie w y ­ n i k ó w b a d a ń t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w s p ó ł c z e ś n i e w e wsiach u z n a ­ n y c h za r e p r e z e n t a t y w n e d l a regionu. B y ł y to wsie Brenna, Istebna i Ja­ w o r z y n k a . Baza ź r ó d ł o w a z o s t a ł a u z u p e ł n i o n a d a n y m i z l i t e r a t u r y przedmiotu. Celem opracowania jest t a k a prezentacja zebranego m a t e r i a ł u , k t ó r a w s p o s ó b m o ż l i w i e najbardziej w i a r y g o d n y o p i s y w a ł a b y oraz i n t e r p r e ­ t o w a ł a badany w y c i n e k r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j . D l a o s i ą g ­ n i ę c i a zamierzonego celu wskazane b y ł o sprecyzowanie odpowiednich za­ ł o ż e ń badawczych. Za p u n k t w y j ś c i a p o s ł u ż y ł a w d a n y m w y p a d k u teza, iż k a ż d y zwyczaj czy t e ż o b r z ę d s k ł a d a się z d w ó c h e w i d e n t n i e r ó ż n y c h w a r s t w . Pierwsza z n i c h posiada cechy spektakularne, a w i ę c u z e w n ę t r z ­ nia się przede w s z y s t k i m w k o n k r e t n e j f o r m i e . D r u g a , u k r y t a przed w z r o k i e m postronnego obserwatora, w y p ł y w a ze ś w i a d o m y c h , czy t e ż nawet p o d ś w i a d o m y c h , lecz w d r o ż o n y c h k u l t u r o w o postaw, ocen i spo­ s o b ó w p o j m o w a n i a s y m b o l i k i o d n o s z ą c e j się do- t r e ś с i , t a k i c h czy i n n y c h z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . O p i e r a j ą c się na p r z e s ł a n k a c h logicz­ n y c h (popartych zarazem w y n i k a m i g e n e t y c z n o - p o r ó w n a w c z y c h poszu­ k i w a ń etnologicznych) m o ż n a w n o s i ć , że p i e r w o t n e t r e ś c i i f o r m y b y t y ze s o b ą konsekwentnie p o w i ą z a n e za p o ś r e d n i c t w e m ó w c z e s n e g o systemu wierzeniowego. W r a z ze z m i a n a m i , j a k i e z a c h o d z i ł y diachronicznie w t y m systemie na skutek o d d z i a ł y w a n i a i k r z y ż o w a n i a się r ó ż n y c h genetycz­ nie i k u l t u r o w o w ą t k ó w , r o z b i e ż n o ś c i p o m i ę d z y t r e ś c i ą i f o r m ą p o g ł ę 1 1 Badania były prowadzone w latach 1977-1980. Zebrane w ich toku mate­ riały znajdują się w archiwum Pracowni Etnografii Z E I H K M P A N w Krakowie. �158 KRYSTYNA KWASNIEWICZ b i a ł y się. „ W ł a ś c i w e " z genetycznego p u n k t u w i d z e n i a t r e ś c i b ą d ź zacie­ r a ł y się p r z y j m u j ą c p o s t a ć r e l i k t o w ą , b ą d ź z y s k i w a ł y w t ó r n ą i n t e r p r e ­ t a c j ę , s t o s o w n ą do z m i e n i a j ą c y c h się w a r u n k ó w ż y c i a i k a t e g o r i i potrzeb s p o ł e c z n y c h . W c i ą g u tego samego procesu dziejowego f o r m a c e c h o w a ł a się stosunkowo w i ę k s z ą t r w a ł o ś c i ą . W odniesieniu do c a ł o k s z t a ł t u k u l ­ t u r y l u d o w e j w relacjach p o m i ę d z y t r e ś c i ą i f o r m ą z w y c z a j ó w n i e z w y k l e istotne znaczenie posiada ponadto fakt, że n i e j e d n o k r o t n i e w y r a ż a n i u j e d ­ n y c h i t y c h samych t r e ś c i m o g ł y s ł u ż y ć r ó ż n e f o r m y . F o r m a zatem a nie t r e ś ć d e c y d o w a ł a w g ł ó w n e j mierze o z r ó ż n i c o w a n i u p r z e s t r z e n n y m o b r z ę d o w o ś c i dorocznej. W p r a k t y c e , r ó w n o l e g ł e badanie obu t y c h w a r s t w k o n s t y t u u j ą c y c h zwyczaje i o b r z ę d y pozwala s t w i e r d z i ć , że t r a d y c j a spla­ ta się w n i c h z r e a l i a m i w s p ó ł c z e s n o ś c i w r o z m a i t y , n i e j e d n o k r o t n i e za­ skakujący sposób. N a s t ę p n y m z a ł o ż e n i e m w y n i k a j ą c y m z poprzedniego b ę d z i e zatem teza, że analityczne d w u w a r s t w o w e p o t r a k t o w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h z w y ­ c z a j ó w dorocznych p o w i n n o n a ś w i e t l i ć m e c h a n i z m y i c h f u n k c j o n o ­ w a n i a . Wreszcie m o ż n a p r z y p u ś c i ć , że diachroniczne spojrzenie na ca­ łość u p o r z ą d k o w a n e g o w m y ś l p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń m a t e r i a ł u s t w o r z y p o d ­ s t a w ę dla o k r e ś l e n i a o g ó l n y c h p r a w i d ł o w o ś c i d e t e r m i n u j ą c y c h p r z e m i a n y regionalnej o b r z ę d o w o ś c i dorocznej na przestrzeni b i e ż ą c e g o stulecia. Z k o l e i w y p a d a u s t o s u n k o w a ć się do p o d s t a w o w y c h dla p o d j ę t e j p r o ­ blematyki kategorii pojęciowych, takich jak: „zwyczaj", „obrzęd", „ o b y ­ czaj", k t ó r e do c h w i l i obecnej k r y j ą w i e l e n i e d o m ó w i e ń i b u d z ą szereg k o n t r o w e r s j i . N i e w n i k a j ą c w proces d o c i e k a ń badawczych, k t ó r y na p o d ­ stawie analizy r ó ż n y c h p r o p o z y c j i d e f i n i c y j n y c h p r e z e n t o w a n y c h w l i t e ­ r a t u r z e p r z e d m i o t u d o p r o w a d z i ł m n i e do w y p r a c o w a n i a w ł a s n e g o sta­ nowiska teoretycznego w tej k w e s t i i , o g r a n i c z ę się do k r ó t k i e g o p o w t ó ­ rzenia k o n k l u z j i . 2 Za p o d s t a w o w ą k a t e g o r i ę p o j ę c i o w ą p r z y j m u j ę z w y c z a j . W o d n i e ­ sieniu do c a ł o k s z t a ł t u k u l t u r y l u d o w e j pod p o j ę c i e m t y m r o z u m i e m k u l ­ t u r o w o w d r o ż o n e i s p o ł e c z n i e sankcjonowane zachowanie się, t a k j e d ­ nostek j a k t e ż z b i o r o w o ś c i , podejmowane spontanicznie w m a ł y c h g r u ­ pach s p o ł e c z n y c h w s p o s ó b zamierzony w o k r e ś l o n y c h sytuacjach spo­ ł e c z n y c h , na gruncie u z n a n y c h w danej s p o ł e c z n o ś c i t r a d y c y j n y c h n o r m i w z o r ó w o b w a r o w a n y c h s a n k c j a m i t y p u obyczajowego. Ta bardzo sze­ r o k a i w z a ł o ż e n i u o g ó l n a definicja stwarza r a m y , w k t ó r e po u w z g l ę d ­ n i e n i u r ó ż n y c h m o ż l i w y c h do zastosowania k r y t e r i ó w p o d z i a ł u m o ż n a w k o m p o n o w a ć u ś c i ś l o n e definicje p o s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . D o t y c z y to t a k ż e z w y c z a j ó w dorocznych. J e ż e l i w y j d z i e - 2 Zob.: K . K w a ś n i e w i c z , Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle współcze­ snych przeobrażeń wsi podkrakowskiej, Prace Komisji Socjologicznej P A N , nr 44, K r a k ó w 1979, s. 12-27 oraz 66-67; t e j ż e , Zwyczaje i obrzędy rodzinne, [w:] Etno­ grafia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 89-90. �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 159' m y od k r y t e r i u m funkcjonalnego, p o d s t a w ą dalszego w y r ó ż n i e n i a m o ż e s t a ć się o k r e ś l e n i e p r z e d m i o t u i n t e r e s u j ą c e j nas sfery z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . P o d m i o t z w y c z a j ó w pozostaje b o w i e m z r e g u ł y n i e z m i e n ­ n y i zawsze jest n i m c z ł o w i e k ż y j ą c y w o t a c z a j ą c e j go r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j i przyrodniczej, do k t ó r e j m u s i się d o s t o s o w y w a ć i k t ó r ą p r a g ­ nie k s z t a ł t o w a ć w m y ś l w ł a s n y c h z a m i e r z e ń — m i ę d z y i n n y m i t a k ż e po­ przez zachowania zwyczajowe. Natomiast przedmiot z w y c z a j ó w jest z m i e n n ą z a l e ż n ą . D l a z w y c z a j ó w r o d z i n n y c h na p r z y k ł a d i podmiotem, i p r z e d m i o t e m jest c z ł o w i e k , podczas gdy p r z e d m i o t e m dla z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h - b ę d z i e przede w s z y s t k i m o t a c z a j ą c a r z e c z y w i s t o ś ć p r z y r o d n i ­ cza i s p o ł e c z n a , z k t ó r ą c z ł o w i e k u s i ł u j e n a w i ą z a ć specyficzny k o n t a k t poprzez powtarzane cyklicznie w skali rocznej zachowania zwyczajowe, u k s z t a ł t o w a n e w drodze s p o ł e c z n e j selekcji o b o w i ą z u j ą c y c h w z o r ó w k u l ­ t u r o w y c h . K r y t e r i u m p r z e d m i o t u nie n a l e ż y jednak t r a k t o w a ć r y g o r y ­ stycznie, g d y ż w r z e c z y w i s t o ś c i w i e l e z w y c z a j ó w dorocznych m o ż n a z tego p u n k t u w i d z e n i a z a l i c z y ć do k a t e g o r i i mieszanej (np. d o m o w o - r o d z i n n e zwyczaje w i g i l i j n e ) . W l i t e r a t u r z e etnograficznej nader często t e r m i n o w i „ z w y c z a j " t o w a ­ rzyszy t e r m i n „ o b r z ę d " , a r o z r ó ż n i e n i e p o j ę c i o w e p o m i ę d z y n i m i o d b y w a się n i e j e d n o k r o t n i e na drodze czysto i n t u i c y j n e j . I s t n i e j ą c e propozycje definicyjne p o z o s t a w i a j ą t ę k w e s t i ę nadal o t w a r t ą . K . Z a w i s t o w i c z - A d a m ­ ska stwierdza n p „ że „ n a o b r z ę d s k ł a d a się suma p o j ę ć , w i e r z e ń , w y o b r a ­ ż e ń , c z y n n o ś c i i z a c h o w a ń p r z e k a z y w a n y c h z pokolenia na pokolenie w o k r e ś l o n e j z b i o r o w o ś c i i o b w a r o w a n y c h ściśle przestrzeganym w t e j ż e z b i o r o w o ś c i r y t u a ł e m s p o ł e c z n o - p r a w y m i s a k r a l n y m " . Zaraz j e d n a k do­ daje, iż „ n i e k t ó r e t r e ś c i i f o r m y zachowane w zmienionej postaci j u ż t y l k o m o c ą n a w y k u i z a t r a c a j ą c e s w ó j p i e r w o t n y sens s t a j ą się z w y c z a ­ jem, częstokroć usankcjonowanym w danym środowisku i obwarowanym n o r m a m i postaw i z a c h o w a ń " . Z. Szyfelbejn-Sokolewicz zastanawia się „ c z y pewne zwyczaje nie s ą po p r o s t u p e w n y m i p o z o s t a ł o ś c i a m i o b r z ę ­ d ó w ? [...] Czy nie s ą o w y m i p r z e c h o w y w a n y m i z p i e t y z m e m przez spo­ ł e c z e ń s t w a r e s z t k a m i r y t u a l i z a c j i s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h " . Jest s k ł o n n a p r z y j ą ć , że to, co w dalszej l u b bliższej p r z e s z ł o ś c i b y ł o o b r z ę d e m — p r z e k s z t a ł c a s i ę z czasem w zwyczaj, l u b t e ż t r a c ą c swoje uzasadnienie w i e r z e n i o w e — z a n i k a . Z p o w y ż s z y c h w y p o w i e d z i w y n i k a sugestia, b y w c h w i l i obecnej stosowaniu t e r m i n u „ o b r z ę d " t o w a r z y s z y ł o p o d e j ś c i e d o p u s z c z a j ą c e p e w n ą d o z ę a r b i t r a l n o ś c i . I d ą c za t ą s u g e s t i ą jestem s k ł o n ­ na — o g ó l n i e rzecz b i o r ą c — p r z y j ą ć , że w p r z y p a d k u , g d y m a m y do czynienia z p e w n y m c i ą g i e m z r y t u a l i z o w a n y c h s y m b o l i c z n y c h z a c h o w a ń 3 4 * K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Treści folklorystyczne we współczesnej kulturze polskiej, [w:] Granice i horyzonty badań kultury wsi w Polsce, Warsza­ wa 1976, s. 169-170. Z. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z , Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław 1967, s. 30, 142. 4 �160 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ t w o r z ą c y c h s p ó j n ą ' t r e ś c i o w o całość, gdy ponadto w g r ę w c h o d z ą u ś w i ę ­ cone t r a d y c j ą e l e m e n t y s p o ł e c z n e i sakralno-wierzeniowe, m o ż e m y m ó ­ wić o z w y c z a j a c h obrzędowych, czy t e ż k r ó c e j o o b r z ę ­ d a c h . I n n y m i s ł o w y , pewne t y p y z a c h o w a ń okazjonalnych nie p r z e ­ s t a j ą c b y ć zwyczajami, m o g ą r ó w n o c z e ś n i e p r e t e n d o w a ć do m i a n a o b r z ę ­ d ó w . N a l e ż y j e d n a k p a m i ę t a ć , że w r a z z u p ł y w e m czasu o b r z ę d o w y cha­ r a k t e r t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h jest coraz s ł a b i e j c z y t e l n y . P a t r z ą c na to zagadnienie w aspekcie g e n e t y c z n y m m o ż n a j e d n a k n a w e t w s p ó ł c z e ś n i e z a k w a l i f i k o w a ć do k a t e g o r i i o b r z ę d ó w te np. s p o ś r ó d z w y ­ c z a j ó w dorocznych, k t ó r e w s p o s ó b ceremonialno-symboliczny p o w r a c a j ą c y k l i c z n i e w czasie, aby u n a o c z n i ć fazy p r z e j ś c i a k o ń c z ą c e l u b z a p o c z ą t ­ k o w u j ą c e p e w i e n n o w y etap, okres, p o r ę r o k u . W t a k i m r o z u m i e n i u m o ­ ż e m y w i ę c m ó w i ć o o b r z ę d o w y m charakterze n i e k t ó r y c h z w y c z a j ó w wczesnozimowych o g n i s k u j ą c y c h się w o k ó ł ś w i ą t Bożego Narodzenia, czy t e ż o zwyczajach wiosennych m a j ą c y c h na celu u a k t y w n i e n i e wegeta­ c y j n y c h sił p r z y r o d y . W t y m t a k ż e sensie, m ó w i ą c o c a ł o k s z t a ł c i e z w y ­ c z a j ó w dorocznych przekazanych przez t r a d y c j ę •— p o j m o w a n ą j a k o spu­ ś c i z n a m i n i o n y c h epok — m o ż e m y s t o s o w a ć t e r m i n o b r z ę d o w o ś ć do­ roczna, czy t e ż r o k o b r z ę d o w y . Zwyczaje i o b r z ę d y zakorzenione na k o n k r e t n y m p o d ł o ż u s p o ł e c z n o k u l t u r o w y m s t w a r z a j ą dodatkowe p r z e s ł a n k i do s a m o o k r e ś l e n i a się g r u ­ py, a t a k ż e s p o ł e c z n o ś c i t e r y t o r i a l n e j . W y p ł y w a to z k o n i e c z n o ś c i i c h p o d p o r z ą d k o w a n i a się o g ó l n y m n o r m o m zachowania o b o w i ą z u j ą c y m w t e j ż e g r u p i e czy s p o ł e c z n o ś c i . W p r z y p a d k u z w y c z a j ó w dorocznych b ę d ą c y c h s z c z e g ó l n ą d o m e n ą z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h , konsekwencje prze­ strzegania l u b ł a m a n i a p r z y j ę t y c h n o r m w y r a ż a j ą się przede w s z y s t k i m w kategoriach obyczajowych, a w i ę c t a k i c h , k t ó r e z a w i e r a j ą p o z y t y w n ą lub n e g a t y w n ą ocenę ogółu. W kontekście „ z w y c z a j " („obrzęd") — „oby­ czaj" m o ż n a zatem p r z y j ą ć t a k ą k o n c e p c j ę o b y c z a j ó w , w m y ś l k t ó ­ r e j s ą one poza i n s t y t u c j o n a l n y m systemem o b e j m u j ą c y c h n o r m y zacho­ w a n i a uznawane przez d a n ą s p o ł e c z n o ś ć i w y r a ż a n e w kategoriach m o ­ r a l n y c h . Obyczaje umacniane n a w y k i e m k u l t u r o w y m s t o j ą na s t r a ż y zgodności z a c h o w a ń z ich postulowanymi wzorami społecznymi. T y m samym sprzyjają kultywowaniu tradycyjnych zwyczajów częstokroć n a w e t m i m o zatracenia się i c h w ł a ś c i w e g o sensu. Na zakończenie rozważań w p r o w a d z a j ą c y c h w zawiłości podjętej pro­ b l e m a t y k i badawczej c h c i a ł a b y m jeszcze nieco u w a g i p o ś w i ę c i ć samemu p r z e d m i o t o w i opracowania. M ó w i ą c n a j o g ó l n i e j , sprowadza się on do kompleksu zwyczajów powtarzanych w cyklu rocznym w terminach od­ n o s z ą c y c h się do j e d n y c h i t y c h samych d n i , o k r e s ó w , c z y n n o ś c i gospo­ darczych. W ś w i e t l e w y n i k ó w dawniejszych j a k t e ż w s p ó ł c z e s n y c h ba­ d a ń g e n e t y c z n o - p o r ó w n a w c z y c h w i d a ć j e d n a k niezbicie, iż takie w ł a ś n i e , a nie i n n e rozmieszczenie w skali czasowej r ó ż n y c h , pozornie nie p o w i ą ­ zanych ze s o b ą p r a k t y k z w y c z a j o w y c h oraz t o w a r z y s z ą c y c h i m magiczno- �Kil Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE k u l t o w y c h n a k a z ó w , z a k a z ó w , i w r ó ż b , posiada o k r e ś l o n e uzasadnienie. G ł ó w n ą osią, w o k ó ł k t ó r e j oscyluje t r a d y c y j n a o b r z ę d o w o ś ć doroczna, jest r o k s ł o n e c z n y . D a t y p o s z c z e g ó l n y c h ś w i ą t c h r z e ś c i j a ń s k i c h skupia­ j ą c e w o k ó ł siebie najistotniejsze zwyczaje l u d o w e n i e p r z y p a d k o w o w y ­ k a z u j ą znaczny s t o p i e ń z b i e ż n o ś c i z d a t a m i u s t a l o n y m i przez kalendarze p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i e dla oznaczenia c y k l i c z n o ś c i z m i a n p o ł o ż e n i a s ł o ń c a w z g l ę d e m ziemi. T a z b i e ż n o ś ć dat ś w i a d c z y o sile t r a d y c j i , k t ó r a p o t r a ­ fiła p o g o d z i ć dawne doroczne ś w i ę t a i u r o c z y s t o ś c i z p ó ź n i e j s z y m od n i c h znacznie c h r z e ś c i j a ń s k i m k a l e n d a r z e m l i t u r g i c z n y m . L . S t o m m a stara s i ę u d o w o d n i ć , że d e c y d u j ą c e procesy c h r y s t i a n i z a c j i c h ł o p s t w a w Polsce d o k o n a ł y się dopiero w 1 p o ł o w i e X V I I w., a w i ę c po z a d e k r e t o w a n i u w r o k u 1582 przez p a p i e ż a Grzegorza X I I I z m o d y f i k o w a n e j w e r s j i k a l e n ­ darza j u l i a ń s k i e g o , nazwanego p ó ź n i e j k a l e n d a r z e m g r e g o r i a ń s k i m . Z a ­ n i m to n a s t ą p i ł o , kalendarze l u d o w e o p i e r a ł y się na wyznaczaniu t e r m i ­ n ó w p r z e s i l e ń s ł o ń c a na podstawie systematycznych obserwacji a z y m u ­ t ó w jego w s c h o d ó w i z a c h o d ó w na horyzoncie . W s p o m n i a n e m u a u t o r o w i u d a ł o się p o t w i e r d z i ć s w o j ą h i p o t e z ę , gdy w r o k u 1975 w e w s i a c h d a w ­ nego pow. c h e ł m s k i e g o n a t r a f i ł na i n f o r m a t o r ó w , k t ó r z y jeszcze p a m i ę ­ t a l i , że w i c h w i o s k a c h p r a k t y k o w a n o s t a ł e obserwacje miejsc w s c h o d ó w i z a c h o d ó w s ł o ń c a . N i e k t ó r z y z n i c h s t a r a l i się n a w e t o b j a ś n i ć zasady, p o d ł u g k t ó r y c h podejmowano t a k i e o b s e r w a c j e . L u d o w e kalendarze „ a z y m u t o w e " , ustalane na podstawie obserwacji tego t y p u , i n t e r p r e t o ­ w a ł y r y t m czasu w kategoriach n a s t ę p s t w a p ó r r o k u liczonych od m o ­ m e n t u zimowego przesilenia s ł o ń c a . M i a ł o to swoje daleko p o s u n i ę t e konsekwencje dla u k s z a t ł t o w a n i a się kalendarza o b r z ę d o w e g o . F a k t uza­ l e ż n i e n i a c z ł o w i e k a od sił p r z y r o d y i ż y w i o ł ó w m u s i a ł z n a t u r y rzeczy w y w i e r a ć z n a m i e n n y w p ł y w na sferę w i e r z e n i o w o - k u l t o w ą s u g e r u j ą c p o t r z e b ę o k r e ś l e n i a postaw w z g l ę d e m ś w i a t a materialnego i p o n a d z m y s ł o w e g o . Postawy te w y r a ż a ł y się m i ę d z y i n n y m i za p o ś r e d n i c t w e m s y m ­ b o l i c z n y c h z a c h o w a ń u w z g l ę d n i a j ą c y c h k r y t e r i a czasu i miejsca a k c j i . Z y s k u j ą c z czasem w ł a s n ą o d r ę b n ą p o z y c j ę w h i e r a r c h i i potrzeb spo­ łecznych n a b i e r a ł y charakteru obowiązujących n o r m i w z o r ó w k u l t u ­ r o w y c h . J. S. B y s t r o ń bardzo i s t o t n ą r o l ę w procesie i c h powstawania przypisuje instynktowi n a ś l a d o w n i c t w a , k t ó r y „ p o w o d u j e z a r ó w n o na­ ś l a d o w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h p o w i e d z e ń , r u c h ó w , z w y c z a j ó w , ale t a k ż e i t y p ó w ; u m o ż l i w i a u t w i e r d z e n i e s i ę z w y c z a j ó w i u n i m o r f i z a c j ę psychicz­ n ą g r u p y " . T a k w i ę c m i m o n a w a r s t w i a n i a się r ó ż n y c h pod w z g l ę d e m pochodzenia w ą t k ó w zaadaptowanych i z i n t e g r o w a n y c h przez k u l t u r ę 5 6 1 8 9 3 Zagadnienie to szczegółowo analizuje L . S t o m m a , Słońce nia, Warszawa 1981. Zob. szczególnie s. 45-57, 64-78. в Ibidem, s. 129-131, 123-126. Ibidem, s. 64-78. Ibidem, s. 97. J . S. B y s t r o ń , Socjologia, Warszawa 1947, s. 98. 7 8 9 I I — Etnografia Polska t. 28/1 rodzi się 13 grud­ �162 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ l u d o w ą nawet obecnie w zwyczajach dorocznych ś l ą s k i c h g ó r a l i beskidz­ k i c h m o ż n a n a p o t k a ć jeszcze r e l i k t y odwiecznej s y m b o l i k i p o d k r e ś l a j ą c e j c y k l i c z n o ś ć z m i a n z a c h o d z ą c y c h w przyrodzie, kolejne etapy w e g e t a c j i r o ś l i n oraz r ó ż n i c o w a n i e się w czasie prac r o l n o - h o d o w l a n y c h i c z y n ­ n o ś c i gospodarskich. J a k k o l w i e k w z m i n i m a l i z o w a n y m j u ż zakresie n a ­ d a l o b r z ę d o w o ś ć doroczna w y z w a l a s p e c y f i c z n ą , p o z a r a c j o n a l n ą s f e r ę a k t y w n o ś c i c z ł o w i e k a w jego odwiecznej walce o b y t . C z y n n i k i e m s p r z y ­ j a j ą c y m w u t r z y m y w a n i u się tego stanu rzeczy jest przede w s z y s t k i m w t ó r n e usankcjonowanie p o w a ż n e j części t r a d y c y j n e j o b r z ę d o w o ś c i d o ­ rocznej n a p o d ł o ż u r e l i g i j n o ś c i l u d o w e j . Z n a j d u j e to odzwierciedlenie m i ę d z y i n n y m i w p r a k t y k a c h z w y c z a j o w y c h d o k o n y w a n y c h za p o ś r e d ­ n i c t w e m p r z e d m i o t ó w k o n s e k r o w a n y c h oraz w synchronizacji u r o c z y ­ stości a g r a r n y c h i zaduszkowych, w y w o d z ą c y c h się z c z a s ó w przedchrze­ ś c i j a ń s k i c h , z g ł ó w n y m i ś w i ę t a m i r o k u liturgicznego. W Beskidzie Ś l ą s k i m p r o b l e m o b r z ę d o w o ś c i dorocznej k o m p l i k u j e s i ę nieco z u w a g i na p r z y n a l e ż n o ś ć m i e s z k a ń c ó w do r ó ż n y c h w y z n a ń r e l i ­ g i j n y c h . Region ten jest b o w i e m j e d n y m z n i e l i c z n y c h w i e l o w y z n a n i o wych obszarów P o l s k i zamieszkanym p r ó c z k a t o l i k ó w przez l u d n o ś ć w y z n a n i a ewangelicko-augsburskiego oraz przez c z ł o n k ó w sekt r e l i g i j ­ n y c h , w ś r ó d k t ó r y c h w y m i e n i ć trzeba przede w s z y s t k i m a d w e n t y s t ó w , z w a n y c h t a k ż e sabaciarzami, oraz ś w i a d k ó w Jehowy. Poza W i s ł ą , w k t ó ­ r e j ewangelicy s t a n o w i ą ponad 8 5 % o g ó ł u l u d n o ś c i , i n n e wsie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o pod w z g l ę d e m p r z y n a l e ż n o ś c i w y z n a n i o w e j p r e z e n t u j ą s i ę j a k o s p o ł e c z n o ś c i mieszane, j e d n a k ż e ze z n a c z n ą p r z e w a g ą l u d n o ś c i k a ­ t o l i c k i e j . W B r e n n e j , a w jeszcze w i ę k s z y m s t o p n i u w Istebnej i J a w o ­ rzynce, l u d n o ś ć ta s t a n o w i o g r o m n ą w i ę k s z o ś ć , w z w i ą z k u z c z y m badania terenowe prowadzono g ł ó w n i e , aczkolwiek nie w y ł ą c z n i e , w r o ­ dzinach k a t o l i c k i c h . W y n i k i b a d a ń u j a w n i ł y pewne z r ó ż n i c o w a n i e o b r z ę ­ d o w o ś c i dorocznej u w a r u n k o w a n e p r z y n a l e ż n o ś c i ą w y z n a n i o w ą . O g ó l n i e rzecz b i o r ą c r ó ż n i c e te m o ż n a u j ą ć w k i l k u zdaniach: ewangelicy n i e u z n a j ą c y d o g m a t u o N i e p o k a l a n y m P o c z ę c i u nie o b c h o d z ą k a t o l i c k i c h ś w i ą t m a r y j n y c h . W N i e d z i e l ę P a l m o w ą nie ś w i ę c ą p a l m , lecz o b c h o d z ą k o ś c i e l n e ś w i ę t o m ł o d z i e ż y , w okresie z a ś katolickiego ś w i ę t a B o ż e g o Ciała, „ p a m i ą t k ę p o ś w i ę c e n i a k a m i e n i a " . W e d ł u g r e l a c j i terenowych z B r e n n e j , ś w i ę t o to w y w o d z i się z c z a s ó w p r z e ś l a d o w a ń r e l i g i j n y c h , k i e d y to e w a n g e l i k o m zabraniano w z n o s i ć k o ś c i o ł y i z b i e r a ć się na w s p ó l n e m o d ł y . W i e r n i g r o m a d z i l i się w ó w c z a s potajemnie w lesie na R ó w n i c y w o k ó ł d u ż e g o o k r ą g ł e g o g ł a z u , k t ó r y od c h w i l i uroczystego p o ś w i ę c e n i a s ł u ż y ł i m za o ł t a r z . W p i e r w s z ą n i e d z i e l ę p a ź d z i e r n i k a w y 1 0 1 1 0 u O zróżnicowaniu wyznaniowym w Polsce zob. J . S. B y s t r o ń , Etnografia Polski, Poznań 1947, s. 201-202. Odpowiednie zestawienie ujęte w procentach podaje D. T y l k o w a , Zdo­ bywanie i użytkowanie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Prace Komisji Etno­ graficznej, K r a k ó w 1978, s. 127. 1 1 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 1вЗ z n a w c y e w a n g e l i z m u ś w i ę t u j ą „ p o d z i ę k o w a n i e za ż n i w a " . K a p ł a n b ł o g o ­ s ł a w i w ó w c z a s z ł o ż o n y na o ł t a r z u chleb, j a r z y n y i owoce oraz w i e ń c e u w i t e z k ł o s ó w zbóż. A d w e n t y ś c i s t a n o w i ą rodzaj b r a c t w a r e l i g i j n e g o s k u p i a j ą c e g o się w o ­ kół ś w i e c k i c h p r z y w ó d c ó w d u c h o w y c h . N i e u z n a j ą m o d ł ó w za z m a r ł y c h s t o j ą c na stanowisku, że c z ł o w i e k w ł a s n y m p r z y k ł a d n y m ż y c i e m p o w i ­ nien z a s ł u ż y ć na K r ó l e s t w o Niebieskie. W z w i ą z k u z t y m nie o b c h o d z ą ś w i ą t zadusznych. W p r a k t y k a c h o b r z ę d o w y c h e w a n g e l i k ó w , j a k t e ż c z ł o n k ó w sekt r e ­ l i g i j n y c h , nie w y s t ę p u j e ś w i ę c o n a woda, t a k bardzo p o p u l a r n a w l u d o ­ w e j o b r z ę d o w o ś c i k a t o l i c k i e j . Woda z w y k ł a stosowana jest za to w z w y ­ czajowych p r a k t y k a c h m i e s z k a ń c ó w B e s k i d u Ś l ą s k i e g o w t y c h samych o k o l i c z n o ś c i a c h , bez w z g l ę d u na i c h p r z y n a l e ż n o ś ć w y z n a n i o w ą . P r z y ­ k ł a d o w o m o ż n a w s p o m n i e ć o zwyczajach wiosennych, t a k i c h j a k o b r z ę ­ dowe m y c i e s i ę w wodzie rzecznej w W i e l k i P i ą t e k o ś w i c i e czy t e ż ś m i g u s w i e l k a n o c n y . Ponadto w a r t o w s p o m n i e ć , że u a d w e n t y s t ó w woda b i e ż ą c a posiada s z c z e g ó l n e znaczenie k u l t o w e , p o n i e w a ż k a ż d y n o w o w s t ę p u j ą c y w y z n a w c a m u s i p o d d a ć się o b r z ę d o w i c h r z t u poprzez z a n u ­ rzenie się w pobliskiej rzece l u b p o t o k u . W e d ł u g m i e j s c o w y c h o p i n i i wzajemne stosunki p o m i ę d z y k a t o l i k a m i i e w a n g e l i k a m i u k ł a d a j ą s i ę na zasadzie niewymuszonej t o l e r a n c j i . R ó ż ­ nice w y z n a n i o w e nie s t a n o w i ą zatem b a r i e r w u t r z y m y w a n i u k o n t a k ­ t ó w d o b r o s ą s i e d z k i c h i t o w a r z y s k i c h . N i e c h ę ć , p r z y b i e r a j ą c a niejedno­ k r o t n i e jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n y m drastyczne f o r m y , c e c h o w a ł a natomiast stosunek o g ó ł u do t a k z w a n y c h „ s e k c i a r z y " . Obecnie to pe­ j o r a t y w n e nastawienie widocznie o s ł a b ł o . W y p o w i e d z i r e p r e z e n t a n t ó w r ó ż n y c h w y z n a ń zgodne s ą co do tego, że w i ę k s z o ś ć z w y c z a j ó w dorocznych m i a ł a charakter ponad w y z n a n i o w y . D z i e w c z ę t a z gaikiem, mikołaje, kolendnicy i połaźnicy odwiedzali wszyst­ kie d o m y w e w s i bez w z g l ę d u na p o g l ą d y r e l i g i j n e i c h m i e s z k a ń c ó w . I. Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY Z I M O W E Okresem w p r o w a d z a j ą c y m w r o k o b r z ę d o w y jest wczesna zima. T y ­ powe d l a tej p o r y t r a d y c y j n e zwyczaje o g n i s k u j ą się w o k ó ł ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia, z w a n y c h świętami godowymi . W e d ł u g czasu astronomicz­ nego z b i e g a j ą się one z z i m o w y m przesileniem s ł o ń c a . Chronologicznie n a j b l i ż s z a tego m o m e n t u jest w i g i l i a B o ż e g o Narodzenia (24 X I I ) . D z i e ń t e n m o ż n a bez w ą t p i e n i a u z n a ć za n a j w a ż n i e j s z y w s k a l i c a ł e j o b r z ę d o w o ś c i dorocznej. W y j ą t k o w o w t y m w y p a d k u silna presja t r a d y c j i sprawia, że nadal przestrzega się w i e l u w s k a z a ń z w y c z a j o w y c h , 12 1 2 O zwyczajach regionalnych dotyczących tego okresu pisze J . B r o d a , godowe na Podbeskidziu, „Zaranie Śląskie", R. 23: 1959, z. 1, s. 127-134. Święta �1ÜÍ KRYSTYNA KWASNIEWICZ u z n a j ą c j e za s ł u s z n e obyczajowo i korzystne ze w z g l ę d u na przebieg nowego r o k u gospodarczego. D o t y c z ą one p r o b l e m ó w t a k w a ż n y c h , j a k p o m y ś l n o ś ć w gospodarce r o l n e j i hodowlanej oraz w ż y c i u r o d z i n n y m i osobistym. M a j ą c na uwadze o p i n i ę , że d z i e ń w i g i l i j n y r z u t u j e na c a ł y n a d c h o d z ą c y r o k , n a l e ż y z a c h o w y w a ć się zgodnie z o b y c z a j o w y m i w y ­ m o g a m i p o p r a w n o ś c i . W a ż n e jest, k t o z obcych p r z y j d z i e p i e r w s z y do d o m u . N a d e j ś c i e „ s t a r e j b a b y " s t a n o w i np. z ł ą w r ó ż b ę , podczas gdy o d w i e d z i n y dzieci s ą w y b i t n i e p o m y ś l n y m p r o g n o s t y k i e m . I n t e r p r e t a c j a p r z y j ę t y c h w t y m w y p a d k u postaw zgodna jest z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla k u l t u r y l u d o w e j w ogóle stereotypami m y ś l e n i a magicznego, p o d ł u g k t ó r y c h spotkanie w o k r e ś l o n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h kobiety, z w ł a s z c z a sta­ rej, zapowiada n i e s z c z ę ś c i e , podczas g d y dziecko, a w i ę c istota obdarzona w i t a l n ą siłą u k i e r u n k o w a n ą n a r o z w ó j i r o z k w i t , m o ż e s p r o w a d z i ć p o ­ m y ś l n o ś ć dla gospodarstwa i jego u ż y t k o w n i k ó w . Takie nastawienie psy­ chiczne b y ł o p r z y c z y n ą , d l a k t ó r e j jeszcze w m i n i o n y m X X - l e c i u c z ę ­ s t o k r o ć p o s y ł a n o dzieci j a k n a j w c z e ś n i e j rano do k r e w n y c h l u b s ą s i a ­ dów . 1 3 W d n i u w i g i l i j n y m , zgodnie z w y m o g i e m r e l i g i j n y m , o b o w i ą z u j e post. S k r o m n e ś n i a d a n i e m u s i w y s t a r c z y ć do uroczystego p o s i ł k u wieczornego, zwanego na t y m terenie wieczerzą wigilijną. T r a d y c j a nakazuje s p o ż y ­ w a ć j ą w s z c z e g ó l n e j o b r z ę d o w e j scenerii. Z tej okazji w okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m gospodarz s t a w i a ł w k ą c i e izby snop ż y t a l u b owsa. Do c z a s ó w obecnych p i l n u j e się, b y pod s t o ł e m p o ł o ż y ć w i ą z k ę siana. P o ­ ś r o d k u s t o ł u n a k r y t e g o l n i a n y m obrusem gospodyni sypie m i a r k ę zboża, a b e z p o ś r e d n i o na n i m k ł a d z i e bochenek chleba. Ilość i rodzaj ziarna, j a k i e p r z y l g n i e do spodu bochenka, s t a n o w i w r ó ż b ę p r z y s z ł y c h urodza­ j ó w . Podobnie j a k w c a ł e j Polsce, t a k i w Beskidzie Ś l ą s k i m chleb w i g i ­ l i j n y t r a k t o w a n y jest z w i e l k ą czcią, a jego s p o ż y w a n i e m a charakter k o m u n a l n y . P o m i ę d z y u c z e s t n i k ó w r o d z i n y rozdzielany jest przez ojca l u b m a t k ę . N a l e ż y n i m t a k ż e o b d z i e l i ć k r o w y i konie, a część p o z o s t a w i ć na stole do k o ń c a ś w i ą t , z m y ś l ą o j a k i m ś b l i ż e j nie o k r e ś l o n y m „ n i e ­ spodziewanym g o ś c i u " . W B r e n n e j chleb w i g i l i j n y b y w a p r z e c h o w y w a n y do p o c z ą t k ó w lutego i ś w i ę c o n y w d n i u ś w . A g a t y . W Istebnej p i ę t k ę z tego chleba, c z y l i godni kraiczek, ś w i ę c i s i ę w r a z z owsem w d n i u ś w . Szczepana, w i e r z ą c w jego cudowne w ł a ś c i w o ś c i ochronne i s p r o w a ­ d z a j ą c e urodzaj. 1 4 P r ó c z chleba n a stole z n a l e ź ć się p o w i n n y miseczki z m i o d e m i m a ­ s ł e m , surowe z i e m n i a k i i kwaki, c z y l i karpiele, okrawane na w i o s n ę do 1 3 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zwyczaj ten miał charakter powszechny. Pisze o nim — jak też o innych zwyczajach wigilijnych M. A s s a n k a - J a p o ł ł , Sw. Mikołaj i wilia w obrzędzie istebniańskim, „Zaranie Śląskie", R. 5: 1929, z. 4, s. 231-235. O obrzędowym charakterze wigilijnego chleba w polskiej kulturze ludowej zob. I . i K . K u b i a k , Chleb w tradycji ludowej, Warszawa 1981, s. 21-32. 1 4 �165 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE sadzenia, oraz j a b ł k a i orzechy. Pod obrus w k ł a d a się p i e n i ą d z e — obecnie np. m o n e t y 2 0 - z ł o t o w e — b y w c i ą g u r o k u nie b r a k ł o i c h . w domu. N i e z b ę d n y m u z u p e ł n i e n i e m ś w i ą t e c z n e g o w y g l ą d u w n ę t r z a jest t r a ­ d y c y j n e d r z e w k o w i g i l i j n e — wiecznie zielona j o d e ł k a . D r z e w k o to, z w a ­ ne t a k ż e goiczkiem, przystrajane przez d z i e w c z ę t a w j a b ł k a , orzechy i k r ą ż k i w y c i ę t e z k o l o r o w y c h o p ł a t k ó w , zawieszano n i e g d y ś za czubek u p o w a ł y . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m miejsce w i s z ą c e g o goiczka za­ j ę ł a s t o j ą c a choinka przystrajana w fabryczne ś w i e c i d e ł k a . W tej postaci m o ż n a obecnie s p o t k a ć j ą w k a ż d y m d o m u . Od pewnego czasu zaczyna p r z y j m o w a ć się zwyczaj w k ł a d a n i a pod c h o i n k ę p r e z e n t ó w g w i a z d k o ­ w y c h d l a dzieci. Do wieczerzy w i g i l i j n e j trzeba z m i e n i ć odzież r o b o c z ą na p ó ł o d ś w i ę * n ą . D a w n i e j s z c z e g ó l n i e zwracano u w a g ę na to, aby wszyscy m i e l i b u t y na nogach, g d y ż „ d o w i l i i n i k t nie ś m i a ł s i a d a ć b o s o " . J a k k o l w i e k opinia t a się powtarza, i n f o r m a t o r z y nie p o t r a f i ą obecnie j e j u z a s a d n i ć . B i o r ą c j e d n a k pod u w a g ę fakt, że jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m b u t y s t a n o w i ł y swoisty w y k ł a d n i k z a m o ż n o ś c i , n i e t r u d n o p o j ą ć , że o s z c z ę ­ dzano je m a k s y m a l n i e . Dlatego t e ż m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że nakaz o b u ­ w a n i a s i ę do w i g i l i i m i a ł po p r o s t u na celu p o d k r e ś l e n i e s z c z e g ó l n e j r a n g i tego p o s i ł k u . W l o k a l n e j t r a d y c j i nie p r z e t r w a ł o j u ż znane z r ó ż ­ n y c h t e r e n ó w K a r p a t wskazanie zwyczajowe, aby w czasie p o s i ł k u go­ spodarz t r z y m a ł stopy na l e ż ą c e j pod s t o ł e m siekierze. Zachowanie t a k i e m i a ł o go u c h r o n i ć przed w y p a d k a m i okaleczenia p r z y pracy. Siekierze p r z y p i s y w a n o b o w i e m w ł a ś c i w o ś c i izolacyjne i apotropeiczne, powszech­ nie ł ą c z o n e w k u l t u r z e l u d o w e j ze s t a l ą , a z w ł a s z c z a z o s t r y m i l u b k ł u ­ jącymi przedmiotami z niej wykonanymi. Wzmianki w literaturze świad­ czą j e d n a k o t y m , że jeszcze k i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u w s p o m n i a n y zwyczaj respektowano t a k ż e i w Beskidzie Ś l ą s k i m . 15 1 6 Starsi i n f o r m a t o r z y t w i e r d z ą , iż d a w n i e j zawsze na stole k ł a d z i o n o o j e d n ą ł u ż k ę w i ę c e j . N i e k t ó r z y p r a k t y k u j ą to i obecnie. I n t e r p e r a c j a tego z w y c z a j u — podobnie j a k pozostawianie na stole chleba — n a w i ą ­ zuje niedwuznacznie do p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h w i e r z e ń i o b r z ę d ó w zadusznych. N a p r z y k ł a d w Zapasiekach — g ó r s k i m p r z y s i ó ł k u J a w o r z y n ­ k i — n a l e ż a ł o z o s t a w i ć na stole t y l e ł y ż e k , i l u z m a r ł y c h o p u ś c i ł o d o m r o d z i n n y . N a j c z ę ś c i e j zwyczaj zostawiania ł y ż k i , k r o m k i chleba i o p ł a t k a t ł u m a c z o n o e w e n t u a l n o ś c i ą p r z y b y c i a j a k i e g o ś nieznanego w ę d r o w c a . W n i e k t ó r y c h rodzinach puste miejsce p r z y stole rezerwowano j e d n a k „ d l a gościa, k t ó r y b y ł zaproszony". Z m y ś l ą o n i m n a l e ż a ł o w y p o w i e d z i e ć 1 5 Wszystkie gwarowe cytaty w tekście pochodzą z materiałów terenowych stanowiących własność archiwum Pracowni Etnografii Z E I H K M P A N w K r a ­ kowie. Wspomina o tym J . K o p e ć , Materiały ludoznawcze, „Zaranie Śląskie", R 4: 1912, z. 2-4, s. 125; B r o d a , Święta..., s. 129. 1 6 �166 KRYSTYNA KWASNIEWICZ te s ł o w a : „ P r z y j d ź Panie Boże, staw s i ę za gościa, racz n a m b ł o g o s ł a w i ć te d a r y , k t ó r e z T w o j e j szczodrobliwej r ę k i s p o ż y w a ć b ę d z i e m y " . W o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m , k i e d y b y ł o jeszcze w i e l e bezdomnej biedoty, zda­ r z a ł y się p r z y p a d k i zapraszania do rodzinnego s t o ł u w i g i l i j n e g o p r z y ­ godnego ż e b r a k a . Obecnie zaprasza się samotne osoby z s ą s i e d z t w a . O d p a r u l a t z d a r z a j ą się t e ż p r z y p a d k i zapraszania na c a ł y okres ś w i ą t e c z n y sierot z P a ń s t w o w y c h D o m ó w Dziecka. U n i k a l n a dotychczas na b a d a n y m terenie i n f o r m a c j a o a r c h a i c z n y m zwyczaju zapraszania na w i e c z e r z ę w i g i l i j n ą w i l k a pochodzi z J a w o r z y n k i - Z a p a s i e k . I n f o r m a t o r urodzony z p o c z ą t k i e m b i e ż ą c e g o stulecia t w i e r d z i , że d a w n i e j z a n i m rodzina z a s i a d ł a do s t o ł u k t o ś z obecnych w o ł a ł w k i e r u n k u okna l u b d r z w i : „ W i l k u ! W i l k u ! C h o d ź k u n a m w i e c e r z a ć . A j a k nie p r z y ń d z i e s — nie c h o d ź c a ł y r o k " ( z a p i s a ł a A . K o w a l s k a - L e w i c k a ) . O szerszym n i e g d y ś z a s i ę g u tej zwyczajowej f o r m u ł y ś w i a d c z ą analogie z i n n y c h t e r e n ó w P o l s k i P o ł u d n i o w e j . J e ś l i chodzi o i n t e r p r e t a c j ę samego tekstu, k t ó r y m o ż e w y d a ć s i ę d z i w n y i t a j e m n i ­ czy, wielce prawdopodobna jest hipoteza, że i w t y m p r z y p a d k u m a m y do czynienia z r e m i n i s c e n c j ą p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h w i e r z e ń , p o d ł u g k t ó ­ r y c h d u c h y z m a r ł y c h p r z y b y w a j ą c okresowo na z i e m i ę m o g ł y p r z y b i e r a ć postać p t a k ó w lub dzikich zwierząt, m . i n . w i l k a . Z dużą r e z e r w ą trzeba natomiast o d n i e ś ć się do o p i n i i , iż p r ó b a zaproszenia w i l k a na w i e c z e r z ę wigilijną „świadczy o t y m , j a k głęboko rozumiano j e d n o ś ć ś w i a t a , j e d n o ś ć nawet z t y m i , k t ó r y c h s i ę o b a w i a n o " . 1 7 1 8 1 9 Zgodnie z o g ó l n o p o l s k ą t r a d y c j ą , h a s ł e m do r o z p o c z ę c i a wieczerzy b y ł a pierwsza wieczorna gwiazda. G d y w z e s z ł a , wszyscy d o m o w n i c y p o ­ w i n n i z g r o m a d z i ć się w o k ó ł s t o ł u . P a n o w a ł p r z e s ą d , ż e kogo w ó w c z a s zabraknie, t e n nie d o ż y j e n a s t ę p n e j w i l i i . B y n i e o d e j ś ć na zawsze z d o ­ m u , nie w o l n o b y ł o w czasie p o s i ł k u w s t a w a ć a n i o d k ł a d a ć t r z y m a n e j w ręce łyżki. Atmosfera powagi i milczenia m i a ł a z kolei z a p e w n i ć zgodne w s p ó ł ż y c i e rodzinne. M n i e j w i ę c e j do k o ń c a okresu m i ę d z y w o j e n n e g o powszechnie s p o ż y ­ w a n o w i e c z e r z ę w i g i l i j n ą ze w s p ó l n e j m i s k i , p r z y ś w i e t l e ś w i e c . Obec­ nie, c h o ć na co d z i e ń o b o w i ą z u j e j u ż m o d e l k o n s u m p c j i z b l i ż o n y do miejskiego, w p r z y p a d k u p o s i ł k u w i g i l i j n e g o nader często z a r ó w n o ś w i e ­ ce, j a k i w s p ó l n a m i s k a s ą jeszcze akceptowane. Ś w i a d o m i e p o d k r e ś l a się w t e n s p o s ó b poszanowania dla t r a d y c j i i poczucie bliskiej w i ę z i ł ą c z ą c e j w s p ó ł b i e s i a d n i k ó w . N a d a l o b o w i ą z u j e t a k ż e na p o c z ą t k u i na 1 7 Por. np. A. W ó j c i k , Zwyczaje doroczne Pogórzan, [w:] Nad rzeką Ropą, K r a k ó w 1965, s. 261; K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje doroczne, [w:] Wieś Rudawa i jej okolice, Zeszyty Naukowe U J , Prace Etnograficzne, K r a k ó w 1980, z. 12, s. 153. 18 przypuszczenia takie w y s u w a j ą : W. K l i n g e r , Obrzędowość ludowa Bo­ żego Narodzenia. Jej początek i znaczenie pierwotne, Poznań 1926, s. 45-46; В ys t r o ń , Etnografia..., s. 172. K u b i a k , Chleb..., s. 24. 1 9 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 167 Rye. 1. Przy wigilijnym stole. Istebna 1946 4 Fot. H . Hermanowicz k o ń c u wieczerzy w s p ó l n a m o d l i t w a , w k t ó r e j zawarta jest p r o ś b a o b ł o ­ g o s ł a w i e ń s t w o „ s p o ż y w a n y c h d a r ó w " , p o d z i ę k a za p r z e ż y t y r o k i p r o ś b a 0 nowy, szczęśliwy. W s p ó ł c z e s n y j a d ł o s p i s w i g i l i j n y do dziś w znacznej mierze opiera się na w z o r a c h t r a d y c y j n y c h . S k ł a d a j ą się na niego postne p o t r a w y p r z y r z ą d z a n e na bazie p o d s t a w o w y c h z i e m i o p ł o d ó w i p r o d u k t ó w r o l n y c h , t a k i c h j a k chleb, kapusta, groch, fasola, k w a k i , z i e m n i a k i , k r u p y j ę c z ­ m i e n n e i p ę c a k , ż u r , g r z y b y , suszone owoce, ś w i e ż e j a b ł k a i orzechy. R y b y w t y m j a d ł o s p i s i e zasadniczo nie f i g u r u j ą . P o g l ą d y co do ilości 1 k o l e j n o ś c i d a ń r ó ż n i c u j ą się obecnie d o ś ć znacznie. Zgodne s ą natomiast co do tego, że i c h r o z m a i t o ś ć r z u t u j e na obfitość p ł o d ó w r o l n y c h w n o ­ w y m r o k u gospodarczym oraz że w i e c z e r z ę n a l e ż y r o z p o c z y n a ć od chleba. Dzielenie się o p ł a t k i e m p o s m a r o w a n y m m i o d e m i wzajemne s k ł a d a n i e sobie ż y c z e ń na ogół rozpoczyna w i e c z e r z ę , w B r e n n e j b y w a j e d n a k t a k ż e j e j akcentem f i n a l n y m . T r a d y c j a nakazuje pod koniec biesiady w i g i l i j ­ nej d z i e l i ć się r ó w n i e ż j a b ł k i e m , aby w t e n s p o s ó b u m o c n i ć w i ę z y r o ­ dzinne i aby k a ż d y z b i e s i a d n i k ó w p o w r a c a ł zawsze s z c z ę ś l i w i e do d o m u . S t a r s i ludzie u w a ż a j ą , że n a l e ż y j e ś ć po t r o c h u z w s z y s t k i c h k o l e j n y c h d a ń , b y nie z a z n a ć w n a d c h o d z ą c y m r o k u g ł o d u . N i e w o l n o j e d n a k z j e ś ć wszystkiego, co z o s t a ł o podane do s t o ł u , g d y ż z a r ó w n o chlebem i o p ł a t k a ­ m i , j a k t e ż r e s z t k a m i s t r a w y n a l e ż y p o d z i e l i ć s i ę ze z w i e r z ę t a m i d o m o - �168 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ w y m i . Jeszcze w l a t a c h p o w o j e n n y c h j a d ł o w i g i l i j n e zmieszane z p o m y j a m i d a w a ł a gospodyni k r o w o m i owcom. O b d z i e l a ł a n i m i t a k ż e psa i kota. O p ł a t k i e m w ł o ż o n y m p o m i ę d z y k r o m k i chleba k a r m i l i gazdowie k r o w y i konie. Tego ostatniego z w y c z a j u w w i e l u rodzinach przestrzega się do dziś. Podobnie j a k w c a ł e j Polsce, po wieczerzy w i g i l i j n e j p r z y c h o d z i ł a pora na rozmaite w r ó ż b y , k t ó r e m i a ł y się s p e ł n i ć w p r z e c i ą g u r o k u . S i l ­ nie rozpowszechnione b y ł y w r ó ż b y ż y c i a i ś m i e r c i z d y m u ś w i e c y . K a ż d y kolejno z d m u c h i w a ł j ą t r z y k r o t n i e . D y m u n o s z ą c y się r ó w n o k u g ó r z e z a p o w i a d a ł r o k p r z e ż y t y w z d r o w i u . S n u j ą c y się niezdecydowanie l u b pełzający ku drzwiom zwiastował chorobę lub śmierć. Zły lub dobry los m o ż n a b y ł o t a k ż e o d c z y t a ć na podstawie zdrowego czy t e ż zepsutego w n ę t r z a r o z ł u p y w a n y c h o r z e c h ó w oraz k s z t a ł t u i r o z m i a r ó w gniazda nasiennego w r o z k r a j a n y m poprzecznie j a b ł k u . W r ó ż b y tego t y p u , do niedawna jeszcze p r a k t y k o w a n e , w y r a ź n i e z a n i k a j ą . Do z w y c z a j ó w c a ł ­ kowicie j u ż poniechanych n a l e ż ą w i g i l i j n e w r ó ż b y d z i e w c z ą t d o t y c z ą c e z a m ą ż p ó j ś c i a . K i l k a d z i e s i ą t lat ternu d o k o n y w a n o i c h n a s ł u c h u j ą c p r z e d domem, z k t ó r e j s t r o n y dobiegnie szczekanie psa l u b odezwie się echo, p r z e l i c z a j ą c k o ł k i w p ł o c i e albo d r w a przyniesione na o p a ł (do p a r y — nie do p a r y ) , r z u c a j ą c b ą d ź p r z e k ł a d a j ą c od s t o ł u do p r o g u but (nosek — p i ę t k a ) i t p . Ponadto p u k a ł y d z i e w c z ę t a do d r z w i c h l e w i k a z a p y t u j ą c ś w i n i ę , czy w y j d ą w c i ą g u r o k u za m ą ż . C h r z ą k n i ę c i e ś w i n i u z n a w a ł y za o d p o w i e d ź t w i e r d z ą c ą . Z n o c ą w i g i l i j n ą ł ą c z y ł o się powszechne w k u l t u r z e l u d o w e j w i e r z e ­ nie, że o p ó ł n o c y k r o w y i konie r o z m a w i a j ą m i ę d z y s o b ą l u d z k ą m o w ą . N i e g d y ś t r a k t o w a n o je b e z k r y t y c z n i e , obecnie ż a r t o b l i w i e l u b w n a j ­ lepszym razie sceptycznie. Jak w s p o m i n a j ą starsi, i d ą c n o c ą na jucznie ( p a s t e r k ę ) prognozowano urodzaje o b s e r w u j ą c niebo. G d y b y ł o silnie w y g w i e ż d ż o n e , ludzie cieszyli się: „ile gwiazd na niebie, t y l e ś c i e b e ł z b o ż a b ę d z i e w p o l u " . W r a c a j ą c k a ż d y s t a r a ł się j a k najspieszniej zna­ l e ź ć na p o w r ó t w domu, aby w czasie ż n i w n a d ą ż a ć z p r a c a m i p o l o ­ wymi. D z i e ń B o ż e g o N a r o d z e n i a (25 X I I ) u c h o d z ą c y obok N i e ­ dzieli Wielkanocnej za n a j w i ę k s z e ś w i ę t o doroczne, n a l e ż a ł o o b c h o d z i ć w atmosferze powagi, s k r u p u l a t n i e p r z e s t r z e g a j ą c z w y c z a j o w y c h z a k a z ó w o d n o s z ą c y c h się do o k r e ś l o n y c h c z y n n o ś c i i z a c h o w a ń . P i e r w o t n e t ł o w i e r z e n i o w e o b o w i ą z u j ą c y c h w t y m zakresie t r a d y c y j n y c h n o r m o b y ­ czajowych w i ą z a ł o się z obchodzonymi w tej porze r o k u p o g a ń s k i m i u r o c z y s t o ś c i a m i k u czci z m a r ł y c h p r z o d k ó w . P r z e ś w i a d c z e n i e o okreso­ w y c h p o w r o t a c h dusz pod dachy r o d z i n n y c h d o m ó w n a k a z y w a ł o szcze­ g ó l n ą o s t r o ż n o ś ć , b y przez n i e r o z w a ż n e zachowanie się nie s k r z y w d z i ć p r z y p a d k i e m t y c h n i e w i d z i a l n y c h istot l u b i m nie u c h y b i ć ś c i ą g a j ą c w ten s p o s ó b na siebie i c h gniew . Obecnie genealogia tego t y p u zaka2 0 a 0 Zwyczajowe zakazy stanowiące relikty pogańskich wierzeń i obrzędów za- �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E im z ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h nie jest j u ż znana, i c h i n t e r p r e t a c j a z a ś p o s z ł a w k i e r u n k u w y m o g ó w k u l t u religijnego. „ G r z e c h e m " b y ł o b y zatem w y ­ k o n y w a n i e w d n i u t a k u r o c z y s t y m j a k i e j k o l w i e k pracy, n a w e t t a k n i e ­ z b ę d n y c h c z y n n o ś c i , j a k zamiatanie, obieranie z i e m n i a k ó w , r ą b a n i e d r z e ­ wa, a n a w e t czyszczenie b u t ó w i czesanie się. Gotowanie ograniczano do odgrzania s p o r z ą d z o n y c h zawczasu p o t r a w . N i e w o l n o b y ł o c h o d z i ć po w s i ani p r z y j m o w a ć w d o m u gości. Czas u p ł y w a ł w ś c i s ł y m gronie r o d z i n n y m na ś p i e w a n i u k o l ę d z k a n c j o n a ł ó w . Ź l e b y ł o widziane, g d y k t o ś p o ł o ż y ł się w c i ą g u dnia, aby się p r z e s p a ć . Presja obyczajowa s k ł a n i a j ą c a do p o d p o r z ą d k o w a n i a się w s p o m n i a ­ n y m zakazom, bardzo silna jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , po I I w o j ­ nie ś w i a t o w e j sukcesywnie t r a c i ł a s w ą moc. Obecnie z a k a z ó w b o ż o n a ­ r o d z e n i o w y c h j u ż się nie przestrzega, nadal b u d z ą one j e d n a k ż y w e wspomnienia u starszej generacji m i e s z k a ń c ó w r e g i o n u . Z p o w a ż n ą a t m o s f e r ą Bożego Narodzenia kontrastuje d r u g i d z i e ń ś w i ą t p r z y p a d a j ą c y w Ś w . S z c z e p a n a (26 X I I ) . T r a d y c y j n i e b y ł on przeznaczony na odwiedzanie się i s k ł a d a n i e ż y c z e ń ś w i ą t e c z n y c h , k t ó ­ re — j a k m n i e m a n o — s p r o w a d z a ł y p o m y ś l n o ś ć w p r a c y na gospodar­ stwie i w ż y c i u d o m o w y m . O d wczesnego rana oczekiwano n a d e j ś c i a dzieci połaźników czy t e ż winszowników. W Istebnej i Jaworzynce b y l i to p r z e w a ż n i e m a l i c h ł o p c y , w B r e n n e j dzieci obojga płci. Połaźnicy chodzili b ą d ź pojedynczo, b ą d ź w m a ł y c h g r u p k a c h i w k a ż d y m d o m u zostawiali p r z y s t r o j o n ą g a ł ą z k ę j o d ł o w ą , c z y l i połaźniczkę. Nie nosili ż a d n y c h p r z e b r a ń . P r z e k r a c z a j ą c p r ó g d o m u s k ł a d a l i gospodarzom w i e r ­ szowane ż y c z e n i a l u b ś p i e w a l i p i e ś n i o p o w i a d a j ą c e o narodzinach D z i e ­ c i ą t k a Jezus. J a k k o l w i e k zwyczaj ten obecnie zanika, m o ż n a jeszcze n a p o t k a ć m a ł y c h połaźników. Oto d l a p r z y k ł a d u t r a d y c y j n y tekst oko­ l i c z n o ś c i o w y w y g ł a s z a n y w Jaworzynce t a k ż e w s p ó ł c z e ś n i e : „ J o j e m a ł y p o ł a ź n i c z e k . / P r z i s e ł j o t u na t r o j n i c z e k . / T r o j n i c z e k m i dejcie, / se m n i e sie nie ś m i e j c i e . / Bo j o z w o z e m nie j a d e m , / suchej rzepy nie wiezem. / Co m i dacie, to weznem. / Grosz, dwa, to j e dobro kolenda, / a z ł o t ó w k a , d w i e — to m i kapsy nie u r w i e " . 2 1 D a w n i e j g r u p k i p o ł a ź n i k ó w p r z y c h o d z i ł y do gospodarzy przez c a ł y ranek. P e w n ą u c i ą ż l i w o ś ć t y c h o d w i e d z i n r e k o m p e n s o w a ł a j e d n a k po­ m y ś l n a w r ó ż b a , że i m w i ę c e j p o ł a ź n i k ó w — t y m p o m y ś l n i e j zapowiada dusznych omawia J . K l i m a s z e w s k a , Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce, „Etnografia Polska", t. 4: 1961, s. 115-124. Niemal identyczną formułę życzeń składanych przez połaźników cytuje ks. E . G r i m , Materiały ludoznawcze, „Zaranie Śląskie", R. 9: 1931, z. 1, s. 129. A. P al u c h o w a - T a r g o ń s k a podaje jeszcze dalszy ciąg tego samego tekstu, [w:] Zanik funkcji zwyczajów dorocznych na przykładzie okresu Bożego Narodzenia w Istebnej na przestrzeni XX wieku. Praca mag. wykonana w Katedrze Etnografii Słowian U J pod kier. M. Gładysza, 1979. Archiwum K E S U J , nr inw. 104. Maszy­ nopis. 2 1 �170 Ryc. KRYSTYNA 2. Chłopiec z podłaźniczką KWASNIEWICZ składający życzenia świąteczne. Istebna 1946 Fot. H . Hermanowicz się r o k . O m i e s z k a ń c a c h d o m u p o m i n i ę t e g o przez dzieci m ó w i o n o w z w i ą ­ z k u z t y m , że czeka i c h c i ę ż k i r o k , g d y ż nie m i e l i ani jednego p o ł a ź n i k a . Ż a d n e z dzieci n i e o d c h o d z i ł o zatem z p u s t y m i r ę k a m i , g d y ż gospodarze zawsze za ż y c z e n i a o d w z a j e m n i a l i się k a w a ł k a m i k o ł a c z a l u b d r o b n y m i p i e n i ę d z m i niezmiennie d a j ą c t y m p o w ó d do r a d o ś c i . S t o p n i o w y zanik chodzenia po winszu t ł u m a c z y się. obecnie w kategoriach ekonomicznych: ,,Ludzie teraz bogaci, m a j ą p i e n i ą d z e — to rodzice t a k t y c h dziecek n i e gonią". W Beskidzie Ś l ą s k i m z d n i e m ś w . Szczepana ł ą c z y s i ę t a k ż e — p o ­ dobnie j a k i w i n n y c h regionach k a r p a c k i c h — zwyczaj ś w i ę c e n i a owsa. Do tego celu s z c z e g ó l n i e n a d a w a ł s i ę owies z w i g i l i j n e g o s t o ł u . Do k o ś ­ cioła nosili go w szatkach (chustkach) gazdowie l u b parobcy. P o ś w i ę c o n y owies s ł u ż y ł przede w s z y s t k i m do s i e w ó w w i o s e n n y c h na urodzaj. W y ­ s y p y w a ł y go t a k ż e gospodynie k u r o m do o b r ę c z y z beczki, ż e b y nie o d d a l a ł y się od d o m u , d a w a ł y po k i l k a ziaren c i e l ą c e j się k r o w i e , b y u ł a t w i ć p o r ó d i t p . Obecnie zwyczaj ś w i ę c e n i a owsa k u l t y w u j ą j u ż t y l k o starsi r o l n i c y . N i e g d y ś po ś w i ę t a c h Bożego Narodzenia k o ń c z y ł y się t e r m i n y r o c z ­ n e j s ł u ż b y u gospodarzy. „ W t e d y pastuchy od k r ó w , p a c h o ł k i od k o n i , d z i w k i i mniejsze p a s t y r k i m i e l i czas, co sie i m g i b i r o w a ł w o l n y . Wszystko szło do d o m u , do r o d z i c ó w " . T r w a ł o to do ś w i ę t a Trzech K r ó l i . �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E 171 M ó w i o n o w ó w c z a s , że c z e l a d ź p o s z ł a na połazy czy t e ż na poławki. Od­ c h o d z ą c y po c a ł o r o c z n e j p r a c y o t r z y m y w a l i o d c h l e b o d a w c ó w p e w n ą k w o t ę , z w a n ą k o l e n d ą . Jej p r z y j ę c i e o z n a c z a ł o a k c e p t a c j ę n o w e j rocznej u m o w y , o b o w i ą z u j ą c e j d w u s t r o n n i e . P r ó c z kolendy p i e n i ę ż n e j o t r z y m y ­ wano kolendą w naturze, n a j c z ę ś c i e j bochen chleba i p o ł e ć s ł o n i n y . P o d ­ s t a w o w ą f o r m ą w y n a g r a d z a n i a rocznej s ł u ż b y b y ł o j e d n a k k o m p l e t n e ubranie, b u t y i kierpce, sprawiane przez gospodarzy p r z e w a ż n i e po ż n i ­ w a c h . Jeszcze do k o ń c a okresu m i ę d z y w o j e n n e g o d l a licznych ubogich r o d z i n oddawanie dzieci na s ł u ż b ę do gospodarzy b y ł o j e d n y m z d o s t ę p niejszych ś r o d k ó w w p r z e z w y c i ę ż a n i u t r u d n o ś c i ekonomicznych. Pierwszy dzień roku kalendarzowego (1 I ) o d g r y w a ł r o l ę o w i e l e s k r o m n i e j s z ą n i ż w i g i l i a Bożego Narodzenia. W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j nie b y ł o z w y c z a j u czuwania do p ó ł n o c y w w i e c z ó r s y l w e ­ s t r o w y , nie w i t a n o t e ż Nowego R o k u na w i e j s k i c h zabawach, co obecnie jest na p o r z ą d k u d z i e n n y m . Charakter i n i c j a l n y m o ż n a jednak bez w ą t ­ pienia p r z y p i s a ć t r a d y c y j n y m n o w o r o c z n y m połaźnikom-winszownikorn. Podobnie j a k w d n i u ś w . Szczepana b y ł y to dzieci c h o d z ą c e od ś w i t u po domach w celu w r ę c z e n i a połaźniczki i z ł o ż e n i a noworocznych ż y c z e ń , w y p o w i a d a n y c h w f o r m i e w i e r s z o w a n y c h oracji, n a j c z ę ś c i e j ż a r t o b l i ­ w y c h . D l a p r z y k ł a d u : „ W i n s z u j e m w o m szczęścia, z d r o w i a na t e n N o w y Rok. B y ś c i e b y l i z d r o w i , weseli — j a k o w niebie a n i e l i " . A l b o t e ż : „ W i n ­ szujem w o m winsz. / Mocie w piecu g y n ś , / a na piecu koguta, / mocie chłopa chuncwuta" . 2 2 P o n i e w a ż na N o w y Rok dzieci b y ł y t a k ż e z w i a s t u n a m i p o m y ś l n o ś c i , m a ł y c h w i n s z o w n i k ó w w s z ę d z i e nagradzano s ł o d y c z a m i , orzechami czy t e ż d r o b n y m i p i e n i ę d z m i . Obecnie i t a f o r m a s k ł a d a n i a ż y c z e ń zanika. J e ś l i j e d n a k w i n s z o w n i c y p r z y j d ą , k a ż d e m u z dzieci trzeba d a ć co n a j ­ m n i e j po 20 z ł o t y c h . K o m u s z c z e g ó l n i e z a l e ż y na t a k i c h odwiedzinach, uprzednio zaprasza dzieci k r e w n y c h l u b s ą s i a d ó w . W okresie p o ś w i ą t e c z n y m , g ł ó w n i e w d n i a c h od ś w . Szczepana do T r z e c h K r ó l i , c h o d z i ł y po w s i t a k ż e g r u p y starszych kolędników. W p o r ó w n a n i u z i n n y m i t e r e n a m i k a r p a c k i m i , w Beskidzie Ś l ą s k i m k o ­ l ę d n i c y ci p r e z e n t o w a l i się raczej skromnie. P u n k t ciężkości p r z e n i ó s ł się zapewne w t y m p r z y p a d k u n á p r z y p a d a j ą c e w okresie a d w e n t u b a r w ­ ne w i d o w i s k o mikołajów. B ę d z i e o t y m m o w a na i n n y m miejscu. W e d ł u g relacji t e r e n o w y c h , n a j a t r a k c y j n i e j s z y m z w y c z a j e m k o l ę d n i c z y m b y ł o chodzenie z betlymkiem (szopka). W betlymku t y m figurki przytwier­ dzone do o k r ą g ł e j t a r c z y o b r a c a ł y się w r a z z n i ą p r z y r u c h u u m o c o w a ­ nej od spodu k o r b y . W y o b r a ż a ł y postacie Ś w i ę t e j Rodziny, T r z e c h K r ó l i , 2 2 Teksty życzeń noworocznych miały wiele wariantów. Analogiczne rymowa­ ne fragmenty powtarzały się w nich w różnych układach. J . Broda podaje 13 ta­ kich przykładów, z których teksty nr 2, 3, 6, 11, 12 są niemal całkowicie zbieżne z tekstami zapisanymi obecnie w terenie. Zob. J . B r . o d a , Życzenia noworoczne z pow. cieszyńskiego, „Literatura Ludowa", R. 1: 1957, nr 4, s. 51-54. �172 KRYSTYNA KWASNIEWICZ a n i o ł a , pasterzy oraz z w i e r z ę t a — a w i ę c owce, kozy, w o ł y i k r o w y . S a m i k o l ę d n i c y w y s t ę p u j ą c y w liczbie 5-7 p a r o b k ó w nosili przebrania pasterzy wałaskich, diabła i baby. O b c h ó d w s i rozpoczynali o z m r o k u , a k o ń c z y l i c z ę s t o nad ranem. Do w n ę t r z a d o m ó w nie w c h o d z i l i . Z a t r z y ­ m u j ą c się pod o k n a m i rozpoczynali w y s t ę p ś p i e w a n ą i n w o k a c j ą do go­ spodarzy: „Mości gospodarzu, d o m o w y szafarzu, / nie b ą d ź t a k o s p a ł y , k a ż n a m d a ć g o r z a ł y . / Troche a l a b i n k u i do n i e j p i e r n i k u . / H e j k o lenda! K o l e n d a ! / Mości gospodyni, domowa m i s t r z y n i / k a ż d a ć m a s ł a faske i do niej k i e ł b a s k ę . / Bo j a k to w e z n e m y , to p o d z i ę k u j e m y . / H e j kolenda! K o l e n d a ! / . 2 3 Po tej niedwuznacznej aluzji do p o c z ę s t u n k u , czy t e ż z a p ł a t y , n a s t ę ­ p o w a ł y k o l ę d y ś p i e w a n e z kancynału, wreszcie p r z y ś p i e w k i adresowane do d z i e w c z ą t . N a koniec jeden z p r z y b y ł y c h s k ł a d a ł gospodarzom ż y ­ czenia t y m i s ł o w y : „Przyszliśmy tu do ciebie gospodarzu, żeby ci sie chowały w chlewiku ś w i n ­ ki — jako linki. W chlewie byczoszki — jako w lesie buczoszki. Żebyście mieli w stodole pełno zboża, a żeby tylko jedna dziura tam była, coby sowa tam wlatowała, żeby to zboże wynoszała . A jak nam co dacie, to za kolende podziękujemy. A jak nic nie dacie, to pujdemy. Wszyndzie bedymy głosić o skąpej kolyndzie. Hej kolenda! Kolenda!" (Tekst zanotowany w Brennej-Hołcynie). 24 W zestawieniu z i n n y m i r e g i o n a m i P o l s k i P o ł u d n i o w e j t r a d y c j e szopkarskie w Beskidzie Ś l ą s k i m nie b y ł y j e d n a k a n i s z c z e g ó l n i e o r y g i n a l n e , ani rozbudowane w i d o w i s k o w o . Bardziej charakterystyczne dla r e g i o n u j a k o takiego b y ł o natomiast k o l ę d o w a n i e t a k z w a n y c h pastuszków i trzech króli. Za p a s t u s z k ó w p r z e b i e r a l i się czterej k i l k u n a s t o l e t n i c h ł o p c y . J u ż przed o s t a t n i ą w o j n ą i c h r e p e r t u a r o g r a n i c z a ł się do ś p i e w a n i a p o p u ­ l a r n y c h k o l ę d . W nieco odleglejszych czasach na podstawie t e k s t ó w sta­ rych pastorałek prezentowali w k a ż d y m domu długie widowiska u w z g l ę d ­ niające podział r ó l . 2 5 P r z e d ś w i ę t e m Trzech K r ó l i chodzili t a k ż e po wsiach ś l ą s k i c h k o l ę d 2 8 T a sama świecka kolęda znana była także w innych regionach karpackich, np. w Beskidzie Sądeckim. Zob. Z. i S. C h r z ą s t o w s c y , Zwyczaje i obrzędy Lachów Sądeckich, [w:] Folklor Lachów Sądeckich, Warszawa 1974, s. 174-178. Zanotowano ją także na ziemiach Polski Środkowej. Zob. B. A n d r z e j c z a k , Obrzędy i zwyczaje doroczne w Kaliskiem, „Literatura Ludowa", R. 8: 1964, nr 1-2, s. 17-18. Według lokalnych wierzeń sowa zamieszkująca w stodole przynosi gospo­ darzom szczęście i dostatek. Bliższe informacje o dawnych pastuszkach z Istebnej i Wisły podają G r i m , Materiały..., s. 129-130, oraz M. P i l c h , Wisła naszych, przodków, Wisła 1979, s. 4950. Natomiast w starej polskiej wsi Bukowiec leżącej obecnie na terytorium S ł o ­ wacji jeszcze w latach siedemdziesiątych bieżącego stulecia udało się zrekonstruować tradycyjne widowisko pastuszków z dużą dokładnością. Zob. E . R z o ń c a , Wido­ wisko obrzędowe „mikołai" i „pastuszków" w społeczności wsi Bukowiec w XX wieku. Praca mag. wykonana w Katedrze Etnografii Słowian U J pod kier. J . K l i ­ maszewskiej, 1977. Archiwum K E S U J , nr inw. 170. Maszynopis. 2 4 2 5 �173 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE n i c y , c h ł o p c y p r z e b r a n i za k r ó l i „ c z a r n e g o , b i a ł e g o i ż ó ł t e g o " . Ś p i e w a l i kolędy i składali życzenia. Wszystkich kolędników witano z radością. Gdyby pominęli k t ó r y ś z d o m ó w , jego m i e s z k a ń c y c z u l i b y się d o t k n i ę c i . Nagradzano i c h b ą d ź w naturze, k a w a ł k a m i szpyrki czy k o ł a c z y , b ą d ź p i e n i ę d z m i . Jak t w i e r ­ d z ą i n f o r m a t o r z y , w y ż e j ceniono sobie r e w a n ż p i e n i ę ż n y . Prócz wspomnianych wyżej form kolędowania zespołowego, w okre­ sie p o ś w i ą t e c z n y m p r z y c h o d z i ł y d a w n i e j do gospodarzy z ż y c z e n i a m i stare b a b k i komornice i wszelka biedota, a n i k t nie o d c h o d z i ł z p u s t y m i r ę k a m i , g d y ż „ g o d o w e ś w i ę t a u c h o d z i ł y u g ó r a l i ś l ą s k i c h za ś w i ę t a s z c z o d r o ś c i i dobroci, z w ł a s z c z a dla najbiedniejszych" . Obecnie t r a d y c y j n e zwyczaje k o l ę d n i c z e z a n i k a j ą . Nieudolnie p o d ­ t r z y m u j ą je jeszcze m a l i c h ł o p c y . W e d ł u g miejscowej o p i n i i niewiele ma to w s p ó l n e g o z w y s t ę p a m i d a w n y c h g r u p k o l ę d n i c z y c h , k t ó r e b y ł y n i e ­ o d z o w n y m akcentem w scenerii ś w i ą t z i m o w y c h . D e g r a d a c j ę o b r z ę d u k o l ę d o w a n i a t ł u m a c z y się w g ł ó w n e j mierze spadkiem poszanowania dla t r a d y c j i oraz poszerzeniem się i z r ó ż n i c o w a n i e m k r ę g u ł a t w o d o s t ę p n y c h r o z r y w e k . Ponadto z w i e l u w y p o w i e d z i w y n i k a , że p o p r a w a o g ó l n e j s y t u a c j i s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j s p o w o d o w a ł a p r z e w a r t o ś c i o w a n i e się po­ g l ą d ó w w z g l ę d e m zarobkowego aspektu k o l ę d o w a n i a . R ó w n o c z e ś n i e t r z e ­ ba j e d n a k z w r ó c i ć u w a g ę na w s p ó ł c z e s n e zjawisko coraz c z ę s t s z e g o w ł ą c z a n i a t r a d y c y j n y c h z w y c z a j ó w k o l ę d n i c z y c h do r e p e r t u a r u regio­ n a l n y c h z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , a co za t y m idzie prezentowania ich w f o r m i e s p e k t a k l i scenicznych przed szerszym f o r u m p u b l i c z n y m . 2 6 C y k l ś w i ą t godowych z a m y k a ś w i ę t o T r z e c h K r ó l i (6 I ) . Z w y ­ czajem p r a k t y k o w a n y m do c z a s ó w obecnych w t y m d n i u jest ś w i ę c e n i e w o d y , zwanej trzejkrólową. Woda ta dawniej z n a j d o w a ł a zastosowanie przede w s z y s t k i m p r z y rozpoczynaniu w a ż n y c h c z y n n o ś c i gospodarskich. T a k w i ę c , gdy gospodarz po raz p i e r w s z y na w i o s n ę w y j e ż d ż a ł w pole, k r o p i ł n i ą konie i p ł u g oraz ziarno siewne. „ Ś w i ę c o n o " n i ą z i e m n i a k i przeznaczone do sadzenia i b y d ł o przed p i e r w s z y m w y p ę d e m na p a s t w i ­ sko. Ponadto trzejkrólową woda u c h o d z i ł a za. skuteczny ś r o d e k do zaż e g n y w a n i a b u r z y i za p o p u l a r n y lek dla l u d z i i z w i e r z ą t d o m o w y c h — a p l i k o w a n y d o r a ź n i e i p r o f i l a k t y c z n i e — oraz j a k o a n t i d o t u m p r z e c i w ­ ko z ł y m duchom. W o d ą t ą n a p e ł n i a n o t a k ż e domowe k r o p i e l n i c z k i za­ wieszane p r z y d r z w i a c h . 2 7 Obecnie, j a k k o l w i e k sam zwyczaj ś w i ę c e n i a w o d y jest nadal po­ wszechny, jej p r a k t y c z n e stosowanie ulega w y r a ź n e m u ograniczeniu. Za­ n i k ł o j u ż ś w i ę c e n i e w t y m s a m y m d n i u k r e d y . Z a n i m na b a d a n y m tere­ nie z o s t a ł w p r o w a d z o n y zwyczaj chodzenia k s i ę d z a po k o l ę d z i e (co na- 2 6 P i l c h , Wisła..., s. 48. O roli wody trzejkrólowej Śląskiego zob. także T y l k o w a , 2 7 w obrzędowości ludowej mieszkańców Zdobywanie..., s. 128-129. Beskidu �174 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ s t ą p i ł o dopiero ok. 20 lat t e m u ) , w i e r n i p r z y n o s i l i do p o ś w i ę c e n i a w k o ś c i e l e k r e d ę , b y w ł a s n o r ę c z n i e k r e ś l i ć na d r z w i a c h s w y c h d o m ó w i n i c j a ł y Trzech K r ó l i . Z a n i k ł y t a k ż e zwyczajowe w r ó ż b y m a t r y m o n i a l n e p r a k t y k o w a n e d a w ­ niej w d n i u Trzech K r ó l i . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m d z i e w c z ę t a k ł a d ł y ogryzione r a t k i w i e p r z o w e na m i o t l e o z n a c z a j ą c j e i m i o n a m i swoich z a l o t n i k ó w . N a s t ę p n i e w o ł a ł y psa i o b s e r w o w a ł y : „ k t ó r ą k o ś ć chyci — ten będzie mąż". W e d ł u g l i t u r g i i k o ś c i e l n e j okres Bożego Narodzenia k o ń c z y ś w i ę t o M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j (2 I I ) . W t y m d n i u n a d a l po­ wszechnie u t r z y m u j e się o g ó l n o p o l s k i zwyczaj ś w i ę c e n i a d u ż y c h ś w i e c z w a n y c h gromnicami. K u l t okazywany gromnicy jako „świętości" w y ­ p ł y w a z silnej w i a r y w j e j c u d o w n ą moc. Do k o ś c i o ł a m o ż e n i e ś ć g r o m ­ n i c ę k a ż d y bez w z g l ę d u na p ł e ć i w i e k , jednak w p r a k t y c e r o b i ą t o n a j c z ę ś c i e j k o b i e t y . M i e s z k a ń c y B r e n n e j po powrocie z k o ś c i o ł a o b n o s z ą z a p a l o n ą g r o m n i c ę po c a ł y m d o m u , a n a w e t w c h o d z ą z n i ą do pomiesz­ c z e ń i n w e n t a r s k i c h . W e d ł u g powszechnego m n i e m a n i a , g r o m n i c a przede w s z y s t k i m „ s ł u ż y k u ś m i e r c i " . „ Z a p a l a się ją, j a k k t o u m i e r a , ż e b y m u z a ś w i e c i ć na wieczne czasy" oraz gdy k s i ą d z p r z y b y w a do chorego z sa­ k r a m e n t a m i . W c i ą g u c a ł e g o r o k u zapalona g r o m n i c a stawiana w o k n i e p e ł n i r o l ę najpopularniejszego ś r o d k a c h r o n i ą c e g o p r z e d b u r z ą , g r a d e m , w i c h u r ą . O d k ą d p r z e d p a r u l a t y K o ś c i ó ł z a p r o w a d z i ł w d n i u ś w . Jana Chrzciciela zwyczaj ś w i ę c e n i a ś w i e c m a j ą c y c h s ł u ż y ć do z a ż e g n y w a n i a b u r z y , w s p o m n i a n a rola g r o m n i c y u l e g ł a p e w n e m u ograniczeniu. Z p o c z ą t k i e m lutego p r z y p a d a j ą r ó w n i e ż d n i d a r z o n y c h ż y w y m k u l ­ tem popularnych świętych, Błażeja i Agaty. W dniu ś w. B ł a ż e j a (3 I I ) patrona w s p o m a g a j ą c e g o w chorobach g a r d ł a , do c z a s ó w obecnych p r z y w i ą z u j e się w a g ę do „ s t a r o d a w n e g o " z w y c z a j u k u l t o w o - m a g i c z n e g o . N a porannej mszy k s i ą d z p r z y k ł a d a w i e r n y m do szyi d w i e z w i ą z a n e n a k r z y ż ś w i e c e , co z d a n i e m i n f o r m a t o r ó w m a przez c a ł y r o k c h r o n i ć przed b ó l e m g a r d ł a , pod w a r u n k i e m jednak, że się w to g o r ą c o w i e r z y . 2 8 Ś w . A g a t a (5 I I ) j a k o p a t r o n k a b r o n i ą c a przed ż y w i o ł a m i , a w s p o ­ m a g a j ą c a l u d z i t a k ż e w i n n y c h potrzebach, cieszy s i ę w Beskidzie Ś l ą ­ s k i m jeszcze bardziej r o z b u d o w a n y m k u l t e m . N i e m a l wszyscy s p o ś r ó d z a p y t y w a n y c h w i e r z ą niezachwianie w c u d o w n ą moc w o d y i chleba ś w i ę c o n y c h w d n i u tej p a t r o n k i . Jako m i a r o d a j n ą o p i n i ę m o ż n a p r z y ­ t o c z y ć w y p o w i e d ź 60-letniej m i e s z k a n k i B r e n n e j : „Woda świętej Agaty i chleb to jest pocud! Od ognia, od gradu, od powodzi najbardziej. Jak idzie burza i mroki straszne, trzeba wody agatowej wziąć i krop­ nąć trzy razy w te stronę i przeżegnać, to to wszystko przejdzie. Chleb trzeba b r a ć M Na innych terenach Karpat, np. w Beskidzie Sądeckim, za lek skuteczny w chorobach gardła uchodzą jabłka święcone w dniu św. Błażeja, spożywane i profilaktycznie, i w razie doraźnej potrzeby. (Na podstawie badań terenowych autorki). �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 175 do podróży, to ochroni od nieszczęścia. J a k myszy w polu gryzą, to do tych dziu­ rek trzeba dać agatowego chleba. My tak zrobili, to my potem mieli piękne ziem­ niaki i m y s z ó w nie było do jesieni w polu. Jak woda brała brzeg gruntów, to jo wzięła do śklonki [flaszki] wody agatowej i umocowała kamieniem w rzece, żeby jej prąd nie porwoł. Potem powiedziała: Święta Agatko opatruj nas od niebezpie­ czeństw. I potem, Ojcze nasz..., Zdrowaś... Ledwie jo wróciła do domu, w momencie woda się cofnęła. Jo tak wierzę w tą w o d ę agatową bardzo. Moc boża w niej jest. Napić się tej wody też można. Ale to trzeba robić z tą wiarą, bo inaczej nie pomoże. Wiara, pomoc boża i lekarstwo, to wszystko się łączy". Podobnych w y p o w i e d z i zanotowano w i ę c e j . I n n a kobieta mieszka­ j ą c a w p o b l i ż u k o ś c i o ł a t w i e r d z i , że co r o k u ś w i ę c i c a ł y bochen chleba i p a r o l i t r o w ą b l a s z a n k ę w o d y , aby p o d z i e l i ć się z i n n y m i , k t ó r z y nie z d o ł a l i w roboczy d z i e ń p r z y j ś ć do k o ś c i o ł a . C a ł y okres p o m i ę d z y B o ż y m Narodzeniem a p o c z ą t k i e m Wielkiego^ Postu to czas k a r n a w a ł u , o k r e ś l a n e g o w t e r m i n o l o g i i l u d o w e j mięso­ pustem. W Beskidzie Ś l ą s k i m zwyczaje o charakterze l u d y c z n y m , a t a k ż e r e l i k t y d a w n y c h z a k a z ó w magicznych, ł ą c z ą się g ł ó w n i e z k o ń c o w ą fazą tego okresu, p r z y p a d a j ą c ą w porze p r z e d w i o ś n i a . Pora ta u c h o d z i ł a za s z c z e g ó l n i e o d p o w i e d n i ą do organizowania t r a d y c y j n y c h szfcubaczefc p i e ­ rza, u r z ą d z a n i a zabaw i w y p r a w i a n i a wesel. P e r s p e k t y w a z b l i ż a j ą c e g o się W i e l k i e g o Postu w r a z z jego s u r o w y m i w y m o g a m i o b y c z a j o w y m i s k ł a n i a ł a , b y zawczasu n a j e ś ć się, n a p i ć i z a b a w i ć . K o ń c o w ą , n a j w e s e l s z ą fazę m i ę s o p u s t u , r o z p o c z y n a ł t ł u s t y c z w a r t e k . W Brennej t r a ­ d y c y j n ą p o t r a w ą p r z y r z ą d z a n ą z tej okazji b y ł a gotowana g ł o w a w i e p ­ r z o w a p r z e c h o w y w a n a specjalnie od ś w i ą t z i m o w y c h na s t r y c h u za k r o k w i ą . .Gazdowie schodzili się jeden do drugiego po d w ó c h , po trzech, b y p r z y k i e l i s z k u w e w ł a s n y m m ę s k i m gronie r a c z y ć się t y m s p e c j a ł e m . Z w y c z a j t e n z a n i k n ą ł w czasie ostatniej w o j n y . K o ń c o w e t r z y d n i m i ę s o p u s t u , t r w a j ą c e od n i e d z i e l i do p ó ł n o c y z w t o r k u na ś r o d ę p o p i e l c o w ą , n o s z ą n a z w ę o s t a t k ó w . W c a ł e j Polsce b y ł to czas t r a d y c y j n i e przeznaczony na zabawy p o ł ą c z o n e ze w z m o ż o n ą k o n s u m p c j ą j a d ł a i a l k o h o l u . W Beskidzie Ś l ą s k i m zabawy ostatkowe o d b y w a ł y s i ę z a r ó w n o w domach, j a k i w gospodach. L u d z i e p o r z u c a l i c o d z i e n n ą p r a c ę i p r z y w d z i e w a l i o d ś w i ę t n e stroje. W w i e l u domach u r z ą ­ dzano p o t a ń c ó w k i p r z y w t ó r z e u s t n y c h h a r m o n i j e k , p i s z c z a ł e k czy nawet grzebieni. P a n o w a ł p o g l ą d , że z a b a w y ostatkowe m a j ą magiczny z w i ą ­ zek z j a k o ś c i ą p r z y s z ł y c h p l o n ó w . S t ą d , jeszcze do c z a s ó w I I w o j n y „ w o s t a t k i trzeba b y ł o t a ń c z y ć na urodzaj [...] Trzeba b y ł o t a ń c z y ć na k w a k i i trzeba b y ł o p r z y t y m p r z y t u p k o w a ć , ż e b y d u ż e u r o s ł y . T a ń c o ­ w a l i t e ż na owies. I trzeba b y ł o w t e d y w y s k a k o w a ć do g ó r y j a k n a j w y ­ ż e j — to t a k wysoko w y r o ś n i e owies. T a ń c o w a l i wszyscy i m ł o d z i i sta­ rzy, k a w a l e r o w i e i p a n n y " . R ó w n o l e g l e z p o t a ń c ó w k a m i u r z ą d z a n y m i po domach o d b y w a ł y s i ę ostatkowe z a b a w y w gospodach, t a k zwane „ g a z d o w s k i e m u z y k i " . M i a ł y one specyficznie e k s k l u z y w n y charakter, m o g l i w n i c h b o w i e m u c z e s t n i c z y ć t y l k o ż o n a c i gospodarze i z a m ę ż n e �176 KRYSTYNA KWASNIEWICZ 2 9 gospodynie — w ł a ś c i c i e l e g r u n t ó w u p r a w n y c h . Przez t r z y d n i z r z ę d u t a ń c z o n o kolejno na urodzaj z i e m n i a k ó w , ż y t a , owsa, k a p u s t y i k w a k ó w w t a k t r o z m a i t y c h polek, k o ł o m y j e k , czardaszy, w a l c z y k ó w oraz szcze­ g ó l n i e c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla r e g i o n u t a ń c ó w , t a k i c h j a k : ouńęziok, Under, mietlorz czy kozierajtka. M ł o d z i e ż z a c z ę t o d o p u s z c z a ć do t y c h zabaw dopiero po I w o j n i e ś w i a t o w e j . Z e s p o ł o w e t a ń c e na urodzaj z a n i k ł y w e wsiach Beskidu Ś l ą s k i e g o dopiero ok. 20 l a t t e m u . T r u d n o b y ł o b y j e d n a k p o w i e d z i e ć , że z a n i k ł y w ogóle. W s p ó ł c z e ś n i e daje się b o w i e m z a o b s e r w o w a ć proces j a k g d y b y „ u w e w n ę t r z n i a n i a " się oraz i n d y w i d u a l i z o w a n i a postaw wobec t r a d y c y j ­ n y c h n o r m i w z o r ó w z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . T a k n p . urodzona w 1919 r. mieszkanka B r e n n e j t w i e r d z i , że i obecnie w e w ł a s n y m d o m u t e ż t a ń c z y n a urodzaj „ n a k w a k i , ż e b y dobrze u r o s ł y , l u b na owies". Bierze do takiego t a ń c a k t ó r e ś z w n u c z ą t i m ó w i do niego: „ W y s k o k u j m y se na owies". N a k ł a n i a t e ż do t a ń c a m a t k ę , s ę d z i w ą s t a r u s z k ę . T r u d n o p o w i e d z i e ć , i l e jeszcze podobnych p r z y k ł a d ó w m o ż n a b y z n a l e ź ć . O w i e l e s ł a b s z e s ą j u ż reminiscencje o s t a t k o w y c h z w y c z a j ó w , k t ó r e w odniesieniu do i n n y c h r e g i o n ó w P o l s k i — w t y m t a k ż e do t e r e n ó w k a r p a c k i c h — o k r e ś l a n o n i e g d y ś karaniem niezamężnych . Tylko naj­ starsi m i e s z k a ń c y badanych w s i w s p o m i n a j ą , j a k w ż a r t a c h g r o ż o n o p a n n o m , że „ k t ó r a sie nie w y d a ł a w m i ę s o p u ś c i e , to p ó j d z i e na Czantor y j e g n a t y k u l a ć " (czyli c i ą g n ą ć na szczyt g ó r y d r e w n i a n y kloc), a z k a ­ w a l e r ó w w y ś m i e w a n o się, że „ k t ó r y sie nie ożenił, b ę d z i e oset gołą d u p ą t ł u k ł " . Podobnie n i k ł e s ą obecnie t r a d y c j e p r z e b i e r a ń c ó w zapustnych, j a k k o l w i e k na i n n y c h terenach P o l s k i P o ł u d n i o w e j , np. w K r a k o w s k i e m , p r z e b i e r a ń c y tacy i obecnie c h o d z ą po wsiach. W Beskidzie Ś l ą s k i m i n ­ formacje na t e n t e m a t o g r a n i c z a j ą się do z a s ł y s z a n y c h o p o w i e ś c i , j a k o b y „ d a w n i e j w o s t a t k i baby p r z e b i e r a ł y się za c h ł o p ó w , a c h ł o p y za baby i t a k chodzili po domach [...] U d a w a l i , że c h c ą k r o w ę k u p i ć albo o w c ę , 3 0 2 9 Ostatkowe czy też zapustne (w zależności od regionu) tańce na urodzaj na­ leżą do charakterystycznych dla kultury ludowej dorocznych z w y c z a j ó w z zakresu magii wegetacyjnej. W odróżnieniu od innych regionów Polski Południowej w trak­ cie badań terenowych w Beskidzie Śląskim nie napotkałam tradycji kobiecych t a ń c ó w na len i na konopie, jakkolwiek uprawie i obróbce lnu jeszcze po I I woj­ nie ś w i a t o w e j towarzyszyły na tym terenie rozbudowane formy współdziałania sąsiedzkiego, zwanego tu pobabą na len. Zob. па ten temat S. A. J a s к u 1 а n к a, Pomoc wzajemna przy pracach związanych z lnem, konopiami i wełną, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9; 1950/51, s. 514-538. 5 0 Zwyczaj karania dziewcząt, a często także i chłopców, za to, że w mięso­ puście nie wstąpili w związki małżeńskie, był niegdyś powszechny w całej Polsce. T y p o w ą formą, w jakiej się przejawiał, było zmuszanie d e l i k w e n t ó w do włóczenia po wsi na łańcuchu lub powrozie kloca (pnia, kłody drzewa), mające na celu na­ piętnowanie i publiczne wyszydzenie stanu bezżennego. Zbyt drastyczne formy, j a ­ kie zwyczaj ten dawniej częstokroć przybierał, doprowadziły z czasem do nadania mu złagodzonej, żartobliwej postaci. Zob. na ten temat К. К w a ś n i e w i с z, Pol­ ské lidové masopustní obyčeje, [w:] Masopustní tradice, Brno 1979, s. 115-116. �177 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE albo j a ł ó w k ę . T a k p r z e p y t o w a l i k a w a l e r o w i e o d z i e w c z y n y w m i ę s o ­ puście". Trwalsze o k a z a ł y się za to genetycznie bardzo stare — a l b o w i e m w y w o d z ą c e się z p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h o b r z ę d ó w zadusznych — ostat­ kowe zakazy magiczne, po części respektowane do dzisiaj. Zakazy te z a b r a n i a ł y przez t r z y d n i szyć, p r z ą ś ć i czyćhrać w e ł n ę , a k t o b y je z ł a m a ł , b ę d z i e w godzinie ś m i e r c i o d c z u w a ł bolesne k ł u c i e w piersiach. W t y m s a m y m czasie nie w o l n o t e ż b y ł o w y r z u c a ć l u b w y w o z i ć o b o r n i k a pod g r o ź b ą zniszczenia u p r a w p o l o w y c h przez myszy. Nie n a l e ż a ł o r ó w ­ n i e ż niczego p r z y n o s i ć b ą d ź p r z y w o z i ć do domu, trzeba b y ł o natomiast p o z b y ć się z d o m u ś m i e c i . Urodzona z k o ń c e m X I X w . mieszkanka Brennej-Bukowej wspomina: 3 1 „Co było roboty, zamiatania w ostatki [...] Wszystko sie pozamiatało — izby, sieni, góry (strychy), a spakowało sie do kosza na śmieci, a odniosło sie kęs od chałupy do łasa, poza granice ,[...] Mówili, że wtedy nie przyjdą ani myszy, ani szczury, ani błechy [pchły]. Żodnego dziadostwa nie byndzie w chałupie. Jeszcze teraz w ostatki zamiatają i wynoszą do łasa śmieci [...] W ostatki drzewa z lasu wozić nie wolno, bo gady [węże] przysmycza sie do chałupy. Nic też nie wolno do chałupy przynosić. Jakby kto co przyniós, a zostawił w sieni — zaraz krzyczeli i kazali mu zabierać" . i 2 Wspomniane t u regionalne zakazy ostatkowe m a j ą w y r a ź n e cechy m y ś l e n i a magicznego i z p u n k t u w i d z e n i a p e ł n i o n y c h f u n k c j i m o ż n a j e z a k w a l i f i k o w a ć do p r a k t y k o c h r o n n o - z a b e z p i e c z a j ą c y c h . P i e r w o t n e t r e ś ­ ci, j a k j u ż wspomniano, ł ą c z y ć n a l e ż y z p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i m i w i e r z e ­ n i a m i i o b r z ę d a m i zadusznymi. R e l i k t o w e f o r m y z a k a z ó w tego t y p u w o b r ę b i e r o k u o b r z ę d o w e g o znane s ą t a k ż e z i n n y c h t e r e n ó w Polski, w t y m także z t e r e n ó w karpackich. I I . Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY W I O S E N N E W Beskidzie Ś l ą s k i m wiosna nadchodzi p ó ź n i e j n i ż na terenach r ó w ­ n i n n y c h . Pogranicze p ó r r o k u zbiega się na ogół w czasie z okresem W i e l k i e g o P o s t u . U k s z t a ł t o w a n e na p o d ł o ż u w i e r z e n i o w o - k u l t o 8 1 Zakazy tego typu uchodzą w świetle badań genetyczno-porównawczych za relikty wiosennych uroczystości ku czci zmarłych przodków, które obchodzono za­ równo w kręgu śródziemnomorskiej kultury antycznej, jak też na terenach po­ ł u d n i o w e j i wschodniej Słowiańszczyzny. Zakazy te, analogicznie do zakazów bo­ żonarodzeniowych, w y k l u c z a ł y wykonywanie niektórych czynności z uwagi na obec­ ność dusz zmarłych. Zob. na ten temat K l i m a s z e w s k a , Zakazy magiczne..., s. 119-124. Warto dodać, że podobne zakazy obowiązywały w tradycyjnej obrzędo­ wości pogrzebowej od momentu śmierci do chwili pochówka członka w s p ó l n o t y rodzinnej i terytorialnej. 3 2 O ostatkowych nakazach sprzątania i wynoszenia śmieci poza obręb gospo­ darstwa, jak też o zakazach przynoszenia czegokolwiek do domu, wspomina r ó w ­ nież E . S w i b ó w n a , Materiały ludoznawcze z Brennej, „Zaranie Śląskie", R. 5: 1929, z. 2, s. 98. 12 — Etnografia Polska t. 28/1 �178 KRYSTYNA KWASNIEWICZ w y m r y g o r y i zakazy wielkopostne p o c i ą g n ę ł y za s o b ą t a k ż e o d p o w i e d ­ nie konsekwencje obyczajowe i zwyczajowe. Post rozpoczyna się od ś r o d y w s t ę p n e j , zwanej t e ż Popielcem. Z p o c z ą t k i e m stulecia w t y m d n i u k o b i e t y s z o r o w a ł y p o p i o ł e m g a r n k i , aby nie p o z o s t a ł a w n i c h c h o ć ­ b y odrobina t ł u s z c z u . O d t ą d j e d y n ą d o p u s z c z a l n ą o m a s t ą b y ł olej r o ś l i n ­ ny, a p o ż y w i e n i e m c o d z i e n n y m ż u r , kiszona kapusta, gotowane karpiele, pieczone z i e m n i a k i i p o l e w k a z suszonych o w o c ó w . We wszystkie ś r o d y , p i ą t k i i soboty o b y w a n o się n a w e t bez m l e k a . Z a m i e r a ł o ż y c i e t o w a r z y ­ skie, c i c h ł o m u z y k o w a n i e , gospody ś w i e c i ł y p u s t k a m i . N i e n a l e ż a ł o s i ę s t r o i ć . O b o w i ą z y w a ł y u b i o r y w kolorach ciemnych, skromne, podnisz­ czone. Obecnie ograniczenia wielkopostne d o t y c z ą g ł ó w n i e ś r o d y popielco­ w e j i W i e l k i e g o P i ą t k u . Zabaw ani wesel nie w y p r a w i a się w t y m o k r e ­ sie, poza t y m ż y c i e toczy się n o r m a l n y m r y t m e m . W p r z e s z ł o ś c i na okres W i e l k i e g o Postu p r z y p a d a ł y zwyczajowe o b ­ chody d o m ó w przez t a k zwane morzany i grzegorzy. Zwyczaje te, b a r ­ dzo s ł a b o zachowane w p a m i ę c i w s p ó ł c z e s n e g o najstarszego pokolenia, z a n i k ł y prawdopodobnie w t r a k c i e I w o j n y ś w i a t o w e j , nieco d ł u ż e j za­ c h o w u j ą c się w g ó r s k i c h p r z y s i ó ł k a c h . W e d ł u g r e l a c j i z takiego w ł a ś n i e p r z y s i ó ł k a z J a w o r z y n k i - Z a p a s i e k : „ D a w n i e j w e W i e l k i m P o ś c i e cho­ d z i ł y po w s i m o r z a n y . To b y ł y d w i e k i l k u n a s t o l e t n i e dziewczyny, k t ó r e n o s i ł y l a l k ę d u ż ą j a k n i e m o w l ę , z r o b i o n ą ze szmatek i p r z y b r a n ą p i ę k n i e w s t ę g a m i . W c h o d z i ł y do d o m ó w z t ą l a l k ą , ś p i e w a ł y p i e ś n i w i e l k o p o s t ­ ne, d o s t a w a ł y za to j a j k a i p i e n i ą d z e " . S z e ś ć d z i e s i ę c i o l e t n i a obecnie i n ­ f o r m á t o r k a także jako dziewczynka chodziła z m o r z a n ą . Ś p i e w a ł a przy tej okazji p i e ś ń z a c z y n a j ą c ą się od s ł ó w : „ P o d z i ę k u j m y C h r y s t u P a n u , a o d d a j m y cześć i c h w a ł ę Jemu, bo O n przez swe u m ę c z e n i e r a c z y ł n a m d a ć g r z e c h ó w odpuszczenie". L a l k i nie niszczono, lecz chowano j ą na n a s t ę p n y r o k . M o ż n a s ą d z i ć , że w s p o m n i a n y zwyczaj s t a n o w i silnie z d e f o r m o w a n ą p o s t a ć prastarego o b r z ę d u marzanny. P o s t a ć w ł a ś c i w a tego o b r z ę d u , to jest topienie ś m i e r c i - z i m y pod p o s t a c i ą s ł o m i a n e j k u k ł y , zwanej M a r z a n n ą , b y ł a charakterystyczna przede w s z y s t k i m dla t e r e ­ n ó w Polski P o ł u d n i o w o - Z a c h o d n i e j i częściowo Polski Ś r o d k o w e j . 3 3 3 4 8 8 W trakcie badań terenowych nie napotkano tego zwyczaju w Brennej. N a ­ tomiast o analogicznej jego formie na terenie Istebnej, Koniakowa i innych wsi Beskidu Śląskiego zob. M. S z u b e r t ó w a, Dary i świadczenia obrzędowe, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950/51, s. 591-592; K . K a c z k o , Zwyczaje do­ roczne i rodzinne, [w:] Zabytki kultury ludowej na Śląsku i w Częstochowskiem Bytom 1975, s. 155; J . O n d r u s z, Obrzędy i zwyczaje, [w:] Płyniesz Olzo..., t. 1, Ostrawa 1970, s. 198. J a k wynika ze wspomnianych prac morzany z Beskidu Ś l ą ­ skiego rekrutowały się wyłącznie z biedoty wiejskiej. Podobnie było niegdyś i na Opolszczyźnie gdzie „morzanki to była zabawa bidoty. Zebracka zabawa. Dziouchy i golca chodziły po prośbie. Tera to im wstyd". Cytat za: S. W a s i l e w s k i , Na Śląsku Opolskim, Katowice 1937, s. 166. Zob. Z . S t a s z c z a k , Śląska forma obrzędu marzanny i gaika na tle po­ równawczym, Opole 1964, s. 12-13. y 8 4 �179 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE W e d ł u g r e l a c j i z tego samego ź r ó d ł a z Zapasiek, w d n i u ś w . G r z e ­ g o r z a (12 I I I ) chodzili po w s i t z w . grzegorze. B y l i to trzej c h ł o p c y u b r a n i w b i a ł e , s i ę g a j ą c e kolan, koszule p r z e w i ą z a n e p a s k a m i i w w y ­ sokie b i a ł e papierowe czapki. Obnosili po w s i b r z ó z k ę u s t r o j o n ą we w s t ą ż k i z marszczonej b i b u ł y , a w c h o d z ą c do d o m ó w r y t m i c z n i e s t u k a l i t ą b r z ó z k ą w p o d ł o g ę m ó w i ą c : „ A swe d z i t k i do s z k o ł y , a swe d z i t k i m i ł u j ą . A swe d z i t k i do szkoły, a s w y c h o j c ó w s z a n u j ą " . N a p r z e ł o m i e lat czterdziestych i p i ę ć d z i e s i ą t y c h naszego w i e k u zanotowano w I s t e b ­ nej o wiele d ł u ż s z y tekst oracji w y g ł a s z a n e j przez „ c h ł o p c ó w z b r z ó z ­ k ą " . W e d ł u g i n t e r p r e t a c j i uzyskanej w terenie, zwyczaj ten m i a ł p r z y ­ p o m i n a ć , że nadchodzi wiosna. W r z e c z y w i s t o ś c i w y k s z t a ł c i ł się zapewne 3 5 Ryc. 3. Grzegorze — czyli chłopcy z brzózką. Istebna 1947 Fot. H . Hermanowicz 1 5 Zob. S z u b e r t ó w a, Dary..., s. 592-593. �180 KRYSTYNA KWASNIEWICZ na skutek przemieszania się cech t y p o w y c h dla l u d o w e j o b r z ę d o w o ś c i wiosennej z t r a d y c j a m i ż a k o w s k i c h gregorianek . Niedwuznacznie j u ż w o b r z ę d o w o ś ć w i o s e n n ą w p r o w a d z a ostatnia n i e ­ dziela Wielkiego Postu, zwana N i e d z i e l ą P a l m o w ą . Z w y c z a j e m powszechnym jest ś w i ę c e n i e w t y m d n i u g a ł ą z e k z baziami, c z y l i p a l m wielkanocnych, na terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o z w a n y c h kociankami. W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j p a l m y wielkanocne b y ł y w a ż n y m akcesorium o b r z ę d o w y m p e ł n i ą c y m rozbudowane funkcje k u l t o w o - m a g i c z n e . N i e ­ k t ó r e z n i c h z a c h o w a ł y a k t u a l n o ś ć do c z a s ó w obecnych. W o d r ó ż n i e n i u od bardzo o k a z a ł y c h p a l m z i n n y c h r e g i o n ó w K a r p a t (np. z okolic N o ­ wego S ą c z a czy Rabki) k o c i a n k i g ó r a l i ś l ą s k i c h p r e z e n t u j ą się skromnie. T w o r z y je w i ą z k a g a ł ą z e k w i e r z b o w y c h p r z y s t r a j a n y c h n i e k i e d y leską ( l e s z c z y n ą ) , j o d e ł k ą i zimzielonem ( w i d ł a k i e m ?). D a w n i e j do kocianki w k ł a d a n o t a k ż e g a ł ą z k i cisu, olchy i j a ł o w c a . N i e m a o k r e ś l o n y c h t r a ­ d y c j i p r e f e r u j ą c y c h p ł e ć l u b w i e k o s ó b n i o s ą c y c h k o c i a n k i do kościoła, natomiast panuje opinia, że przez p o ś w i ę c e n i e n a b y w a j ą one c u d o w n y c h w ł a ś c i w o ś c i . Starsi r o l n i c y n a d a l z p e ł n ą p o w a g ą d o k o n u j ą za i c h po­ ś r e d n i c t w e m r ó ż n y c h p r a k t y k z w y c z a j o w y c h . K ł a d ą np. kocianki pod p i e r w s z ą s k i b ę o r z ą c pole pod owies, z a t y k a j ą w n a r o ż n i k a c h z a g o n ó w s a d z ą c z i e m n i a k i oraz s i e j ą c k a p u s t ę i k w a k i , a p o s t ę p u j ą tak, celem zapewnienia p o m y ś l n e g o przebiegu p r o c e s ó w w e g e t a c y j n y c h i o c h r o n y przed gradobiciem. G a ł ą z k i kocianki przechowuje się t a k ż e na s t r y c h u , by strzegły dom przed uderzeniem pioruna. 3 6 3 7 P r a k t y k i zwyczajowe z w i ą z a n e z W i e l k i m T y g o d n i e m p r z y p a d a j ą na d r u g ą jego p o ł o w ę p o c z ą w s z y od W i e l k i e g o C z w a r t k u . W tym w ł a ś n i e d n i u ś l ą s c y g ó r a l e beskidzcy p r a k t y k o w a l i k u l t o w o - m a g i c z n y zabieg na urodzaj o w o c ó w . G d y d z w o n y k o ś c i e l n e o d z y w a ł y się po raz ostatni przed „ z a w i ą z a n i e m " , b i e g l i do s a d ó w i p o t r z ą s a l i d r z e w k a m i o w o c o w y m i , b y p o b u d z i ć j e do ż y c i a i owocowania. J a k k o l w i e k n i e w i e l e o s ó b p a m i ę t a j u ż , że tak n a l e ż a ł o p o s t ę p o w a ć , s ą i tacy, k t ó r z y do tej p o r y zabieg ten w y k o n u j ą . Na p r z y k ł a d j e d n a s p o ś r ó d starszych mieszka­ nek B r e n n e j t w i e r d z i , że s ł y s z ą c d z w o n y w W i e l k i C z w a r t e k w y c h o d z i do o g r ó d k a , b y k a ż d e d r z e w k o owocowe c h o ć b y d o t k n ą ć r ę k ą . W nocy z Wielkiego C z w a r t k u na W i e l k i P i ą t e k o b o w i ą z y w a ł o ob­ r z ę d o w e mycie się w wodzie b i e ż ą c e j . Obecnie zwyczaj t e n w y k a z u j e w y r a ź n e tendencje regresywne. Z r ó ż n i c o w a n y stosunek do tej k w e s t i i najlepiej z i l u s t r o w a ć a u t e n t y c z n y m i w y p o w i e d z i a m i : „Ojciec wszystkich wyganiol. Trzeba było iść. W y z u w a ł o sie nogi i trzeba było je zamoczyć, a potem obmyć sie do pasa, nie ocierać sie i szybko do chałupy, żeby obmyć ze siebie te grzechy, tak jak Chrystus mył wszystkim grzesznikom 3 6 O „gregoriankach" zob. пр.: С. W i t k o w s k i , Doroczne polskie i zwyczaje ludowe, K r a k ó w 1965, s. 32; G. D ą b r o w s k a , Obrzędy i doroczne jako widowisko, t. 2, Warszawa 1971, s. 33-36. K a c z k o , Zwyczaje..., s. 174. 8 7 obrzędy zwyczaje �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 181 nogi. Myli sie też po twarzy pieniądzem srebrnym albo złotym, żeby być tak zdro­ wym, jak ten pieniądz [...] Jo jak by teroz powiedzioł w domu, żeby poszli do rzeki, to by powiedzieli czy jo jest gupi, czy co? Przecież to jest dwudziesty wiek" — stwierdza informator urodzony z początkiem stulecia. „W Wielki Piątek przed wschodem słońca trzeba iść do rzeki i obmyć sie na pamiątkę, że Pana Jezusa wrzucili do rzeki. To trzeba zrobić przed wschodem słońca, bo potem kruk sie okapie w tej wodzie i ona już będzie nieczysta. To jest na uzdrowienie. Mnie bolowało strasznie w krzyżach, tak żech sie trzy razy obmywała. To pomogło. Jo w to bardzo wierze" — wyznaje z kolei 60-letnia kobieta. „Tata w to nie wierzył, ale jo sam widzioł, że niekiery poszedł do rzyki chory na oczy, a wrócił zdrowy. Tata sie obawioł, że ktoś może b y ć w y ż e j od niego i ta choroba na niego spły­ nie" — m ó w i stary mężczyzna niepewny, jakie powinien zająć w tej sprawie stanowisko. Jeszcze i n n y z i n f o r m a t o r ó w , u r o d z o n y z k o ń c e m X I X w., do d z i ś przynosi w o d ę z r z e k i w w i a d r z e i b u d z i w s z y s t k i c h d o m o w n i k ó w , ż e b y się w n i e j o b m y l i . W p r z e s z ł o ś c i , do k t ó r e j s i ę g a j u ż t y l k o p a m i ę ć starszego pokolenia m i e s z k a ń c ó w regionu, z W i e l k i m P i ą t k i e m ł ą c z y ł y się zapewne zakazy wierzeniowo-magiczne, bardzo z b l i ż o n e do t y c h , k t ó r e o b o w i ą z y ­ w a ł y i na p o z o s t a ł y c h ziemiach polskich. W ś r ó d n i c h na p i e r w s z y m m i e j ­ scu n a l e ż y w y m i e n i ć zakaz prac p o l o w y c h , p o s i a d a j ą c y o k o l i c z n o ś c i o w ą a n a l o g i ę w l u d o w e j o b r z ę d o w o ś c i pogrzebowej . W t y m t e ż k o n t e k ś c i e m o ż n a z i n t e r p r e t o w a ć c h a r a k t e r y s t y c z n ą w y p o w i e d ź , iż: „ D a w n i e j w e W i e l k i P i ą t e k nie r o b i l i nic. Ś w i ę t o w a l i t y m u , że Pan Jezus w grobie l e ż y . Bo do tej p o r y , g d y c z ł o w i e k l e ż y na marach, to n i k t nie ś m i e w c a ł e j okolicy w p o l u r o b i ć " . 3 8 O b r z ę d o w o ś ć W i e l k i e j S o b o t y w i ą ż e się z k o ś c i e l n y m i cere­ m o n i a m i ś w i ę c e n i a ognia i w o d y . Rozpowszechniony t a k bardzo w P o l ­ sce — w t y m t a k ż e i w i n n y c h regionach K a r p a t — zwyczaj ś w i ę c e n i a p o k a r m ó w w i e l k a n o c n y c h , jeszcze przed n i e w i e l u l a t y nie b y ł w B e s k i ­ dzie Ś l ą s k i m w ogóle znany. M i e s z k a ń c y badanych w s i t w i e r d z ą , że od najstarszych l u d z i nie słyszeli, aby k i e d y k o l w i e k i s t n i a ł . Od k i l k u n a s t u lat k l e r k a t o l i c k i propaguje zwyczaj ś w i ę c e n i a p o k a r m ó w w i e l k a n o c n y c h , j a k dotychczas j e d n a k bez w i ę k s z e g o powodzenia. Ceremonia ś w i ę c e n i a cgnia k o j a r z y się za to •— z w ł a s z c z a w Istebnej — z o d l e g ł y m i t r a d y c j a ­ m i . Rozpalany t u przed k o ś c i o ł e m stos do dziś nazywa się paleniem Ju­ dasza, a w i e r n i z a b i e r a j ą do d o m ó w w ę g i e l k i drzewne i o k a d z a j ą n i m i konie „ ż e b y się dobrze c h o w a ł y " . W nieco dalszej p r z e s z ł o ś c i „ w Gole­ szowie i w Istebnej palono w W i e l k ą S o b o t ę p r z e d k o ś c i o ł e m k u k ł ę 3 8 Lęk, aby „umartwiająca" siła zmarłego nie przenosiła się na otoczenie, przy­ brał na gruncie obrzędowości rodzinnej postać rozmaitych zakazów magicznych o charakterze profilaktyczno-izolacyjnym. Między innymi wstrzymywano się od prac polowych, by nie zaszkodzić procesowi wegetacji roślin uprawnych. O zwy­ czajowych zakazach przestrzeganych do chwili pochówka zmarłego współmieszkańca wsi zob. K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje i obrzędy..., s. 111-112. �182 KRYSTYNA KWASNIEWICZ z w a n ą Judaszem, k t ó r e j opalone f r a g m e n t y zabierano do d o m u j a k o o c h r o n ę przed p i o r u n e m " . L . D u b i e l w s p o m i n a ponadto, że po w e t k n i ę ­ c i u t y c h n i e d o p a ł k ó w za k r o k w i e na s t r y c h u kropiono je w o d ą ś w i ę ­ c o n ą . Obecnie od p o ś w i ę c o n e g o ognia k a p ł a n zapala ś w i e c ę p a s c h a l n ą , od k t ó r e j w i e r n i z a p a l a j ą z k o l e i ś w i e c e przyniesione z d o m ó w . Ś w i e c e tc w c i ą g u r o k u p e ł n i ą r o l ę z b l i ż o n ą do g r o m n i c i są p r z e c h o w y w a n e z r ó w n y m pietyzmem. 3 9 4 0 Woda ś w i ę c o n a w W i e l k ą S o b o t ę nosi n a z w ę wody chrzcielnej. W go­ spodarstwie stosuje się j ą do k r o p i e n i a k r ó w i g ę s i p r z e d p i e r w s z y m w i o s e n n y m w y p a s e m oraz ś w i e ż o w y k l u t y c h p i s k l ą t . W o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej „ s ł u ż b y do c h r z t u dzieci jeszcze nie narodzonych, a w i ę c p ł o d ó w p r z e b y w a j ą c y c h w ł o n i e m a t k i , n i e m o w l ą t s ł a b y c h po urodzeniu, do b ł o g o s ł a w i e ń s t w a m ł o d e j p a r y dokonywanego podczas u r o c z y s t o ś c i d o ­ m o w y c h p o p r z e d z a j ą c y c h w y j a z d do kościoła, a t a k ż e do k r o p i e n i a u m i e ­ r a j ą c e g o , aby m i a ł l ż e j s z ą ś m i e r ć " . 4 1 Ś w i ę t a w i e l k a n o c n e r o z p o c z y n a ł y się o d r e z u r e k c j i . Jednak o p r ó c z p r a k t y k o w a n y c h w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j s t r z a ł ó w „ n a v i v a t " o d d a w a n y c h ze specjalnych m o ź d z i e r z y , i n n y c h z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z t y m n a b o ż e ń s t w e m nie zanotowano. D o m o w e u r o c z y s t o ś c i ś w i ą t e c z n e o t w i e r a ł o ś n i a d a n i e wielkanocne, na k t ó r e zgodnie z t r a d y c j ą jedzono wajeśnicę. Niedziela wielka­ n o c n a , podobnie j a k p i e r w s z y d z i e ń ś w i ą t Bożego Narodzenia, o b w a ­ r o w a n a b y ł a n i e g d y ś z w y c z a j o w y m i zakazami w y k o n y w a n i a r ó ż n y c h c z y n n o ś c i , p r z y j m o w a n i a gości i w y d a l a n i a s i ę z d o m u . Od o k r e s u m i ę ­ dzywojennego u p o w s z e c h n i ł się zwyczaj u s t a w i a n i a w o g r ó d k u koszycz­ ka z j a j k a m i dla dzieci „od z a j ą c a " . W s p ó ł c z e s n y „ z a j ą c w i e l k a n o c n y " p r z y n o s i dzieciom koszyczki ze s ł o d y c z a m i . P o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y k o j a r z y się do d z i ś z t r a d y c y j ­ n y m z w y c z a j e m wzajemnego oblewania s i ę ^ o d ą . W p r z e s z ł o ś c i ł ą c z y ł się t a k ż e z c h ł o s t ą o b r z ę d o w ą , z zabiegami m a g i c z n y m i na urodzaj o w o ­ c ó w , a w n i e k t ó r y c h wsiach r ó w n i e ż z obchodem gaika. D z i e ń ten nosi g w a r o w ą n a z w ę śmiergustu. Jak w s p o m i n a j ą i n f o r m a t o r z y , k a ż d y bez w z g l ę d u na p ł e ć i w i e k m ó g ł s i ę s p o d z i e w a ć , że w śmiergust zostanie z l a n y do suchej n i t k i . Najbardziej s p e k t a k u l a r n e sceny o d b y w a ł y się p r z y studniach, gdzie parobcy nie ż a ł o w a l i w o d y d z i e w c z ę t o m , z w ł a s z c z a t y m s z c z e g ó l n i e l u b i a n y m . Ż e polewanie w o d ą m i a ł o n i e g d y ś g ł ę b s z y sens o b r z ę d o w y , że b y ł o a k t e m u n a o c z n i a j ą c y m ż y c i o d a j n ą moc w o d y , m o ż e ś w i a d c z y ć relacja i s t e b n i a ń s k i e g o proboszcza ks. G r i m a : „ ś m i g u ś n i cy p r z y p o l e w a n i u d z i e w c z ą t d o p o m i n a l i się o z a p ł a t ę : P r z y s z l i c h m y t u 8 9 K a c z k o , Zwyczaje..., s. 145. L . D u b i e l , Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Śląskim 1950, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 9: 1975, z. 2, s. 48. T y l k o w a , Zdobywanie..., s. 129. 4 0 4 1 w latach 1860- �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 183 po ś m i e r g u ś c i e , j y n y nas t e ż nie o p u ś c i e . K o p e wajec a font s z p y r k i nagotujcie. N i mocie t u o s p a ł e g o , leniwego, p r z y s z l i c h m y go o c z y r s t w i ć w o d z i c z k ą w o n i ą c ą , ze ź r ó d ł a c i e k ą c ą " . 1 2 Z w y c z a j wzajemnego oblewania się nie jest obecnie t r a k t o w a n y a ż z t a k ą d o s ł o w n o ś c i ą . W i a d r a w o d y u s t ę p u j ą coraz częściej s y m b o l i c z n y m f l a k o n i k o m p e r f u m . W o d ą o b l e w a j ą się g ł ó w n i e dzieci we w ł a s n y m g r o ­ nie r ó w i e ś n i c z y m . Obok mokrego śmiergustu d o c h o w a ł y się t r a d y c j e w i e l k a n o c n e j c h ł o ­ sty o b r z ę d o w e j . Jak podaje M . Szubertowa, w Istebnej jeszcze z k o ń c e m lat czterdziestych naszego w i e k u ś m i g u ś n i c y , oblawszy d o m o w n i k ó w w o d ą , u d e r z a l i i c h po nogach i r ę k a c h buczkami ( g a ł ę z i a m i ) m ó w i ą c : „ ż e ­ b y n ó ż k i nie c h r o m a ł y , ż e b y g ł ó w k a nie b o l a ł a " . M n i e j w i ę c e j w latach I w o j n y ś w i a t o w e j r o l ę r ó z g i p e ł n i ł y p ę d y t r z c i n y c u k r o w e j zwanej . . s ł o d k i m d r z e w e m " . Parobcy u d e r z a l i n i m i po nogach d z i e w c z ę t a w r a ­ c a j ą c e w p o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y z kościoła, po c z y m zapraszali j e cło gospody, gdzie po p o c z ę s t u n k u w ó d k ą k a ż d y c h ł o p a k o d d a w a ł swoje „ s ł o d k i e d r z e w o " dziewczynie, do k t ó r e j c h c i a ł się z a l e c a ć , a k t ó r a na znak p r z y c h y l n o ś c i p o w i n n a je z j e ś ć . O „ s ł o d k i m d r z e w i e " w s p o m i ­ n a j ą jeszcze obecnie starzy m i e s z k a ń c y B r e n n e j . Ż y w s z y o d d ź w i ę k w tej w s i b u d z ą j e d n a k wspomnienia c h ł o s t y w i e l k a n o c n e j , dokonywanej p r z y u ż y c i u specjalnych b i c z ó w p l e c i o n y c h z 8 c i e n k i c h p r ę t ó w w i e r z b o w y c h , z w a n y c h karwaczami. P r z e d k o ś c i o ł e m parobcy c h ł o s z c z ą c n i m i po n o ­ gach d z i e w c z ę t a m ó w i l i : „ M u s z e m y cie b i ć , ż n ą ć — ż e b y cie b ł e c h y nie g r y z ł y " . Po n a b o ż e ń s t w i e zabierali karwacze do d o m ó w , a g d y w c i ą g u r o k u z a c h o r o w a ł a k r o w a , w t e d y o k ł a d a l i j ą t a k i m karwaczem, aby cho­ r o b ę p r z e p ę d z i ć . W p o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y o d b y w a ł a się zawsze zaba­ w a w miejscowej gospodzie. C z ę s t o k r o ć k o ń c z y ł a się ona b ó j k ą , w k t ó r e j w r u c h s z ł y wspomniane karwacze. Skutki takich bijatyk bywały opła­ kane. Dlatego j u ż po ostatniej w o j n i e m i l i c j a z a b r o n i ł a chodzenia po w s i z karwaczami. 4 3 W t y m s a m y m d n i u , dla zapewnienia u r o d z a j ó w w sadach, wieszano na g a ł ę z i a c h w y d m u s z k i z j a j e k z u ż y t y c h na ś w i ą t e c z n ą wajeśnicę. Jeśli k t ó r e ś drzewko słabo rodziło, mężczyźni lub chłopcy odgrywali zwycza­ j o w ą s c e n ę s y m b o l i c z n ą . Podczas g d y jeden z n i c h z a m i e r z a ł się sie­ k i e r ą u d a j ą c , że chce d r z e w k o ściąć, d r u g i w y s t ę p o w a ł w r o l i o b r o ń c y z a p e w n i a j ą c , że d r z e w k o się p o p r a w i . W ó w c z a s t r z e c i uczestnik tej sceny r z u c a ł s k o r u p k i z j a j e k na gałęzie. Z n i e k t ó r y c h w y p o w i e d z i w y n i k a t a k ż e , iż w p o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y gospodarz o b w i ą z y w a ł d r z e w k a 4 4 4 2 G r i m , Materiały..., s. 130. S z u b e r t o w a , Dary..., s. 594-595. Analogiczne sceny na innych terenach Polski Południowej miały miejsce wieczorem po wieczerzy wigilijnej. Por. np. K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje lu­ dowe okresu Bożego Narodzenia, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, t. 6, K r a k ó w 1976, t. 226; t e j ż e , Zwyczaje doroczne..., s. 154. 4 3 4 4 �184 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ p o w r ó s ł a m i ze s ł o m y , g d y ż „ c h o d z i ł o o to, ż e b y szkodniki, co m i a ł y w e j ś ć i z g r y ź ć t e n owoc, z o s t a ł y p r z e w i ą z a n e " . Wspomniane p r a k t y k i magiczne stosowano m n i e j w i ę c e j do c z a s ó w I I w o j n y ś w i a t o w e j . P o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y b y ł t a k ż e d n i e m obchodu g a i к a. T e n bardzo d a w n y o b r z ę d , na terenie P o l s k i c h a r a k t e r y s t y c z n y g ł ó w n i e d l a r e g i o n ó w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h i zachodnich , jeszcze w okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m b y ł d o s y ć rozpowszechniony na terenie B r e n n e j , natomiast w t r a k c i e b a d a ń nie napotkano t r a d y c j i g a i k o w y c h ani w Istebnej, a n i w Jaworzynce . W y r a ź n e m u regresowi u l e g ł w czasie w o j n y . W p i e r w ­ szych l a t a c h po j e j z a k o ń c z e n i u w y s t ę p o w a ł j u ż t y l k o sporadycznie n a górskich obrzeżach wsi. 4 5 4 e G a i k i e m nazywano d r z e w k o iglaste, n a j c z ę ś c i e j j o d ł o w e , p r z y b r a n e we w s t ą ż k i , w y d m u s z k i z j a j e k i d z w o n e c z k i , obnoszone po w s i przez trzyosobowe g r u p k i k i l k u n a s t o l e t n i c h dziewczynek. P o d c h o d z ą c pod o k n a domów śpiewały: „Niechaj wam tu będzie Jezus pochwalony. / Do tego tu domku tak przystę­ pujemy. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony! / Zdało się nam zdało, że się w polu mroczy, / A to gazdoszkowi czerniły się oczy. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony! / Zdało się nam zdało, że w polu gorzało, / A to gaździneczce liczko zakwitało. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony! / A na tym gaiczku malowane wajca, / Som też tu dzieweczki szykowne do tańca. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony!" 47 P o d ł u g miejscowej o p i n i i z w y c z a j o w y m pretekstem obnoszenia po w s i gaika b y ł y c h ę ć z ł o ż e n i a ż y c z e ń ś w i ą t e c z n y c h . D o d a t k o w y m b o d ź c e m b y ł t e ż aspekt ekonomiczny. Z g a i k i e m c h o d z i ł y d z i e w c z y n k i z u b o g i c h r o d z i n . S ł o d y c z e , j a j k a i p i e n i ą d z e , k t ó r y m i j e obdarzano, s t a n o w i ł y za­ tem atrakcyjną formę rewanżu. Obecnie z e s p ó ł f o l k l o r y s t y c z n y z B r e n n e j r e a k t y w o w a ł o b c h ó d g a i k a w f o r m i e w i d o w i s k a estradowego. W ś r ó d z w y c z a j ó w w i o s e n n y c h n a w i ą z u j ą c y c h do s y m b o l i k i zielonego d r z e w k a trzeba w y m i e n i ć t a k ż e zwyczaj s t a w i a n i a m a j ó w (1 V ) . K . M o s z y ń s k i na naszych ziemiach zwyczaj t e n zalicza do zachodniopols k i c h . T . K a r w i c k a s t w i e r d z a , . i ż „ s t a w i a n i e w o b e j ś c i a c h i na p ł a c a c h 4 8 4 5 Zob. S t a s z c z a k , Śląska forma..., s. 19. Ten stan rzeczy potwierdza mapa zasięgu z w y c z a j ó w wiosennych zamiesz­ czona w Katalogu Pokonkursowej Wystawy Zwyczaje Ludowe na Śląsku. Opr. В. B a z i e l i c h , Bytom 1960. Natomiast Szubertowa wspomina, iż w ostatnich latach ubiegłego wieku do Jaworzynki przychodziły dziewczęta z sąsiednich tere­ n ó w Słowacji, które oprócz lalki, jaką nosiły morzany, miały ze sobą moiczek (drzewko jodłowe) przybrany wstążkami. S z u b e r t o w a , Dary..., s. 593. Zapis tekstu, prawdopodobnie niekompletny, pochodzi z Brennej-Leśnicy. Obszerny opis tradycyjnego obrzędu gaika z terenu Beskidu Śląskiego podają m, in. O n d r u s-z, Obrzędy..., s. 199-201, oraz P i l c h , Wisła..., s. 42-44. K . M o s z y ń s k i , Regionalne zwyczaje doroczne, „Kalendarz Ilustrowany Kuriera Codziennego na rok 1938", K r a k ó w 1937, s. 80. 4 8 4 7 4 8 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E 185 w i e j s k i c h w okresie w i o s e n n y m w y s o k i c h d r z e w l u b s ł u p ó w p r z y b r a ­ n y c h z i e l e n i ą — to zwyczaj bardzo szeroko rozpowszechniony w Europie Zachodniej i Ś r o d k o w e j , a t a k ż e c z ę ś c i o w o Wschodniej i P o ł u d n i o w e j " . Maje z B e s k i d u Ś l ą s k i e g o m o ż n a u z n a ć za o b r z ę d o w ą f o r m ę z a l o t ó w 4 9 0 w y r a ź n y c h asocjacjach obyczajowych. W nocy z 30 k w i e t n i a na 1 maja c h ł o p a k , k t ó r y c h c i a ł p o z y s k a ć p r z y c h y l n o ś ć dziewczyny, s t a w i a ł j e j przed o k n a m i maja. B y ł o to wysokie drzewo ś w i e r k o w e od d o ł u pozba­ w i o n e g a ł ę z i i okorowane z p o z o s t a w i o n y m czubem w f o r m i e choinki, ozdabianej b a r w n y m i w s t ą ż k a m i i p o w i ą z a n y m i w p ę c z k i p i ó r k a m i gęsi. D o l n y koniec d r z e w k a n a l e ż a ł o w k o p a ć g ł ę b o k o do ziemi. K a w a l e r sta­ w i a j ą c y maja b y ł zatem zmuszony do korzystania z pomocy r ó w i e ś n i k ó w . . Z w y c z a j o w ą f o r m ą r e w a n ż u za postawienie maja b y ł p o c z ę s t u n e k , k t ó ­ r y m podejmowano nazajutrz z a l o t n i k a i jego w s p ó ł t o w a r z y s z y . Maj s t a n o w i ł p o w ó d do r a d o ś c i dla c a ł e j r o d z i n y i przede w s z y s t k i m dla samej dziewczyny: „ T a k a co m i a ł a fajnego maja, to b y ł a dumna. Nosa z a d z i r a ł a " . Z d a r z a ł y się w y p a d k i , że g d y k t ó r a ś panna nie m i a ł a p o w o ­ dzenia, ojciec i bracia po k r y j o m u s t a w i a l i j e j maja, aby nie w s t y d z i ć się przed s ą s i a d a m i . P i ę k n e g o , wysokiego maja zostawiano przez c a ł y m i e s i ą c na pokaz okolicy. Trzeba b y ł o j e d n a k ustawicznie p i l n o w a ć , aby k t o ś z a w i s t n y go nie u k r a d ł l u b — czego obawiano się najbardziej — nie p r z e w i e r c i ł . „ J a k u k r a d l i l u b p r z e w i e r c i l i , to b y ł a w i e l k a g a ń b a , w i e l k a wzgarda". P r z e w i e r c o n y maj o z n a c z a ł b o w i e m , że dziewczyna spo­ dziewa się n i e ś l u b n e g o dziecka. G d y parobcy chcieli z r o b i ć na złość k t ó r e j ś z panien, zamiast maja s t a w i a l i j e j dziada, c z y l i k u k ł ę o s a d z o n ą na p a t y k a c h , o d z i a n ą w ł a c h ­ m a n y „z w y c i ą g n i ę t y m na w i e r z c h p r z y r o d z e n i e m " . T a k i dziad posta­ w i o n y przed d o m e m o k r y w a ł strasznym w s t y d e m d z i e w c z y n ę w r a z z ca­ ł ą r o d z i n ą . W p r z e s z ł o ś c i z d a r z a ł y się j a k o b y w y p a d k i , że „ t a k i e rzeczy b r a ł y koniec nawet w s ą d z i e " . 5 0 Obecnie stawiania dziadów poniechano z u p e ł n i e , stawianie z a ś majów n a l e ż y do w i e l k i e j r z a d k o ś c i . Okres wiosenny w o b r z ę d o w o ś c i l u d o w e j z a m y k a j ą Zielone Świątki, b ę d ą c e ś w i ę t e m r o z k w i t u p r z y r o d y i ś w i ę t e m pasterzy. Z tej okazji przystrajano o d r z w i a i f u t r y n y okien g a ł ę z i a m i drzew i g l a ­ stych. W s o b o t ę p o p r z e d z a j ą c ą ś w i ę t a oraz w d r u g i i c h d z i e ń , na polach 1 pastwiskach palono ogniska. O k o l i c z n o ś c i t o w a r z y s z ą c e t e m u z w y c z a ­ j o w i n o s z ą jeszcze ś l a d y dawnej m a g i i hodowlanej i wegetacyjnej, k t ó ­ r y c h nie z d o ł a ł a z a t r z e ć nowsza i n t e r p r e t a c j a r e l i g i j n o - k u l t o w a . W B r e n ­ nej przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą sam gazda w y g a n i a ł po rannej mszy b y d ł o na pastwisko, a reszta d o m o w n i k ó w t o w a r z y s z y ł a m u w t y m . G a ź d z i n a 4 9 Т. К a r w i с к a, Zwyczaj stawiania „majów" w polskiej kulturze ludowej na tle europejskim, „Polska Sztuka Ludowa", R. 34: 1980, nr 3-4, s. 213-218. S w i b ó w n a, Materiały..., s. 100. 5 0 �186 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ z a b i e r a ł a z d o m u d u ż y rondel, k a w a ł s z p y r k i i k i l k a n a ś c i e jajek, aby na ognisku u s m a ż y ć n i e o d z o w n ą w t y m d n i u wajeśnicę i wszystkich n i ą •obdzielić. W t y m s a m y m okresie, w s o b o t ę przed Z i e l o n y m i Ś w i ą t k a m i , starzy ludzie obchodzili pola z p ł o n ą c y m i szczapami z bukowego d r e w n a s t a r a j ą c się p o r u s z a ć j a k najszybciej, aby r ó w n i e p r ę d k o u c i e k a ł y z p ó l wszystkie m y s z y i i n n e s z k o d n i k i r o ś l i n u p r a w n y c h . W d r u g i d z i e ń ś w i ą t , c z y l i w p o n i e d z i a ł e k pod w i e c z ó r , pachołcy (kilkunastoletni chłop­ cy) r o z p a l a l i ogniska — j a k m ó w i o n o — na p a m i ą t k ę o g n i s t y c h j ę z y k ó w z e s ł a n y c h przez Ducha Ś w i ę t e g o na a p o s t o ł ó w . Od ż a r u ognia zapalali maczane w smole stare m i o t ł y brzozowe i z p ł o n ą c y m i biegali m i e d z a m i w ś r ó d p ó l , na urodzaj, aby lepiej u d a ł y się z b o ż a . N a polach i ugorach g o r z a ł o w i e l e t a k i c h ognisk s k u p i a j ą c y c h g r u p y r ó w i e ś n i c z e i s ą s i e d z k i e . Obecnie, zdaniem w s z y s t k i c h i n f o r m a t o r ó w , palenie ognisk na lone Ś w i ą t k i p r a k t y k o w a n e jest w coraz s k r o m n i e j s z y m zakresie. Zie­ I I I . Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY L E T N I E W d r u g i e j p o ł o w i e r o k u r y t m o b r z ę d o w y s ł a b n i e . Z p o c z ą t k i e m lata т о к s ł o n e c z n y , a w r a z z n i m r o k gospodarczy, o s i ą g a j ą p u n k t k u l m i n a ­ c y j n y . N a polach, w sadach i ogrodach d o j r z e w a j ą p l o n y . Troska o p o ­ m y ś l n e i c h zebranie znajduje w y r a z t a k ż e w zachowaniach zwyczajo­ wych. P r z y p a d a j ą c e w t y m okresie k o ś c i e l n e ś w i ę t o B o ż e g o Ciała, u c h o d z ą c e za jedno z n a j w i ę k s z y c h ś w i ą t dorocznych, p o ś r e d n i o do­ starcza p r e t e k s t u do u t r z y m y w a n i a się k u l t o w o - m a g i c z n y c h p r a k t y k 0 charakterze z a b e z p i e c z a j ą c y m . D z i a ł a n i e tego t y p u n a d a l przypisuje s i ę g a ł ę z i o m , k t ó r y m i ozdobione b y ł y o ł t a r z e . Po procesji ludzie b i o r ą j e i z a t y k a j ą na k a ż d y m s k r a w k u pola, aby w ten s p o s ó b z a b e z p i e c z y ć p l o n y przed k l ę s k a m i ż y w i o ł o w y m i , z w ł a s z c z a przed gradem. W i e l e o s ó b s ą d z i , ż e w y s t a r c z y ł y b y do tego celu c a ł k i e m m a ł e symboliczne g a ł ą z k i , w p r a k t y c e j e d n a k — m i m o perswazji k s i ę ż y — ludzie z a b i e r a j ą c a ł e g a ł ę z i e o g a ł a c a j ą c w t e n s p o s ó b ś w i e ż o przystrojone w s p ó l n y m w y s i ł ­ k i e m p r z y b y t k i k u l t u r e l i g i j n e g o . D a w n i e j g a ł ę z i e z o ł t a r z y w celach o c h r o n n y c h p r z e c h o w y w a n o t a k ż e na strychach, w s t o d o ł a c h i w pomiesz­ czeniach i n w e n t a r s k i c h . Z o k t a w ą B o ż e g o C i a ł a ł ą c z y się o g ó l n o p o l s k i zwyczaj ś w i ę c e n i a wianków zielonych. N a b a d a n y m terenie zwyczaj t e n w y s t ę p u j e w Isteb­ nej i Jaworzynce, nie stwierdzono go natomiast w B r e n n e j . W Istebnej obecnie do w i a n k a w p l a t a się c z e r w o n ą k o n i c z y n ę , liście poziomki, c z y l i t z w . jagodnik, g a ł ą z k i czarnego bzu, zwanego bzówką, m a c i e r z a n k ę oraz k w i a t y ogrodowe. W i a n k i ś w i ę c ą k o b i e t y . D a w n i e j , aby s p o t ę g o w a ć c u ­ d o w n ą moc, p o c i e r a ł y n i m i w k o ś c i e l e o m o n s t r a n c j ę . P o ś w i ę c o n y w i a n e k n a l e ż a ł o u s u s z y ć i s c h o w a ć , b y w m i a r ę potrzeby, w f o r m i e o k a d z a ń 1 n a p a r ó w a p l i k o w a ć c h o r y m czy t e ż c i e l ą c y m się k r o w o m . K a d z i d ł o �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 187 7 w i a n k a stosowano t a k ż e do r o z p ę d z a n i a b u r z y . Obecnie f u n k c j ę t ę p r z e j m u j ą ś w i e c e ś w i ę c o n e w d n i u ś w . Jana Chrzciciela (24 V I ) . D a w n a o b r z ę d o w o ś ć ś w i ę t o j a ń s k a jest obecnie j u ż s ł a b o czytelna. Starsi p a m i ę t a j ą jeszcze, że w i g i l i a ś w . Jana u c h o d z i ł a za d z i e ń najodpowiedniejszy do zbierania r ó ż n y c h ziół leczniczych. Pola majono g a ł ę z i a m i l i p y i leszczyny, przystrajano t e ż ś w i e ż ą z i e l e n i ą i k w i a t a m i d r z w i i okna d o m ó w . Zwyczaje te m i a ł y na celu zabezpieczenie się przed b u r z ą i gradobiciem, a t a k ż e przed s z k o d l i w ą d z i a ł a l n o ś c i ą a k t y w ­ n y c h w t y m czasie czarownic. W B r e n n e j d z i e w c z ę t a r o b i ł y w d n i u ś w . Jana w i a n u s z k i w i e l k o ś c i d ł o n i z k w i t n ą c e g o żółto rozchodnika i za­ w i e s z a ł y je od z e w n ą t r z ponad d r z w i a m i i o k n a m i d o m ó w . T y c h w i a ­ n u s z k ó w u ż y w a n o p ó ź n i e j j a k o l e k u dla b y d ł a , n a j c z ę ś c i e j w f o r m i e n a p a r ó w i o k ł a d ó w na s p u c h n i ę t e w y m i ę . K w i t n ą c e g a ł ą z k i szerokolistnej o d m i a n y rozchodnika, zwanego roz­ chodem święto Jankiem, z a t y k a ł y d z i e w c z ę t a w szpary ś c i a n , po jednej g a ł ą z c e dla k a ż d e g o c z ł o n k a r o d z i n y . N a l e ż a ł o o b s e r w o w a ć s w ó j k w i a t e k . G d y u t r z y m y w a ł d ł u g o ś w i e ż o ś ć i w y g i n a ł się k u g ó r z e z n a c z y ł o , że jego w ł a ś c i c i e l b ę d z i e się c i e s z y ł d o b r y m z d r o w i e m . Szybkie z w i ę d n i ę c i e w r ó ż y ł o c h o r o b ę l u b ś m i e r ć . Ś w i ę t o j a ń s k i e w r ó ż b y tego t y p u znane s ą t a k ż e z i n n y c h r e g i o n ó w K a r p a t Polskich, np. z Beskidu S ą d e c k i e g o i Podhala . Z a r ó w n o m a t e r i a ł y terenowe j a k i w z m i a n k i w l i t e r a t u r z e p r z e d ­ miotu d a j ą p o d s t a w ę do p r z y p u s z c z e ń , że k i e d y ś palono w e w s i a c h Beskidu Ś l ą s k i e g o ognie ś w i ę t o j a ń s k i e . W e d ł u g j e d n y c h r e l a c j i u s t n y c h p a l i l i je pasterze b y d ł a , u ż y w a j ą c na o p a ł ś w i e ż e g o drzewa, aby w y t w o ­ r z y ł o się j a k n a j w i ę c e j d y m u , w e d ł u g i n n y c h , w w i g i l i ę ś w . Jana c h ł o p c y z b i e r a l i w i e l k i e ilości c h r u s t u u k ł a d a j ą c z niego w o k ó ł w b i t e j w z i e m i ę ż e r d z i w y s o k ą na k i l k a m e t r ó w watrę. G d y zapalali j ą o z m r o k u , o g r o m ­ n y s ł u p ognia w i d a ć b y ł o ze znacznej n a w e t o d l e g ł o ś c i . W B r e n n e j na ten s y g n a ł z a c z y n a ł y b i ć d z w o n y k o ś c i e l n e i oddawano s a l w ę z u s t a ­ w i o n y c h p r z e d k o ś c i o ł e m 12 m o ź d z i e ż y n a p e ł n i o n y c h p r o c h e m i t ł u c z o n ą c e g ł ą . P o n i e w a ż kościół p a r a f i a l n y w tej w s i jest pod w e z w a n i e m ś w . Jana Chrzciciela, s a l w y z m o ź d z i e ż y oddawano r ó w n i e ż w czasie nabo­ ż e ń s t w a odpustowego. Z w y c z a j u tego poniechano w 1935 r. 5 1 5 2 Pod koniec l a t a p r z y p a d a k o ś c i e l n e ś w i ę t o Wniebowzięcia M a t k i B o s k i e j (15 V I I I ) , znane pod n a z w ą M a t k i Boskiej Zielnej. W e d ł u g i n t e r p r e t a c j i t e r e n o w e j , nazwa ta w z i ę ł a się j a k o b y s t ą d , że gdy a p o s t o ł o w i e o t w o r z y l i g r ó b M a t k i Boskiej, z n a l e ź l i w n i m t y l k o k w i a t y . K o b i e t y u w a ż a ł y d a w n i e j ten d z i e ń za n a j w i ę k s z e ś w i ę t o m a r y j n e w c i ą ­ gu r o k u . Blisko 80-letni mieszkaniec B r e n n e j - H o ł c y n y wspomina: ,,Za s t a r k i k o b i e t y w t y m d n i u bardzo ś w i ę t o w a ł y . B y ł y t r z y d n i w r o k u , że 5 1 8 2 Na podstawie badań terenowych autorki. Por. np. O n d r u s z, Obrzędy..., s. 202. �188 KRYSTYNA KWASNIEWICZ nie w o l n o b y ł o z a m i a t a ć , ani m i e t ł y w z i ą ć do r ę k i . To b y ł o Boże N a r o ­ dzenie, W i e l k a n o c i Z i e l n a " . U t a r ł o się mniemanie, że c z ę s t o k r o ć w t y m d n i u p r z e c h o d z ą straszne h u r a g a n y . „Ludzie mówili, żę ten smok, co kiedyś chciał pokonać Matkę Boską, zburzył się i próbuje ją atakować jeszcze teraz, prawie po dwóch tysiącach lat. Wtedy zapalali gromniczki, wynosili łopaty do chleba i stawiali przed domem tą stroną co chleb się piecze do chmury, żeby odbijała pioruny. Obchodzili też trzy razy dom i kropili w o d ą agatową, która była najbardziej cudowna". Powszechnym zwyczajem k u l t y w o w a n y m w i n t e n c j i uczczenia M a t k i Boskiej b y ł o ś w i ę c e n i e ziela. Z w y c z a j t e n p r a k t y k o w a n y jest nadal, j a k ­ k o l w i e k j u ż nie powszechnie. K o b i e t y r o b i ą w i ą z a n k i s k ł a d a j ą c e się z r ó ż ­ n y c h dziko r o s n ą c y c h r o ś l i n i p o l n y c h k w i a t ó w . W ś r ó d n i c h w Istebnej j a k o n a j w a ż n i e j s z e w y m i e n i a się polej i czyścicę — jakoby w y j ą t k o w o s k u t e c z n ą p r z y o d c z y n i a n i u u r o k ó w . W B r e n n e j w i ą z a n k a ziela p o w i n n a z a w i e r a ć : m a c i e r z a n k ę , zimzielon, m i ę t ę , j a ł o w i e c , dziurawiec, liście j a ­ godowe (poziomkowe), liście o ż y n y , balsaminkę, ajbisz, bałszankę, polej oraz polne k w i a t y . D a w n i e j po powrocie z k o ś c i o ł a okadzano ś w i ę c o n y m zielem w n ę t r z e d o m u i pomieszczenia dla k r ó w , a t a k ż e l u d z i „ ż e b y i c h d i a b e ł nie k u s i ł " . N a s t ę p n i e w i ą z a n k ę zawieszano na s t r y c h u p r z y k r o k w i , aby b y ł a pod r ę k ą w razie potrzeby o k ł a d z e n i a chorej l u b c i e l ą c e j s i ę k r o w y , a t a k ż e „ k o b i e t y , k t ó r a m i a ł a ś l e g n y ć do ł ó ż k a [ r o d z i ć ] " , czy t e ż u m i e r a j ą c e g o , „ ż e b y Pan B ó g te dusze p r z y j ą ł , że pachnie". P o ś w i ę c o ­ n y m zielem kadzono t e ż w czasie g w a ł t o w n e j b u r z y i w obawie przed n i e c z y s t y m i d u c h a m i . Podczas w i c h u r y okadzano m a l e ń k i e dzieci o b a w i a ­ j ą c e s i ę , że „ w t e d y k t o ś się o b w i e s i ł " i w p o w i e t r z u b ł ą k a się p o t ę p i o n a dusza. W y w a r y z odpowiednich ziół stosowano j a k o ś r o d k i terapeutyczne w przypadkach bólu głowy lub żołądka. Ś w i ę t o M a t k i Boskiej Zielnej przypada n a j c z ę ś c i e j pod koniec okresu ż n i w n e g o , rzadziej po jego u k o ń c z e n i u . W o d r ó ż n i e n i u od t e r e n ó w l e ż ą ­ c y c h na Podbeskidziu , w ś l ą s k i c h wsiach beskidzkich zwyczaje z w i ą ­ zane ze ż n i w a m i b y ł y s ł a b o rozbudowane. Jak w s p o m i n a j ą starzy r o l ­ nicy, m n i e j w i ę c e j do p o ł o w y lat dwudziestych naszego stulecia d o ż у n k i ł ą c z y ł y się przede w s z y s t k i m z p r a c ą n a j e m n ą u z a m o ż n y c h gospo­ darzy. Po z a k o ń c z e n i u s p r z ę t u zbóż, ż n i w i a r k i w t a j e m n i c y przed gaz­ d a m i w i ł y dla n i c h wieniec z najdorodniejszych k ł o s ó w , p r z y s t r a j a j ą c go k o l o r o w y m i bandlami ( w s t ę g a m i ) . Wieniec ten umieszczano na ostatniej z j e ż d ż a j ą c e j z pola furze l u b niesiono na styliskach grabi, aby przed d o ­ m e m u r o c z y ś c i e w r ę c z y ć go gospodarzom. W i ą z a ł y się z t ą c h w i l ą spe5 3 5 8 Opisy zwyczajów żniwnych z terenów Podbeskidzia łącznie z tekstami oko­ licznościowych pieśni i oracji można znaleźć m. in. w takich pracach jak: F . F r a nc u s, Dożenka odprawiana dnia 28 sierpnia 1909 r. u rolnika Edwarda Niemca w Dolnej Lesznej kolo Cieszyna, „Zaranie Śląskie", R. 4: 1911, z. 1, s. 44-45; J . В r od a, Dożynki na Podbeskidziu (Górki Wielkie pow. Cieszyn), „Zaranie Śląskie", R. 23: 1960, z. 4, s. 657-661; O n d r u s z, Obrzędy..., s. 207-209. �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 189 c j a l n e o k o l i c z n o ś c i o w e p i e ś n i , k t ó r y c h j e d n a k obecnie n i k t z z a p y t y w a ­ n y c h j u ż nie p a m i ę t a . W p o d z i ę c e za wieniec g a ź d z i n a c z ę s t o w a ł a ż n i ­ w i a r z y k o ł a c z e m , a gazda w ó d k ą i n a t y m w zasadzie k o ń c z y ł a się cere­ monia z a k o ń c z e n i a ż n i w . W pomniejszych gospodarstwach, gdzie nie k o ­ rzystano z pracy najemnej, na z a k o ń c z e n i e ż n i w g a ź d z i n a w r a z z d z i e ć m i w i ł a w p o l u wieniec, a gazda w c h o d z i ł z n i m do s t o d o ł y w y p o w i a d a j ą c n a s t ę p u j ą c e s ł o w a : „ P a n i e Boże d z i ę k u j ę Ci, ż e ś p o z w o l i ł m i d o ż y ć , ten p l o n z w i e ź ć do s t o d o ł y . O b y m m ó g ł go u ż y w a ć z c a ł ą r o d z i n ą " . Przez c a ł y r o k wieniec ż n i w n y w i s i a ł w sieni, g d y ż w izbie m ó g ł b y s c z e r n i e ć od d y m u z paleniska. Z a b a w y z okazji k o ń c a ż n i w nie u r z ą d z a n o ponie­ w a ż „ l u d z i e u w a ż a l i , że o b r a z i l i b y t y m Boga za z b y t k i " . Od p o ł o w y lat dwudziestych, z i n i c j a t y w y Ochotniczej S t r a ż y P o ż a r ­ nej oraz K ó ł e k Rolniczych, z a c z ę t o o r g a n i z o w a ć d o ż y n k i g m i n n e , p o m y ­ ś l a n e przede w s z y s t k i m j a k o k o ś c i e l n a ceremonia p o ś w i ę c e n i a z ł o ż o n e g o na o ł t a r z u w s p ó l n e g o w i e ń c a . Z tej okazji z a c z ę t o r ó w n o l e g l e u r z ą d z a ć w i d o w i s k a plenerowe w f o r m i e inscenizacji (na specjalnie przystosowa­ n y c h wozach) p r a c y p r z y m ł o c c e , p r z y w y p i e k u chleba i t p . , a w y b r a n i gospodarze d o ż y n e k c z ę s t o w a l i zebranych roznoszonymi w koszach poleśnikami, c z y l i pszennymi p l a c k a m i z serem. Obecnie g m i n n e d o ż y n k i są i m p r e z ą z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą pod p a t r o n a t e m l o k a l n y c h w ł a d z te­ r e n o w y c h . Jeden wieniec w r ę c z a n y jest n a c z e l n i k o w i g m i n y — d r u g i , podobnie j a k d a w n i e j , p o ś w i ę c a się w k o ś c i e l e . D o ż y n k i g m i n n e dostar­ c z a j ą p r e t e k s t u do u r z ą d z e n i a z a b a w y l u d o w e j , na k t ó r e j nie b r a k napo­ j ó w a l k o h o l o w y c h . Z tej okazji organizuje się t a k ż e rozmaite w y s t a w y , np. nowoczesnego s p r z ę t u rolniczego, a z e s p o ł y regionalne p r e z e n t u j ą r o d z i m y f o l k l o r m u z y c z n y i taneczny w w y d a n i u e s t r a d o w y m . I V . Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY J E S I E N N E N a d e j ś c i e jesieni oznacza, że r o k gospodarczy dobiega k o ń c a . Po u p r z ą t n i ę c i u p ó l i ł ą k nadchodzi czas na w y k o p k i z i e m i o p ł o d ó w , o r k i i siewy ozime. U p r o g u tej p o r y r o k u r y t m o b r z ę d o w y w y r a ź n i e s ł a b n i e , b y o ż y w i ć się na nowo w okresie p r z e j ś c i o w y m p o m i ę d z y a s t r o n o m i c z n ą jesienią i zimą. Przed u t r w a l e n i e m się na naszych ziemiach p r o c e s ó w chrystianizacji, w t y m w ł a ś n i e czasie p r z y p a d a ł y jedne z n a j w a ż n i e j s z y c h dorocznych o b c h o d ó w k u czci z m a r ł y c h p r z o d k ó w , k t ó r y c h d u c h y — j a k m n i e m a n o — p r z y b y w a ł y w ó w c z a s z z a ś w i a t ó w do s w y c h d o m ó w r o d z i n n y c h . Sto­ s u n k o w o n a j w i ę c e j w i e r z e ń p o c i ą g a j ą c y c h za s o b ą o k r e ś l o n e p r a k t y k i k u l t o w o - m a g i c z n e , k t ó r e m o ż n a z a k w a l i f i k o w a ć j a k o r e l i k t y odwiecznego k u l t u z m a r ł y c h , w r o s ł o stopniowo w o b r z ę d o w o ś ć .świąt Bożego N a r o ­ dzenia. N i e k t ó r e z n i c h p r z e n i k n ę ł y j e d n a k r ó w n i e ż do o b r z ę d o w o ś c i l u ­ dowej k u l t y w o w a n e j w n a w i ą z a n i u do k o ś c i e l n y c h o b c h o d ó w dnia W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h (1X1) i Z a d u s z e k (2X1). �190 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ Przedstawiciele starszej generacji m i e s z k a ń c ó w B e s k i d u Ś l ą s k i e g o t w i e r d z ą , iż jeszcze w pierwszej ć w i e r c i b i e ż ą c e g o stulecia w i a r a w po­ w r o t y dusz b y ł a silnie zakorzeniona. Spodziewano s i ę i c h p r z y b y c i a w n o c y z W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h na Zaduszki. K r ą ż y ł y o p o w i e ś c i , że ,.wtedy k a ż d a dusza p r z y c h o d z i ł a pod s t r z e c h ę swojej c h a ł u p y , z o b a c z y ć j a k w y g l ą d a gospodarstwo. M ó w i l i , że w d o m u na stole trzeba d l a t y c h dusz z o s t a w i ć g a r n k i i m i s k i , z k t ó r y c h j a d a ł y za życia, ż e b y m o g ł y sobie na nie p o p a t r z e ć " . S z c z e g ó l n i e mocno b y ł a u g r u n t o w a n a w i a r a w p o ­ w r o t y na z i e m i ę matek, k t ó r e o s i e r o c i ł y m a l e ń k i e dzieci: „ M ó w i l i , ż e w d z i e ń zaduszny z m a r ł a m a t k a p r z y j d z i e sie p o d z i w i a ć na dzieci, czy sie i m k r z y w d a nie dzieje. M ó w i l i , że tej matce trzeba z o s t a w i ć jedzenie, że p r z y j d z i e se p o j e ś ć . Z o s t a w i a l i z tego, co sie w i e c z ó r j a d ł o " . W z w i ą z ­ k u ze s p o d z i e w a n y m i o d w i e d z i n a m i gości z k r a i n y u m a r ł y c h n a l e ż a ł o na nowo p o b i e l i ć piec — s y m b o l domowego ogniska. Nie zostawiano j e d ­ n a k na noc o t w a r t y c h d r z w i w y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , iż „ d u s z a m o ż e sie p r z e c i s n ą ć przez d z i u r k ę od klucza l u b j a k ą b ą d ź s z p a r ę " . W badanych wsiach nie natrafiono na t r a d y c j e rozdawania j a ł m u ż n y zadusznej, ż y w e d o t ą d w i n n y c h regionach k a r p a c k i c h (np. w Beskidzie S ą d e c k i m ) . Powszechnie p r a k t y k o w a n y jest j e d y n i e zwyczaj n a t u r y r e l i ­ g i j n e j p o l e g a j ą c y na o p ł a c a n i u w k o ś c i e l e specjalnych m o d ł ó w za z m a r ­ łych, tak zwanych napominków. Ostatnie tygodnie r o k u o b r z ę d o w e g o p r z y p a d a j ą na okres z w a n y w l i ­ t u r g i i k o ś c i e l n e j a d w e n t e m , t r a k t o w a n y przez m i e s z k a ń c ó w B e s k i d u Ś l ą s k i e g o j a k o „ c z a s oczekiwania na n a r o d z i n y Pana Jezusa". Z tego t y t u ł u jeszcze w p o c z ą t k a c h b i e ż ą c e g o stulecia o b o w i ą z y w a ł y ogranicze­ n i a o charakterze o b y c z a j o w y m z b l i ż o n e do w i e l k o p o s t n y c h — a w i ę c d o t y c z ą c e p o ż y w i e n i a , u b i o r u oraz ż y c i a towarzyskiego. Po raz ostatni m o ż n a się b y ł o z a b a w i ć n ą ś w . A n d r z e j a (30 X I ) . W w i g i l i ę tego dnia po domach g r o m a d z i ł a s i ę m ł o d z i e ż , g ł ó w n i e d z i e w c z ę t a , b y na podstawie w o s k u lanego na w o d ę w r ó ż y ć sobie p r z y s z ł o ś ć , przede w s z y s t k i m poct k ą t e m z a m ą ż p ó j ś c i a . M a t e r i a ł t e r e n o w y pozwala j e d n a k p r z y p u s z c z a ć , że zwyczaje andrzejkowe nie m a j ą w Beskidzie Ś l ą s k i m z b y t d a w n y c h t r a d y c j i . Prawdopodobnie z a c z ę ł y s i ę u p o w s z e c h n i a ć dopiero po I w o j n i e światowej. Monotonię krótkich dni i długich wieczorów adwentowych urozmai­ c a ł y zwyczaje i p r a k t y k i w r ó ż e b n e z w i ą z a n e z d n i a m i ś w . M i k o ł a j a , ś w . Ł u c j i i ś w . Tomasza. N a j s t a r s i i n f o r m a t o r z y z n a j ą zwyczaj, że w d n i u 6 X I I ś w . M i k o ł a j p r z y n o s i dzieciom p o d a r k i . Przed w o j n ą d a r y m i k o ł a j o w e b y ł y j e d n a k bardzo skromne. O g r a n i c z a ł y się do j a b ł e k l u b c u k i e r k ó w w k ł a d a n y c h dzieciom pod p o d u s z k ę . Obecnie o p r ó c z i m p r e z m i k o ł a j o w y c h organizo­ w a n y c h i n s t y t u c j o n a l n i e w przedszkolach i ś w i e t l i c a c h , p o p u l a r n y jest „Mikołaj domowy", k t ó r y w odpowiednim przebraniu „osobiście" w r ę c z a dzieciom drogie prezenty. O p i n i a l u d z i starszych t r a k t u j e t e n f a k t j a k o �191 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE Ryc. 4. Lanie wosku na w o d ę w wigilię Istebna 1946 św. Andrzeja. Fot. H . Hermanowicz przerost a m b i c j i rodzicielskich. O d pewnego czasu zaczyna się u s t a l a ć zwyczaj p r z y g o t o w y w a n i a przez starsze dzieci t a k ż e paczuszek z d r o b ­ n y m i upominkami „od św. Mikołaja dla rodziców". O r y g i n a l n i e j s z y , z a r ó w n o z p u n k t u w i d z e n i a t r a d y c j i regionalnych, j a k t e ż w a l o r ó w w i d o w i s k o w y c h , jest zwyczaj obchodu d o m ó w przez g r u p y t z w . mikołajów, o d b y w a j ą c y się t a k ż e 6 g r u d n i a . Poza B e s k i 5 i 5 4 Na temat śląskich mikołajów beskidzkich napisano sporo prac przyczynkarskich publikowanych przede wszystkim w czasopismach regionalnych. Obszerny opis tego tradycyjnego widowiska z terenu starej polskiej wsi Bukowiec leżącej obecnie w granicach Czechosłowacji podaje w swej pracy magisterskiej R z o ń c a , Widowisko... �192 KRYSTYNA KWASNIEWICZ Ryc. 5. Andrzejkowa wróżba z kształtu cienia figury woskowej na ścianie. Istebna 1946 Fot. H. Hermanowicz dem Ś l ą s k i m nie w y s t ę p u j e on w ż a d n y m i n n y m regionie K a r p a t P o l ­ skich. W obchodzie t a k i m u c z e s t n i c z y ł o n i e g d y ś od k i l k u n a s t u do ponad d w u d z i e s t u m ł o d y c h ' l u d z i w y s t ę p u j ą c y c h n a j c z ę ś c i e j w maskach i po­ p r z e b i e r a n y c h za r ó ż n e postacie charakterystyczne. W ś l ą s k i c h beskidz­ k i c h m i k o ł a j a c h - p r z e b i e r a ń c a c h m o ż n a z jednej s t r o n y d o s z u k a ć się p e w ­ n y c h analogii do s ł y n n y c h a d w e n t o w y c h p o c h o d ó w maszkar z t e r e n ó w P o l s k i P ó ł n o c n e j , z drugiej, do z e s p o ł ó w k o l ę d n i c z y c h c h o d z ą c y c h po ś w i ę t a c h B o ż e g o Narodzenia w i n n y c h regionach k a r p a c k i c h . W i d o w i s k a prezentowane przez m i k o ł a j ó w z p o s z c z e g ó l n y c h w s i ś l ą s k i c h nieco r ó ż n i ą się p o m i ę d z y s o b ą . W latach p o p r z e d z a j ą c y c h I I w o j n ę ś w i a t o w ą w B r e n ­ nej w y s t ę p o w a ł o np. od jednego do trzech „ w ł a ś c i w y c h " m i k o ł a j ó w p r z e ­ b r a n y c h za biskupów, co n a j m n i e j d w a diabły, żyd, baba — n i e k i e d y t a k ż e anioł i koza. O d g r y w a j ą c y te role parobcy p r z y c h o d z i l i przede w s z y s t k i m do d o m ó w , gdzie b y ł y p a n n y na w y d a n i u . P r z e k r o c z y w s z y p r ó g k a z a l i d o m o w n i k o m rzykać na klęczkach ( t j . o d m a w i a ć pacierz), za co baba r o z d a w a ł a i m z koszyka m i k o ł a j k i z ciasta, c u k i e r k i i suszone 5 5 6 5 Por. np. W. Ł ę g a, Okolice Świecia, Materiały Etnograficzne, Gdańsk 1960, s. 106; R. К u к i e r, Kaszubi Bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia 1968, s. 242-243. �193 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE owoce l u b „ n a ś m i e c h " p r z y g o t o w a n e paczuszki z a w i e r a j ą c e o b i e r z y n y z z i e m n i a k ó w b ą d ź ł u p i n y z o r z e c h ó w wymieszane z p o p i o ł e m . O p o r n y c h i m y l ą c y c h s i ę w m o d l i t w i e t a r m o s i ł y d i a b ł y , n i e u s t a j ą c e w harcach i pso­ tach. W y s t ę p m i k o ł a j ó w nagradzano p i e n i ę d z m i . N a z a k o ń c z e n i e obchodu w s i c a ł a g r u p a b y w a ł a zapraszana przez k t ó r e g o ś z gospodarzy na p o ­ c z ę s t u n e k gulaszem i ciastem. W w i d o w i s k u m i k o ł a j ó w z Istebnej u c z e s t n i c z y ł y d w i e g r u p y prze­ b i e r a ń c ó w : czarni i b i a l i . W y s t ę p rozpoczynali czarni, anonsowani przez wojoka. W ś l a d za n i m w b i e g a ł y do i z b y d i a b ł y s i e j ą c w i e l k i p o p ł o c h w ś r ó d dzieci i d z i e w c z ą t . Z k o l e i p r z e k r a c z a ł a p r ó g maszkara zwana Me­ dula — matką niedźwiedzi l u b Melasem — niedźwiednikiem. Maszkara ta w i o d ł a na ł a ń c u c h a c h od 4 do 6 odzianych w s ł o m ę niedźwiedzi, które n a p a s t o w a ł y d z i e w c z ę t a i t a r z a ł y s i ę po p o d ł o d z e . Za n i e d ź w i e d z i a m i zja­ w i a ł y s i ę i n n e postacie charakterystyczne, a w i ę c kominiorz ( k t ó r y u d a ­ w a ł , że chce w y m i a t a ć piec), płaneciorz (czyli p ł a n e t n i k ) n i o s ą c y kota w skrzynce, dwóch na koniach (skonstruowanych za p o m o c ą d u ż y c h p r z e ­ t a k ó w p o ł ą c z o n y c h d r ą g i e m i o k r y t y c h p ł a c h t ą , t r z y m a j ą c y c h się na b i o d 5 6 Ryc. 6. „Czarni" z grupy mikołajów. Istebna 1946 Fot. H . Hermanowicz 5 6 O mikołajach s. 231-232. z Istebnej zob. także 13 — Etnografia Polska t. 28/1 Assanka-Japołł, Sw. Mikołaj..., �194 KRYSTYNA KWASNIEWICZ Ryc. 7. Niedźwiedzie i diabeł z grupy mikołajów. Istebna 1946 Fot. H. Hermanowicz r a c h „ j e ź d ź c a " p r z y u ż y c i u szelek), wreszcie baba w s t r o j u ś l ą s k i m z n i e ­ o d ł ą c z n y m koszem n a p e ł n i o n y m k o s t k a m i c u k r u i d r o b n y m i j a b ł k a m i . G d y w ś r ó d o g ó l n e j w r z a w y czarni j u ż ponad m i a r ę z b y t k o w a l i , wojok w y g a n i a ł i c h z i z b y p r z y g o t o w u j ą c t y m s a m y m pole d z i a ł a n i a dla bia­ łych. N a czele tej g r u p y s t a ł biskup z t o w a r z y s z ą c y m m u paterkiem (wikarym), kościelnym i żaczkami (ministrantami). Kościelny naznaczał, k t o p o w i n i e n „ w y s p o w i a d a ć s i ę " przed paterkiem, on t e ż z b i e r a ł p i e n i ą ­ dze do w o r e c z k a zawieszonego na k i j u . Pod koniec w i d o w i s k a w c h o d z i l i do i z b y cyganka z cyganem u s i ł u j ą c s p r z e d a ć p r a w o w i t y m w ł a ś c i c i e l o m s k r a d z i o n ą uprzednio w o b e j ś c i u k u r ę l u b g ę ś . Cyganka t r z y m a ł a u w i ą ­ z a n ą na drucie s z m a c i a n ą k u k ł ę w y p c h a n ą sianem w y o b r a ż a j ą c ą dziecko. T ą k u k ł ą z w a n ą Ferdusiem b i ł a zgromadzonych w izbie l u d z i na p r a w o i l e w o . K i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u do g r u p y m i k o ł a j ó w w c h o d z i ł a t a k ż e śmierć. W tej r o l i w y s t ę p o w a ł w y s o k i c h ł o p a k w r a z z g ł o w ą o k r y t y b i a ł ą p ł a c h t ą . Ponad g ł o w ą t r z y m a ł z a t k n i ę t ą na k i j u w y d r ą ż o n ą d y n i ę z w y c i ę t y m i na oczy i usta o t w o r a m i , przez k t ó r e b i ł blask umieszczonej w e w n ą t r z ś w i e c y . Z czasem zaniechano j e d n a k p r e z e n t o w a n i a tej b u d z ą c e j g r o z ę postaci p r z y w o d z ą c e j na m y ś l z ł o w r ó ż b n e skojarzenia. W czasie ostatniej w o j n y w i d o w i s k o m i k o ł a j ó w z o s t a ł o zakazane przez w ł a d z e okupacyjne. Po jej z a k o ń c z e n i u o d ż y ł o ponownie, lecz ze w z g l ę d u �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E Rye. 8. „Biali" z grupy mikołajów. 195 Istebna 1946 Fot. H. Hermanowicz na t o w a r z y s z ą c e m u ekscesy z a k ł ó c a j ą c e s p o k ó j p u b l i c z n y , b u d z i ł o sprze­ c i w y ze s t r o n y o r g a n ó w M O . Obecnie m i k o ł a j e n a l e ż ą do z w y c z a j ó w za­ m i e r a j ą c y c h . R o l ę p r z e b i e r a ń c ó w p r z e j ę l i k i l k u n a s t o l e t n i c h ł o p c y , co oznacza spadek p r e s t i ż u i a t r a k c y j n o ś c i n i e z w y k l e barwnego n i e g d y ś w i ­ dowiska. N a l e ż y j e d n a k z a z n a c z y ć , że t r a d y c y j n e w i d o w i s k o m i k o ł a j ó w w e s z ł o w f o r m i e inscenizacji do r e p e r t u a r u m i e j s c o w y c h z e s p o ł ó w f o l k l o ­ rystycznych. Rok o b r z ę d o w y z a m y k a d w u n a s t o d n i o w y okres oddziela­ j ą c y d z i e ń ś w . Ł u c j i (13 X I I ) od B o ż e g o Narodzenia. N a podstawie co­ d z i e n n y c h obserwacji pogody s p o r z ą d z a n o w t y m czasie prognostyczny kalendarz na n a d c h o d z ą c y r o k . Starsi ludzie i obecnie p o s t ę p u j ą w t e n s p o s ó b . W r ó ż b y przeprowadza się w d w ó c h etapach. Obserwacje od ś w . Ł u c j i do Bożego Narodzenia są p o d s t a w ą p r z e w i d y w a n i a pogody na pierwsze p o ł o w y k o l e j n y c h m i e s i ę c y nowego r o k u — z obserwacji w d n i a c h od B o ż e g o Narodzenia do T r z e c h K r ó l i w n i o s k u j e się o pogo­ dzie w d r u g i c h p o ł o w a c h m i e s i ę c y k a l e n d a r z o w y c h . Sam d z i e ń ś w . Ł u c j i u c h o d z i ł za o d p o w i e d n i g r o ź n e w s k u t k a c h dla b y d ł a . Jak w s p o m i n a j ą (podobnie j a k w i g i l i a ś w . Jana i ś w . Jerzego) do c z a r ó w , k t ó r e m o g ł y s i ę o k a z a ć s z c z e g ó l n i e z w i e r z ą t i n w e n t a r s k i c h , w t y m z w ł a s z c z a dla starsi i n f o r m a t o r z y — z tego w ł a ś n i e p o w o d u : �196 KRYSTYNA KWASNIEWICZ „w tym dniu nie wolno było nikomu obcemu nic dać do reki, bo to mogło być użyte do czarów. Uważali szczególnie, żeby z chliwa nic nikomu nie dać, bo to szkodziło na mlyku. Mówili, że jak sie wtedy komu co da, to mlyka nie byndzie, albo jak sie krowy podoi, to byndzie od razu kiszka (kwaśne mleko). Dlatego ludzie pilnowali, żeby ktoś obcy nie wziął ani ździebła spod dachu c h l i w a " . 57 A b y s t w i e r d z i ć , k t o s p o ś r ó d w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w zajmuje się czarown i c t w e m , n a l e ż a ł o p o c z ą w s z y od ś w . Ł u c j i o d k ł a d a ć codziennie po jednej szczapie drzewa o p a ł o w e g o , a po wieczerzy w i g i l i j n e j t y m i szczapami r o z p a l i ć o g i e ń w piecu k u c h e n n y m . J e ś l i w ó w c z a s z j a w i a ł a się pod j a k i m ­ k o l w i e k pretekstem j a k a ś postronna osoba, b y ł a to w ł a ś n i e domniemana czarownica, k t ó r a w ten s p o s ó b z o s t a w a ł a zdemaskowana. N i e k t ó r z y przedstawiciele starszego pokolenia do t e j p o r y m a j ą do w s p o m n i a n y c h p r a k t y k stosunek b e z k r y t y c z n y . N i e g d y ś z d n i e m ś w . Ł u c j i ł ą c z y ł y się t a k ż e w r ó ż b y m a t r y m o n i a l n e . D z i e w c z ę t a z r y w a ł y rano g a ł ą z k i w i ś n i l u b j a b ł o n i . J e ś l i na Boże N a r o ­ dzenie r o z w i n ę ł y się na t y c h g a ł ą z k a c h k w i a t y , panna do r o k u m i a ł a w y j ś ć za m ą ż . O s t a t n i m s p o ś r ó d z w y c z a j ó w p r a k t y k o w a n y c h w adwencie b y ł o za­ notowane na terenie Brennej chodzenie w i n s z o w n i k ó w w d n i u ś w . T om a s z ą (21 X I I ) . Z w y c z a j ten n a w i ą z u j e j u ż b e z p o ś r e d n i o do ś w i ą ­ tecznych f o r m s k ł a d a n i a ż y c z e ń . P o j a w i a się w n i m symboliczna zielona g a ł ą z k a j o d ł o w a — połaźniczka — t y p o w a dla o b r z ę d o w o ś c i b o ż o n a r o ­ dzeniowej t e r e n ó w k a r p a c k i c h . Jeszcze po ostatniej w o j n i e w t y m d n i u rano p r z y c h o d z i l i do d o m ó w c h ł o p c y - w i n s z o w n i c y , k t ó r z y w r ę c z a l i go­ spodarzom p o ł a ź n i c z k ę ze s ł o w a m i : „ W i n s z u j e m y ś w i ę t e g o T o m y , ż e b y nie b y ł ż a d e n ś l e p y a n i c h r o m y " . O f i a r o w a n ą g a ł ą z k ę gospodyni b r a ł a do r ę k i przez f a r t u c h , po c z y m n i o s ł a j ą do chlewa i l e k k o d o t y k a j ą c k a ż d ą s z t u k ę b y d ł a m ó w i ł a : „ o b y t a k i e szczęście...". N a s t ę p n i e z a t y k a ł a p o ł a ź ­ n i c z k ę w j a k ą ś s z p a r ę w ś c i a n i e b u d y n k u inwentarskiego, b y p r z y n i o s ł a p o m y ś l n o ś ć w gospodarce hodowlanej. W ogóle p a n o w a ł o mniemanie, że j e ś l i w d n i u ś w . Tomasza dzieci nie o d w i e d z ą z ż y c z e n i a m i k t ó r e g o ś domu, nie zagości w n i m szczęście. M a ł y c h w i n s z o w n i k ó w nagradzano ł a k o c i a m i l u b p i e n i ę d z m i . Obecnie zwyczaj t e n j u ż z a n i k n ą ł . 5 S 5 9 * W y n i k i b a d a ń t e r e n o w y c h s k ł a d a j ą c y c h się na obraz r o k u o b r z ę d o ­ wego w y b r a n y c h w s i w Beskidzie Ś l ą s k i m d a j ą podstawy do s f o r m u ł o 5 7 Określenie chliw lub chlew oznacza w Beskidzie Śląskim budynek inwen­ tarski dla krów — odpowiednik powszechnego na innych terenach określenia obora. Składanie życzeń przez małych chłopców w dniu św. Tomasza rano było zwyczajem rozpowszechnionym także w Beskidzie Żywieckim, między innymi we wsi Milówka. (Na podstawie badań terenowych autorki.) O znaczeniu symbolicznym oraz formach tego rekwizytu obrzędowego w k u l ­ turze góralszczyzny zob. Т. S e w e r y n , Podłaźniki. Studia z dziedziny sztuki lu­ dowej, K r a k ó w 1932, s. 7. 5 8 5 9 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 197 w a n i a p e w n y c h o g ó l n i e j s z y c h r e f l e k s j i . W i c h ś w i e t l e m o ż n a p r z y j ą ć , że w k s z t a ł t o w a n i u się l o k a l n y c h z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w w i ę k s z a r o l a p r z y ­ pada w p ł y w o m p r o m i e n i u j ą c y m z terenów południowo-zachodnich, z w ł a s z c z a ze Ś l ą s k a , n i ż w p ł y w o m z t e r e n ó w k a r p a c k i c h u s y t u o w a n y c h na w s c h ó d od i n t e r e s u j ą c e g o nas regionu. N a przestrzeni b i e ż ą c e g o s t u ­ lecia u w i d a c z n i a się regres t r a d y c y j n y c h z w y c z a j ó w dorocznych, suk­ cesywnie n a s i l a j ą c y się od c z a s ó w I I w o j n y ś w i a t o w e j . W k o n s e k w e n c j i wiele z n i c h zanika d e f i n i t y w n i e . R ó w n o l e g l e do ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i w i e j ­ skiej p r z e n i k a j ą nowe w z o r y z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h charakterystyczne dla w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y ś w i e c k i e j . P r z y c h o d z ą one z z e w n ą t r z i dopiero w t r a k c i e procesu adaptacyjnego n a b i e r a j ą lokalnego k o l o r y t u . P r z y k ł a ­ dowo m o ż n a t u w s k a z a ć na D z i e ń K o b i e t i D z i e ń Dziecka, k t ó r e poprzez r ó ż n e g o t y p u i n s t y t u c j e p r z e n i k n ę ł y do ż y c i a rodzinnego, na w s p ó ł c z e s n e f o r m y d o ż y n e k o r g a n i z o w a n y c h na r ó ż n y c h szczeblach a d m i n i s t r a c j i te­ r e n o w e j , czy t e ż na k r y s t a l i z o w a n i e się s t e r e o t y p ó w obchodzenia rocznic h i s t o r y c z n y c h i ś w i ą t p a ń s t w o w y c h . Tendencje do u n i f i k a c j i w z o r ó w k u l ­ turowych, w t y m także w z o r ó w z a c h o w a ń zwyczajowych, zmierzają w y ­ r a ź n i e do n i w e l o w a n i a r ó ż n i c p o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą . J e d n a k o w o ż za­ sób w i e d z y w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w ś l ą s k i c h w s i beskidzkich nadal zawiera jeszcze sporo w ą t k ó w t r a d y c y j n y c h , u k s z t a ł t o w a n y c h w w i e l o ­ w i e k o w y m procesie ś c i e r a n i a się r o z m a i t y c h w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h i r ó ż ­ n y c h ideologii. I c h obecna i n t e r p r e t a c j a zgodna jest na ogół z w y o b r a ż e ­ n i a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla z m y s ł o w o - p r z e d m i o t o w e j r e l i g i j n o ś c i l u ­ d o w e j . Ś l a d y pradawnego k u l t u w o d y i ognia, n a b o ż n a c z e ś ć dla chleba j a k o a t r y b u t u dostatku, s y m b o l i k a ż y c i o d a j n y c h sił p r z y r o d y upostacio­ w a n a w t a k i c h akcesoriach o b r z ę d o w y c h , j a k j a j k o i zielona g a ł ą z k a czy drzewko, w i a r a w okresowe p o w r o t y dusz z m a r ł y c h na z i e m i ę — to w y ­ liczone w w i e l k i m s k r ó c i e cechy ś w i a d c z ą c e o t y m , że ziarna o d l e g ł y c h t r a d y c j i w c i ą ż jeszcze k i e ł k u j ą w zagubionych pod w z g l ę d e m t r e ś c i i z u ­ b o ż a ł y c h f o r m a l n i e przejawach w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y o b r z ę d o w e j . Rzecz jasna, s t o p i e ń z n a j o m o ś c i w z g l ę d n i e „ c z y s t y c h " f o r m o b r z ę d o ­ w y c h s t a n o w i ą c y c h s p u ś c i z n ę p r z e s z ł o ś c i r ó ż n i c u j e się znacznie w po­ s z c z e g ó l n y c h p r z e d z i a ł a c h g e n e r a c y j n y c h i z a w ę ż a się r ó w n o l e g l e z k a ż ­ d y m o d c h o d z ą c y m pokoleniem. Ponadto z f a k t u z n a j o m o ś c i k o n k r e t n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h nie w y n i k a j u ż k o n i e c z n o ś ć stosowania się do n i c h w p r a k t y c e . W z w i ą z k u z p o s t ę p u j ą c ą l i b e r a l i z a c j ą postaw w z g l ę d e m tej sfery ż y c i a dziedzictwo k u l t u r o w e podlega sukcesywnie procesom selekcji, k t ó r e w o g ó l n y m zarysie m o ż n a u z n a ć za o d p o w i e d ­ n i k i o b i e k t y w n y c h t e n d e n c j i r o z w o j o w y c h oraz r e z u l t a t ó w d o k o n u j ą c y c h się pod i c h w p ł y w e m p r z e m i a n . P r z y g ł ę b s z e j analizie p r o b l e m u nasuwa się j e d n a k refleksja, że r ó w n o c z e ś n i e procesy te w p o s z c z e g ó l n y c h p r z y ­ padkach m a j ą z r ó ż n i c o w a n y przebieg, w y k a z u j ą c y b e z p o ś r e d n i e z a l e ż ­ ności od s u b i e k t y w n y c h postaw, z a r ó w n o ś w i a d o m y c h , j a k t e ż w d r o ż o ­ nych" na zasadzie n a w y k u k u l t u r o w e g o . B i o r ą c pod u w a g ę obecne zre- �198 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ d u k o w a n i e s a n k c j i obyczajowych, j a k i m i zwyczaje b y ł y o b w a r o w a n e w okresie k u l t u r y t r a d y c y j n e j , a t a k ż e spadek d z i a ł a j ą c e j w t y m za­ kresie k o n t r o l i s p o ł e c z n e j m o ż n a s t w i e r d z i ć , iż w y t w o r z y ł a się sytuacja, k t ó r a w s p o s ó b s a m o r z u t n y sprzyja „ u w e w n ę t r z a n i u s i ę " stosunku w z g l ę d e m z w y c z a j ó w dorocznych. I c h k o n t y n u o w a n i e czy t e ż poniecha­ nie staje się w z w i ą z k u z t y m stanem rzeczy w coraz w i ę k s z y m s t o p n i u p r y w a t n ą s p r a w ą r o d z i n czy jednostek, z a l e ż n ą w g ł ó w n e j m i e r z e od i n d y w i d u a l n y c h p r e d y s p o z y c j i psychicznych, u p o d o b a ń i potrzeb. P r e ­ cyzyjne ustalanie stopnia ż y w o t n o ś c i w i e l u z w y c z a j ó w jest zatem p r z e d ­ s i ę w z i ę c i e m p r o b l e m a t y c z n y m . O g ó l n i e rzecz b i o r ą c m o ż n a natomiast s t w i e r d z i ć , że z n a j d u j ą się one w s t a d i u m regresu asynchronicznego, k t ó r y d e t e r m i n u j ą pewne p r a w i d ł o w o ś c i r o z w o j o w e . T a k w i ę c stosun­ kowo z n a c z n ą t r w a ł o ś c i ą c e c h u j ą się zwyczaje n a w i ą z u j ą c e p o ś r e d n i o do k u l t u religijnego, p r z e j a w i a j ą c e się przede w s z y s t k i m w f o r m i e docelo­ w y c h d z i a ł a ń s y m b o l i c z n y c h o p a r t y c h na p r z e s ł a n k a c h i r r a c j o n a l n y c h . Z a l i c z y ć t u m o ż n a doroczne zabiegi z zakresu m a g i i o c h r o n n e j , w e g e t a ­ c y j n e j i h o d o w l a n e j . M o d e r n i z a c j a i emancypacja ż y c i a s p o ł e c z n e g o n a w s i w s p ó ł c z e s n e j s k a z a ł a na z a g ł a d ę t a k p o p u l a r n e n i e g d y ś zwyczaje o charakterze w r ó ż b m a t r y m o n i a l n y c h . Wobec o t w a r c i a się m o ż l i w o ś c i czerpania d o d a t k o w y c h pozarolniczych i p o z a h o d o w l a n y c h ź r ó d e ł egzy­ stencji z d e z a k t u a l i z o w a ł y się b o d ź c e ekonomiczne s t a n o w i ą c e w p r z e ­ szłości uboczny, n i e m n i e j i s t o t n y pretekst do k u l t y w o w a n i a o b r z ę d o w y c h o b c h o d ó w w s i przez g r u p y k o l ę d n i k ó w , p o d ł a ź n i k ó w , m i k o ł a j ó w czy dziewcząt z gaikiem. Równolegle z inicjatywy lokalnych zespołów f o l ­ k l o r y s t y c z n y c h zwyczaje tego w ł a ś n i e t y p u , ze w z g l ę d u na w a l o r y w i d o ­ w i s k o w e , s t a j ą się t w o r z y w e m scenicznym. W formie w y s t ę p ó w estrado­ w y c h o d n a j d u j ą swoje nowe miejsce w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j w s i i r e ­ gionu, a także w kulturze o g ó l n o n a r o d o w e j . Krystyna Kwaśniewicz JAHRESBRAUCHE UND - S I T T E N Zusammenfassung Die Bearbeitung hat den Charakter einer Problemmonographie. Ihr Gegenstand sind die regionalen in der zeítlichen Abfolge nach dem Sonnenjahreszyklus dargestellten Jahresbrauche und -sitten. Die Quellengrundlage bilden die Ergebnisse von in den Jahren 1977-1980 in für die Volkskultur der Schlesischen Beski­ den reprasentativen Dorfern durchgeführten Terrainforschungen, die durch das Studium der Gegenstandsliteratur überprüft und vertieft wurden. Ziel der Bear­ beitung war es, das gesammelte Quellenmaterial so zu prasentieren, dafi es die Basis für eine moglichst glaubwürdige Beschreibung und Interpretation des erforschten Abschnitts der gesellschaftlich-kulturellen Realitat abgeben würde. I n der Einleitung wurden besprochen: die Forschungsprinzipien (die diesem Ziel cTienen �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E 199 sollten); der Bedeutungsbereich solcher Termine, wie „Brauch", „Sitte", „Gewohnheit"; allgemeine Reflexionen über die Jahresbrauche ais Forschungsobjekt im genetisch-funktionalen Aspekt. Der grundlegende Teil der Bearbeitung besteht aus einer Beschreibung der regionalen Jahresbrauche, die seit dem Weihnachtsabend, der in ritueller Hinsicht den Übergang vom alten zum neuen Wirtschaftsjahr bildet, chronologisch erfaBt wurden. Die Bindung der Jahresbrauche an die Spezifik der Landwirtschaft und Viehhaltung, die, besonders in der Vergangenheit, die Grundlage der materiellen Existenz der Einwohner bildete, diktierte die U n terteilung der Jahresbrauche nach der Abfolge der Jahreszeiten. Jeder von ihnen wurde ein Unterkapitel gewidmet. Die analythische Behandlung des faktographischen Materials im diachronischen Aspekt schuf die Voraussetzung zur Ziehung synthetisierender Schliisse, die in den SchluBbemerkungen enthalten sind. Sie weiBen allgemein auf die Ursachen sowie die Tendenzen der z. Zt. in der erforsclrten gesellschaftlich-kulturellen Realitat der Region sich vollziehenden Veranderungen hin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd426f018383fb3a53562c241a767642.pdf f43cbd0c54c1427666ecdca029c60684 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1082 Title A name given to the resource Wierzenia w istoty nadzmysłowe / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.223-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 URSZULA LEHR WIERZENIA W ISTOTY NADZMYSŁOWE N i e w i e l k i fragment k u l t u r y duchowej, a m i a n o w i c i e w i e r z e n i a d e m o ­ nologiczne s t a n o w i ą c e p r z e d m i o t r o z w a ż a ń niniejszego r o z d z i a ł u , r e p r e ­ zentują różnorodność i złożoność zjawisk świata n a d z m y s ł o w e g o . Zare­ jestrowane w e wsiach ś l ą s k i c h (Brennej i Istebnej) podania w i e r z e n i o ­ we o istotach n a d z m y s ł o w y c h s ą o d z w i e r c i e d l e n i e m w i e r z e ń tego r o ­ dzaju, w y s t ę p u j ą c y c h na t y m terenie co n a j m n i e j do okresu I I w o j n y ś w i a t o w e j , a t y m s a m y m obrazem ż y c i a duchowego i c h m i e s z k a ń c ó w . Oddanie wiernego stanu w i e r z e ń nie jest ł a t w e ze w z g l ę d u na s p e c y f i k ę tej d z i e d z i n y k u l t u r y , p e r c e p c j ę j e j o d b i o r c ó w i nosicieli zarazem, a t a k ż e na z a w o d n o ś ć przekazu, j a k i m b y ł a w t y m p r z y p a d k u t r a d y c j a ustna. B i o r ą c pod u w a g ę te t r u d n o ś c i , m o ż n a d a ć d o m n i e m a n y obraz w i e r z e ń w i s t o t y n a d z m y s ł o w e z k o ń c a X I X w., o p a r t y na relacjach i n f o r m a ­ torów. 1 Zachowane w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w podania, a w ś w i a d o m o ś c i n i e ­ k t ó r y c h n a w e t ż y w a d o t ą d w i a r a w istnienie istot n a d z m y s ł o w y c h , d a w ­ n i e j , to jest p r z e d o s t a t n i ą w o j n ą (cezura, na k t ó r ą wszyscy na ogół się p o w o ł u j ą ) , c h o ć relacjonowane w postaci nieco f r a g m e n t a r y c z n e j — bo l u d z k a p a m i ę ć jest zawodna — s ą c i e k a w y m m a t e r i a ł e m p o z n a w c z y m , d o k u m e n t e m m i n i o n e j epoki. T r e ś ć w i e r z e ń l u b n i e k i e d y t y l k o o k r e ś l o ­ ne cechy w n i c h zawarte, c h a r a k t e r y z u j ą c e pewne i s t o t y ś w i a t a n a d ­ z m y s ł o w e g o , m o g ą b y ć ś l a d e m z w i ą z k u l u b n a w e t k o n t i n u u m , zagubio­ n y c h w p r z e s z ł o ś c i w i e r z e ń p o g a ń s k i c h . S t a n o w i ą one z p e w n o ś c i ą w y ­ cinek o g ó l n e g o systemu wierzeniowego, k t ó r y j e d n a k ż e t a k d o k ł a d n i e u l e g ł k o n t a m i n a c j i , że t r u d n o n a podstawie w s p ó ł c z e ś n i e posiadanego m a t e r i a ł u z r e k o n s t r u o w a ć jego dawniejszy k s z t a ł t . N i e p o z w a l a j ą n a to t a k ż e niepewne ź r ó d ł a historyczne. 1 Z a Simonides, pod tym pojęciem rozumie się „opowiadanie, które zawiera relację z przeżycia subiektywnie prawdziwego, choć z racjonalnego stanowiska biorąc nieprawdopodobnego" (D. S i m o n i d e s , Nobilitacja podania wierzenio­ wego jako przedmiotu badań, „Prace Komisji Historycznoliterackiej", nr 3: 1980, s. 87). �224: URSZULA LEHR I. TREŚC P O D A N W I E R Z E N I O W Y C H Zarejestrowane w badanych wsiach podania z a w i e r a j ą relacje i n f o r ­ m a t o r ó w z i c h rzekomo p r a w d z i w y c h s p o t k a ń z i s t o t a m i n a d z m y s ł o w y m i albo i c h b l i s k i c h , znajomych, a n a w e t obcych osób, o c z y m k r ą ż y ł y we wsiach opowiadania. N i e k t ó r e z n i c h z a w i e r a j ą stosunkowo d o k ł a d n e opisy postaci, j a k i e w i d y w a n o , sposoby g n ę b i e n i a przez nie l u d z i , a t a k ż e rodzaje z a c h o w a ń obronnych. Istoty, o j a k i c h m ó w i ą podania, to boginka, p o ł u d n i c a , nocnica, poroniec, s t r z y g o ń , sotona, utopiec, p ł a n e t n i k , cza­ rownica, d i a b e ł i ś m i e r ć . P o d s t a w o w e p o j ę c i a . Istoty nadzmysłowe, występujące w wie­ r z e n i a c h m i e s z k a ń c ó w w s i ś l ą s k i c h , podzielono na s z e ś ć grup, odbiega­ j ą c od klasycznego p o d z i a ł u K . M o s z y ń s k i e g o i p r z y j m u j ą c za k r y t e ­ r i u m i c h pochodzenie. W y r ó ż n i o n o zatem: i s t o t y m i t y c z n e , demony, i s t o ­ t y demoniczne, i s t o t y ezoteryczne, quasi-demony oraz strachy. M i m o iż grupa ostatnia m i e ś c i s i ę w o g ó l n e j g r u p i e istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , t u t a j j e d n a k ż e zostanie p o m i n i ę t a , ze w z g l ę d u na ograniczone r a m y tego rozdziału. 2 Wszystkie i s t o t y p r z y j ę t o u m o w n i e n a z w a ć i s t o t a m i n a d z m y s ł o w y m i , przez co r o z u m i e ć się b ę d z i e i s t o t y e g z y s t u j ą c e w ś w i a d o m o ś c i w i e r z e n i o ­ w e j , a w i ę c i s t n o ś c i , z n a j d u j ą c e się poza s f e r ą racjonalnego p o j m o w a n i a . Do g r u p y istot m i t y c z n y c h b ę d ą n a l e ż a ł y t a k i e , k t ó r e s w y m r o d o w o ­ d e m s i ę g a j ą c z a s ó w p o g a ń s k i c h , j a k m o ż n a s ą d z i ć na podstawie l i t e r a ­ t u r y p r z e d m i o t u . Zaliczono t u w i ę c b o g i n k ę i p o ł u d n i c ę , k t ó r e — j a k dowodzi A . B r u c k n e r — m a j ą b y ć o d m i a n a m i p i e r w o t n y c h w i ł i b r z e g i ń , a w i ę c istot p o g a ń s k i c h czy n a w e t b ó s t w , z w i ą z a n y c h z k u l t e m w o d y i lasów . W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u c z ę s t o s p o t k a m y s i ę z p o j ę c i e m demon, w i e ­ l o z n a c z n y m i r ó ż n i e i n t e r p r e t o w a n y m , b ę d ą c y m oznaczeniem g r u p y 3 4 5 2 Moszyński wyróżnia trzy grupy istot zwanych ogólnie istotami mitycznymi: strachy, istoty półdemoniczne i demony, kierując się. w tym podziale częściowo genezą tych istot, jak również stosując w obrębie grupy drugiej podział wedle różnych kryteriów, m. in. wg miejsca ich przebywania, pochodzenia (K. M os zу ń s к i, Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Warszawa 1967, s. 600, 643, 645). Patrz m. in. H . Ł o w m i a ń s к i, Religia Słowian i jej upadek, Warszawa 1965, s. 227; J . S. B y s t r o ń , Etnografia Polski, Poznań 1947, s. 141; J . K a r ł o ­ w i c z , Słownik gwar polskich, t. 1, K r a k ó w 1929, s. 99, a także A. B r u c k n e r , Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980, s. 307. В r ü с к n e r, op. cit., s. 304—305, 317. O hipotezach na temat genezy wspom­ nianych istot patrz: W. K l i n g e r , Wschodnioeuropejskie rusałki i pokrewne, po­ stacie demonologii ludowej, a tradycja grecko-rzymska, Lublin 1949; Ł o w m i a ń s к i, op. cit., s. 82, 227, a także O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, Góry i Pogórze, t. 45, cz. 2, Wrocław 1968, s. 507; M o s z y ń s k i , op. cit., s. 689, 690. W mitologii greckiej, skąd słowo to się wywodzi, jest to istota nadnaturalna, stadium pośrednie pomiędzy bogami a ludźmi (Webster's New Collegiate Dictionary, Springfield 1975, s. 302). J a k pisze Łowmiański, demon jest istotą duchową antro8 4 5 �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NAD ZMYSŁOWE 225 d r u g i e j . M a j ą c na uwadze liczne definicje tego o k r e ś l e n i a , a t a k ż e de­ f i n i c j ę K . M o s z y ń s k i e g o , proponuje się pod t y m o k r e ś l e n i e m p o d a w a ć wszystkie i s t o t y n a d z m y s ł o w e , k t ó r e w y w o d z ą się o d duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o l u b ż y w e g o , c z ł e k o k s z t a ł t n e l u b personifikowane. We wspomnianej grupie d e m o n ó w w y r ó ż n i o n o d w i e p o d g r u p y : 1) de­ m o n y , w y w o d z ą c e się od duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o , do k t ó r e j zaklasy­ f i k o w a n o n o c n i c ę , p o r o ń c a i s t r z y g ę oraz 2) demony, w y w o d z ą c e się od duszy c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o , a w i ę c n a l e ż e ć t u b ę d z i e sotona. G r u p ę t r z e c i ą nazwano i s t o t a m i d e m o n i c z n y m i , a w i ę c t a k i m i , k t ó r e — m ó w i ą c o g ó l n i e — r o d o w ó d s w ó j w y w o d z ą od c z ł o w i e k a , a nie od jego duszy, dlatego t e ż nie są, w ś w i e t l e p r z y j ę t e j d e f i n i c j i p o j ę c i a de­ mon, „ c z y s t y m i " demonami. Do g r u p y tej zaklasyfikowano zatem d w a rodzaje istot: takie, k t ó r e w y w o d z ą się od c z ł o w i e k a z m a r ł e g o (utopiec) oraz c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o , k t ó r e g o u w a ż a n o za t a k ą i s t o t ę ( p ł a n e t n i k ) . K o l e j n a grupa istot n a d z m y s ł o w y c h to i s t o t y ezoteryczne, a w i ę c l u ­ dzie, k t ó r z y p o s i a d a j ą z d o l n o ś c i magicznego d z i a ł a n i a , n a j c z ę ś c i e j — j a k wierzono — r o d z ą się z t a k o w y m i , a n i e z a l e ż n i e od tego w y r ó ż n i a j ą się s p o ś r ó d i n n y c h l u d z i cechami p r z y p i s y w a n y m i demonom: z r o ś n i ę t e b r w i , c z e r w o n y k o l o r oczu, z n a m i ę i t p . N a l e ż e ć t u b ę d z i e czarownica. Ostatnia grupa to quasi-demony, i s t o t y n a d z m y s ł o w e o cechach de­ m o n i c z n y c h i m p r z y p i s y w a n y c h , a nie b ę d ą c e r z e c z y w i s t y m i demonami w e d l e p r z y j ę t e j d e f i n i c j i tego p o j ę c i a . N i e m a j ą one b o w i e m ż a d n e g o z w i ą z k u z c z ł o w i e k i e m l u b jego d u s z ą w sensie przede w s z y s t k i m gene­ t y c z n y m . Zaliczono t u d i a b ł a i ś m i e r ć . P o d a n i a o i s t o t a c h n a d z m y s ł o w y c h . Jak podano wcze­ ś n i e j , przekazy o istotach n a d z m y s ł o w y c h p r z e t r w a ł y do dnia dzisiej­ szego w r ó ż n y m s t o p n i u z a c h o w a w c z o ś c i . W ś r ó d n i c h z n a j d u j ą się po­ dania, z k t ó r y c h j e d y n i e na podstawie z a w a r t y c h w n i c h ś l a d ó w m o ż n a ewentualnie z i d e n t y f i k o w a ć d a n ą i s t o t ę . Do t a k i c h n a l e ż ą wierzenia z w i ą ­ zane z b o g i n k ą i p o ł u d n i c ą . O d n o ś n i e do pierwszej z n i c h nie natrafiono nawet na ś l a d y w prze­ kazach p o c h o d z ą c y c h z Istebnej, w B r e n n e j , c h o ć pewne sposoby zachowania się tej i s t o t y wobec c z ł o w i e k a w s k a z u j ą na z n a j o m o ś ć tego w ą t k u , to w y s t ę p u j e ona pod i n n ą n a z w ą . O k r e ś l a się j ą m i a n e m zły d u c h i od t e g o ż w y w o d z i , a w n i e k t ó r y c h w y p o w i e d z i a c h m o ż n a s p o t k a ć s i ę z o k r e ś l e n i e m d i a b e ł i u t o ż s a m i a n i e m j e j z n i m . Tego rodzaju m e t a ­ morfoza jest, j a k się u w a ż a , odbiciem w p ł y w ó w c h r z e ś c i j a ń s k i c h w w i e ­ rzeniach l u d o w y c h . pomorfiezną, która swym charakterem zbliżona jest „do pojęcia duszy ludzkiej, która przetrwała śmierć cielesną" ( Ł o w m i a ń s k i , op. cit., s. 148). Pojęcie to jednak uległo pewnym przekształceniom i w nomenklaturze chrześcijańskiej stało się „synonimem dla ducha ciemności (zbuntowanego anioła), szatana, księcia ciem­ ności, księcia tego świata" (J. K o w a l e w s k i , Mały słownik teologiczny, Po­ znań 1960, s. 94). 15 — Etnografia Polska t. 28/1 �226 URSZULA L E H R Nie napotkano w badanych wsiach t a k ż e o p i s ó w w y g l ą d u tej i s t o ­ ty. Jedynym śladem wskazującym i równocześnie potwierdzającym, ż e i n f o r m a c j e o z ł y m d u c h u d o t y c z ą b o g i n k i , s ą pewne zakazy i s p o s ó b p o ­ s t ę p o w a n i a tej i s t o t y oraz p o d e j m o w a n y c h przez c z ł o w i e k a c z y n n o ś c i m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h , m a j ą c y c h na celu o b r o n ę przed n i ą . Jak w y n i k a z m a t e r i a ł ó w , ó w z ł y duch, o k t ó r y m czasami m ó w i ł o się u ż y w a j ą c f o r m y „ o n a " , b y ł s z c z e g ó l n i e niebezpieczny, przede w s z y s t k i m d l a nowo narodzonych i nie ochrzczonych dzieci. O k r e ś l o n e t r a d y c j ą w z o ­ r y zachowania w t a k i c h p r z y p a d k a c h m o g ł y j e d n a k ż e zapobiec n i e s z c z ę ­ ściu, j a k i m b y ł o — j a k w i e r z o n o — p o r w a n i e i zamiana dziecka przez t ę i s t o t ę . B y ł y to zakazy o d n o s z ą c e s i ę t a k do m a t k i , j a k i n i e m o w l ę c i a , k t ó r y c h t r e ś ć s p r o w a d z a ł a s i ę do tego, że d o p ó k i m a t k a nie o c h r z c i ł a s w e ­ go dziecka i sama nie p o s z ł a na w y w ó d , nie m o g ł a go z o s t a w i a ć samego. I n f o r m a t o r z y b y l i b o w i e m p r z e k o n a n i , że z j a w i a s i ę w t e d y ta istota i p o r y w a dziecko. W nowszych w e r s j a c h p o d k r e ś l a n o w y r a ź n i e , iż c z y n i ł to d i a b e ł . F a k t napastowania dziecka przez z ł e g o ducha — b o g i n k ę , w y j a ś n i o n o w ten s p o s ó b , że po urodzeniu dziecka kobieta b y ł a nazbyt s ł a b a , a b y się p r z e c i w s t a w i ć z ł y m duchom, j a k t e ż nieodporna na i c h d z i a ł a n i e . Tego r o d z a j u uzasadnienie znajduje w y t ł u m a c z e n i e w n o r m a c h z a w a r ­ t y c h w c h r z e ś c i j a ń s k i m systemie w i e r z e n i o w y m , a m ó w i ą c y c h , że k o ­ bieta po u r o d z e n i u dziecka, aż do o b r z ą d k u w y w o d u , znajduje się w o k r e ­ sie „ p r z e j ś c i a " i u w a ż a n a jest za „ n i e c z y s t ą " . Podobnie rzecz się m a z dzieckiem. Po u r o d z e n i u o b c i ą ż o n e jest ono grzechem p i e r w o r o d n y m i podlega m o c y zła, d o p ó k i sakrament c h r z t u nie z m y j e z niego tego grzechu. Z a k a z y nieopuszczania nie ochrzczonego dziecka znane z B r e n n e j w Istebnej w y s t ę p u j ą w i n n e j postaci. E g z e m p l i f i k a c j ą zakazu o d n o s z ą ­ cego się do m a t k i b ę d z i e zdarzenie, j a k i e o p i s a ł a j e d n a z i n f o r m á t o r e k , k t ó r a z l e k c e w a ż y ł a ó w zakaz, p o n o s z ą c w j e j mniemarftu jego s k u t k i . P e w n e j niedzieli, a b y ł o to przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą , z o s t a ł a w d o m u sama z nowo n a r o d z o n y m dzieckiem, k t ó r e u m y ł a i s p o w i ł a , po c z y m p o ł o ż y ł a się, bo b y ł a t r o c h ę o s ł a b i o n a po porodzie. Dziecko l e ż a ł o obok n i e j . W k r ó t c e z a s n ę ł a . Po p r z e b u d z e n i u s t w i e r d z i ł a , że dziecka p r z y n i e j nie b y ł o . Z n a l a z ł o s i ę nie w i a d o m o s k ą d na stole. J a k o ś w i a d c z y ł a i n f o r ­ m á t o r k a , ż a d n y c h d u c h ó w n i g d y się nie b a ł a i nie boi, ale w t e d y w y ­ s t r a s z y ł a się bardzo, a to dlatego, j a k w y j a ś n i ł a , ż e nie b y ł a jeszcze na w y w o d z i e . Wniosek, j a k i w y s n u ł a z tej — wedle n i e j p r a w d z i w e j — p r z y g o d y t o ten, że n i e w y w i e d z i o n e j kobiecie nie w o l n o s p a ć w n i e ­ d z i e l ę . Prawdopodobnie jest to w s p ó ł c z e s n y m o t y w tego w ą t k u , k t ó r y j a k d o t ą d nie z n a l a z ł p o t w i e r d z e n i a w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . N a z a k o ń ­ czenie swej w y p o w i e d z i i n f o r m á t o r k a d o d a ł a , że w i ę c e j j u ż n i g d y , p r z y ż a d n y m dziecku nie z a s y p i a ł a w n i e d z i e l ę . Podana w y ż e j w e r s j a zakazu jest sporadyczna, n i e m n i e j j e d n a k p o - �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 1327 przez fakt, iż d o t y c z y k o b i e t y w okresie „ p r z e j ś c i a " , n a w i ą z u j e do zna­ nego w ą t k u o bogince i dlatego j ą u w z g l ę d n i o n o . B r a k s a k r a m e n t u c h r z t u i o b r z ą d k u w y w o d z ą c e g o p o ł o ż n i c ę ze stanu „nieczystości" są podstawowymi w a r u n k a m i , k t ó r y c h niespełnienie — j a k wierzono — m i a ł o p o w o d o w a ć zjawienie się tej i s t o t y i napastowanie przez n i ą dziecka. T a k w i ę c podejmowane d z i a ł a n i a p r o f i l a k t y c z n e i ochronne m i a ł y c h a r a k t e r m a g i c z n o - r e l i g i j n y . Zamienione przez z ł e g o ducha dziecko n a z y w a n o podciepem. Było ono b r z y d k i e , czasami u ł o m n e i k r z y k l i w e . F a k t ten p r z y p i s y w a n y isto­ cie n a d z m y s ł o w e j jest w y t ł u m a c z e n i e m , p r z y n a j m n i e j dla n i e k t ó r y c h w y p a d k ó w n a r o d z i n dzieci n i e n o r m a l n y c h , t a k pod w z g l ę d e m psychicz­ n y m , j a k i f i z y c z n y m . Przestrzeganie natomiast w y ż e j w s p o m n i a n y c h z a k a z ó w m i a ł o skutecznie zapobiec j e j i n g e r e n c j i , ale — j a k to w y n i k a 7, r e l a c j i — n i e stosowano się do n i c h z r ó ż n y c h p o w o d ó w . Przede w s z y s t k i m kobieta w i e j s k a m a j ą c t y l e o b o w i ą z k ó w d o m o w y c h nie m o g ł a bezustannie p i l n o w a ć swojego nie ochrzczonego dziecka. Z a ­ lecano przeto z a b e z p i e c z y ć j e poprzez w ł o ż e n i e p o d p o d u s z k ę r ó ż a ń c a l u b p o k r o p i e n i e go ś w i ę c o n ą w o d ą . Te a t r y b u t y o charakterze r e l i g i j n y m m i a ł y s t a n o w i ć b a r i e r ę , b r o n i ą c ą d o s t ę p u do dziecka z ł e m u d u c h o w i . J e ś l i m i m o wszystko dziecko z o s t a ł o zamienione, znane b y ł y spo­ soby odzyskania go. P i e r w s z y z n i c h p o l e g a ł na t y m , że chrzczono dziec­ ko, k t ó r e p o n o ć po t a k i m zabiegu z n i k a ł o , a na jego miejsce m i a ł o się z j a w i ć zabrane przez z ł e g o ducha. S p o s ó b d r u g i b y ł nieco s k o m p l i k o w a n y . N a l e ż a ł o n a r y s o w a ć koło ś w i ę c o n ą w o d ą w o k ó ł k o ł y s k i , w k t ó r e j leżał pociep i p o k r o p i ć go t ą w o d ą . Odzyskanie dziecka b y ł o w y n i k i e m tego, że woda ś w i ę c o n a , j a k i e j u ż y t o do zabiegu, m i a ł a p a l i ć tego ducha, k t ó r y zmuszony b ó l e m z w r a ­ cał zabrane dziecko. Inne sposoby nie z a c h o w a ł y się w zastanych w ą t k a c h i c h o ć c a ł y m a ­ t e r i a ł d o t y c z ą c y istoty, zwanej t u z ł y m duchem, d i a b ł e m , jest n i e z w y k l e ubogi, to j e d n a k s t a n o w i p r z y k ł a d adaptacji d a w n y c h w i e r z e ń do nowego, c z y l i c h r z e ś c i j a ń s k i e g o systemu wierzeniowego. O d n o ś n i e do d r u g i e j i s t o t y n a d z m y s ł o w e j , p o ł u d n i c y , o p r ó c z znanego jeszcze, a czasami przestrzeganego zakazu p r a c y w p o ł u d n i e , nie zacho­ w a ł y się ż a d n e w z m i a n k i w ś r ó d zanotowanych w y p o w i e d z i . N i e spot­ kano r ó w n i e ż opisu tej postaci, ani t e ż nie ma i n f o r m a c j i na temat cha­ r a k t e r u j e j d z i a ł a n i a , a w z w i ą z k u z t y m b r a k danych d o t y c z ą c y c h spo­ s o b ó w o b r o n y przed n i ą . N i e p r z e t r w a ł a t a k ż e j e j nazwa. W s p o m n i a n y zakaz, j e d y n y ś l a d p o z o s t a ł o ś c i po t y m w i e r z e n i u , w i ą ż e się z g o d z i n ą d w u n a s t ą w p o ł u d n i e , k i e d y to p o w i n n o się o d m a w i a ć modlitwę „Anioł P a ń s k i " . Nieodmówienie jej bowiem narażać miało 6 * W literaturze przedmiotu nie spotkano się z tego rodzaju nakazem. U w a ż a się tam, że przerwanie pracy w południe powoduje, iż odpoczywających napastują południce (G. M o r c i n e k , Ziemia cieszyńska, Katowice 1962, s. 137). �228 URSZULA LEHR c z ł o w i e k a na i n g e r e n c j ę z ł y c h mocy, d z i a ł a j ą c y c h nie t y l k o o p ó ł n o c y , ale t a k ż e o tej samej porze w d z i e ń . T e n j e d y n y zakaz o d n o s z ą c y się do p o ł u d n i c y na i n n y c h terenach w y s t ę p u j e powszechnie . M o ż n a przypuszcza, iż istota t a w y s t ę p o w a ł a k i e d y ś w w i e r z e n i a c h p o c h o d z ą c y c h z badanych w s i , lecz (z u w a g i na m n i e j s z ą m o ż l i w o ś ć j e j adaptacji do nowej r e l i g i i ) z a g i n ę ł a w c z e ś n i e j . Jak się u w a ż a , w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h p r z e t r w a ł y te i s t o t y ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , k t ó r y c h w ł ą c z e n i e do nowego systemu wierzeniowego b y ł o ł a t w i e j s z e poprzez m o d y f i k a c j ę i c h pochodzenia oraz z m i a n ę l u d z ­ k i c h z a c h o w a ń z m a g i c z n y c h na magiczno-religijne. I s t o t y m i e s z c z ą c e się w grupie d e m o n ó w pochodzenie swoje w y w o d z ą cd duszy c z ł o w i e k a , z t y m że n a l e ż ą t u d w i e i c h kategorie. Pierwsza to i s t o t y p o c h o d z ą c e od duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o ; nocnica, poroniec, s t r z y ­ ga, a do d r u g i e j n a l e ż e ć b ę d z i e zmora, k t ó r ą l u d w y w o d z i od duszy c z ł o ­ wieka żyjącego. D e m o n y zwane n o c n i c a m i na b a d a n y m terenie o g ó l n i e w y s t ę p u j ą pod n a z w ą b ł ę d n y c h o g n i k ó w . O d n o ś n i e do genezy t y c h istot znane s ą d w i e wersje. Pierwsza podaje, że b y ł y to p o k u t u j ą c e dusze z a b i t y c h i za­ m a r z n i ę t y c h . Obok tej w e r s j i w y s t ę p u j e racjonalne w y j a ś n i e n i e p o j a ­ w i a j ą c y c h się ś w i a t e ł e k , p o d a j ą c e , że b y ł y to zjawiska n a t u r y fizycznej, a m i a n o w i c i e gazy, w y d o b y w a j ą c e się z ziemi i z a p a l a j ą c e p r z y z e t k n i ę ­ c i u z p o w i e t r z e m . J e d n a k ż e to mniemanie, t ł u m a c z ą c e nie znane d a w n i e j zjawiska p r z y r o d y , u n i e k t ó r y c h b u d z i ł o j e d n a k pewne z a s t r z e ż e n i a z tego w z g l ę d u , że owe ś w i e c ą c e na p o d m o k ł y c h terenach o g n i k i p r z e ­ m i e s z c z a ł y się z miejsca na miejsce. 7 Natomiast w B r e n n e j w y r a ź n i e p o d k r e ś l o n o , że nocnice b y ł y p o k u t u ­ j ą c y m i duchami, k t ó r e w postaci ś w i a t e ł e k b ł ą k a ł y się po ś w i e c i e , c h c ą c u p r o s i ć w y b a w i e n i e . M i a ł y to b y ć d u c h y l u d z i , k t ó r z y w y r z ą d z i l i k o m u ś k r z y w d ę , l u d z i nie ochrzczonych d w o m a i m i o n a m i , a t a k ż e nie ochrzczo­ ne dzieci. W a r i a n t d r u g i w e r s j i p o c h o d z ą c e j z Brennej w s k a z y w a ł b y na w ą t e k o strzydze, trzeci natomiast na p o r o ń c a . N i e ulega k w e s t i i , że m a m y do czynienia z przemieszaniem się t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h i t r u d n o na podsta­ w i e t a k f r a g m e n t a r y c z n y c h p r z e k a z ó w u s t a l i ć ostatecznie r o d o w ó d tego demona, t y m w i ę c e j że w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , p o d a j ą c e j wersje z tego samego regionu, w y s t ę p u j ą z r ó ż n i c o w a n i a p r z y w y j a ś n i a n i u pochodze­ nia tej i s t o t y . Ponadto w u ż y w a n e j nazwie nocnica d o p a t r y w a n o s i ę 8 7 Patrz porównawczo: materiał z Sądeckiego w artykule TJ. L e h r , Wierze­ nia demonologiczne we wsi Obidza (region Sądecki) w świetle badań empirycznych, „Lud", t. 66: 1982, s. 113-149. Nocnicami mogły więc być dziewczyny, które zmarły między zapowiedzią a ślubem (Materiały, P. Z a w a d a , Jaworzynka, „Zaranie Śląskie", R. 8: 1932, z. 2, s. 119), duchy graniczne (J. K o c z w a r a, Wierzenia ludowe w Małych Koń­ czycach koło Zebrzydowic na Śląsku, „Lud", t. 17: 1911, s. 69). Tenże autor uważa, 8 �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 229 9 w i e r z e n i a w nocne b o g i n k i . Jak w y n i k a z m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h , cha­ r a k t e r d z i a ł a n i a tego demona m o ż e p o t w i e r d z a ć to przypuszczenie. N a ­ l e ż y jeszcze d o d a ć , że w badanych wsiach m o t y w w y w o d z e n i a nocnie od p o k u t u j ą c y c h dusz g e o m e t r ó w nie z a c h o w a ł się l u b t e ż nie w y s t ę ­ pował. W e d ł u g w i e r z e ń nocnice p o j a w i a ł y się j e s i e n i ą na m o k r a d ł a c h , bag­ nach, lecz c h o ć w i d y w a n o je t a k ż e i w i n n y c h porach r o k u , to j e d n a k p o d k r e ś l a n o , że n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p o w a ł y na jesieni. Z j a w i a ł y się w i e ­ czorem albo w nocy, o k o ł o godziny jedenastej, dwunastej. Opisywano je r ó ż n i e , ale i c h c h a r a k t e r y s t y k a sprowadza się do tego, że b y ł y to b ą d ź o g n i k i , b ą d ź t e ż ś w i a t e ł k a , w y g l ą d e m s w y m p r z y p o m i n a j ą c e zapalone l a m p k i , p r z e m i e s z c z a j ą c e się szybko z miejsca na miejsce. D z i a ł a n i e t y c h istot b y ł o p o n o ć p r z y k r e w s k u t k a c h dla c z ł o w i e k a . O p r ó c z wodzenia, p r z e j a w i a j ą c e g o się w o b i e t n i c y wskazania lepszej d r o ­ gi, m ę c z y ł y l u d z i w r ó ż n y s p o s ó b : o b r z u c a ł y l u d z i piaskiem, o b l e w a ł y w o d ą , a t a k ż e „ p o w i a d a j ą ludzie, że ich p o i s c a ł y " . S ł y s z a n o t a k ż e głos, j a k i nocnice w y d a w a ł y , z a p y t u j ą c : „ s p i s z ? " czy „ H a n i c z k o spisz, Haniczko spisz?" l u b c a ł e zdanie powtarzane d w u k r o t n i e „ t u — j e , t u — j e , t u go n i ma, tu—je, tu—je, t u go n i ma". N a j c z ę ś c i e j , j a k p o d k r e ś l a n o , o f i a r a m i t y c h d e m o n ó w p a d a l i ludzie n i e t r z e ź w i l u b tacy, k t ó r z y w o ł a l i i g w i z d a l i . Znane b y ł y j e d n a k ż e sposoby, k t ó r e m i a ł y c h r o n i ć p r z e d n o c n i c a m i , a w i ę c odpowiednie zachowania w rodzaju: n i e w y ś m i e w a n i e się z n i c h , czego p o n o ć bardzo nie l u b i ł y , n i e w z y w a n i e i c h poprzez gwizdanie; nie zalecano t e ż p l u c i a . Bliższego w y t ł u m a c z e n i a tego ostatniego rodzaju za­ chowania nie potrafiono p o d a ć . J e ż e l i c z ł o w i e k nie p r z e s t r z e g a ł podanych w y ż e j s p o s o b ó w p o s t ę p o ­ w a n i a i z o s t a ł zaatakowany przez nocnice, m ó g ł się r a t o w a ć u c i e c z k ą w k r ą g ś w i a t ł a , gdzie moc s w ą t r a c i ł y , l u b u p a ś ć na z i e m i ę i u d a w a ć umarłego. Jak w c z e ś n i e j nadmieniono, n i e k t ó r z y u w a ż a l i nocnice za p o k u t u j ą c ą d u s z ę . W t a k i m w y p a d k u , celem pozbycia się j e j , n a l e ż a ł o z a p y t a ć , czego potrzebuje i w y p e ł n i ć to ż ą d a n i e . R ó w n i e ż msza ś w i ę t a za dusze z m a r ­ ł y c h m i a ł a p r z y c z y n i ć się do z n i k n i ę c i a o w y c h istot. Natomiast w w e r s j i 1 0 1 1 że l u d śląski p o m y l i ł pojęcie ducha granicznego z nocnicą, k t ó r ą o k r e ś l a jako ducha p o k u t u j ą c e g o , wodzącego, a zwanego b ł ę d n y m ognikiem (К о с z w a r a, op. cit., s. 64). Poniatowski u w a ż a , że wywodzenie b ł ę d n y c h o g n i k ó w od dusz p o k u t u j ą c y c h g e o m e t r ó w jest nowszego pochodzenia; wcześniejsze natomiast zdaje się b y ć w i e ­ rzenie, iż są to nocne boginki (S. P o n i a t o w s k i , Wiedza o Polsce, t. 5 / I I I , W a r ­ szawa 1936, s. 273). Cytowane wypowiedzi pochodzą z w ł a s n y c h m a t e r i a ł ó w terenowych zinwen­ taryzowanych w A r c h i w u m Pracowni w K r a k o w i e ZE I H K M P A N . Liczne opowiadania o nocnicach z terenu w s i śląskich patrz: J. B r o d a , O czarownicach, utopcach i nocnicach, B i e l s k o - B i a ł a 1980, s. 24-28. 9 1 0 1 1 �230 URSZULA LEHR p o d a j ą c e j inne pochodzenie tego demona, a m i a n o w i c i e od nie ochrzczo­ nego dziecka, zalecano o d m i e n n y rodzaj p o s t ę p o w a n i a . Szyto w ó w c z a s koszulkę dziecinną, poświęcano j ą w kościele, a n a s t ę p n i e kładziono w miejscu, gdzie p o k a z y w a ł o s i ę ś w i a t e ł k o . Po t y m zabiegu, ś w i a t e ł k a w i ę c e j nie w i d y w a n o . Jak w i ę c z p o w y ż s z e g o w y n i k a , r ó ż n e b y ł y sposoby zachowania c z ł o w i e k a wobec tego demona, zdeterminowane r o d z a j e m w i a r y w jego pochodzenie. D e m o n e m w y w o d z ą c y m się od duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o jest t a k ż e poroniec, n a z y w a n y w y m i e n n i e n i e c h r z c z e ń c e m , l u b też r o z u m i a n y jako dwie różne istoty. Zarówno pierwszy j a k i drugi miał b y ć duszą dziecka z m a r ł e g o bez c h r z t u . Rozgraniczenie stanowi rodzaj ś m i e r c i , j a k ą p o n i o s ł o dziecko. Jak wierzono, poroniec z a b i j a n y b y ł r o z m y ś l n i e przez m a t k ę , n a j c z ę ś c i e j poprzez sztucznie w y w o ł a n e poronienie, niechrzczeniec natomiast u m i e r a ł ś m i e r c i ą n a t u r a l n ą . U w a ż a s i ę jednak, że r ó w n i e ż i t e n o s t a t n i g i n ą ł z a b i j a n y przez m a t k ę . 1 2 Zabite dziecko grzebano b y l e gdzie, s z c z e g ó l n i e w miejscach odosob­ n i o n y c h , b y n i k t nie m ó g ł o d n a l e ź ć z w ł o k , i w t y c h to w ł a ś n i e miejscach (w krzakach, w lesie, pod b r z e g i e m r z e k i ) m i a ł a s i ę u k a z y w a ć jego dusza. Wierzono, ż e dzieci nie ochrzczone i zabite przez m a t k ę n i e s z ł y na wieczne p o t ę p i e n i e , lecz m u s i a ł y p o k u t o w a ć . P o k a z u j ą c s i ę l u d z i o m w r ó ż n e j postaci nie c z y n i ł y i m k r z y w d y , lecz j e d y n i e z a k ł ó c a ł y i c h spo­ k ó j , d a j ą c y m się s ł y s z e ć p ł a c z e m dziecka w miejscach, gdzie j e pocho­ wano. W i d y w a n o je w postaci ś w i a t e ł e k , ale t e ż m i a ł y się u k a z y w a ć w e ś n i e s w o i m m a t k o m w postaci dziecka o c z a r n y m ciele. Celem w y b a w i e n i a p o k u t u j ą c e j duszy dziecka zalecano, aby „ g d z i e płakały, ktoś słyszał, b r a ł święconą w o d ę i krzcił. K r z y ż robił i m ó w i ł : j a k e ś synek to J ó z e k , j a k e ś d z i e w c z y n k a to A n n a , w i m i ę Ojca i S y n a i Ducha Ś w i ę t e g o i p r z e s t a w a ł o p ł a k a ć , bo ż ą d a ł o tego". O p r ó c z tego zabiegu m a g i c z n o - r e l i g i j n e g o zamawiano msze ś w i ę t e i modlono s i ę za dusze z m a r ł y c h , nie ochrzczonych dzieci, g ł ó w n i e z m a r ł y c h ś m i e r c i ą gwałtowną. P a n u j ą c e w Istebnej wierzenie, a n a w e t przekonanie, że u l e w n e desz­ cze g r o ż ą c e nieraz k l ę s k ą s ą spowodowane u k r y t ą z b r o d n i ą d z i e c i o b ó j ­ stwa, w i ą ż ą s i ę ściśle z w ą t k i e m o t y m demonie. U w a ż a s i ę t a m , że desz­ cze s ą k a r ą b o ż ą i p a d a ć b ę d ą t a k d ł u g o , d o p ó k i w o d a nie w y m y j e z w ł o k dziecka i nie ukarze w s z y s t k i m grzechu, j a k i z o s t a ł p o p e ł n i o n y . Wedle r e l a c j i i n f o r m a t o r ó w , kara spada w i ę c nie t y l k o na m a t k ę , ale i na w i e ś , w k t ó r e j mieszka, za n i e w y k r y c i e z b r o d n i i n i e u k a r a n i e w i n o w a j c z y n i . Przekazy o i n n y m demonie — strzydze (strzygoniu) z a c h o w a ł y s i ę j e d y n i e w B r e n n e j . W Istebnej pewne cechy c h a r a k t e r y z u j ą c e strzygo- 1 2 J a k uważa Moszyński, jest to nasiąknięcie dawnego pogańskiego ś w i a t o ­ poglądu treściami nowszymi, chrześcijańskimi ( M o s z y ń s k i , op. cit., s. 674). �231 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 1 3 n i a p r z y p i s y w a n e s ą jednak i n n e j istocie, a m i a n o w i c i e sotonie . N i e jest to z r e s z t ą p i e r w s z y p r z y p a d e k k o n t a m i n a c j i w ą t k ó w , w d u ż e j m i e ­ rze u t r u d n i a j ą c y i d e n t y f i k a c j ę danej postaci ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o do­ d a t k o w o przez w z g l ą d na f r a g m e n t a r y c z n o ś ć przekazu. U w a ż a s i ę , że strzyga b y ł a z ł y m duchem. To u o g ó l n i e n i e , przenoszone coraz częściej na w i ę k s z o ś ć istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , jest powszechnie spotykane w relacjach i n f o r m a t o r ó w . Zanotowano j e d n a k ż e w y p o w i e d z i , w k t ó r y c h z a w a r t a jest starsza w e r s j a m ó w i ą c a , że k a ż d y c z ł o w i e k p o ­ siada d w a d u c h y . J e ż e l i p r z y chrzcie nadano m u t y l k o jedno i m i ę , to p o jego ś m i e r c i , d r u g i d u c h (dusza), nie p o s i a d a j ą c y i m i e n i a , chodzi i na­ pastuje l u d z i . 1 4 Jak podano w B r e n n e j , strzygonia m o ż n a b y ł o p o z n a ć po t y m , że czło­ w i e k m a j ą c y n i m z o s t a ć po swej ś m i e r c i r o d z i ł się z p i ę t n e m w k s z t a ł ­ cie n o ż y c . T e n znak rozpoznawczy, umieszczony na plecach c z ł o w i e k a , m ó g ł w p o r ę zapobiec staniu się t a k i e j osoby s t r z y g o n i e m , poprzez ochrzczenie dziecka d r u g i m i m i e n i e m . J e ż e l i j e d n a k nie z w r ó c o n o na to u w a g i , w t e d y — aby u n i k n ą ć napastowania l u d z i przez tego demona. — p r z e d s i ę b r a n o d z i a ł a n i a obronne, n i e k i e d y bardzo drastyczne. D z i a ł a n i a t y p u p r o f i l a k t y c z n e g o nie s ą znane, c h o ć w l i t e r a t u r z e o d n o ś n i e do t y c h t e r e n ó w podaje s i ę r o ś l i n ę p r z y t u l i ę (Galium verum L . ) , z w a n ą przytu­ li ją, j a k o skuteczny ś r o d e k o c h r o n n y p r z e c i w k o s t r z y g o n i o w i . 1 5 S t r z y g o ń n a p a s t o w a ł l u d z i g ł ó w n i e w nocy podczas snu. O p u s z c z a ł miejsce swego s t a ł e g o p o b y t u , c z y l i g r ó b , na k t ó r y m z o s t a w i a ł k o s z u l ę , i u d a w a ł się na w i e ś , aby d u s i ć l u d z i . Przekazy zachowane w Brennej n i e w s p o m i n a j ą o w y p i j a n i u k r w i przez tego demona, bo m o t y w t e n p r z y p i s y w a n y jest sotonie. W relacjach z Brennej z a c h o w a ł się p r a w i e p e ł n y opis polowania na strzygonia, j a k i m i a ł t a m rzekomo g r a s o w a ć w okresie przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . Po w y s o n d o w a n i u , gdzie znajduje s i ę g r ó b strzygonia, o d k o ­ p y w a n o z w ł o k i , odcinano r ę c e , nogi i g ł o w ę . O d c i ę t e c z ł o n k i umieszczano w o d w r o t n e j k o l e j n o ś c i , a w i ę c r ę c e k ł a d z i o n o t a m , gdzie m i a ł y b y ć nogi, n o g i t a m , gdzie r ę c e , a g ł o w ę p r z y t y l n e j części ciała. I n n a wersja tego w ą t k u podaje, że nie okaleczano z w ł o k , t y l k o w i ą z a n o c z ł o n k i , a n i e ­ boszczyka k ł a d z i o n o na b r z u c h u . Po d o k o n a n y c h zabiegach — z a r ó w n o w p i e r w s z y m , j a k i d r u g i m p r z y p a d k u — podano, że w i ę c e j j u ż n i k t nie r 1 8 1 6 Chodzi tu o znak w kształcie nożyc, jaki na plecach miał posiadać człowiek, który wedle przekazu z Istebnej po swej śmierci stawał się sotoną. Znak ten Moszyński przypisuje wyraźnie upiorowi ( M o s z y ń s k i , op. cit., s. 605). Por. inne wersje z terenu Śląska ( M o r c i n e k , op. cit., s. 142), a także Polski (B. B a r a n o w s k i , W kręgu upiorów i wilkołaków, Łódź 1981, s. 55-57). " M o r c i n e k , op. cit., s. 142. W literaturze podkreśla się m. in., iż położenie strzygonia twarzą do dna trumny miało spowodować, że istota ta nie mogła wydostać się z grobu; chodzić miała tylko pod ziemią. Patrz m. in. S. G o n e t , Strzygonie, „Lud", t. 3: 1897, s. 154. 1 4 1 6 �232 URSZULA LEHR w i d z i a ł tej istoty. Inne sposoby, m a j ą c e na celu unieszkodliwienie tego d e ­ mona, nie z a c h o w a ł y się w przekazanych podaniach . W grupie d e m o n ó w znajduje się t a k ż e zmora, lecz z a k l a s y f i k o w a n a z o s t a ł a do d r u g i e j k a t e g o r i i , j a k o że pochodzenie swe w y w o d z i o g ó l n i e od duszy c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o . Jak p o d k r e ś l a n o i w co wierzono, z m o r y b y ł y ż y j ą c y m i l u d ź m i , k t ó r y c h dusze o p u s z c z a ł y ciało podczas snu w nocy. D e m o n ten, z w a n y w badanych wsiach s o t o n ą , u w a ż a n y b y ł t a k ż e za złego ducha l u b ducha p o k u t u j ą c e g o c z ł o w i e k a , k t ó r y z m a r ł w c i ę ż k i m grzechu. Mógł t e ż to b y ć , j a k podano, duch c z ł o w i e k a z m a r ł e g o bez c h r z t u i b i e r z m o w a n i a . , W i ę k s z o ś ć j e d n a k ż e r e l a c j i zawiera i n f o r m a c j e , że s o t o n ą b y ł a jedna z d w ó c h dusz c z ł o w i e k a , k t ó r y nie o t r z y m a ł na chrzcie d w ó c h i m i o n l u b t e ż drugiego p r z y b i e r z m o w a n i u . P o d k r e ś l a n y t u f a k t m o ż l i w o ś c i stania się z m o r ą , j e ś l i na p r z y k ł a d dziecko nie o t r z y m a ł o na chrzcie d w ó c h i m i o n , jest n i e z w y k l e z b i e ż n y z pochodzeniem s t r z y g i . R ó ż n i c a polega na t y m , że z m o r ą , j a k wierzono, s t a w a ł się c z ł o w i e k za swego życia, a s t r z y g ą dopiero po ś m i e r c i . Ponadto pewne f o r m y d z i a ł a n i a p r z y p i s y w a n e sotonie w s k a z y w a ł y b y raczej na s t r z y g ę ( w a m p i r a ) . Jest t o w i ę c k o l e j n y p r z y k ł a d przemieszania s i ę w ą t ­ k ó w w i e r z e n i o w y c h , z k t ó r y m to z j a w i s k i e m m o ż n a się s p o t k a ć coraz częściej. 1 7 Wećlle w i e r z e ń l u d o w y c h r ó ż n e są przedstawienia tego demona. U w a ­ ża się, że c z ł o w i e k b ę d ą c y s o t o n ą p o s i a d a ć m i a ł na plecach z n a m i ę w k s z t a ł c i e n o ż y c l u b t e ż z r o ś n i ę t e b r w i . T a p i e r w s z a cecha c h a r a k t e r y ­ zuje raczej s t r z y g ę , o c z y m j u ż pisano w c z e ś n i e j , lecz t u p r z y p i s y w a n a jest sotonie. Wersje na temat postaci, w j a k i e j p o j a w i a ł a się przed l u d ź m i , są r ó ż ­ ne. I t a k n i e k t ó r z y u w a ż a j ą , że b y ł a niewidoczna, ale m o g ł a p r z y b i e r a ć postacie l u d z k i e : np. d z i e w k i , parobka; k s z t a ł t y zoomorficzne: k u n y , cie­ lęcia, a w i d z i a n o j ą p o n o ć t a k ż e w postaci ż a b y . Sotona m o g ł a p r z e m i e n i a ć się t a k ż e w p r z e d m i o t y m a r t w e r ó ż n e g o rodzaju, np. w sznurek, w ź d ź b ł o s ł o m y l u b s ł y s z a n o j e d y n i e szelest, z w i a s t u j ą c y j e j p r z y b y c i e . N a p a s t o w a ł a ona ś p i ą c y c h l u d z i , i to t a k i c h , do k t ó r y c h rzekomo c z u ł a j a k ą ś u r a z ę , albo b y ł y to osoby o b o j ę t n e j e j uczuciowo, ale ś p i ą c e na wznak, l u b t e ż takie, k t ó r e nie o d m ó w i ł y w i e ­ czornej m o d l i t w y . Zakres d z i a ł a n i a tego demona przedstawiono w r ó ż n y m stopniu jego nasilenia p o c z ą w s z y od d z i a ł a ń ł a g o d n y c h , nie p r z y n o s z ą c y c h w y r a ź n e j szkody z d r o w i u c z ł o w i e k a , aż do p o c z y n a ń m o g ą c y c h s p o w o d o w a ć p o ­ w a ż n ą c h o r o b ę . Do stosunkowo ł a g o d n y c h f o r m d z i a ł a n i a tej i s t o t y n a ­ l e ż a ł o sprowadzanie c i ę ż k i c h s n ó w . P r z y c h o d z ą c w nocy o godzinie d w u ­ nastej, bo podobno t y l k o w t e d y się u j a w n i a ł a , p r z y s i a d a ł a na piersiach 1 7 We wsi Łąka w dawnym pow. pszczyńskim wierzono, że sposobem na uwolnienie się od strzygonia jest zabranie mu jego śmiertelnej koszuli (Materiały, spisała M. P i ł o t ó w n a , „Zaranie Śląskie", R. 8: 1932, z. 4, s. 228). �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NAD ZMYSŁOWE 233 c z ł o w i e k a , p o w o d u j ą c n i e r ó w n y oddech l u b nawet jego b r a k i z w i ą z a n e z t y m uczucie strachu. Napastowany nie m ó g ł się r u s z y ć , czuł j a k g d y b y był cały sparaliżowany. Sotona nie t y l k o d u s i ł a ś p i ą c y c h l u d z i . Wierzono, że w y p i j a z c z ł o ­ w i e k a k r e w , p o n i e w a ż ludzie, k t ó r y c h n ę k a ł a , b y l i anemiczni. W y p i j a ł a k r e w z r ó ż n y c h miejsc c i a ł a ludzkiego, o c z y m m i a ł y ś w i a d c z y ć rzekomo pozostawione przez n i ą ś l a d y (krople z a k r z e p ł e j k r w i ) , j a k i o p u c h n i ę t e piersi, z k t ó r y c h t a k ż e m i ę d z y i n n y m i k r e w „ w y c i ą g a ł a " . P o d k r e ś l a n y t u m o t y w w y p i j a n i a k r w i przez t ę i s t o t ę w y s t ę p u j e t a k ż e w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u d o t y c z ą c e j i n n y c h t e r e n ó w P o l s k i , c h o ć na ogół p r z y p i ­ s y w a n y jest u p i o r o w i . 1 8 Znano j e d n a k ż e szereg s p o s o b ó w n a t u r y p r o f i l a k t y c z n e j , j a k i o b r o n ­ nej, k t ó r e m i a ł y na celu z a b e z p i e c z y ć c z ł o w i e k a przed i n g e r e n c j ą tego dokuczliwego demona. Przede w s z y s t k i m sotona m i a ł a p r z y c h o d z i ć do o s ó b ś p i ą c y c h na w z n a k . Starano się w i ę c p r z e s t r z e g a ć tego i nie zasy­ p i a ć w t a k i e j pozycji. N i e m n i e j w a ż n a b y ł a m o d l i t w a z a r ó w n o odma­ w i a n a w k o ś c i e l e , j a k i przed snem w d o m u . W B r e n n e j u w a ż a n o , że w y s t a r c z y ł o p r z y c h o d z ą c e j zmorze o b i e c a ć chleba z m a s ł e m , a w t e d y w i ę c e j się nie p o j a w i . W l i t e r a t u r z e r ó w n i e ż m o ż n a się s p o t k a ć z tego rodzaju f o r m u ł ą s ł o w n ą l u b p o d o b n ą (obietnica dania placka l u b karpiela), lecz t ł u m a c z o n ą w ten s p o s ó b , że j e j w y p o ­ wiedzenie spowoduje w ł a ś n i e p r z y b y c i e na d r u g i d z i e ń osoby, k t ó r a jest ową zmorą . 1 9 I n n y m sposobem m a j ą c y m u c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed d r ę c z e n i e m go przez z m o r ę m i a ł o b y ć poruszenie d u ż y m palcem u p r a w e j nogi, c h o ć u w a ż a n o , że gest ten m o ż e t a k ż e s p o w o d o w a ć o d s t ą p i e n i e n a p a s t u j ą c e j istoty, a w i ę c jest r ó w n i e ż d z i a ł a n i e m o b r o n n y m . Do c z y n n o ś c i p r o f i l a k t y c z n y c h u ż y w a l i n i e k t ó r z y , j a k podano, o l e j ­ k ó w ś w i ę t y c h stosowanych za p o r a d ą k s i ę d z a . I t a k w B r e n n e j jeden z i n f o r m a t o r ó w , k t ó r e g o c i ą g l e d r ę c z y ł a zmora i nic m u nie p o m a g a ł o , po n a t a r c i u się n i m i s t w i e r d z i ł , że w i ę c e j zmora go j u ż nie napasto­ wała. W Istebnej znane b y ł o branie jedzenia j a k się szło „ n a s t r o n ę " . Wierzono, że sotona b r z y d z i się c z ł o w i e k i e m , k t ó r y w t a k i m miejscu s p o ż y w a p o s i ł e k i do niego nie p r z y j d z i e . Stosunkowo o r y g i n a l n y spo­ sób pozbycia się z m o r y podany z o s t a ł w B r e n n e j . T a m ż e doradzono oso­ bie g n ę b i o n e j przez z m o r ę , aby c h w y c i ł a z ę b a m i m a r t w e g o c z ł o w i e k a za palec i p o ł a s k o t a ł a go. Osoba ta z a s t o s o w a ł a się do p o w y ż s z e j r a d y i w i ę c e j zmora się nie p o j a w i ł a . 1 8 Patrz: O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie. Lubelskie, t. 17, cz. 3, Wroclaw 1962, s. 99; t a m ż e , Tarnowsko-Rzeszowskie, t. 48, W r o c ł a w 1967, s. 276, a t a k ż e R. К u к i e r, Kaszubi bytowscy, Gdynia 1968, s. 298. Patrz t a k ż e : Materiały ludoznawcze wśród ludu Lipowca w ostatnich latach, z e b r a ł F. N i e s ł a n i k , „ Z a r a n i e Śląskie", R. 6: 1930, s. 42. 1 9 �234 URSZULA LEHR N i e z a l e ż n i e od p r z e d s t a w i o n y c h w y ż e j z a c h o w a ń stosowano inne ś r o d ­ k i , a w ś r ó d n i c h apotropeje i z n a k i . W grupie apotropei znane są z obu w s i g ł ó w n i e przedmiotowe: n ó ż i n o ż y c z k i oraz pieluszka n i e m o w l ę c i a . Z a r ó w n o w Istebnej j a k i w B r e n n e j u w a ż a n o , że n ó ż m o ż e t y l k o zapo­ biec i n g e r e n c j i tego demona. Jedna z i n f o r m á t o r e k p o d a ł a , że j e j m a t k a c i ą g l e napastowana przez s o t o n ę t r z y m a ł a pod p o d u s z k ą r ó ż a n i e c , ale to nie p o m a g a ł o . Skuteczny o k a z a ł się b y ć dopiero n ó ż t r z y m a n y w m i e j ­ sce r ó ż a ń c a , co w y j a ś n i o n o w t e n s p o s ó b , że demon t e n po p r o s t u b a ł s i ę n o ż a . T r z y m a n i e z a ś n o ż y c z e k w z a s i ę g u r ę k i m i a ł o nie t y l k o odstra­ s z y ć s o t o n ę , ale t a k ż e p o s ł u ż y ć do j e j zaatakowania, o c z y m b ę d z i e m o w a dalej. Do w y m i e n i o n y c h apotropei p r z e d m i o t o w y c h n a l e ż a ł a t a k ż e pieluszka n i e m o w l ę c i a . W i e c z o r e m n a l e ż a ł o z a b r u d z o n ą p i e l u s z k ę p o ł o ż y ć na p r o ­ gu d o m u , co s t a n o w i ć m i a ł o p r z e s z k o d ę dla sotony. M e c h a n i z m d z i a ł a n i a jest analogiczny j a k w p r z y p a d k u jedzenia „ n a stronie", z t y m że chodzi t u o obrzydzenie miejsca, do k t ó r e g o z a m i e r z a ł a s i ę u d a ć zmora. W ś r ó d z n a k ó w m a g i c z n y c h rzadko j u ż w y s t ę p u j ą c y c h w przekazach, p r z e t r w a ł y c h j e d y n i e w B r e n n e j , z a c h o w a ł a się relacja m ó w i ą c a o za­ k r e ś l a n i u ś w i ę c o n ą k r e d ą k o ł a w o k ó ł ł ó ż k a , na k t ó r y m spano. D o z n a k ó w o charakterze m a g i c z n o - r e l i g i j n y m n a l e ż ą wspomniane o l e j k i ś w i ę t e , r ó ­ żaniec, a t a k ż e obrazki święte trzymane pod poduszką. Sposoby o b r o n y znane na terenie badanych w s i w s k a z u j ą na bardziej energiczne f o r m y d z i a ł a n i a , j a k i e podejmowano p r z e c i w k o t e m u demo­ n o w i , a n a l e ż ą do n i c h : z ł a p a n i e j e j , a nawet zabicie. W p i e r w s z y m p r z y ­ p a d k u n a l e ż a ł o uprzednio p r z y b i ć g w ó ź d ź do ś c i a n y i w nocy, g d y p r z y ­ s z ł a sotona, trzeba b y ł o j ą c h w y c i ć i p r z y b i ć na t e n g w ó ź d ź . Rano p o n o ć w i s i a ł a na n i m p r z y b i t a za w a r k o c z dziewczyna, k t ó r a o w ą s o t o n ą b y ł a . W celu zabicia tego demona wskazane b y ł o m i e ć w z a s i ę g u r ę k i n o ­ ż y c e do s t r z y ż e n i a owiec l u b n o ż y c z k i ; c z ę s t o j e d n a k ż e w w y p o w i e d z i a c h p o w t a r z a się uwaga, że w i n n y to b y ć n o ż y c e . G d y ó w demon z j a w i a ł się, n a j c z ę ś c i e j pod p o s t a c i ą s ł o m k i , n a l e ż a ł o go w t e d y p r z e c i ą ć . S k u t e k b y ł niezawodny i w i d o c z n y na d r u g i d z i e ń . W j a k i e j ś c h a ł u p i e znajdo­ w a n o n i e ż y w ą , p r z e c i ę t ą na p ó ł k o b i e t ę . O p r ó c z n o ż y c czy n o ż y c z e k u ż y w a n o t a k ż e innego, metalowego ś r o d k a apotropeicznego, np. i g ł y . Z a ­ a t a k o w a n i e n i ą sotony s i e d z ą c e j c z ł o w i e k o w i na piersiach d a w a ł o skutek k o ń c o w y , j a k opisany w y ż e j , z t ą r ó ż n i c ą , że m a r t w a kobieta nie b y ł a p r z e c i ę t a na p ó ł , lecz m i a ł a przebite serce. Do k a t e g o r i i pierwszej istot demonicznych zaliczony z o s t a ł topielec, istota w y w o d z ą c a s i ę od z m a r ł e g o c z ł o w i e k a , w y s t ę p u j ą c a pod n a z w ą utopca . Staje się n i ą c z ł o w i e k , k t ó r y u t o n ą ł na skutek n i e s z c z ę ś l i w e g o w y p a d k u l u b t e ż t a k i , k t ó r y o d e b r a ł sobie życie, ale z d r o w y na u m y ś l e . 2 0 2 0 Choć i nazwa waserman nie jest na Śląsku obca (К ос z w a r a, op. cit., s. 70), jak i też inna: fajerman (Materiały. O utopcu spisał W. R e i s s , „Zara­ nie Śląskie", R. 4: 1911, z. 1, s. 44). �235 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE Z d a r z a ł y się i w y p o w i e d z i p o d a j ą c e , że utopiec m i a ł się w y w o d z i ć z nie ochrzczonego, utopionego dziecka l u b , że jest to p o k u t u j ą c a dusza; u t o p cem n a z y w a n o t e ż d i a b ł a . W ś r ó d w y m i e n i o n y c h t u o p i n i i i n f o r m a t o r ó w na t e m a t genezy tej i s t o t y d w i e z a s ł u g u j ą na s z c z e g ó l n ą u w a g ę . P i e r w ­ sza p o d a j ą c a , że p o c h o d z i ć m i a ł z nie ochrzczonego, utopionego dziecka oraz druga s t w i e r d z a j ą c a , że b y ł to d i a b e ł . Wersja pierwsza n a w i ą z u j e do znanych w l i t e r a t u r z e , t a k ż e z r e g i o n u s ą d e c k i e g o , w ą t k ó w z a w i e r a ­ j ą c y c h t e n w ł a ś n i e m o t y w , u z u p e ł n i o n y dodatkowo i n f o r m a c j ą , że t o ­ pielcem s t a w a ł o się dziecko kobiety, k t ó r a u t o p i ł a s i ę r o z m y ś l n i e b ę d ą c w c i ą ż y . D r u g a natomiast wskazuje na b i b l i j n y r o d o w ó d topielca. Obok i n f o r m a c j i , że utopiec b y ł d i a b ł e m , podano t a k ż e , iż w wodzie, z k t ó r e j się b i o r ą , znajduje się p i e k ł o . Z b l i ż o n y m o t y w m o ż n a z n a l e ź ć w l i t e r a ­ turze przedmiotu . 2 1 2 2 Utopce b ę d ą c i s t o t a m i z w i ą z a n y m i z ż y w i o ł e m w o d n y m p r z e b y w a ł y w rzekach, jeziorach, a i c h u l u b i o n y m miejscem m i a ł y b y ć p r o g i wodne i k ł a d k i . Opisy postaci t e j i s t o t y s ą r ó ż n e , c h o ć na ogół topielec p r z y b i e ­ r a ć m i a ł k s z t a ł t y l u d z k i e . I t a k w i d y w a n o go p o n o ć w postaci dziecka, d o r o s ł e g o m ę ż c z y z n y l u b z m a r ł e g o s ą s i a d a czy t e ż k o b i e t y albo p a n n y . O g ó l n i e m ó w i o n o , że b y ł to „ m a ł y , c z e r w o n y c z ł o w i e c z e k , t r z y d z i e ś c i c e n t y m e r ó w , cały czerwiony". R ó w n i e ż w Brennej wspomniano o i n n y m kolorze f r a g m e n t u u b i o r u utopca, a m i a n o w i c i e z i e l o n y m . Podane opisy u b i o r u tej i s t o t y i noszone przez n i ą k o l o r y : z i e l o n y i czerwony, w s k a z u j ą n a p r z e t r w a n i e w t y c h przekazach e l e m e n t u cha­ r a k t e r y z u j ą c e g o i s t o t y demoniczne, p o d k r e ś l a n e g o w l i t e r a t u r z e p r z e d ­ m i o t u . W f o r m i e s z c z ą t k o w e j , bo d o t y c z ą c e j j e d y n i e a t r y b u t ó w w p o ­ staci k o l o r o w y c h s z n u r k ó w ( w t y m czerwonego) l u b w s t ą ż e c z e k , element t e n p r z e t r w a ł w Istebnej. 2 3 2 4 Utopiec m ó g ł p r z y b i e r a ć t a k ż e obok l u d z k i c h k s z t a ł t y zoomorficzne. Zachowane podania m ó w i ą o t o p i e l c u p r z e m i e n i o n y m w c z e r w o n ą r y b k ę , b i a ł e g o psa, w r a k a czy ś w i n i ę , j a k t e ż w y s t ę p u j ą c y m w postaci p ó ł r y b y , p ó ł c z ł o w i e k a . Podano t a k ż e , że m ó g ł p o s i a d a ć r ó w n i e ż r o g i . P r z y p i s y ­ w a n i e u t o p c o w i r o g ó w w i ą z a ł o b y się konsekwentnie z w t ó r n ą , bo chrze­ ś c i j a ń s k i e g o pochodzenia i n t e r p r e t a c j ą jego r o d o w o d u . 2 1 Więcej szczegółów można znaleźć w artykule U . L e h r , Ludowe wierzenia w demony wodne (złożony do druku, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w K r a ­ kowie", t. 8). Patrz: J . Ś w i ą t e k , Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię), K r a k ó w 1893, s. 453; także B r o d a , op. cit., s. 13; H . В i e g e 1 e i s e n, U kolebki. Przed ołta­ rzem. Nad mogiłą, L w ó w 1929, s. 52. Znane są i inne opisy jego postaci z uwzględnieniem ubioru nie w y s t ę p u ­ jącego w zachowanych podaniach, m. in. jest tam uwaga o wodzie kapiącej z k a ­ pelusza i z kieszeni kapoty, po czym rozpoznawano utopca (N. M a d 1 o w n a, Topielec w Czeladzi w pow. będzińskim, w guberni piotrkowskiej, „Lud", t. 10: 1904, s. 438). В i e g e 1 e i s e n, op. cit., s. 524. 2 2 2 8 2 4 �236 URSZULA LEHR Utopce c e c h o w a ł o w r o g i e nastawienie do c z ł o w i e k a . Z n a ł y one r ó ż n e sposoby, d z i ę k i k t ó r y m z w a b i a ł y l u d z i nad r z e k ę , aby i c h p o t e m u t o p i ć , m i m o iż ci — w i e d z ą c co i c h t a m s p o t k a ć m o ż e — s t a r a l i się j ą o m i j a ć . O d n o s i ł o s i ę t o g ł ó w n i e do dzieci, ale t a k ż e i do d o r o s ł y c h . Dzieci w c i ą g a ł y do w o d y w a b i ą c je poprzez u k a z y w a n i e na j e j p o w i e r z c h n i r ó ż n o b a r w n y c h w s t ą ż e c z e k l u b p r z e d m i o t ó w , np. zegarka, p i ł k i . 2 S Utopiec m ó g ł t e ż i w i n n y s p o s ó b w a b i ć do w o d y ; np. p r z y b r a w s z y p o s t a ć z m a r ł e g o s ą s i a d a p r o w a d z i ł c z ł o w i e k a , aby go p o t e m u t o p i ć w po­ t o k u . S ł y s z a n o t a k ż e głos topielca m ó w i ą c e g o „ p ó d ź c i e do m n i e h a w " . Podano t a k ż e , że czasami s t a w a ł na k ł a d c e ze ś w i a t ł e m i c z ł o w i e k s z e d ł za t y m ś w i a t ł e m , aż w p a d ł do w o d y i t o n ą ł . Istota ta m i a ł a s i ę pokazy­ w a ć z a r ó w n o w nocy, j a k i w d z i e ń , k i e d y to w i d y w a n o j ą rzekomo s i e d z ą c ą w c z e r w o n y m u b r a n i u i g r z e j ą c ą się w p r o m i e n i a c h s ł o ń c a . Utopce, j a k p o d k r e ś l a n o w Istebnej, m i a ł y najbardziej n ę k a ć l u d z i , k t ó r z y grzeszyli. To stwierdzenie, spotykane coraz c z ę ś c i e j w t r a d y c y j ­ n y c h przekazach, odnosi s i ę t a k ż e i do i n n y c h istot ś w i a t a n a d z m y s ł o wego, s t a n o w i ą c d o d a t k o w y element p r z e m a w i a j ą c y za a s y m i l a c j ą w i e ­ rzeń i religii. O d n o ś n i e do utopca znane b y ł y w e wsiach badanego r e g i o n u pewne zakazy, k t ó r y c h przestrzeganie m o g ł o u c h r o n i ć c z ł o w i e k a od n a p a s t l i ­ wości tej i s t o t y . D o t y c z y ł y one: n i e w z y w a n i a p i o r u n ó w i n i e p r z e k l i n a n i a nad w o d ą oraz n i e k ą p a n i a się w wodzie bez specjalnego zabezpieczenia. Zakaz p i e r w s z y w i ą ż e s i ę z d a w n ą w i a r ą , iż topielce ś c i ą g a ł y p i o r u n y . W z y w a n i e w i ę c i c h w p r z e k l e ń s t w i e w y w o ł y w a ł o gniew t y c h istot, k t ó r e m ś c i ł y się, w c i ą g a j ą c l u d z i do w o d y . Zakaz k ą p i e l i w wodzie o d n o s i ł s i ę s z c z e g ó l n i e do dzieci. Jak się w y ­ daje, jest to w e r s j a nowszego pochodzenia, t y m bardziej że w w y p o w i e ­ dziach w y r a ź n i e się p o d k r e ś l a , że straszono dzieci utopcami, aby n i e d o p u ś c i ć do n i e s z c z ę ś c i a , j a k t e ż , że „z powodu dzieci b y ł t e n utopiec". Natomiast przedstawiciele najstarszego pokolenia w i ą z a l i ó w zakaz z a u t e n t y c z n ą w i a r ą w topielca i na ogół go przestrzegali, nie k ą p i ą c się bez k r z y ż y k a czy szkaplerza zawieszonego na szyi. N i e z a l e ż n i e od i s t n i e ­ j ą c y c h z a k a z ó w z a c h o w a ł y się w podaniach i n f o r m a c j e o zachowaniach t y p u profilaktycznego, m a j ą c y c h r ó w n i e ż z a b e z p i e c z y ć c z ł o w i e k a przed tą istotą. Przed utopcem m i a ł a zatem skutecznie c h r o n i ć m o d l i t w a . Przecho­ d z ą c w p o b l i ż u r z e k i , o k t ó r e j wiedziano, że jest miejscem zamieszkania tej i s t o t y , n a l e ż a ł o w y p o w i e d z i e ć s ł o w a m o d l i t w y , aby u n i k n ą ć spotkania z n i m . N i e k t ó r z y u w a ż a l i , że nie są w a ż n e s ł o w a m o d l i t w y , ale stworze­ nie p o z o r ó w j e j o d m a w i a n i a . W celach p r o f i l a k t y c z n y c h w y k o n y w a n o t e ż t a k i e c z y n n o ś c i , j a k 2 5 Patrz także: Materiały ludoznawcze. Bajki o utopcu (z okolic Strumienia), spisał ks. O. Z a w i s z a , „Zaranie Śląskie", R. 4: 1912, z. 2-4, s. 116-121; Mate­ riały. O utopcu..., s. 43-44. �237 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NAD ZMYSŁOWE ś w i ę c e n i e miejsc zamieszkanych rzekomo przez utopce oraz w r z u c a n i e do r'zeki m o n e t y . Wierzono, że „ t e p i e n i ą d z e to dla niego z a p ł a t a , że nas nie w e ź m i e " . B y ł to w i ę c rodzaj okupu, m a j ą c y z a g w a r a n t o w a ć bezpie­ c z e ń s t w o k ą p i ą c y m się l u d z i o m . W z m i a n k a o okupie dla utopca, pocho­ d z ą c a j e d y n i e z Istebnej, wskazuje na p r z e t r w a n i e w t r a d y c y j n y m prze­ kazie elementu s u g e r u j ą c e g o a r c h a i c z n o ś ć tego m o t y w u . Nie p r z e t r w a ł c n co p r a w d a w postaci d o s ł o w n i e t a k i e j , j a k podaje K . M o s z y ń s k i p i ­ sząc o ofiarach z w i e r z ę c y c h s k ł a d a n y c h topielcowi, j e d n a k ż e t r a k t o w a n i e o w y c h monet j a k o „ z a p ł a t y " w zamian za o f i a r y z l u d z i jest ś l a d e m analogicznego d z i a ł a n i a p r o f i l a k t y c z n e g o : zmianie u l e g ł przedmiot, a nie cel o k u p u . Z l i t e r a t u r y d o t y c z ą c y t e r e n u Ś l ą s k a znany jest i n n y ciekawy sposób profilaktyczny . 2 6 2 1 Ś r o d k a m i c h r o n i ą c y m i c z ł o w i e k a przed utopcem, o p r ó c z w s p o m n i a ­ nej w o d y ś w i ę c o n e j , m i a ł a b y ć t a k ż e r o ś l i n a p r z y t u l i ą (Galium verum L . ) . Wierzono, że posiada onia w ł a ś c i w o ś c i apotropeiczne , przeto u w a ­ ż a n o , że j e ś l i c z ł o w i e k nosi j ą p r z y sobie, w t e d y utopiec nie ma do n i e ­ go p r a w a . J a k j u ż wspomniano, utopiec nie b y ł zainteresowany osobami, k t ó r e p r o w a d z i ł y r e l i g i j n y t r y b ż y c i a . M a t e r i a ł y terenowe w s k a z u j ą , iż p r z y ­ p a d k i t a k i e b y ł y nader rzadkie, w z w i ą z k u z c z y m topielec c z ę s t o się p o j a w i a ł , n a p a s t u j ą c l u d z i , co na ogół k o ń c z y ł o się tragicznie: ś m i e r c i ą przez utopienie. Co p r a w d a w i e l u s p o ś r ó d r e s p o n d e n t ó w u w a ż a ł o , że nic nie m o ż e z a b e z p i e c z y ć c z ł o w i e k a przed t ą i s t o t ą , n i e m n i e j znane b y ł y odpowiednie sposoby p o s t ę p o w a n i a i ś r o d k i . 2 S W Istebnej w j e d n y m p r z y p a d k u podano, że n a l e ż a ł o z a p y t a ć czego ż ą d a i s p e ł n i ć to ż ą d a n i e , a t y m s a m y m w y b a w i ć p o k u t u j ą c ą d u s z ę . T e n s p o s ó b zachowania w i ą ż e się z j e d n ą z w e r s j i na temat jego pochodzenia, a m i a n o w i c i e , że jest on p o k u t u j ą c ą d u s z ą . Z z a c h o w a ń t y p u manualnego znany jest w y k o n y w a n y r ę k ą znak k r z y ż a , k t ó r y m i a ł o c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed t ą i s t o t ą , a t a k ż e obrona czynna. Jak podano w Istebnej, za p o r a d ą k s i ę d z a , n a l e ż a ł o u d e r z y ć w t w a r z l e w ą r ę k ą topielca, k t ó r y p o j a w i ł się na k ł a d c e . M i a ł b y ć on p o k u t u j ą c y m duchem i przez to uderzenie z o s t a ł w y b a w i o n y , o c z y m z r e s z t ą sam z a k o m u n i k o w a ł , o p o w i a d a j ą c o s w y c h losach i d z i ę k u j ą c za w y b a w i e n i e od p o k u t y . W B r e n n e j natomiast opowiadano, iż strzelono do s i e d z ą c e g o na k ł a d c e topielca, po k t ó r y m z o s t a ł a t y l k o s m o ł a . 2 6 M o s z y ń s k i , op. cit., s. 681. Autor podaje, że aby uchronić sie przed utopcem, „zanim wejdzie sie. do rzeki lub stawu, by się kąpać, należy zanurzyć duży palec prawej nogi w wodzie i owym palcem zrobić krzyż na czole", M o r c i n e k , op. cit., s. 135. Moszyński wymienia tę roślinę jako apotropeion, ale dla Bułgarii (M os zу ń s к i, op. cit., s. 329). Nie wspomina natomiast o jej w y s t ę p o w a n i u w takim charakterze dla obszaru Polski. Tymczasem, jak wynika z materiałów terenowych, jak też i literatury dla Śląska, w y s t ę p o w a ł a tam i była znana jako środek apotropeiczny ( M o r c i n e k , op. cit., s. 140). 2 7 2 8 �238 URSZULA LEHR W d r u g i e j k a t e g o r i i istot demonicznych znajduje się p ł a n e t n i k , istota w y w o d z ą c a się, j a k to w y n i k a z zachowanych p r z e k a z ó w , od c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o . W p r z e t r w a ł y c h w badanych wsiach w ą t k a c h w i e r z e n i o w y c h z n a z w ą t ą nie spotkano s i ę . P o z o s t a ł y j e d y n i e pewne cechy j e j d z i a ł a ­ nia, w s k a z u j ą c e na p i e r w o t n ą f u n k c j ę tej i s t o t y , w i ą ż ą c ą s i ę ściśle z d a w ­ n y m i w y o b r a ż e n i a m i o p ł a n e t n i k u i to t y l k o w jednej w s i , a m i a n o w i c i e w Istebnej. T a m t e ż znana jest z w i e r z e ń l u d o w y c h p o s t a ć c z a r n o k s i ę ż n i k a — c z ł o w i e k a , k t ó r e g o zadaniem b y ł o „ k r u p y w o d z i ć " i „ s k l u d o w a ć deszcz", obok i n n e j n a z y w a n e j d r a k i e m . J a k wierzono, m i a ł to b y ć p o t w ó r w y ­ c h o d z ą c y z ziemi, o w y g l ą d z i e r y b y , z ł a ń c u c h a m i , k t ó r y m i c z y n i ł w i e l ­ k i h a ł a s . Ogon tego p o t w o r a przeznaczony b y ł p o n o ć do rozganiania gradu. Informacje powyższe m o g ą b y ć śladem wierzeń w p ł a n e t n i k a i z ł e ­ go smoka, znanych na terenie krakowskiego l u b podobnych w i e r z e ń , w y s t ę p u j ą c y c h na" terenie M o r a w . 2 9 O d n o ś n i e do postaci c z a r n o k s i ę ż n i k a n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że m a on n i e ­ wiele wspólnego z p ł a n e t n i k i e m znanym z dawnych przekazów, a w i ę c p r z e b y w a j ą c y m w c h m u r a c h czy w c i ą g a n y m przez nie, g d y n a d e s z ł a odpowiednia c h w i l a . W y g l ą d a j a k n o r m a l n y c z ł o w i e k , a r ó ż n i się t y m , że chodzi z w y k l e na czarno u b r a n y i j a k o z a p ł a t ę za o d p ę d z e n i e z b l i ż a ­ j ą c e j s i ę b u r z y pobiera m l e k o od czarnej k r o w y i j a j k a od czarnej k u r y . Zanikająca wiara w płanetnika — istotę demoniczną, spowodowała p r z e j ę c i e j e j r o l i przez l u d z i . B y ł y to osoby kompetentne, a w i ę c t a k i e , k t ó r e z n a ł y s i ę na m a g i i . W Istebnej w y s t ę p o w a ł w s p o m n i a n y czarno­ k s i ę ż n i k , w B r e n n e j natomiast nie b y ł a znana osoba czy t e ż osoby szcze­ g ó l n i e z a j m u j ą c e się tego rodzaju d z i a ł a l n o ś c i ą m a g i c z n ą , ale o t y m b ę ­ dzie m o w a dalej. 3 0 O g ó l n i e zabiegi magiczne w y k o n y w a n e przez c z a r n o k s i ę ż n i k a s p r o ­ w a d z a ł y s i ę do tego, że g d y z b l i ż a ł a się burza, s t a w a ł on w kole z a k r e ­ ś l o n y m ś w i ę c o n ą k r e d ą i o d c z y t y w a ł z magicznej k s i ą ż k i s ł o w a — za­ k l ę c i a . M i a ł r ó w n i e ż p r z y sobie ś w i ę c o n ą w o d ę . Jak p o d a w a l i naoczni ś w i a d k o w i e tego zabiegu, w c h w i l i , g d y c z a r n o k s i ę ż n i k z a c z ą ł odczy­ t y w a ć f o r m u ł y magiczne, z b l i ż a j ą c e s i ę c h m u r y z m i e n i ł y s w ó j k i e r u n e k i o m i n ę ł y w i e ś . D z i a ł a n i a magiczne p r o f i l a k t y c z n e i o d w r a c a j ą c e p o d e j ­ mowano t a k ż e w e w ł a s n y m zakresie. C z y n i l i to ludzie sami, u ż y w a j ą c do tego celu r o z m a i t y c h a k c e s o r i ó w . 8 1 n Informacje powyższe uzyskano w drodze konsultacji z dr Klimova podczas pobytu służbowego w Pradze w 1981 r. Odnośnie do terenu Polski patrz: M. В r y1 a k, "Wierzenia ludowe, [w:] Monografia pow. myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, K r a k ó w 1970, s. 293. Biegeleisen pisze m. in. o tak właśnie w y g l ą d a j ą c y m płanetniku wśród ludu krakowskiego ( B i e g e l e i s e n , op. cit., s. 540-541). O magicznych sposobach zabezpieczających zagrodę i w i e ś przed klęskami atmosferycznymi patrz artykuł U. L e h r, Beliefs and magical procedures for the protection of farms in the Polish Carpathians, „Ethnographica et Folkloristica C a r pathica", t. 2: 1981, s. 105-111. 8 0 8 1 �239 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE Do najstarszych, znanych z p r z e k a z ó w , a dzisiaj j u ż nie p r a k t y k o ­ w a n y c h d z i a ł a ń p r o f i l a k t y c z n y c h , n a l e ż a ł o w Brennej k r e ś l e n i e k r z y ­ ż y k ó w i k r o p i e n i e i c h ś w i ę c o n ą w o d ą na granicach swego pola. W grupie d z i a ł a ń o b r o n n o - o d w r a c a j ą c y c h znanych w badanych wsiach, lecz t a k ż e nie zachowanych w f o r m i e czynnej, p o d k r e ś l i ć n a l e ż y w y n o ­ szenie ł o p a t y chlebowej na z e w n ą t r z d o m u i ustawianie j e j s t r o n ą w y ­ p u k ł ą w k i e r u n k u n a d c h o d z ą c e j b u r z y . J a k podano w Istebnej, ostatni raz m i a n o t a k c z y n i ć w 1962 r . Do s p o s o b ó w p r a k t y k o w a n y c h d a w n i e j , a t a k ż e sporadycznie po d z i ś d z i e ń , n a l e ż a ł o spalanie p o ś w i ę c o n y c h w o k t a w ę B o ż e g o C i a ł a ziół, umieszczonych na p o k r y w c e , l u b t e ż p a l m y w i e l k a n o c n e j , palonej w p i e ­ cu. W i e r z o n o b o w i e m , że j a k daleko p ó j d z i e d y m z p a l ą c y c h się ziół, t a k daleko odejdzie burza. Zioła' spalano g ł ó w n i e w celu o t r z y m a n i a d y m u , k t ó r y m i a ł b y ć p o k a r m e m dla p ł a n e t n i k ó w . Do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h nie p r z e t r w a ł a tego rodzaju interpretacja, j e d n a k ż e j u ż sama c z y n n o ś ć oraz d y m m a j ą c y , w e d l e nowszej w e r s j i , po prostu o d g a n i a ć c h m u r y , jest ś l a d e m w i e r z e n i a w i s t o t ę d e m o n i c z n ą . K o l e j n a g r u p a to i s t o t y ezoteryczne, a w i ę c k o n k r e t n e osoby posia­ d a j ą c e w i e d z ę m a g i c z n ą n a b y t ą na zasadzie p r z e k a z y w a n i a j e j z p o k o ­ lenia na pokolenie w o b r ę b i e jednej r o d z i n y , w sporadycznych w y p a d ­ k a c h od l u d z i obcych. N a l e ż e ć t u b ę d z i e czarownica. W e d l e r e l a c j i i n f o r ­ m a t o r ó w c z a r o w n i c ą b y ł a n a j c z ę ś c i e j kobieta m i e s z k a j ą c a w danej w s i , znana z nazwiska, p o s i a d a j ą c a u m i e j ę t n o ś c i magicznego z a d z i a ł a n i a . W Istebnej m i a ł y b y ć t r z y czarownice — z m a r ł y po w o j n i e . W B r e n n e j natomiast podano, że b y ł y cztery: w t y m d w i e z m a r ł y w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m , trzecia po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w d o m u s t a r c ó w , a czwarta jeszcze ż y j e . Osoby u w a ż a n e za czarownice czy "też t y l k o podejrzewane o w y k o ­ n y w a n i e p r a k t y k m a g i c z n y c h na s z k o d ę s ą s i a d ó w , j a k w y n i k a z podanych o p i s ó w , nie w y r ó ż n i a ł y się n i c z y m s z c z e g ó l n y m s p o ś r ó d i n n y c h kobiet. I c h w y g l ą d z e w n ę t r z n y nie o d b i e g a ł od n o r m y . W j e d n y m t y l k o p r z y ­ p a d k u podano, że kobieta u w a ż a n a za c z a r o w n i c ę , m i a ł a d ł u g i e w ł o s y n i g d y nie uczesane. Z a c h o w y w a ł y się n o r m a l n i e , w y c h o w y w a ł y swoje dzieci, c h o d z i ł y do k o ś c i o ł a i n a j w i ę c e j s i ę m o d l i ł y , aby p o k a z a ć , j a k i e są p o b o ż n e . U w a ż a n o , że czarownice k o ń c z y ł y swoje ż y c i e w strasznych m ę c z a r n i a c h , a p o d koniec ż y c i a b y ł y „ p o w y k r ę c a n e " . Czarownice b y ł y specjalistkami z zakresu m a g i i z w i ą z a n e j z gospo­ d a r k ą m l e c z n ą , a stosowane przez nie zabiegi magiczne m i a ł y na celu odebranie l u b „ b a b r a n i e " , c z y l i psucie, m l e k a k r o w o m s ą s i a d ó w . P o d e j ­ rzewano je t a k ż e o rzucanie u r o k ó w . 3 2 3 3 3 2 Chodzi tu o zmiany reumatyczne spowodowane stanem zapalnym s t a w ó w , powodujące zniekształcenia dłoni, palców, kręgosłupa i in. Zagadnienie to zostało szerzej omówione w innym artykule. Patrz: U . L e h r , Urok w aspekcie działań magiczno-religijnych, „Lud", t. 65: 1981, s. 91-104. Por. także: Materiały ludoznawcze {zebrała E . Ś w i b ó w n a wśród ludu w Brennej w ostatnich latach), „Zaranie Śląskie", R. 5: 1929, z. 3, s. 153. 8 8 �242 URSZULA LEHR N a t o m i a s t w B r e n n e j ochrona b y d ł a p r z e d c z a r o w n i c a m i o g r a n i c z a ł a się to tego, że w d n i a c h i c h w z m o ż o n e j d z i a ł a l n o ś c i , to jest w ś w . Ł u c j i , ś w . Jana, ś w . Tomasza, k o b i e t y d o k ł a d n i e z a m y k a ł y d r z w i stajni, o b o r y i chlewa i p i l n o w a ł y , b y ż a d n a osoba nie z b l i ż a ł a s i ę do t y c h pomiesz­ czeń. S p o s o b ó w o b r o n n y c h znano k i l k a . B y ł y w ś r ó d n i c h t a k i e , k t ó r e sto­ sowano we w ł a s n y m zakresie bez uciekania się do pomocy znachora, osoby bardziej kompetentniej w t y m zakresie, co z w y k l e czyniono w c i ę ż ­ szych p r z y p a d k a c h . T a k w Istebnej p o c z a r o w a n ą k r o w ę okadzano t r z a ­ skami z p r o g u chlewa czarownicy, umieszczonymi na p r z y k r y w c e . E f e k t zabiegu b y ł p o n o ć t a k i , że k r o w y c z a r o w n i c y t r a c i ł y m l e k o . R ó w n i e ż w tej w s i przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą , za p o r a d ą w ę d r o w n e g o handlarza, p o s t ą p i o n o w t e n s p o s ó b , że w b i t o do szmatki, przez k t ó r ą cedzi się m l e ­ ko, szpilki, ale tak, że i c h g ł ó w k i z n a j d o w a ł y s i ę od spodu i poprzez w y s t a j ą c e ostrza lano m l e k o . M i a ł o to p o n o ć k ł u ć c z a r o w n i c ę , k t ó r a zmuszona z o s t a ł a do p r z y j ś c i a . N i e wpuszczono j e j jednak, bo tego nie n a l e ż a ł o r o b i ć . Po w y k o n a n y m zabiegu, j a k twierdzono, czarownica w i ę ­ cej m l e k a nie o d b i e r a ł a . W B r e n n e j podano, że n a l e ż a ł o p o d o i ć k r o w ę przed wschodem s ł o ń ­ ca, a uprzednio dobrze n a p a l i ć w piecu. N a s t ę p n i e w y l a ć c a ł e m l e k o na b l a c h ę pieca i k ł u ć je n o ż a m i . Po u c z y n i e n i u tego, wedle r a d y C y g a n k i , ' p r z y s z ł a do i n f o r m a t o r k i czarownica z zapytaniem, co ona r o b i z j e j k r o w a m i , bo s k a c z ą po J a s ł a c h i r y c z ą . W i ę c e j m l e k a tej osobie j u ż nie c z a r o w a ł a . Czasami w y s t a r c z y ł o , j a k podano, w y l a ć m l e k o na s z m a t k ę , n a stół i k ł u ć je n o ż a m i . R ó w n i e ż i w t y m p r z y p a d k u m i a ł a p r z y j ś ć osoba, k t ó r a p o c z a r o w a ł a m l e k o i p r o s i ć , b y zaniechano tej c z y n n o ś c i , bo to j ą b o l i . O p r ó c z w y m i e n i o n y c h t u s p o s o b ó w o b r o n n y c h , znane b y ł o w B r e n ­ nej okadzanie k r ó w p o ś w i ę c o n y m i z i o ł a m i . M o g ł y to b y ć zioła pocho­ dzące z w i a n u s z k ó w święconych w o k t a w ę Bożego Ciała lub w i ą z a n e k p o ś w i ę c a n y c h w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j . Czarownice znano, p o n i e w a ż b y ł y m i e s z k a n k a m i w s i , ale c h c ą c s i ę u p e w n i ć , czy f a k t y c z n i e z a j m u j ą s i ę czarami, m o ż n a b y ł o z a s t o s o w a ć p e w i e n zabieg magiczny, s p r a w d z a j ą c y to podejrzenie. P o l e g a ł on na t y m , że na 12 d n i przed B o ż y m N a r o d z e n i e m zbierano polana, k t ó r e po j e d n y m o d k ł a d a n o aż do w i g i l i i . W w i g i l i ę palono je wszystkie i w t e d y osoba, k t ó r a p r z y s z ł a do d o m u j a k o pierwsza, m i a ł a b y ć na pewno cza­ rownicą. O s t a t n i ą g r u p ę istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o t w o r z ą quasi-demony, do k t ó r e j zaliczono d w i e i s t o t y : d i a b ł a i ś m i e r ć . D i a b e ł , w p r o w a d z o n y przez c h r z e ś c i j a ń s t w o do ś w i a t a wierzeniowego j a k o uosobienie zła, w t a k i e j postaci z o s t a ł zaadaptowany do w i e r z e ń l u d o w y c h . M o ż n a przypusz­ czać, że i ś w i a t p o g a ń s k i p o s i a d a ł o d p o w i e d n i k a tej' postaci, j e d n a k ż e nie z a c h o w a ł y się ż a d n e ś l a d y na to w s k a z u j ą c e w m a t e r i a ł a c h z t e r e n u �243 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE badanych w s i . D i a b e ł jest p o s t a c i ą najbardziej p o p u l a r n ą s p o ś r ó d w y ­ m i e n i o n y c h t u istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o . P o w s z e c h n o ś ć jego w y s t ę ­ powania jest t ł u m a c z o n a ś c i s ł y m z w i ą z k i e m z systemem r e l i g i i chrze­ ś c i j a ń s k i e j , p o d a j ą c e j w w i e l u w y p a d k a c h , a nawet n a r z u c a j ą c e j k o n - ~ c e p c j ę pochodzenia i w y o b r a ż e n i a d i a b ł a , j a k t e ż p o d t r z y m y w a n i a w i a r y w niego. D i a b e ł z w a n y b y ł t a k ż e w obu wsiach szatanem l u b o k r e ś l a n y m i a n e m „ p l u g a s t w o " . U w a ż a n o t a k ż e , że nie n a l e ż y w y m a w i a ć jego i m i e ­ nia, bo to jest grzech. Wersje na t e m a t pochodzenia tej i s t o t y w s k a z u j ą w y r a ź n i e na ź r ó d ł o c h r z e ś c i j a ń s k i e . P o d a j ą one, że są to a n i o ł o w i e zamienieni w d i a b ł y l u b t e ż w z i ę ł y się stąd, iż w wierze, k t ó r a b y ł a przed Chrystusem, n a s t ą p i ł r o z ł a m : d i a b e ł c h c i a ł r z ą d z i ć po swojemu, a Pan Bóg po s w o j e m u . Nie jest z b y t jasna i n t e r p r e t a c j a w y ż e j podana, ale n a w i ą z u j e ona do b i ­ blijnego r o d o w o d u d i a b ł a , j a k i zanotowano w S ą d e c k i e m . 3 5 D i a b ł y są w s z ę d z i e , p o n i e w a ż c h o d z ą po ś w i e c i e . P r z y b i e r a j ą n a j ­ częściej p o s t a ć c z ł e k o k s z t a ł t n ą , np. m ę ż c z y z n y , ale t e ż spotkano się ze ś l a d a m i z o o m o r f i z m u w p r z e d s t a w i a n i u jego postaci. Mógł w i ę c m i e ć w y g l ą d ś w i n i , k r o w y , konia, ale t e ż p o n o ć w y s t ę p o w a ć m i a ł w postaci czarnego psa. W y o b r a ż a n o go Sobie t a k ż e z r o g a m i i w i d ł a m i . S ą to n a j ­ liczniej w y s t ę p u j ą c e opisy. I n n e z a w i e r a j ą bardziej fantastyczne ele­ m e n t y , p o d a j ą c e , że np. w i d y w a n o t ę i s t o t ę bez g ł o w y l u b z siedmioma głowami, mogła też posiadać kopyta końskie. U w a ż a n o , że d i a b e ł przede w s z y s t k i m k u s i l u d z i do grzechu. Z j a w i a ć się m i a ł t a k ż e i w t e d y , g d y z o s t a ł w e z w a n y przez c z ł o w i e k a w prze­ k l e ń s t w i e — ż y c z e n i u , aby k o g o ś d i a b e ł w z i ą ł l u b p i o r u n s t r z e l i ł w da­ nego c z ł o w i e k a . W obu wsiach nie zanotowano s z c z e g ó l n y c h s p o s o b ó w p o s t ę p o w a n i a ani d z i a ł a ń n a t u r y p r o f i l a k t y c z n e j czy obronnej, m a j ą c y c h na ce]u u c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed d i a b ł e m . W Istebnej u w a ż a się, że c z ł o w i e k p o s i a d a j ą c y s i l n ą w o l ę nie jest n a r a ż o n y na napastowanie przez t ę i s t o ­ t ę , a' w i ę c t a k i , k t ó r y nie ulega pokusom. W B r e n n e j natomiast p o d ­ k r e ś l a n o , że t a k ą g w a r a n c j ę daje b i e r z m o w a n i e . 3 6 O s t a t n i ą z p r z e d s t a w i a n y c h postaci ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o jest ś m i e r ć . Podobnie j a k w p r z y p a d k u d i a b ł a , t a k i t u i n f o r m a c j e na j e j t e m a t w s k a z u j ą na n a l e c i a ł o ś c i r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . W podanych przekazach nie z a c h o w a ł y się w z m i a n k i na temat pochodzenia tej istoty, a p o z o s t a ł e dane c h a r a k t e r y z u j ą się n i e z w y k ł ą l a k o n i c z n o ś c i ą , z w y j ą t k i e m o p i s ó w p o d a j ą c y c h c h a r a k t e r y s t y k ę postaci. Ś m i e r ć w y o b r a ż a n o sobie n a j c z ę ś c i e j w postaci k o ś c i o t r u p a w b i a ł e j 3 5 Wersja z regionu Sądeckiego podaje co następuje: „Tych aniołów co Pan Bóg i św. Michał postrącali z nieba [...] to te diabły som. Bo one som strącone z nieba, bo sie Panu Bogu sprzeciwiły" (Obidza), w ł a s n e materiały terenowe zin­ wentaryzowane w Archiwum Pracowni Etnografii Z E I H K M P A N w Krakowie. O innych sposobach działalności diabła, patrz: K o c z w a r a, op. cif., s. 64-65. i 8 4 �244 URSZULA LEHR p ł a c h c i e l u b t e ż jako k o b i e t ę na b i a ł o u b r a n ą z rozpuszczonymi w ł o s a m i i z w i e l k ą m i o t ł ą . Jej a t r y b u t a m i m i a ł y b y ć kosa, sierp l u b m ł o t e k . M i a ł a p o s i a d a ć t ę w ł a ś c i w o ś ć , że w oczach p a t r z ą c e g o na n i ą c z ł o w i e k a r o s ł a do o l b r z y m i c h r o z m i a r ó w , nawet do 20 m . M o g ł a t e ż p r z y b i e r a ć k s z t a ł t y zoomorficzne, g ł ó w n i e psa i kota. G ł ó w n y m celem j e j d z i a ł a n i a b y ł o odebranie c z ł o w i e k o w i życia, o c z y m doskonale wiedziano i z c z y m się na ogół zgadzano. P r z y c h o ­ d z i ł a w i ę c do k o n a j ą c y c h , b y w y p e ł n i ć s w o j ą m i s j ę . W j a k i s p o s ó b to c z y n i ł a , nie potrafiono w y j a ś n i ć . W Istebnej w j e d n y m t y l k o p r z y p a d k u podano i n f o r m a c j ę , że ś m i e r ć z a b i ł a m ł o t k i e m w t a ń c u pana m ł o d e g o . W e d ł u g K . M o s z y ń s k i e g o jest to bardzo pospolite wierzenie o starej tradycji . Wierzono t a k ż e , że .spotkanie ze ś m i e r c i ą z a p o w i a d a ł o zgon k o g o ś we wsi, a czasami osoby, k t ó r a j ą z o b a c z y ł a . M i a ł a ona u m r z e ć w c i ą g u trzech d n i . Z d a r z a ł y się t e ż i takie w y p a d k i , że ś m i e r ć p r o s i ł a k o g o ś o podwiezienie, a potem nagle z n i k a ł a i o k a z y w a ł o się, że w p o b l i ż u miejsca, w k t ó r y m z n i k n ę ł a , k t o ś u m a r ł . 3 7 I I . P R Z Y C Z Y N Y Z A C H O W A N I A I Z A N I K A N I A WIERZEŃ Przedstawione podania w i e r z e n i o w e m ó w i ą c e o istotach n a d z m y s ł o w y c h są d o k u m e n t a c j ą f r a g m e n t u k u l t u r y duchowej na terenie bada­ n y c h w s i oraz stanu j e j zachowania do lat 70-tych X X w . N a p r z e t r w a ­ nie n i e k t ó r y c h z n i c h do tego okresu z ł o ż y ł o się k i l k a c z y n n i k ó w . N i e ­ m a ł y w p ł y w m i a ł a religia. K o ś c i ó ł nie n e g o w a ł c a ł k o w i c i e o g ó l n i e i s t n i e j ą c e g o w wierzeniach l u d o w y c h świata nadzmysłowego czy „ z ł y c h mocy". Z d r u g i e j strony, c h o ć w a l c z y ł z p r z e s ą d a m i r ó ż n e g o r o ­ dzaju, s u g e r o w a ł , że nieprzestrzeganie o k r e ś l o n y c h n o r m r e l i g i j n y c h na­ r a z i ć m o g ł o c z ł o w i e k a na p o k u t ę po ś m i e r c i w postaci skazania duszy takiego c z ł o w i e k a na p o t ę p i e n i e . Tego r o d z a j u sugestie s t w a r z a ł y odpo­ w i e d n i g r u n t do p r z e t r w a n i a i wzbogacania o nowe t r e ś c i zachowanych w ą t k ó w d a w n y c h w i e r z e ń , czego p r z y k ł a d e m jest utopiec i poroniec. To splatanie się t r e ś c i c h r z e ś c i j a ń s k i c h i p o g a ń s k i c h , z a w a r t y c h w przeka­ z y w a n y c h z pokolenia na pokolenie podaniach, j a k i c h a r a k t e r podej­ m o w a n y c h d z i a ł a ń (magiczny ii r e l i g i j n y ) p r z e c i w k o i s t o t o m n a d z m y s ł o w y m , u m o ż l i w i ł o zachowanie d a w n y c h w i e r z e ń . W postaci z m o d y f i k o ­ wanej przez r e l i g i j n o ś ć s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j w i e r z e n i a te m i a ł y s z a n s ę p r z e t r w a n i a i egzystowania nie t y l k o w ś w i a d o m o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h osób, ale i w ż y c i u c o d z i e n n y m tej w a r s t w y , co n a j m n i e j do okresu międzywojennego. Innym czynnikiem determinującym w i e r z e ń jest psychika przedstawicieli 3 7 Moszyński, op. cit., s. 701. z a c h o w a w c z o ś ć tego rodzaju tej w a r s t w y s p o ł e c z n o ś c i , j a k �W I E R Z E N I A W ISTOT Y NADZMYSŁOWE 245 i m e c h a n i z m p r z e k a z y w a n i a t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h , w k t ó r y m to proce­ sie n i e m a ł ą r o l ę o d g r y w a j ą przedstawiciele najstarszego pokolenia, b ę ­ d ą c y i c h nosicielami i przekazicielami. W t r a n s m i s j i r ó ż n e g o rodzaju w i e r z e ń d e c y d u j ą c ą r o l ę o d g r y w a psychika n a d a w c y i odbiorcy. R z u t u ­ je ona na dalsze losy przekazu. P o d a t n y g r u n t stwarza w a r u n k i u m o ż l i ­ w i a j ą c e r e j e s t r a c j ę p r z e k a z y w a n y c h t r e ś c i , ewentualnie uzupełnianie t y c h ż e w ł a s n y m i s p o s t r z e ż e n i a m i oraz i c h rozpowszechnianie. N a l e ż y t u o d n o t o w a ć , że obecnie o d b i ó r tego r o d z a j u t r e ś c i przez l u d z i m ł o d y c h w g ł ó w n e j mierze ma charakter b i e r n y (brak w i a r y ) , a przekaz ma m i e j ­ sce w sporadycznych w y p a d k a c h ze w z g l ę d u na k r y t y c z n ą p o s t a w ę m ł o ­ dego pokolenia, j e d n a k ż e p r ó b y t a k i e są jeszcze podejmowane przez l u ­ dzi starych. C z y n n i k i te są n i e z w y k l e istotne nie t y l k o p r z y t r a n s p o n o w a n i u t r e ś ­ ci w i e r z e n i o w y c h , ale t a k ż e m a j ą n i e m a ł y w p ł y w na i c h p r z e k s z t a ł c a n i e , m o d y f i k o w a n i e i u g r u n t o w y w a n i e l u b t e ż n i w e l o w a n i e w danej g r u p i e s p o ł e c z n e j . U z u p e ł n i e n i e m są opinie i n f o r m a t o r ó w o d n o ś n i e do po­ s z c z e g ó l n y c h w ą t k ó w , w t y m g ł ó w n i e istot w n i c h w y s t ę p u j ą c y c h , j a k i w i e r z e ń w tego rodzaju i s t o t y w ogóle. S t a n o w i ą one w y k ł a d n i k i c h osobistych refleksji, a t y m s a m y m odzwierciedlenie z m i a n ś w i a t o p o g l ą ­ d o w y c h w sferze k u l t u r y d u c h o w e j . N a l e ż y z a z n a c z y ć na w s t ę p i e , że w w i e l u w y p a d k a c h przekaz t r a d y ­ c y j n y z a w i e r a ł samorzutnie p o d a w a n ą przez i n f o r m a t o r a jego w ł a s n ą i n t e r p r e t a c j ę na temat i s t n i e n i a istot n a d z m y s ł o w y c h b ą d ź komentarz nacechowany k r y t y c z n y m p o d e j ś c i e m do t y c h zjawisk. C z ę s t o k r o ć po­ w o ł y w a n o się t a k ż e na w s p ó ł c z e ś n i e p a n u j ą c e opinie, pod k t ó r y m i się podpisywano, n e g u j ą c na ogół e g z y s t e n c j ę ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o . R ó w ­ n o c z e ś n i e , c h o ć nie zawsze, i d e n t y f i k o w a n o się z o p i n i a m i s w o i c h p r z o d ­ ków, aprobujących świat nadzmysłowy. Opinie d o t y c z ą c e zachowanych w badanych wsiach p r z e k a z ó w o isto­ tach n a d z m y s ł o w y c h o d n o s z ą się w s p o s ó b w y r a ź n y j e d y n i e do trzech z n i c h : b ł ę d n e g o ognika, z m o r y i topielca. P o s t a w ę k r y t y c z n ą z a j m u j ą n i e k t ó r z y i n f o r m a t o r z y w z g l ę d e m po­ staci b ł ę d n e g o ognika, p o w o ł u j ą c się na o p i n i ę ogółu głoszącą, że z j a w i ­ ska tego rodzaju, a m i a n o w i c i e u n o s z ą c e się na terenach bagnistych ś w i a t e ł k a , to gazy w y d o b y w a j ą c e się z ziemi. Po zasypaniu i c h n i k t j u ż nie w i d z i a ł o w y c h o g n i k ó w s t r a s z ą c y c h l u d z i . Taka postawa nie prze­ szkadza posiadaniu w ł a s n e j i n t e p r e t a c j i tego zjawiska: „ja u w a ż a m , że to b y ł brak orientacji, a ludzie se m y ś l e l i , że go s m y k a ł o " , j a k i niep o d d a w a n i u w w ą t p l i w o ś ć przekazanych t r e ś c i : „ p i ę ć d z i e s i ą t l a t t e m u to m o ż n a je b y ł o jeszcze w i d z i e ć " . W p r z y p a d k u z m o r y p r z e w a ż a j ą w relacjach i n f o r m a t o r ó w elementy s k ł a n i a j ą c e do stwierdzenia, na podstawie licznie p o d a w a n y c h p r z y k ł a ­ d ó w , j a k o b y d o ś w i a d c z y l i na sobie d z i a ł a n i a tej i s t o t y , że postawa zgod­ na z t r a d y c y j n y m przekazem w y s t ę p u j e w w i ę k s z y m nasileniu a n i ż e l i �URSZULA LEIIR k r y t y c z n a : „ j a sie nie b a ł a tego, ale w i e r z y ł a . S i a d a ł o na piersiach. To czasem b y ł o p i ę ć m i n u t , czasem d z i e s i ę ć " . Zanotowane w y p o w i e d z i b ę d ą c e e g z e m p l i f i k a c j ą indywidualnych p r z e m y ś l e ń s ą sporadyczne, n i e m n i e j w s k a z u j ą na t r z e ź w ą o c e n ę zja­ w i s k a powszechnie uznawanego za p r a w d z i w e . A oto p i e r w s z a (z Isteb­ nej): „a to m o ż e b y ł w ł a ś c i w i e na serce chory, abo coś, ale ludzie m ó ­ w i l i : sotona go p r z y s i e d ł a " . D r u g a w y p o w i e d ź pochodzi z B r e n n e j : „ C z ł o ­ w i e k sie rozrasta. R o s n ą m u p i e r s i i m ę ż c z y z n a sie rozrasta, kobieta sie rozrasta i m o ż e o d r z y ć t ą p i e r ś , t ą k o ń c ó w k ę i b o l a ł o . C h o d z i l i ludzie w t y c h p ł ó c i a n k a c h to ż r a ł o , ta koszula. I m ę ż c z y z n ę ż r a ł o i ta p i e r ś nawet n a p u c h ł a , chociaż n i mo piersi m ę ż c z y z n a " . Dla p r z y p o m n i e n i a n a l e ż y d o d a ć , że o p u c h n i ę t e p i e r s i m i a ł y b y ć , j a k wierzono, s k u t k i e m ssania i c h przez s o t o n ę . Istnienie u t o p c ó w t a k ż e n i e k t ó r z y poddali w w ą t p l i w o ś ć s t w i e r d z a ­ jąc, że „ t o bujda, to straszenie dzieci. T a m b y ł a g ł ę b o k a woda i celowo to r o b i l i , ż e b y sie dzieci nie t o p i ł y " , „ o j c o w i e , dziadkowie to straszyli nas. Teraz w i m , że to nieprawda, ale j a k m y b y l i dzieci, to m y w i e r z y l i " . W z a r e j e s t r o w a n y c h w y p o w i e d z i a c h m o ż n a się s p o t k a ć też i z t a k i m i , k t ó r e w r ę c z S t w i e r d z a j ą , że „z p o w o d u t y c h dzieci b y ł ten utopiec", obok i n n y c h m ó w i ą c y c h , że straszyli dzieci utopcami; j e d n ą z w y p o ­ w i e d z i z a m y k a podsumowanie tej t r e ś c i : „ t a k i zwyczaj". W y n i k a z tego, że p o s t a ć topielca s t r a c i ł a swe miejsce w r z ę d z i e istot n a d z m y s ł o w y c h , s t a j ą c się j e d y n i e p o s t r a c h e m dla dzieci, a r ó w n o c z e ś n i e r ę k o j m i ą dla r o d z i c ó w , g w a r a n t u j ą c ą i c h b e z p i e c z e ń s t w o . Obok c y t o w a n y c h w y ż e j w y p o w i e d z i spotkano się i z t a k i m i , k t ó r e w y r a ź n i e s t w i e r d z a j ą , że tego rodzaju i s t o t y n a p r a w d ę k i e d y ś b y ł y , a potem z n i k n ę ł y z n i e w i a d o m y c h p r z y c z y n : „ p o w o j n i e to jeszcze b y ł y troche, a p o t e m z n i k ł y [...]. Nie w i a d o m o ka t y utopce poschodzili". W y p o w i e d z i na temat w i e r z e ń w i s t o t y n a d z m y s ł o w e są r ó ż n o r o d n e , w w i ę k s z o ś c i j e d n a k s t w i e r d z a j ą stan i s t n i e n i a w i e r z e ń i w y s t ę p o w a n i a r ó ż n e g o rodzaju istot, aż do okresu I I w o j n y ś w i a t o w e j , c h o ć w n i e k t ó ­ r y c h z n i c h p o d k r e ś l a się okres I w o j n y ś w i a t o w e j : „ p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą ludzie starzy w i e r z y l i , m ł o d z i j u ż nie. Do I I w o j n y to j u ż nie było". N a j c z ę ś c i e j p o d a w a n ą m o t y w a c j ą tego rodzaju o p i n i i jest uzasadnie­ nie w i a r y f a k t e m u k a z y w a n i a się istot n a d z m y s ł o w y c h „ n o w i e r z y l i , bo to sie i m u k a z y w a ł o i to w i e r z y l i t e m u " , a p o n i e w a ż „ t e r a z sie j u ż nic nie r o b i , to m ł o d z i nie w i e r z o m . Teraz j u ż n i ma n i j a k i c h d z i w ó w " , „ p r z e d I I w o j n ą ludzie w i e r z y l i , bo to b y ł o : nocnice, sotony, teraz nie ma". N i e z a l e ż n i e od pozornie logicznej m o t y w a c j i , ale w k a t e g o r i a c h m y ­ ś l e n i a nie empirycznego, podano szereg i n n y c h wedle i n f o r m a t o r ó w c z y n n i k ó w n a t u r y ś w i e c k i e j i r e l i g i j n e j , k t ó r e p r z y c z y n i ć się m i a ł y w n i e m a ł y m stopniu z a r ó w n o do z n i k n i ę c i a t y c h istot, j a k i z a n i k u �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 247 w i a r y w nie. N a l e ż ą do n i c h : 1)" i n n y s p o s ó b s p ę d z a n i a wolnego czasu; 2) podniesienie poziomu k u l t u r a l n e g o ; 3) d z i a ł a l n o ś ć p u b l i k a t o r ó w ; 4) w y j a z d y do p r a c y nie t y l k o poza o b r ę b w s i , ale i k r a j u . B r a k czasu b ę d ą c y elementem d e s t r u k t y w n y m w p o d t r z y m y w a n i u i t r a n s m i s j i w i e r z e ń j a k i i n n y s t y l ż y c i a uzasadniono w ten s p o s ó b , że z jednej s t r o n y d a w n i e j ludzie b y l i m n i e j zapracowani i m o g l i sobie p o z w a l a ć na wieczorne spotkania i o p o w i e ś c i , z d r u g i e j natomiast na skutek w e j ś c i a na w i e ś radia, t e l e w i z j i , t r a d y c j a w s p ó l n y c h s p o t k a ń za­ n i k n ę ł a : „ P r z e d t e m ludzie sie schodzili, siedzieli, o p o w i a d a l i r ó ż n e rze­ czy. A teraz c z ł o w i e k ma radio, t e l e w i z o r , to tak sie nie s c h o d z ą , t a k j a k k i e d y ś wszyscy gospodarze z jednego placu do jednej c h a ł u p y " . P o d k r e ś l a się t a k ż e , że „ t e r a z to ludzie h a r d z i k u l t u r a l n i , c y w i l i z o ­ w a n i , no i nie w i e r z o m w t a k i g ł u p s t w a " , a p r z y c z y n i ć s i ę do tego m i a ł y m i ę d z y i n n y m i w y j a z d y do p r a c y „ d z i s i a j j e ż d ż ą szeroko, daleko do r o b ó t po ś w i e c i e " . W g r u p i e c z y n n i k ó w n a t u r y r e l i g i j n e j w y s z c z e g ó l n i o n o takie ele­ m e n t y , j a k : 1) zamawianie mszy przede w s z y s t k i m za dusze z m a r ł y c h , p o k u t u j ą c y c h ; 2) upowszechnienie b i e r z m o w a n i a i nadawanie na chrzcie d w ó c h i m i o n ; 3) w i ę k s z a p o b o ż n o ś ć . T a k w i ę c z j a w i a n i e się w p r z e s z ł o ś c i r ó ż n y c h istot znajduje wedle i n f o r m a t o r ó w w y t ł u m a c z e n i e w t y m , że „ n i e b y ł o kiejsi telach mszy za t y dusze. Teraz nie p o k u t u j o m te dusze, a kiejsi to b y ł o . Z j a w i a ł y się, p o k a z y w a ł y " , „ k i e d y ś b i e r z m o w a n i a nie b y ł o i b a r d z i dusze p o k u t o w a ł y . Teraz b i e r z m o w a n i e i s k o ń c z y ł o sie". Ponadto podano j a k o p r z y c z y n ę n i e z j a w i a n i a się t y c h istot fakt, iż spowodowane to z o s t a ł o c z ę s t s z y m p r z y s t ę p o w a n i e m l u d z i do k o m u n i i , uczestnictwem w mszach ś w i ę t y c h i g ł ę b s z ą w i a r ą . R ó w n i e ż nadawanie p r z y chrzcie d w ó c h i m i o n m i a ł o b y ć nie bez znaczenia dla z n i k n i ę c i a istot n a d z m y s ł o w y c h : „i ludzie m ó ­ w i l i , że s t r a s z y ł o , a że t e m u , że c h r z c i l i na jedno miano, że te z ł e d u c h y m i a ł y p r a w o do c z ł o w i e k a . A teraz c h r z c z ą l u d z i na d w a i m i o n a , b i e r z ­ m u j ą i że to wszystko z n i k ł o " . Jako c z y n n i k n a t u r y ś w i e c k i e j podaje się s ł a b o ś ć c z ł o w i e k a , a w za­ sadzie jego c h a r a k t e r u i b r a k u silnej w o l i : „ d l a t e g o , że w i e r z ą to w i d z ą . S ł a b e n a t u r y m a j ą , s ł a b e g ł o w y , s ł a b e m y ś l i [...] i przez to w i e r z ą i c z u j ą coś takiego". Na podstawie przedstawionych w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w o d n o ś n i e do w i e r z e ń w i s t o t y n a d z m y s ł o w e oraz c z y n n i k ó w , k t ó r e wedle n i c h p r z y c z y n i ł y się w z n a c z n y m stopniu do i c h z n i k n i ę c i a m o ż n a s ą d z i ć , że ten w y i m a g i n o w a n y świat duchowy m i e s z k a ń c ó w wsi w p e w n y m mo­ mencie p r z e s t a ł nagle i s t n i e ć . N i e jest to j e d n a k ż e m o ż l i w e ze w z g l ę d u na d ł u g o t r w a ł ą t r a d y c j ę i p r z y w i ą z a n i e do niej s z c z e g ó l n i e l u d z i sta­ r y c h . W i e r z e n i a z o s t a ł y w y r u g o w a n e ze ś w i a d o m o ś c i , ale p r z e t r w a ł y , jak m o ż n a przypuszczać, w podświadomości ludzi w wieku średnim, choć do tego nie p r z y z n a j ą się dzisiaj, b y nie b y ć p o s ą d z o n y m o w i a r ę w za- �248 URSZULA LEHR bobony. Natomiast ludzie starzy nie k r y j ą się w c a l e . z e s w ą w i a r ą w ś w i a t n a d z m y s ł o w y , a podejmowane przez n i c h jeszcze obecnie p e w ­ ne zabiegi magiczne są tego dowodem. I I I . PRZEŻYTKI D Z I E D Z I C T W A K U L T U R O W E G O O g ó l n i e m o ż n a s t w i e r d z i ć , iż w i a r a w i s t o t y n a d z m y s ł o w e , a ściślej w i c h u k a z y w a n i e się, z a n i k n ę ł a . N i e znaczy to jednak, że nie p r a k t y ­ kuje się do dzisiaj, c h o ć j u ż sporadycznie, p e w n y c h z a b i e g ó w odbiega­ j ą c y c h od racjonalnie p r z y j m o w a n y c h postaw i w y g ł a s z a n y c h o p i n i i . S ą to d z i a ł a n i a magiczne i m a g i c z n o - r e l i g i j n e o charakterze g ł ó w n i e p r o ­ f i l a k t y c z n y m , m a j ą c e na celu zabezpieczenie c z ł o w i e k a i jego d o b y t k u przed k l ę s k a m i ż y w i o ł o w y m i , na k t ó r e — j a k d o t ą d — nie znaleziono skutecznej metody. A n a l i z u j ą c n i e k t ó r e z p o d e j m o w a n y c h zabiegów m o ż n a z a u w a ż y ć i c h z w i ą z e k z i s t o t ą n a d z m y s ł o w ą , w k t ó r ą — wedle powszechnego m n i e m a n i a — j u ż n i k t obecnie nie w i e r z y . W s k a z y w a ł o b y to na u w s p ó ł c z e ś n i e n i e z a c h o w a ń tego t y p u , ale t y l k o w dziedzinie i n ­ terpretacyjnej, z w y j ą t k i e m zabiegów przeciwdziałających urokowi. Na­ j e ż y p o d k r e ś l i ć , że sama f o r m a zabiegu magicznego czy m a g i c z n o - r e l i gijnego p o z o s t a ł a nie zmieniona. P r a k t y k o w a n e obecnie n i e k t ó r e zabiegi w i ą ż ą się z p ł a n e t n i k i e m oraz c z a r o w n i c ą . Do pierwszego rodzaju n a l e ż y spalanie na p r z y k r y w c e ziół j a k o zabezpieczenie przed b u r z ą . T e n rodzaj p r a k t y k nie jest i n t e r p r e ­ t o w a n y j a k o f o r m a w s p ó ł d z i a ł a n i a z p ł a n e t n i k i e m , lecz j a k o d z i a ł a n i e m a j ą c e na c e l u odegnanie c h m u r b u r z o w y c h . D r u g i rodzaj c z y n n o ś c i p o l e g a j ą c y na okadzaniu b y d ł a przed p i e r w ­ szym w i o s e n n y m wypasem, t ł u m a c z o n y dzisiaj j a k o p r z y n o s z ą c y s z c z ę ś ­ cie i p o m y ś l n o ś ć , b y ł k i e d y ś zabiegiem o c h r a n i a j ą c y m b y d ł o przed cza­ r a m i r z u c a n y m i przez c z a r o w n i c ę . Do i n n y c h z a b i e g ó w p r o f i l a k t y c z n y c h , a t a k ż e o charakterze o b r o n n o - o d w r a c a j ą e y m , stosowanych w s p ó ł c z e ś n i e n a l e ż y : 1) t r z y k r o t n e ob­ chodzenie d o m u i c a ł e g o o b e j ś c i a z z a p a l o n ą ś w i e c z k ą , p o ś w i ę c o n ą w d n i u M a t k i Boskiej G r o m n i c z n e j oraz k r o p i e n i e b u d y n k ó w ś w i ę c o n ą w d n i u Trzech K r ó l i w o d ą ; 2) w y s t a w i a n i e do o k i e n k r z y ż a , o b r a z ó w ś w i ę t y c h , zapalanie gromnic ś w i ę c o n y c h w d n i u M a t k i Boskiej G r o m ­ nicznej. Natomiast do apotropei p r z e c h o w y w a n y c h w domu i u ż y w a n y c h w razie j a k i e g o ś n i e s z c z ę ś c i a : p o w ó d ź , p o ż a r , a t a k ż e grad, n a l e ż ą woda i sól oraz chleb ś w i ę c o n e w d n i u ś w . A g a t y , j a k i g a ł ą z k i brzozy, p o ­ c h o d z ą c e z o ł t a r z y u b i e r a n y c h n i m i w d n i u B o ż e g o C i a ł a . Po dziś d z i e ń w i e r z y się, że rzeka g r o ż ą c a w y l a n i e m , a p o k r o p i o n a „ w o d ą A g a t o w ą " , p o w r ó c i do swego k o r y t a , co p r a k t y k u j e się w p r z y p a d k u p o w o d z i . N a ­ t o m i a s t chleb i sól z n a j d u j ą c e ,się w d a n y m d o m u z a b e z p i e c z ą go od �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE Ü49 p o ż a r u . G a ł ą z k i brzozy zatykane na polach skutecznie z a b e z p i e c z a j ą je od gradobicia. Wymienione t u f o r m y działań magicznych i magiczno-religijnych d o t y c z ą zabezpieczenia d o b y t k u i i n w e n t a r z a ż y w e g o oraz w p e w n y m stopniu i c z ł o w i e k a . Nie są one j e d y n y m i . Znane są zachowania odno­ s z ą c e się przede w s z y s t k i m do ochrony c z ł o w i e k a przed u r o k i e m . Obec­ nie są one z a c h o w a n i a m i czysto m e c h a n i c z n y m i , z a k o d o w a n y m i w p o d ­ ś w i a d o m o ś c i l u d z i s t o s u j ą c y c h je j a k ,gdyby m i m o w o l i , na zasadzie o d r u c h u w a r u n k o w e g o w odpowiedzi na o k r e ś l o n ą s y t u a c j ę k u l t u r o w ą . M o ż n a j e d n a k ż e s p o t k a ć się ze ś w i a d o m y m i c h stosowaniem, j a k i w y ­ j a ś n i e n i e m , że c z y n i ą to, b y k o m u ś nie z a s z k o d z i ć . N a l e ż ą do n i c h : t r z y ­ k r o t n e s p l u n i ę c i e , spojrzenie na w ł a s n e paznokcie w pierwszej k o l e j ­ n o ś c i , a n a s t ę p n i e na obiekt p o d a t n y na u r o k czy w y p o w i e d z e n i e s ł ó w ,,na psa u r o k " i t p . Noszenie zaś p r z y sobie a t r y b u t ó w r e l i g i j n y c h w rodzaju: k r z y ż y k , szkaplerz czy r ó ż a n i e c , ma u c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed n i e s z c z ę ś c i e m wszel­ kiego rodzaju. Obecnie, c h o ć p e ł n i ą one przede w s z y s t k i m f u n k c j ę zna­ k u o k r e ś l a j ą c e g o p r z y n a l e ż n o ś ć do g r u p y w y z n a n i o w e j , w p o d t e k ś c i e p o s i a d a j ą nadal w y m o w ę m a g i c z n ą . * P r z e d s t a w i o n y m a t e r i a ł f a k t o g r a f i c z n y stanowi zarys b y ć m o ż e n i e ­ p e ł n e g o , ale ( p r z e m i j a j ą c e g o f r a g m e n t u k u l t u r y duchowej, znanego na terenie badanych w s i . I l u s t r u j e on zjawisko' t r w a n i a i w y m i e r a n i a n i e ­ k t ó r y c h w ą t k ó w w i e r z e n i o w y c h o istotach ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , a t a k ­ że zachowywania p e w n y c h w i e r z e ń w moc d z i a ł a ń magicznych i m a ­ g i c z n o - r e l i g i j n y c h , k t ó r e z d a j ą się t r w a ć w dalszym c i ą g u ibez zasad­ niczych zmian. N a l e ż y zatem s t w i e r d z i ć , że w b r e w pozorom proces z a n i k a n i a t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h nie p o s t ę p u j e t a k szybko, j a k n a l e ż a ł o się tego spodzie­ w a ć . Z d e t e r m i n o w a n e to jest siłą o d d z i a ł y w a n i a t r a d y c j i i o s o b o w o ś c i jej nosicieli, k t ó r e to c z y n n i k i o p ó ź n i a j ą proces p r z e o b r a ż e ń o g ó l n o k u l turowych. Urszula Lehr D E R G L A U B E N A N ÜBERIRDISCHE W E S E N Zusammenfassung Die in der Bearbeitung vorgelegtén Glaubenselemente über übernatürliche Wesen sind ein Dokument der Erhaltung eines kleinen Fragments der geistigen Kultur. Die besprochenen erhaltenen Formen wurden, der Ordnung halber, in sechs Gruppen unterteilt. Die erste Gruppe bilden mythische Gestalten (Boginka, �250 URSZULA LEHR Południca), die zweite Dámone (Błędny Ognik, Poroniec, Strzyga und Zmora), die nachste dámonische Wesen (Topielec, Płanetnik), asotherische Wesen (Hexe), Quasi-Dámone (Teufel, Tod) sowie Angstmacher. Obwohl die letzte Gruppe zur allgemeinen Gruppe der übernatürlichen Wesen gehort, wurde sie h i e r a u f Grund des beschránkten Rahmen des Artikels ausgelassen. Die erhaltenen Glaubensangaben sind durch ihren fragmentarischen Charakter und ihre TJngenauigkeit, aber auch durch den relativ hohen Kontaminationsgradder in ihnen enthaltenen Elemente gekennzeichnet. Die in ihnen auftretenden Elemente der christlíchen Religion sind von Spuren alter Glaubensvorstellungen durchsetzt. Ihre Existenz berechtigt zu der Annahme, daB der Glauben an ü b e rirdische Wesen einst ein Teil eines allgemeinen regionalen Glaubenssystems, das sich heute schwer rekonstruieren laBt, war. Eine Erganzung der Überlieferungen sind die Meinungen der Informatoren über die einzelnen Elemente, hauptsachlich über die hierbei auftretenden Wesen, wie auch über den Glauben an Wesen solcher Art überhaupt. Sie sind der Ausdruck ihrer personlichen Gedanken und somit eine Wiederspiegelung der BewuBtseinsveránderungen der lokalen Menschengruppe auf dem Gebiet der geistigen Kultur. Die bis heute überdauernden Glaubensformen sind ein interessantes faktographisches Material, das Feststellung erlaubt, inwieweit die Einwirkungskraft der Tradition und die Persdnlichkeit ihres Tragers den ProzeB der allgemeinen Kulturveránderungen aufhalten kann. E i n Beispiel hierfür sind gewisse magische und magisch-religiose Handlungen, die auch heute noch, wenn auch nur in vereinnelten Fallen, zum Schutz vor Naturkatastrophen vorgenommen werden. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b667efd066f888b1357788d7236e6c45.pdf 42b9a90b74a81dd373056a4eea1e5d15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1083 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text j ¡ I ETNOGRAFIA xxvin Zeszyt 2 POLSKA �P O L S K A A K A D E M I A INSTYTUT HISTORII KULTURY ETNOGRAFIA NAUK MATERIALNEJ POLSKA XXVIII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K • ŁÓDŹ ZAKŁAD N A R O D O W Y IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII 1984 NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A M A R I A B I E R N A C K A ( P R Z E ­ WODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z O W A Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę p r o j e k t o w a ł Edward Kostka Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Danuta K o ł o m a ń s k a Korektor Hanna Nasz © Copyright by Zaklad Narodowy im. Ossolińskich. Printed in Poland Wydawnictwo. Wroclaw 1Ш P L I S S N 0071-1861 Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wroclaw 1984. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: ark. w y d . 22,40, ark. druk. 18,25, a r k . A 2 4 . Papier druk. sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. Oddano do składania 31 I 1984. Podpisano do druku 29 VIII 1984. Druk u k o ń c z o n o w paź­ dzierniku 1984. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 108/84. z-7. Cena zł 200.— r �SPIS TREŚCI Dr Kazimierz Pietkiewicz (1910-1983) — Jan Krzysztof Makulski 9 ARTYKUŁY Część I niektóre problemy Zofia S o k o l e w i c z — Podstawowe modele nauki teoretyczne etnologii w Polsce. Część I Gabriela A u g u s t y n o w i c z — Jeszcze raz strukturalizm. (Sytuacja orien­ tacji strukturalno-semiotycznej w etnologii polskiej 1972-1983) . . . 11 31 Część II Jan S z e m i ń s k i — Myślane po kiczua Streszczenie w j . hiszpańskim Ryszard T o m i c k i — Elementy kultury duchowej Indian Nahua z 2 po­ lowy X V I w.: Krótka relacja o bogach i obrzędach z czasów pogaństwa Pedra Ponce de Leon Maria P a r a d o w s k a — Polskie obserwacje i badania etnograficzne w Mek­ syku i Ameryce Środkowej Streszczenie w j . angielskim S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Etnografia Buriacji Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Noworoczne gry mongolskie. Ich sym­ bolika i związki z magią. Część I I Streszczenie w j . rosyjskim Jolanta K o w a l s k a — Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży Magdalena Z o w c z a k — Mit bohaterski jako opowieść o granicach ludz­ kich możliwości ' R E C E N Z J E I ARTYKUŁY 51 109 Ш 137 166 169 189 229 231 243 RECENZYJNE Krzysztof K u b i a k — Przypomniany świat Sródziemia. Próba etiologicznego odczytania Władcy Pierścieni J . R. R. Tolkiena 269 „Rocznik Polonijny", nr 2: 1981 — Antoni Kuczyński .286 Janinę i Dominique Sourdel, Cywilizacja islamu, P I W , Warszawa 1980 — Andrzej Romanowski 289 �СОДЕРЖАНИЕ Д-р Казимеж Петкевич (1910-1983) - Ян Кшиштоф Макулъски 9 СТАТЬИ Часть I София С о к о л е в и ч - Основные модели науки и некоторые теоретические проблемы этнологии в Польше. Часть I Габриэля А у г у с т ы н о в и ч - Опять структурализм. (О структурно-семиотической ориентации в польской этнологии 1972-1983) 11 31 Часть II -5 i I I / Я |. 1 Í • Ян Шеминьски - Думая по кичуа • Резюме на испанском языке , Рышард Т о м и ц к и - Элементы духовной культуры индейцев Нахуа во второй половине X V I в.: Краткий отчет о богах и обрядах времен язычества Педра Понце де Леон Мария П а р а д о в с к а —Наблюдения и исследования польских этнографов, прове¬ денные в Мексике и Центральной Америке . Резюме на английском языке . Славой Шинкевич - Этнография Бурятии '. . . Ивона К а б з и н ь с к а - С т а в а ж - Новогодние монгольские игры. Их символика и связь c магией. Часть I I Резюме на русском языке Иолянта К о в а л ь с к а - Символика вселенной в скульптурной представлении твор­ ческого танца Шивы-Натараджи Магдалена Зовчак - Героический миф какповесть о пределах человеческих возмож­ ностей 51 109 П1 137 166 169 189 229 231 243 РЕЦЕНЗИИ И РЕЦЕНЗИОННЫЕ СТАТЬИ Кшиштоф Кубяк - Вспомним мир Средиземноморья. Попытка этнологического выяснения Властелина перстней Д. Р.Р. Толькена „Rocznik Polonijny", номер 2: 1981 - Антоны Кучинъски Лнин и Доминик Сурдель-.Цивилизация ислама, ПИВ, Варшава 1980 - Анджей Романовски 269 286 289 �CONTENTS Dr. Kazimierz Pietkiewicz, 1910-1983 (An obituary) — Jan Krzysztof Makulski 9 PAPERS Part I Zofia S o k o l e w i c z — Basic Models of Science and their Implications for Theory of Ethnology in Poland, Part I Gabriela A u g u s t y n o w i c z — On Structuralism Again (The Position of the Structural-Semiotic Approach in Polish Ethnology 1972-1983) . . 11 31 Part II Jan S z e m i ń s k i — Thinking in Quechua 51 Summary in Spanish 109 Byszard T o m i c k i — Components of the Belief System of the Nahua I n ­ dians in the second half of the 16th century: Breve Relación de los Dioses y Ritos de la Gentilidad by Pedro Ponce de Leon . . . . . . . Ill Maria P a r a d o w s k a — Ethnographical Records and Studies on Mexico and Middle America left by Polish Observers 137 Summary in English 166 S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Ethnographical Research in Buryatia . . .169 Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Mongolian New Year Games. Their Symbolic Meaning and Connections with Magic. Part I I 189 Summary in Russian 229 Jolanta K o w a l s k a — Symbolics of the Universum in Sculptural Repre­ sentations of the Siva-Nataraja Mythical Dance of Creation . . . . 231 Magdalena Z o w c z a k — The Heroic Myth as a Narrative on Limitations to Human Potentialities 243 R E V I E W S AND S U R V E Y S 9 • 6 ' 9 i Krzystof K u b i a k — Reminding the World of the Middle-Earth. A n A t ­ tempt at Ethnological Interpretation of J . R. R. Tolkien's The Fellowship of the Ring „Rocznik Polonijny" (Polish Emigrants Yearbook), 1981 No. 2 — Antoni Ku­ czyński J . and D. Sourdel, Cywilizacja islamu, Warszawa 1980, P I W (Polish edition of: L a civilisation de l'Islam classique) — Andrzej Romanowski . . . . 269 286 289 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6cc38841bad99a540f6d146fdedbcc83.pdf 9cb40066f9f279202d40f823b791542b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6119 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Misterium Męki Pańskiej Wielkanoc - humor ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5706 Title A name given to the resource Misteria Męki Pańskiej od kuchni / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.187-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 008 1 K A M I L A BARANIECKA Instytut Archeologii i Etnologii Polska Akademia Nauk Warszawa MISTERIA MĘKI PAŃSKIEJ OD K U C H N I . DOWCIP W OPOWIEŚCIACH O PRZEDSTAWIENIACH W I E L K A N O C N Y C H Wprowadzenie Polskie misteria wielkanocne co roku gromadzą rzesze widzów. Wystawiane w okresie Wielkiego Postu i samej Wielkanocy w sanktuariach, seminariach, pa¬ rafiach w całym kraju, wpisują się w okres przygotowań do świąt . Prezentując wydarzenia pasyjne, przybliżają wiernym historię, którą święta te upamiętniają. Ludzie mają możliwość obejrzeć wydarzenia, jakie prawie dwa tysiące lat temu rozegrały się w Jerozolimie; mogą w nich uczestniczyć, przeżywać je, rozpamię¬ tywać. Na własne oczy mogą zobaczyć Chrystusa spożywającego Ostatnią Wie¬ czerzę w towarzystwie swych uczniów, modlitwę w Ogrójcu, pojmanie; patrzeć, jak zostaje osądzony, ubiczowany, popchnięciami i szturchnięciami przeprowa¬ dzony przez Drogę Krzyżową, a następnie ukrzyżowany. Jedni na te sceny reagu¬ j ą łzami i goryczą, inni zmieszaniem, jeszcze inni przyglądają się im z kamienną twarzą. I choć nie każdy przeżywa je równie głęboko, ujrzenie tych scen z życia Chrystusa wywołuje zadumę. Misteria jawią się zatem jako wydarzenia niezwykle dostojne i poważne. W czasie, gdy misterium trwa, cichną rozmowy, daje się wyczuć atmosferę skupienia. Patrzy się na nie w nieustannym napięciu, które kolejne sceny tylko potęgują. Mimo iż historia Męki Chrystusa zasadniczo jest znana uczestnikom misteriów, choć doskonale wiedzą, co za chwilę nastąpi, do czego cała historia 1 Badania, na jakich został oparty materiał do tego artykułu, prowadziłam w 2006 roku w Poznaniu i w Zawoi Przysłop, w 2007 roku w Kalwarii Pacławskiej oraz w 2008 roku w Miejscu Piastowym (koło Krosna) i w Bydgoszczy. We wszystkich tych miejscowościach moje dociekania dotyczyły orga¬ nizowanych tam misteriów wielkanocnych. Rozmawiałam zarówno z organizatorami misteriów, akto¬ rami, jak i widzami (nazywanymi przeze mnie najczęściej uczestnikami misteriów, ze względu na silne skojarzenia określenia „widzowie" z bierną postawą wobec oglądanego wydarzenia). Często te trzy kategorie rozmówców zlewały się ze sobą — różne osoby jednego roku grają w misteriach, innego są tylko widzami. 1 �188 Kamila Baraniecka zmierza, z niesłabnącą uwagą śledzą przedstawiane wydarzenia. Fakt, że rozgry¬ wają się one na oczach wiernych sprawia, iż misteria przeżywane są wyjątkowo intensywnie. Napięcie wynika tu przede wszystkim z nieuchronności kolejnych zdarzeń, z wiedzy, jak wiele bólu towarzyszyło ostatnim dniom życia Chrystu¬ sa. Przejęcie zdarzeniami Męki częściowo łagodzi pokazywana w niektórych misteriach scena zmartwychwstania, które swym blaskiem przyćmiewa grozę wcześniejszych epizodów, a radość zastępuje wówczas smutek. Całkowicie jed¬ nak znika on dopiero, gdy misterium się kończy, kiedy jego uczestnicy z dawnej Jerozolimy z powrotem zostają przeniesieni do własnej rzeczywistości. Gdy kończy się misterium, uczestnictwo w przedstawieniu wielkanocnym staje się jednym z wielu życiowych doświadczeń. Ludzie dystansują się do nie¬ go, zapamiętują jedne emocje, pomijają inne. Pełnego doświadczenia, jakim jest uczestnictwo w misterium, nie sposób opisać. Jednak pytając o misteria, udział w nich, ich przebieg, spodziewałam się usłyszeć historie o głębokim przeżywaniu tego wydarzenia, o jego szczególnej roli w przygotowaniach do Wielkanocy, wa¬ dze prezentowanej historii, o panującej podczas misterium niezwykłej, uroczy¬ stej atmosferze. I takie odpowiedzi padają, ale, ku mojemu zaskoczeniu, często przeplatane są dowcipnymi dykteryjkami. Powaga a dowcip w opowieściach o misteriach W narracjach o misteriach atmosfera skupienia, powszechnie przypisywana przedstawieniom, często się rozmywa. Potem znów powraca, by kolejny raz się rozpłynąć. Patetyczne opowieści o misteriach i uczestnictwie w nich przetykane są zabawnymi anegdotami o tym, co podczas misterium się nie udało, jak kto się pomylił, w jaki sposób nie można było zrealizować tego czy tamtego planu oraz co kogo rozśmieszyło podczas samego misterium. W narracje o przedstawianiu Męki Pańskiej wkradają się zabawne dykteryjki o szeregu nieprzewidzianych i niefortunnych zdarzeń, o nieprzewidywalności zachowań ludzkich i zwierzę¬ cych aktorów. Opowieść zaczyna się wówczas dzielić na szereg autonomicznych epizodów, tych poważnych, jak i tych skrajnie niepoważnych. Oczywiście, śmiech jako towarzysz zjawisk religijnych, chrześcijańskich, nie jest niczym nowym (por. Apte 1986: 151-176). Dawnemu teatrowi religijnemu towarzyszyły intermedia, bożonarodzeniowe herody pełne są komicznych scen. Za przedmiot kpin oraz żartów służą postaci Judasza (por. Gieryszewska 1992; Zowczak 2000: 350-357) czy świętego Piotra (Wieczorek 1992; Wasilewski 2 Termin anegdota (inaczej dykteryjka) — krótkie opowiadanie komiczne — określa przede wszyst¬ kim zjawisko literackie, odnosi się jednak także do utworów przekazywanych drogą ustną (Krzyża¬ nowski 1965). Mimo iż pojęcie anegdoty definicyjnie nie jest identyfikowane z humorem sytuacyjnym, wydało mi się odpowiednie do opisu komizmu związanego z misteriami Męki Pańskiej. 2 �189 Misteria Męki Pańskiej od kuchni 2002; Zowczak 2000: 326-333). W pierwszym przypadku mamy jednak do czy¬ nienia z komizmem planowanym przez autorów przedstawień, wpisanym w ich treść. W drugim zaś — ze śmiechem z postaci należących do porządku sakralne¬ go, w pewnym sensie „fikcyjnych" . A zatem obydwa zjawiska dotyczą komizmu związanego ze sferą przedstawiania rzeczywistości religijnej. Śmiech związany ze współczesnymi misteriami wielkanocnymi dotyczy natomiast rzeczywistych, konkretnych wydarzeń, które miały miejsce podczas przedstawienia . Komiczne nie są w nich ani elementy celowo wpisane w wydarzenie, ani kulturowo przypi¬ sywane postaciom w nim występującym. Komizm towarzyszący narracjom o mi¬ steriach ma zatem charakter różny od dowcipu scenek wpisanych w przedstawie¬ nia religijne oraz od komizmu związanego z cechami Judasza czy św. Piotra. To humor pojawiający się na marginesie zjawiska, poza główną sceną. Dowcip anegdot związanych z misteriami jest wyłącznie sytuacyjny, niejed¬ nokrotnie też powiązany z lokalnymi uwarunkowaniami. Studia nad tym typem humoru są trudne, zwłaszcza nad jego treścią. Komizm sytuacyjny jest ulotny, nie wpisuje się w scenariusz wydarzenia. Nie sposób stworzyć jego antologii — wypowiedzi wyrwane z kontekstu tracą swój dowcip. Umyka on tworzonym przez badaczy klasyfikacjom. Podobne anegdoty nie należą więc do gatunków opisywanego przez Dorotę Simonides (1981) humoru ludowego, być może dla­ tego, że skupiła się ona na dowcipach stanowiących swojego rodzaju fikcję lite¬ racką, a nie przedstawiających historii związanych z konkretnymi wydarzeniami. Nie znajdziemy tego typu komizmu — przywiązanego do rzeczywistych zdarzeń — jako wyodrębnionej kategorii także u Bystronia (1960). Zabawne dykteryjki dotyczące misteriów nie są bowiem niezależnymi opowiastkami; ściśle wiążą się z relacjami o przedstawieniach Męki. Nie ma w nich też ukrytego morału, jak w samodzielnie funkcjonujących humorystycznych opowiastkach ludowych. Są to zwykle anegdoty króciutkie, dwu-, trzyzdaniowe. Nie opowiada się ich barwnym, kwiecistym językiem. One jedynie informują o zabawnym zdarzeniu, a dowcip nie kryje się w samych słowach, lecz w obrazach, jakie mogą owe sło¬ wa wywołać w wyobraźni słuchacza. Co interesujące, historie poważne dotyczą na ogół jednostkowych przeżyć, szczególnego powiązania misteriów z biografią biorących w nich udział ludzi. Można wprawdzie znaleźć dość abstrakcyjne wypowiedzi o znaczeniu Męki Pańskiej dla religii czy o potrzebie wystawiania misteriów, lecz zdecydowana 3 4 Kazimierz Nowacki w swoim tekście dotyczącym misterium w Kalwarii Zebrzydowskiej opisuje celowe „wygłupy" Judasza (Nowacki 1960: 470). W tym przypadku w przedstawieniu Męki Pańskiej także znajdowały się elementy ludyczne, wpisane w treść wydarzenia. Jednak ja podczas badań nie ze¬ tknęłam się z podobnymi humorystycznymi scenami w misteriach, a jakiekolwiek „wygłupy" aktorów podczas gry były zdecydowanie ganione. Pisząc, że dowcip w narracjach o misteriach dotyczy wydarzeń rzeczywistych, nie sugeruję, iż wyglądały one dokładnie tak, jak w opowieściach moich rozmówców. Chcę jedynie zaznaczyć, że pod¬ stawą takiego dowcipu jest realne wydarzenie, choć w opowieści może zostać ubarwione czy przeina¬ czone. 3 4 �190 Kamila Baraniecka większość relacji stanowi odzwierciedlenie jednostkowych przemyśleń i odczuć. Nie ma wśród nich opowieści, które można by nazwać towarzyszącą misterium „legendą". W świadomości uczestników przedstawień nie istnieje przypisany do misterium kanon treści poważnych, który trzeba przedstawić pytającym o to wy¬ darzenie (gdzieniegdzie funkcjonuje tylko obiegowa notka dla prasy, której treść bywa wiernie powtarzana przez organizatorów czy też osoby silnie zaangażowa¬ ne w prace nad misterium). Inaczej jest natomiast w przypadku opowieści zabawnych. Te towarzyszą każdemu misterium i , co więcej, każde przedstawienie ma własny zestaw takich anegdot opowiadanych przez większość organizatorów, aktorów czy uczestni¬ ków misteriów (zwłaszcza tych mieszkających w pobliżu miejsca wystawiania misterium, którzy mają okazję zdobyć wiele dodatkowych informacji na temat przedstawień). Z czasem moje badania nad misteriami przerodziły się w swoiste oczekiwanie na kolejną taką anegdotę. Rola dowcipu w narracjach na temat misteriów Opowiadane anegdoty mająjeszcze bardziej zainteresować samym misterium, uczestnictwem w nim, przeżywaniem go. W pewien sposób uatrakcyjniają opo¬ wieść o nim, i choć pojawiają się często w najmniej oczekiwanych momentach narracji, najwyraźniej z tymi właśnie opowiastkami kojarzą się organizatorom czy uczestnikom misteria, w których brali udział. Jeżeli w wypowiedź na temat pobożnego skupienia podczas Drogi Krzyżowej wpleciona zostaje nagle dowcip¬ na dykteryjka, nie znaczy to, że rozmówca nie żywi szacunku do przedstawień Męki Pańskiej i nie rozumie powagi wydarzenia. Znaczy to tyle, że w pamięci osób, które brały udział w misteriach, wydarzenia te mają co najmniej dwa obli¬ cza — to pobożne, poważne, kontemplacyjne oraz to ludyczne, wesołe. A także, iż samo doświadczenie i narracja o tym doświadczeniu to niejednokrotnie dwa różne zagadnienia. Wprawdzie stykają się one ze sobą, nie znaczy to jednak, że drugie wiernie odzwierciedla pierwsze. Dopiero porównanie formy uczestnictwa w misterium — najczęściej skupionej, poważnej, poruszającej — ze sposobem opowiadania o nim, często dowcipnym czy złośliwym, zarysowuje obraz zja¬ wiska. Przedstawienie wielkanocne jest nie tylko pobożnym, uroczystym wyda¬ rzeniem, ale także atrakcją, choć i zarazem trudnym zadaniem. Osobom, które w nim występują od lat, czasem powszednieje na tyle, że nawet podczas odgry¬ wania roli trudno powstrzymać się od śmiechu. Nie dlatego, że bawi je prezento¬ wana historia, lecz dlatego, że śmiesząje zachowania kolegów, ich błędy. Śmiech pozwala im także zmierzyć się z niełatwym wyzwaniem — odtworzeniem Pasji Chrystusa. Wydarzenia religijne są jednak dla wiernych nie tylko możliwością manife¬ stacji własnej pobożności, sposobem realizacji potrzeb duchowych. Stanowią �191 Misteria Męki Pańskiej od kuchni również swoistą atrakcję i rozrywkę . Podobną funkcję pełnią misteria. Są one wydarzeniem wyjątkowym — takim, w którym uczestnictwo zapamiętywane jest ze względu na towarzyszące mu doznania religijne, jak też ze względu na jego niecodzienność. Dlatego o misteriach można opowiadać jako o wydarzeniach do¬ niosłych, ale także jako o atrakcji, zdarzeniach szczególnych, a czasem, w pew¬ nych momentach, zabawnych. Nie twierdzę jednak, że misteria mają coś wspólnego z tak szeroko opisywa¬ nymi wydarzeniami karnawałowymi . Wręcz przeciwnie — ich aspekt ludyczny nie wynika z formy zdarzenia, jego przebiegu, owego słynnego odwrócenia. Same w sobie przedstawienia wielkanocne są niezwykle uroczyste, poważne. Nie ma w nich miejsca na odwrócenie wartości. Te są wyrażane wprost, choć osadzo¬ ne w niezwykle atrakcyjnej oprawie. Przedstawienia wielkanocne, uczestnictwo w nich nie są więc zapamiętywane jako wydarzenia jednowymiarowe, wyłącz¬ nie uroczyste i nabożne. W świadomości i pamięci moich rozmówców stawały się jednymi z ciekawszych i barwniejszych doświadczeń ich życia. Dzięki temu w narracjach występują również lekkie, dowcipne anegdoty, które jeszcze dobit¬ niej podkreślają związek organizatorów, aktorów i uczestników z misterium. W moim przekonaniu, opowiadanie dowcipnych historii świadczy właśnie o szczególnej, można powiedzieć intymnej, relacji z misterium, o pewnym wy¬ jątkowym związku między wydarzeniem a jego organizatorami czy uczestnika¬ mi. Zostaje wtedy zniwelowany dystans między opowiadającym a wydarzeniem. Komplikuje się jego postawa wobec misterium — z bogobojnej staje się o wie¬ le bardziej złożona. Stosunek do przedstawienia Męki Pańskiej wzbogaca się o dodatkowe wymiary, w tym zażyłość, pozwalającą na dowcipkowanie nawet z tak poważnego wydarzenia. Znamienne, że owe zabawne historie pojawiają się w ustach osób od lat związanych z misterium. Jednorazowi uczestnicy czują zbyt duży respekt do prezentowanych wydarzeń lub nie mają wiedzy, by takie historie opowiadać. Wart uwagi jest też sposób opowiadania tych dykteryjek. Na papierze niezwy¬ kle trudno go oddać. Obawiam się, że pozbawione gestykulacji i mimiki narra¬ torów dykteryjki wiele stracą. Jak bowiem oddać gesty, artykulację i miny osób opowiadających o podsypiającym, niegodnie przeżuwającym ostatnią wieczerzę czy podpitym apostole? Jak opisać ruchy rąk prezentujące finezyjnego fikołka, jakiego wykonała owieczka spadająca z rampy? I jak przedstawić skoki i piski naśladujące reakcje poparzonego aktora? Postaram się opisać je tak, jak zaryso¬ wały się w mej pamięci — jako barwne narracje stanowiące świadectwo, że tu, na ziemi, trudno bez potknięć i błędów odtworzyć świętą historię. 5 6 Na określony rodzaj przyjemności dostarczanej przez sacrum zwraca uwagę również H. Mamzer (2005). Temat zabawy, zjawisk ludycznych, jest często podejmowany przez badaczy, lecz zazwyczaj inter¬ pretują go w kategoriach karnawału, również wtedy, gdy przedmiotem dociekań są wydarzenia religijne (por. Grochowski 2000; Świtała-Trybek 2000). 5 6 �192 Kamila Baraniecka Opowieści o zwierzętach Pierwsza grupa opowieści zabawnych to narracje o zwierzętach jako naj¬ mniej subordynowanych wykonawcach przestawień wielkanocnych. Zwierzęta niejednokrotnie są upragnionym przez twórców misteriów elementem, gdyż ich obecność dobitnie świadczy o sukcesie starań, by jak najdokładniej oddać re¬ alia, w jakich miały miejsce ostatnie chwile życia Jezusa. W wyobraźni reży¬ serów misteriów pojawiają się zatem żołnierze rzymscy dumnie paradujący na koniach przed oczami uczestników. A wjazd Chrystusa do Jerozolimy (czasem scena ta zostaje oderwana od misterium i w Niedzielę Palmową epizod ten od¬ grywa ksiądz podczas procesji poprzedzającej mszę) wymaga przecież osiołka. Nad przedsięwzięciami, w których konieczne jest nakłonienie zwierząt do gry w misterium — choć w odniesieniu do wydarzeń kościelnych wyrażenie to może wydać się niestosowne — zdaje się wisieć fatum. Wjazd do Jerozolimy jest sceną, która pomysłodawcom jej przedstawienia przysporzyła zapewne najwięcej siwych włosów, komentatorom misteriów zaś — najwięcej uciesznych dykteryjek. Na ogół problemy wynikają z tego, że zwie¬ rzę nie chce wypełniać wybranej dla niego roli. Jak mi opowiadano (historia ta, podobnie jak pozostałe anegdoty, była elementem poważnej opowieści o miste¬ rium), przed planowanym na Niedzielę Palmową misterium w Kalwarii Pacławskiej odbyć się miała szczególnie uroczysta suma. Mieli w niej brać udział prze¬ brani już aktorzy wcielający się w role apostołów — każdy z liściem palmowym w ręku, a główną atrakcją miał być ksiądz wjeżdżający przez kościelną bramę na czele procesji. Plan ten jednak nie powiódł się w stu procentach. Odbyła się oczy¬ wiście suma i procesja, lecz „Wjazd do Jerozolimy" przekształcił się w „Wejście do Jerozolimy". Pomysłodawca inscenizacji był najwyraźniej minimalistą, gdyż do całego przedsięwzięcia wypożyczył kucyka i to na nim ksiądz miał dumnie przekroczyć kościelną bramę. Ale on nie wjechał na tym kucyku, bo okazało się, że kucyk za słaby. A proboszcz... za mocny. I kucyk nie dał mu rady (kobieta, ok. 50 lat, widz misterium, Kalwaria Pacławska). 7 Słowa te, na pozór wyważone, wypowiedziane zostały przez rozmówczynię zanoszącą się śmiechem i rękami ukazującą, co też stało się z nogami kucyka. Ksiądz bramę przekroczył pieszo, kucyka trzymając za uzdę. Lecz wyobraże¬ nie o dumnym wjeździe przez kościelną bramę dalej tliło się w umysłach or¬ ganizatorów obchodów Niedzieli Palmowej. W kolejnym roku postanowiono wypożyczyć konia. Moja rozmówczyni trzeźwo zauważyła, że koń może więcej Cytaty z rozmów pochodzą z materiałów zebranych przeze mnie podczas badań terenowych nad zagadnieniem misteriów. 7 �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 193 udźwignie. Jednak koń najwyraźniej nie spełniał wszystkich oczekiwań, gdyż zmieniono zdanie i postanowiono do tej ważnej sceny sprowadzić osła, i to... z Włoch. Czy była to tylko pogłoska, czy też zamiar prawdziwy, nie wiadomo, bowiem zwierzę nie dotarło na czas. Ksiądz po raz kolejny bramę kościoła prze¬ kroczyć musiał pieszo. Takie wejście najwyraźniej było zbyt zwyczajne i , aby ową pospolitość usprawiedliwić, wierni opowiadają, jakież to przeciwności losu nie pozwoliły księdzu dosiąść wierzchowca, czyniąc tym samym z wydarzenia zwykłego niezwykłe i jednak zabawne, mimo dostojeństwa pierwowzoru, jakim był wjazd Chrystusa do Jerozolimy. Nie należy jednak zapominać, że ową niezwykłość zawdzięczać należy bo¬ haterom drugoplanowym, czyli zwierzętom. Te, które mają zagrać w scenach wjazdu do Jerozolimy, obciążone są najwyraźniej jakimś „wspólnym defektem", ponieważ w wielu przypadkach próba przedstawienia tej sceny kończyła się po¬ dobnie, a czasem nawet o wiele drastyczniej. Zadziwia wszakże niesłabnący za¬ pał, z jakim reżyserzy misteriów usiłują dopełnić swego dzieła. Gdy zawodzi jedno zwierzę, zastępująje następnym, gdy i to zawiedzie, kolejnym, aż na końcu zostaje pozbawiony asysty człowiek. Był osioł, na nim miał wjechać Jezus do Jerozolimy. W pierwotnej wersji miał być osioł, i jeśli dobrze pamiętam, to nawet go pożyczyli skądś, ale nie chciał współ¬ pracować. Potem osła zastąpiono koniem, ale Jezus został z niego zrzucony, poza tym koń bał się chodzenia po rusztowaniu, więc ostatecznie Jezus musi chodzić jak człowiek, czyli na własnych nogach (mężczyzna, ok. 25 lat, organizator misterium, Poznań). Na własnych nogach, ale nie znaczy to, że z pustymi rękami. Jezus miał nieść podczas wejścia do Jerozolimy baranka, byłby symbol dobrego pasterza, ale on [aktor — K.B.] chyba nie ma dobrej ręki do zwierząt i owca nie była z tego powodu zadowolona. Podczas jednej próby spadła, beknęła i uciekła. I tak zakończyła się jej kariera w przedstawieniu (mężczyzna, j.w.). Czy też dobitniej: I potem Jezus łaził z taką owcą, ale raz spadła i się złamała albo i nie, ale od tej pory już nie ma żadnych zwierzątek (mężczyzna, j.w.). Wrażliwemu czytelnikowi lepiej nie przybliżać uciechy w oczach opowiada¬ jących i obrazowych gestów, jak też wyglądał lot owej nieszczęsnej owieczki. Śmiech wzbudzają nie tylko wypadki samych zwierząt, ale również wypadki lu¬ dzi wskutek ich kontaktu ze zwierzętami. Szczególnie niebezpieczne dla aktorów są konie, gdyż zwierzęta te łatwo się płoszą i trudno je wtedy opanować. �194 Kamila Baraniecka I w tym tłumie, jak jeszcze te konie w tym tłumie tam wariują, to było kilka mo¬ mentów niebezpiecznych, tam raz jeden oberwał od konia kopytkiem, ale tylko stracił oddech (mężczyzna, j.w.). Wyobraźmy sobie towarzyszący tej wypowiedzi chichot. Bez niego ta opo¬ wiastka mogłaby być równie dobrze poważną, ba, niemal tragiczną. Ale jest żar¬ tem, udowadniającym, że przy okazji misterium można się też dobrze bawić. Jeśli nie podczas przeżywania go, to przynajmniej wspominając je. Jednak zawsze w „starciu" ze zwierzęciem, dzięki ludzkiemu sprytowi, pozo¬ staje cień nadziei na pomyślne zakończenie. Miał być wjazd do Jerozolimy na ośle. Osioł nie był skory do współpracy, ale było dwóch silnych apostołów (kobieta, ok. 30 lat, widz misterium, Bydgoszcz). Opowieści o ludziach Kolejną serię narracji zabawnych można określić jako przygody aktorów. Jest ona równie bogata jak zestaw opowieści o zwierzętach, a nawet można pokusić się 0 stwierdzenie, że cechuje j ą większa wewnętrzna różnorodność. Głównym tema¬ tem tych opowieści także są niespodziewane bądź wynikające z braku ostrożności wypadki lub nieprzewidywalne zachowanie osób biorących udział w misterium. Być może nie wypada śmiać się z cudzego poświęcenia, ale role Chrystu¬ sa oraz łotrów są najtrudniejsze technicznie, a przez to i najbardziej obciążone ryzykiem (w tych misteriach, które prezentują scenę ukrzyżowania). Misteria niejednokrotnie odbywają się, gdy jest jeszcze zimno, a odarcie z szat i przy¬ mocowanie do krzyża na kilkanaście minut bywa doświadczeniem dotkliwym. 1 choć większość osób opowiadając o trudnym losie krzyżowanych, docenia ich wkład i poświęcenie, najstraszniejsze wydarzenia przekuwa w dowcip, zgodnie z powiedzeniem: „jeszcze kiedyś będziemy się z tego śmiali". Ale czasami się zdarza, że jest taki ziąb. Ze względów zdrowotnych, to jeden łotr, karetka go odwiozła zaraz po misterium, bo wpadł w taki szok termiczny. No, było dosyć zimno, około 3 stopni, a oni rozebrani tam biegali i wisieli na tym krzyżu z 15 minut, to tak. No. I tam jeden o mało co spadł z krzyża. Bo oni są przyczepieni do tego krzyża linami za nadgarstki i sznurami i on się tak trząsł, że się to wszystko prawie porozwiązywało, nie, i musieli go szybko ściągać, bo by zleciał (mężczy¬ zna, ok. 25 lat, organizator misterium, Poznań). Znów, gdyby śmiech opowiadającego nie naprowadził słuchacza na właściwą interpretację tej historii, można by j ą odczytać jako smutną. Lecz w dowcipie często znajduje się szczypta okrucieństwa — tak zwany czarny humor stanowi �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 195 wręcz o pewnym wysmakowaniu. A dygotanie z zimna na krzyżu, oprócz podzi¬ wu dla wytrzymałości aktora, daje też powód do uciechy. Jednak nie tylko pogoda, ale i obiekty materialne płatają figle organizatorom misteriów oraz aktorom. Pamiętam takie coś, że próba generalna była w czwartek i zawaliła się scena pod aktorami. Wtedy używaliśmy podestów takich na Boże Ciało, i taka mała była sce¬ na. Ona się właśnie zawaliła, a tam cały tłum ludzi był na niej i . . . nie wytrzymała (mężczyzna, ok. 35 lat, aktor, Poznań). Szczęśliwie nikomu nic się nie stało, więc wspomnienie osób spadających ze sceny w najmniej spodziewanym momencie potrafi rozbawić. A sceny wyko¬ rzystywane w misteriach posiadają pewne cechy wspólne — w wielu miejscach, gdzie wystawiane są misteria, zdają się czyhać na zdrowie aktorów. Tu wtedy wszyscy siedzieli pod tą sceną i wiatr j ą podniósł, tak się przewróciła do przodu. Pierwszy raz w życiu widziałem coś takiego — pobili rekord na sto me¬ trów! (mężczyzna, ok. 30 lat, organizator misterium, Bydgoszcz). Choć opis tych zdarzeń przypomina raczej próbę odtworzenia scen z komedii slapstickowej i na pozór nie kojarzy się w żaden sposób z opowieściami o Miste¬ rium Męki Pańskiej, inne historie potwierdzają, że pozory mylą. Szczególnie niewdzięcznym do inscenizacji epizodem jest, jak się okazuje, obecne w niektórych misteriach wieszanie się Judasza. Przedstawienie samobój¬ stwa Iskarioty nie jest łatwe — wymaga skomplikowanych zabiegów technicz¬ nych, ostrożności, by osobie wcielającej się w jego rolę nie stała się krzywda, lecz nawet przy zachowaniu wszystkich środków bezpieczeństwa pewnych sy¬ tuacji nie da się przewidzieć. I choć można by je skwitować stwierdzeniem: „ot, wypadek przy pracy", twórcom i uczestnikom misteriów zapadają one w pamięć na długo. Jednym, jako żart do opowiedzenia znajomym, innym — jako porażka. Jak bowiem można się zachować, kiedy podczas pełnej napięcia i tragizmu sceny Judasz próbuje odebrać sobie życie, ale jak na złość... nie może zawisnąć. Tylko akcja taka była, bo on nie mógł się powiesić, że tak powiem. To nam napraw¬ dę nie wyszło. Nie wyszło, bo Judasz jakiś problem miał z uprzężą. Nie, on na szyi miał takie szelki zrobione, takie od wspinaczki, nie, i tylko musiał sobie zahaczyć. I coś mu tam nie wyszło z tym hakiem, nie, i nie mógł się powiesić, nie. Boże, ile on się wieszał (kobieta, ok. 30 lat, widz misterium, Bydgoszcz). Sytuacja była dramatyczna, gdyż w czasie, kiedy aktor grający Judasza moco­ wał się z frymuśną uprzężą, pozostali nie potrafili należycie docenić jego wysił¬ ków i zachować należnej wydarzeniu powagi. �196 Kamila Baraniecka No i Judasz się wieszał. Na próbie wychodziło wszystko rewelacyjnie, a na miste¬ rium nie mógł się powiesić. Scena tragiczna, a tu ludzie po prostu leją [ze śmiechu — K.B.], no bo nie może się powiesić (mężczyzna, ok. 50 lat, organizator miste¬ rium, Bydgoszcz). W ten sposób epizod tragiczny stał się ulubioną sceną komiczną, o której nie¬ mal każdy opowiadający o misterium wspominał, podkreślając, że „na próbach wieszał się doskonale, jak zawodowiec, tylko na misterium mu nie szło". Scenę samobójstwa Judasza określić można jako pechową, ponieważ niejednej osobie wcielającej się w tę postać niezależne od niej okoliczności przeszkodziły w popi¬ sie aktorskim. Pozostały one jednak w pamięci uczestników przedstawienia jako wydarzenia godne przekazania. A Judos leciał wiesoć się na sosno. Tu była Kalwaria, która idzie jakoś tu i leciał się wiesoć, a kobieta posła się wysikać pod to sosno. I ona tak stoi pod to sosno, a tam tylko słychać wrzask [obojga — K.B.]. To ja to zapamiętoł (mężczyzna, ok. 70 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). Takie wypadki niewątpliwie zapadają w pamięć. Co więcej, często to właśnie one pierwsze przychodzą na myśl na hasło „misterium". Można rzec, że głębokie doświadczenia, jak wskazuje ich nazwa, kryją się w głębi duszy, a lekkie, zabaw­ ne wspomnienia, choćby o niefartownym Judaszu, pojawiają się w pamięci „jak na zawołanie". Bohaterom tych opowieści zapewne nie zawsze było do śmiechu, ale z cu¬ dzego nieszczęścia przecież śmiać się najłatwiej. Zwłaszcza jeśli ma ono miejsce w szczególnych okolicznościach, na oczach wielu osób i gdy całkowicie zaburza obmyślony przebieg wydarzenia. I tak i pochodnie ze smoły my mieli. Pamiętacie, jak Włodek se wlali [chodzi o to, że to Włodkowi nalali — K.B.] za kark smołę. Jak się sarpoł, nieboscyk stary, ojej (mężczyzna, ok. 70 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). Historię o gorącej smole wlanej apostołowi za kołnierz zasłyszeć można z wie¬ lu ust, gdyż wyobrażenie nieszczęsnego, poparzonego i podskakującego aktora, któremu sytuacja nie pozwoliła na natychmiastowy odwet, budzi powszechną wesołość. Chodziliśmy po polu, eee apostołowie mieli takie pochodnie. Takie kije, na tych ki¬ jach były takie puszki jak z konserw, do tego było nałożone takiej smoły i ta smoła siępoliła, nie. I to się tak loło. Japamiętom, jak to jeden drugiemu gdzieś tam skrzy­ wił, za kark wloł, jak ten klął. Goda, jakby to nie było to świnte misterium, to jakbym ci wpieprzył tą pochodnią w łeb, to... No bo jak ten mu tej gorącej smoły naloł, to wnet by się byli pobili (kobieta, ok. 75 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 197 Jak widać, opowieści o zabawnych zdarzeniach towarzyszących misteriom nie mają jakiejś wyrafinowanej konstrukcji; można nawet zastanawiać się, czy w rze­ czywistości są takie śmieszne. Jednak, gdy uruchomimy wyobraźnię, gdy uzmy¬ słowimy sobie, że wszystko to miało miejsce podczas starannie przedstawianego, poważnego w swoim charakterze misterium, nabierają one komizmu. Nie można się bowiem nie roześmiać, gdy dwóch dorosłych, postawnych mężczyzn, grających w misterium rzymskich żołnierzy, z dumą opowiada, jak po targu w pobliskim mia¬ steczku goniły ich starsze panie, wygrażając, że za męczenie Pana Jezusa przyjdzie im zapłacić. Nie sposób było oprzeć się wrażeniu, że uczestnictwo w tej cudacznej pogoni zaważyło na ich osobistym stosunku do przedstawienia. Konkluzje Opowiadane komiczne anegdoty naświetlają jeden z wielu wymiarów odbie¬ rania misteriów Męki Pańskiej. W narracjach uczestników misteria to wydarzenia nie tylko dostojne, nabożne, ale również zabawne. Przedstawienia wielkanocne, mimo iż prezentują świętą treść i święte postaci, rozgrywają się jednak w ziem¬ skim porządku. Owe nieprzewidziane sytuacje, uśmiech towarzyszący opowia¬ daniom o misteriach, wyraźnie pokazują, że przedstawienia te noszą znamiona wszelkich ludzkich działań. Przeplatanie poważnych wypowiedzi na temat misteriów wielkanocnych dow¬ cipnymi dykteryjkami podkreśla niedoskonałość ludzkich poczynań. Wykazuje, że twórcy i uczestnicy przedstawień nie aspirują do uznania efektów ich pracy za święte, przeciwnie — godzą się z ich ludzkim, a przez to ułomnym charakterem. Dlatego też zachowane w pamięci opowieści o misteriach odzwierciedlają takąż naturę ich uczestników. Śmiech dotyczący misteriów oswaja ze zjawiskiem, ale poprzez poczucie bliskości, a nie zyskanie dystansu, jak bywa to w przypadkach, gdy dowcip jest raczej smutnym ratunkiem — przy oswajaniu śmierci czy choro¬ by. Uciecha wywoływana przez komiczne zdarzenia związane z przedstawieniami wielkanocnymi, czy to zaobserwowane, czy zasłyszane, czyni misterium wydarze¬ niem bliższym sercu, nie oddala od niego. O bliskości w tym przypadku nie stanowi bowiem jedynie głębia przeżycia, ale, co może zaskakiwać, także uśmiech, który pojawia się przy rozpamiętywaniu uczestnictwa w przedstawieniu Męki Pańskiej. Uśmiech ten ma w przypadku misteriów również pewną rolę terapeutyczną, zwłaszcza dla występujących w nich aktorów. Części z nich trudno jest się zmie¬ rzyć z występem w takim wydarzeniu — podniosłym, traktującym o świętości. Między możliwościami człowieka, by zagrać postać, czy to dobrą, czy złą, to¬ warzyszącą Chrystusowi w ostatnich dniach jego życia, a religijnym oryginałem całego wydarzenia tworzy się ogromna przepaść. Nie sposób odtworzyć ideał, ale można zmniejszyć tę przepaść — właśnie za pomocą śmiechu. Opowiadanie dykteryjek na temat misterium zbliża do niego przede wszystkim osoby bezpo- �198 Kamila Baraniecka średnio biorące w nim udział, nie tylko czyniąc z przedstawień wielkanocnych wydarzenia miłe sercu, ale także redukując dystans do świętości. Śmiech jest w tym przypadku rodzajem mediatora między niebem a ziemią, między „szarą rzeczywistością" a idealną „niebieskością". Dlatego też w narracjach na temat misteriów Męki Pańskiej, opowieściach zestawiających ze sobą porządek ziem¬ ski z porządkiem boskim, pojawiają się dowcipne anegdoty. Śmiech występuje „najwyraźniej wtedy, gdy niedojrzałość i niedoskonałość mierzą się z tym, co mistrzowskie i idealne" (Wasilewski 2002: 163). Humor służy również rozładowaniu napięcia, swoistemu odreagowaniu świę¬ tości (Apte 1986: 169-172), która zobowiązuje do powagi, do refleksji. Utrzyma¬ nie niezmąconego religijnego skupienia przez dłuższy czas jest jednak trudne, więc wówczas wkracza humor, pozwala rozładować nabudowane napięcie i na nowo podjąć wysiłek pobożności. W przypadku misteriów, by zrzucić z siebie obciążenie spowodowane prezentowaniem boskiej historii, trzeba się czasem z owego przedstawiania zaśmiać. Zastanawiając się nad zjawiskiem misteriów wielkanocnych, nad sposobem opowiadania o nich, można podkreślić różnicę między obecnymi w przedstawie¬ niach Męki Pańskiej boską materią a ludzką formą. Pierwsza, stanowiąca treść misteriów, w opowieściach o nich jawi się jako nienaruszalna świętość. Stanowić może przyczynek do refleksji, impuls do szczególnego doświadczenia czy też kanwę narracji nazywanej przeze mnie poważną. Druga, choć usiłuje dostoso¬ wać się do boskiego wymiaru zdarzenia, ze swej natury jest ułomna, a zatem czasem zawodzi. A skoro tak, podlega krytyce, której efektem są także dowcipy. Ludzka forma misteriów tworzy tło zarówno dla narracji poważnych, jak i hu¬ morystycznych. I choć pozornie może się wydawać, że w żadnym wypadku nie wolno śmiać się z misteriów Męki Pańskiej, przekonanie to ulega zmianie, gdy spostrzeżemy, co w rzeczywistości stanowi przedmiot żartów. Nie jest to boska materia, świętość, a jedynie próba ogarnięcia jej za pomocą ludzkiego działania. Co więcej, takie naśmiewanie się z człowieczej próby przedstawienia boskiego porządku może świadczyć wręcz o pewnej pokorze. O poczuciu, że człowiek nie jest władny prawdziwie oddać świętości, a zatem śmiech z podejmowanych przez niego prób jest jak najbardziej uprawniony. Słowa kluczowe: przedstawienia religijne, misteria Męki Pańskiej, komizm sytuacyjny BIBLIOGRAFIA Apte M.L. 1986 Humor and Laughter. An Anthropological Approach, New York: Cornell University Press. Bystroń J.S. 1960 Komizm, Wrocław: Wydawnictwo im. Ossolińskich. �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 199 Gieryszewska K. 1992 Interpretacja postaci Judasza, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 2, s. 39-42. Grochowski P. 2000 Śmiech karnawałowy w tradycyjnych inscenizacjach obrzędowych, w: A. Stoff, A. Skubaczewska-Pniewska (red.), Teoria karnawalizacji. Konteksty i in¬ terpretacje, Toruń: Wydawnictwo UMK, s. 157-180. Krzyżanowski J. 1965 Anegdota, w: J. Krzyżanowski (red.), Słownik folkloru polskiego, Warsza¬ wa: Wiedza Powszechna, s. 19. Mamzer H. 2005 Baranek na talerzu. Ponowoczesne meandry konsumpcji, w: J. Grad, H. Mamzer (red.), Kultura przyjemności. Rozważania kulturoznawcze, Poznań: Wydawnictwo Naukowe U A M , s. 27-36. Nowacki K. 1960 Misterium w Kalwarii Zebrzydowskiej, „Pamiętnik Teatralny" 3-4, s. 453¬ -482. Simonides D. 1981 Księga humoru ludowego, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Świtała-Trybek D. 2000 Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Wasilewski J.S. 2002 Śmieszny, diabelski, święty. O tricksterskim splocie wątków w postaci św. Piotra, w: M . Kapełuś, A. Engelking (red.), Fascynacje folklorystycz¬ ne, Warszawa: Agade, s. 159-164. Wieczorek A. 1992 Komizm św. Piotra, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 2, s. 45-47. Zowczak M . 2000 Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław: Wydawnictwo FUNNA. Kamila Baraniecka A PASSION PLAY FROM THE INSIDE. JOKES I N T H E STORIES A B O U T EASTER PLAYS (Summary) The article describes the relation between humour and religion, using Polish Passion plays as an illustration. The author focuses on jokes present in narrations about Easter plays. Although humour is not part of Easter play scenarios, it is a permanent feature of narrations about Passion plays. However, jokes are not about things divine, the holy story depicted in the play, but about the imperfections of people or animals and accidents happening during the plays. �200 Kamila Baraniecka A n anecdote is a kind of a bridge linking the unattainable divine ideal with human competencies. It bridges the gap between perfection and imperfection; it helps to tackle the difficult task of staging an evangelical story. Laughter helps both the actors and play organisers to carry the burden. A t the same time, it is a way to ease the tension, which is present during the active involvement in the Passion plays. Amusing narrations about Passion plays also show the complex attitudes of people to such plays. It is mainly people involved in the preparations of the plays who tell anecdotes. While joking about the Passion play, they express their perception of the gap between the divine ideal and the human performance. Key words: religious plays, the Passion, situational humour � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14578a03d7612edff3f57857382bf378.pdf 6d3a87f3a12c1f700d0fada23d0d711f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6116 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource wielokulturowość społeczność lokalna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5703 Title A name given to the resource Zbiorowości terytorialne jako "światy społeczne" w warunkach wielokulturowości / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.127-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 008 1 ANNA SZYFER Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ZBIOROWOŚCI TERYTORIALNE JAKO „ŚWIATY SPOŁECZNE" W W A R U N K A C H WIELOKULTUROWOŚCI Założenia badawcze Wielokulturowość rozpatrywać można na wielu płaszczyznach i w wielu aspektach. Każdy z nich wymaga precyzyjnego doboru terenu obserwacji i odpo¬ wiednich narzędzi badawczych. Podejmując obserwację i analizę jednego regionu wielokulturowego, przyję¬ łam, że interesować będą mnie wsie, w których mieszkańcy dzielą się, czy może lepiej, różnicują według przynależności etnicznej, wyznaniowej i społecznej. Taka sytuacja występuje w większości wsi na ziemi bielskiej na Podlasiu. Spoty¬ kamy tu Białorusinów i Polaków, katolików i prawosławnych (z pamięcią o uni¬ tach), mówiących językiem polskim, białoruskim i po naszymu — miejscową gwarą łączącą oba języki. Zróżnicowanie społeczne wyraża się w obecności na tym terenie chłopów — polskich i białoruskich, drobnej szlachty zaściankowej oraz resztek bojarów białoruskich. Oczywiście, są wsie „jednolite", jak na przy¬ kład zaścianki (okolice) drobnoszlacheckie, czy wsie chłopskie (np. białoruskie), ale większość reprezentuje mozaikę kulturową. Stanisław Ossowski używał dla takich wsi określenia „zbiorowości terytorialne" (Ossowski 1967: 227-229). Ter¬ min „zbiorowość" odnosi się do wielu różnych grup społecznych zajmujących wspólną przestrzeń. Należy odnieść się do pojawiających się w tytule „światów społecznych". Można powiedzieć, że każda z grup składających się na zbiorowość jest „światem samym dla siebie". Przy konieczności atomizacji — w trakcie badań — zbioro¬ wość dzieli się na poszczególne grupy. Kategoria „światów społecznych", a więc i kulturowych, wydaje się niezwykle przydatna. Kategorię „światów" przyjmuję za amerykańskim socjologiem Anselmem Straussem. Rozwinął on koncepcję „światów" Tamotsu Shibutaniego, rozumie¬ jącego świat społeczny (w badaniach nad zbiorowościami) jako obszar kulturo- �128 Anna Szyfer wy, którego granice nie są wyznaczane ani przez terytorium, ani przez formalne członkostwo, ale przez zakres efektywnej komunikacji społecznej. Przejmując teorię „światów", Strauss podkreślał, że: — każdy z nich stanowi uniwersum (całość) uregulowanych społecznie re¬ lacji; — każdy tworzy obszar, dziedzinę, w której istnieje pewien rodzaj organiza¬ cji wewnętrznej; — każdy jest obszarem kulturowym, którego granic nie wyznaczają ani tery¬ torium, ani formalne uczestnictwo; — w każdym granice te wyznaczone są komunikowaniem (Strauss 1978: 119-127). Za podstawowe cechy „światów" Strauss uznał: rodzaj działalności, miejsce, technologie — odziedziczone i innowacyjne, swoistą organizację wewnętrzną, członkostwo — także nieformalne, poczucie przynależności. Czyż więc podstawy „funkcjonowania" tej kategorii, szczególnie zaś aspekt obszaru kulturowego i granic wyznaczonych komunikacją (interakcje), nie od¬ powiadają wprost idealnie sytuacji wielokulturowości analizowanych wsi? Gru¬ py składające się na zbiorowość to przecież „światy społeczne" (Kacperczyk 2005). Anselm Strauss, reprezentujący interakcjonizm symboliczny, wykorzystał tę kategorię do badań nad biografiami (przebiegiem życia). Za Straussem kategorią tą posługiwał się socjolog niemiecki Fritz Schutze (1983), rozszerzając metodę zdobywania materiału biograficznego o narrację autobiograficzną, czyli wywo¬ łane opowiadanie „życiorysu swojego świata" przez narratora. Wywołana nar¬ racja wydaje się niezwykle przydatna w trakcie badań etnologicznych, pozwala bowiem na skupianie się na pewnym aspekcie i okresie życia badanego bez słu¬ chania całego życiorysu (np. wojsko, szkoła, działalność zawodowa). Zabieg ten wykorzystałam, prowadząc badania nad osobowościami kulturowymi. Metodę tę do analizy specyficznych grup stosują też, za Fritzem Schutze, polscy (głów¬ nie łódzcy) socjolodzy. Tak więc, kategoria „światów społecznych" oraz narracja autobiograficzna mogą być skutecznymi narzędziami w badaniach społeczności wielokulturowych. Jeżeli zastanawiamy się nad zróżnicowaniem kulturowym i dialogiem kultur, powinniśmy przyjrzeć się procesowi nabywania kompetencji kulturowych oraz trwałości dziedzictwa kulturowego poszczególnych grup. Można tu wydzielić kilka poziomów. Pierwszym jest proces socjalizacji — wdrażania wzorów kulturowych, norm i wartości w trakcie wychowania w ro¬ dzinie. Przekazywane są tu elementy dziedzictwa kulturowego właściwego danej grupie regionalnej czy etnicznej (Nikitorowicz 2001). O etapie drugim można mówić, gdy młody człowiek zaczyna funkcjonować w szerszej społeczności. Dalsze oddziaływanie rodziny przyczynia się do umac¬ niania przyjętych już wzorów, możemy mówić o procesie ich internalizacji. Nie- �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 129 mniej wejście w zbiorowość to także zderzenie z innymi grupami, często prowa¬ dzące do zapożyczeń i procesu akulturacji. W warunkach współczesnego świata bardzo ważne są również oddziaływa¬ nia zewnętrzne — kultury popularnej i „wysokiej", zintensyfikowane wyjazdami poza wieś — do pracy czy szkoły. Następuje wówczas często proces unifikacji różnorodnych wzorców. Do takiego efektu przyczynia się niewątpliwie szkoła, choć na badanym przeze mnie terenie wdrażany jest program zapoznawania ucz¬ niów z różnorodnością (Nikitorowicz 2001). Analizę relacji między grupami różnymi kulturowo rozpocząć trzeba od zba¬ dania poziomu zachowania dziedzictwa kulturowego grup, przy czym ważne wydaje się stwierdzenie, które elementy zachowały się dobrze, a które mają ten¬ dencję do zmiany czy zaniku. Stopień zmiany można wskazać obserwując, ja¬ kie elementy dziedzictwa są znane, kultywowane i przekazywane, które są tylko kultywowane, a które jedynie pamiętane. W toku „ścierania się" wzorców kultu¬ rowych we wspólnym trwaniu na obszarze jednej wsi ważna jest bowiem „siła" kulturowa, atrakcyjność wzorców danej grupy. Zapożyczenia w trakcie procesu akomodacji następują zwykle, gdy grupy mniejsze, o słabiej zachowanej kultu¬ rze, zapożyczają wzorce od grup większych (często zarazem bardziej się liczą¬ cych), o kulturze lepiej zachowanej. Oczywiście, jeżeli obie nie tracą elementów tradycyjnych na korzyść ogólnopolskich (kultura popularna, kultura „wysoka"). Grać tu może ważną rolę imperatyw historyczny zachowania własnej kultury, jak w wypadku drobnej szlachty. Tu odrębność zostaje zachowana. Trzeba jeszcze podkreślić uwarunkowania sprzyjające akomodacji w trakcie dialogu kultur oraz wykształcaniu się tożsamości lokalnej i regionalnej, pozwala¬ jącej na wspólne działania na rzecz miejsca zamieszkania czy regionu. Za czyn¬ niki sprzyjające można tu uznać dobrze działające instytucje kulturalne, pełniące rolę integrującą, miejscowych, uznanych przez wszystkich liderów i animatorów, a także szkoły i Kościoły (jako przykład może służyć działalność diakona prawo¬ sławnego z Bielska Podlaskiego czy katolickiego proboszcza z Hajnówki). Przykłady zbiorowości Dotychczasowe rozważania i propozycje metodologiczne spróbuję zilustro¬ wać materiałem empirycznym. Klasycznym przykładem terenu, gdzie wsie, czyli zbiorowości terytorialne, składają się z kilku grup — światów zróżnicowanych etnicznie, kulturowo, językowo, wyznaniowo i społecznie, jest Podlasie. Do ba¬ dań wybrałam Podlasie środkowe, ziemię bielską. Można wyróżnić tutaj kilka typów wsi: —jednolite chłopskie, białoruskie; —jednolite chłopskie, polskie; — mieszane chłopskie, polsko-białoruskie; �130 Anna Szyfer — mieszane, chłopi — drobna szlachta, polskie; — jednolite, zaścianki (okolice) drobnoszlacheckie. Powiat bielski pod tym względem dzieli się wyraźnie na kilka stref. Obszar na wschód od Bielska Podlaskiego to przewaga wsi pierwszego typu: chłopskich, charakteryzujących się tożsamością białoruską i wyznaniem prawosławnym. Po¬ dobnie przewaga chłopskiej ludności białoruskiej występuje na północ od rze¬ ki Narwi (w kierunku na Białystok). Tereny na zachód od Bielska, szczególnie okolice Brańska, to przewaga zaścianków drobnoszlacheckich i wsi mieszanych, zamieszkanych przez chłopów polskich i drobną szlachtę. Największą mozaiką etniczną, kulturową i społeczną charakteryzują się okolice samego Bielska. Tu można spotkać wszystkie wymienione typy wsi. Poniżej omówię kilka wybra¬ nych przykładów. Wieś Soce Wieś w większości białoruska i prawosławna o dobrze zachowanej kulturze tradycyjnej. O swoim języku mówią: „my to mówimy po prostu". Jedna z roz¬ mówczyń zaznacza: Jak poszłam do szkoły, to oczywiście dzieci mówiły po p r o s t u . , u nas we wsi to byli i prawosławni, i katolicy, ale wszyscy mówili z domu po naszemu, to taka mieszanka, trochę polski, trochę białoruski..., to tak jest po rzekę Narew — wszę­ dzie jest po tutejszemu..., to i imiona też i takie, i takie — Iwany i Marusie, ale też Józki i Helki. Mówiąc o wyznaniu, większość podkreśla — „my prawosławni", ale słysza¬ łam też opowiadanie, jak to „z lekcji religii batiuszki wychodzili katolicy, ale oni mieli swoje lekcje w kościele, w soboty, bo ich było mniej". Poczucie tożsamości mieszkańców tej wsi często utrzymuje się na poziomie lokalnym: „ja zawsze czułam się tutejszą, nie Białorusinką, nie Polką — a tutej¬ szą". Inny z rozmówców zauważa, że na pytanie, kim są, najczęściej pada okre¬ ślenie wiążące się z wyznaniem: „jestem tutejszy, prawosławny". Przywiązanie do terenu dobrze też ilustruje inna wypowiedź: Gdyby kto chciał mnie przenieść do środkowej Polski to NIE (!), tutaj jest najle¬ piej; gdzie się człowiek urodził, to i umrzeć powinien, bo tu wszystko jest swoje. i powietrze i ziemia, i dole i niedole. Niezwykle ciekawe są uwagi o przekazie kultury w procesie socjalizacji. Jeden z informatorów refleksyjnie zauważa: „Nikt nas gospodarowania, orania, tkania nie uczył, a człowiek umie..., to ojciec matka..., to w domu my się nauczyli..., �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 131 to i bajek i piosenek., to wszystko w domu". I rzeczywiście, elementy folkloru są tu bardzo żywe. Usłyszałam w czasie badań bajki i anegdoty opowiadane na zmianę przez gospodarzy starych i w średnim wieku. Wydaje się, że w tej wsi „światem" kulturowym jest rodzina i społeczność wiejska. W okolicy wsi Soce, według rozmówców, prawie nie ma wsi drobnoszlacheckich (tylko Ancuty odległe o kilka kilometrów). Wieś Soce z Ancutami miała w 20-leciu międzywojennym wspólną szkołę. Znamienny dla stosunków chłopi — szlachta jest opis informatorki, która wspomina, że przed I I wojną światową chodziła do tej szkoły. „I pani, dzieci chłopskie, jak ja, to szły przez furtkę, a szla¬ checkie przez bramę, taki był podział". Ta informatorka przytacza inne przykłady różnic, dotyczące ożenku, a także anegdoty. Na przykład: „Po czym można poznać pole szlachty? — Po krzywej bruździe. Jak krzywa bruzda, to wieś szlachecka". Pojawia się też opis znajdującego się za wsią Puchły majątku szlacheckiego Dykałowiczów. Wszystko tu różni się od świata chłopów z tej wsi. Uprawa roli, dom i jego wyposażenie, zwyczaje. Jest to wyraźnie inny świat — w niewielu sprawach (np. szkoła), z konieczności, współdziałający z chłopskim. W relacjach mieszkańców tej wsi przejawia się poczucie odmienności, ale nie widać wyraźnych konfliktów. „Tu na pograniczach — zaznaczano — to wszędzie jest taka mieszanka, i małżeństwa też bywają mieszane, ale rzadko ze szlachtą, my się tak nie dzieliliśmy, żyliśmy obok siebie zgodnie". Warto wspomnieć o książkach Ireny Matus, urodzonej w tejże gminie, które można traktować jako gatunek pośredni między pamiętnikiem a opracowaniem monograficznym. Sama autorka określa te teksty jako „gawędę etnograficzną" (Matus 1994, 2000). Zawarty tam rys historyczny, gospodarczy i etnograficzny pozwala zrozumieć dzieje tej ziemi. Autorka podkreśla „białoruskość" i prawo¬ sławie mieszkańców wsi na północ od Narwi, których losy pokazuje w szeregu wybranych, ciekawych życiorysów. Wieś Olczewo Najbliższe okolice Bielska Podlaskiego są bardzo zróżnicowane. Olczewo to wieś drobnej szlachty o tożsamości polskiej. Urodzona w niej rozmówczyni mó¬ wiła: „Olczewo to była wieś, gdzie tylko szlachta, k a t o l i c y . , my na tej ziemi zawsze byli". O języku domowym mówi — „w naszej wsi był tylko język pol¬ ski", ale zaraz dodaje, że w sąsiedniej, oddalonej o kilometr wsi „żyli też chło¬ pi mówiący «po swojemu», oni byli prawosławni". Bardzo ostro widzi różnice, głównie związane ze zróżnicowaniem społecznym, przypisując mu też odmien¬ ności kulturowe. Mówi na przykład o sposobie zwracania się do siebie: „Oni (!) zwracają się do siebie per «Wy», a to u nas nie, u nas się mówi Pan, Pani, ale Wy to nie, nasze zwyczaje są delikatniejsze". O stosunkach między różnymi grupami �132 Anna Szyfer stwierdza — „dawniej się tak nie mieszali jak teraz, ale także po wsiach to się nie kłócili, dobrze żyli..., te podziały i wrogi to po miastach". Obecnie informatorka, pani Stasia, mieszka zimą z córką w Bielsku, ale wios¬ ną i latem w rodzinnej wsi, gdzie na gospodarstwie pozostał mąż i dzieci. Pod¬ chodzi do tej sytuacji żartobliwie, mówiąc: Tak to się dzielę na Stasię miejską i Stasię wiejską. Tu [w Bielsku — A.S.] mam wszystkie miejskie wygody, na wsi żyję i pracuję jak dawniej w gospodarstwie. M y byliśmy szlachta, ale na roli to tak samo było, praca jak u chłopów, ale obyczaj nasz delikatniejszy. Na jej przykładzie wyraźnie widać pojawienie się podwójnego kodu kulturo¬ wego — miejskie miesza się z wiejskim. Wieś Pulsze Inny typ kulturowy przedstawiają wsie okolic Brańska. Jest to teren o ogrom¬ nej przewadze okolic szlacheckich i wsi chłopów etnicznie polskich. Wyznaniowo też jest jednolity — katolicki. Jako przykładem posłużę się charakterystyką wsi Pulsze. Już na wstępie rozmówca-szlachcic podkreśla: M y tu w tej części wsi wszyscy katolicy i P o l a c y . , my szlachta, bo tu okolica szlachecka., ale w tej drugiej części wsi to chłopi, ale też Polacy i k a t o l i c y . , ale oni określają się „tutejsi", a mówią „po prostu"..., a my po polsku. Ma on bardzo dobre rozeznanie w terenie i zaznacza, że szlachta jest osiedlo¬ na koło Bielska Podlaskiego i na zachód po Brańsk; na północ i wschód do Na¬ rwi mieszkają Białorusini-prawosławni. Wyróżnia też wsie „miejskie" (własność miasta) wokół Bielska, stwierdzając, że to byli chłopi, ale „wolni". Akcentując cechy swojej „szlacheckości" mówi: „My zawsze z rolnictwa żyli, ziemię uprawialiśmy., bo ziemia dla szlachty to rzecz najważniejsza". Uważa też, że emigracje szlacheckie zaczęły się dopiero po I wojnie światowej i do miasta; „nie tak jak chłopi, co szli za morza, do Ameryki". Zauważa, z żalem, rosnącą „ucieczkę" młodych z gospodarki do miasta. Interesująco tłumaczy te „ucieczki", podkreślając, że tradycją szlachty była silna władza ojca, i synowie, chcąc się usamodzielnić, musieli emigrować do miasta. Charakteryzując cechy zewnętrzne zagród szlachty, zwracał uwagę, że domy mieszkalne były u nich większe i zawsze z gankami. Mówiąc o sferze obyczajowej swojej szlacheckiej grupy, podkreśla się podzia­ ły społeczne, stwierdzając: „My tu żylim osobno..., inny język i inne zwyczaje... �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 133 Małżeństwa?, ...żenić się nie było można, wytykali i rodzina, i sąsiedzi..., mó­ wiono: prędzej z miotłą, jak z chłopką". Podobnie niechętnie widziano małżeń­ stwa z osobą innego wyznania — „nie kładź dwa pacierze do jednego łóżka". Różnice dotyczyły też zwyczajów i obrzędów. Według narratora: Oni [chłopi — A.S.] na Boże Narodzenie chodzili „z gwiazdą", na Wielkanoc „z Alleluja", chodzili i zbierali datki, przychodzili i do nas, ale my do nich to nie... Tańce tańczyliśmy wszystkie, i chłopskie, ale piosenek chłopskich się nie śpiewa­ ło, tylko patriotyczne, powstańcze. Ciekawa uwaga dotyczy także udziału w organizacjach społecznych wsi w 20-leciu międzywojennym. Podobno „nie wypadało szlachcie się angażować". Po I I wojnie światowej ten „zakaz" przestał funkcjonować. Wypowiedzi drugiej części wsi, tej chłopskiej, są oczywiście inne. Tu podkre¬ ślano gospodarność rodzin chłopskich, ale też wskazywano na mobilność — mi¬ gracje zarobkowe od końca X I X wieku. Zwracano również uwagę na poprawę sytuacji materialnej gospodarstw po przeprowadzonej na początku X X wieku komasacji i zakazie dzielenia gospodarstw. Szlachta się nie poddała reformie — mówi jeden z rozmówców — to dzielili i dzie¬ lili, teraz mają takie małe pola...; to jest taka gadka: jak się pies położy na polu szlachcica to mu ogon wystaje., takie pole jest małe. Poziom ekonomiczny szlachty ilustrują też liczne przyśpiewki, na przykład: „Ożeniłem się w drobnej szlachcie, posag przyniesiono mi w płachcie" (wieś Szpaki). Podkreślane cechy szlachty to „kłótliwość, zadziorność, pewność sie¬ bie". Podsumowując, można stwierdzić, że trwająca tu w niektórych dziedzinach (zwłaszcza w obyczajowości) do dzisiaj tradycja zdecydowała, że wieś tworzy dwa światy. Relacje między mieszkańcami były ograniczone, a zapożyczenia niewielkie. Specyficznym źródłem jest rękopiśmienny pamiętnik ze wsi Szpaki. Ojciec jego autora pochodził z Pulsz. Tekst, pisany w 1977 roku, autor oparł na relacjach dziadka, ojca, rodzeństwa i obserwacjach własnych. Pamiętnik obejmuje okres od 1863 roku po czasy współczesne autorowi. Niezwykle interesujące są opisy do¬ tyczące uwłaszczenia i sytuacji chłopów, jak też zmian w statusie dziadka i ojca. Zawarte w tekście biografie członków rodziny pozwalają stwierdzić „mieszanie się" tak narodowe, jak i wyznaniowe; pojawia się określenie „tutejszy". Autor podkreśla też wielokulturowość rodziny i sąsiadów, niewielką liczbę konfliktów i dobrą współpracę. Bogaty w opisach materiał etnograficzny wskazuje na tra¬ dycyjny sposób życia. Pamiętnik jest przykładem na „stan wielokulturowości", a „światy" na wielu płaszczyznach mieszają się ze sobą. �134 Anna Szyfer Do tej skrótowej charakterystyki wsi bielskich warto jeszcze dodać stosunek do wielokulturowości przedstawicieli obu występujących na tym terenie wyznań, katolickiego i prawosławnego. Zaprezentuję dwie postacie. Diakon Doroteusz Fionik (świeckie imię Dariusz) urodził się w 1965 roku w Bielsku Podlaskim i tam mieszka. Sam siebie określa jako „miejscowego Ru¬ skiego". W rodzinnym domu, drewnianej chałupie, zorganizował prywatne mu¬ zeum, coś w rodzaju izby regionalnej. Zgromadził tu starannie opisane narzędzia rolnicze i gospodarcze, tkaniny i elementy stroju. Ma też publikacje, a w trakcie niezwykle interesującej rozmowy mocno podkreślał konieczność chronienia dóbr kultury — „to wszystko określa, kto my są, to świadectwo naszych korzeni i to trzeba chronić". Ważne jest przy tym, że widzi on całościowo region, zwracając przy tym uwagę na jego zróżnicowanie, wielokulturowość. Przy mapie, przyta¬ czając nazwy wsi, charakteryzował ich skład etniczny. Podkreślał przy tym, że tożsamość jest tu ogólnie słabo wykształcona. Najsilniejsza jest w zaściankach szlacheckich, takich jak wieś Augustów pod Bielskiem, której mieszkańcy do dziś mówią: „my z Augustowa, my nie chłopi, a szlachta, my Polacy"; Ks. Zbigniew N . urodził się w zaścianku drobnoszlacheckim pod Brańskiem, obecnie prowadzi parafię w Hajnówce. W rozmowach wykazuje bardzo dobrą znajomość historii, kultury i problemów wielokulturowego terenu. Ciekawie cha¬ rakteryzuje stosunki w swojej rodzinnej okolicy drobnoszlacheckiej. Akceptuje wielokulturowość i współpracuje tak z katolikami, jak i prawosławnymi. Próbując wyciągnąć pierwsze wnioski z badań miejscowości charakteryzują­ cych się wielokulturowością można zauważyć pewne prawidłowości: — przebieg procesów akomodacji w zbiorowościach terytorialnych zależny jest od liczby „światów" w obrębie danej zbiorowości, ale też od siły dzie­ dzictwa kulturowego poszczególnych grup; — ważna jest długość trwania grup, a więc dawność osadnictwa i współżycia ich mieszkańców; — istotny wydaje się też dystans kulturowy między różnymi grupami. Biorąc pod uwagę powyższe, można stwierdzić, że proces akomodacji i inte¬ gracji szybciej przebiega w zbiorowościach, które charakteryzuje podobny status społeczny, często niezależnie od zróżnicowania etnicznego i wyznaniowego. Na­ tomiast w społecznościach, w których występuje zróżnicowanie społeczne (chło­ pi — drobna szlachta), podziały, acz słabsze niż dawniej, trwają. Wydaje się też, że stan wielokulturowości na badanym terenie nie powoduje ostrych konfliktów. Słowa kluczowe: wiejskie zbiorowości terytorialne, „światy społeczne", wielokultu­ rowość, narracja autobiograficzna, kultura tradycyjna, Podlasie �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 135 BIBLIOGRAFIA Kacperczyk A. 2005 Zastosowanie koncepcji społecznych światów w badaniach empirycznych, w: E. Hałas, K.T. Konecki (red.), Konstruowanie jaźni i społeczeństwa. Europejskie warianty interakcjonizmu symbolicznego, Warszawa: Scholar, s. 167-190. Matus I . 1994 Wieś Strzelce-Dawidowicze w tradycji historycznej, Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne. 2000 Lud nadnarwiański, cz. 1, Prace Katedry Kultury Białoruskiej Uniwersyte­ tu w Białymstoku, t. 2, Białystok: K K B Uniwersytetu w Białymstoku. Nikitorowicz J. 2001 Pogranicze, tożsamość, edukacja międzykulturowa, Białystok: Trans Hu¬ mana. Ossowski S. 1967 Z zagadnień psychologii społecznej, Warszawa: PWN. Schütze F. 1983 Biographieforschung und narratives Interview, „Neue Praxis" 13: 3, s. 283-293. Strauss A. 1978 A Social World Perspective, „Studies in Symbolic Interaction" 1, s. 119-128. Anna Szyfer TERRITORIAL COMMUNITIES AS „SOCIAL WORLDS" UNDER CONDITIONS OF MULTICULTURALITY (Summary) The author discusses the problem of multiculturality of the rural communities in Pod¬ lasie in northeastern Poland. The region is inhabited by a population of different ethnic origin (Poles, Byelorussians), language (Polish, Byelorussian and local dialect), religion (Catholics, Orthodox) and social (peasants, descendants of small gentry). In the analysis she uses Anselm Strauss' concept of „social worlds"; in the research itself she adopted Fritz Schütze's autobiographic narrative method. The discussion of the „social worlds" (and cultural worlds at the same time) is illustrated with empirical material collected in three villages - Soce (a village mostly inhabited by Orthodox Byelorussians), Olczewo (a village inhabited by Polish small gentry) and Pulsze (a Polish, Catholic village, inha¬ bited by peasants and small gentry). The study led to the conclusion that the processes of accommodation and integration are faster in communities characterised by a similar �136 Anna Szyfer social status, often irrespective of ethnic and religious differences. On the contrary, in communities with apparent social differences, the old divisions have remained, although they are not so strong as in the past. Key words: rural territorial communities, „social worlds", multiculturality, autobiographic narrative, rural traditional culture, Podlasie region � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d668850858b35db113d394ba803fcc0c.pdf 9a859fd4f07d66208ba66d768364a4c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6114 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Togo- obrzędy żałobne Afryka - kultura społeczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5701 Title A name given to the resource Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.87-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pawlik, Jan Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 JACEK JAN PAWLIK Zakład Filozofii i Kultury Chrześcijańskiej Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Olsztyn CIĄGŁOŚĆ I Z M I A N A W AFRYKAŃSKIEJ OBRZĘDOWOŚCI ŻAŁOBNEJ. N A PRZYKŁADZIE PÓŁNOCNEGO TOGO Wśród praktyk rytualnych najbardziej rozpowszechnione są obrzędy pogrze­ bowe, ponieważ, jak można przypuszczać, obecność martwego ciała szczegól­ nie skłania do zachowań symbolicznych. Możliwości jest wiele (mumifikacja, kanibalizm, kremacja, pochówek ziemny), w zależności od warunków natural­ nych oraz związanych ze śmiercią wierzeń. Fakt, że w Afryce jako praktyka po¬ grzebowa dominuje pochówek ziemny, nie jest czymś zaskakującym. Religijne odniesienie do ziemi oraz przykładanie najwyższej wartości do życia powodują połączenie motywów przemijania, cyklicznego następstwa życia i śmierci oraz płodności kobiet i ziemi. Pisząc o północnym Togo , trzeba zwrócić uwagę na heterogeniczność kultu¬ rową tego regionu. Jego mieszkańcy, z małymi wyjątkami, zaliczani są do wiel¬ kiej rodziny ludów woltyjskich. Są to społeczności o organizacji lineażowej, ży¬ jące ze stosunkowo intensywnej uprawy ziemi, przykładające istotne znaczenie do kultu ziemi, adoracji kamieni i zagajników. Niemniej, ze względu na brak interkomunikacji między poszczególnymi grupami języków, bariery porozumie¬ nia i napięcia społeczne nie sprzyjają wymianie na poziomie kulturowym. Na podstawie podobieństw językowych ludy woltyjskie północnego Togo zalicza się do dwóch grup: gurma (ludy Basari, Konkomba, Tchamba, Migangan, Moba i Gurma) oraz gurunsi (ludy Kabye, Sola, Lamba i Tem). Poza tymi grupami po¬ zostają ludy Nawda i Tamberma oraz nie-woltyjskie Anufo. 1 Stopień chrystianizacji lub islamizacji tych ludów jest bardzo nierównomier¬ ny. Jeśli ludy Tem i Tchamba są w 95% zislamizowane, lud Konkomba ma zale­ dwie 1% muzułmanów. Można bowiem zauważyć regułę, że albo poszczególne ludy przechodzą całkowicie na islam, albo też pozostają wobec niego zupełnie obojętne. Bardzo rzadko zdarzają się sytuacje pośrednie. Natomiast największy Badania terenowe u ludów Konkomba i Basari prowadziłem w latach 1979-1983 (nieregularnie), ponadto wśród Basari w latach 1985/1986, 1989-1993, 1996/1997 i 2001 (systematycznie). 1 �88 Jacek Jan Pawlik procent chrześcijan występuje u Nawda (ponad 30%) i Kabye (16%), a najmniej­ szy, poza Kotokoli i Tchamba, u Konkomba (ok. 2%). W sumie w północnym Togo około 10% mieszkańców wyznaje religię chrześcijańską, ponad 20% islam, pozostali przynależą do tradycyjnych religii afrykańskich (Cornevin 1988: 388¬ -390). To pobieżne spojrzenie na rozmieszczenie etniczne oraz przynależność reli­ gijną populacji omawianego regionu pozwala uzmysłowić sobie wpływ religii na zachodzące zmiany. W pierwszej części artykułu przedstawiam model tradycyj¬ nej obrzędowości żałobnej. Badany materiał wskazuje, że mimo różnic etnicz­ nych można mówić o pewnym wspólnym, w głównych zarysach, modelu. Zdaję sobie sprawę, że życie obrzędowe ma swoją dynamikę i że przedstawiony model nigdy nie jest realizowany w stopniu idealnym. W tym względzie warto przyto¬ czyć słowa Marleen de Witte: Nie możemy zrozumieć „rytuału tradycyjnego", na przykład celebracji pogrzebo­ wej, zanim nie przezwyciężymy sztywnego podziału na tradycję i współczesność, wciąż dominującego w badaniach rytuału i nie uznamy otwartej, elastycznej natury tradycji, która sprawia, że ma ona tak wielki rezonans we współczesnym życiu afrykańskim (de Witte 2003: 533). Tradycja ulega więc ustawicznej adaptacji i reorientacji. W drugiej części tekstu omawiam zmiany w obrzędowości żałobnej wynikające z rozwoju spo¬ łeczno-politycznego i ekonomicznego. Dotyczy to przede wszystkim czasu i miejsca obrzędów pogrzebowych oraz ich oprawy. Zastanawiam się, w jaki sposób ekonomia, prawo i technika wpływają na zmianę obrzędowości, a także, w jaki sposób, ze względu na nowe możliwości techniczne, wykorzystuje się śmierć do celów politycznych. W ostatniej części zwracam uwagę na znaczenie zmian sposobu myślenia pod wpływem szkolnictwa, religii monoteistycznych i ideologii, które modyfikują przebieg i interpretację obrzędów pogrzebowych. Na ile powszechne jest przekonanie, że zmarły staje się przodkiem? Jakie zna­ czenie ma współcześnie znalezienie przyczyny śmierci? Jaką rolę odgrywa kult przodków i modlitwa za zmarłych? Oto niektóre z pytań, na które postaram się dać odpowiedź. Tradycyjny model obrzędowości żałobnej Zachowania rytualne związane ze śmiercią nie ograniczają się do pochowania ciała zmarłego, ale stanowią swoistą obrzędowość żałobną, która obejmuje swym zasięgiem praktyki przepisane od czasu agonii do zakończenia okresu żałoby. Obrzędowość ta, mieszcząca się w schemacie obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006), odpowiada podwójnej logice postępowania względem zmar- �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 89 łego. Z jednej strony chodzi o odseparowanie go od żyjących, oddalenie poza niewidzialną granicę świata pozagrobowego, z drugiej zaś, o zatrzymanie go w postaci przodka jak najbliżej żyjącej rodziny (Pawlik 2003). Obrzędy pogrzebowe, jak twierdzi Louis-Vincent Thomas, odpowiadają pew­ nej dialektyce ekspansji i zawężenia. Najpierw następuje ekspansja — śmierć drugiej osoby „zaraża" otoczenie: w pierwszym rzędzie bliskich krewnych i zna¬ jomych, a w drugiej kolejności i w mniejszym stopniu powinowatych, zaprzy¬ jaźnionych i sąsiadów. Cała wspólnota wioskowa mobilizuje się, aby odprawić pochówek. Po tym pierwszym „rozlaniu się" śmierci na społeczność, które mimo wszystko pozostaje pod pewną kontrolą dzięki ściśle określonemu sposobowi oznajmiania śmierci, następuje druga faza, podczas której dąży się do jej opano¬ wania przez żmudne, symboliczne zawężenie jej zasięgu i wpływów. Następu¬ j ą po sobie rytuały przygotowania ciała, ostatniego pożegnania i pochówku. Po okresie żałoby, która swoimi nakazami i zakazami sprzyja procesowi dalszego zawężenia, następuje ponowna ekspansja przez obrzędy zakończenia żałoby i za¬ inicjowanie kultu przodka. Człowiek, który przeszedł (pomyślnie) przez śmierć staje się dobroczyńcą wspólnoty, pomnażając liczbę jej członków i dobrobyt ma¬ terialny dzięki udzielanej ochronie i błogosławieństwu (Thomas 1982: 11). Ina¬ czej mówiąc, proces stawania się przodkiem, nazywany „ancestralizacją", został zakończony sukcesem. Porównując zachowania rytualne związane ze śmiercią u ludów północne¬ go Togo, należy stwierdzić ich zasadnicze podobieństwo. Chcąc jednak mówić o pewnym modelu obrzędowości, trzeba pamiętać, że dotyczy on tak zwanej dobrej śmierci. Niespełnienie bowiem warunków „dobrej" śmierci prowadzi do istotnych zmian w obrzędowości. Powszechnie przyjęty model dobrej śmierci to śmierć starego człowieka po krótkiej chorobie, która jest jej zwiastunem. W od¬ niesieniu do przestrzeni dobra śmierć oznacza zgon we własnym domu, w oto¬ czeniu najbliższej rodziny, co pozwala na dopełnienie ważnych czynności rytu¬ alnych: ablucji, czuwań, wyboru odpowiedniego miejsca pochówku, ofiar itp. Liczy się również sytuacja osobista zmarłego: liczne potomstwo, życie zgodnie z prawem przodków, zgromadzone dobra, które uświetnią uroczystości pogrze¬ bowe. Zgodnie z tradycją, każdy z żyjących powinien życzyć sobie właśnie takiej śmierci, ponieważ prowadzi ona do stania się przodkiem, pod warunkiem, że odprawione zostaną wszystkie przepisane obrzędy. Wszelkie inne okoliczności śmierci mogą prowadzić do zakwalifikowania jej jako „złej". „Zła" śmierć to śmierć poza domem, ponieważ uniemożliwia ona przeprowadzenie wszystkich obrzędów związanych z pochówkiem, nawet jeśli uda się pochować zwłoki w rodzinnej ziemi. Złą śmiercią jest śmierć człowieka w sile wieku, potencjalnego dawcy życia i żywiciela rodziny. Zgodnie z panują¬ cym przekonaniem, dawanie życia — płodzenie i rodzenie dzieci oraz produkcja płodów rolnych potrzebnych do utrzymania rodziny — należy do głównych obo¬ wiązków każdej dorosłej osoby. Śmierć zaś bez pozostawienia potomka nie tylko �90 Jacek Jan Pawlik zaprzecza tej logice życia, lecz również pozbawia zmarłego możliwości stania się przodkiem, ponieważ nie będzie nikogo, kto by zadbał o składanie mu ofiar. Za złą uważa się każdą nagłą śmierć, szczególnie zabójstwo i samobójstwo, utonię¬ cie i zgon wskutek uderzenia pioruna, ale także wskutek choroby pozostawiającej zewnętrzne znaki na ciele, oraz śmierć kobiety w ciąży (Pawlik 2002: 98). W niniejszym artykule koncentruję się na śmierci osoby starej. Tradycyjnie, po stwierdzeniu zgonu przez głowę rodu miało miejsce publiczne ogłoszenie śmierci zgodnie z przyjętym kodem oraz wysłanie posłańców z wiadomością do wodza wioski, krewnych i znajomych, szczególnie do krewnych matki zmarłe¬ go. W wypadku zmarłej kobiety posłańcy udawali się do jej najbliższej rodziny, ponieważ zgon nastąpił w domu męża . Jednak przed ogłoszeniem śmierci, ciało zmarłego z grubsza się myje, podwiązuje szczękę i zakłada przepaskę, aby zmar¬ ły godnie się prezentował. Po ogłoszeniu śmierci następuje faza przygotowania do pochówku. Z jednej strony dotyczy ona ciała zmarłego, z drugiej zaś miejsca pochówku. U ludu Basari w ramach przygotowań ma miejsce golenie włosów, rytualne obmycie ciała, natarcie masłem szi, przepasanie i złożenie na macie w jednej z chat zagrody (Pawlik 1990: 89-91). U Konkomba dzieje się podobnie (Zimoń 2005: 61-65), a także u ludu Moba, z tą jednak różnicą, że w przypadku zmarłego w bardzo podeszłym wieku jego ciało wystawia się w przedsionku (Zwernemann 1998: 173). W międzyczasie kopie się grób. Tradycyjny grób ma formę jamy wydrążonej w kształcie dzwonu lub gruszki, z okrągłym otworem wejściowym. Lud Basari chowa swoich zmarłych w obrębie zagrody, mężczyzn przed wejściem, a kobie¬ ty na dziedzińcu wewnętrznym (Pawlik 1990: 53). Podobnie jak u Kabye (Assi 1982: 45), u Konkomba zarówno kobiety, jak i mężczyzn chowa się przed za¬ grodą, choć w niektórych rodach kobieta może być pochowana na dziedzińcu zagrody żonatego syna (Froelich 1954: 164). Lud Moba grzebie swoich zmarłych na cmentarzach w pewnym oddaleniu od zagród (Zwernemann 1998: 177). Spo¬ sób kopania grobu, szczególnie zaś wybór miejsca oraz rozpoczęcia pracy mają charakter ściśle rytualny (Pawlik 1990: 91-94). Ostatnie pożegnanie polega głównie na składaniu ofiar, obiat oraz wypowia¬ daniu słów adresowanych do zmarłego, po czym następuje procesja do miejsca pochówku. Istotną rolę odgrywają tu ruchy okrężne (ang. circumambulations). U ludu Konkomba, po wyjściu z ciałem zmarłego z domostwa, okrąża się za¬ grodę trzy razy w przypadku zmarłego mężczyzny lub cztery — w przypadku zmarłej kobiety. Następnie żałobnicy udają się do grobu, który okrążają w ten sam sposób (Pawlik 1985: 53-54). Podobny zwyczaj występuje u ludów Somba (Kourouma 1953: 82) i Moba (Zwernemann 1998: 176). U Basari nie zanotowa2 2 U omawianych ludów północnego Togo obowiązuje reguła patrylokalnej rezydencji małżeńskiej. �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 91 no obchodzenia zagrody, ale trzy- lub czterokrotne okrążanie grobu jest obowią¬ zujące (Pawlik 1990: 96) . Akt złożenia do grobu jest zwykle zakrywany przed towarzyszącymi ludźmi. Kobiety tworzą za pomocą płócien rodzaj parawanu wokół grobu i noszy, aby zasłonić przed uczestnikami czynność wciągania ciała pod powierzchnię ziemi. Przepisy rytualne nie tylko skrupulatnie definiują miejsce pochówku w zależ¬ ności od płci, wieku i rodzaju śmierci, ale również dokładnie określają pozycję w grobie. Mężczyzna złożony jest na prawym boku z podkurczonymi nogami, z prawą ręką pod głową i twarzą skierowaną ku wschodowi, kobieta zaś — na lewym boku, z lewą ręką pod głową i twarzą skierowaną ku zachodowi. Zasada ta obowiązuje u ludów: Basari (Pawlik 1990: 96), Kabye (Assi 1982: 45), Konkom­ ba (Froelich 1954: 162, 164), Moba (Zwernemann 1998: 178). Ciało pozbawiano zasadniczo odzienia, z wyjątkiem przepaski. Zamknięciu grobu i powrotowi do domu mogą towarzyszyć ofiary (na przy¬ kład u Basari składane na rozstaju dróg — Pawlik 1990: 98), przede wszyst¬ kim zaś konieczne są ablucje, stanowiące swoisty akt separacji i oczyszczenia ze skażenia spowodowanego kontaktem ze zmarłym. U ludu Moba myje się ręce (Zwernemann 1998: 179-180), u Konkomba — ręce i nogi (Zimoń 2005: 69), u Basari zaś, oprócz dokonania ablucji w wyciągu z ziół, przesuwa się nad og¬ niem narzędzia służące do kopania i zasypywania grobu (Pawlik 1990: 98), aby je oczyścić. Eliminacja ciała — zakopywanie w ziemi, stanowi tylko pierwszy, ściśle przepisany, etap obrzędów pogrzebowych, wynikający z obecności rozkładają¬ cego się ciała, niemniej ograniczony i ubogi w oprawę w porównaniu z tym, co później następuje. Dotychczas czynności rytualne koncentrowały się na ciele zmarłego. Poddawano je toalecie w taki sam sposób jak ciało nowo narodzonego dziecka. Ciało zmarłego traktowano zatem jako noworodka, aby w końcu zło¬ żyć je do Matki-Ziemi. Na tym jednak obrzędowość pochówku nie wyczerpuje się. Obejmuje cały szereg praktyk służących do zmierzenia się z kryzysem spo¬ łecznym, jaki wywołało odejście jednego z członków grupy oraz otwierających proces żałoby zarówno w kierunku ancestralizacji zmarłego, jak i zmiany statusu żałobników. U ludu Basari w dzień po pochówku ma miejsce składanie kondolencji. Ro¬ dzina, krewni i znajomi przybywają do domu żałoby, aby wyrazić współczucie wdowie (wdowcowi), sierotom i bliskim krewnym zmarłego. W trzeci dzień lub czwarty po śmierci buduje się trwały grób z ziemi, w formie stożka. Zadanie to przypada synowym zmarłej osoby, które po wykonaniu grobu wynoszą pozosta¬ jącą z wykopania grobu ziemię na rozstaje dróg. Następnie na grobie składa się 3 W przeszłości w drodze na cmentarz lub bezpośrednio przed pochowaniem miało miejsce prze¬ słuchiwanie zmarłego, podczas którego sam zmarły miał wskazać sprawcę swojej śmierci. Zwyczaj ten, sam w sobie bardzo interesujący, został zasadniczo porzucony, szczególnie w przypadku śmierci starszej osoby. 3 �92 Jacek Jan Pawlik ofiarę z koguta, który zostanie upieczony i zjedzony przez synowe na rozstaju dróg. W tym samym dniu, w gronie zamkniętym, ma miejsce pierwsza konsulta¬ cja wróżbity, mająca na celu wstępne ustalenie przyczyny śmierci (Pawlik 1990: 103-106). Na tym kończą się praktyki rytualne związane bezpośrednio z pochówkiem i następuje okres żałoby. Trwa on około dwóch lat, do czasu zorganizowania obrzędów zakończenia żałoby. Obrzędy te pozwolą wdowie lub wdowcowi na re­ integrację do życia publicznego, a zmarłą osobę wprowadzą do krainy przodków. Przebieg uroczystości, które trwają przez cały tydzień, przypomina w pierwszej fazie zachowania rytualne podczas pochówku, dlatego obrzędy te nazywane są „wtórnym pogrzebem". Po wezwaniu ducha zmarłego ma miejsce czuwanie, podczas którego śpiewa się na cześć zmarłego oraz tańczy. Następnego dnia od¬ bywa się symboliczne przeniesienie reprezentowanego przez lalkę ducha zmarłej osoby do domu rodzinnego (w przypadku zmarłej kobiety) lub oprowadzenie po wiosce (w przypadku zmarłego mężczyzny). Na trzeci lub czwarty dzień uroczy¬ stości przypada publiczne szukanie przyczyny śmierci. Seans ten odbywa się na placu publicznym, zwykle przed domem zmarłego. Uczestniczy w nim dwóch wróżbitów, którzy powinni odnaleźć przyczynę śmierci. Ustalają, czy zmarły był człowiekiem dobrym czy złym, co było przyczyną jego śmierci i kto za tym się kryje. W przeszłości uważano, że za każdym zgonem musiał stać jakiś człowiek, którego bezpośrednio po wykryciu zabijano. Dziś jednak szukanie przyczyny śmierci kończy się najczęściej stwierdzeniem, że „człowiek miał umrzeć, dlatego umarł", bądź też, że zmarł z powodu jakiejś błahostki. Kiedy już stwierdzono, że zmarły nie jest odpowiedzialny za swoją śmierć, obrzędy zakończenia żało¬ by przybierają charakter świętowania, rozpoczynają się śpiewy i tańce na cześć zmarłego, przypominające jego dawne wyczyny (Pawlik 1990: 113-132). Na piąty dzień uroczystości przewidziane są praktyki rytualne dla wdów i sie¬ rot. Myje się je symbolicznie oraz goli im głowy. Następnego dnia wyprowadza się procesyjnie wdowę po raz ostatni na pola zmarłego, które zostaną przekazane jednemu z jego braci lub synów. W siódmy, ostatni dzień uroczystości, który przypada w dniu targowym, wdowę prowadzi się na targ, co oznacza dla niej ko¬ niec żałoby. W tym samym dniu rodzina dzieli dobra zmarłego i decyduje o losie wdowy i sierot (Pawlik 1990: 164-169). Kilka tygodni, a nawet kilka lat po uroczystościach zakończenia żałoby trady¬ cja Basari przewiduje seans wróżbiarski, który ma na celu „otwarcie ust" przod¬ kowi. Odbywa się on w ramach najbliższej rodziny zmarłego, a polega na wywo¬ łaniu ducha zmarłego i złożeniu mu ofiary (Dugast 1991: 151-157). W ten sposób u Basari kończy się proces ancestralizacji. 4 W wypadku śmierci kobiety, nakazy i obrzędy obowiązujące wdowca są o wiele mniej rozwinięte niż te, które odnoszą się do wdowy. Przede wszystkim nie wyprowadza się go na pola ani na plac targo¬ wy, gdyż zasadniczo fakt śmierci żony lub jednej z żon nie zmienia jego statusu społecznego. 4 �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 93 U ludu Moba daje się zauważyć podobną jak u Basari strukturę obrzędów. Pierwsze obrzędy żałobne mają miejsce zaraz po pogrzebie, ale mogą być prze¬ sunięte w czasie, jeśli rodzina nie była przygotowana na ewentualność śmierci. Wieczorem odbywa się czuwanie, łączące śpiewy z tańcem, przy czym zmarłego reprezentuje wyeksponowana mata. Uroczystości te obejmują również oczysz¬ czenia i ablucje żałobników. Następnego dnia następuje „przesłuchanie zmarłe¬ go" oraz wyniesienie maty na rozstaje dróg i jej spalenie. W dalszej kolejności ma miejsce konsultacja wróżbity dotycząca przyczyny śmierci oraz tańce i śpie¬ wy (Guigbile 2001: 196). Obrzędy zakończenia żałoby u Moba odbywają się po kilku latach od śmierci danej osoby (w przypadku zmarłej kobiety — po kilku miesiącach, aby uwolnić wdowca od zakazu zawarcia kolejnego małżeństwa) i trwają dwa dni. Obejmują one przede wszystkim poszukiwanie przyczyny śmierci przez wróżbitów, budo¬ wę ołtarza przodka, rytuały zdjęcia zakazów z żałobników, podział dziedzictwa i zakończenie okresu żałoby. Podczas tych dwóch dni uroczystości rodzina zmar¬ łego powinna przygotować specjalne posiłki dla licznie zgromadzonego tłumu. Poza daniami z fasoli i ryżu oraz dużej ilości mięsa serwuje się obficie piwo z prosa (Guigbile 2001: 178-179). Na koniec obrzędów zakończenia żałoby ża¬ łobnikom goli się głowy oraz poddaje oczyszczeniu przez ablucje w maceracie ze ściśle dobranych ziół (Zwernemann 1998: 193). Proces ancestralizacji zmarłego u ludu Moba zamyka rytuał instalacji ołtarza przodka. Odtąd zmarły zostaje uznany, konsekrowany i potwierdzony jako przo¬ dek, który może mieć wpływ na los swoich potomków. Rytuał ten wymaga ofiary z owcy, kozy i kurczaków. Przygotowuje się piwo z prosa, jak podczas obrzędów pogrzebowych; zaprasza się licznych gości. Zwierzęta i drób ofiarowane są na zbudowanym podczas obrzędów zakończenia żałoby ołtarzu przodka, który po tej ceremonii zostaje wniesiony do przedsionka, gdzie znajduje definitywne miej¬ sce. Celebracja ta kończy się wspólnym posiłkiem (Guigbile 2001: 182-185). Należy podkreślić, że przebieg obrzędów pogrzebowych u Moba odpowiada sekwencji analogicznych rytuałów u ludu Basari: pochówek, pierwsze ceremo¬ nie, uroczystości zakończenia żałoby i zainicjowanie kultu przodka. Podobny przebieg zauważamy u Konkomba, na tyle, na ile pozwalają to stwierdzić dotychczasowe badania. W trzeci lub czwarty dzień po śmierci ma miejsce tak zwane małe święto, podczas którego przyjmowani są członkowie rodziny zmarłego. Ofiaruje się im posiłek mięsny i piwo z prosa. W tym też dniu zaproszony wróżbita szuka przyczyny śmierci. Następnie, od kilku miesięcy do roku po śmierci, mają miejsce tak zwane małe obrzędy, które mają na celu wzmocnienie pamięci o zmarłym i utwierdzenie jego więzi z członkami grupy krewniaczej. Obejmują one tańce, uroczysty posiłek, częstowanie piwem z prosa. Podczas tych obrzędów utwardzony zostaje grób (Froelich 1954: 163; 1963: 141). Na zakończenie żałoby, w przypadku śmierci w sędziwym wieku, organizuje się uroczystości nazywane wielkimi obrzędami pogrzebowymi lub wtórnym pogrze- �94 Jacek Jan Pawlik bem. Zmarły zostaje wówczas włączony do świata niewidzialnego, wdowy uwol¬ nione od zakazów, dobra zmarłego podzielone. W pierwszy dzień uroczystości mają miejsce przygotowania, w drugim dniu pod wieczór śpiewa się w grupach, po czym następuje taniec pogrzebowy (Konkomba: kinaczung) w kręgu wokół bębnów (Pawlik 1985: 60-61). Na najważniejszy, trzeci dzień pogrzebu wtórnego przypada poszukiwanie przyczyny śmierci. W czwartym i piątym dniu odbywa się odwiedzanie zagród osiedla, picie piwa, a czasem również i tańce. W szóstym dniu na polu pochrzynu w buszu odprawia się rytuały związane z uwolnieniem wdów. W siódmym, ostatnim dniu pogrzebu dokonuje się podziału dóbr zmarłe¬ go (Zimoń 2006: 178-183). Ostatni przykład, który może nie tak dokładnie przypomina obrzędy pogrze¬ bowe ludów Basari, Moba i Konkomba, to przykład Kabye. Obrzędy żałobne po pogrzebie rozpoczynają się zwykle kilka tygodni po złożeniu w ziemi. Składa¬ j ą się one z pięciu sekwencji. Najpierw jest to całonocne czuwanie, poświęco¬ ne osobie zmarłej, przy akompaniamencie muzyki przeplatanej wspomnieniem o zmarłym. Następnego dnia ma miejsce całodzienny taniec na cześć zmarłego. Podczas tego tańca osobę zmarłą reprezentuje żona najstarszego syna przebrana w ubrania zmarłego. Te dwie sekwencje zarezerwowane są dla osób, które umarły w sędziwym wieku. W wypadku innych dorosłych zmarłych obrzędy rozpoczy¬ nają się od trzeciej sekwencji, którą stanowi rytuał pasito, czyli szukanie przy¬ czyny śmierci i integracja zmarłego do społeczności przodków. W czwartej fazie członkowie rodziny zmarłego udają się procesyjnie na targowisko, aby w ten spo¬ sób naznaczyć zakończenie żałoby i reintegrację żałobników do społeczeństwa. Na tym etapie odbywa się również wykonanie ołtarza przodków. Piąta i ostatnia sekwencja, odpowiadająca „otwarciu ust przodka" u ludu Basari, zawiera seans mediumistyczny, podczas którego ustami będącego w transie wróżbity przodek przemówi po raz pierwszy (Szczotka 1999: 41). Przedstawiony model tradycyjnej obrzędowości żałobnej u ludów północnego Togo odpowiada schematowi obrzędów przejścia. W pierwszej fazie mają miejsce obrzędy pochówku, dokonujące separacji zmarłego od żyjących, przynajmniej na poziomie materialnym. Druga faza, faza przejścia, naznaczona pewną liczbą rytuałów, skupiających się przede wszystkim na oczyszczeniu żałobników, odpo¬ wiada procesowi żałoby. Natomiast faza przyjęcia zmarłej osoby do grona przod¬ ków koresponduje z uroczystościami zakończenia żałoby. Ponieważ odprawienie całości obrzędów jest warunkiem stania się przodkiem, ludzie gromadzą za życia dobra materialne przeznaczone na odprawienie rytuałów po ich śmierci. Obrzędy pogrzebowe wydają się konieczne nie tylko ze względu na niewłaś¬ ciwość obecności rozkładającego się ciała lub jako warunek przyjęcia zmarłe¬ go do grona przodków. Są one w dużej mierze wydarzeniem społecznym. Od ich sukcesu zależeć będzie prestiż rodziny. Są okazją do pokazania zamożności grupy krewniaczej, a przez oprawę święta na cześć zmarłego, do podkreślenia pozytywnych cech moralnych członków grupy: hojności, miłości i szacunku do �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 95 zmarłego. Wystawność obrzędów pogrzebowych zobowiązuje do tego stopnia, że wielu nie tylko zużywa na nie wszelkie oszczędności, ale zapożycza się na długie lata, aby sprostać wyzwaniu. Nieodprawienie lub zwlekanie z odprawie¬ niem obrzędów może powodować pomówienia, a przede wszystkim wstyd, który dla mieszkańców Togo jest czymś nie do zniesienia. Wobec zmieniających się warunków życia, należy postawić sobie pytanie, w jaki sposób tradycyjny model obrzędów dostosowywany jest do nowych oko¬ liczności. Jaki wpływ ma rozwój cywilizacyjny oraz nowe środki techniczne? Czy sens i symbolika rytuałów zmieniają się lub tracą na znaczeniu pod wpły¬ wem procesów globalizacyjnych? Rozwój ekonomiczno-społeczny i jego wpływ na praktyki rytualne Każda kultura odznacza się stałą dynamiką, wynikającą ze zmieniających się warunków zewnętrznych: środowiska naturalnego, rozwoju populacji, nowych technik oraz stylu życia. Biorąc pod uwagę praktyki pogrzebowe, jako pierwszy czynnik napięć i zmiany narzuca się relacja do przestrzeni, istotnym bowiem przeobrażeniom ulega zarówno miejsce zgonu, jak i miejsce pochówku. W Togo od czasów kolonialnych nasila się przemieszczanie ludności. Istotnym elementem polityki kolonialnej było przesiedlanie ludności Kabyé-Nawda z prze­ ludnionych terenów górskich do „miękkiego brzucha" kraju, czyli słabo zaludnione­ go obszaru środkowego Togo na południe od pasma Atakory, szczególnie w okresie międzywojennym. Populacje te zajmowały również niezamieszkane dotąd tereny sąsiadujących z górami regionów, w tym dzisiejszej Préfecture de Bassar. Te prze¬ mieszczenia ludności sprzyjały kontaktom między różnymi ludami i kulturami. Na tę falę migracji rolniczej nałożyła się tendencja związana z wędrówką ludności ze wsi do miast. W Togo głównym punktem docelowym jest stolica kraju, Lomé, jedyne miejsce, gdzie są szanse na znalezienie jakiejkolwiek pracy. Migracja ta obejmuje przede wszystkim masy młodzieży, która po ukończeniu szkół średnich poszukuje pracy lub pragnie kontynuować edukację na poziomie studiów wyższych. Dużym wyzwaniem dla Togo, które ma również wpływ na praktyki pogrze­ bowe, jest gwałtowny wzrost ludności (zgodnie z danymi Banku Światowego ok. 3,0% rocznie). Dziś, gdy ludność Togo przekroczyła liczbę 5 milionów miesz­ kańców, gęstość zaludnienia na kilometr kwadratowy zbliża się do 100 osób. Wraz ze wzrostem liczby ludności wszystkie dostępne tereny nadające się pod uprawę zostały zajęte, coraz gęstsza staje się również zabudowa osiedli. Przemieszczanie się ludności i jej zagęszczenie powodują, że prawdopodo¬ bieństwo śmierci w domu rodzinnym, to znaczy w domu, w którym żyły pokole¬ nia od czasów protoplasty, systematycznie maleje. Emigranci w drugim i następ¬ nych pokoleniach tracą materialne więzi z domem swoich przodków. Niemniej, �96 Jacek Jan Pawlik pierwsze pokolenie emigrantów pragnie być pochowane w ziemi rodzinnej, w miejscu urodzenia. Rodziny zmarłych dokładają więc wszelkich starań, aby spełnić ich ostatnią wolę i przewieźć ciało do rodzinnej osady. Nie zawsze jednak jest to możliwe, zważywszy na związane z tym nakłady pieniężne. W związku z kurczeniem się obszarów niezajętej ziemi, coraz większym prob¬ lemem staje się miejsce pochówku. Sytuacja zmienia się w zależności od charak¬ teru zabudowy u poszczególnych ludów północnego Togo. Przy rozproszonym układzie zagród, w przestrzeni przyzagrodowej znajdzie się miejsce dla większej liczby grobów. W pobliżu domów zwykle chowa się tylko najstarszych z rodziny. Inni członkowie rodu znajdują miejsce spoczynku na cmentarzach — miejscach stosunkowo oddalonych od zabudowań, które ani nie są otoczone murem, ani też nie stanowią przedmiotu troski. Cmentarze te zwykle gromadzą oddzielnie groby dorosłych i groby dzieci. Niemowlęta najczęściej grzebie się bez pozostawienia zewnętrznych śladów grobu. W sytuacji zmarłych poza domem rodzinnym, którzy przez lata mieszkali i pracowali poza rodzinną miejscowością, nasuwa się pytanie, co zrobić z ciałem. Jakie miejsce wybrać na pochówek? Bardziej zamożni dbają o to, aby zbudować własny dom w wiosce rodzinnej, do którego mogliby powrócić na starość i tam być pochowanymi. Innych grzebie się zwykle w eksponowanym miejscu w pew¬ nej odległości od osad ludzkich. Jednak coraz częściej, szczególnie w większych miejscowościach, chowa się ich na cmentarzach. Cmentarze w miastach, poza dużymi aglomeracjami, są czymś stosunkowo nowym. Do lat 70. X X wieku istniały tylko cmentarze konfesyjne: katolickie, muzułmańskie i protestanckie. Założyciele poszczególnych misji dbali o to, aby na przyznanym im terenie wyznaczyć miejsce dla zmarłych członków ich wspól¬ not. Cmentarze te jednak do niedawna nie cieszyły się wielkim zainteresowa¬ niem, zważywszy na stosunkowo niewielką liczbę chrześcijan na północy Togo. Zresztą cmentarze te nie są w stanie pomieścić zmarłych w miejscowościach gwałtownie rosnących w liczbę mieszkańców. W rozrastających się miastach Północy, szczególnie w stolicach regionów ad¬ ministracyjnych, utworzono przed około 20 laty cmentarze komunalne. Wynika¬ ło to głównie z potrzeby pochówku imigrantów, ale również z chęci zapanowania nad chaotycznym rozmieszczeniem grobów przy domach. Wraz z kurczącą się przestrzenią życia, planami urbanizacyjnymi, uzbrojeniem terenu, konieczne jest również zgrupowanie zmarłych. Jednak te wyznaczone miejsca pochówku, odda¬ lone od siedlisk ludzkich, nie spotkały się początkowo z wielkim zrozumieniem. Za przykład nieufnego podejścia do nowych cmentarzy może posłużyć spra¬ wa pogrzebu katolickiego księdza Pierre'a Oguile Tchiwele. Ksiądz Tchiwele, pochodzący z wioski Koutiere, w regionie zamieszkałym przez lud Konkomba, przez ostatnie lata życia był proboszczem nowo powstającej parafii Kpangalam leżącej na terenie miasta Sokode. 8 lipca 1989 roku zginął w wypadku samocho¬ dowym. Sprawa jego pogrzebu nabrała rozgłosu na skalę kraju. Z jednej stro- �97 Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej ny, rodzina domagała się prawa do pochowania ciała zmarłego w jego rodzinnej wiosce, choć ks. Tchiwele, jako żyjący w celibacie, nie mógł stać się przodkiem. Z drugiej strony, prawo do pogrzebu rościli sobie parafianie z Kpangalam. Po­ nieważ nowo powstająca parafia nie miała swego konfesyjnego cmentarza, nor¬ malnym biegiem rzeczy należało pochować ciało zmarłego na nowym cmenta¬ rzu komunalnym Sokodé, który nie był jeszcze zagospodarowany i przedstawiał się jako wydzielony teren buszu przeznaczony do grzebania zmarłych. Do sporu włączyli się szybko koledzy szkolni księdza, piastujący funkcje w rządzie, a po¬ chodzący, podobnie jak ks. Tchiwele, z ludu Konkomba. Stwierdzili, że pocho¬ wanie zmarłego w wiosce nie jest uzasadnione, ale również pogrzebanie swojego kolegi w „buszu" — jak nazywali tamtejszy cmentarz — uznali za niegodne, a nawet poniżające. Broniąc godności współplemieńca, zaproponowali więc wyjście trzecie — pochowanie księdza na cmentarzu katolickim w Bassar, gdzie przez dłuższy czas mieszkał, uczęszczając do miejscowej szkoły. Po długotrwa¬ łych dyskusjach pochowano ks. Tchiwele w małej miejscowości Aledjo, obok grobów francuskich misjonarzy, zgodnie z życzeniem biskupa Sokodé, Chrétiena Matawo Bakpessiego, który wybrał to miejsce na cmentarz dla swoich kapłanów diecezjalnych, przewidując możliwe zatargi między rodziną a parafianami. Po­ grzeb odbył się 28 lipca, a więc 20 dni po śmierci. Przypadek księdza Tchiwele ukazuje ważną rolę społeczną, a czasami wręcz polityczną, współczesnego pogrzebu. Dysputa dotycząca miejsca pochów¬ ku odzwierciedla napięcie między świadomością więzi rodzinnych a rolą, jaką ks. Tchiwele wypełniał jako proboszcz parafii, napięcie między więzami krwi a więzami duchowymi. Interwencja kolegów miała charakter wyraźnie politycz¬ ny. Nie będąc członkami rodziny, a czując się uprawomocnionymi rozjemcami, reprezentowali solidarność etniczną Konkombów przeciwko etnicznie zróżnico¬ wanej ludności parafii. Z drugiej strony zaś, będąc blisko władzy państwowej, usiłowali podjąć decyzję niezależnie od władz kościelnych. Manipulacja władzy przez pokazanie, kto decyduje o miejscu i czasie po¬ chówku, oraz staranne przygotowanie świątecznej jego oprawy, nie byłyby moż¬ liwe bez postępu technicznego, a mianowicie bez możliwości przechowywania przez dłuższy czas zwłok w chłodni. Wszystkie większe szpitale w Togo posia¬ dają chłodzone kostnice. Jest to szczególnie istotne, kiedy śmierć uderza nagle lub kiedy trzeba transportować ciało z Lomé na północ kraju. Praktyka trzymania zwłok w szpitalnej kostnicy coraz bardziej się upowszechnia, ponieważ obrzędy pogrzebowe stają się manifestacją zamożności rodziny, a jednocześnie kumu¬ lują w sobie pochówek i świętowanie ku czci zmarłego, które kiedyś odbywało się podczas obrzędów zakończenia żałoby. Obok przechowywania ciała w ni¬ skiej temperaturze, współczesna technika tanatopraksji pozwala na zakonser5 Tanatopraksja obejmuje techniki przygotowania ciała do pogrzebu: konserwację, kosmetykę, ma¬ kijaż itp. (Thomas 1991: 129-135). 5 �98 Jacek Jan Pawlik wowanie ciała na dłuższy okres. Kiedyś z pochówkiem należało się śpieszyć. Odbywał się on zwykle w ciągu doby od śmierci. Dziś tam, gdzie pozwalają na to warunki (bliskość szpitala, środki materialne), możliwe jest zaplanowa¬ nie późniejszego pogrzebu. Czasem nawet zwleka się z pogrzebem przez kilka tygodni, aby mogła przybyć najbliższa rodzina z zagranicy. Czas między zgo¬ nem a pogrzebem wydłuża się w zależności od potrzeby, stając się tym samym relatywny. Wraz z wpływem cywilizacji Zachodu zmienia się również sposób grzebania. Po pierwsze, coraz częściej używa się trumien, a co za tym idzie — zmienia się forma grobu, z gruszkowatej jamy na czworoboczny dół. Zmarłego wkłada się do trumny zamawianej u miejscowego stolarza. Zmarłych ze stolicy przy¬ wozi się do rodzinnych miejscowości w trumnach odpowiadających standardom europejskim, czasem ze znakiem krzyża na wieku, co niekoniecznie oznacza, że zmarły był chrześcijaninem. W innych sytuacjach można wypożyczyć trumnę, jeśli rodziny nie stać na jej zakup. Parafia św. Marcina w Bassar, na przykład, po¬ siada trumnę do dyspozycji wiernych, którzy wkładają do niej swoich zmarłych na czas ceremonii w kościele i do transportu na cmentarz. Jednak chowa się samo ciało, a trumna, po zakończeniu pogrzebu, wraca do przykościelnego magazynu. Tanatopraksja, używanie trumny, pozycja w grobie, przyozdobienie ciała — wszystkie te praktyki powodują zmiany w związanej ze śmiercią wyobraźni. Śmierć traci tradycyjne odniesienie do życia. Zmarły nie wraca do Matki-Ziemi, tak jak przyszedł na świat: nagi, w pozycji płodowej, złożony do grobu, który kształtem przypomina łono kobiety. Odrzucenie nowej praktyki użycia trumny wyraża stwierdzenie jednego ze starców Basari: „Czyż człowiek przychodzi na świat w skrzynce? Po co więc grzebać go w trumnie?". Wraz ze stosowaniem nowych technik obchodzenia się z ciałem następuje specjalizacja poszczegól¬ nych praktyk. Znika tradycyjny podział ról, powierzający troskę o ciało zmarłego jego córkom, które myły, balsamowały oraz masowały je, aby nie zesztywniało. Z drugiej strony, kopanie grobu, które przysługiwało zięciom zmarłego, wymaga obecnie znajomości murarki, gdyż prostokątny grób bardzo często stanowi ob¬ murowany grobowiec. Zmiany dotyczą też oprawy pogrzebu. Jak wspomniano, istnieje tendencja do opóźniania pogrzebu, aby połączyć sam pochówek ze świąteczną oprawą. Na tę uroczystość niektóre rodziny w żałobie szyją sobie jednobarwne ubrania, czym wyróżniają się od innych. Wieczorem organizuje się w domu zmarłego wystawne czuwania. Na tę okazję buduje się rodzaj zadaszenia i wypożycza krzesła, aby móc przyjąć gości. Zaprasza się grupy śpiewacze i chóry kościelne lub folklory¬ styczne. Zebranym rozdaje się słodycze. Następnego ranka ma miejsce pocho¬ wanie zmarłego. Jeśli w ceremoniach uczestniczy kapłan katolicki, nie składa się oficjalnie krwawych ofiar, ale zachowuje się tradycyjne gesty, jak obchodzenie grobu czy inwokacje. Zgodnie z zasadą, że „od przybytku głowa nie boli", zdarza się, że rodzina zamawia zarówno mszę św., jak i muzułmańską modlitwę oraz tra- �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 99 dycyjną ofiarę, tym bardziej, że pośród krewnych zmarłego mogą znajdować się wyznawcy różnych religii. Po pogrzebie zwykle urządza się wystawny posiłek. Wspomniane zmiany w obrzędowości dotyczą chrześcijan oraz ludzi, którzy żyjąc dłuższy czas w stolicy, przesiąkli kulturą chrześcijańską. Wiejski pogrzeb zachowuje wciąż schemat tradycyjny, z pewnymi zmianami. Poza praktyką coraz częstszego używania trumien i kopania grobów prostokątnych ważną zmianą jest zakaz administracyjny strzelania z tradycyjnych strzelb, które towarzyszyło kie¬ dyś pożegnaniom zmarłych starców we wszystkich kulturach północnego Togo. Jest to pozbawienie rytuałów istotnego odniesienia do życia, polegającego na przezwyciężeniu ciszy grobu przez huk wystrzałów (Thomas 2000: 175-176), a więc — pewne zubożenie symboliczne. Jako poczęstunek po pogrzebie podaje się nie tylko piwo z prosa, ale też mocny alkohol produkowany zwykle z cukru. Na szczególną uwagę zasługują uroczystości zakończenia żałoby. Święto to organizuje się zwykle w porze suchej, trwającej od stycznia do marca. Istnieje rządowy przepis wyznaczający ostateczną datę organizowania uroczystości na koniec marca, a jako argument na rzecz takiej decyzji podaje się konieczność roz¬ poczęcia prac polowych, które świętowanie mogłoby opóźnić. Poza tym, wpro¬ wadzając obowiązek uzyskania administracyjnego zezwolenia na przeprowadze¬ nie uroczystości, władza lokalna sprawuje kontrolę nad przebiegiem tego święta, które łączy się ze zgromadzeniem dużej liczby ludzi. Na tego typu uroczysto¬ ści są bowiem zapraszani wszyscy krewni zmarłego, bliżsi i dalsi, sąsiedzi oraz mieszkańcy całej osady. Dla wielu emigrantów jest to jedyna okazja, aby ożywić więzi z rodzinną wioską, z jej miejscami świętymi i duchami opiekuńczymi rodu. Jeśli zaś nie są w stanie uczestniczyć w uroczystościach, posyłają pieniądze, aby złożono w ich imieniu ofiary (Pillet-Schwartz 1987: 294). Od dłuższego czasu przyjęła się praktyka, że jednocześnie organizuje się święto na cześć wszystkich osób zmarłych w wiosce w przeciągu ostatniego roku lub kilku lat, co pozwala na znaczne zmniejszenie kosztów utrzymania gości, które rozkładają się na kilka rodzin. Sprawa kosztów związanych z obrzędami żałobnymi staje się poważnym problemem społecznym. O społeczności Ewe, z okolic Kpalime, Benu Efoevi Penoukou pisze w następujący sposób: „W istocie rzeczy, każda rodzina chce zrobić więcej niż inna, a więc ludzie angażują się w wydatki często nadzwy¬ czajne i ponad swoje możliwości. W ten sposób niektórzy spędzą swe życie na płaceniu długów za obrzędy pogrzebowe" (Penoukou 2003/2004: 22). W prze¬ szłości koszta te były również wysokie. Przyjęte było, że starsi ludzie gromadzi¬ li dobra — głównie sztuki bydła i pieniądze, przeznaczone na własne obrzędy pogrzebowe. Oczywiście, ostentacja i nadmiar były wymogiem udanego święta, ale w rachubę wchodziły przede wszystkim produkty żywnościowe, przy czym najbardziej kosztowne było mięso. Rodzina przygotowywała się do uroczysto¬ ści przez rok, a nawet przez kilka lat. Chodziło przede wszystkim o ukazanie zmarłego jako dobrego gospodarza, pozostawiającego po sobie liczne potomstwo �100 Jacek Jan Pawlik żyjące w dostatku. Poza tym obrzędy odprawiano wyłącznie na cześć zmarłych w podeszłym wieku. W dzisiejszych czasach oprawa święta, elementy zapożyczone ze stolicy i z Europy oraz przyzwyczajenia krewnych żyjących poza wioską powodują, że na zorganizowanie godnych uroczystości trzeba przeznaczyć niemały budżet. Jest to często ponad siły rodziny rolników, o czym świadczy porównanie cen produktów przemysłowych z cenami płodów rolnych. Powszechnie mówi się 0 konieczności zmniejszenia kosztów obrzędów pogrzebowych, ale nikt nie ma odwagi tego zrobić, ponieważ każdy chce wypaść jak najlepiej. Ktoś mógłby zawyrokować, że dobra zmarłego skonsumowane podczas uro¬ czystości pogrzebowych mogłyby ulżyć losowi wdów i sierot. W istocie rzeczy przepisy dotyczące wdów i sierot były w tradycji dość jednoznaczne. Starsze wdowy brali pod opiekę ich żonaci synowie, młodsze były przydzielane braciom 1 synom zmarłego jako żony. Dzieci-sieroty były utrzymywane przez ród zmar¬ łego. Współczesne stosunki społeczne nie pozwalają na tak jednoznaczne roz¬ wiązania. Okres zależności dzieci i młodzieży bardzo się wydłużył, ze względu na obowiązek szkolny, zaś wdowy, jeśli mają jakiekolwiek środki, starają się pozostawać niezależne lub pragną same wybrać przyszłego męża, niekoniecznie któregoś z krewnych zmarłego. Obrzędy pogrzebowe odgrywają ważną rolę jako regulator społeczny. Z jed¬ nej strony, potwierdzają one trwałość relacji, które utworzyły się wokół zmarłe¬ go, z drugiej zaś wyrażają znaczenie polityczno-ekonomiczne zmarłego i jego lineażu, potwierdzając w ten sposób hierarchie, które strukturyzują społeczeń¬ stwo (Thomas 1982: 207). Nie wolno również zapominać o roli katartycznej obrzędów, które w końcowej fazie związane są z muzyką, śpiewem i tańcem, towarzyszącym biesiadzie. Po odprawionych obrzędach pogrzebowych uczestni¬ cy czują, że wykonali obowiązek względem zmarłego, ale jednocześnie ożywili więzi z krewnymi. Obrzędy pogrzebowe spełniają swój ważny cel, którym jest zachowanie komfortu psychicznego jednostki i harmonii grupy. 6 Edukacja, religia i zmieniający się sposób myślenia a przeobrażenia obrzędów pogrzebowych Zewnętrzne zmiany w celebracji i oprawie obrzędów pogrzebowych połączo¬ ne są z przemianami sposobu myślenia. Dyskusje na temat wystawności ceremo¬ nii i konieczności ograniczenia kosztów przesłaniają problem, o którym rzadko się mówi, a mianowicie rolę seansu wróżbiarskiego, mającego na celu znalezienie W związku z praktyką małżeństw poligynicznych syn zmarłego mógł poślubić którąś z jego młod¬ szych żon. 6 �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 101 przyczyny śmierci. Rytuał ten wydaje się mieć bardzo ważne znaczenie, o czym wyraźnie wspominają autorzy monografii o ludach północnego Togo. U ludu Basari znalezienie przyczyny śmierci uważa się za nieodzowny wa¬ runek, aby zmarły stał się przodkiem, ponieważ, jeśliby okazało się, że jest on czarownikiem, oznaczałoby to niemożliwość ancestralizacji (Pawlik 1990: 131). U Moba, jeżeli nie znajdzie się przyczyny śmierci, ryzykuje się, że umrą dalsze osoby w rodzinie (Zwernemann 1998: 185). U ludu Kabye rytuał poszukiwania przyczyny śmierci odprawiany jest po to, aby, w miarę możliwości, obronić ro¬ dzinę przed tragicznymi konsekwencjami (skażeniem śmiercią) (Szczotka 1999: 54). Henryk Zimoń patrzy na rolę tego rytuału z całkiem innej perspektywy: „Należy pokreślić, że wróżenie w czasie pogrzebu wtórnego ma też wymiar dy¬ daktyczny, gdyż uczy słuchaczy poszanowania tradycji, zachowania norm spo¬ łecznych oraz ładu moralnego w życiu tak indywidualnym, jak i wspólnotowym" (Zimoń 2006: 181). Dlaczego rytuał ten wydaje się tak ważny? W myśli afrykańskiej śmierć nie tylko oznacza potknięcie się wędrowca na drodze życia, ale stanowi też wyłom w strukturze społecznej. Aby przywrócić spójność struktury, trzeba podjąć ko¬ nieczne kroki, lecz zanim to nastąpi, trzeba znaleźć przyczynę tego wyłomu. Nie można zadowolić się wyjaśnieniem śmierci jako zrządzenia losu. Tradycja każe poszukiwać dokładnej przyczyny, którą najczęściej jest człowiek. Jack Goo¬ dy wymienia trzy rodzaje przyczynowości: bezpośrednią (imminent), sprawczą (efficienf) i ostateczną (finał). Na poziomie przyczyn bezpośrednich sytuują się przyczyny takie jak choroba czy wycieńczenie organizmu. Na poziomie przy¬ czyn ostatecznych wskazuje się na czynniki niewidzialne: wolę Bożą czy odmo¬ wę ochrony ze strony przodków. Najistotniejsza jednak jest przyczyna sprawcza, której szuka się pośród członków wspólnoty, starając się znaleźć osobę odpowie¬ dzialną za śmierć, „zjadacza dusz", czarownika (Goody 1962: 210). W nieodległej przeszłości wskazanie na czarownika podczas obrzędu poszu¬ kiwania przyczyny śmierci oznaczało wyrok śmierci dla wskazanej osoby. Powo¬ dowało to również zatargi i nienawiść w ramach społeczności, podsycając łań¬ cuch zemsty. Przeciwko tej praktyce występuje państwo prawa, karząc każdy akt zabójstwa i okaleczenia cielesnego. Niemniej, środki prawa są bezsilne w walce z przekonaniem, które dopuszcza możliwość aktów czarownictwa. Uznanie zdolności do szkodzenia na zdrowiu, a nawet doprowadzenia do śmierci przez świadomie stosowane środki lub wrodzone, zwykle nieświadome właściwości osoby, powoduje stałe napięcie społeczne, rodzaj „paniki moral¬ nej", która przeradza się w realne niebezpieczeństwo w momencie wystąpienia choroby lub śmierci. Człowiek, połączony z innymi relacjami pokrewieństwa, nie tylko dba o pomnażanie liczby potomków i zapewnienie im utrzymania, ale również rozwija więzi uczuciowe. Często trzeba wybierać między obowiązkiem a uczuciem i utrzymać między nimi równowagę, która wydaje się bardzo krucha w rodzinie poligynicznej. Otwarcie się społeczności lineażowych i nasilanie się �102 Jacek Jan Pawlik kontaktów z obcymi zwiększa ryzyko możliwych ataków. Każdy może czuć się zagrożonym jako potencjalna ofiara czarownictwa. W chwili znalezienia przy¬ czyny śmierci ta potencjalność staje się rzeczywistością. Relacjonując rytuał szukania przyczyn śmierci u ludu Kabye, Józef Szczotka pisze: Cała rozmowa między pytającym a jasnowidzem przeradza się bardzo często w kłótnię, dzieląc rodzinę na dwa obozy złorzeczące sobie nawzajem. Wiadomo, że w przypadku tego obrzędu nie wszyscy uczestnicy dają wiarę jasnowidzowi. Jedni mu wierzą, inni nie. Ci, którzy wierzą, komentują wyrok jasnowidza na swój sposób, i często rozszerzają winę wskazanego winowajcy na wiele nieszczęść w rodzinie czy nawet we wiosce. Niestety, często jest to kozioł ofiarny, na którego zrzuca się wszystkie winy, czasami swoje też (Szczotka 1999: 63). Strach przed ujawnionym czarownikiem jest bardzo silny, a ponieważ nie można go zabić ze względu na prawo, unika się go, wypędza z wioski albo też podaje mu się po kryjomu truciznę, aby utracił zmysły (Szczotka 1999: 64). Je¬ śli nawet nie wskazuje się na czarownika podczas szukania przyczyny śmierci, problem pozostaje. W przekonaniu wielu, pozostaje on ukryty, niezidentyfiko¬ wany i zamanifestuje się przy następnej okazji, doprowadzając do śmierci dalsze ofiary. Kościół katolicki próbuje na swój sposób walczyć z tą praktyką. Zaleca się chrześcijanom, aby ustnie lub na piśmie wyrazili swoją wolę, by pominięto pod¬ czas odprawiania obrzędów pogrzebowych ten właśnie rytuał. Liczy się na to, że rodzina będzie respektować wolę zmarłego. Jest to zaledwie pierwszy krok ku zmianie praktyk na chrześcijańskie, ponieważ zasadniczo nie tylko poszukiwanie śmierci, lecz wszystkie sekwencje tradycyjnych rytuałów pogrzebowych mają charakter animistyczny. Problem polega na tym, że nie można formalnie zakazać obrzędów tradycyjnych, jeśli wielka rodzina zmarłego składa się w większości z niechrześcijan i chce uhonorować zmarłego w sędziwym wieku jako przodka. Warto zasygnalizować próby, jakie podejmują kapłani katoliccy w północ¬ nym Togo w celu tworzenia nowych rytuałów o charakterze chrześcijańskim, mających zastąpić seanse szukania przyczyn śmierci. Wychodząc z założenia, że zgodnie z tradycją każda śmierć ma swoją przyczynę, że niezbędne jest jej znalezienie i podjęcie starań zmierzających do wyrównania krzywdy, aby zmarły mógł połączyć się z przodkami, doszli do wniosku, że chrześcijanie nie mogą uciec od odpowiedzi na pytania związane z przyczyną śmierci i całkowicie zre¬ zygnować z konsultacji wróżbity. W związku z tym proponuje się zastępcze roz¬ wiązania w postaci celebracji chrześcijańskiej. Jedna z nich, opracowana przez katolickiego kapłana z ludu Nawda, przewiduje zgromadzenie wokół krzyża szerokiej rodziny zmarłego, chrześcijan i niechrześcijan, pod przewodnictwem katechisty. Po wstępnej modlitwie stawia się kolejno pytania egzystencjalne, na �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 103 które odpowiada się cytatami z Biblii, po czym następuje śpiew religijny (Batta'a 1989: 18-19). W ten sposób struktura pytań i odpowiedzi, występująca podczas poszukiwania przyczyny śmierci, zostaje zachowana, choć rezygnuje się z zasad¬ niczego elementu rytuału tradycyjnego, a mianowicie korzystania z właściwości wróżbity — jasnowidzenia i mediumistycznego pośredniczenia ze światem du¬ chów. Praktyki wywoływania duchów nie daje się bowiem pogodzić z zasadami wiary chrześcijańskiej . Inną kwestią doktrynalną, sprzeciwiającą się tradycji chrześcijańskiej i mu¬ zułmańskiej, jest sprawa reinkarnacji. Głoszona przez te religie wiara w zmar¬ twychwstanie ciał znalazła przychylne przyjęcie u wyznawców afrykańskich re¬ ligii tradycyjnych, ponieważ, zdaniem Georgesa Oulegoh Keyewy, mieściła się w ramach istniejących już wierzeń w mistyczne i afektywne życie przodków. Niemniej, jak podkreśla ten autor, te dwie koncepcje są sprzeczne, ponieważ chrześcijańska koncepcja życia po śmierci kieruje człowieka do piekła lub nie¬ ba, podczas gdy dla wyznawców afrykańskich religii tradycyjnych człowiek po śmierci jest w stałym trwaniu, które prowadzi do powtórnego wcielenia jednego z istotnych komponentów zmarłej osoby (Keyewa 1997: 271). Dla Afrykanów potępienie, a nawet odrzucenie zmarłych, dlatego że nie byli ochrzczeni, jest nie do przyjęcia. Wyobrażenia o świecie przodków, którzy spo¬ czywają w spokoju, prowadząc pogodne życie w symbiozie z potomkami na zie¬ mi i wspomagając żyjących, nie tylko pozostają żywe, ale wydają się nieodzow¬ ne dla przetrwania grupy. Koncepcja chrześcijańska powoduje zachwianie tej harmonii przez wprowadzenie rozróżnienia między potępieniem a wybraniem. Zazębianie się życia na ziemi i życia po śmierci, zgodnie z tradycyjną myślą afrykańską, prowadzi do obecności kultu przodków zarówno podczas zawiera¬ nia związków małżeńskich, jak i obrzędów pogrzebowych. Oczekując nagro¬ dy wiecznej, Afrykanin jest zarazem przywiązany do życia na ziemi, w trudzie zdobywając środki niezbędne do życia. Nie mając często w rodzinie przodków chrześcijańskich, odwołuje się do przodków niechrześcijańskich, by nie pozostać bez wsparcia i opieki. Jeśli zaś, zgodnie z wiarą, nie może się do nich modlić, przynajmniej wzywa ich po to, aby się za nich modlić. Mówiąc o przeobrażeniach sposobu myślenia, trzeba koniecznie wspomnieć 0 wpływie humanizmu, który istotnie zmienia stosunek do ciała ludzkiego i ludz¬ kiego losu. W kontekście tych rozważań jest to szczególnie istotne w wypadku nieszczęśliwych wydarzeń oraz tak zwanej złej śmierci. Nie każda śmierć odbie¬ gająca od modelu musi być całkowicie „zła". Na przykład śmierć poza domem daje się sprowadzić do normy przez pochowanie ciała lub przynajmniej włosów 1 paznokci zmarłego w domu rodzinnym. Ponadto śmierć „w kwiecie wieku" łączy się bardziej z uczuciem straty i żalu niż ze szczególnym złem, dlatego też 7 8 Zakaz wywoływania duchów został sformułowany już w Starym Testamencie (Pwt 18,11). Autor nawiązuje tu do wierzeń w częściową reinkarnację. Przodek powraca w potomku, a jedno¬ cześnie pozostaje przedmiotem czci. 7 8 �104 Jacek Jan Pawlik rodzina stara się takie osoby godnie pochować. Śmierć dziecka pozostaje bez obrzędów, natomiast śmierć nastolatka wymaga „przesłuchania zmarłego" przed pogrzebem i rytualnego poszukiwania przyczyny. Jak wspomniano, w pełni złą śmiercią jest zgon w następstwie uderzenia pio¬ runa, utonięcie, samobójstwo, zabójstwo, a także śmierć kobiety w ciąży oraz na skutek choroby pozostawiającej zewnętrzne zmiany na ciele, takiej jak trąd czy słoniowatość (Pawlik 1990: 142-148; Zwernemann 1998: 201-204; Zimoń 2002: 544-545). Tradycyjnie więc odmawiano wówczas sprawowania obrzędów po¬ grzebowych; chowano zwykle na miejscu wypadku, nie wznosząc grobu. U ludu Basari, na przykład, w razie porażenia piorunem pozostawiano jedną z kończyn zmarłego wystającą z grobu, aby, jak mówiono, piorun mógł łatwo odnaleźć swo­ j ą ofiarę (Pawlik 1990: 143-144), a w przypadku kobiety w ciąży, przed zamknię¬ ciem grobu wyjmowano z jej łona płód i kładziono obok ciała (Pawlik 1990: 148). Z reguły praktyki rytualne towarzyszące takim zgonom ograniczały się do minimum i kładły nacisk jedynie na czynności konieczne do ochrony żyjących przed „złym" zmarłym. Inny przykład, który w tym kontekście należy wspomnieć, to sprawa narodzin bliźniąt. U ludu Basari, podobnie jak u Konkomba i Moba, narodzenie bliźnia¬ ków, niezależnie od płci, nie jest przyjmowane pozytywnie. W wierzeniach wiąże się ono z przekroczeniem tabu. Basari wierzą, że duchy bliźniaków nie pochodzą od ludzi, dlatego jeszcze w latach 50. X X wieku skazywali je na śmierć, porzuca¬ jąc w wydrążonych kopcach termitów. Współcześnie przyjmuje się, że przez re¬ gularnie odprawiane obrzędy można opanować siłę bliźniaków i wykorzystać j ą dla dobra rodziny, dlatego pozostawia się je przy życiu. Niemniej, wciąż zdarza się, że jednego z bliźniaków przeznacza się na śmierć, odmawiając mu koniecz¬ nej troski i dostatecznego pokarmu. Fakt ten dotyczy zarówno ludu Basari, jak i Konkomba czy Moba (Pawlik 2006: 118-122; Froelich 1954: 158-159; Zwerne­ mann 1998: 129-130). W północnym Togo można zauważyć tendencję, która łagodzi różnice w od¬ prawianiu obrzędów dla zmarłych „dobrą" i „złą" śmiercią. Z jednej strony, jest to niewątpliwie zasługa zmian w podejściu do ciała ludzkiego, które nakazuje większe jego poszanowanie. Z drugiej strony, zmienia się koncepcja osoby ludz¬ kiej, a w związku z tym tworzą się bardziej intymne i osobowe relacje między¬ ludzkie, między rodzicami i dziećmi czy między małżonkami. W rzeczywistości nikomu nie odmawia się pogrzebu, którego wystawność zależeć będzie nie od kwalifikacji śmierci, ale od liczebności i zamożności rodziny. To upowszechnie¬ nie obrzędów wiąże się z utratą wiary w życie przodków i ich możliwości ochro¬ ny żyjących. Oddając cześć każdemu zmarłemu, nie zmierza się koniecznie do zapewnienia mu statusu przodka, a więc nie zwraca się zbyt wielkiej uwagi na życie pozagrobowe. Duży wpływ na zmiany ma konkretne środowisko rodzinne, wychowanie, szkoła oraz religie monoteistyczne. Mimo że wpływ chrześcijaństwa na północy �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 105 Togo, ze względu na stosunkowo niewielką liczbę wiernych, jest ograniczony, to jednak atrakcyjność zapożyczeń z silnie schrystianizowanej stolicy sprawia, że w północnej części kraju wzorce chrześcijańskie cieszą się popularnością nieza¬ leżnie od wyznania wykorzystujących je osób. Niemniej wydaje się, że równie ważnym czynnikiem zmiany, jeśli nie najważniejszym, jest szkoła promująca wartości humanizmu i praw człowieka, które mają istotny wpływ na silnie zhie¬ rarchizowane społeczeństwo, przyznając zmarłemu status przodka niezależnie od pozycji społecznej zajmowanej przez niego za życia. Praktyki rytualne związane ze śmiercią podlegają zmianom pod wpływem różnorodnych czynników. Po pierwsze, zmieniają się warunki zewnętrzne, wpro¬ wadza się nowe techniki, używa nowych materiałów, łatwiejsze jest przemiesz¬ czanie się, poprawiają się możliwości komunikacji i wymiany. Niewątpliwie istotny wpływ na przebieg obrzędów ma czynnik ekonomiczny, bowiem w du¬ żym stopniu zamożność rodziny decyduje o podjętych rozwiązaniach praktycz¬ nych, a szczególnie o oprawie święta. Po drugie, zmiany następują na poziomie sposobu myślenia. Silnie kiedyś zhierarchizowane społeczeństwo staje się coraz bardziej wyczulone na prawa poszczególnych jednostek i samorealizację. Szacunek i cześć, które kiedyś rezer¬ wowano tylko dla najstarszych, zostają rozszerzone na szerokie grono zmarłych. Zaznacza się w tym zarówno wpływ chrześcijaństwa, jak i szkoły promującej ideały humanizmu. W końcu niebywałą rolę w zmianach odgrywają nowe relacje społeczne. Obok ściśle ustalonych ról poszczególnych grup pokrewieństwa podczas obrzę¬ dów tradycyjnych, dochodzą do głosu relacje zawodowe i polityczne oraz nowi specjaliści rytualni. Obrzędy pogrzebowe służą już nie tylko oddaniu ostatniej przysługi zmarłemu i ożywieniu więzi rodzinnych, ale również stwarzają nowe relacje współzależności przez dobór i uhonorowanie zaproszonych gości, a także przez wystawność uroczystości. Jakich dalszych zmian należy się spodziewać? Louis-Vincent Thomas stwier¬ dza, że w symbolizmie śmierci afrykańskiej nie daje się zastosować perspektywy zachodniej, która kładzie nacisk na intencję, myśl, ideę i obraz. Myśl afrykańska preferuje cielesność symbolizmu: pozycje ciała, ubiór, pokazywane przedmio¬ ty, wykonane prace, które unaoczniają relacje społeczne (Thomas 2000: 165). A więc, mimo apeli rządu i Kościołów o bardziej skromną oprawę obrzędów pogrzebowych, można przewidzieć utrzymanie się dotychczasowych tendencji, ponieważ relacje międzyludzkie wyrażają się nie tylko przez wewnętrzne przy¬ wiązanie, ale urzeczywistniają się w działaniu, różnego rodzaju czynnościach, usługach i darach. �Jacek Jan Pawlik 106 Pozostaje jeszcze kwestia skuteczności rytualnej. Katolickie obrzędy pogrze¬ bowe nie mają wartości sakramentu, tradycyjne zaś, jeśli są pozbawione ofiar i po¬ szukiwania przyczyny śmierci, nie gwarantują zmarłemu życia przodka. Współ¬ czesne obrzędy pogrzebowe, mimo odniesienia do religii, są przede wszystkim wydarzeniem społecznym. Ich skuteczność tkwi w kanalizowaniu emocji, obna­ żaniu konfliktów i umacnianiu więzi grup krewniaczych. Obok śmierci nie można przechodzić obojętnie. Obrzędy pogrzebowe tak długo nie stracą na aktualności, jak długo żyjący będą musieli mierzyć się ze śmiercią kogoś z najbliższych. Słowa kluczowe: obrzędy pogrzebowe, północne Togo, zmiana kulturowa, wpływ chrześcijaństwa, postęp techniczny BIBLIOGRAFIA Assi E.P. 1982 Batta'a M . 1989 Sacrifice chrétien et sacrifice traditionnel des Kabiyé. Étude comparative de théologie liturgique pour une catéchèse eucharistique auprès des Kabiyé du Togo, Rome: Anselmianum. Cérémonie du sunga chrétien, „Bulletin des compte-rendus des réunions CCL" Kara (Togo) 20, s. 18-21. Cornevin R. 1988 Le Togo: des origines à nos jours, Paris: Académie des Sciences d'Outre¬ mer. Dugast S. 1991 „Ouvrir la bouche de l'ancêtre". Le processus d'ancestralisation à travers quelques sequences des rites funéraires chez les Bassar du Nord-Togo, „Systemes de pensée en Afrique noire" 11, s. 131-180. Froelich J.-C. 1954 La tribu konkomba du Nord Togo, Dakar: Institut Fondamental de l'Afrique Noire. Gennep A. van 2006 Obrzędy przejścia, przeł. B. Biały, Warszawa: PIW. Goody J.R. 1962 Death, Property and Ancestors. A Study of the Mortuary Customs of the Lodagaa of West Africa, London: Tavistock Publications. Guigbile D.B. 2001 Vie, mort et ancestralité chez les Moba du Nord Togo, Paris: L'Harmattan. Kéyéwa G.O. 1997 Vie, énergie spirituelle et moralité en pays Kabiyè (Togo), Paris: L'Harmattan. Kourouma K. 1953 Un enterrement somba à Natitingou, „Notes africaines" 59, s. 81-82. �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej Pawlik J.J. 1985 107 L'appropriation de l'espace chez les Konkomba de la Vallée de l'Oti (Togo-Ghana), Paris: Université René Descartes (maszynopis pracy dyplo­ mowej). 1990 Expérience sociale de la mort. Étude des rites funéraires des Bassar du Nord-Togo, Fribourg: Éditions Universitaires. 2002 Śmierć w myśli afrykańskiej, „Przegląd Humanistyczny" 46: 1, s. 93-108. 2003 Zatrzymać i oddalić. Podwójna logika obrzędowości żałobnej, w: M . Machinek (red.), Śmierć i wiara w życie pośmiertne w świetle nauk przyrod­ niczych i humanistycznych, Olsztyn: Hosianum, s. 158-172. 2006 Zaradzić nieszczęściu. Rytuały kryzysowe u ludu Basari z Togo, Biblioteka Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego nr 31, Olsztyn: Studio SQL. Penoukou B.E. 2003/04 Les sources de l'espérance chrétienne face à la mort. Quels rites funéraires dans une Eglise-famille de Dieu au Sud du Togo? Perspectives missiologiques, Ottawa: Université Saint Paul (maszynopis pracy magisterskiej). Pillet-Schwartz A . - M . 1987 Migrations et mutations de l'espace colonisé, w: B. Lucien-Brun, A . - M . Pillet-Schwartz, Les migrations rurales des Kabyè et des Losso (Togo), Paris: ORSTOM, s. 225-386. Szczotka J. Przeżywanie śmierci w plemieniu Kabyé w północnym Togo, Opole: Uni­ 1999 wersytet Opolski (maszynopis pracy magisterskiej). Thomas L.-V. 1982 La mort africaine. Idéologie funéraire en Afrique noire, Paris: Payot. 1991 Trup, przeł. K. Kocjan, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie. 2000 Les chairs de la mort. Corps, mort, Afrique, Paris: Synthélabo. Witte M . de 2003 Money and Death: Funeral Business in Asante, Ghana, „Africa" 4: 73, s. 531-559. Zimoń H. 2002 Afrykańska koncepcja złej śmierci na przykładzie ludu Konkomba z północnej Ghany, w: J. Kolbuszewski (red.), Problemy współczesnej tanatologii, t. 6, Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, s. 543-549. 2005 Burial Rituals of Elderly People among the Konkomba of Northern Ghana, „Hemispheres" 20, s. 59-75. 2006 Z badań nad pogrzebami wtórnymi u ludu Konkomba z północnej Gha­ ny, w: J. Kolbuszewski (red.), Problemy współczesnej tanatologii, t. 10, Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, s. 177-184. Zwernemann J. 1998 Studien zur Kultur der Moba (Nord-Togo), Köln: Rüdiger Köppe Verlag. �108 Jacek Jan Pawlik Jacek Jan Pawlik C O N T I N U I T Y A N D CHANGE I N A F R I C A N M O U R N I N G RITUALS I N NORTHERN TOGO (Summary) Rituals connected with death belong to the most complex African ritual practices. They include rituals practised in the period from agony to the end of mourning. Their aim is to properly bury the body of the deceased, help the deceased person's spirit enter the land of the ancestors and accompany the relatives during mourning. The practices change with technical progress, education and impact of monotheistic religions. The article pre¬ sents the changing form of rituals connected with death in northern Togo. The author first describes the traditional model, which comprises two periods abounding in rituals: — that directly after death — the burial ritual, and that, which takes place two years after death — the mourning completion ritual. Subsequently, he analyses the changes that have started when people began to migrate, had better access to new body preservation tech¬ niques and when funeral services were commercialised. In the end, the author describes the impact of education and religion on the changing way of thinking, which induced the change of practices aimed at discovering the cause of death, softened the attitude to „bad" death and expanded funeral rituals so that now they apply to all the dead. Key words: funeral rituals, northern Togo, cultural change, impact of Christianity, tech¬ nical progress � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8598c8c2e324d47826b53bae5b9f9acc.pdf c4493d7421e8d22c8d082be6e6e671ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6122 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Cieszyn - studia etnologiczne studia etnologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5709 Title A name given to the resource Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.235-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwińska, Kinga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 II. POGLĄDY I OPINIE KINGA CZERWIŃSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn STUDIA ETNOLOGICZNE WOBEC WYZWAŃ WSPÓŁCZESNOŚCI. N A PRZYKŁADZIE OŚRODKA CIESZYŃSKIEGO Wśród wielu dyscyplin zajmujących się interpretacją rzeczywistości kulturo¬ wej etnologia/antropologia kulturowa zajmuje ważną pozycję. Spektrum podej­ mowanych współcześnie zagadnień znacznie wykracza poza tradycyjny przed­ miot badań tej nauki, a zespół metod interpretacji kultury, aparat metodyki badań oraz przede wszystkim tendencje do interdyscyplinarności, czynią etnologię kierunkiem kształcenia humanistycznego o coraz większej popularności. Uni¬ wersalność zainteresowań oraz szeroki antropologiczny wymiar analizy zjawisk kulturowych doceniają młodzi ludzie wybierający te właśnie studia. Swój wybór uzasadniają: „Etnologia jest jak soczewka, przez którą patrzę na świat i która pozwala mi go poznać"; albo „To bardzo wszechstronna nauka, która posze­ rza perspektywy (...), daje duże możliwości poznania kultury własnej i innych, nie tylko «na zewnątrz», ale i «od środka»"; „Daje szersze, nowe spojrzenie na świat"; „Jest sposobem na zrozumienie mechanizmu funkcjonowania ludzkich zachowań" itp. . 1 Tekst powstał w oparciu o badania zainspirowane dziesiątą rocznicą uniwersyteckich studiów etnologicznych w Cieszynie. W dużej mierze badania nad recepcją studiów etnologicznych i perspektywami znalezienia pracy wśród ich uczestników zainicjowali studenci w ramach przedmiotu „Metody badań i interpretacje kultury". Zostały one zrealizowane przez dr Kingę Czerwińską oraz mgr Sylwię Żwak i objęły studentów wszystkich roczników. Przeprowadzono je w 2006 i 2007 roku. Ich częściowe re¬ zultaty autorki przedstawiły na V Międzynarodowej Konferencji Kół Naukowych w Siedlcach w 2006 roku („Młodzież akademicka wobec wyzwań współczesności") oraz opublikowały (Żwak, Czerwińska 2006). Niniejszy artykuł nawiązuje do tych badań, ale został wzbogacony o aktualne spostrzeżenia au¬ torki. Cytaty są wypowiedziami studentów, zarejestrowanymi podczas badań. 1 �236 Kinga Czerwińska Etnologia polska koncentruje się głównie wokół ośrodków uniwersyteckich, gdzie skupia się samodzielna kadra pracowników nauki. Badania realizowane są tu równolegle do nauczania młodych adeptów tej dyscypliny. Obecnie studia etnologiczne prowadzone są w Warszawie, Poznaniu, Łodzi, Wrocławiu, Krako­ wie, Cieszynie, Toruniu i Szczecinie, w systemie dwustopniowym: trzyletnie stu¬ dia licencjackie oraz uzupełniające, dwuletnie magisterskie. Rezygnacja z wcześ¬ niejszej formy ciągłych studiów pięcioletnich to efekt wdrażania tak zwanego procesu (systemu) bolońskiego. Wzrastające zainteresowanie problematyką podejmowaną przez współczesną etnologię czyni j ą dyscypliną ciekawą również dla studentów innych kierunków, to jest socjologii, historii, archeologii, psychologii, pedagogiki, filologii polskiej i filologii obcych, które często poszerzają program o wykłady z etnologii. Jako przedmiot „humanizujący" jest również atrakcyjna dla kierunków przyrodni¬ czych i ścisłych (Jasiewicz, Posern-Zieliński 2003: 17). Należy jednak podkreślić, iż mimo tak wielu zalet studia etnologiczne pozo¬ stają w dalszym ciągu kierunkiem elitarnym, unikatowym, co tłumaczyć można między innymi dawnym, archaicznym postrzeganiem tej nauki, które ogranicza j ą do „kolbergowskiej" etnografii czy folklorystyki. Ta powszechna recepcja et¬ nologii, przy braku odpowiedniej komercyjnej popularyzacji czy reklamy, buduje fałszywy wizerunek tej dyscypliny, sytuując j ą daleko w tyle za popularnymi kierunkami studiów, na przykład socjologią czy kulturoznawstwem. Potwierdza to jedna z wypowiedzi: „Wybrałem ten kierunek, bo byłem ciekawy tajemni¬ czo brzmiącej etnologii" . Świadomy wybór studiów etnologicznych to w wielu wypadkach realizacja życiowej pasji, wewnętrznej konieczności poznania „inno¬ ści", ale też chęć zdobycia wyższego wykształcenia o profilu humanistycznym, przy dość łatwej sposobności dostania się na studia (na 1 miejsce przypadają 2, 3 osoby). Istotnym argumentem jest również możliwość łączenia studiów etnologicznych, które w opinii badanych „nie są zbyt czasochłonne", z innymi kie¬ runkami nauczania. W ostatnich latach, co nas niezmiernie cieszy, w ośrodku cieszyńskim obserwujemy zwiększającą się, mimo obniżenia liczby studentów na polskich uczelniach, liczbę kandydatów na studia licencjackie . Z drugiej jed¬ nak strony, borykamy się z otwarciem studiów uzupełniających, magisterskich i zaocznych . Jedną z uniwersyteckich jednostek dydaktyczno-badawczych w Polsce jest ośrodek cieszyński, który powstał w 1995 roku, w ramach zamiejscowego od2 3 4 Nieznajomość terminu „etnologia" jest powszechna. Wielu studentów stwierdza, że musi tłuma­ czyć swoim bliskim, co kryje się za tą „tajemniczo" brzmiącą nazwą. Podobne zdarzenia mają miejsce w trakcie praktyk, kiedy studenci muszą w pierwszej kolejności wyjaśniać badanym, czym zajmuje się dyscyplina, którą studiują. W tej sytuacji władze Uniwersytetu Śląskiego zdecydowały podnieść limit studentów na studia licencjackie z 50 do 75 osób. Limit pozwalający na otwarcie studiów na Uniwersytecie Śląskim wynosi 25 osób. Ograniczenie to nie pozwala na uruchomienie studiów zaocznych na UŚ w Cieszynie już od czterech lat. 2 3 4 �237 Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności działu Uniwersytetu Śląskiego . Mimo krótkiej aktywności, placówka ta nie ustępuje poziomem zarówno pod względem dydaktyki, jak i osiągnięć naukowych innym tego typu w kraju. Wysoki poziom kształcenia potwierdziły: Uniwersytecka Komisja Akredytacyjna (w 2000 roku) oraz Państwowa Komisja Akredytacyjna (2002/2003) i Uczelniana Komisja Akredytacyjna (2008), zwracając głównie uwa¬ gę na takie mankamenty, jak braki lokalowe czy słabe zaplecze biblioteczne, a więc typowe problemy, z którymi zmaga się w Polsce większość uczelni państwowych. Rdzeń kadry Instytutu Etnologii i Folklorystyki (obecnie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej) stanowili pracownicy naukowi, realizujący wcześ¬ niej problematykę etnologiczną i folklorystyczną w ramach różnych specjaliza¬ cji pedagogicznych istniejących na UŚ w Cieszynie. Po uruchomieniu studiów etnologicznych, do grona wykładowców dołączyli inni samodzielni pracownicy nauki z Wrocławia i Krakowa oraz asystenci i adiunkci, rekrutujący się również spośród absolwentów cieszyńskiej etnologii . Ośrodek w Cieszynie, podobnie jak inne jednostki uniwersyteckie, wyróżnia się dydaktyczno-badawczą specyfiką . Odzwierciedla się ona w programie stu¬ diów, a zwłaszcza w tak zwanych przedmiotach kierunkowych, które uzupełniają przedmioty zaliczane do kształcenia ogólnego. Treści zajęć kierunkowych oraz laboratoria i seminaria magisterskie korelują z zainteresowaniami pracujących tu wykładowców. Badawcze tendencje niewątpliwie w dużej mierze kształtuje umiejscowienie ośrodka uniwersyteckiego w „sercu" Śląska Cieszyńskiego, co stawia cieszyńskich etnologów przed koniecznością interpretacji przyjętej prob¬ lematyki w kontekście pogranicza . Ten heterogeniczny obszar stanowi bowiem swoiste „laboratorium", w którym ścierały się różne narody, religie, kultury, gdzie konfrontowały się tradycja z innowacją. Przedmiotem badań stają się elemen¬ ty dziedzictwa kulturowego regionu całkowicie zapomniane lub funkcjonujące w postaci szczątkowej, ale przede wszystkim te nadal żywotne. Wiele bowiem powtarzanych od wieków treści i form kontynuuje tradycje regionu, inne są twór­ czo modyfikowane, zyskując współczesną postać. Śledzenie tych procesów, dy¬ namiki kulturowych zmian, to zagadnienia natury uniwersalnej. W cieszyńskim ośrodku problem ten egzemplifikują badania nad rodziną, religijnością, obrzę¬ dowością, samorodnie kształtującą się twórczością, zwaną ludową, oraz folklo¬ rem słownym, tanecznym i muzycznym. Należy tu podkreślić, iż właśnie folk¬ lorystyka, czerpiąca z bogatych, dziewiętnastowiecznych cieszyńskich tradycji, 5 6 7 8 Głównymi inicjatorami studiów etnologicznych w Cieszynie byli prof. prof. I. Bukowska-Floreńska (wieloletni dyrektor Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej), D. Kadłubiec, A. Kopoczek, W. Korzeniowska, H. Rusek. Obecnie większość asystentów uzyskała już stopień doktora i pracuje na stanowisku adiunkta. Wśród nich jest pięcioro cieszyńskich absolwentów. Działalność badawcza ośrodka cieszyńskiego wyraża się przede wszystkim w organizowanych corocznie międzynarodowych konferencjach naukowych oraz wydawnictwie seryjnym „Studia etnolo­ giczne i antropologiczne" pod red. I. Bukowskiej-Floreńskiej. W ośrodku cieszyńskim prowadzi się m.in. dwuletni kurs podstaw języka czeskiego i słowackiego. 5 6 7 8 �238 Kinga Czerwińska stanowiła treść wielu zajęć dydaktycznych, kształtując w ten sposób specyfikę tutejszego ośrodka . Osiągnięcia te, uważane przez kadrę dydaktyczno-naukową za najważniej¬ sze, nie zawsze znajdują zrozumienie wśród studentów. Specyfika zaintereso¬ wań oraz zdobywanie doświadczenia badawczego głównie na obszarach Śląska, Małopolski, a także Czech i Słowacji, wydają się niewystarczające dla naszych studentów, którzy bardziej ciekawi są świata, niż tego, co mają „w zasięgu ręki". Egzemplifikacja omawianych treści teoretycznych przykładami z cieszyńskiego pogranicza, czy szerzej z południowej Polski, nuży wielu naszych słuchaczy. Dla¬ tego w ostatnich latach Instytut stara się pozyskiwać nowych pracowników spoza Górnego Śląska. Z większym zainteresowaniem studenci śledzą kultury innych krajów europejskich i pozaeuropejskich, a co za tym idzie, cenniejsze są dla nich kontakty z badaczami, którzy prowadzili tam badania terenowe . Wielokrotnie kadra Instytutu spotyka się z apelami o zwiększenie liczby godzin przedmiotów z tego zakresu. Niestety, znaczna odległość Cieszyna od innych ośrodków aka¬ demickich utrudnia częste kontakty „specjalistów od egzotyki" w ramach wykła¬ dów gościnnych. Niedoceniane są przez studentów także przedmioty związane z folklorystyką; wielu uważa nawet, że zajmują w siatce studiów za dużo miejsca. Małe zainte¬ resowanie tymi zagadnieniami kazało nam zrezygnować z prowadzonej przez wiele lat specjalizacji folklorystycznej, na której odbywały się praktyczne zaję¬ cia z choreografii czy muzyki. Tylko nieliczna grupa miłośników folkloru (naj¬ częściej członkowie zespołów folklorystycznych lub instruktorzy) ubolewa nad wciąż kurczącą się liczbą zajęć z tej problematyki. Istotnym mankamentem, na który zwracają również uwagę studenci, jest młoda kadra wykładowców: asysten¬ tów i adiunktów, obok szczupłego grona profesorów i doktorów habilitowanych. Niestety, są to bariery, z którymi boryka się każdy młody ośrodek akademicki w Polsce, uzależniony od niskich funduszy na rozwój naukowy oraz trudne i długo¬ trwałe procesy nadawania stopni naukowych. Taka sytuacja odbija się nie tylko na indywidualnym rozwoju pracowników, ale również na studentach. Zdecydowana większość z nich podkreśla bowiem, iż bardzo istotnym czynnikiem mobilizują¬ cym do większej aktywności na zajęciach jest wysoki poziom wiedzy wykładow¬ ców — teoretycznej i empirycznej, obok takich cech, jak łatwość komunikacji czy poczucie humoru, ale te wynikają już z osobistych predyspozycji prowadzącego. Mimo wskazywanych, słabych stron cieszyńskiego ośrodka, zdecydowana większość studentów jest usatysfakcjonowana wyborem tego kierunku, choć nie¬ wielu z nich liczy na szybkie znalezienie zatrudnienia i pracę w zawodzie. Trzeź¬ wa ocena sytuacji na rynku pracy jest powodem podjęcia dodatkowego kierunku 9 10 Warto wspomnieć, iż w ramach 5-letnich studiów magisterskich istniały specjalizacje, wśród których znajdowała się folklorystyka. Zajęcia z zakresu kultur krajów pozaeuropejskich prowadzą obecnie dr J. Kamocki, dr M . Kurcz i mgr L . Buchalik. 9 10 �239 Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności studiów, który wybierają zaraz po zdobyciu dyplomu lub realizują dwa kierunki równocześnie. Najlepszą drogą znalezienia zatrudnienia jest zdobywanie doświadczenia zawodowego jeszcze podczas studiów. Wykorzystanie wiedzy teoretycznej i jej konfrontacja w terenie jest możliwa na zajęciach praktycznych, do których nale¬ żą praktyki muzealne i obozy terenowe. Zajęcia te to doskonała okazja do spraw¬ dzenia własnych predyspozycji do pracy w środowisku muzealników, ale również w innych instytucjach, których działalność opiera się na intensywnym kontakcie z ludźmi. Obowiązkowe praktyki muzealne trwają dziesięć dni i przeprowadza się je obecnie w trakcie drugiego roku studiów licencjackich, najczęściej w prze¬ rwie zimowej. Ważne jest, że studenci sami wybierają sobie instytucję (muzeum czy skansen), a więc mają wpływ na miejsce oraz rodzaj zbiorów muzealnych, jakie podczas praktyk będą poznawać. Bywa jednak, że wybór ten nie zawsze okazuje się słuszny. Z relacji studentów wynika, że czas ten wykorzystywany jest na porządkowanie zaniedbanych przez lata magazynów, czy „wymiatanie pajęczyn". Niedbałe przyjęcie studenta na praktykę, a czasem nawet i zlekce¬ ważenie, skutecznie odstrasza ich przed potencjalnym miejscem pracy. Są to na szczęście wypadki nieliczne; większość naszych studentów już po tak krótkim okresie praktyk zapoznaje się zasadami funkcjonowania tego typu placówek. Co więcej, wielu z nich daje się poznać z bardzo dobrej strony i zostaje zaproszona do dalszej współpracy, na letni staż albo po ukończeniu studiów na stałe . Interesującą szansą dla naszych studentów był projekt „Doświadczenie innej kultury — studenci etnologii na praktykach w Unii Europejskiej", współfinan¬ sowany przez program Leonardo da Vinci. Jego autorką i koordynatorką była dr Katarzyna Marcol. Przedsięwzięcie kierowane do studentów dziennych etno¬ logii, których wyłaniało się na podstawie średniej ocen ze studiów, zdolności do samodzielnej pracy oraz znajomości języka obcego, zakładało kilkutygodniowy pobyt i staż w muzeach europejskich. Kilkoro naszych studentów wyjechało do Finlandii, Francji, Czech i Niemiec, gdzie zapoznali się z organizacją i sposobem pracy w zagranicznych muzeach i skansenach, które dzięki większemu dofinan¬ sowaniu oraz doświadczeniu w pozyskiwaniu funduszy europejskich dysponują dużo lepszym sprzętem i nowocześniejszymi metodami pracy, w tym rejestracją audiowizualną dokumentów i eksponatów. Istotne jest to, że podczas pobytów za granicą nasi studenci poznali nie tylko sposób funkcjonowania europejskich pla¬ cówek, ale przede wszystkim nawiązali ważne w tym zawodzie kontakty; poznali ludzi, ich sposób myślenia oraz kulturę. Jak wskazują dotychczasowe doświad¬ czenia, jest to wiedza bezcenna, zwłaszcza w nawiązywaniu międzynarodowej współpracy, która przecież jest podstawą funkcjonowania Unii Europejskiej. 11 Nasi absolwenci pracują w licznych muzeach i skansenach niemal w całej Polsce, od Wdzydz Kiszewskich, przez Słupsk, Ostrołękę, Warszawę, Rzeszów po Sanok. Oczywiście, najwięcej z nich znalazło pracę w muzeach Górnego Śląska. Coraz częściej też znajdują pracę w tego typu ośrodkach w Europie. 11 �240 Kinga Czerwińska Poza praktykami muzealnymi, studentów etnologii obowiązują dwa obozy te¬ renowe w trakcie studiów licencjackich oraz praktyka indywidualna na studiach magisterskich, podczas której student prowadzi badania potrzebne do napisania pracy magisterskiej. Obozy terenowe stanowią meritum studiów etnologicznych, są najlepszą formą poznania zawodowego warsztatu i metodyki badań, a ich zalety doceniają zarówno studenci, jak i opiekunowie naukowi. Ta specyficzna forma zajęć akademickich przynosi wiele korzyści, niestety, problemy finanso¬ we, z którymi borykają się polskie uniwersytety, zmusza placówki do częściowej z nich rezygnacji. Mimo to utrzymanie najlepszej z możliwych form „uczenia się etnologii" jest dla cieszyńskiej kadry pracowników naukowych zadaniem prio¬ rytetowym. Od początku powstania studiów etnologicznych w Cieszynie prze¬ widziano obowiązek uczestnictwa w dwóch dziesięciodniowych obozach, co konsekwentnie się podtrzymuje. W wielu wypadkach udaje się pokryć wszystkie wydatki, jakie student musi ponieść w trakcie obozu. Wykonanie tego zadania jest możliwe dzięki wsparciu finansowemu Uniwersytetu oraz wielorakim kon¬ taktom wykładowców z regionalnymi placówkami oraz muzeami, które nierzad¬ ko współfinansują organizację obozów. Istotnym aspektem tej współpracy jest również poznanie zasad funkcjonowania instytucji samorządowych zajmujących się opieką i promocją kultury regionalnej . Obserwując tendencje sezonowej, za¬ robkowej migracji wśród studentów, wprowadziliśmy również obozy „w miejscu zamieszkania" studenta, gdzie prowadzi on badania. Odbywają się one jeszcze w trakcie roku akademickiego, a więc konsultacja merytoryczna możliwa jest podczas dyżurów lub specjalnych spotkań z osobą prowadzącą. Ważny jest również fakt, iż miejsca organizacji obozów obejmują niemal całą Polskę, oczywiście w sposób szczególny teren Górnego i Dolnego Śląska, Śląska Cieszyńskiego i Zaolzia (w Republice Czeskiej), ale również obszar Małopolski, w tym Żywiecczyzny, Orawy i Sądecczyzny, a także Świętokrzyskie, Kujawskie, Łomżyńskie i Podlaskie . Cieszyński ośrodek ma zatem ogromne znaczenie w utrzymaniu etnologicznego paradygmatu badań terenowych, podczas gdy inne placówki uniwersyteckie rezygnują z tej formy zajęć, tłumacząc się brakiem środków finansowych (taką tendencję zauważa się w ogóle we współczesnej etnologii). Zajęcia w terenie są przecież niezbędne, nie tylko jako trafny sposób konfrontacji teorii z praktyką. Są przede wszystkim lekcją pokory, odpowiedzialności i radzenia sobie w nowym środowisku, nieraz w spartańskich warunkach. Kształtują to, co możemy nazwać 12 13 Warto rozważyć możliwość wprowadzenia praktyk studenckich właśnie w tego typu placówkach samorządowych. Z moich obserwacji wynika, iż tak zdobyte kompetencje byłyby pomocne w znalezie¬ niu pracy. Obozy zorganizowano dotąd w miejscowościach: Cieszyn, Kończyce Małe, Cisownica, Gole¬ szów, Jaworze, Brenna, Ustroń, Wisła, Koniaków, Istebna, Jaworzynka, Dolna i Górna Łomna (RC), Rudy między Raciborzem a Rybnikiem, Tarnowskie Góry, Żory, Sławków, Będzin, Dzierżoniów, Pie¬ szyce, Bielawa, Bestwina, Iwkowa, Lipnica Wielka, Łącko, Podegrodzie, Chełmiec, Kraków, Tokarnia, Morawica, Pątnica. 12 13 �Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności 241 kompetencją kulturową — umiejętność nawiązywania kontaktów, pozyskiwa­ nia informatorów i ich zaufania, zdolność „otwierania się" na obcych ludzi i ich problemy. Zdobyte doświadczenia procentują nie tylko w życiu zawodowym, ale i prywatnym, i są szczególnie ważne przy poszukiwaniu pracy. W ostatnich latach najważniejszą kwestią dla kierujących i organizujących szkolnictwo wyższe jest wzrastające wśród absolwentów uczelni bezrobocie. Po­ stępujące zmiany priorytetów na rynku pracy spowodowały, że dyplom magistra nawet najbardziej renomowanej uczelni w Polsce nie jest już wystarczającym argumentem dla pracodawcy. Kartą przetargową są idące w parze z wyższym wykształceniem praktyczne umiejętności, „jakieś" doświadczenie zawodowe oraz inne cechy, jak kreatywność, elastyczność, mobilność. W tym świetle moż¬ liwości zatrudnienia absolwentów etnologii są niewielkie, co wynika nie tylko ze specyfiki dyscypliny, ale przede wszystkim ze stosunku pracodawców, którzy nie dostrzegają potencjału, kryjącego się w tej specjalności. A przecież współ¬ czesna formuła studiów etnologicznych nie ogranicza się jedynie do zawodowe¬ go kształcenia przyszłych naukowców, pracowników muzeów czy regionalnych animatorów kultury. Spektrum programowe zapewnia absolwentom szerokie wykształcenie humanistyczne, zaś etnologię czyni specyficznym typem studiów kulturoznawczych, dostarczających umiejętności i kompetencji antropologicz¬ nych, które okazać się mogą szczególnie przydatne w takich miejscach pracy, jak ośrodki badania opinii publicznej, redakcje czasopism, agencje reklamowe, a nawet w szeroko rozumianym biznesie. Wydaje się, że taki właśnie typ studiów może w przyszłości okazać się najlepiej dostosowanym do dynamicznego rynku pracy nie tylko w Polsce, ale i Europie. Potencjał, jaki mogą rozwijać studia etnologiczne, rzadko bywa również do¬ strzegany przez samych studentów. Wybierając unikatowy, jak na współczesne czasy, kierunek studiów, kierują się swoimi zainteresowaniami, pasją życiową czy ciekawością, a nie możliwością zrobienia kariery czy zarabianiem pieniędzy. Większość z naszych studentów ma świadomość trudności ze znalezieniem przy¬ szłej pracy, co, ich zdaniem, wynika nie ze złej formuły prowadzenia studiów, ale archaicznego postrzegania dyscypliny, którą wciąż łączy się z muzeami. Dez¬ orientację co do pozycji współczesnej etnologii obserwujemy zwłaszcza wśród potencjalnych kandydatów na studia (np. na Targach Edukacyjnych czy Dniach Otwartych), a nawet wśród studentów pierwszego rocznika, którzy często zadają nam pytanie: co mogą robić po studiach, gdzie mogą znaleźć pracę? Kilkana¬ ście lat temu najczęściej wskazywano muzea i skanseny, wybitnym jednostkom proponowano pracę dydaktyczno-naukową. Dzisiaj jednak możliwości się roz¬ szerzają i na szczęście dostrzegają to studenci starszych roczników i nasi absol¬ wenci. To ważne, bo tylko nieliczni swoją przyszłość wiążą z pracą w muzeum czy skansenie. Reorganizacja polskiego rynku pracy i wejście do Unii Europej¬ skiej stwarzają szansę połączenia pasji życiowej, jaką dla wielu jest etnologia, z pracą zawodową. Polityka unijna kładąca nacisk na zachowanie dziedzictwa �242 Kinga Czerwińska narodowego i rozwój kultur regionalnych, a wraz z nią napływające środki finan¬ sowe, otwierają przed absolwentami nowe możliwości pracy w urzędach miast, regionalnych ośrodkach kultury, w zespołach folklorystycznych czy galeriach promujących tak zwaną sztukę ludową. Niestety, otwarcie Polski na Europę dało jeszcze inną możliwość znalezienia pracy — za granicą. Niepokojem napawa nas postępująca migracja młodych Polaków do zachodniej Europy oraz deklaracja chęci wyjazdu wyrażona przez prawie 90% naszych studentów. Dlatego najważ¬ niejszym zadaniem ośrodków akademickich, w tym również tych kształcących etnologów, jest wypromowanie dobrze przygotowanych, przyszłych pracowni¬ ków, którzy nie zasilą szeregów „bezrobotnych z magistrem". Szansą staje się dokształcanie w kierunku zawodowym, zwiększającym umiejętności praktyczne, tak bardzo poszukiwanych na rynku pracy specjalistów od zarządzania „kulturą", kierowania domami kultury czy innymi tego typu jednostkami, przede wszystkim jednak fachowców pozyskujących środki finansowe na ich działalność. Konieczna jest zainicjowana już ogólnopolska i ogólnoeuropejska akademicka debata nad reorganizacją studiów, zmianą siatki przedmiotów czy zwiększeniem godzin zajęć praktycznych. Pomocne okazać się mogą międzynarodowe wymiany i staże organizowane przez uniwersytety. Członkostwo w Unii Europejskiej przy¬ niosło polskim studentom nowe możliwości rozwoju. Łatwość wyjazdu do państw unijnych nie oznacza jedynie szukania tam pracy, ale przede wszystkim sprzy¬ ja mobilności studentów, kadry naukowo-dydaktycznej oraz administracyjnej. W uwarunkowania te wpisuje się ośrodek cieszyński, dostosowując kształt studiów do wszystkich założeń formułowanych w Unii Europejskiej oraz przystępując do wielu studenckich programów . Działania te to jednak dopiero początek drogi. Eu­ ropejski (w tym także polski) rynek pracy rozwija się dynamicznie i tego wymaga się również od oferty dydaktycznej, która powinna dostosowywać się do potrzeb i zainteresowań studentów. Potwierdzają to nasze badania, w których studenci pod­ kreślają konieczność zwiększenia liczby przedmiotów związanych z problematyką unijną, godzin lektoratów oraz zajęć praktycznych. Jak widać, nowe realia stawiają zadania przed wszystkimi, a zwłaszcza przed kadrą naukowo-dydaktyczną. Własne zainteresowania badawcze muszą iść w pa­ rze z wysokimi, nowoczesnymi kryteriami kształcenia, które we właściwy sposób przygotują naszych absolwentów do życia zawodowego. Moim zdaniem, naj¬ trudniejsze zadanie stoi przed wykładowcami, którzy powinni wskazać młodym ludziom szanse rozwoju, rozbudzić w nich ambicję, kreatywność, czy wreszcie uzmysłowić potencjał, jaki daje status studenta. O szerokiej skali programów wiedzą nieliczni studenci, a korzystały z nich jednostki. Brak informacji czy od¬ powiedniej reklamy, wymieniane jako główne powody braku uczestnictwa w stu¬ denckich programach, w dobie Internetu nie wydają się wiarygodne. Zdecydowa­ nie bardziej przemawiają do nas te głosy, które jako powód podają brak wiary, że 14 1 4 Mowa tu m.in. o programach CEPUS oraz MOST. �243 Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności się uda. Niska samoocena własnych możliwości, szczególnie językowych oraz mała aktywność w naukowym życiu studenckim , a często wręcz apatia, sku¬ tecznie pozbawiają młodych ludzi szans na rozwój własnych możliwości. Ważnym zadaniem stawianym przed polską nauką jest powiązanie badań na¬ ukowych z przedsiębiorczością, i to tak, aby nauka zaczęła zarabiać dzięki swoim osiągnięciom lub przynajmniej przestała być deficytowa. Obecnie analitycy rynku pracy podkreślają, iż pracownicy to ogromny kapitał w przedsiębiorstwie, a ich ciągłe kształcenie, zwłaszcza w okresie szybkich przemian rynku pracy, to jeden z najważniejszych elementów rozwoju przedsiębiorstwa, a zarazem najprostszy sposób na zatrzymanie kadry w kraju. Potrzeba ciągłego rozwoju pracowników to również możliwość dla takich placówek jak cieszyński Instytut, który dzięki rozszerzeniu swojej oferty edukacyjnej może wnieść nie tylko „humanizm" do przedsiębiorstw, ale przede wszystkim umiejętność współpracy w międzynaro¬ dowym środowisku. Zwłaszcza iż zespoły projektowe zajmujące się na co dzień zdobywaniem środków unijnych w ramach współpracy międzynarodowej zauwa¬ żyły, jak dużą rolę odgrywa wiedza kulturowa i to nie tylko w kontaktach inter¬ personalnych, ale również w części administracyjnej tej współpracy, począwszy od organizacji czasu pracy, a skończywszy na zwyczajowym zapisie daty. Istotny jest także fakt utrzymywania ścisłej współpracy między uczelniami a władzami lokalnymi, która również mogłaby zaowocować zmniejszeniem się bezrobocia wśród absolwentów szkół wyższych. W strategiach regionalnych pod¬ kreśla się bowiem rolę stałego poszerzania kwalifikacji, konkurencyjności oraz atrakcyjności inwestycyjnej. Poziom wykształcenia mieszkańców regionu pociąga za sobą rozwój nie tylko gospodarki i sfery usług, ale przede wszystkim turystyki i kultury danego regionu, a to daje szansę na nowe miejsca pracy i wyższy standard życia. Modernizacja formuły studiów etnologicznych może dać szansę kreatywnej realizacji wyzwań współczesności — tylko nie wolno nam jej zaprzepaścić. 15 BIBLIOGRAFIA Jasiewicz Z., Posern-Zieliński A. 2003 Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989, „Lud" 87, s.13-44. Żwak S., Czerwińska K. 2006 Szkolnictwo wyższe a potrzeby rynku pracy. Na przykładzie absolwentów cieszyńskiej etnologii, w: K. Jankowski, Młodzież akademicka a współczesna nauka. Nauki humanistyczne, Siedlce: Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, s. 337-353. Działające od początku istnienia studiów etnologicznych Koło Naukowe Etnologów skupia obec¬ nie jedynie około 20 osób. Zaniechano również organizacji Studenckich Konferencji Naukowych. Brak też regularnie wydawanego pisma studenckiego, jakim był „Etnofil". 15 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5645298a1ad5556b52fef61262154d8c.pdf ccb015db232bcff84d14a6affc5898f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6121 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource demonologia ludowa czarownice Polski Atlas Etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5708 Title A name given to the resource Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.215-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 AGNIESZKA PIEŃCZAK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn SPOSOBY ROZPOZNAWANIA D O M N I E M A N Y C H CZAROWNIC (W ŚWIETLE B A D A Ń POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO) Ta czarownica nazywała się Jasmewska, to ona przed wschodem słońca wychodziła z chałupy i jak pastuch pędził krowy, to latała i jakby ziemię zbierała... (Psucin, okol. Pułtuska) Wprowadzenie Według definicji etnologicznych mianem „czarownictwa" określa się typ praktyk i przekonań polegający na wierze w działanie nadzwyczajnej mocy właściwej jednostkom nią obdarzonym, co zwykle odbywa się bez ich woli lub nawet wiedzy (witchcraft) oraz na świadomym stosowaniu specjalnych technik, czynności i zabiegów o charakterze magicznym (czarów), mających spowo¬ dować skutki pożądane dla ich wykonawców (sorcery) (Buchowski 1987: 59). A zatem określenie „czarownik"/„czarownica" odnosi się zarówno do osób świa¬ domie wykonujących praktyki magiczne, jak i do tych, których oddziaływanie miało miejsce niezależnie od ich woli. W polskiej kulturze tradycyjnej starano się rozpoznać odpowiednio wcześniej domniemaną czarownicę, aby zabezpieczyć się przed jej szkodliwym wpływem. O wierze w czary w Polsce dowiadujemy się już z wczesnośredniowiecznych wykopalisk archeologicznych i późniejszych materiałów dotyczących procesów o czary, pochodzących głównie z X V I - X V I I I wieku (Jasiewicz 1967: 458). Na¬ leży wspomnieć, iż opisywane przekonania były często obcej proweniencji. Po¬ pularne do dziś wierzenie o odbieraniu przez czarownice mleka cudzym krowom przywędrowało do Polski z Zachodu, prawdopodobnie pod koniec średniowie¬ cza, upowszechniając się w X V I I - X V I I I wieku (Baranowski 1967: 89-90). Pro¬ cesy o czary nasiliły się szczególnie w wieku X V I i X V I I , kiedy to w zachod¬ niej Europie ich ofiarą padła wielka liczba kobiet, oceniana na kilka milionów �216 Agnieszka Pieńczak (Jasiewicz 1967: 458-460). Rozwój tych przekonań wiązał się ze średniowieczną religijnością ludową, kształtowaną przez Kościół, podkreślającą wpływ sił dia¬ belskich, odpowiedzialnych za wszelkie nieszczęścia spadające na ludzi: wszystko zło, z którym człowiek się stykał, było przedstawiane jako wynik perfid¬ nej diabelskiej działalności (...). Nieurodzaj, zaraza na bydło, choroby, nieszczę¬ śliwe wypadki czy nawet inne osobiste niepowodzenia tłumaczono powszechnie działalnością sił nieczystych, które z dziwnym uporem uwzięły się na rodzaj ludzki (Mieczkowska 1987: 87). Czarownictwo powiązane było również z niekorzystną sytuacją gospodarczą. Oskarżenia o czary występowały najczęściej w okresach przełomowych, szcze¬ gólnie w czasach kryzysu (Buchowski 1987: 60). Tutaj między innymi tkwiły ko­ rzenie wierzeń dotyczących działalności czarownic, odnotowywanych w polskich źródłach etnograficznych w X I X wieku oraz w pierwszej połowie X X wieku. Przykłady tradycyjnego czarownictwa można napotkać już w polskich mate¬ riałach ludoznawczych. W niektórych XIX-wiecznych opisach znajdują się in¬ formacje o rozpoznawaniu czarownic oraz wykonywaniu przez nie praktyk ma¬ gicznych. Można w tym miejscu wymienić chociażby dzieła Kolberga, w których występują wzmianki o tej tematyce, przeważnie z terenów południowej i central¬ nej Polski (np. Kolberg 1962a, 1962b, 1965a, 1965b, 1967). Wspominam o tym, bowiem ówczesne dane są rozproszone i nie dają pełnego obrazu omawianego zagadnienia w polskiej kulturze ludowej. Współcześnie tradycyjne czarownictwo jest tematem nieco zapomnianym, co wynika między innymi z zaniku wielu elementów dawnej kultury duchowej. Nie miejsce tu na całościowe ukazywanie stanu badań; podam jedynie przykła¬ dy literatury etnograficznej poruszającej tę tematykę. O czarownictwie pisano w okresie powojennym w niektórych monografiach regionalnych, zwykle na marginesie zagadnień związanych z wierzeniami, magią i wróżbami oraz trady¬ cyjnym rolnictwem (np. Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Brylak 1970; Szyfer 1975). Czarownictwo nie zostało dokładniej opracowane w obszernej monografii Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej — pewne informacje na temat cza¬ rownic znajdują się jedynie w artykule poświęconym religijności ludowej (Tomi¬ cki 1981). Problematyka ta tylko sporadycznie stanowiła przedmiot głębszego zainteresowaia badaczy, ujmujących jednak czarownictwo jako szersze zjawi¬ sko społeczno-kulturowe, związane głównie z występowaniem procesów o czary (np. Baranowski 1951, 1952). W zasadzie brakuje opracowań przedstawiających czarownictwo na terenie całego kraju, z uwzględnieniem chronologii jego występowania i zróżnicowa¬ nia przestrzennego. Z tego właśnie powodu w niniejszym artykule przedstawię niepublikowane wcześniej wyniki badań Polskiego Atlasu Etnograficznego, któ¬ rego jednym z naczelnych zadań jest ukazywanie zróżnicowania kulturowego �217 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic rozmaitych zjawisk z zakresu tak zwanej kultury tradycyjnej . Badania atlasowe nad wiedzą i wierzeniami ludowymi (w tym nad czarownictwem) prowadzono prawie w całej Polsce, z wyjątkiem ziem zachodnich i północnych, które, nie¬ stety, zostały pominięte z powodu ograniczeń finansowych. Utrudnia to analizę przestrzennego występowania omawianego zjawiska, między innymi na terenie Warmii i Mazur. Niemniej, niektóre z uzyskanych informacji zaprezentowałam na przykładowej mapie etnogeograficznej (mapa ta dotyczy występowania prze¬ konania o ukrywaniu się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy). Pozostałe niepełne dane nie nadawały się do opracowania kartograficznego, dlatego też przedstawiłam je wyłącznie w formie opisowej. 1 Charakterystyka materiałów źródłowych i metody badawczej Podstawą źródłową artykułu są niepublikowane do tej pory materiały Pol¬ skiego Atlasu Etnograficznego. Do ich niewątpliwych zalet można zaliczyć to, iż pozyskano je w stosunkowo krótkim czasie w różnych częściach Polski, podczas badań nad wiedzą i wierzeniami ludowymi (lata 1982-1990). Badania te prze­ prowadzili pracownicy Polskiego Atlasu Etnograficznego PAN we Wrocławiu w 272 punktach badawczych . Ważne jest to, że we wszystkich wsiach „atlaso¬ wych" stosowano jednolity kwestionariusz badawczy . Dzięki temu otrzymano względnie porównywalne dane dotyczące wiedzy i wierzeń ludowych. Umoż¬ liwia to studia porównawcze, z użyciem w tym celu metody etnogeograficznej. 2 3 Współcześnie działalność atlasowa polega nie tylko na uporządkowaniu bogatego, unikatowego materiału etnograficznego, zbieranego w ciągu kilkudziesięciu lat przez grupę wykwalifikowanych ba¬ daczy terenowych, ale również na jego opracowaniu w formie komentarzy i odpowiadających im map. Chodzi tu bowiem o ukazanie chronologii występowania badanych elementów kulturowych i przed¬ stawienie, w miarę możliwości, zmian zasięgów ich występowania. Niezwykle cenne jest w tym przy¬ padku objęcie badaniami terenowymi całej Polski (stała sieć badawcza liczy 341 wsi), co umożliwia ukazanie całościowego obrazu zróżnicowania kulturowego. O tym, że działalność atlasowa jest dalej żywa w środowisku etnologicznym, świadczy fakt, iż prace kartograficzne są kontynuowane, a ich wy¬ miernym wynikiem jest opracowywanie kolejnych tomów Komentarzy do Polskiego Atlasu Etnogra¬ ficznego. Z inicjatywy redaktora serii, Zygmunta Kłodnickiego, w Cieszynie opracowano dotychczas cztery tomy Komentarzy, z których jeden poświęcony został wiedzy i wierzeniom ludowym (Lebeda [Pieńczak] 2002). Więcej o Polskim Atlasie Etnograficznym, jego stanie i perspektywach rozwojowych, pisze Z. Kłodnicki (1991). Sieć punktów badawczych była zatem okrojona w stosunku do wspomnianej wyżej stałej sieci. Wywiady przeprowadzano zwykle z kilkoma informatorami. We wsiach zamieszkałych przez ludność napływową rozmawiano nie tylko z autochtonami, jeśli ich zastano, ale również z osadnikami (pocho¬ dzącymi z reguły z różnych terenów) i przesiedleńcami (głównie z Kresów Wschodnich). Materiały te zbierano za pomocą rozbudowanego kwestionariusza-notatnika do badań PAE nr X I , Wiedza i wierzenia ludowe (opracowanego przez J. Klimaszewską). Część tego kwestionariusza, do¬ tycząca zagadnienia „Człowiek", obejmowała dwa pytania z zakresu wiary w osoby rzucające uroki. Jedno z nich dotyczyło bezpośrednio czarownicy: „IV. Człowiek: 1. Co opowiadają o czarownicy? Po czym j ą poznać? Kto j ą uczył czarów? Komu zapisywała duszę? Gdzie jest Łysa Góra? Kto i jak na nią jeździ? W jakiej postaci się pokazuje? Jak czaruje i jak odbiera mleko?". 1 2 3 �218 Agnieszka Pieńczak Większość z tych materiałów przedstawiono wcześniej w formie map (Lebeda [Pieńczak] 2002), nie objęły one jednak zagadnień czarownictwa. Okazało się, że w wyniku prac atlasowych uzyskano stosunkowo bogaty obraz wierzeń funkcjonujących nadal w Polsce w latach 80. X X wieku, z których wiele zajmowało dawniej istotne miejsce w ludowym światopoglądzie. Należy jednak dodać, że informacje dotyczące samych czarownic były często dość ogólniko¬ we; niekiedy pojawiały się spore braki w wypowiedziach. Mogło to wyniknąć z układu kwestionariusza, bowiem dane te pochodzą z odpowiedzi na dwa pyta¬ nia znajdujące się na końcu notatnika. Braki te mogły być także spowodowane niewłaściwym prowadzeniem wywiadu przez badacza, a częściej zapewne nie¬ chęcią informatorów do odpowiadania na pytania o czary, traktowane przez nich jako zabobony. Na wyniki badań wpłynęły również inne, ogólniejsze czynniki. Można tu wymienić chociażby zanik wielu dawnych praktyk, wynikający z roz¬ woju oświaty, migracji powojennych (np. odpływu ludności wiejskiej do miast), czy oddziaływania kultury popularnej na stosunek do świata. Spowodowało to redukcję wielu wierzeń do przesądów lub wręcz całkowity ich zanik (Lebeda [Pieńczak] 2002: 11-12). Analiza zebranego materiału atlasowego ukazała jednak, że zjawisko to było szeroko rozpowszechnione w polskiej społeczności wiejskiej. Czarownictwo by-ło żywe nie tylko przed I I wojną światową, ale również w okresie powojennym. Jesz­ cze w latach 50. i 60. X X wieku wskazywano osoby podejrzane o ten proceder . Na podstawie analizy licznych danych okazało się, że pewne elementy tych przeko¬ nań nie zostały zarzucone. Do niedawna w niektórych rejonach północno-wschod¬ niej Polski wierzono w istoty półdemoniczne (zmory) i działalność czarownic we współczesnym środowisku wiejskim . Wiara w tak zwane uroczne oczy była wciąż obecna w codziennym życiu, mimo że już w ograniczonym zakresie. Materiał na temat ludowego czarownictwa, zebrany podczas prac atlasowych, obejmuje szereg zagadnień wymagających dokładnych analiz porównawczych. W niniejszym artykule omawiam jedynie niektóre dane dotyczące czarownictwa. Odnoszą się one do sposobów rozpoznawania czarownic przez członków społecz¬ ności wiejskiej, z uwzględnieniem ich cech fizycznych, przedmiotów i zwierząt znajdujących się w ich otoczeniu, czasu działalności, profanowania przez nie nie¬ których zachowań religijnych oraz często przypisywanej im zdolności odbierania mleka krowom. Pozostałe bogate informacje dotyczące sposobów rzucania uroków i ich odczyniania staną się być może w przyszłości zalążkiem kolejnego artykułu. Oprócz materiałów atlasowych wykorzystałam również wybraną literaturę et¬ nograficzną — zarówno prace ogólne, poświęcone słowiańskiej kulturze ducho4 5 Grabniak (okol. Zwolenia). O występowaniu wiary w czarownice w latach 60. i 70. X X wieku wiemy również z niektórych danych pochodzących z literatury etnograficznej (np. Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Szyfer 1975). Wskazały na to badania prowadzone przez autorkę w 2002 r. w Zalesiu (okol. Siemiatycz) i Dybowie (okol. Sokołowa Podlaskiego). 4 5 �219 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic wej (Moszyński 1967; Urbańczyk 1991), omawiające historię czarownictwa (Ba­ ranowski 1951, 1952), jak i niektóre monografie regionalne dotyczące wierzeń ludowych, w tym również z zakresu czarownictwa (Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Brylak 1970; Szyfer 1975). Rozpoznawanie czarownic po wyglądzie Badane osoby podawały, że można niekiedy rozpoznać czarownicę po jej wyglądzie. Zdaniem informatorów, najczęściej identyfikowano j ą po „dziwnym spojrzeniu" , wtedy, „gdy gapi się na człowieka". Stwierdzano, iż posiada ona „ostry wzrok", którym rzuca uroki nie tylko na ludzi, ale również na zwierzęta domowe, co w konsekwencji powoduje chorobę, a nawet śmierć. Za zajmującą się czarami uznawano osobę mającą „świdrowate" , „rybie" , chytre" oczy, cza¬ sem z żółtymi cętkami czy też zielone . Symboliczne znaczenie przypisywano także kształtowi brwi — jeżeli były zrośnięte ze sobą, było to widomym znakiem kontaktów z siłą nieczystą . Również nietypowy kształt zębów wskazywał na odmienność , co stanowiło podstawę kategoryzowania większości postaci de¬ monicznych i półdemonicznych (np. wierzono, iż strzyga rodziła się z podwójny¬ mi zębami). Kolejnym elementem, być może związanym z seksualnością i pożą¬ daniem, były u czarownicy rozpuszczone, czasem wręcz rozczochrane włosy . Czarownice wyróżniały się swoim wyglądem również w inny sposób. Wyra¬ żało się to głównie w noszeniu przez nie odmiennego stroju. Wierzono więc, iż czarownica ubierała się na czarno , nosiła chustkę na głowie lub nawet kilka chustek , ubierała się na opak , na przykład podczas rezurekcji nosiła spódnicę na lewą stronę . Zauważano także, że zwracała uwagę swoim sposobem zacho¬ wania. Według badanych osób, czarownica kulała , pluła , wylatywała przez 6 7 10 8 9 11 12 13 14 15 17 16 18 19 20 21 Np. Jaźwiny (okol. Dębicy). Nakonowska Wola (okol. Włocławka). Dąbrówka Leśna (okol. Obornik). Modła (okol. Głogowa). Futoma (okol. Rzeszowa). Nowa Wieś (okol. Szamotuł). Suszec (okol. Pszczyny). Potwierdzają to również dane z terenu Wielkopolski (Jasiewicz 1967: 479). Suszec (okol. Pszczyny). Bartne (okol. Gorlic), Brzozowa (okol. Tarnowa), Wilczyna (okol. Szamotuł), Potulin (okol. Wą¬ growca). Zawady (okol. Tomaszowa Lubelskiego), Kijewice (okol. Przasnysza), Krajkowo (okol. Śremu). Bartne (okol. Gorlic), Jata (okol. Niska), Potok Górny (okol. Biłgoraja). Nietuszkowo (okol. Chodzieży). Kuźnica Grabowska (okol. Ostrzeszowa). Łąka i Futoma (okol. Rzeszowa). Jasionka (okol. Krosna). Kostrzyń (okol. Białobrzegów). 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 �220 Agnieszka Pieńczak komin , nosiła miotłę lub na niej jeździła , siedziała na łopacie chlebowej . Podobno w pobliżu czarownicy wyczuwano również słodki, mdły zapach, powo¬ dujący pogorszenie samopoczucia kontaktującej się z nią osoby . Podczas badań atlasowych pozyskano także inne, interesujące informacje. Okazało się, iż czarownice w pewnych sytuacjach mogły przybierać różne po¬ staci. Według wypowiedzi jednej z osób, po zachodzie słońca potrafiły nawet przemieniać się w przedmiot materialny . 22 23 24 25 26 27 Kiedyś [informator — A.P.] szedł wieczorem drogą. Nagle zobaczył toczące się wprost na niego koło. Rozstawił nogi, a gdy koło wtoczyło się między nie, ścisnął kolana i nagle zobaczył, że to nie koło, ale kobieta. To była czarownica. Prosiła go, by j ą puścił, bo ona w nocy musi się tak przemieniać. Puścił ją, a ona znowu zamieniła się w koło, które potoczyło się dalej (Lubojna, okol. Częstochowy). Wierzono także, iż czarownica ukrywała się pod postacią żaby lub ropuchy, siedzących w pobliżu obory . To przekonanie było rozpowszechnione w polskiej tradycji słownej jeszcze w latach 80. X X wieku, co ukazuje mapa (zob. aneks 1). Niekiedy celowo krzywdzono ropuchę, aby rozpoznać czarownicę. Kobieta, która ukrywała się pod jej postacią, posiadała ranę w tym samym miejscu, co skaleczona ropucha, na przykład na ręce czy na nodze . W niektórych przypadkach, jak twierdzono, czarownice nie wyróżniały się niczym szczególnym pod względem fizycznym od pozostałych członków danej zbiorowości. 28 29 Nie różniły się od innych kobiet we wsi. Nieraz nie wiedzieli nawet, która z kobiet jest czarownicą (Wilcza, okol. Rybnika). Powyższe przekonania odpowiadają tradycyjnym polskim wierzeniom ludo¬ wym, według których czarownicami stawały się najczęściej kobiety. To właśnie im w kulturze ludowej przypisywano kontaktowanie się z siłą nieczystą. Pod względem symbolicznym reprezentowały płciowość, zło i wszelką inną nega¬ tywną działalność. Zbigniew Jasiewicz podkreśla, iż przeświadczenie o szkodliJastrzębia (okol. Radomia). Żurawnica (okol. Zamościa). Jata (okol. Niska), Zdzisławice (okol. Janowa Lubelskiego), Jastrzębia (okol. Radomia). Łąka (okol. Rzeszowa). Zdunek (okol. Ostrołęki). Czas ten uważany jest za okres nasilonej aktywności rozmaitych sił nieczystych. Jest to wierzenie prawdopodobnie pochodzenia zachodnioeuropejskiego (Baranowski 1967: 92). Zarówno ropuchę, jak i żabę jednoznacznie traktowano jako nieczyste, powiązane ze światem podziem¬ nym, uważając je za wcielenie złych duchów (Kowalski 1998: 644-645). Znalazło to nawet odbicie w nazewnictwie. Z literatury etnograficznej wiemy, że na Warmii i Mazurach ropuchę określano nazwą „czarownica" (Szyfer 1975: 159). Suków (okol. Radomia), Lewiczynek (okol. Nowego Tomyśla), Zatom Stary (okol. Międzycho¬ du). Podobne wierzenie występowało na ziemiach zachodnich: Brzezina (okol. Brzegu) — osadnicy z Margoli (okol. Biłgoraja), Starczówek (okol. Ząbkowic Śląskich) — przesiedleńcy z okol. Buczacza. 2 2 23 2 4 2 5 2 6 27 2 8 29 �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 221 wości kobiet i wykonywaniu przez nie szkodliwych praktyk magicznych, silnie zakorzenione u ludów rolniczych, zostało przejęte przez Kościół i uzupełnione koncepcją szczególnej podatności kobiet na szatańskie pokusy (Jasiewicz 1967: 461). Znalazło to również bezpośrednie odbicie w wyobrażeniach dotyczących cech fizycznych i zachowań czarownic, wskazujących wyraźnie na ich społecz¬ ną odmienność. Urbańczyk podaje, że według słowiańskich wierzeń czarowali konkretni ludzie, obdarzeni niezwykłymi predyspozycjami, wyrażającymi się w rzucaniu uroków, odbieraniu krowom mleka, lataniu w powietrzu, wylatywa¬ niu kominem (Urbańczyk 1991: 50). Kazimierz Moszyński wspomina ponadto, że istotne było tu również samo rozróżnienie terminologiczne, bowiem osoby do¬ konujące magii szkodliwej były zwane właśnie czarownikami czy czarownicami, w odróżnieniu od ludzi oddających się pożytecznym zabiegom, czyli znachorów, mądrych, guślarzy, wróżów, lekarzy (Moszyński 1967: 344). Owo wyróżnienie czarownic spośród innych członków społeczności wiejskiej wiązało się szczególnie z ich cechami fizycznymi. Tradycyjne wyobrażenia odno­ towane w literaturze etnograficznej dotyczyły występowania kilku istotnych cech, wyodrębniających osoby zajmujące się czarami. Zwracano uwagę głównie na po¬ szczególne elementy twarzy. Istotne były zwłaszcza oczy, uważane powszechnie za „zwierciadło duszy", stąd też nietypowy kolor czy kształt oczu łączono z cechami nadprzyrodzonymi. Według autora Kultury ludowej Słowian, czerwone oczy od dawna przypisywano wiedźmom i czarownikom, a także osobom złym (Moszyń¬ ski 1967: 609). Potwierdza to również Anna Szyfer — według niektórych wierzeń warmińskich i mazurskich czarownice charakteryzowały złe, kose, czerwone oczy, niekiedy zamiast źrenic miały one w kącikach oczu „kozły" (Szyfer 1975: 159). O „koziełkach" w oczach wspominano także w Wielkopolsce; zwracano tam rów¬ nież uwagę na „ślipia fałszywe" oraz ogólną brzydotę czarownicy, posiadającej wychudłe, cienkie nogi i „grabiaste" stopy (Jasiewicz 1967: 467, 475). Przedmioty i zwierzęta znajdujące się w otoczeniu czarownicy Mieszkańcy wsi wierzyli dawniej, że czarownice w swym otoczeniu posiada¬ j ą określone przedmioty oraz zwierzęta. Przekonania te zostały jednak w niewiel¬ kim stopniu potwierdzone w badaniach atlasowych. Czarownice mają podporządkowane sobie niektóre zwierzęta, które dbają o ich sprawy finansowe, znoszą im pieniądze i inne dobra, na przykład są to koty, gawro¬ ny zwane popularnie krukami (Rudzieniec, okol. Gliwic). Podano również, że czarownica wieszała w izbie na sznurkach butelki, które hałasowały podczas przeciągu , czy też miała na drzwiach domu przybite kołki . 30 30 31 Burakowskie (okol. Węgrowa). Kozietuły (okol. Grójca). 31 �222 Agnieszka Pieńczak Być może popularne dawniej wierzenia dotyczące szczególnych związków czarownic z pewnymi zwierzętami wynikały z ograniczonych kontaktów miesz¬ kańców wsi z osobami podejrzanymi o czary. Były one wyalienowane, mieszkały samotnie, z reguły na granicy wsi, z dala od innych. Symbolicznie znajdowały się w swoistej antyprzestrzeni, poza bezpiecznym i oswojonym terenem wsi, przyna¬ leżnym do lokalnego „kosmosu". Zapewne dlatego wyobrażano sobie, że czarow¬ nice posiadały przedmioty i zwierzęta, które wykorzystywały w odmienny sposób niż reszta społeczności. Według Piotra Kowalskiego, szczególnie koty uważano za wcielenie demonów lub przynajmniej szatańskich pomocników (Kowalski 1998: 242); nieco więcej informacji na ten temat podaje Barbara Ogrodowska. W domu i obejściu czarownicy przebywał zawsze czarny kot, kruk, oswojona mysz (pijąca mleko z jednej miski z kotem), wąż, ropucha lub sowa. Wierzono także, że czarownica albo pokumany z nią diabeł mogą wcielać się w te zwierzęta (Ogrodowska 2001: 40). Aktywność czarownic w okresach granicznych Z badań atlasowych wynika, że wierzono dawniej w szczególną aktywność czarownicy po zachodzie słońca. W jednej z miejscowości jeszcze w latach 80. X X wieku istniał zakaz wpuszczania o tej porze obcych osób do obory, w oba¬ wie przed rzuceniem uroku na zwierzęta . Ponadto uważano, że właśnie po za¬ chodzie słońca „nie wolno mleka wynosić poza chałupe, bo się mleko burdzić będzie" . W celu ochrony przed czarami starano się odpowiednio wcześniej rozpoznać czarownicę — już tylko niektóre z badanych osób pamiętały, w jaki sposób to czyniono. 32 33 Samej z siebie to czarownicy nie można poznać, ale jak wiedzieć, co trzeba zrobić, to ona sama przyjdzie do chałupy (Dębogóra, okol. Gryfina — informację podał przesiedleniec z Rudnej, Polesie). Najbardziej rozbudowane wątki na ten temat pochodziły z terenów południo¬ wej i wschodniej Polski, a przytaczali je szczególnie przesiedleńcy z dawnych Kresów Wschodnich. By rozpoznać czarownicę, proszono dawniej trzech żebra¬ ków o przyniesienie wody pochodzącej z trzech studni oraz gałązek. Zebrane gałęzie należało spalić, a wodę zagotować przed wschodem słońca — wówczas czarownica przychodziła do danego domu . Czarownica mogła ujawnić się rów34 32 33 34 Biskupin (okol. Żnina). Brzegi (okol. Nowego Targu). Gąbice (okol. Gryfic) — informacja dotyczy Wołyńskiego. �223 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic nież w momencie, gdy przyszła do danego gospodarstwa w sprawie pożyczki w świąteczny dzień, na przykład w wigilię Bożego Narodzenia , w Wielką Nie¬ dzielę lub Wielki Poniedziałek . Opisane powyżej przekonania wiązały się z wiarą w szczególną aktywność czarownic w okresach przełomowych, granicznych. Dotyczyło to cyklu roczne¬ go, a głównie niektórych dni świątecznych, oraz granic czasowych cyklu dobo¬ wego. Jak podaje Ryszard Tomicki, solarne, lunarne i kościelne obrzędy przejścia należały do okresów granicznych między różnymi stanami rzeczywistości, stąd też znacznie częściej wtedy niż kiedy indziej pojawiały się istoty demoniczne i czarownice (Tomicki 1981: 39, 41). Wierzono, że osoby obce przychodzące po zachodzie słońca do domu mogły być szczególnie niebezpieczne. O tej porze niechętnie wpuszczano do domu podejrzane osoby w obawie przed potencjal¬ nym nieszczęściem, spowodowanym ich obecnością. Wskazane było stosowanie wówczas odpowiednich zabiegów ochronnych. Według Marii Brylak, gdzienie¬ gdzie szczelnie zamykano obory, kreśląc święconą kredą lub wapnem na ich wro¬ tach znak krzyża, wkładano też pod próg przedmioty żelazne, służące jako środki apotropeiczne (Brylak 1970: 304). 35 36 Profanowanie przez czarownicę czynności religijnych Podczas badań atlasowych odnotowano przekonania o rozpoznawaniu cza¬ rownicy po profanacji przez nią pewnych czynności religijnych. Jak już wspo¬ mniałam, czarownicę można było poznać po zachowaniach odbiegających od norm uznawanych przez daną zbiorowość, w tym również dotyczących aktywno¬ ści związanej z religią . 37 Ta baba, co zbiera zioła po polach i miedzach w oktawę Bożego Ciała, jak w koś¬ ciele nieszpór się odprawia, to była czarownica (Korytów, okol. Grodziska Mazo¬ wieckiego). Czarownica dokonywała swoistej profanacji niektórych czynności religij¬ nych, na przykład podczas rezurekcji wielkanocnej obchodziła z procesją kościół tylko raz, a nie dwa lub trzy razy , podobnie czyniła podczas procesji Bożego 38 Kacwin (okol. Nowego Targu). Januszewice (okol. Włoszczowy). Inne tego typu zachowania czarownicy w Wielkopolsce opisuje również Jasiewicz (1967: 475), natomiast Tomicki podkreśla reifikację języka liturgicznego w związku z mówieniem po łacinie przez czarownice na Kujawach (Tomicki 1981: 35). Futoma (okol. Rzeszowa), Czarna (okol. Dębicy), Lipnica Dolna (okol. Bochni), Goląsza (okol. Będzina), Golczowice (okol. Olkusza), Jastkowice (okol. Tarnobrzegu), Potok (okol. Opatowa), Potok (okol. Kielc), Babice Stare (okol. Pruszkowa). W Ratajach (okol. Wrześni) mówiono, że czarownica w ogóle nie szła w tym dniu z procesją, lecz zostawała w kościele. 35 36 37 38 �224 Agnieszka Pieńczak Ciała ; mogła też modlić się w odmienny sposób . Zdarzało się, że nie wchodzi¬ ła do kościoła, lecz jedynie leżała obok niego plackiem na ziemi . Każda z osób obecnych w kościele podczas mszy mogła rozpoznać kobietę zajmującą się cza¬ rami, gdy wyrwała księdzu nitkę z sutanny i owinęła j ą sobie wokół palca. Ujaw¬ niona w ten sposób czarownica miała mieć skopek na głowie . Uważano także, że czarownica nie znosiła krzyży, dlatego na Wniebowstąpienie leżała „na krzyż do góry nogami" ; potrafiła również wchodzić na krzyż „gołym tyłkiem" . Cza­ rownicą bowiem — jak gdzieniegdzie wierzono — można było zostać „trąc dupę po Bożej Męce" . Uczestnictwo w obrzędowości kościelnej było dla mieszkańców wsi swoistym dowodem przynależności do boskiego porządku świata. Ryszard Tomicki słusz¬ nie zauważa, że traktowano je jako jeden z istotnych obowiązków ludzi wobec Boga i świętych, mających zapewnić podtrzymanie naturalnego i pożądanego biegu wypadków (Tomicki 1981: 47). Jak pisze dalej autor, istotą działań czarowniczych było naruszanie naturalnego porządku w świecie, przez wykonywanie czynności odwrotnie, „na wspak" (Tomicki 1981: 53). 39 40 41 42 43 44 45 Odbieranie przez czarownice mleka krowom Powszechnie uważano, iż czarownica utrzymywała ożywione kontakty z dia¬ błem. Zawierała z nim pakt, biorąc udział w orgiach i bluźnierczych rytuałach, a w zamian za to pobierała od szatana tajemne nauki, głównie w zakresie technik magicznych (Ogrodowska 2001: 39). Były to reminiscencje motywów przynie¬ sionych przez Kościół z Zachodu i dopasowanych do lokalnych warunków wsi polskiej (Jasiewicz 1967: 469). Przekonania te odnajdujemy również w materia¬ łach zebranych podczas badań atlasowych. Opowiadali, że taka, co to robiła czary, to musi z diabłem być, bo innego prawa nie ma (Lipnica Wielka, okol. Nowego Targu). Demon ten pomagał jej w czarowaniu, a w szczególności w odbieraniu mleka okolicznym gospodarzom. Świadczy o tym chociażby następująca wypowiedź: Słupia (okol. Jędrzejowa), Lelów (okol. Włoszczowy). Gułów (okol. Łukowa). Modła (okol. Głogowa) — informację podali przesiedleńcy z Klimkówki (okol. Gorlic). Ryczeń (okol. Góry Śląskiej) — informację podali przesiedleńcy z miejscowości Prużany (Nowo¬ gródzkie). Z literatury przedmiotu dowiadujemy się, że skopki te z reguły nie były widoczne dla innych osób, oprócz księdza (Ogrodowska 2001: 40). Topolany (okol. Białegostoku). Promnik (okol. Kielc). Wierzenie to odnotowano także u osadników: Modła (okol. Głogowa) — osadnik ze Święciechowa (Lubelskie). Rudziniec (okol. Gliwic). 39 4 0 41 4 2 43 4 4 45 �225 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic Były dwie siostry, jedna miała dużo mleka, druga — nie. Poprosiła więc siostrę, by jej pomogła. Poszły na łąkę, tam rosła kępa rokity. Czarownica powiedziała: „Rokita, rokita, przyszła do Ciebie kobita, niesie duszę i ciało, bo jej się masła zachciało". W tej rokicie mieszkał diabeł — przez takie zaklęcie wchodziła z nim w konszachty i mogła zdobywać mleko (Rudziniec, okol. Gliwic). Sądzono, iż czarownica odbierała mleczność krowom, sprawiając, że mleka było mało, było chude lub zmieszane z krwią. Według danych przytoczonych przez Marię Brylak, wierzono, że czarownica potrafiła doić mleko także z wszyst¬ kich żyjących stworzeń, na przykład z królików czy myszy, a nawet z przedmio¬ tów martwych, jak powróz, uzda, kij (Brylak 1970: 303). Panowało przekonanie, że kontakty z diabłem zapewniały czarownicy wyższy status materialny. Zgodnie z informacjami z południowej Polski, kobiety zajmu¬ jące się czarami posiadały więcej dóbr niż inni członkowie społeczności lokalnej. Należące do nich krowy dawały więcej mleka , a więc czarownice wytwarzały więcej masła od innych , a czasem — jak wierzono — odbierały mleko całej wiosce, same mając go w nadmiarze . Czarownica, na przykład, otrzymywała pełne naczynie masła, wlewając do maselnicy jedynie odrobinę śmietany. 46 47 48 Gospodyni robiła masło i jej ciągle nie wychodziło, poszła do sąsiadki pożyczyć maselnicę, a ona mówi do gospodyni: „Rób masło wieczorem, to dużo będzie". Tak też zrobiła, masła było dużo; rozdzieliła na kupki i mówi: „Dzięki ci Boże" — a tu za oknem głos jej podpowiada: „Nie mów dzięki ci Boże, mów dzięki ci Jasiu" [diabeł — A.P.]. Gdy nie powiedziała tego — masło się wściekło. Sąsiadka była ciotą (Szklana Huta, okol. Sieradza). Znalazło to nawet odbicie w niektórych powiedzeniach — gdy danej osobie nadspodziewanie wiodło się w życiu, mawiano że „ma ciotę" . Informator nie sprecyzował bliżej tego stwierdzenia, można jedynie przypuszczać, iż chodzi tu o obecność czarownicy w danym gospodarstwie. Czarownica mogła odbierać mleko, wykonując rozmaite zabiegi magiczne, odbywane z reguły w okresach granicznych. Podczas czarowania istotne znacze¬ nie miały nie tylko przedmioty związane z krową czy oborą, ale również wypo¬ wiadane zaklęcia (zob. aneks 2). 49 [Czarownice] jeździły na „ozogach" [miotłach do wymiatania pieca chlebowego — A.P.] po krzyżowych drogach i szkodziły ludziom. Jeździły (...) rano przed 46 47 48 49 Głuchów (okol. Staszowa), Słupia (okol. Jędrzejowa). Korczyska (okol. Łaska). Zakrzewo (okol. Rawicza). Krzycko Wielkie (okol. Leszna). „Ciota" to określenie czarownicy, popularne w Wielkopolsce. �226 Agnieszka Pieńczak wschodem słońca po łące i zbierały rosę, mówiąc przy tym: „moje mleczko, moje mleczko" (Borszowice, okol. Jędrzejowa) . 50 Czarownica mogła również w tym celu chodzić rankiem po łące, mówiąc: „Trzecia część dla mnie, czyli śmietana!" . W pewnych przypadkach można było odzyskać mleko — nie tylko poprzez wykonanie odpowiednich zabiegów, ale również wypowiedzenie magicznej for­ muły, stanowiącej dokończenie słów czarownicy: „Biorę pożytek, ale nie wszy­ tek!". Pamiętano nawet, iż jakiś mężczyzna zebrał kilka gałązek ziela i kończąc wypowiedź czarownicy, rzekł: „A ja wszytek!", co w konsekwencji spowodowa¬ ło wyciek mleka z końskiej uprzęży. Podobny wątek przytoczono w Całowaniu (okol. Otwocka), gdzie pewien mężczyzna widział kobietę zbierającą zioła. Ów mężczyzna szedł za czarownicą w znacznej odległości, zbierał te same zioła i bił lejcami po miedzy, mówiąc: „A ja reszte, a ja reszte!". Po powrocie do domu po­ wiesił zioła w stajni, a wtedy zaczęło lecieć z nich mleko . Znano również inne sposoby odbierania mleka, do których zaliczano przede wszystkim „złe spoj¬ rzenie" czarownicy , pochwalenie przez nią czegoś (np. „Ale bedzieta mieli mleka!" ), wymówienie określonego przekleństwa oraz pożyczenie przez nią czegoś z cudzego gospodarstwa . Tego typu formuły słowne były istotne w myśleniu magicznym. Piotr Kowal¬ ski pisze, że słowo jest równie ważne jak gest, a mówienie o czymkolwiek zakła¬ da zmysłową obecność przedmiotu wypowiedzi (Kowalski 1998: 296). Tę myśl szerzej rozwija Anna Engelking, stwierdzając, iż słowa wypowiedziane spełniają się, mają moc uobecniania, przywoływania tego, do czego się odnoszą—tak jak­ by nazwa była związana z desygnatem więzią naturalną. Jak ujął to Gerardus van der Leeuw, „kto wypowiada słowa, wprawia w ruch moce" (za Engelking 2000: 75). Dlatego też polskie czarownice często mówiły: „zbieram pożytek, ale nie 51 52 53 54 55 56 57 W Wodzieradach (okol. Łaska) i Pniewie (okol. Kutna) czarownica odbierała również mleko krowie, zbierając poranną rosę. Wiszniów (okol. Hrubieszowa). W Węglewie (okol. Konina) przytoczono podobne opowiadanie: „Czarownica chodziła po łąkach po Bożym Ciele. Rękami zagarniając, mówiła: «Bierę dobytek, ale nie wszytek!». Szedł za nią chłop i mówił: «A ja resztę!». Po przyjściu do domu chłop powiesił lejce, to leciało z nich mleko. On widział, jak czarownica odbiera mleko". We wsi Ogrodziska (okol. Lubina) informator pochodzący z Lwowskie¬ go podał jedynie, że czarownica chodzi z lejcami po łące i zbiera rosę. Zdzisławice (okol. Janowa Lubelskiego), Żurawnica (okol. Zamościa), Bogoria (okol. Sandomie¬ rza), Psucin (okol. Pułtuska), Wierzchlesie (okol. Sokółki), Smolniki (okol. Szubina) i in. Grabczak (okol. Opola). Wierzenie znali także przesiedleńcy z okolic Buczacza, mieszkający w Starczówku (okol. Ząbkowic Śląskich). Węglew (okol. Konina). Wróblów (okol. Wschowy). Wola Owsiana (okol. Kutna), Gwiazdowo (okol. Sławna). Szczególnie niebezpieczne było to tuż po ocieleniu się krowy — Niebieszczany (okol. Sanoka), Jastkowice (okol. Tarnobrzegu), Nosów (okol. Opatowa). 5 0 51 5 2 53 54 55 56 57 �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 227 wszytek", zapewniając sobie na dłuższy czas powodzenie w odbieraniu mleka krowom okolicznych gospodarzy. Zróżnicowanie przestrzenne czarownictwa w świetle badań atlasowych Badania atlasowe wykazują, że niektóre z zagadnień analizowanych w arty­ kule w większym stopniu zachowały się w latach 80. X X wieku w południowo¬ -wschodniej Polsce aniżeli w innych częściach kraju. Związane były one głównie z rozpoznawaniem czarownicy po wyglądzie oraz na podstawie obserwowane­ go profanowania przez nią pewnych czynności religijnych. Być może wpłynę­ ła na to większa zachowawczość kultury ludowej na tym terenie lub też sam sposób prowadzenia badań. Pod względem przestrzennym, elementy te w pół­ nocno-wschodniej Polsce występują jednak w rozproszeniu, nie tworząc więk­ szych skupisk. Na tej podstawie można więc przypuszczać, iż dawniej tworzyły one znacznie rozleglejsze zasięgi, czyli były powszechniejsze niż w okresie pro¬ wadzenia badań. Stosunkowo zwarty zasięg niektórych zjawisk zauważa się nato­ miast w Wielkopolsce. W kilku wsiach tego regionu pamiętano głównie o rozpo¬ znawaniu czarownicy na podstawie jej wyglądu, tylko w jednej wsi wspominając o jej odmiennych zachowaniach w kwestii religijności. Inne przekonania, zwią¬ zane na przykład z ukrywaniem się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy, okazały się w latach 80. X X wieku żywe na obszarze Polski, o czym świadczy opracowana mapa (aneks 1). Z cech tego zasięgu można jednak wnioskować, że wierzenie to w owym okresie zaczynało stopniowo zanikać, gdyż w wielu miej¬ scowościach nie odnotowano jego występowania, a rzadziej — stwierdzono brak odpowiedzi. Mimo to, można było uznać je za wciąż istotny element folkloru badanych społeczności. Zakończenie Na podstawie zebranego materiału można stwierdzić, iż w pamięci badanych, wywodzących się głównie z grona osób starszych, zachowało się jeszcze nieco cennych informacji dotyczących czarownictwa. O ich wartości świadczy fakt, że pochodzą one z badań prowadzonych w całej Polsce, mniej więcej w jednako¬ wym okresie, z użyciem w tym celu jednolitego kwestionariusza. Dzięki temu materiały stanowią istotne uzupełnienie dotychczasowych źródeł poświęconych czarownictwu. Jak się okazało, wiele z tych informacji posiada jednak fragmen¬ taryczny charakter, zachowując się w pamięci badanych jedynie w szczątkowej formie. Badania wskazały ponadto na różnorodność uzyskanych opisów. Dotyczy to chociażby cech fizycznych kobiet zajmujących się czarownictwem. Większość �228 Agnieszka Pieńczak z tych danych wskazuje jednak na wyraźną odmienność tych osób od innych członków społeczności. To, co tworzy pewną wspólną płaszczyznę analizowa¬ nych przekonań, dotyczy szczególnych zachowań czarownic, odbiegających od powszechnie przyjętych norm w zakresie religijności czy działalności gospo¬ darczej. Bardzo zróżnicowane są opisy sposobów odbierania mleka, pokazujące lokalne odrębności poszczególnych wątków. Wspólne w nich jednak jest to, iż czarownica posługuje się w tym celu pewnymi obiektami i wypowiada magiczne formuły. Jak się okazało, rozpoznawanie domniemanych czarownic w czasie prowa¬ dzonych badań nie było już tak istotne, jak wcześniej, kiedy warunki życia na wsi były znacznie trudniejsze, a przy tym — jak wierzono — czary zapewnia¬ ły lepszy status materialny. Co jeszcze istotniejsze, nastąpiły głębokie zmiany w mentalności mieszkańców wsi. Nie zaskakuje więc fakt, że badania atlasowe prowadzone w latach 80. X X wieku ukazały, iż czarownictwo należy do zjawisk zanikających w kulturze ludowej badanych społeczności lokalnych. Słowa kluczowe: Polski Atlas Etnograficzny, przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych, wierzenia ludowe, tradycyjne czarownictwo, sposoby rozpoznawania czarownicy �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 229 Aneks 1. Mapa ukazująca występowanie przekonania o ukrywaniu się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy I 5 | 6 1 7 l 8 l 9 |10111112113|14115116 J17 J 1 8 | 1 9 1 2 0 [21J22123l2A-t25|26|27t2BJ29130J31 j3213313A-135|36)37|38|39 k o l Objaśnienia znaków: Czarownica w celu odbierania mleka może przybierać postać: 1 — żaby, 2 — ropuchy, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 80. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). �230 Agnieszka Pieńczak Aneks 2. Obiekty wykorzystywane przez czarownicę podczas odbierania mleka krowom W poniższym zestawieniu wyodrębniono poszczególne obiekty stosowane przez czarownicę podczas odbierania mleka (w tym celu czarownica wykorzy­ stywała niektóre części stroju, narzędzia gospodarskie, pożywienie oraz elemen­ ty środowiska naturalnego). Obiekty te wykorzystywane są do wykonywania od¬ powiednich czynności magicznych. OBIEKTY używane przez czarownicę Sposób wykonywania czynności magicznych masło zostawia je w stajni , topi je na słupie u danych gospodarzy biała narośl podobna do sera zostawia j ą na progu stajni gałąź chodzi z nią po bruzdach i powtarza „biorę pożytek, ale nie wszytek" (z gałęzi jakoby trysnęło mleko, a później okazało się, że krowa należąca do jednej z kobiet we wsi utraciła mleko) 58 59 60 61 garść powietrza idzie przez wieś i chwyta powietrze w garść, a następnie kładzie je do koszyka — tam, gdzie przechodziła, tam „krowy się nie doiły" 62 źdźbło słomy wyrywa je ze strzechy grudka ziemi bierze ziemię spod krowich kopyt „do trzeciego razu" , zbiera ręką śla­ dy krów pędzonych na pastwisko , udojone na pastwisku mleko wlewa w krowie ślady 63 64 65 66 krowie łajno przesuwa je , zbiera j e wierzba, słupek w oborze doi j e maselnica chodzi z nią po granicach butelka rozlewa mleko w pobliżu butelki, a następnie podrzuca pustą butelkę pod oborę 67 68 lub pali nim w piecu , 69 70 71 72 Łęki Strzyżowskie (okol. Krosna). Jastkowice (okol. Tarnobrzegu). Niebieszczany (okol. Sanoka). Kaliski (okol. Łosic). Łysaków (okol. Mielca). Lipnica Dolna (okol. Bochni), Stawce (okol. Kraśnika). Głuchów (okol. Staszowa), Pątnów (okol. Wielunia). Zapałów (okol. Jarosławia), Załucze (okol. Włodawy), Promnik (okol. Kielc), Dzierzązna (okol. Sieradza). Załucze (okol. Włodawy). Kopisk (okol. Białegostoku). Gola (okol. Olesna), Kocierzowy i Mała Wieś (okol. Radomska), Modliszewice (okol. Koń¬ skich). Obidowa, okol. Nowego Targu. Nosów (okol. Opatowa). Ciszkowo (okol. Czarnkowa). Szerzyny (okol. Jasła). 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 7 0 71 7 2 �231 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic worek zbiera do niego mleko, chodząc wcześnie rano po miedzy fartuch trzepie nim w kierunku krowy , pociąga za sznurki , przywiązuje burcok (zapaskę) i idzie koło krowy, którą sobie upatrzyła we wsi; po po­ wrocie do domu odwiązuje zapaskę i przywiązuje j ą do drabiny, a na¬ stępnie pociągając za troki fartucha, doi do wiadra mleko, zawieszając później fartuch w innych miejscach 74 73 75 76 ręcznik zbiera nim rosę na łące chustka ciągnie za rogi chustki sznur chodzi po polach i „ciągnie sznur" , doi mleko ze sznura zawieszonego na płocie należącym do osoby, której krowę chce zaczarować ; na dro¬ dze, po której goniono krowy na pastwisko, baba rozciągała sznurek, coś mówiła i podrzucała siteczko — krowy traciły mleko 77 78 79 80 81 sito wiosną czarownice latały po łąkach z rzeszotem i mówiły: „biere poży¬ tek, ale nie wszytek" 82 cep wylewa mleko na ziemię i młóci je cepem gwóźdź przybija do ściany i doi go zioła zbiera je i wypowiada specjalną formułę — z reguły: „zbieram pożytek, ale nie wszytek" , zbiera je do podołka , zbiera je na miedzach wiosną , gotuje je w południe 83 84 85 86 87 88 BIBLIOGRAFIA Baranowski B. 1951 Najdawniejsze procesy o czary w Kaliszu, Lublin, Łódź: Polskie Towarzy¬ stwo Ludoznawcze. 1952 Procesy czarownic w Polsce w XVII i XVIII wieku, Łódź: Łódzkie Towa¬ rzystwo Naukowe. 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 Rudziniec (okol. Gliwic). Potok (okol. Opatowa). Grabniak (okol. Garwolina). Dęba (okol. Puław). Wierzchlesie (okol. Sokółki). Krzycko Wielkie (okol. Leszna). Komorów (okol. Kolbuszowej). Babice (okol. Oświęcimia). Łysaków (okol. Mielca). Potulin (okol. Wągrowca). Dęba (okol. Puław). Łąka (okol. Rzeszowa). Żochy Stare (okol. Wysokiego Mazowieckiego). Nienadowa (okol. Przemyśla), Wola Korzeniowa (okol. Szydłowca). Łąki Strzyżowskie (okol. Krosna). Orle (okol. Radziejowa). �232 1967 Brylak M . 1970 Agnieszka Pieńczak Zanik tradycyjnego chowu krów oraz wierzeń i zabobonów z nim związanych na terenie obecnego województwa łódzkiego, Łódź: Państwowe Wydawnic¬ two Naukowe. Wierzenia ludowe, w: R. Reinfuss (red.), Monografiapowiatu myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 285-308. Buchowski M . 1987 Czarownictwo, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Termi¬ ny ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 59-60. Engelking A . 2000 Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław: Wydawnictwo Funna. Jasiewicz Z. 1967 Czary, w: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 457-486. Kłodnicki Z. 2001 Polski Atlas Etnograficzny — historia, stan obecny, perspektywy, „Lud" 85, s. 239-275. Kolberg O. 1962 a Krakowskie, Dzieła Wszystkie, t. 7, cz. I I I , Wrocław, Poznań: Polskie To¬ warzystwo Ludoznawcze. 1962 b Lubelskie, Dzieła Wszystkie, t. 17, cz. I I , Wrocław, Poznań: Polskie Towa¬ rzystwo Ludoznawcze. 1965 a Pomorze, Dzieła Wszystkie, t. 39, Wrocław, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1965 b Śląsk, Dzieła Wszystkie, t. 43, Wrocław, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1967 Tarnowskie-Rzeszowskie, Dzieła Wszystkie, t. 48, Wrocław, Poznań: Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze. Kowalski P. 1998 Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa, Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Lebeda [Pieńczak] A. 2002 Wiedza i wierzenia ludowe, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego, t. 6, Wrocław, Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uni­ wersytet Śląski, Filia w Cieszynie. Mieczkowska D. 1987 Nietolerancja i zabobon w Polsce w XVII -XVIII wieku, Warszawa: Książka i Wiedza. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa: Książka i Wiedza. Ogrodowska B. 2001 Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Księży Werbistów. �233 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic Szyfer A. 1975 Tomicki R. 1981 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków, Olsztyn: Wydawnic¬ two Pojezierze. Religijność ludowa, w: M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia polska. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław: Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich, s. 29-70. Urbańczyk S. 1991 Dawni Słowianie. Wiara i kult, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Agnieszka Pieńczak THE WAYS OF RECOGNISING SUPPOSED WITCHES (IN T H E L I G H T OF THE STUDY OF T H E POLISH ETHNOGRAPHIC ATLAS) (Summary) Descriptions of different forms of traditional witchcraft in Poland can be found in the earliest ethnographic works. However, they are fragmentary and often presented as part of a broader discussion of beliefs, magic and fortune telling. The article is based on unpublished materials of the Polish Ethnographic Atlas, collec­ ted in the 1980s of the 20 c. One of the main assumptions of the Atlas was to show the cultural diversity of different elements of traditional culture. Belief in witchcraft became very strong particularly in the 16 and 17 centuries, mainly because of the bad economic situation. Even as late as the second half of the 20 c. in rural communities some people were suspected of witch practices. The article discus¬ ses selected aspects of traditional witchcraft, in particular ways of recognising witches (on the basis of the external appearance, characteristic objects, profanation of religious practices etc.). Some of the beliefs analysed in the article are still present, particularly in eastern Po¬ land. However, the material gathered in the Atlas is rather fragmentary. th th th th Key words: Polish Ethnographic Atlas, spatial description of cultural phenomena, folk beliefs, traditional witchcraft, ways of recognising a witch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a24acf6212832292ed63c8077f927966.pdf 80d7a758362eb98890b53bd96cdb5336 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4119 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J e r z y Ł o ­ z i ń s k i , J a c e k O l ę d z k i , R o m a n Reinfuss (z-ea r e d . nacz.). Układ graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. Tłumacze­ n i a —• D o r i s R o n o w i c z ( a n g . ) i N a t a l i a S t a s i ń s k a ( r o s . ) Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 4 8 . War­ �T R E SC Ksawery Piwooki Rzeźba ludowa Tadeusz Chrzanowski Prymitywna rzeźba kamienna na Śląsku Koman Roinfuss Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu 131 151 . . . 107 Anna Kunczyńska-Iraoka Krzyże rzeźbiono i monolityczne figury drewniane z Mało­ polski ' 181 Aleksander Jackowski Współczesna rzeźba zwana ludową 19!) Ludwig Zimmeror Rozważania w obliczu i>w. Michała Archanioła, wyrzeźbio­ nego w 1971 roku przez Władysława Chajca z Kamienicy Górnej 225 Aleksander Jackowski Wybitni rzeźbiarze okresu powojennego — omówienie ankiety 24J K R O N I K A Za okres 1-V1 l'J70 240 SUMMARY OF A R T I C L E S 252 PE3KDME 254 X a o k ł a d c e : Jan Wszołek, Rożnowiee, gm. Biecz, woj krośnieńskie. Portret rodzinny, płaskorzeźba w drewnie, polichrom., wym. 58x44 cm. 1904 r. Fot.: J. Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f29d5968c3ba7f188576e07061038d1.pdf 82841b203e16698a6f340f11ee8bc104 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4426 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4118 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.123-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I X — X I I Imprezy folklorystyczne i regionalne 26.X — w Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w T o r u n i u o d b y ł o się X I Spotkanie z Folklorem. W programie i m p r e z y zorganizowano w y s t ę p y Regionalnego Zespołu „ P a ł u k i " i kiermasz p a ł u c k i c h wyrobów ludowych. * Konkursy i wystawy l . X — w Łódzkim Domu Kultury o t w a r t a z o s t a ł a W y s t a w a Wojskowej T w ó r c z o ś c i Plastycznej, zorganizowana przez GZP, W y d z . K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u m . Ł o d z i oraz Z a r z ą d P o l i t y c z n y Pomorskiego O k r ę g u Wojskowego. N a w y s t a w ę n a d e s ł a n o ze wszystkich o k r ę ­ gów wojskowych 800 prac, z k t ó r y c h zakwalifikowano 344. A u t o r z y najcie­ kawszych prac o t r z y m a l i nagrody i w y ­ różnienia. * LX — w Muzeum Kujawskim we W ł o c ł a w k u o t w a r t e z o s t a ł o I I Bien­ nale Fajansu W ł o c ł a w s k i e g o , zorgani­ zowane przez M u z e u m , Włocławskie Z a k ł a d y Ceramiki S t o ł o w e j , M K i S , W y d z . K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u W o j . O t w a r c i a dokonał członek Biura Politycznego, wicepremier, minister K u l t u r y i S z t u k i — J ó z e f Tejchma. * 6.X — w Państwowym Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t a z o s t a ł a pokonkursowa w y s t a w a i n s t r u ­ m e n t ó w ludowych z terenu Mazowsza. Organizatorami w y s t a w y b y l i : Muzeum i Cepelia. * 16,X — w Muzeum Regionalnym w Radomsku o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a pn. „ K w i a t y z K o z i e g ł o w ó w " , zorgani­ zowana przez Muzeum i Sp. „ Z a w a d a " . * 20.X — w P a ń s t w o w y m Etnograficznym w Warszawie w y s t a w ę ponad 300 r y t u a l n y c h dowych masek N u s a n t a r y ze Andrzeja W a w r z y n i a k a (obecnie Azji i Pacyfiku w Warszawie). Muzeum otwarto i obrzę­ zbiorów Muzeum * 6.XI — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie o t w a r t o p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę m a l a r s t w a nieprofesjonalnego G ó r n o ś l ą s k i e g o O k r ę g u P r z e m y s ł o w e g o pn. „ Z y c i e R e g i o n u " . Organizatora mi b y l i : M u z e u m w Z a b r z u , Państwowe Muzeum Etnograficzne A 1975 w Warszawie, U r z ą d W o j . w K a t o w i c a c h , W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki. Komisarzem wystawy i autorem katalogu była, m g r K r y s t y n a K a c z k o . Pokazano prace 43 a u t o r ó w , m . i n . B r o n i s ł a w a i Euge­ niusza K r a w c z u k ó w , E w a l d a G a w l i k a , Pawła Wróbla. W grudniu wystawę przeniesiono do M u z e u m Etnograficznego w Toruniu. * 29—30.XII — w Państwowym Mu­ zeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o d b y ł y się w y s t ę p y beskidzkich z e s p o ł ó w k o l ę d n i c z y c h , k t ó r o n a s t ę p n i e przedefi­ l o w a ł y u l i c a m i Warszawy. I m p r e z ę zor­ ganizowano p r z y w s p ó ł p r a c y R a d y G ł ó w ­ nej Federacji Z S M P . K 1 3 . X I — w Rzeszowie r o z s t r z y g n i ę t o konkurs p n . „ K o w a l s t w o ludowe w o j . rzeszowskiego" zorganizowany przez M u ­ zeum O k r ę g o w e w Rzeszowie. D o u d z i a ł u w konkursie zaproszono 195 k o w a l i , z k t ó r y c h u d z i a ł wzięło 15-tu. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m mgr I n g i Sapeta p r z y z n a ł o nagrody z funduszu M K i S . N a g r o d ę I o t r z y m a ł J a n Szajnar, w. Kosina, nagrody I I — Marcin Maj­ cher, w . J a g i e ł ł ą , J a n M a r g a ń s k i , K o l ­ buszowa D o l n a . P o n a d t o przyznano 3 nagrody I I I oraz 4 w y r ó ż n i e n i a . * 16.XI — w Gdańsku otwarta została V Wojewódzka Wystawa Plastyki Ama­ torskiej. Zaprezentowano t u prace na­ grodzono na V P r z e g l ą d z i e Plastyki A m a t o r s k i e j zorganizowanym przez W o j . O ś r o d e k K u l t u r y i W R Z Z . Z okazji w y s t a w y zorganizowano s e m i n a r i u m po­ ś w i ę c o n e zagadnieniom p l a s t y k i amator­ skiej, joj f u n k o j i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o ­ twórczej . * 2 4 . X I — w Muzeum Regionalnym w Żywcu otwarto pokonkursową wy­ stawę haftu żywieckiego. Organizatorami k o n k u r s u b y l i : Cepelia, Z M L i g i K o b i e t w Ż y w c u oraz M u z e u m . N a k o n k u r s n a d e s ł a n o p o n a d 100 prac, z k t ó r y c h z a k w a l i f i k o w a n o 73. N a w y s t a w i e po­ kazano r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n e adaptacjo haftu regionalnego. J u r y konkursowe p r z y z n a ł o : na­ grody T — M a r i i Dendys, M a r i i Jafernik oraz Helenie K u p c z a k — mieszkankom Sopotni M a ł e j . Ponadto przyznano 4 na­ grody I I , 7 n a g r ó d I I I oraz 5 w y r ó ż n i e ń . * X I — w łańcuckim Domu Kultury o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a prac rzeszow­ skich t w ó r c ó w l u d o w y c h . * X I — w Muzeum Etnograficznym w T o r u n i u o t w a r t e z o s t a ł y dwie w y s t a w y sztuki ludowej: 1 — wystawa rzeźb Wła­ d y s ł a w a L i c y , zorganizowana z okazji 25-locia jego p r a c y a r t y s t y c z n e j . 2 — w y s t a w a p n . „ M e b l e ludowe p ó ł n o c n e j P o l s k i " , na k t ó r e j pokazano o b i e k t y ze z b i o r ó w m u z e ó w : Archeologiczno-Historycznego w Koszalinie, E t n o g r a ­ ficznego w T o r u n i u , Kaszubskiego w K a r ­ tuzach, Mazurskiego w Szczytnie, N a r o ­ dowego — D z i a ł E t n o g r a f i i w G d a ń s k u , Z i e m i Z ł o t o w s k i e j w Z ł o t o w i e oraz P a r k u Etnograficznego we Wdzydzach K i ­ szewskich i O l s z t y n k u . * X I — w Woj. Ośrodku cania K a d r Medycznych w Dokształ­ Szczecinie o t w a r t o w y s t a w ę amatorskiej twórczości plastycznej p r a c o w n i k ó w S ł u ż b y Zdrowia. * 2 4 . X I — w Muzeum Regionalnym w Radomsku otwarta została wystawa pn. „ R z e ź b a w w ę g l u , graficie i ł u p k u węglowym rybnickiego okręgu węglowe­ go", zorganizowana prz< z Muzeum i Sto­ warzyszenie I n ż y n i e r ó w i T e c h n i k ó w Górnictwa w Rybniku. Na w y s t a w i e pokazano dorobek konkursu, w którym udział wzięło 21 t w ó r c ó w , w w i ę k s z o ś c i górników R O W . N a d e s ł a n o 75 prac. N a g r o d ę I za r z e ź b ę w w ę g l u p t . „ T r a n s p o r t w k o p a l n i " o t r z y m a ł Alfred Piątek z kopalni „Rydułtowy", na­ g r o d ę I I za r z e ź b ę w w ę g l u p t . „ G ó r n i c z y t r u d " z d o b y ł J ó z e f Faber, z kopalni „ J a n k ó w ice", nagrody I I I — J a n K d z u k , Henryk Michalik, Ryszard Trybulski. * 2 7 . X I — w Muzeum Regionalnym w O s t r o w c u Ś w i ę t o k r z y s k i m rozstrzy­ g n i ę t o k o n k u r s k o w a l s t w a artystycznego dla t w ó r c ó w z w o j e w ó d z t w kieleckiego i radomskiego. 16 k o w a l i nadesłało ok. 100 prac. N a g r o d ę I otrzymał K r z y s z t o f J a k u b i a k z Rajca k . R a d o m i a , n a g r o d y I I — Tadeusz S k w i r a z Ma­ r i a n o w a i Tadeusz Markiewicz z Wierz­ chowin. Ponadto p r z y z n a n o 4 nagrody I I I i 3 wyróżnienia. N a g r o d y u f u n d o w a ł o Sp. Zrzeszenie W y t w ó r c ó w R z e m i o s ł a Ludowego i A r t y ­ stycznego „Milenium" w Krakowie. W grudniu otwarta została wystawa pokonkursowa. * 4 . X I I -— na Rynku Krakowskim i w Muzeum Historycznym w Krakowie o d b y ł się X X X I V K o n k u r s Szopki Krakowskiej. Wzięło w nim udział 62 szopkarzy (w t y m 15 po raz pierwszy), k t ó r z y p r z e d s t a w i l i 72 szopki. J u r y pod p r z e w o d n i c t w e m mgr Sła­ womira Wojaka, dyrektora Muzeum Historycznego, p r z y z n a ł o nagrody na­ s t ę p u j ą c e : w grupie szopek dużych n a g r o d ę I o t r z y m a ł J a n M a l i k , nagrody I I — Tadeusz G i l l e r t , Z d z i s ł a w D u d z i k i E d w a r d R o m a n i k ; w grupie szopek średnich, nagrody I — W i t o l d Głuch, Władysław Łesyk i Stanisław Paczyński, n a g r o d y I I — Zuzanna i W i e s ł a w A d a m ­ scy oraz Aleksander J u r k i e w i c z ; w grupie szopek m a ł y c h nagrody I otrzymali: Z y g m u n t Grabarski, A n t o n i W o ł e k i W ł a ­ d y s ł a w M a l i k , nagrody I I — B r o n i s ł a w P i ą c i k , Maciej Moszów. Ponadto p r z y ­ znano 12 n a g r ó d I I I , 3 n a g r o d y I V i 36 w y r ó ż n i e ń . Nagrodę specjalną Telewizji K r a k o w s k i e j o t r z y m a ł naj­ m ł o d s z y z a u t o r ó w , Aleksander B a r a n . * 6 . X I I — w M u z e u m Archeologicz­ n y m we W r o c ł a w i u o t w a r t o w y s t a w ę p r e z e n t u j ą c ą X P r z e g l ą d Plastyki A m a ­ torskiej Dolnego Ś l ą s k a . Do tegorocznego P r z e g l ą d u zgłosiło się 407 twórców, 123 �k t ó r z y n a d e s ł a l i 5.540 prac. N a w y s t a w ę z a k w a l i f i k o w a n o 399 prac 190 a u t o r ó w . P o z i o m w y s t a w y b y ł w y s o k i , a szozególnie w y r ó ż n i a ł y się r z e ź b y i malarstwo M i c h a ł a Rusowicza, gwasze i akwarele M a r i i Słonicz oraz r z e ź b y J ó z e f a W a ­ liczka,, (aj) * 1 0 . X I I — w Krakowie rozstrzygnię­ t y z o s t a ł k o n k u r s n a k o r o n k i klockowe, zorganizowany przez S p ó ł d z i e l n i ę Pracy R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego „ K o r o n k a " w B o b o w e j . W konkursie u d z i a ł wzięło 91 k o b i e t i 1 m ę ż c z y z n a ; w sumie n a d e s ł a n o 138 prac. Wszyscy uczestnicy są c h a ł u p n i k a m i p r a c u j ą c y m i dla sp-ni „ K o r o n k a " , ale na k o n k u r s n a d e s ł a l i prace nie b ę d ą c e d o t ą d w p r o ­ d u k c j i . Poziom k o n k u r s u b y ł w y ż s z y i bardziej w y r ó w n a n y , niż w konkursie poprzednim. Jury pod przewodnictwem mgr Z d z i s ł a w a Szewczyka p r z y z n a ł o nagrody. I — o t r z y m a l i Zofia Ziomek, M a r i a D o m i n i M a r i a Gucwa z Siedlisk, Genowefa P i w o w a r i Helena Tarasek z Biesnej, Czesława Wiejaczka z Ł u ż n e j , Anna Z i ę b a i J a n Z i ę b a ze S t r ó ż n e j . Ponadto p r z y z n a n o 13 n a g r ó d d r u g i c h (po 1300 zł), 14 n a g r ó d I I I oraz 28 w y r ó ż n i e ń . Ł ą c z n i e fundusz n a g r ó d p r z y z n a n y c h przoz Z w i ą ­ zek „ C e p e l i a " w y n o s i ł 60.950 zł. (wg EFP) * 14. X I I — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie mgr H a l i ­ na Olędzka przedstawiła pochodzące ze z b i o r ó w M u z e u m obrazy S t a n i s ł a w a K a r u l a k a oraz W ł a d y s ł a w a R y b k o w s k i e go. K o l e k c j a dzieł posiadana przoz M u ­ zeum reprezentuje w sposób pełny t w ó r c z o ś ć obu w y b i t n i e ciekawych t w ó r ­ ców nurtu „naiwnego". * 15. X I I — w G r o m a d z k i m O ś r o d k u K u l t u r y w M a s ł o w i e (Kieleckie) roz­ s t r z y g n i ę t e z o s t a ł y d w a k o n k u r s y o za­ sięgu o g ó l n o p o l s k i m : 1 - — „ R z e ź b a l u ­ dowa m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j " , 2 — „ Z i e m i a K i e l e c k a i jej ludzie w t w ó r c z o ś c i Stefana Żeromskiego". W konkursie pierwszym wzięło u d z i a ł 29 a u t o r ó w . N a g r o d ę I (2.500 zł) o t r z y m a ł Aleksander K u c h a r s k i z Nowej Soli (kieleckie), n a g r o d ę I I (1.600 zł) — Leszek Goluch ze Starachowic, n a g r o d y I I I (po 1000 zł) — P i o t r K o r p a , z H u t y (sieradzkie), B o l e s ł a w i Jerzy Porzucek z Lesiey (kieleckie) oraz H u b e r t Piasecki z B o d z e n t y n a (kieleckie). P o n a d t o p r z y ­ znano 6 n a g r ó d I V i w y r ó ż n i e n i a . W konkursie „ Z i e m i a K i e l e c k a i jej ludzie w t w ó r c z o ś c i Stefana Ż e r o m ­ skiego" u d z i a ł b r a l i z a r ó w n o t w ó r c y l u d o w i j a k p l a s t y c y a m a t o r z y ; 15 rzeź­ biarzy, 6 m a l a r z y , 2 c e r a m i k ó w . N a g r o d ę I (3.000 zł) o t r z y m a ł Grzegorz Szewczyk z Kozienic, n a g r o d ę I I (2.000 zł) — J ó z e f K a c z m a r e k z Chyczy (kieleckie), nagrody I I I (po 1.500 zł) — Z d z i s ł a w P u r c h a ł a z K o s o w a , Tadeusz Ż a k z Niewachlowa, Bronisław Sendecki z Binarowej — wszyscy za r z e ź b ę w drzewie, oraz J a n i n a Gozdocka z O d r o w ą ż a za r z e ź b ę w glinie. P o n a d t o przyznano 8 w y r ó ż n i e ń , w ś r ó d k t ó r y c h z n a l a z ł y się prace malarskie, (wg E F P ) o t w a r t o z o r g a n i z o w a n ą przez wystawę z cyklu „Polskie ludowe" — pn. „Wigilia". Cepelię obrzędy * 2 0 . X I I — w P a ń s t w o w y m Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a p n . „ M a l a r s t w o naiwne z R F N " , zorganizowana przez I n s t y t u t do spraw k o n t a k t ó w z z a g r a n i c ą w S t u t ­ tgarcie i M u z e u m Etnograficzne w K r a ­ kowie. K o m i s a r z o m ze strony zachodnio niemieckiej b y ł d r Thomas Grochowiak, d y r . M u z e u m w Recklinghausen. W y d a n o znakomicie p r z y g o t o w a n y , bogato i l u ­ strowany katalog i plakat. W y s t a w ę o t w o r z y ł ambasador R F N w Polsce H a n s H e l m u t h Ruete. * X I I — w Z a m k u K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Szczecinie czynna b y ł a Woje­ wódzka Wystawa Plastyki Ludowej i A m a t o r s k i e j . Pokazano ok. 600 prac 152 a u t o r ó w . W z w i ą z k u z w y s t a w ą zorganizowano 14. X I I w o j e w ó d z k i Zjazd Twórców Ludowych i Amatorów Ziemi Szczecińskiej. * XII — w Muzeum Okręgowym w P i o t r k o w i e T r y b u n a l s k i m czynna b y ł a w y s t a w a w y c i n a n e k zorganizowana przez M u z e u m O k r ę g o w e oraz M u z e u m Re­ gionalne w R a d o m s k u i Tomaszowie. Pokazano 250 prac 20 artj^stów z regionu piotrkowskiego. Inne W Garwolinie powstaje M u z e u m R z e ź b y L u d o w e j . Zgromadzono już k i l k a ­ d z i e s i ą t prac M a r i a n a i Zenona A d a m ­ skich, Tadeusza C ą k a ł y , W a c ł a w a i B o ­ l e s ł a w a S u s k ó w , Ryszarda S ę k a i i n n y c h . Na M u z e u m adoptuje się budynek po j e d n y m z u r z ę d ó w b y ł e g o p o w i a t u . * 1 5 . X I I — zorganizowano przy współ­ pracy Interpressu i M i n . K u l t u r y i Sztuki spotkanie dla dziennikarzy zagranicz­ n y c h , a k r e d y t o w a n y c h w Polsce, za­ p o z n a j ą c ich z folklorem i o b r z ę d a m i Ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia i Nowego R o k u . Polska sztuka ludowa za grenieq 8.X — w L i m i e o t w a r t a została wystawa polskiej sztuki ludowej zorga­ nizowana pod auspicjami Narodowego Instytutu Kultury przy współpracy A m b a s a d y P R L . Zaprezentowano r z e ź b y w drewnie, stroje ludowe, t k a n i n ę , przedmioty użytkowe i dekoracyjne oraz ludowo i n s t r u m e n t y muzyczne. * 10.X—15.XI — w Amsterdamie, Emschede, Utrechcie oraz Groningen (Holandia) o d b y ł y się w y s t a w y sztuki ludowej zorganizowane na zaproszenie s p ó ł k i Copolia-Holand przez Sp. Zrze­ szenie R z e m i o s ł a Ludowego i Artystycz­ nego „ M i l o n i u m " . Zaprezentowano głow­ nio w y r o b y z surowego drewna. Wystawie t o w a r z y s z y ł y pokazy malowania na szkle demonstrowane przez a r t y s t ę ludowego W ł a d y s ł a w a Walczaka z Zakopanego i pokazy pracy w drewnie — demonstro­ wane przez J ó z e f a Z u b k a z B r z e g ó w . W y s t a w y c i e s z y ł y się d u ż y m powo­ dzeniem. * X I — w mieście Phoenix, w stanie Arizona (USA) w miejscowym muzeum czynna b y ł a w y s t a w a malarstwa N i k i ­ fora. * X I I — w bibliotece głównej uniwer­ s y t e t u stanowego w Stony B r o o k (USA) o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a polskiej r z e ź b y ludowej zorganizowana w s p ó l n i e przez konsulat polski i uniwersytet. 2. X — w I ł a w i e o d b y ł o się otwarcie Twórczej Izby Ludowej. * * 1 8 . X I — w I n s t y t u c i e K u l t u r y Pol­ skiej w L o n d y n i e o t w a r t a z o s t a ł a w y ­ stawa r z e ź b ceramicznych S t a n i s ł a w a Zagajewskiego. Z okazji w y s t a w y w y ­ dano katalog zawierający wstęp mgr A . Jackowskiego, wykaz prac i zdjęcia. Ożywioną działalność wystawienniczą i imprezowa p r o w a d z i P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie. W okresie sprawozdawczym o d b y ł o się wiele s p o t k a ń ż r ó ż n y m i ś r o d o w i s k a m i , m. in. studentami, przewodnikami PTTK. 2 5 . X — zorganizowano I o g ó l n o p o l ­ skie spotkanie c z ł o n k ó w K l u b u Z a i n ­ t e r e s o w a ń Polskiego Z w i ą z k u Filate­ listów „Folklor — Etnografia". Klub d z i a ł a pod p a t r o n a t e m M u z e u m . O t w a r t o w y s t a w ę z n a c z k ó w o tematyce „ S t r ó j ludowy n a r o d ó w ś w i a t a " z kolekcji F. Waligórskiego. * 2 8 — 2 9 . X I — zorganizowano w ra­ mach w s p ó ł p r a c y z Z a r z ą d e m G ł ó w n y m T o w . W i e d z y Powszechnej seminarium p n . „Miejsce k u l t u r y ludowej w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j " , dla a k t y w u działaczy T W P , e t n o g r a f ó w i ś r o d o w i s k a pra­ c o w n i k ó w m u z e ó w . Referaty w y g ł o s i l i : doc. Z. Sokolewicz, doc. J . K . M a k u l s k i , d r J . Bohdanowicz, m g r H . O l ę d z k a , m g r A . J a c k o w s k i , mgr T . A m b r o ż o w i c z , mgr F . M i d u r a , m g r T . W i ę c k o w s k i , d r K . Pietkiewicz. Zorganizowano pokaz ś r o d k ó w audio-wizualnych w muzealnic­ twie etnograficznym. 1 7 . X I I — w D o m u Sztuki Ludowej Cepelii na S t a r y m Mieście w Warszawie 3. X I I — zorganizowano s e m i n a r i u m n a t e m a t masek archipelagu N u s a n t a r y . 124 P r o w a d z i ł je autor scenariusza w y s t a w y , mgr Zbigniew F i l a r s k i . W okresie t r w a n i a w y s t a w y wygło­ szony z o s t a ł odczyt komisarza w y s t a w y mgr Romualdy Hankowskiej o ku­ jawskiej sztuce ludowej — p o ł ą c z o n y z pokazem przezroczy. * W y s t a w y t w ó r c ó w n a i w n y c h i ludowych zorganizowane w 1975 r o k u przez Biuro H a n d l u Zagranicznego „ D e s a " : 1 — B e r l i n Zach., L a d e n Galerie — w y s t a w a r z e ź b y W a c ł a w a Suski. 25.11—29.111. 2 — Berlin Zach., Galerio Wildehausen — w y s t a w a r z e ź b y Stanisła­ w a Donkiewicza. 2 8 . X 1 — 2 8 . X I I . 3 — B e r l i n Zach., W e i n n a c h t m a r k t am F u n k t u r m — w y s t a w a — kiermasz r z e ź b y ludow oj. X I I . ( m . i n . A . i H . Zegadlo, W . i B . Sus­ k a , M . i Z. A d a m s k i , H . Wierz­ chowski, S. W i e r z b i c k i , J . Sobota, S. Denkiewicz, S. Majewski, J . B ł a s z c z a k , J . Skoczylas, S. Ma­ nisz, M . U l e , K . O k o ń , E . P ę k s o w a , W- Walczak). 7 �4 — P a r y ż , R a d i o France — w y s t a w a sztuki polskiej, m . i n . J . Skoczylas (malarstwo na szkle i r z e ź b a ) , A. Słowiński (malarstwo na szkle) i A . Zegadło (rzeźba). 9—21.VI. 5 — Levallois Salon M o n d i a l de la peinture naive (H. Walicka, B . K r a w c z u k , P. W r ó b e l , M . W o j ­ towicz, Ł . Mickiewicz, L . Holesz, Z. W a r c z y g l o w a ) . 1—30.IV. 0 — Hannover, Galerio Küh (przy w s p ó ł u d z i a l e Joachima O r t h a ) — wystawa n a i w i s t ó w i r z e ź b y ludo­ wej. 1 1 . I X — 2 7 . I X . 7 — K o l o n i a , Galeria R u n h o f f , N a i v e aus Polen ( W . R y b k o w s k i , M . W o j ­ towicz, M . K o r s a k , J . Płaskociński, L . Pionka, N i k i f o r , H . D ą ­ browska). 9 . X — 8 . X I . 8 — Morges, Pro A r t e Kaspar Galerie — uflział w m i ę d z y n a r o d o w y m kon­ kursie malarstwa naiwnego S U M M A R (M. Wojtowicz, B. Lesiński, P. W r ó b e l , J . Plaskociriski, W . R y b ­ k o w s k i , W . Podjaski). V . 9 — Morges, Pro A r t e Kaspar Galerie — w y s t a w a 5-ciu malarzy (nazwiska j.w.). 18.X—6.XI. 10 — R z y m , Galeria L a Feluca — w y ­ stawa n a i w i s t ó w . I . 11 — R i m i n i , Galeria la P r o v i n c i a (Ga­ leria L a Feluca) — w y s t a w a nai­ wistów. I . 12 — R i m i n i , Galeria la P r o v i n c i a (Ga­ leria L a Feluca) — w y s t a w a nai­ wistów. I I I . 13 — B o l o n i a , A r t o Fiera (Galeria L a Fe­ luca) — w ystawa n a i w i s t ó w . 2 8 . V — 8.VI. 7 FOLK COSTUMES AS A 16 — South Y a r r a (Australia) Rustic Gallery — n a i w i ś c i z P o l s k i . V . 17 — South Y a r r a (Australia) Rustic Gallery — wystawa akwarel Z. W a r c z y g ł o w y . X . S t a ł y m o d b i o r c ą polskiego malar­ stwa n a szkle ( m . i n . prac A . S ł o w i ń s k i e ­ go, A . Z e g a d ł y , H . Z e g a d ł y , W . Okonia, W . W a l c z a k a , J . Marszalko-Kosalowej) jest p . M a x Strassberg w Z u r y c h u , k t ó r y we w ł a s n y m zakresie organizuje r ó ż n o w y s t a w y , g ł ó w n i e na terenie Szwajcarii. 14 — Ricciono, Palazzo del T u r i s m o (Galeria L a Feluca) — w y s t a w a naiwistów. V I I — V I I I . Organizatorem w i e l u w y s t a w na te­ renie R F N jest r ó w n i e ż J o a c h i m O r t h (Dusseldorf), k t ó r y co k i l k a m i e s i ę c y zakupuje d u ż e zestawy r z e ź b y l u d o w e j . 15 — R z y m , Galeria L a Feluca — naiwiści i sztuka ludowa z Polski, (inf. B H Z „ D e s a " ) I E S S U M M A R Y CRACOW w y s t a w a w 90 w i t r y n a c h sklepo­ w y c h v i a Frattina. 9—29.X. NATIONAL DRESS Since the end of the 18th c e n t u r y the Cracow folk costumes have been generally considered to be the most characteristic peasant folk dress. I n the 19th c e n t u r y i t even became synonymous w i t h the Polish n a t i o n a l dress, due t o various factors of a historical, social, psychological and aesthetic nature. T h e y are all discussed b y A n n a K o w a l s k a i n her article e n t i t l e d C R A C O W F O L K C O S T U M E S AS A N A T I O N A L D R E S S . The authoress recalls t h a t the Cracow regional costume was made fashionable b y the higher social classes. Such costumes were already w o r n b y the ballet dancers i n K i n g Stanislaus Augustus thoatro ( f i g . 2) a n d d u r i n g tho c a r n i v a l season Cracow regional costumes were w o r n b y the g e n t r y . H o w e v e r the p a t r i o t i c element was o f v i t a l i m p o r t a n c e for tho r a n k they gained, especially after the v i c t o r i o u s b a t t l e o f R a c ł a w i c e d u r i n g the K o ś c i u s z k o I n s u r r e c t i o n (1974). The Cracow folk costumo or its elements such as the cap k n o w n as rogatywka (four cornered Bap) and the peasant coat (especially i n w h i t e ) became a m i l i t a r y uniform. This subject is further elaborated u p o n b y J a n u s z K a m o e k i i n his article R E A S O N S F O R P O P U L A R I ­ Z A T I O N O F T H E C R A C O W F O L K C O S T U M E AS A N A ­ T I O N A L D R E S S . The a u t h o r registered the fact o f the oc­ curence of tho Cracow f o l k costume i n 1813—1815 i n tho Polish a r m y under Prince J ó z e f P o n i a t o w s k i , i t was also w o r n by the insurgents i n 1831 ( f i g . 3), the detachments f i g h t i n g d u r i n g the Spring o f N a t i o n s ( f i g . 2) a n d b y partisans i n 1833 and Langiewicz's c a v a l r y d u r i n g the uprising i n 1863. © OF P E 3 H D M È ARTICLES o f a n ever g r o w i n g knowledge a n d p o p u l a r i z a t i o n o f various other f o l k costumes presented b y numerous f o l k song a n d dance groups. A l t h o u g h i n tho 19th c e n t u r y the Cracow folk costume acquired the r a n k o f the n a t i o n a l dress — w h i c h was a manifes­ t a t i o n o f n a t i o n a l a n d democratic feelings on the part o f t h e g e n t r y a n d burghers, the s i t u a t i o n was different i n the r u r a l areas. The c o u n t r y people followed the burghers' tastes a n d t o w a r d s the end o f the 19th c e n t u r y started dressing i n a w a y similar to the burghers a n d gave u p the Cracow folk dress. Tho authoress analyses the p r o b l e m w h y a peasant costume and n o t the dress w o r n b y the g e n t r y was adopted as the n a t i o n a l dress. I n her o p i n i o n t h i s was because the g e n t r y a n d burghers' costumes h a d disappeared earlier b u t above a l l because the t r a d i t i o n a l g e u t r y class was responsible for the loss o f indepen­ dence a n d therefore i t was d i f f i c u l t t o look a t i t as a source of m o r a l and p o l i t i c a l r e v i v a l . M u c h hope, on the other h a n d , was placed i n the peasantry, w h i c h was i n d i s c r i m i n a t e l y idea­ lized. Nevertheless t i l l the outbreak of W o r l d W a r T w o belief i n the s u p e r i o r i t y o f the n o b i l i t y was deeply rooted i n tho Polish people. A n d w h i l e dressing peasants i n the clothes o f the g e n t r y m i g h t be regarded as decking t h e m i n b o r r o w e d plumes the fact t h a t the g e n t r y wore the peasant costume was a manifestation o f progressive ideas. The fashion for the Cracow folk costume was exceptionally strong at tho t u r n o f the 19th century b o t h for p a t r i o t i c a n d social reasons a n d because i t was a t t r a c t i v e . Z d z i s 1a w S z e w c z y k — CHANGES IN THE F O L K DRESS W O R N I N T H E D I S T R I C T OF T H E F R E E C I T Y O F C R A C O W . The a u t h o r provides some interesting documents e x p l a i n i n g the influence o f economic a n d p o l i t i c a l barriers on the shaping o f the Cracow folk costume i n 1815— 1845. The establishment of the d i s t r i c t was d i c t a t e d b y m i l i t a r y roasons a n d t h i s t e r r i t o r y was b o t h geographically and econo­ m i c a l l y diversified. The d i s t r i c t set u p after the Congress o f Vienna was declared a free t a r i f f zone. Also a peasant com­ mission was founded whose w o r k resulted i n the i n t r o d u c t i o n of leasing land for a b o u t a h a l f of the peasant p o p u l a t i o n , re­ placing v i l l e i n service. A t the same t i m e the fact the Cracow was a free and independent c i t y meant t h a t i n the times o f a lack o f n a t i o n a l freedom i t became tho o n l y Polish t o w n where n o t i o n a l freedom could be enjoyed. The w h i t e peasant coat a n d the r e d four cornered cap b o t h became symbols o f tho n a t i o n a l l i b e r a t i o n struggle. The author discusses i n detail the changes i n the cut a n d decorative elements of the coat and the four cornered cap w h i c h , i n his o p i n i o n , was influenced by m i l i t a r y caps. Also i n the t w e n t y years period between the t w o w o r l d wars the Cracow folk costume served as a gala u n i f o r m for the „ K r a k u s y " m o u n t e d escorts o f honour a n d was w o r n by children at school festivities. A f t o r W o r l d W a r T w o the t r a d i t i o n was maintained d u r i n g the f i r s t t w e n t y years a n d i t is s t i l l preserved to this day among people o f Polish o r i g i n l i v i n g outside Poland. The Cracow folk costumo has lost its p r i o r i t y i n Poland because I n the whole o f the Cracow region a v e r y strong influence of the elements o f burghers' clothes could be felt w h i c h was encouraged b y the cheapness o f factory made materials, g r o w i n g affluence o f the peasants and l a x i t y o f social class barriers i n Cracow. This accounts for the lack o f home-spun materials a n d especially o f the woollen striped regional c l o t h . The n a t i o n a l role o f the Cracow f o l k costume was streng­ thened still more b y the n a t i o n a l colours: the w h i t e of the coat, the red o f the facings a n d o f tho four cornered cap. The Cracow folk costume became a manifestation o f the n a t i o n a l colours and beliefs i n p a r t i t i o n e d P o l a n d i n the times when i t was for­ bidden to p u t o u t n a t i o n a l flags. Moro evidence o f t h i s was provided b y the clothes w o r n by p a r t i c i p a n t s i n religious proces­ sions and especially m o u n t e d escorts o f honour always dressed in festive Cracow dress. K o w a l s k a - L o w i c k a writes that since the mid-nineteenth century such m o u n t e d escorts of honour accompanied p o l i t i c a l a n d Church events a n d weddings — at first only i n Cracow a n d t h e n also outside Cracow. I n the 19th century another custom appeared, t h a t of dressing servants, especially coachmon, i n Cracow folk costume. 225 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94202abbfd73d63b904255aa288fd9ae.pdf 1cd79b3eaef423cdb7036f177eaf8f52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4423 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource Afryka - twórczość rzeźbiarska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4115 Title A name given to the resource Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.97-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Miojsco upamiętnienia inicjacyjnych aktów obrzezania. Poszczególne słupki, umieszczone pod świętym drzewom, symbolizują 'osoby, któro zostały inicjowano. Niektóro ze słupków mają zaznaczone twarze inicjowanych chłopców i'datę (z ostatnich kilkunastu lat), upamiętniającą cere­ monię. Rzeźby bogato polichromowane. Babula, okolico Kisangani (Zair). Jacek Olędzki SZTUKA DEMONSTRACYJNA WSPÓŁCZESNEJ AFRYKI {UWAGI O NOWYCH KIERUNKACH T W Ó R C Z O Ś C I W tradycyjnej kulturze artystycznej. Afryki rzeźba plemien­ na stanowi dziedzinę stosunkowo najlepiej poznaną i uznaną. Uznanie to przerodziło się w świadomości szerokich kręgów od­ biorców w karykaturalną formę stereotypu egzotyki, której sym­ bolem stały się w Afryce rzeźby i maski plemienne. W wielu kra­ jach afrykańskich całe grupy rzeźbiarzy naginają swój talent i pasję tworzenia do niewybrednych potrzeb białych turystów, którzy chcą koniecznie posiadać „oryginalną sztukę murzyńską". Winę za tę sytuację ponoszą nie tylko przybysze, którzy nie mogą legitymować się ani wyrobionym smakiem, ani znajomością rzeczy. Przyczyny tkwią znacznie głębiej. Wydaje się, że jednym z powodów fałszywej fascynacji są liczno i podobno w swym charakterze publikacjo poświęcone sztuce Afryki. Przedstawiają one sztukę tego kontynentu zaczynając zawsze od rytów i malo­ wideł Tassili i Brandborgu, aby powtórzywszy któryś już raz uznanie dla dawnej sztuki Beninu, Ife, Nupe i Hausa, ukazywać rzeźby i maski — kraj po kraju, rejon po rejonie. W ten sposób w świadomości powszechnej sztuka Afryki utożsamia się z dzie­ łami, któro istniały niegdyś na terenie tego kontynentu, a które obecnie oglądać można na całym świecie w licznych kolekcjach prywatnych i publicznych. Natomiast prawie nic nie wiemy o inicjacyjnych rzeźbach plemionnych, wykonanych z gliny, zgromadzonych w Muzeum Narodowym Dar es Salaam (ił. 2, 4). Stanowią one prawdziwe odkrycie naukowo, poszerzają wiedzę o .sztuce afrykańskiej. Ale poza obszerną informacją Hansa Córy, umieszczoną przy tych rzeźbach, nic o nich nie pisano. Podobnie rzecz przedstawia się w przypadku rzeźb niefiguratywnych, których wielkie bogactwo istnieje w tradycyjnej kulturze Afryki (ił. 1). Ciążenie stereotypu sztuki Afryki sprawia, że w małym tylko stopniu przedmiotem zainteresowań badaczy jest rozwijająca RZEŹBIARSKIEJ O CHARAKTERZE LUDOWYM) się na całym kontynencie sztuka nowa, już nie plemienna, leczautentycznie ludowa, sztuka środowisk wiejskich i miejskich, ściśle powiązana z przełomowymi zmianami społeczno-politycz­ nymi, a w rezultacie i kulturowymi, które nastąpiły na tym kon­ tynencie. Tylko w nielicznych publikacjach natrafić można na ślad tej nowej sztuki, która stanowi przecież zdumiewające zjawisko arty­ styczne. Mogłoby ono zapewne rozwinąć się i osiągnąć jeszcze większą dojrzałość, gdyby istniał właściwy wokół niego klimat, gdyby dzieła te dostrzeżono na czas i akceptowano. Niestety, aprobata koneserów i badaczy spóźniona jest, jak zawsze, gdy chodzi o zjawiska dopiero powstające. Nie ulega najmniejszej kwestii, żo konieczna jest coraz głęb­ sza znajomość dawnej sztuki. Historia i kultura Afryki kryje na­ dal wiele zagadek, w rozwiązaniu których pomocne być mogą badania nad sztuką. Jest ona bowiem wciąż jeszcze nie zastąpio­ nym źródłem wiedzy. Niemniej nasze zafascynowanie dawnością nio powinno przesłaniać jednak nowych form wypowiedzi arty­ stycznej. Wcześniej już starałem się na tych łamach („Polska Sztuka Ludowa", 1974, nr 1) przedstawić nowe zjawiska we współczes­ nym malarstwie (ludowym i naiwnym) Afryki. Obecnie to samo zagadnienie pragnąłbym poszerzyć o pewno przejawy współ­ czesnej sztuki rzeźbiarskiej. Zwrócić też warto od razu uwagę, że w porównaniu z malar­ stwem, rzeźba rozwija się dziś chyba zdecydowanie słabiej. Wy­ daje się, że jedną z przyczyn tego stanu jest to, że afrykańskimi malowidłami turyści i rzesze niewyrobionych odbiorców nigdy nie interesowali się tak żywo, jak rzeźbą. Stąd działania malarskie w mniejszej mierze aniżeli rzeźbiarskie zostały podporządkowa­ ne gustom ludzi z zewnątrz, często kupców i handlarzy. 97 �Rzeźba religijna Od czasów kiedy Arno Lehmann pisał swą pionierską pracę Afroasiatische christliche Kunst, w stosunkach społeczno-poli­ tycznych, a pośrednio religijnych, dokonały się w Afryce zasad­ nicze przemiany. W wyniku odzyskanej niepodległości, chrześ¬ cijaństwo mogło w większości krajów uzyskać rangę religii uni­ wersalnej, a w wielu również przypadkach wprost państwowej, propagowanej przez przedstawicieli niepodległych rządów jako podstawa uznanej oficjalnie ideologii. Problemy, które zaprzątały Lehmanna, straciły swoje uprzednie znaczenie. Tak chyba jest z zasadniczą kwestią w książce tego autora: jakiej rasy była św. Rodzina, a zwłaszcza Chrystus i jakim powinien byó w świadomo­ ści chrześcijan Afrykanów ? Biały czy czarny 1 Jacy powinni byó aniołowie biali czy czarni ? Jakiego koloru ma być diabeł ? Czy można wierzyć w Matkę Boską karmiącą Jezusa białą pier­ sią ? Czy rysy twarzy wizerunków boskich mogą być europejskie ? Zależnie od części kontynentu, wschodniej czy zachodniej, pyta­ nia te brzmiały mniej lub bardziej natarczywie W Afryce wschod­ niej, gdzie stosunek czarnych do białych był o wiele bardziej emoc­ jonalny niż w A.fryce zachodniej niechętny a nawet wrogi pyta­ nia te uzyskiwały znaczenie zasadnicze Al© czas zrobił swoje! Dziś wspomniane problemy z pierwotną ich mocą stawiane są chyba już tylko w niektórych rejonach Afryki południowej W warunkach, w któryoh Afrykanie przestali przywiązywać znaczenie do naturalnego wyglądu wizerunków, przedstawiają­ cych ich samych, a nawet wręcz przeciwnie, zaczęli upodabniać się w tych wizerunkach do białych, poprzez „jasność twarzy" i „nienogroidalność rysów" — zanikł problem, jakiego koloru winien być Chrystus, święci pańscy, aniołowie i diabli. Napoty­ kamy więc przy autostradzie, wiodącej przez zniszczoną w czasio 98 wojny Biafrę, przydrożne krzyże, na których rozpięty jest Chrys­ tus taki sam, jakiego można spotkać w Polsce, na Słowacji czy w katolickich wioskach Bawarii. Rzeźby z Biafry spotkać możn również na wielu innych obszarach Afryki — w Zairze, Tanzanii, Kenii, Rwandzie. W innej już części afrykańskiego kontynentu, w małej kenij­ skiej miejscowości Muranga, gdzie znajdują się słynne malowidła, ukazujące sceny z życia Chrystusa, realia tych scen są afrykań­ skie (ludzie w sukienkach z rafii, osiedla wyglądające jak wsie murzyńskie), ale przestały już chyba mieć to znaczenie, jakie miały przed laty, gdy je malowano. Oto sami Afrykanie — para­ fianie Murangi — mówią o tych próbach urealnienia treści wizu­ alnych przejętej ideologii jako o rzeczy śmiesznej! I jeśli jest tu jakiś problem, to ogólnoludzki, wiążący się z poziomem wiedzy, z zakresem wiadomości posiadanych o Bogu przez wiernych, szczególnie zaś przez twórców jego wizerunków. Problem percep­ cji chrystianizmu istnieje zresztą nie tylko w odniesieniu do Afry­ k i ozy Azji, co dokumentuje Lehmann i Beier (il. 5 9). Wystę­ puje on również w Europie, gdzie Ukrzyżowany ukazywany jest nieraz przez artystów niewykształconych (i to dziś jeszcze) w przybraniu przypominającym bardziej krótkie spodnie, aniżeli perizonium. Pozostał jednakże problem zasadniczy — percepcji ogólnych założeń ideowych chrystianizmu przez określono społeczności i wyrazu tej percepcji w działalności artystycznej. W wielu dzie­ dzinach sztuki afrykańskiej, szczególnie zaś w muzyce i śpiewie, inspiracje chrystianizmem są jeszcze dziś niezwykle żywe. Fakt, że tam, gdzie znajduje się misja katolicka, nie natrafiamy na lu­ dowe figury przedstawiające Pana Jezusa, Matkę Boską i świętych — w żadnym wypadku nie świadczy o trwaniu uprzedzeń raso- �wych do białych i „boga białego", a tym bardziej o powierzchow­ nym czy słabym przejęciu się nową wiarą. Oddziałały tu inno czynniki. Przede wszystkim — istnieją dziś większe i skutecz­ niejsze, niż jeszcze przed kilkunastu laty, formy kontrolowania przez misjonarzy uniesień religijnych. Misje starają się zapobie­ gać wypaczaniu wizerunku chrześcijańskiego Boga, zwłaszcza synkretycznemu łączeniu go z postaciami lokalnych bóstw. Dys­ ponowanie przez misjonarzy każdą ilością „odpowiednich" wi­ zerunków, drukowanych na papierze „obrazków świętych" — pozwoliło zapobiec ewentualnej „pladze" twórczości spontanicz­ nej, samorodnej. Do tego należy dołączyć radykalizm wielolet­ nich starań, aby pod nową formą kultu nie były przemycane dawne treści. A jak wiadomo, rzeźby nowych wyobrażeń reli­ gijnych (chrześcijańskich), w wykonaniu rodzimych artystów afrykańskich, wiele miały cech wspólnych z formą tradycyjnych rzeźb „pogańskich". Staraniom misjonarzy, zwalczających do­ morosłych rzeźbiarzy, sprzyjała wiolość i niespotykana nigdzie na świecie rozmaitość działających w jednym miejscu orientacji, wyznań, sekt. Jeśli zdarzyło się, że w katolickiej części społecz­ ności jednej z wiosek kongijskich lub nigeryjskich powstała po­ trzeba posiadania własnych wizerunków Boga, wykonanych przez rodzimych twórców aby stawiać je w kaplicach przydrożnych i w domach to inna część tej samej społeczności znajdująca się pod wpływami misji ewangelickiej potrafiła taką potrzebę sku­ tecznie ośmieszyć lub nawet wyszydzić W świetle tych faktów, bezcennego wprost znaczenia nabie­ rają wszelkie przejawy samorodnych działań rzeźbiarskich, po­ świadczających przyjęcie przez szersze rzesze afrykańskich spo­ łeczności treści chrześcijańskich. Rzeźb, jakie nas t u interesują, nie znajdziemy nawet w dużych i starannie dobranych kolekcjach muzealnych w Dar-es-Salaam, Nairobi, Lagos, Yaunde czy Nia- H. 2 i 4. Figury ludzi i postaci mitycznych-; służące kapłanom i czarownikom w^brzędach inicjacyjnych do przekazywania wie­ dzy o życiu. Glina suszona na słońcu, wysokość obiektów od 7 do 36 cm. Rzeźby ze zbiorów Muzeum Narodowego w Dar-es-Salaam. I I . 3. Współczesne rzeźby demonów, brąz. Technika traconego wosku. Dahomej. iii) �II. 5 9. Rzeźby ilustrujące przemianj » odczuwaniu barwy skóry osób boskich i świętych. Trzy pierwsze rzeźby przedstawiają: U k n ł żowanego (Kenia), Św. Rodzinę (Nigeria), Św. Franciszka (z teronu nieznanego). Pozostałe rzeźhy pochodzą ze ,.,!,„-.,. •„ , nktu arium tradycyjnych wierzeń afrykańskich Nigerii (pod jednym dachem znajdują się rzeźby Chrystusa i lokalneg ga Ali, nbydwS figury mają twarze białe!). a mey. Pojedyncze egzemplarze znajdują się w kolekcjach prywat­ nych całego świata. Natomiast w Afryce można te rzeźby od­ naleźć w nieprzewidzianych, trudno dostępnych miejscowoś­ ciach prowincjonalnych. Pisząc ten artykuł, opieram się więc na materiałach już publikowanych oraz własnych, zgromadzo­ nych w czasie moich badań. Nie są to materiały obfite, ale nawet z nich można wnosić, że mamy do czynienia ze zjawiskiem arty­ stycznym o znacznych nioraz wartościach ideowo-formalnych. Są to na ogół rzeźby anonimowe, co oczywiście nie znaczy, że wy­ konali je twórcy pozbawieni indywidualności, swoich imion i naz­ wisk. Właśnie formalno cechy ich prac wskazują, że stworzyli je artyści o bogatej osobowości, głębokim stosunku do spraw, w krę­ gu których dane im było żyć. Forma, jak i zakres tematyczny tych rzeźb tworzą jednorodny zespół znaków. Nasuwają skoja­ rzenia z żywą i bezpośrednią, a co najważniejsze aż drama­ tycznie szczerą sztuką żywiołowej ekspresji ,,1'art brut". Rzeźby komemoratywne Rzeźby te, których celem jest przechowanie pamięci zmarłych, stanowią w sztuce afrykańskiej odrębną i chyba najbogatszą dziedzinę. Należą do niej figury i płaskorzeźby nagrobne, wiążące się nieraz bardzo ściśle z kultem o charakterze chrześcijańskim, ale również z lokalnymi kultami wierzeń synkretycznych. W wielu schrystianizowanych krajach Afryki zachodniej natrafiamy na te rzeźby o wyraźnie demonstracyjnym charakterze nie tylko na chrześcijańskich cmentarzach położonych z dala od osiedli, lecz również na niewielkich skupiskach grobów w bliskim sąsiedz­ twie wioski a także i to najbardziej zdumiewa w samym środku wsi czy osiedla, bezpośrednio przy szlakach przejezdnych, a nawet w pobliżu samych mieszkań, nieraz pod okapem dachu, w odległości zaledwie jednego lub dwóch kroków od drzwi domu. Widziałem to w południowej Nigerii, a w największym nasileniu.. ; 100 na obszarze pogranicznym nigeryjsko-kameruńskim. Obserwacji innych badaczy potwierdzają, że podobnie jest w Gabonie, Togj| i na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Rzeźby komemoratywne przeważnie, jeśli nie wyłącznie! mają wysokość człowieka. Wymagało to zasadniczej zmiany t w o i rzywa. O ile bowiem wcześniej wspomniane rzeźby religijne, pal dobnie jak tradycyjne rzeźby plemienne, były na ogół wykonani z drewna, o tyle do figur nagrobnych wykorzystywany jest przedl wszystkim cement, rzadziej glina lub kamień. Współczesne rzeźby nagrobne z Afryki zachodniej na t l i twórczości o charakterze komemoratywnym, wyrosłej pod w p ł j l wem chrystianizmu, stanowią — jak się wydaje — zjawisko bez} precedensu. J u ż na pierwszy rzut oka dostrzega się w nich rezuli tat zderzenia dwóch, zasadniczo różnych, a niezmiernie ważnycM koncepcji śmierci i zależności między żywymi a umarłymi. Mówiąc najbardziej skrótowo, chrześcijaństwo, nadając aktowi śmierci niezwykle wysoką rangę, uznając ją za jedną z podstawowych wartości, jednocześnie nie przyznaje zmarłym miejsca w świecie żywych, w doczesności. Ideologie zaś tradycyjnych religii w Afry­ ce, również nadając doniosłe znaczenie aktowi śmierci, nie eli­ minują zmarfych spośród świata żywych, lecz łączą doczesność z wiekuistością. Żywi i zmarli są po wieczne czasy zintegrowani. Trwałość i żywotność tej koncepcji odkrywamy w demon­ stracyjnej rzeźbie komemoratywnej w wielu krajach współczesnej Afryki. Stawianie w pobliżu drzwi do mieszkań monumentalnych figur wyobrażających zmarłych jest najbardziej dosłowną, choć drastyczną formą tej demonstracji. Demonstracji bazującej na ważnycłi przeciwieństwach społecznych i kulturalnych. Idea obecności zmarłych wśród żywych, wyrażona tak dosłownie w rzeźbach nagrobnych z Afryki, ma niewątpliwie głębokie uzasadnienie w światopoglądzie filozoficzno-religijnym. Nie wda­ jąc się jednak w analizę tego światopoglądu, przejdźmy do opisu samych Tzeźb. �Oto niektóre z nich: w okolicach Enugu w Nigerii, na obsza­ rach sąsiadujących z Kamerunem, gdzie zamieszkuje ludność Efik i Ekoi, w najmniejszej nawet wsi można natrafić na kilka a nieraz i więcej dużych pomników, wykonanych przeważnie z cementu, rzadko' tylko z gliny. Podobnie jest w wioskach kamemńskich, sąsiadujących z Nigerią, zamieszkałych przez ludność Bajangi. Przed wioską Bachwa-Kabwe, w bezpośrednim sąsiedztwie drogi, znajduje się jedna z takich rzeźb (U. 10). Ustawiono ją i zaroślach. Figura z cementu wyobraża człowieka. Kształt i ślady odciśniętych desek po bokach i od tyłu wskazują, że rzeź­ biarz korzystał z prymitywnej, drewnianej formy. Tym też można tłumaczyć stojącą pozycję figury, jej płaskość ozy sche­ matyczny modolunek całości. Ręco nie mają łokci (nie zmieściły tig w formie!), nieznacznie tylko zaznaczony został bark i — walkowato same dłonie. Nogi są podobnie wałkowate i po­ tężne tors spłaszczony, aby ułatwić wypisanie takich słów: I X LOVING MEMORY OF PURE A L . OROT.. D I E D 36. A zatem jest to wyobrażenie młodego mężczyzny, nieżonatego. rzeźbiona jest delikatnie, usta są rozchylone, jedno oko z*ikrvto powieką drugie otwarto W toj samej miejscowości znajduje się inny pomnik (il. 11), usytuowany przy frontowej ścianie budynku mieszkalnego. Grobowiec składa się z trzech głównych elementów: naturalnej wielkości rzeźby, wyobrażającej kobietę w pozycji siedzącej, krzyża — oraz sporych rozmiarów prostokątnej tablicy, łączącej rzeźbę z krzyżem. Na tablicy znajduje się starannie wykonany napis- SIMON ENOW ETA BORN 1923 D I E D 1 St. Oct. 1971. 48 YEAR[S] OLD oraz E N E K E A Y U K BORN 1898 D I E D 3 rd[ ] Oct 1971. 73 YEARS OLD. Jest to grobowiec matki Eneke Ayuk i syna Simona Enow Eta. Rzeźba wyobraża kobietę siedzącą w pozycji hieratycznej. Sztywno wyciągnięte ręce pierają się na kolanach Stopy są duże palce nóg rzeźbione niedbale, nogi nie mają zaznaczonych zwężeń i wypukłości. ^For 9 jest wydłużony, piersi lekko zaznaczone szerokie biodra. Na cienkiej szyi stosunkowo mała głowa a na niej trzy kostki które iiakrywa chusteczka. Figura została ulopiona z cementu. Powierzchnie ma wygładzone, szczegóły zaznaczone przy pomocy twardego narzędzia. Usta nieznacznie rozchylone, oczy otwarte, jakby z lekka przymrużone. Figura jest malowana w białe i brązowe pasy, rytmicznie rozłożone na całej powierzchni. Na twarzy obrysowane zostały bielą: usta, nos i oczy. Do rzeźby dołączona jest laska, szarfa okalająca biodra, naszyjnik i wy­ dłużona, sporych rozmiarów ludzka kość. y ¡1 Inny rodzaj wyobrażeń plastycznych spotkać można w nie opodal położonej Nigerii. W wiosce Eikwe, w pobliżu Enugu, znajduje się zespół cementowych pomników. Pomniki te usy­ tuowane są w oentralnej części wioski, w pobliżu drogi, nie opodal sanktuarium Orugbo (il. 13). Na prostokątnych płytach-podstawach, stojących w niewielkiej odległości od siebie, zamonto­ wano słupy zwieńczone symbolicznymi wyobrażeniami „męskoś­ ci" i „żońskości". Słupów tych bywa w jednym miejscu 4, 6, 8, ale zdarzają się też liczby nieparzyste. Każdy taki zespół jest odrębnym „grobowcem rodzinnym". Wyobrażeniu symbolicz­ nemu mężczyzny towarzyszą odpowiednie symboliczne wy­ obrażenia kobiet w różnym wieku. Symbolem „męskości" jest na tych grobowcach zwężający się ku górze słup, wysoki ponad metr. Słup taki bywa nakryty wyobrażeniem czegoś w rodzaju kapelusza czy kasku tropikalnego Symbole kobiecości" to tarczo okrągłe elipsoidalne oraz romboidalne mające w środku otwór różnych kształtów i wielkości Tarcze wieńczące słupy są na obrzeżeniu zdobione prostymi i półkolistymi wycięciami Przy nie­ których zespołach między sterczące pionowo słupy cementowe wmontowane są półki czy stoły Ustawiane są pod nimi i na ich • zchi ' i vnia z ofiarami (butelki i uarnki) Na renrodu k° a t djęciu grobowca widać tal właśnie u tawioną W f i (Tl A (W a "e d ofiładałen te grobowce w i c T ^ ą s L z t w i e obchodzono uroczystość poświęconą zakon* — Orugb okpo, i' przećcl zn j d ' jącyin ię " w , ob l ' ' czemu z h"lorow sanktuarium mężczyźni z ozy i o laię z zarżnie ego *og Na, żadnym z opisanyci powyżej gro owoow me ma napisów. Pamięć czy tez więź ze zmarłymi wyrażona jest t u przez odP 101 �kondygnacjowa budów In. o charakterze mauzoleum. Na p i e r w a f l kondygnacji umieszczono zostały dwie figury siedzących w foMj telach kobiot. Różnią się one jedynie fryzurami. Obydwie trzjH mają parasolo, mają takie samo stroje, spódniczki w krataK identycznie oznaczony pępek i piersi, a na szyjach mają t a k S same naszyjniki z krzyżykami. Są to figury malowane żywymH jasnymi kolorami. Na dwóch potężnych słupach wznosi gjBj druga kondygnacja, rodzaj kapliczki, w której umieszczoaS zostały trzy figury — dwóch mężczyzn i pomiędzy nimi kobietyii Figura kobiety podobna jest do figur z pierwszej kondygnacji* ma taką samą spódnicę w kratę i parasol w ręku. Figury mężczyżJH przedstawione są w ciemnych kapeluszach i czarnych t u ż u r k a e l ł Zamiast parasoli trzymają laski. Jedna z figur trzyma lewą d ł o f l na kolanie, druga postać wspiera lewą rękę na poręczy ( „ t r i a . Z całoj kompozycji, potraktowanej z rygorem symetrii w ukladziłW akcentów rzeźbiarskich i kolorystycznych, tchnio spokój i dof stojeństwo, niczym z okazjonalnie wykonanej fotografii rodzin' nej. Jest to dzieło prawdziwie wzruszające Tablica umieszczona na froncie podaje nazwiska zmarłych i datę śmierci 1959 Dwukrotnie powtórzony jest na tej tablicy skrót R I P Z przedstawionych skrótowo kilku przykładów wyrażanial uczuć komemoratywnych — i to z jednego tylko rejonu Afryki - M rysuje się dostatecznie wyraziście znaczna rozmaitość funkcjonui jących obecnie wzorów. Wszystkie one jednak wskazują na] doniosłe znaczenie tych uczuć we współczesności afrykańskiej! Są też one jednym z najważniejszych czynników ukierunko¬ wujących rozwój dzisiejszej twórczości rzeźbiarskiej o charakuj rzo popularnym, a więc nie elitarnym, nie oficjalnym. Należy te podkreślić z całym naciskiem, że chociaż twórczość ta konkrety-l żuje się wokół aktu śmierci, jest wyjątkowo ściśle powiązana! z samym życiem. Dodajmy—z życiem współczesnych, nowych] zupełnie grup ludnościowych w Afryce. Podobne zespolenie] ze sprawami, jakimi żyją społeczności ludowe, ujawnia kolejna grupa rzeźb o charakterze informacyjnym. Szyldy i drogowskazy powiocmi symbol i uczestnictwo w dopełnianiu ofiar. Tradycja ustna dodatkowo utrwala pamięć o tych zmarłych. Cmentarz w niewielkim miasteczku Ibefuno w okolicach Beninu. Wszystkie groby na tym cmentarzu zbudowano solidnie, z cegły i cementu. Nagrobki wzorowane są na formach popular­ nych w Anglii w X I X w. Na stelach wykute starannie dokładne dane o zmarłych, za każdym razem zakończone sakramentalnym R.I.P. (Requiescat in pace). Ale i na tego rodzaju cmentarzach natrafić można na oryginalne próby przetworzenia oficjalnie propagowanych wzorów. Oto grobowiec składający się z płyty nakrywającej i steli. We wnęce łukowato sklepionej, od strony zewnętrznej steli, znajduje się popiersie mężczyzny w średnim wieku (ił. 14). Twarz jego ma cechy realistycznego portretu. Widoczny jest także charakterystyczny strój, jaki nosił zmarły i jaki wciąż nosi wielu Nigeryjczyków. Twarz malowana jest w odcieniu jasnego brązu strój jest błękitny i biały. W innych miejscowościach tę samą tendencję do utrwalenia indywidualnego obrazu człowieka wyrażają fotografie, co jest wyraźnym odejściem od tradycyjnej formy anonimowości i sym­ bolizmu. Podobnie jak gdzie indziej na świecie, fotografie te umieszcza się na grobowcach. Zwyczajowi temu towarzyszą przejmowano z całą skwapliwością inne, charakterystyczne dla kultury europejskiej, formy wyrażania pamięci o zmarłych, jak zdobienie grobu kwiatami, wiązankami i wieńcami. Zdarzają się też na niektórych nigeryjskich cmontarzach trwałe wieńce blaszane. Przyjrzyjmy się jeszcze jednemu grobowcowi (ił. 12). Po­ święcony on został w 1943 roku rodzinie wodza, a następnie samemu Akanso Ekaha Enyin, jednemu z wodzów Ibibio. Do­ tychczas mówiliśmy o grobach pospolitych, należących do osób nie wyróżniających się w hierarchii społecznej, toteż przykład grobowca Akanse zasługuje na szczególną uwagę. Jest to dwu- 102 Na obszarach zachodniej Afryki, w większych skupiskach ludzi, żyjących w prowincjonalnych mieścinach lub na przed­ mieściach wielkich miast, a więc pośród odłamów ludności] plebejskiej czy wprost prolotariatu, rozwinęły się nowe i rozmaitej formy informacji wizualnej. Nawiązują one do powszechnie dziś przyjętych sposobów informowania, a więc do reklam, szyldów, napisów i znaków plastycznych. W środowiskach, o jakich mówię, szczególną uwagę zwraca rozwój reklamy pewnej tylko kategorii usług, jak — przede wszystkim usługi fryzjerskie i krawieckie. Od nich założy w stopniu największym możliwość dostosowania się — choćby zewnętrznego jednostki do nowych warunków. Toteż właśnie usługi krawieckie i fryzjerskie roz- i wijają się najbardziej. Łączy się z tym, jak w każdym podobnym przypadku, problem konkurencji, a więc i reklamy. Najpopularniejsze są oczywiście reklamy graficzne i ma­ larskie, o których pisałem w cytowanym już na wstępie artykule. W korzystaniu z tych reklam celują nigeryjscy fryzjerzy z przed­ mieść i osiedli-miasteezok, ale spotyka się je też sporadycznie w Kamerunie, a nawet z drugiej strony kontynentu, w Kenii. Oprócz malarskich szyldów i reklam, pojawiają się także ich odpowiedniki rzeźbiarskie. W Enugu, w Nigerii, poznałem rzeźbiarza specjalizującego się w rzeźbie nagrobnej, który wy­ konywał również wizerunki głów młodzieńców o czerstwych twarzach i eleganckich fryzurach (ii. 15). Głowy takie, zależnie od okazji, wmontowuje w odpowiednio grobowco lub sprzedaje fryzjerom. Wykorzystują je oni zgodnie ze zwyczajem przy­ jętym od europejskich fryzjerów jako reklamę strzyżenia i pomadowania włosów i ozdobę salonu szczególnej elegancji. Popularną reklamą zakładów krawieckich jest rzeźba ukazu­ jąca krawca siedzącego przy maszynie do szycia (il. 17). Ma­ szyna ta — jak onegdaj u jej wiejskich posiadaczy w Europie — urasta do znaczenia fetysza. Jest eksponowana i celebrowana. ��I I . 11. Pomnik nagrobny, katolicki, rodzinny. Wyeksponowana figura matki — przodka rodu. Grób znajduje się przy wejściu do dontffl mieszkalnego. Wioska Bachwa Kabwe, Kamorun. Wyczuwa się t u fascynację przedmiotem szczególnej praktycznośei, lecz nie każdemu dostępnym. W rzeźbach przedstawia­ jących szwacza, jego figurę przysłania zazwyczaj potężna forma ręcznie lub nożnie napędzanej machiny. Żaden z ważniejszych jej detali nie zostaje pominięty. Sama zaś postać, odpowiednio przejęta czynnością szycia, w sztywnym i pełnym elegancji geście, dopełnia całości rzeźbiarskiego wyrazu tych osobliwych reklam. Innym przykładem rzeźby-rcklamy jest samolot z dre­ wienek bambusowych, umieszczony przed sklepem z wyrobami plecionkarskimi (il. 16). Rzeźby mogą mieć różne zastosowania, a więc i spełniać różne funkcje. Widzieliśmy to na przykładzie głów wykonywa­ nych przez rzeźbiarza z Enugu. Opisana wyżej rzeźba krawca, w jednej ze swych wersji wykorzystana została do udekorowania domu kultowego Mbari w Owerri. W tymże sanktuarium bóg niebios, Amadi-Oba, ukazany został przez rzeźbiarza w stroju wzorowanym na uniformie policyjnym, wzbogaconym o szy­ kowny krawat w k r a t ę ! Podobnie przyjmowane są przez zachodnio-afrykańskich rzeźbiarzy wzorce tematyczne europejskiej plastyki odpustowo-jarmarcznej. Gipsowe figury słoni, lwów, koni, kogutów, w nie­ znacznie przetworzonych formach, wykorzystywane są często do wyrażania wzniosłycli intencji komemoratywnych (jako symboliczne ofiary składane na grobach), religijnych, reklamowo- 104 -informacyjnych, a także dekoracyjnych (przy każdej nadarza-§ jącoj się okazji). W pełni oryginalno przejawy samorodnej twórczości rzeź- I biarskiej, pełniącej równocześnie funkcjo informacyjno-doku'.| mentalne, spotykamy w innych rejonach Afryki. W ZairzeJ Ludowej Republice Kongijskiej oraz w Tanzanii rozwinęła s i ę | spontaniczna twórczość o przeznaczeniu świeckim i zarazem publicznym, jak np. budowane w Zairze bramy triumfalne na cześć rządzącej partii MPR oraz samego prezydenta Mobutu. M o odbiegają zresztą od tych dzieł ani stylowo, ani w prostocie, ubóstwie środków wyrazowych, oficjalno przedsięwzięcia pań­ stwowe. Symbolem ich może być obelisk-pomnik na cześć Lumumby w centrum Kisangani. Również w Ludowej Republice Konga, mimo zasadniczych różnic ustrojowych, podobnie bywają wyrażane oficjalne dążenia społeczne i polityczne, jak to widzimy na przykładzie pomnika Andre Matsoua w Kinkala. Wykonany on został z wielkim na­ kładem starań. Ukazane zostały naturalistyczne szczegóły stroju tego męża stanu i polityka. Jest to- ta sama poetyka rzeźby, którą widzimy w jarmarcznych kogutach czy reklamach usług krawieckich. No, ale jeśli symbol usług krawieckich może deko, rować świątynię, to również szczero i jarmarczna stylistyka może służyć głoszeniu treści państwowych. Na tle tych oficjalnych, państwowotwórczych realizacji �rzeźbiarskich szczególnej wymowy nabierają skromne praco anonimowych twórców. Jednym z takich przykładów jest w Tan­ zanii rzeźba służąca do oznakowania przystanku autobusowego. ¡Ná wysokiej tyczce, zatkniętej na poboczu asfaltowej szosy, umieszczona została tablica informacyjna z nazwą przystanku i datą: 1973 ROK, a nad cą tablicą informacyjną wyrzeźbiona :jest kukła z rozpostartymi ramionami. Jest to jedna z naj­ bardziej dramatycznych rzeźb, jakie spotkałem w Afryce. Lśnią sztuczne zęby i oczy, postać odziana jest w płócienny iubiór. Unosi ona w górę ręce, niczym podróżny na szosie, który błaga o zatrzymanie się „publicznego środka transportu". Przed tą kukłą twórca umieścił na drągu figurę żyrafy. W naj­ bliższej okolicy od downa żadnych żyraf nie ma. .Ale twórca myślał roztropnie. Jeśli nie kukła ludzka, to figura żyrafv możo nadać znaczenie przystankowi omijanemu przez autobusy. Oznakowanie takie nie miałoby oczywiście sensu w innych krajach jak np w Nigorii gdzie najpopularniejszym środkiem lokomocji są wysłużone ciężarówki-autobusy eksploatowane przez prywatne przedsiębiorstwa zabiegające skwapliwie o każ5 dego pas&7oi*a Ewenement - Bamilekó i Makonde Współczesna twórczość rzeźbiarska ludności Makonde z Tanzanii oraz rzeźbiarstwo rozwijające się obecnie w rejonie Bamileke w Kamerunie, jednym z najgłośniejszych i najwspa­ nialszych w Afryce ośrodków artystycznych, to tematy za­ sługujące na osobne studia. Zresztą rzeźby z tych dwóch od­ ległych kultur doozekały się już osobnych książkowych opraco­ wań. W komunikacie t y m pragnąłbym więc tylko wskazać na niektóre ogólno tendencje rozwojowe, jakie można dostrzec w tych ważnych zjawiskach artystycznych. Zacznijmy od Ba­ mileke. Bano, jakie przedstawię, dotyczą tylko jednego zespołu architektonicznego, znajdującego się w miejscowości Bałeng w pobliżu Bafoussam (ił. 18 — 21). W rejonie Bamileke po­ dobnych zospołów architektonicznych jest kilkanaście, jeśli nie więcej. Do najsławniejszych należy Bandjoun. Natomiast Bałeng wybrany został dlatogo, że w literaturze przedmiotu posiada stosunkowo najpełniejszą dokumentację. Wynika z niej, że obecnio znajdujące się tam budowle, mieszcząco się na tzw. placu handlowym, położonym w świętym lesie, usytuowane są obecnie inaczej aniżeli w latach pięćdziesiątych czy czter­ dziestych, kiedy to Raymond Lecocj gromadził materiały do swej pracy Les Bamileke, Paris 1953. Wiąże się to ze zmianami, jakie zaszły w ostatnim ćwierćwieczu w usytuowaniu niektórych budowli Przede wszystkim poważnie rozbudowano i zmoderni­ zowano osiedle położono w pobliżu pałacu wodza, a w którym to osiedlu zamieszkuje jego rodzina i służba Niektóre z budowli na wielkim placu przebudowano odremontowano i uzupełniono nowym wystrojem rzeźbiarskim Przy pracach tych zatrudniono wielu miejscowych rzemieślników Zatarła się już pamięć kto jakie prace wykonał, nie znamy więc nazwisk rzeźbiarzy. Prace ich budzą podziw, są imponujące, zwłaszcza wykonane od nowa, bogato rzeźbione odrzwia ośmiu wejść prowadzących do po­ tężnej budowli „teong" (domu zgromadzeń tajnych związków) oraz zdobione odrzwia w dwóch niewielkich budowlach, słu­ żących do przechowywania świętych bębnów. Cały zespół archi­ tektoniczny, położony przy osiedlu szefa (wodza) Bałeng, składa się prócz budowli „teong" z sześciu pomieszczeń przeznaczonych na święte bębny, dwóch przestronnych bram oraz budynków chroniących groby poprzednich wodzów W rzeźbiarskim wy¬ stroju tych pomieszczeń spotykamy motywy tradycyjne • wyobrażenią zwierząt (pantery żółwia słonia) które nawiązują do wątków mitycznych w wierzeniach ludności Baleng a także postacie ludzkie przedstawiające przodków oraz legendy spo wijające historię tutejszej ludności Forma rzeźbiarska nawiązuje do najlepszych doświadczeń tradycyjnego obrazowania Po­ szczególne kompozycjo są genialnie zwarte i wyraziste piastycz nie detale potraktowane umownie Rzeźby sa nolichromowane \ I I . 12. Rodzinny grób wodza plemienia, cement polichromowany. Nigeria. • , matowymi farbami, wykonanymi prawdopodobnie z roztartych na pył kamieni. Zależnie od tematu, użyto barwy czarnej, białej, brązowej, czerwonej i zielonej. Szczególną uwagę zwraca kompozycja tworząca zwieńczenie głównego wejścia prowadzącogo do „teong". Oto na środku ukazana została postać praprzodka. Jest ona obnażona, ramiona wznosi do góry. Po bokach tej figury znajdują się portrety wodzów Balengu. Bliźniaczo potraktowano płaskorzeźby przed­ stawiają krępych mężczyzn przybranych w smokingi. Obecny wódz Balengu jest katolikiem. Podobnie większość mieszkańców tej miejscowości uznaje się za chrześcijan. Mimo to rozwijają się t u wszelkie kulty tradycyjnych wierzeń. Przed świętymi drzewami, które znajdują się w pobliżu poszczególnych budowli, składane są ofiary z ryb i oliwy. Podobne ofiary wlewane są do głębokich otworów w ziemi, gdzie spoczywają zwłoki poprzednich wodzów. Na grobach tych nie ma żadnych oznak wskazujących, że przyjęto jakąś współczesną formę wyrażania pamięci o zmarłych. Nie ma t u żadnych rzeźb. W Balengu widoczne jest niewątpliwie głębokie poszanowanie tradycji, najbardziej jednak zdumiewa żywotność dawnych doświadczeń artystycznych, aktualność tradycyjnego modelu twórczości plastycznej w życiu nowej społeczności. W modelu t y m znajdują się jednak szczeliny. Pozwala to na przejmowanie przez artystów pewnych wątków treściowych i rozwiązań formalnych całkiem współczesnych. Z terenu Balengu nikt nie eksportuje rzeźb dla zagranicz­ nych miłośników pamiątek murzyńskich. Tradycyjne umiejęt­ ności nadal mocno są t u zrośnięte z potrzebami własnego środo­ wiska. I n n ą zasadniczo sytuację obserwujemy w Makonde. Twór­ czość artystyczna przeradza się tam właściwie w produkcję wy- 105 �I I . 13. Groby mężczyzn i kobiet, wykonane z cementu. Pod stołem ofiarnym naczynia z winem palmowym, na wierzchu — miski z je dzeniem oraz gipsowy kogut barwnie pomalowany. Wioska Eikwe, w okolicach Enugu, Nigeria. robów masowych, wykonywanych wyłącznie dla odbiorców z zew­ nątrz, zwłaszcza dla białych przybyszów z Tanzanii. Rzeźby Makonde kolekcjonują biali zamieszkali przez dłuższy czas w Etio­ pii lub w Rwandzie, wspaniałą kolekcję ma też muzeum w Syra¬ cuse w USA, ale ż a d n e j z tych rzeźb nie znajdzie się w zbio­ rach Muzeum Narodowego w Dar-es-Salaam, mimo że muzeum to przywiązuje duże znaczenie do chronienia i propagowania sztuki rodzimej. Rzeźbiarze Makonde mają swoje warsztaty rozrzucono na rozległych obszarach wokół stolicy. Są to miejsca położone w po­ bliżu najbardziej ruchliwych dróg i autostrad, po których jeżdżą samochody turystów. W miejscach tych, w pomieszczeniach bez ścian, a mających tylko dach, gromadzą się rzeźbiarze, nieraz w kilkuosobowych zespołach. Pracują bez wytchnienia. Swoje praco sprzedają na miejscu albo oddają do sklepów zajmujących się handlem dziełami sztuki. Mimo całkowitego oderwania od potrzeb środowiska i jawnego skomercjalizowania, twórczość rzeźbiarzy Makonde wzbudza nawet u piszącego te słowa wielki i 06 podziw i coś więcej niż tylko zainteresowanie zjawiskiem w jego aspekcie socjologicznym. Budzi mianowicie podziw łatwość, z jaką przedstawiciele jodnej z grup, najdotkliwiej upośledzonych pod względem szansy uczestnictwa w dobrodziejstwach współczes­ nego życia, potrafili w nim — mimo wszystko — znaleźć dla siebie godne miejsce. Budzi podziw rozległość wyobraźni tych rzeźbiarzy, ich wielka inteligencja. Potrafili bowiem wnikliwie rozpoznać gust i potrzeby swojej stałej klienteli, przeważnie białych przybyszów. Swobodnie sięgnęli do rozwiązań szczególnie atrakcyjnych, do abstrakcji i surrealizmu, niezwykłości form, które w nikłej lub w żadnej mierze nie wiążą się z tradycyjnym doświadczeniem artystycznym nie tylko ludności Makonde, lecz również innyoh grup zamioszkujących Tanzanię (il. 27, 28). Ważno jest, że pra­ ce tych rzeźbiarzy nasycone są tajemnicą wyobrażeń nie identy­ fikujących się łatwo czy bezpośrednio z czymkolwiek są więc żywo komentowane i interpretowane zarówno przez przypadko­ wych nabywców jak też przez zapamiętałych kolekcjonerów. I nic to że komentarze nie odpowiadają w pełni myślom czy za �I I . 14. Cmentarz w lbeiune w okolicach Beninu. Na pierwszym planie popiersie zmarłego mężczyzny, cement polichromowany. myślom, jakie towarzyszyły twórcom tych rzeźb. Ważne jest, że pobudzają do zastanowienia się osoby nieskore do takiego kon­ taktu z przedmiotom artystycznym. Rzeźba Makonde stanowi dziś jedno z odgałęzień, bujnie roz­ wijającej się w niektórych krajach Afryki, sztuki o charakterze pamiątkarskim, przeznaczonej dla odbiorcy z zewnątrz, na ogół obojętnego na sprawy, jakimi żyje ludność tego kontynentu. Do­ dajmy jednak od razu, że jest to rzeźba jedna z najciekawszych artystycznie, o wyraźnie ukształtowanej poetyce, nie spotykanej gdzie indziej. Rzeźbiarstwo Makonde na pewno znacznie poszerza pole doświadczeń artystycznych znanych w Afryce. Stwierdzenie to dotyczy zarówno wartości formalno-ideowych tej rzeźby, jak rów­ nież jej funkcji. Rzeźby, o jakich mówimy, swym niepokojącym plastycznie wyrazom przekazują pojęcia tak doniosło i zarazem rudymentarne, jak „głód", „macierzyństwo", „pożądanie", „do­ bro i zło" (są to zarazem nazwy konkretnych rzeźb). T y m samym włączają się do jednego z wielkich powołań sztuki — wzbudze­ nia uczuć etycznych. W kontakcie z tak ewidentnymi problemami, jakie kryją te rzeźby, jej odbiorca może odmienić swą naturę „hobbysty pa­ miątek" na postawę człowieka przeżywającego lub chociażby lepiej rozumiejącego sprawy zaprzątająco współczesnych Afry­ kanów. Pomniki pamięci plemiennej i narodowej Rzeźby tej grupy stanowią zupełnie osobną dziedzinę. W nie­ których krajach zachodniej Afryki, jak np. Ghana, Dahomoj, Togo, Nigeria — powstały ogromnych rozmiarów kompozycje architektoniczne, bogato przystrojone rzeźbami nawiązującymi zarówno do symboli dawnych, jak i całkiem współczesnych, jak np. wizerunków uzbrojonych, umundurowanych żołnierzy, kul i luf armatnich, palm oraz dostojników i symboli nowej państwowości. Niektóro z tych rzeźb-budowli nawiązują do obficie występujących w tych stronach reźydoncji-kamienie, wykonanych w stylu prowincjonalnej kolonialnej secesji (ił. 22—26,29). Dzieła, 107 �I I . 15. Twórca i sprzedawca drewnianych głów nagrobnych. Enugu, Nigeria. I I . 16. Samolot z barwionych drewionek bambusowych. Reklama sklepu z wyrobami plecionkarskimi — kosze, maty, podkładki na głowę do noszenia ciężarów. Kano, Nigeria. I I . 17. Figura krawca, glina polichromowana. Niger. �20.9 �II. 18—21. Dom zgromadzeń i sceny plaskorzeźbione w drewnie na portalach. Wioska Bałeng, kraina Bamileke (Kamerun). I I . 18. Widok ogólny domu. U. 19. Scena z przedstawieniami przodków, wyk. po 1956 r. ���I I . 22. Dom-mauzoleum plemienia Asafo, apoteoza lwów, symbol lojalności wobec Wielkiej Brytanii. Ghana, 1958 r. I I . 23. Dom-mauzoleum poświęcone duchowi opiekuńczemu Kutuudubo. Na szczycie małpa, symbolizująca spryt ludu Asafo. Figury skautów i królowej matki. Ghana. I I . 24. Dom-mauzoleum Asafo, nazywane „Potężny Niszczyciel". Ghana. I I . 25. Królowa matka, fragment il. 23 I I . 26. Leopard — symbol królewskiego autorytetu. Na łuku — czarna gwiazda, godło wyzwolonej Ghany. Fragm. ił. 23. o jakich mówimy, zaskakują bogactwem form, alo najbardziej chyba agresywnością barw i zestawień kolorystycznych. Do bu­ dowli tych użyto spore ilości cementu, gliny, cegieł, a także i farb. Pomniki te w niczym nie przypominają posępnych figur z brązu lub szarego cementu, tak często spotykanych zwłaszcza w Euro­ pie. W innych krajach Afryki (np. w Zairze i Kenii) spotkać można na wysokich cokołach pojedyncze posągi osób zasłużo­ nych dla rewolucja Pomniki te, dzieła nieszkolonych rzeźbiarzy, naiwnością formy ratują się od pretensjonalności zapożyczonych wzorów. Zakończenie Przedstawione wyżej przejawy nowej twórczości rzeźbiar­ skiej w skromnym tylko zakresie ukazują rozmiary kształtującego się w Afryce zjawiska. Zjawiska, któremu w pełni przysługuje miano sztuki. Ale nie jest to już sztuka plemienna, sztuka spo­ łeczeństw pierwotnych — chociaż sięga nieraz do pierwotnych środków wyrazowych, właściwych dawnej twórczości. Nie jest nią nawet wówczas, kiedy, jak w przypadku Bamileke, wskrzesza czy też utrwala tradycyjne wyobrażenia i pojęcia o charakterze mitycznym. Jest to natomiast kształtujący się pod ciśnieniem współczesności (czy"' czynników sprawczych niezwykle zróżni­ cowanych pod względem znaczenia i charakteru) nurt twórczości bliskiej temu, co nazywane jest „sztuką ludową", względnie sztuką o charakterze „ludowym". Jest to więc nurt, który wiąże się z potrzebami i możliwościami percepcyjnymi szerokich kręgów społeczności, nurt, którego opozycją jest sztuka współ­ czesna, rozwijana przez artystów „uczonych", a więc „nowo­ czesnych" i „oficjalnych", uznawanych i docenianych w sferze wartości społecznych, kulturalnych i artystycznych, a nieraz nawet politycznych. Nurt zaś, który jest przedmiotem tego komunikatu, nie korzysta z tych przywilejów i oficjalnej apro­ baty. Można go więc nazwać również nurtem sztuki „nieoficjal­ nej". Pozostańmy jednak przy terminie „sztuka ludowa". Nie jest on, jak wiadomo, dostatecznie precyzyjny, ale może właśnie dzięki temu jest on dostatecznie pojemny, a nawet popularny. Jedno jest pewne, że termin ten znacznie bardziej przylega do omawianych tu zjawisk współczesnej twórczości rzeźbiarskiej niż do sztuki dawnej, tradycyjnej, plemiennej. Albowiem żeby mówić, że coś jest istotnie „ludowe", trzeba jednocześnie brać pod uwagę występowanie czegoś „nieludowego". Musi więc być polaryzacja, której jak wiadomo nie było w kulturze afrykańskiej okresu istnienia społeczności plemiennych (tj. do początków, a niekiedy i połowy X X w.). Natomiast dzisiaj, kiedy obserwujemy inne zasadniczo układy i zależności przede wszystkim w stosunkach społeczno-kultu¬ ralnych możemy mówić o ludowości jako o czymś przeciw­ stawnym nieludowości" a więc kulturze oficjalnej" pań­ skiej" a także aspiracjom dorównania czy też utożsamienia się ze współczesną sztuką Istnienie tego podziału niezależnie od tego, jak będziemy oceniali wartość tej sztuki, zmierzającej do „europeizacji" — jest faktem nowym i świadczy o doniosłyoh przemianach cywilizacyjnych w krajach „trzeciego świata". Jeśli jednak wrażliwość naszą angażują właśnie działania uznano tu za przejawy nowej sztuki ludowej (czy o charakterze ludowym), to głównie dlatego, że sztuka ta jest mocniej zrośnięta z niepowtarzalnymi lub jedynymi w swym rodzaju zjawiskami 113 �I I . 27. Głowa, rzeźba współczesna z hebanu, Makonde (Tanzania). kulturowo-społecznymi o charakterze lokalnym. Działania te najpełniej też nawiązują do tradycyjnych doświadczeń sztuki rodzimej, co zawsze sprzyja istnieniu sztuki oryginalnej. W dwóch swych odgałęzieniach (nazwanych t u rzeźbiar­ stwem komemoratywnym i reklamowo-handlowym) sztuka ta utrwala niezwykle ważne we współczesnej Afryce zjawisko kulturowe, jakim jest dążenie do identyfikacji narodowej za­ równo grup społecznych, jak też jednostek. Łączy się z t y m doniosły w etycznych kategoriach proces wyzwalania się jed­ I I . 28. Krzyk, rzeźba współczesna, wykorzy­ stująca naturalną formę konaru hebanu, Makonde (Mozambik). nostki z układów zbiorowych, anonimowych. Proces kreowania własnego (osobistego) znaczenia, nowej świadomości! W przy¬ padku takiej działalności, jaką stwarza rzeźbiarstwo Makonde, proces ton jest jeszcze bardziej zaawansowany i pogłębiony, ujawnia bowiem możliwości zindywidualizowanego, własnego interpretowania aktualnej rzeczywistości. Surrealistyczna for­ muła rzeźbiarstwa Makonde sprawia, że problemy związane z tą aktualną rzeczywistością odzyskują swój drastyczny wyraz, przestają byó obojętne. I I . 6-7 — reprodukcje z: A . Lehman, Afroasiatische christliche Kunst, München 1957; il. 8, 9 — repr. z: U . Beier, African Mud Sculpture, Cambridge 1963; il. 12 — repr. z: M. Luiris, J . Telange, VAfrique Noire. L'univers formes, Paris 1967; il. 17 — repr. z: katalog 3 Triendle insitného umenia, Bratislava 1972; il. 22-26, 29 — repr. z: G . ST. Preston, Perseus and Medusa in Africa, „African Arts", California 1975, nr 3; il. 27. 28 — repr. z : „ T h e Unesco Courier", X I , 1973 Pot.: Autor — il. 1-4, 10, 11, 13—16, 18-21. Kepr.: S. DeptuszewBki — il. 5-9, 12 | p �